نەمانی سەربەخۆیی وشە:

نووسینی بەختیار سەجادی

نموونه‌یه‌کی تر له‌ پێوه‌ندیی نێوان زمان و ناخودئاگای کوردی نه‌مانی سه‌ربه‌خۆیی و تاکایه‌تی وشه‌کانە له‌ زمانی کوریدا. ئەم خەسڵەتەم لە چەندین شوێنی تریش باس کردووە و چه‌ندین نموونه‌م بۆ هێناوەتە‌وه. بە کورتی، له‌ زمانی کوردیدا کۆمه‌ڵێک وشه‌ و زاراوه‌ هه‌ن که‌ به‌ په‌یڕه‌وی له‌ یه‌کێک له‌ رێساکانی دووپاته‌سازی (reduplication) دروست ده‌کرێن. راسته‌ که‌ ئه‌م جۆره‌ زاراوانه‌ له‌ زمانێکی وه‌ک فارسیشدا هه‌ن (وه‌ک پنجره‌ منجره‌)، به‌ڵام ئه‌م رێسایه‌ له‌ کوردیدا زیاتر له‌ رێگه‌ی پێکه‌وه‌ نووسانی دوو وشه‌ی سه‌ربه‌خۆوه‌ ساز ده‌کرێ.

ئه‌م زاراوانه‌ له‌ کوردیدا زۆرن و من به‌شێکی زۆرم لێ کۆکردوونه‌ته‌وه‌ وه‌ک: کاروبار، شاخ‌وداخ، حاڵ‌وماڵ، جاروبار، ئاو‌‌وتاو، ده‌موچاو، هاتوهاوار، قین‌وقڕه‌، تاکوته‌را، پاروپێرار، ماڵ ومناڵ، سه‌روبه‌ر، گیروگرفت، ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌، کۆسپ و ته‌گه‌ره‌، که‌لوپه‌ل و… کاتێ زیاتر ده‌وری ئه‌م وشانه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێ که‌ بزانین ژماره‌یان زیاتر له‌ چەند سەد دانه‌یه‌ و هه‌ر هه‌مووشیان به‌ گوێی خه‌ڵک ئاشنان و رۆژانه به‌ لێشاو‌ له‌ لایه‌ن هه‌موو که‌سێکه‌وه‌ و له‌ هه‌موو که‌ناڵه‌ بینراو و بیستراو و ئینتێرنێتییه‌کانیشدا به‌کار ده‌هێنرێن. وەک دەزانرێ، لەم جۆرە زاراوە و وشانەدا لە زۆربەی کاتەکاندا بەردەوام مانای بەشێکی وشە دەسڕدرێتەوە یان دەگۆڕدرێ و یان هەر لە بنەڕەتدا ماناشی نییە. بە واتایەکی تر، لەم جۆرە وشانەدا، مۆرکی سەربەخۆیی و تاکایەتی لە وشەکە سەندراوەتەوە و لایەنی گشتی پێ بەخشراوە.‌

 ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ بۆته‌ هۆکار و ده‌رئه‌نجامی پشتگوێ خستنی تاکایه‌تی چ له‌ ناسنامه‌ و چ له‌ سیسته‌می فه‌رهه‌نگیی ئێمه‌دا. بۆ نموونه‌، له‌ هه‌ڵپه‌ڕکێدا بێجگه‌ له‌ سه‌رچۆپی هیچ جێگایه‌ک بۆ تاکایه‌تی یه‌ک تاکه‌که‌سی ناو کۆڕی هه‌ڵپه‌ڕکێ نامێنێته‌وه‌. سه‌رجه‌م ئه‌وانه‌ی پێکه‌وه‌ هه‌ڵده‌په‌ڕن دەبێ له‌ یه‌ک ریتم و یه‌ک جووڵه‌ی ریتمیک په‌یڕه‌وی بکه‌ن و گه‌ر که‌سێک ئه‌م کاره‌ نه‌کات نه‌زمی هه‌ڵپه‌ڕکێکه‌ تێکده‌چێ. واته‌، ئه‌وانه‌ی هه‌ڵده‌په‌ڕن سه‌ربه‌خۆ نین له‌ جووڵه‌کانیاندا، به‌ڵکوو سه‌ر به‌و ریتم و جووڵانه‌ن که‌ هه‌مووان ئه‌بێ ره‌چاوی بکه‌ن. یەکەم دەرئەنجامی ئەم سیستەمە هونەرییە بریتییە لە پشتگوێ خستنی داهێنان. هەر بۆیەش، وەک دەزانرێ، بۆ نموونە، داهێنان لە هەڵپەڕکێدا لە چاو سەمای نەتەوەکانی ترە زۆر کەم سەردەگرێ. نه‌بوونی سه‌ربه‌خۆیی له‌ وشه‌دا چ له‌ ده‌ربڕینیاندا و چ له‌ نووسینیاندا له‌ نه‌بوونی سه‌ربه‌خۆیی و تاکایه‌تی له‌ کایه‌ فه‌رهه‌نگییه‌کانی تردا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌. ئه‌م نموونانه‌ یه‌کجار زۆرن و من ده‌رکه‌وته‌کانیانم له‌ شێوه‌کاری و موزیک و ئه‌ده‌بدا دەست‌نیشان و دیاری کردووە و لە دەرفەتێکی تردا ئاراستەیان دەکەم.

لەو نووسینەی کاک بەختیاردا نموونەیەک بیرکردنەوە و هەڵوەستەی تاکێکی کورد لە و لە هەمبەری بابەتێکی پەیوەندیدار بە کورد و کوردییەوە دەبینن. بیرکردنەوە و هەڵوەستەی کاک بەختیار بووە بە هۆی خستنەڕووی ڕا و ڕوانگەیەک. یەکێک لە تێزەکانی کاک بەختیار ئەمەیە:

“وەک دەزانرێ، لەم جۆرە زاراوە و وشانەدا [ئەو وشانەی لە دوو وشەی سەربەخۆ دروست بوون] لە زۆربەی کاتەکاندا بەردەوام مانای بەشێکی وشە دەسڕدرێتەوە یان دەگۆڕدرێ و یان هەر لە بنەڕەتدا ماناشی نییە. بە واتایەکی تر، لەم جۆرە وشانەدا، مۆرکی سەربەخۆیی و تاکایەتی لە وشەکە سەندراوەتەوە و لایەنی گشتی پێ بەخشراوە.‌ ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ بۆته‌ هۆکار و ده‌رئه‌نجامی پشتگوێ خستنی تاکایه‌تی چ له‌ ناسنامه‌ و چ له‌ سیسته‌می فه‌رهه‌نگیی ئێمه‌دا”.

ئامانجی من لەم نووسینە بە پلەی یەکەم ئەوەیە ئەو تێز و تێگەیشتنانەی بیرکردنەوە و پاشخانی هزرییان لە پشتە؛ لە ناو بازاڕی زۆر و بۆری کتێب و نووسراوی کوردیدا گوم نەبن و بخوێنرێنەوە و لەسەریان بنووسرێت. مەرج نییە هەر تێز و تێگەیشتن و بیرکردنەوەیەکی نوێ؛ بە تەواوی دروست  بێت و هەموو کەس قایل بکات. گرنگ ئەوەیە بەرهەمی وردبوونەوەیەکی شێرگیرانەی کورد لە کورد بێت. ئەو تێگەیشتنە نوێیەی کاک بەختیار شیاوی پێحەسین و خوێندنەوەیە. هەرچەند دێ باسی بکرێت کە تێزەکەی قایلکەر نییە، بەڵام بۆچوونەکەی ئاستێک لە ڕەسەنایەتی و جیددیەتی تێدایە کە وا دەکات شیاوی خوێندنەوە بێت.

بۆچوونی من لە سەر قسەکانی کاک بەختیار:

لە وشە یان لێکدراوی “کروتەون”ـەوە دەست پێ دەکەم. یەکەمجار لە خوێندنەوەی نووسینێکی ڕەهبەر مەحموودزادەدا ڕێککەوتم کرد. گەر هەڵە نەبم کاک ڕەهبەر “کروتەون”ی بە مانای texture بە کار بردبوو. دواتر عادڵ قادری ــ ڕەنگە بە بەدمسان له کاک ڕەهبەر ــ لە وتاری “گەڕان بۆ ڕەهەندەکانی تری شیعری شێت”دا “کروتەون”ی بەم جۆرە بەکار بردووە: “بەڵام لە کروتەون و تان وپۆی شیعرەکەدا ئیتر بەم فۆرمە نامێنێتەوە”.

دەبێت خوێنەر بزانێت وشەی “کر” و وشەی “تەون” هەر کامیان بە تەنیا دەرەقەتی هەڵگرتن و گەیاندنی مانای texture دێن. ئەوەی پێویستە ئەوەیە تاکی کورد باوەڕی بە وشەی کوردی پتەو بێت و وەک نەگۆمە و نەبڕ سەیری نەکات. مانای texture بە وشەی “کر” بە تەنیا دەگەیەنرا، بەڵام کاک ڕەهبەر وشەی “تەون”یش دادەسپێرێت هاوباڵی وشەی “کر” بێت لە گەیاندنی مانای texture دا.

ئەگەر بەو سادەییە بێت کە کاک بەختیار لە نێوان ناخوداگای سووژەی کوردی و شێوەی هەڵسوکەوتی کورد لەگەڵ وشەدا پەیوەندیی ڕاستەوڕاست دەبینێت؛ سەبارەت بە “کروتەون” دەتوانین بڵێین؛ کورد متمانەی بە وشەی کوردی نییە و بە پێنەگەیشتوو و نەتوان و نەگۆمەی دەزانێت. جا دەتوانین ئەو پەیوەندییە پێچەوانەیش بکەینەوە و بڵێین نەبوونی متمانەی کورد بە توانستی وشەی کوردی، ڕەنگە لە نەبوونی متمانەی کورد بە توانستی خۆیەوە بێت!

لێرەدا دەتوانین قسەکەی کاک بەختیار ڕاستتر بکەینەوە؛ بوونی وشەگەلی وەک “برتەوبۆڵە” و “کروتەون” ــ کە هەر کام لە دوو وشەی سەربەخۆ دروست بوون ــ پیشاندەری نەبوونی متمانەی کوردە بە توانستی خۆی نەک ئەوەی نیشاندەری پشتگوێ‌خستنی تاکایەتی بێت. کاتێک دەتوانین بڵێین “برتەوبۆڵە” نیشاندەری پشتگوێ‌خستنی تاکایەتییە کە هەر کام لە وشەگەلی “برتە”(ورتە) و “بۆڵە” گەیاندنی هیچ مانایەکیان ــ بە تەنیا ــ پێ نەسپێردرێت.

کێشەیەکی تری بۆچوونەکەی کاک بەختیار ئەوەیە بڕێک وشە دەخاتە ناو چوارچێوەی reduplication کە ناچنە ناو ئەو ڕێسا وشەسازییەوە. لە ناو ئەو وشانەدا کە کاک بەختیار ڕیزی کردوون؛ وشەگەلی “کاروبار” و “دەم‌وچاو”، بە تەواوی جیاوازن لە “کۆسپ و تەگەرە” و “گیروگرفت” و “کروتەون”. یەکێک لەو تێزانەی هەر لە سەرەتای وردبوونەوە لە وشەناسیی وشەی کوردییەوە پێی گەیشتم ئەوە بوو کە لە پشت وشەگەلی وەک “کاروبار” و “دەموچاو” و …دا ڕێسایەکی وشەسازیی هەیە کە ئەو ڕێسایە توانستی کوردی بۆ دروستکردنی وشەی نوێ و داهێنەرانە ئێجگار زیاد دەکات.

ئەو ڕێسایەی لە پشت دروستکردنی وشەی “دەموچاو”ەوەیە لە دیاریکردنی شوێنی خاڵێکی تایبەت لە سیستەمی پۆتان(دستگاه مختصات)ی دێکارتی دەچێت کە وێنەکەیم داناوە. لە سەر سیستەمی پۆتانی دێکارتی هەر خاڵێک لە سەر ڕووپەڕ(صفحه)ێک بە زانینی پانی و درێژی خاڵەکە دیاری دەکرێت. ئەگەر “دەم” و “چاو” وەک درێژی و پانی لە بەرچاو بگرین؛ ئەو خاڵەی کە (چاو، دەم) لەسەر سیستەمی پۆتانی کوردیدا دیاری دەکات، جیاوازە لەو خاڵەی (0،دەم) یان (چاو،0) دیاری دەکات. بە زمانی ئاسایی بڵێین؛ مانای “دەم‌وچاو” جیاوازە لە مانای وشەی “دەم” یان وشەی “چاو” بە تەنیا.

لێرەدا دەتوانین بڵێین دوو وشەی “دەم” و “چاو” لە وشەی لێکدراوی “دەموچاو”دا سەربەخۆییی خۆیان لە دەست نەداوە، بەڵکوو بۆ دیاریکردنی مانایەکی وردتر و ناسکتر هاوکارییان کردووە. ئەگەر تاکە کوردەکان بتوانن لە ئەنجامدانی کاری هاوبەشی کوردانەی سەرکەوتوودا لاسایی “دەم‌” و “چاو” لە وشەی “دەموچاو”دا بکەنەوە؛ کوردی ئێوارە لە کوردی ئەم عەسرە چارەنووسیان باشتر دەبێت. ئەمەی کە زمانی کوردی دەتوانێت بە دوو وشەی سەربەخۆ، مانایەکی ناسکتر کە بە وشەیەکی سەربەخۆ دەر نابڕدرێت دەرببڕێت؛ توانست و بدێری و بگرییەکی capacity زمانی کوردیە.

لێرەدا گرنگە کوردینووسان وشەگەلی “کاروبار” و “کۆسپ و تەگەرە” بە یەک چاو نەبینن. وشەی “کاروبار” وشەیەکی ناسک و باشی کوردییە کە ماناکەی لە ئەنجامی لێکدانی دوو وشەی “کار” و “بار” دروست بووە کە ئەو مانایە جیاوازە لە مانای هەر یەکێک لە وشەگەلی “کار” یان “بار”. بەڵام ئەو مانایەی کە “کۆسپ و تەگەرە” دەیگەیەنێت مانایەکە کە هەر کام لەو وشانە بە تەنیا دەتوانن بیگەیەنن. وشەی “کۆسپ” بە تەنیا مانای “کۆسپ و تەگەرە” دەگەنێت. ئەو کەسەی بە “کۆسپ” بڵێت “کۆسپ و تەگەرە” ــ ئەگەر ئامانجێکی ئەدەبی لە پشتییەوە نەبێت ــ دیاری دەدا کوردینووسینەکەی ناهۆشیارانە و لاساییکەرەوانەیە.

یەکێک لەو شتانەی لە کوردینووسیندا دەکرێت بە گەشەکردن و پێشکەوتن بزانرێت ئەوەیە بڕێک لە کوردینووسان بە جێی ئەوەی وەک جاران بڵێن:

بە تێروتەسەلی باسی دەکەم

دەڵێن:

بە تەسەلی باسی دەکەم.

ئەمە نموونەیەکە نیشان دەدات باوەڕی بڕێک لە کوردینووسان بە کوردینووسی پتەو بووە.

کۆتاییی باسەکە:

لەم نووسینەدا سەرەتا نموونەیەک نووسینم خستنەڕوو کە نیشاندەری هەڵوەستە و بیرکردنەوەی تاکێکی کورد لە سەر بابەتێکی پەیوەندیدار بە کورد و کوردییەوە بوو. لەو نووسینەدا لەسەر پەیوەندیی وشەناسیی کوردی و ناخودئاگای تاکی کورد، تێگەیشتنێکی نوێ خرا بووە ڕوو.

لە درێژەی نووسینەکەدا بە وردی باسی بەشێک لە تێگەیشتنەکەی کاک بەختیارم کرد و بڕێک بەڵگەم هێنایەوە کە بۆچی ئەو تێگەیشتنەم پێ دروست نییە. لێرەدا گەرەکم بوو بڵێم کاتێ کەسێک بۆچوون و ڕوانگەیەکی لەسەر کورد و کوردستان و کوردی دەخاتە ڕوو؛ مەرج نییە ڕوانگەکەی بۆ هەموو کەس قایلکەر بێت. ئەوەی کە دەبێت بۆ تاکی کورد گرنگ بێت، ئەوەیە کە ئەو تێگەیشتن و تێزە بڕێک جیددی‌بوون و ڕەسەنایەتی هەبێت کە هەڵبگرێت قسەی لەسەر بکرێت.

The post لێکدان و لێدەرکردن-ی وشەی کوردی appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە هەڵسەنگاندنی وێژەی کوردانی سۆڤێتە، بە چاپکردنی ڕۆژنامەی ڕیا تەزە لە یەریڤانی ئەرمەنستان لە ساڵی ١٩٣٠ دەست پێ دەکات و تا هەڵوەشاندنەوەی یەکیەتیی سۆڤێت لە ساڵی ١٩٩١ دەخایەنێت.

وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت بەشێکی گرنگی وێژەی کوردییە. شاعیر و لێکۆڵەر فەرهاد شاکەلی لەمەڕ ئەو وێژەیەوە دەنووسێت: “ئەدەبیاتی کوردیی سۆڤێتی جاران بەشێکی خۆشەویست و گرنگی ئەدەبیاتی کوردییە و دەبێ بیناسین و لە چوارچێوەی سامانی نەتەوایەتیماندا جێگەی بدرێتێ و توێژینەوەی لەسەر بکرێت.”^[1]

ئەم وتارە گرنگیی خۆی هەیە، چونکە ئەو لێکۆڵینەوانەی لە یەکیەتیی سۆڤێت لەسەر ئەم مژارە بڵاو بوونەتەوە، بە گشتی سەرنجیان لەسەر مێژووی ئەو وێژەیە چڕ کردووەتەوە، بە چاوێکی ڕەخنەییەوە لێیان نەڕوانیوە. ئەگەر هەندێک دەستکەوتیشیان دەستنیشان کردبێت، بە گشتی کەموکورتییەکەیان بە زاردا نەهاتووە. لە لایەکی ترەوە، دوایین لێکۆڵینەوە لەسەر ئەم مژارە ساڵی ١٩٧٠ بڵاو بووەتەوە.^[2] گەرچی لێکۆڵینەوەکان هەر لە یەکیەتیی سۆڤێت بڵاو بوونەتەوە، زۆربەیان وێژەی ساڵانی ١٩٣٠-١٩٤٠ دەگرێتەوە، کاتێک ئەو وێژەیە هێشتا تەواو نەخەمڵاوە.^[3]

چەند وتارێک لە پارچەکانی کوردستان بڵاو بوونەتەوە، بە دەستمان گەیشتووە؛ زۆر لێی ورد نەبوونەتەوە، هەر سەرپێی هەڵیانسەنگاندووە.^[4] لەم بارەیەوە فەرهاد شاکەلی دەنووسێت: “ئەگەرچی تا ئێستا گەلێ لێکۆڵینەوە لە بارەی مێژووی سیاسیی ئەو بەشەی نەتەوەی کوردەوە نووسراوە، بەڵام ئەو ئەدەبە کوردییە لەو بەشەی نیشتمانەکەماندا نووسراوە، بە تەواویی لە تاریکیدا ماوەتەوە و کوردی بەشەکانی دیکەی کوردستان ئاگادارییەکی یەکجار کەمیان لەبارەیەوە هەیە.”^[5]

ئێمە لەم وتارەدا دیرۆکی پێشخستنی وێژەی کوردەکەمان لە یەکیەتیی سۆڤێتدا بەسەر سێ قۆناغدا دابەش کردووە. قۆناغی یەکەم؛ کاتێک خوێندنگای کوردی لە گوندە کوردییەکان کراوەتەوە، دەست بە چاپکردنی ڕۆژنامەی ڕیا تەزە (RîyaTeze) کراوە، ئەو حکومەتە کۆمارییانەی کوردی لێ بووە پشتگیری زمان و چاند و وێژەی کوردییان کردووە. ئەم قۆناغە تا ساڵی ١٩٣٨ـی خایاندووە. قۆناغی دووەم؛ لە ساڵی ١٩٣٨ـەوە تا دوای مردنی ستالین، تا ساڵی ١٩٥٥ـی خایاندووە، کاتێک چاند و وێژەی کوردی لە سەرانسەری یەکیەتیی سۆڤێت دەتگوت خۆڵی مردووی بە سەردا کراوە. قۆناغی سێیەم؛ لە ساڵی ١٩٥٥ـەوە وێژەی کوردی دەکەوێتە قۆناغی بووژانەوەوە، ناوی نوێ و شێوازی نوێی نووسین هاتووەتە ئاراوە، خۆی لە بانگەشەی سیاسی و کاریگەریی وێژەی دەرودراوسێ ڕزگار کردووە، بەرەو پیری وێژەی گشتیی کوردی چووە.  

گەرچی ڕێژەی کورد لە یەکیەتیی سۆڤێتدا کەم بووە، بەڵام دەرفەتی بەردەستیان بۆ پێشخستنی زمان و وێژە و چاندی کوردی وەگەڕ خستووە. بە تایبەتی لە بواری وێژەدا هەنگاوی مەزن نراوە.

کاتێک باسوخواس دێتە سەر وێژەی کوردی یەکیەتیی سۆڤێت، دەبێت بەر لە هەموو شتێک وێژەی کۆماری ئەرمەنستان بە بیری خۆمان بهێنینەوە؛ چونکە ٨٠-٩٠٪ـی کوردە ڕۆشنبیرەکانی یەکیەتیی سۆڤێت، بە تایبەتی ئەوانەی گیرۆدەی چاند و وێژەی کوردی بوون، خەڵکی ئەم کۆمارە بوون.^[6] ئەم دیاردەیە دوو هۆکاری سەرەکی هەیە؛ هۆکاری یەکەم ئەوەیە، بزاوتی نەتەوەی کورد هەمیشە لە ئەرمەنستان بە گوڕوتین بووە، پاشان لە حکومەتی کۆماری ئەرمەنستان باشتر پشتگیریی پێشخستنی زمان و چاند و وێژەی کوردی کراوە. 

بەر لەوەی ڕۆ بچمە ناو لێکۆڵینەوە وێژەییەکەمەوە، لەسەر ئەو گۆڕانکارییانەی ژیانی کورد ڕادەوەستم وا بوونەتە بناغەی دەرکەوتنی وێژەی کوردی لە یەکیەتیی سۆڤێتدا.

دوای ڕێکەوتی ٢٩ـی ١١ـی ١٩٢٠، سوپای سوور لە ئەرمەنستان سەری هەڵدا و حکومەتی سۆڤێت لەوێ دامەزرا. حکومەتی نوێ بڕیاری دا، خوێندنگا بە زمانی کەمەنەتەوەکان بکرێتەوە. بەم ئامانجە ئەلفبێی کوردی لەسەر بنچینەی پیتی ئەرمەنی ئامادە کرا و هاوینی ساڵی ١٩٢١ کتێبی فێربوونی زمانی کوردی بە ناوی ”شەمس” لە ئەرمەنستان (شاری ئێچمیادزین) چاپ کرا. دانەری ئەلفبێی نوێ و کتێبی ”شەمس”، دۆست و دڵسۆزی گەلی کورد، لازۆ (هاکۆب خازاریان)، ئەرمەنییەکی پەنابەر و کوردیزان، بوو.

یەکەمین خوێندنگای کوردی هەر ئەو ساڵە لە هەتیوخانەی ئەشتەرەک (ئەرمەنستان) کرایەوە. نوورا عەگید ئاغا پۆلاتۆڤا و عەلیخانی سەردار شاگینۆڤ مامۆستای زمانی کوردی بوون.

ساڵی ١٩٢٢، لە تبیلیسیی پایتەختی جۆرجیا، نووسەر و هونەرمەند و چالاکی کۆمەڵایەتی ئەحمەدی میرازی و لازۆ، خوێندنگای ئێوارانەی کوردی لە یانەی کرێکارانی کورد دەکەنەوە. زۆر ڕووناکبیر و سیاسەتمەداری کورد، لەوانە: قاناتی کوردۆ، چەرکەزی بەکۆ، قاچاغی مراد، سەمەند سیابەندۆڤ، تیتال مورادۆڤ لەو خوێندنگایە دەستیان بە خوێندن کردووە.

لەو چەند ساڵەدا خوێندنگای کوردی لە گشت گوندە کوردییەکانی ئەرمەنستان کراوەتەوە، هەروەتر، خولی نەهێشتنی نەخوێندەواری بۆ کەسە بەتەمەنەکان کراوەتەوە. پێویستە بگوترێت، چونکە ڕێژەی خوێندەوار لە ناو کورددا ئێجگار کەم بووە، مامۆستای خوێندنگا کوردییەکان زۆربەیان ئەرمەنییە پەنابەرەکانی باکووری کوردستان بوون، کە زمانی کوردییان باش زانیوە.   

ساڵی ١٩٢٥، کۆنگرەی کوردانی قەوقازی باشوور لە حکومەتی ئەرمەنستان، داوای کردووە ئەلفبێیەکی کوردی لەسەر بنچینەی پیتی لاتینی دابنرێت، چونکە ئەو ئەلفبێیەی بە پیتی ئەرمەنی بوو لە زۆر شوێن قبووڵ نەکراوە.^[7] پرسی ئەلفبێی نوێی کوردی لە جۆرجیا و ئازەبایجانیش گەنگەشە کراوە.^[8]

ساڵی ١٩٢٨، ئیسحاق مارۆگوولۆڤ و عەرەبی شەمۆ ئەو ئەرکە دەگرنە ئەستۆ و ئەلفبێی نوێی کوردی لەسەر بنچینەی پیتی لاتینی دادەڕێژنەوە، سەرەتای ساڵی ١٩٣٠، لە ئەرمەنستان و جۆرجیا بووە فەرمی، گشت خوێندنگا کوردییەکان چوونە سەر ئەو ئەلفبێیە. سا ئەو ئەلفبێیە لە ئازەربایجان و تورکمانستانیش قبووڵ کرا و تا ساڵی ١٩٣٨ بەکار هێنراوە.

بۆ ئامادەکردنی مامۆستای زمان و وێژەی کوردی، ساڵی ١٩٣١ لە یەریڤان پەیمانگای پەروەردەی پشت‌قەوقاز کراوەتەوە^[9]. نووسەری مەزنی کورد عەرەبی شەمۆ یەکەمین بەڕێوەبەری پەیمانگاکە بووە.

ئاداری ساڵی ١٩٣٠، دەست بە چاپکردنی ڕۆژنامەی کوردیی ”ڕیا تەزە” کراوە.

ئەم گۆڕانکارییانەی ژیانی کورد، بوونەتە هەوێنی سەرهەڵدانی وێژەی کوردی لە یەکیەتیی سۆڤێت بە گشتی و لە کۆماری ئەرمەنستان بە تایبەتی.

هەرچەندە چەند بەرهەمێکی وێژەیییش لە کتێبی ”شەمس”ـدا هەبووە، بەڵام وێژەی کوردی لە یەکیەتیی سۆڤێت بە دەرکردنی ڕۆژنامەی ”ڕیا تەزە” دەستی پێ کردووە. نووسەرە کوردەکان یەکەمین بەرهەمەکانیان لەو ڕۆژنامەیەدا بڵاو کردووەتەوە، لە ڕێی ئەو ڕۆژنامەیەوە خوێنەرانیانیان دۆزیوەتەوە.

ڕاستە یەکەمین بەرهەمی وێژەیی بە زمانی کوردی، شانۆنامەی ”کۆچەکێ دەرەوین”ـی عەرەبی شەمۆ، ساڵی ١٩٣١ بڵاو بووەتەوە، بەڵام دەتوانین بڵێین، وەرگێڕان بناغەی وێژەی کوردی لە یەکیەتیی سۆڤێت داناوە. لەو ساڵانەدا گەلێک بەرهەمی نووسەرە ئەرمەنییەکان کە مژاری زۆربەیان ژینی کوردان بووە، کراونەتە کوردی و بڵاو بوونەتەوە. ساڵی ١٩٣١ تا ١٩٣٧، دەوروبەری ١٥ کتێبی وەرگێڕدراو لە ئەرمەنی و ڕووسییەوە چاپ کراوە. وەرگێڕەکانیان حەجیی جندی، ئەمینی عەبداڵ، جاسمی جەلیل، ڕووبێن درامپیان و قاچاغی مراد بووە.

ئەو وەرگێڕانانە بوونەتە ئەزموونێکی باش بۆ ڕسکاندنی نووسین و پێشخستنی زمانی نووسەکی.

ساڵی ١٩٣٢، ئەمینی عەبداڵ، کەشکۆڵی نووسەرانی کورد بە ناوی ”ئەفراندنا ئەولین” بڵاو کردووەتەوە. بەرهەمی یەکەمین شاعیرە کوردەکانی یەکیەتیی سۆڤێت، لەوانە حەجیی جندی، ئەمینی عەبداڵ، عەتاری شەرۆ و چەندینی دیکەی لە خۆ گرتووە. ئەو کەشکۆڵە وەرگێڕانی لە زمانی ئەرمەنییشەوە تێدا بووە.  

زۆربەی شیعرەکانی ئەو پێڕە، پیاهەڵدان بە شانوباڵی دەوڵەتی سۆڤێت و سوپای سوور و سیستەمی سۆسیالیزم بووە. بڕێک شیعریشی دژی دابونەریتی کۆنی تێدا بووە.

دووەم کەشکۆڵ ساڵی ١٩٣٤ بڵاو بووەتەوە. ژمارەی نووسەرانی ئەمەیان هەڵکشاوە. لە پاڵ شاعیراندا، چیرۆکنووسیشی تێدا بووە. 

سێیەم کەشکۆڵ ساڵی ١٩٣٦ بڵاو بووەتەوە، بە شارەزایی و لێھاتووییی نووسەری هەردوو کەشکۆڵەکەی پێشوو دانراوە. ئەم کەشکۆڵە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بە خۆیەوە بینیوە.

ناوەڕاستی ٣٠ـیەکان، بواری وێژەیی بە گشتی گەشاوەتەوە، ڕێژەی نووسەر و چاپبوونی پەڕتووکی کوردی برەوی سەندووە. 

ساڵی ١٩٣٥، عەرەبی شەمۆ پەڕتووکی ”شڤانێ کورمانجا” و ”کوردێ ئەڵەگەزێ” بڵاو دەکاتەوە. ڕۆمانی ”شڤانێ کورمانجا”، لە بەسەرهاتەکانی ژیانی دانەرەکەیەوە هەڵهێنجراوە و بە یەکەمین ڕۆمانی کوردی دادەنرێت. بە وەرگێڕانی گەلێک زمانیش بڵاو بووەتەوە.

دیسان ساڵی ١٩٣٥، ئەحمەدی میرازی شانۆنامەی ”زەمەنێ چوویی” و وەزیری نادری شانۆنامەی ”ڕەڤا ژنێ”ـیان بڵاو کردووەتەوە.

بۆ یەکەمین جار لە وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتدا، لە شانۆنامەکەی ئەحمەدی میرازیدا، باسی بزاڤی ڕزگاریخوازیی گەلی کورد لە کوردستان کراوە.

دیسان ساڵی ١٩٣٥، ئەمینی عەبداڵ دیوانێکی شیعریی بۆ منداڵان بە ناوی ”بهار” بڵاو کردووەتەوە.

لە نێوان ساڵی ١٩٣٥-١٩٣٧، عەرەبی شەمۆ و حەجیی جندی و ئەمینی عەبداڵ و چەردۆی گەنجۆ و جاسمی جەلیل و وەزیری نادری و ئەحمەدی میرازی و عەتاری شەرۆ بەرهەمە وێژەییەکانیان بە چاپ گەیاندووە.

ساڵی ١٩٣٢، بەشی نووسەرانی کورد لە یەکیەتیی نووسەرانی ئەرمەنستان دامەزراوە. لە ڕۆژی دامەزراندنیەوە تا ساڵی ١٩٦٦، حەجیی جندی سەرۆکی بووە. دوای حەجیی جندی، کارلێنی چاچانی بووەتە سەرۆکی ئەو بەشە.

پێویستە ئاماژە بەوە بدرێت، ساڵی سییەکان، کورد سەرباری هەوڵەکانی ڕووبێن درامپیان و ھۆڤاکیم مارگاریانی ئەرمەنی و ئیسحاق مارۆگوولۆڤی ئاشووری، بەرھەمە وێژەییەکانیان نووسیوە^[10].

ساڵی ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۷، پتر لە ۷۰ کتێب بە زمانی کوردی لە ئەرمەنستان چاپ کراوە. ۲۰ کتێبیان تایبەت بە خوێندنگا بووە.

وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتی ساڵی ۱۹۳۰ـەکان، زۆر جار بە «وێژەی ھەتیوان» ناودێر کراوە. زۆربەی نووسەرەکانی ئەو سەردەمە: حەجیی جندی و ئەمینی عەبداڵ و جەردۆی گەنجۆ و جاسمی جەلیل و یووسفی بەکۆ و ھەندێکی دیکە، لە ھەتیوخانە گەورە بوون و لەوێ فێری خوێندنەوە و نووسین بوون.

ھەندێکیان لە ھەتیوخانەدا زمانی کوردییان لە بیر چووەتەوە. پاش گەڕانەوەیان بۆ ناو گەلەکەیان، سەرلەنوێ فێری کوردی بوونەتەوە. سا چونکە لەو سەردەمەدا خوێندەواری وەک ئەوان لەناو کوردانی ئەرمەنستاندا نەبووە، ناچار باری پێشخستنی زمان و چاندی کوردییان لە ئەستۆ گرتووە.

ھەندێکیان بە گوێرەی خواستی سەردەمەکە بوونەتە نووسەر، ئەوانی دیکە، ھەر لە مەیدانی نووسەرانی کورداندا بوونە، دەستیان بۆ پێنووس و نووسین نەبردووە.

لەمەڕ نەوەی نووسەرە کوردەکانی ئەرمەنستان، تۆماس بۆیس لە «ئەنسیکڵۆپێدیای ئیسلام»ـدا دەنووسێت:

«ئەوانەی سەرقافڵەی ئەم بوارە بوون، زۆربەی زۆریان ئێزیدییە پەنابەرە نەخوێندەوارەکانی تورکیا بوون. سوودیان لەو ھەلومەرجە نوێیە کۆمەڵایەتییە وەرگرتووە و قۆستوویانەتەوە. کەمترین زانیارییان لەسەر چاندی ئیسلامی هەبووە، ھیچ پەیوەندییەکیان بە دەستەبژێرە ڕۆشنبیرە کوردەکانی دیکەوە نەبووە، بەرھەمەکانیشیان زۆر جاران ئایدۆلۆژی بووە، بەڵام بە ھونەری خوازەیی.»^[11]

ساڵی ۱۹۳٤، لە یەریڤان، کۆڕی کوردناسی گێڕدراوە. سەرەڕای کوردناس لە کۆماری قەوقازی باشوور و تورکمانستانەوە، کوردناس لە مۆسکۆ و لێنینگرادیشەوە بەشداریی کۆڕەکەیان کردووە. لە کۆڕەکەدا پرسی پێشخستن و دامەزراندنی زمانی ستانداردیش تاووتوێ کراوە.

کۆڕەکە پێشنیاری کردووە پتر گوێ بە پێشخستنی زمانی کوردی و زاراوەی کوردیی ئەرمەنستان بدرێت، ھەروەتر، بناغەی زمانی ستانداردی کوردی دابنرێت.

لەو ساڵانەدا هەوڵێکی بەپێز بۆ پەرەپێدان و چاپکردنی فۆلکۆری کوردی دراوە. ئەوەندە بەسە لێرەدا کتێبی «فۆلکلۆرا کورمانجا» وەبیر بهێنینەوە؛ ساڵی ۱۹۳٦ لە لایەن حەجیی جندی و ئەمینی عەبداڵەوە لە دووتوێی ٦٦٣ لاپەڕەدا بڵاو کراوەتەوە، گەلێک داستان و چیرۆک و سترانی کوردیی تێدا ھەڵگیراوە^[12].

بەرھەمی نەوەی یەکەمی نووسەرە کوردەکان بە ئاستەم ملیان بۆ داخوازیی سیاسەتی سەردەم داوە؛ وەک بڵێی گشتیان لەسەر سۆسیالیزم و ئازادی و یەکسانیی ژن و زۆرداریی چینی باڵادەست و مەیدانی نەهێشتنی دابونەریتی کۆنیان نووسیووە^[13].

تۆماس بۆیس لەمەڕ وێژەی کوردیی ئەو ساڵانەوە دەنووسێت: «ڕاستە بەرھەمی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت بە زمانی کوردین، بەڵام ھەستی نەتەوەیییان تێدا نییە^[14]. گەر بۆ نووسەرە کوردەکانی دەرەوەی یەکیەتیی سۆڤێت وڵات و نیشتمان خاکی کوردستان بووە، بۆ نووسەرە کوردەکانی یەکیەتیی سۆڤێت نیشتمان گوندەکەی خۆیان بووە، ئەرمەنستان بووە، یەکیەتیی سۆڤێت بووە^[15].»

دەکرێت تا ڕادەیەک پشتڕاستی ئەم لێدوانەی تۆماس بۆیس بکرێتەوە.

سەرەڕای کەموکورتیی لە لایەنی زمان و ناوەڕۆکەوە، نەوەی یەکەمی نووسەرانی کورد بە پاشخانێکی بەتاڵەوە کۆ بوونەتەوە تا بناغەی وێژەی کوردییان لە یەکیەتیی سۆڤێت داناوە و چەند بەرھەمێکی گرنگیان بڵاو کردووەتەوە. لە لایەنی زمانیشەوە ھەنگاوی مەزنیان ناوە.

وەک دەبینین، وێژەی کوردی لە یەکیەتیی سۆڤێت بە پاشخانێکی بەتاڵەوە، بەبێ ھیچ ئەزموونێکی وێژەی کلاسیک و ھاوچەرخی کوردییەوە، بە وەرگێڕان دەستی پێ کردووە و بێگومان کاریگەریی وێژەی لێوەرگێڕدراوی بەسەرەوە بووە، لەوانە وێژەی ئەرمەنی و ڕووسی. ئەو کاریگەرییە بەر لە ھەموو شتێک بە ناوەڕۆکەوە دیارە. لە وێژەی کوردیدا، وەک وێژە ناوبراوەکان، مژاری سەرەکییان پیاھەڵدان بە سۆسیالیزم و برایەتیی گەلان و ژیانێکی بەختەوەر بووە. ھەر بۆیە وێژەی کوردی لەو ساڵانەدا لاواز بووە، ئەو فرەڕەنگی و فرەدەنگییەی لە وێژەی ئەرمەنی و ڕووسەکاندا ھەبووە، لە وێژەی کوردیدا نابینرێت. ئەو دیاردانە لە وێژەی کوردیدا، دوادواییەکانی ساڵی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابوردوو دەرکەوتوون.

وەک پێشتریش ئاماژەمان پێ دا، زۆرینەی نەوەی یەکەمی نووسەرە کوردەکان لە ھەتیوخانە گەورە بوون، بۆیە کوردییەکەیان لارولەوێر بووە. دەتوانین بڵێین زمانی یەکەمیان بووەتە ئەرمەنی. ئەمەیش لای ھەندێکیان تا ماوەیەکی درێژ بەردەوام بووە. لەبەر ئەو کاریگەرییەی ئەو ساڵانەی زمانی ئەرمەنی لەسەر زمانی کوردی ھەبووە، ھێشتا ھەندێک دەربڕین یەکسەر پێکھاتەی زمانی ئەرمەنیی تێدا دەناسیتەوە، ھەر دیارە داڕشتنەوەکەی کوردی نییە.

بەرھەمەکانی عەرەبی شەمۆ و ئەحمەدی میرازی لە لایەنی زمانەوە سەرکەوتوو بوون.

ھەروەھا کاریگەریی وێژەی ئەرمەنی و ڕووسی بە شێوازی ھۆنینەوەی ھۆنراوەیشەوە بەرچاوە.

وەک چۆن تۆماس بۆیس دەستنیشانی کردووە^[16]، نووسەرانی نەوەی یەکەم دەستیان خستووەتەوە ناو داستانەکانی فۆلکلۆری کوردییشەوە (زۆر جاران بۆ کتێبی خوێندنگا)، داستانە فۆلکلۆرییەکانیان هێناوە و ناوەڕۆکەکەیان نەختێک گۆڕیوە (گێرەوکێشەی چینایەتییان تێ ئاخنیوە)، سەرلەنوێ بە شێوازی خۆیان دایانڕشتووەتەوە. پێویستە بگوترێت، لەو کارەدا سەرنەکەوتن. گێڕانەوەکانی ئەوان لە بیر چوونەوە، کەچی دیسانەوە فۆلکلۆر وەک خۆی بە پاکژی و ڕوونی مایەوە.

نموونەی گێڕانەوەی سەرکەوتووی فۆلکلۆر، دوای ساڵی شەستەکان دەرکەوتووە، بە تایبەت لە بەرهەمی ”ئوسڤێ نەڤییا” و ”خەونا میرمح”ـی فێریکی یووسف.

ساڵی ١٩٣٠ لە ئازەربایجان بواری بەرەوپێشچوونی زمان و چاندی کوردی ڕەخسابوو. لەو ساڵە تا ١٩٣٨ لەو کۆمارەی سۆڤێتدا، دەوروبەری ٣٠ کتێبی کوردی چاپ بووە، زۆربەیان کتێبی خوێندنگا بووە^[17].

لە نووسەرە کوردەکانی ئازەربایجانی ئەو سەردەمە دەتوانین ئاماژە بە مووسەیب ئاخووندۆڤ بدەین^[18].

لە تورکمانستان لە ساڵی ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۸، تەنیا شەش کتێبی خوێندنگا چاپ بووە^[19].

لە ئازەربایجان و تورکمانستان، دوای ۱۹۳۸ تا ھەڵوەشانەوەی یەکیەتیی سۆڤێت، ھیچ کتێبێکی کوردی چاپ نەبووە.

لە ئەرمەنستانیش، وەک کۆمارەکانی تری یەکیەتیی سۆڤێت، ساڵانی زوڵم و زۆری ڕژێمی ستالین (١٩٣٧-١٩٣٨) تەگەرە خراوەتە بەرەوپێشچوونی زمان و چاندی کوردی. خوێندنگا کوردییەکان، پەیمانگای پەروەردەیی، ڕۆژنامەی ”ڕیا تەزە”، بەرنامە کوردییەکانی ڕادیۆ، با بڵێین زۆربەی شتە کوردییەکان، بەدەر لە شانۆی کوردیی ئەڵەگەز، داخراوە. شانۆی کوردییش لە ساڵی ١٩٤٧ داخراوە. چاپکردنی کتێب بە زمانی کوردییش ڕاگیراوە.

ئەلفبێی کوردی لەسەر بنچینەی پیتی لاتینی، وەک ”ئەلفبێی ئیمپریالیستان” ناودێر کراوە و ڕێ بە بەکارهێنانی نەدراوە. زۆر ڕووناکبیر و ناوداری کورد بە تاوانی بێبنەما خراونەتە زیندانەوە و ڕاگوێزران: عەرەبی شەمۆ، حەجیی جندی، چەردۆی گەنجۆ، ئەحمەدی میرازی، جانگیر ئاغا، شامل تێموورۆڤ…

بەشێکی کوردانی ئەرمەنستان و ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٣٧، ئەوانەی جۆرجیایش لە ساڵی ١٩٤٤، بەرەو کازاخستان و ئاسیای ناوەڕاست ڕاگوێزران. ئیدی پاشەڕۆژ هەلی گەڕانەوەیان بۆ نەڕەخساوە.

دوای ساڵی ۱۹۳۸، کاتێک زمانی کوردی ڕێبەند کراوە، چەند نووسەرێکی کورد، لەوانە ئەمینی عەبداڵ و جاسمی جەلیل، بەرھەرمەکانیان بە وەرگێڕانی ئەرمەنی بڵاو کردووەتەوە.

چونکە ئیدی ئەلفبێی کوردی لەسەر بنچینەی پیتی لاتینی بەکار نەهێنراوە، ساڵی ١٩٤١ حکومەتی کۆماری ئەرمەنستان بڕیاری داوە ئەلفبێی کوردی لەسەر بنچینەی پیتی کیریلی دابنرێت؛ ئەو ئەرکەیش بە حەجیی جندی ڕاسپێردراوە و تا ساڵی ١٩٤٤ ئامادەی کردووە.

گەرچی زوڵم و زۆری ساڵی ١٩٣٧-١٩٣٨ ڕێیەکانی پێشوویان لە وێژەی کوردی لە یەکیەتیی سۆڤێت گرتووە، چەند نووسەر و ڕووناکبیری کورد خراونەتە زیندانەوە، ڕاگوێزران، کەچی دیسانەوە نووسەرە کوردەکانی کۆماری ئەرمەنستان توانیوویانە دوو کەشکۆڵ (١٩٤٨، ١٩٥٤) بڵاو بکەنەوە و چرای وێژەی کوردی لە ئەرمەنستان بە هەڵکراویی بهێڵنەوە.  لەو ساڵانەیشدا حەجیی جندی کۆمەڵەچیرۆکی ”سبا تەزە” (١٩٤٧) و چەند بەرهەمێکی زانستیی لەسەر فۆلکلۆر بە زمانی کوردی بڵاو کردووەتەوە^[20].

ساڵی ١٩٥٥، زۆربەی ئەو دەزگای کوردییانەی سەردەمی دیکتاتۆریی ستالین داخرابوون، دیسان کرانەوە؛ سەرلەنوێ دەست بە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی ”ڕیا تەزە” و بەرنامە ڕادیۆییەکانی بە زمانی کوردی کرایەوە، بەشی نووسەرانی کورد بە ناو هەر مابوو، کارەکانی پتر گەشاندەوە، ڕێژەی چاپبوونی کتێبی کوردی زیاتر بوو.

هەرچەندە خوێندنگا کوردییەکان نەکراونەتەوە، بەڵام لە خوێندنگای گوندە کوردییەکاندا، لە پۆلی دوو تا هەشت، حەفتەی دوو کاتژمێر زمان و وێژەی کوردی خوێندراوە.

بۆ پێگەیاندنی مامۆستای زمان و وێژەی کوردییش، بەشی کوردی لە پەیمانگای پەروەردەی ئەرمەنی کراوەتەوە.

ساڵی ١٩٥٩، لە بەشی ڕۆژهەڵاتناسیی ئەکادیمیای زانستیی کۆماری ئەرمەنستان، بەشی کوردناسی کراوەتەوە. لەوێ دەست بە لێکۆڵینەوەی زمان و مێژوو و فۆلکلۆری کوردی کراوە. ساڵی ١٩٦٨، بۆ ئامادەکردنی کادری کوردناسی، بەشی کوردناسی لە کۆلێژی ڕۆژهەڵاتناسیی زانکۆی یەریڤان کراوەتەوە.

دوادواییەکانی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکان گۆڕانکارییەکی مەزنی ئابووری و ڕامیاری بەسەر ژیانی کوردانی کۆماری ئەرمەنستاندا هاتووە، ئازادیی ڕادەبڕینیش زۆروزەبەند بووە. لەو ساڵانەدا ڕێژەی خوێندکاری کورد لە زانکۆکاندا زۆر زیاتر بووە.

ئەو گۆڕانکارییە مەزنانەی لە ژیانی کوردانی کۆماری ئەرمەنستاندا ڕوویان داوە، نووسەر وەزیری ئەشۆ بە ”ڕێنێسانس” ناوی هێناوە^[21].

ئەم گۆڕانکارییانە هەستی نەتەوەیییان بەهێزتر کردووە، مژاری وڵاتی باوکوباپیران لە وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتدا بە مەردانە شوێنی خۆی گرتووە، ئەو بۆشایییانەی لەو بوارەدا هەبووە پڕی کردوونەتەوە. گەر پێشتر شیعری کوردی پەسندانی ژیانی ”شادی و بەختەوەری” بووبێت، پەسندانی یەکیەتیی سۆڤێت و سەرۆکە بچووک و گەورەکانی بووبێت، ئەمجارە بەرهەمی نوێ دەرکەوتووە، هەستی زیندووی مرۆڤایەتی لە وێژەی کورداندا جێی خۆی گرتووە^[22].

لەمەڕ پرسی بەهێزکردنی هەستی نەتەوەییەوە؛ شۆڕشی ئەیلوول لە باشووری کوردستان بە سەرۆکایەتیی مستەفا بارزانیی نەمر، ڕۆڵێکی مەزنی گێڕاوە. ئەوە شۆڕشێکی نوێی بیر و باوەڕی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت بووە.

هەرچەندە چەند ڕووناکبیرێکی کورد ئاگاداری شۆڕشی ئەیلوول بوون، لێ ئەو شۆڕسە بۆ کوردانی سۆڤێت لە هاوینی ساڵی ١٩٦٣ـدا هەڵگیرساوە، کاتێک بۆ یەکەمین جار، یەکیەتیی سۆڤێت بە شێوازێکی ئاشکرا پشتگیریی گەلی کورد و شۆڕشی باشووری کوردستانی کردووە.

تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆ و گۆڤار و ڕۆژنامەکان لە سەرانسەری یەکیەتیی سۆڤێت باسی کوردیان دەکرد، تێکۆشانەکەیان بە ڕاست لە قەڵەم دەدا و پشتگیریی شۆڕشەکەیان دەکردن. چەند کتێبێکیش لەبارەی ئەو دیرۆک و سەرهەڵدانەی کوردەوە چاپ بووە.

بە هۆی یەکیەتیی سۆڤێتەوە، مەنگۆلیا پرسی کوردی بردووەتە نەتەوە یەکگرتووەکان.

ناسینی مافە نەتەوەییەکانی کورد و پشتگیریی شۆڕشەکەیان بۆ هۆشیاربوونەوە و خۆناسینی نەتەوەیی، لای کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت گوڕێکی مەزن بووە، هەستی کوردپەروەریی لە لایان بەهێز کردووە. دەتوانین بڵێین، بە بۆنەوەی ئەو شۆڕشەوە بۆ یەکەمین جار کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت وەک بەشێکی گشتی لە گەلی کورد خۆیان بینیوە. 

ئەم وشیاربوونەوە نەتەوەییە لە کورتەماوەیەکدا کاردانەوەکەی دەرکەوتووە. خوێندکارە کوردەکان، پاییزی ئەو ساڵە لە یەریڤان، کۆمەڵەیەکیان بە ناوی ”کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد” دامەزراندووە. ئەوە لە سەرانسەری یەکیەتیی سۆڤێت یەکەمین ڕێکخراوی کۆمەڵایەتی بووە، لەسەر بنەمای نەتەوەیی بنیاد نراوە.

ئامانجی کۆمەڵەکە، بڵاوکردنەوەی بیر و باوەڕی کوردپەروەری لە ناو یەکیەتیی سۆڤێتدا بووە. پاش ماوەیەک لە تیبیلیسییش (پایتەختی کۆماری جۆرجیا) کۆمەڵەیەکی لەو شێوازە پێک هێنراوە.

زۆر سروودی نیشتمانپەروەری هۆنرایەوە و لە بەشی کوردیی ڕادیۆی یەریڤان بڵاو دەکرانەوە.

دوادواییەکانی ساڵی پەنجاکان و دەستپێکی شەستەکانی سەدەی ڕابوردوو، ڕێژەی خوێنەری وێژەی کوردی هەڵکشابوو.

وشیاربوونەوە و خۆناسینی نەتەوەیی، کاریگەرییەکی مەزنی لەسەر چاند و وێژەی کوردانی سۆڤێت داناوە. ئەمجارە مژاری کوردستان، تێکۆشانی ڕزگاریخوازیی گەلی کورد، لە وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتدا بابەتێکی سەرەکی بووە. ئەو بابەتە بەر لە هەموو شتێک لە شیعری کوردیدا دەرکەوتووە.

ئەم گۆڕانکارییانەی مژار و ناوەڕۆک، هونەرمەندی و شێوازی تازەی نووسینیان ویستووە.

نووسەرە کوردەکان ویستوویانە بە تەواویی لە کاریگەریی وێژەی ئەرمەنی و ڕووسی ڕزگاریان ببێت و ئەمەیان بۆ چووە سەر. قاچاغی مراد^[23] و فێریکی یووسف^[24] و شکۆی حەسەن^[25] بەرەو شیعری کلاسیکی کوردی گەڕاونەتەوە؛ لە ڕێی نوێکردنەوەی شیعری کلاسیکەوە ویستوویانە ڕێچکەیەکی نوێ بشکێنن. میکائیلی ڕەشید^[26] فۆڕم و شێوازی شیعری ئەورووپیی هێناوەتە ناو وێژەی کوردییەوە، وەک بڵێی دەستێک جلوبەرگی کوردیی لەبەر کردوون.

ئەم گۆڕانکارییانە ئیدی لە دوادواییەکانی ساڵی پەنجاکاندا، لە بەرهەمی چەند نووسەردا ڕەنگی داوەتەوە، بەڵام لە دەستپێکی شەستەکاندا، بە بەرهەمی فێریکی یووسف (چاڤکانی، ١٩٦١) و شکۆی حەسەن (قالچیچەک، ١٩٦١) لە وێژەی کوردانی ئەرمەنستاندا گەیشتووەتە ترۆپک.

لەو ساڵانەدا نەوەی یەکەم^[27] زۆر بەرهەمی بەپێزیان گەیاندووتە دەستی خوێنەری کورد.

ساڵی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابوردوو، سەرەڕای شاعیرە ناوبراوەکان، یووسفی بەکۆ^[28] و سمۆی شەمۆ^[29] و سهیدی ئیبۆ^[30] و کارلێنی چاچانی^[31] و عەگیدی شەمسی^[32] و ڕزعالیی ڕەشید^[33] و عەسکەری بۆیک^[34] و تۆسنی ڕەشید^[35] دیوانەشیعریان بڵاو کردووەتەوە. ساڵی ١٩٧١، چەرکەزی ڕەش^[36] کتێبێکی بە ناوی ”شۆڕشا خەبەرا” بڵاو کردووەتەوە. 

وێژەی کوردیی ئەو سەردەمە تایبەتمەندییەکی هەبووە؛ وەک دەزانین یەکەمین نەوەی نووسەرانی کوردی یەکیەتیی سۆڤێت لە هەتیوخانە، دوور لە کۆمەڵانی کورد گەورە ببوون، بەڵام دواییەکانی پەنجاکان و دەستپێکی شەستەکان، زۆر نووسەر هاتنە مەیدانەی وێژەی کوردییەوە، ئەوانەی لە گوندە کوردییەکاندا، لە کۆمەڵە کوردییەکاندا گەورە بووبوون، شێوازی بیرکردنەوەیان کوردییەکی پاراو بووە. گەرچی وشەی عەرەبی لە زمانەکەیاندا هەبووە^[37]، بەڵام پێکهاتەکەی کوردی بووە، بەرهەمەکانیان بۆنوبەرامەی کوردی لێ هاتووە.

لەو ساڵانە میرۆی ئەسەد و سیامەند سیابەندۆڤ و خەلیل مورادۆڤ و ئۆردیخانی جەلیل دیوانەشیعریان بڵاو کردووەتەوە.

زۆر بەرهەمی منداڵانیش لە بەرهەمی نووسەرە کوردەکاندا هەبووە، بەڵام کتێبەکانی کارلینی چاچانی (شێر و کەو، ١٩٦١) و میکائیلی ڕەشید (پشکا من، ١٩٦٥) و سمۆی شەمۆ (حکایات دەرحەقا بالچێمکێدا، ١٩٧١)، بە تایبەتی بۆ منداڵان بووە.

شەرەفی عەشیر دیوانی ساتیرە سەرنجڕاکێشەکانی بە ناوی ” گەزگەزک” (١٩٧٩) بڵاو کردووەتەوە.

هەنگاوی گەورەیش لە بواری پەخشاندا نراوە. عەرەبی شەمۆ ڕۆمانی (بەربانگ، ١٩٥٨)، (ژیانا بەختەوار، ١٩٥٩)، (هۆپۆ، ١٩٦١) و (دمدم، ١٩٦٥) بڵاو کردووەتەوە.

”بەربانگ” درێژەی ڕۆمانی ”شڤانا کورمانجا” بووە. ”دمدم” ڕۆمانێکی مێژووییە، باسی سەرهەڵدانی کوردە لە ساڵی ١٦٠٨ تا ١٦١٠. حەجیی جندی ڕۆمانی ”هەواری”، عەلیی عەبدوولڕەحمان چیرۆکی ”خاتێ خانم” و ڕۆمانی ”گوندێ مێرخاسا” و ”شەڕێ ل چیا”، سهیدی ئیبۆ ڕۆمانی ”کوردێ ڕێوی”، عەگیدی خودۆ ڕۆمانی ”دێ و دێماری”، عەزیزی گەردەنزەری ڕۆمانۆچکەی ”فینجانا فەیفووری”، چاپ کردووە. ئەحمەدی میرازی کتێبیکی ”بیرئانیێن من” بڵاو کردووەتەوە، یەکەمین نموونەی وێژەی بیرەوەرییە لە وێژەی کوردانی سۆڤێتدا. بەداخەوە، ئەو کتێبە بەپێزە بە لێبڕینێکی زۆرەوە گەیشتووەتە دەستی خوێنەر.

پێویستە ئاماژە بەوە بدرێت، سەردەمی جەنگی جیهانیی یەکەم زۆرینەی ئێزیدییەکانی سەرحەد کوژراون، کۆچیان کردووە و هەڵهاتوون تا لە برسان نەمرن، دواتر گەیشتوونەتە ئەرمەنستان، یەکیەتیی سۆڤیت داڵدەی داون. ئەم ڕووداوانە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر کۆمەڵی کوردانی ئێزیدی داناوە و زۆر جار گێڕاویانەتەوە. هەر بۆیە لە بەرهەمی نووسەرە کوردە ئێزیدییەکان تووشی ئەم مژارە دەبینەوە. لە ڕۆمانی ”بەربانگ” و ”هەواری” و ”کوردێ ڕێوی”ـدا بەرەوڕووی دەبینەوە. لە ڕۆمانی ”ژیانا بەختەوار”ـی عەرەبی شەمۆیشدا ئەو مژارە پانتاییەکی گرنگی داگیر کردووە. دەتوانین بەرهەمی ”بیرئانینێن من”ـی ئەحمەدی میرازییش بخەینە پاڵ ئەم ڕۆمانانەوە.

هەرچەندە لە بواری ڕۆمانی کوردیدا هەنگاوی بەپێز نراوە، بەڵام دەستکەوتی گرنگ لە بواری کورتەچیرۆکدا هاتە ئاراوە. لەو ساڵانەدا سیما سەمەند (“غەزاڵ”، ١٩٦١، “دو شایی”، ١٩٦٧، “گومان”، ١٩٨٢)، سهیدی ئیبۆ (“دوریان”، ١٩٦٤)، ئەمەریکی سەردار (“دەستێ دێ”، ١٩٧٤، ”ئیدی دەرەنگ بوو، ١٩٧٩ و ”دەنگێ دل”، ١٩٨٤)، وەزیری ئەشۆ (“مزگینی”، ١٩٧٦، ”دەنگبێژ کال ببوو”، ١٩٨٢، ”پامپ-سیپان”، ١٩٨٦)، خەلیل مورادۆڤ (“مۆریێ نەنێ”، ١٩٦٩)، ئەحمەدی هەپۆ (“ئادار”، ١٩٦٥، “ئەمر گول ڤەددە”، ١٩٧٥)، بابای کەلەش (“نیشانی”، ١٩٨٨)، عەسکەری بۆیک (“ل چیا”، ١٩٩١) کۆمەڵەچیرۆکیان چاپ کردووە، فرەدەنگی و فرەڕەنگی مژار و بابەتی نووسینیان لەگەڵ خۆیاندا هێناوە.

دوای سەرلەنوێ خستنەوەگەڕی بەرنامە کوردییەکانی ڕادیۆی یەریڤان، چەند شانۆنامەیەکی ڕادیۆیی نووسراوە و لە ڕادیۆدا بڵاو کراوەتەوە.

دوایییەکانی ساڵی شەستەکان لە شاری تبیلیسی (جۆرجیا) و لە گوندی ئەڵەگەز (ئەرمەنستان) شانۆی کەلەپووری کوردی کراوەتەوە، شانۆنامە بۆ ئەو شانۆیانە نووسراوە. لەو شانۆنامانە: “زەواجا بێ دڵ”ـی ئیسماعیلی دووکۆ، ”سنجۆ قیزا خوە دەدە مێر” و “مەم و زین”ـی عەسکەری بۆیک و “سیابەند و خەجێ”ـی تۆسنی ڕەشید وەک کتێب بڵاو بوونەتەوە^[38]. ڕاستە بینەران پێشوازییەکی زۆریان لەو شانۆگەرییانە کردووە، بەڵام دیسانەوە شانۆنامە لە وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتدا لاواز بووە.

ساڵی ١٩٨٢ تا هەڵوەشاندنەوەی یەکیەتیی سۆڤێت، کەشکۆڵی ساڵانە بە ناوی ”باهارا تەزە”، دواتر بە ناوی ”باهار”، بڵاو بووەتەوە. چونکە چاپکردنی کتێبی کوردی سنووردار کرابوو و زۆر جاران نووسەر ساڵانێک چاوەڕێی چاپبوونی بەرهەمەکەی بووە؛ ئەو کەشکۆڵانە هەلیان بۆ نووسەران ڕەخساندووە تا بەرهەمە نوێیەکانیان بگەیەننە خوێنەران. بەرهەمی گشت نووسەرە کوردەکانی کۆماری ئەرمەنستان لەو کەشکۆڵانەدا جێیان گرتووە و هیی بەپێزیشیان زۆر تێدا بووە.

نەریتی وەرگێڕان لای نووسەرە کوردەکان تا هەڵوەشاندنەوەی یەکیەتیی سۆڤێت بەردەوام بووە. حەجیی جندی، سەرەتای سییەکان دەستی دابووە وەرگێڕان، ساڵی پەنجا و شەستەکانیش درێژەی پێ داوە. لە ساڵی شەستەکاندا ئەمەریکی سەردار، وەزیری ئەشۆ، عەگیدی خودۆ، فێریکی یووسف و چەند نووسەرێکی دیکە بە وەرگێڕانەکانیان وێژەی کوردییان دەوڵەمەند کردووە.

پێویستە ئاماژە بەوە بدرێت، لەو ساڵانە زۆر بەرهەمی نووسەرە کوردەکانیش بە زمانی ئەرمەنی و ڕووسی بڵاو بووەتەوە.

ڕەخنەگرتن هەمیشە بەشێکی لاوازی وێژەی کوردانی سۆڤێت بووە. زۆر جاران لێکۆڵینەوەی مێژوویی جێی ڕەخنەی گرتووەتەوە.

حەجیی جندی ساڵی ١٩٥٤ و ١٩٧٠ دوو کتێب لەسەر وێژەی کوردانی ئەرمەنستان بە زمانی ئەرمەنی بڵاو کردووەتەوە^[39]. بەڵام ئەو بەرهەمانە ڕەخنەیان لە خۆ نەگرتووە. هەر وەک تۆماس بۆیس دەنووسێت، کاتێک باس دێتە سەر ڕەخنەی وێژەی کوردانی ئەرمەنستان، پێویستە بەر لە گشت شتێک ئەمەریکی سەردار وەبیر بهێنینەوە، کارێکی بەپێزی لەو بوارەدا کردووە. زۆرینەی وتارە ڕەخنەییەکانی لە ڕۆژنامەی ”ڕیا تەزە”ـدا بڵاو بوونەتەوە^[40]. هەروەها وتارەکانیشی لە گۆڤار و ڕۆژنامە ئەرمەنییەکاندا بڵاو بوونەتەوە.

لەو ساڵانەی دواییدا، چەرکەزی ڕەشیش لە ”ڕیا تەزە”ـدا چەند وتارێکی ڕەخنەیی نووسیوە.

ساڵی ١٩٧٠-١٩٨٠، بواری چاندیی کوردی لە جۆرجیا گەشاوەتەوە. شانۆی کوردی، کۆمەڵەی گۆرانی و گۆڤەند هاتووەتە مەیدانەکەوە، لە لایەنی شێوەکارییشەوە هەنگاو باش نراوە. نووسەری کورد عەزیزی ئیسکۆ و چەردۆی ئەسەد و باخچۆی ئیسکۆ و تهاری برۆ لەگەڵ چەند کەسێکی تردا، بەشی نووسەرانی کوردیان لەپاڵ یەکیەتیی نووسەرانی جۆرجیا دامەزراندووە. بەڵام دیسانەوە بەرهەمەکانی خۆیانیان لە ئەرمەنستان بڵاو کردووەتەوە.

دوای ساڵی ١٩٥٥، بە تایبەتی دوادواییی پەنجاکان و دەستپێکی شەستەکانی سەدەی بیست، لاپەڕەیەکی نوێ لە مێژووی وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتدا هەڵدراوەتەوە. پەرەسەندنی چاندیی کوردی تەقلەیەکی نوێی بە وێژەی کوردی داوە، ناوی نوێ هاتووەتە ناو وێژەوە. بە دەرکەوتنی ئەو ناوانە، ئەو وێژەیە توانیوویەتی خۆی لە کەموکوڕییەکانی ساڵی سییەکان و چلەکان ڕزگار بکات، بووەتە خاوەنی ناوەڕۆکی فرەجۆر، خەمڵ و خەتێکی کوردانەی وەرگرتووە، خۆی لە درووشمی سیاسی و پیاهەڵدان پووچ و کاریگەریی وێژەی دەرودراوسێ داماڵیوە. لەگەڵ گۆڕینی ناوەڕۆکدا، شێوازی نوێنی نووسینیش دەرکەوتووە.

پەیوەندی لە نێوان نووسەرە کوردەکانی ناوەوە و دەرەوەی یەکیەتیی سۆڤێتدا چێ بووە. وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت بەرەو پیری وێژەی گشتیی کوردی چووە.

دوادواییی ساڵی هەشتاکان، دەتوانین بڵێین وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت، لە چوارچێوەی ئەو وڵاتەدا، بووەتە خاوەنی زمانێکی تا ڕادەیەک ستاندارد.

بە بیروڕای ئێمە ئەم بەرەوپێشچوونە چەند هۆکارێکی هەبووە:

١. دوای مردنی ستالین و ئاشکراکردنی زوڵم و زۆری ڕژێمەکەی، ئازادیی ئاخاوتن و ڕادەبڕین زیاتر بووە. 

٢. ئەگەر بۆ نەوەی یەکەمی نووسەرە کوردەکان بڵێین بە هۆی بارودۆخی سەردەمەوە بوون بە نووسەر، لە کۆتاییی پەنجاکانەوە و دەستپێکی شەستەکانەوە، دەستەیەک نووسەر هاتوونەتە ناو وێژەی کوردییەوە، کە دەبوو ببنە نووسەر، وەک دەگوترێت: “خودا پێی دابوون.”

٣. کوردناسانی لێنینگراد بە سەرۆکایەتیی قاناتی کوردۆ، بەرهەمی نووسەرە کلاسیکەکانی کوردیان وەک ئەحمەدی خانی و فەقێی تەیران و حاریس بەدلیسی و سڵێمان سەلیم و مێژوونووسی وەک شەرەفخانی بەدلیسی و خوسرەو خانی ئەردەڵانی و مەستوورەی ئەردەڵانی و مەلا مەحموودی بایەزیدی بە وەرگێڕانی ڕووسی بڵاو کردووەتەوە.

٤. شۆڕشی ئەیلوول لە باشووری کوردستان و پشتگیریی ئەو شۆڕشەوە لە لایەن یەکیەتیی سۆڤێتەوە، هەستی نەتەوایەتیی لای کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت بەهێزتر و تۆختر کردووە، بابەتی کوردستان و تێکۆشانی ڕزگاریخوازیی گەلی کورد لە وێژەی کوردیدا بابەتی سەرەکی بووە.

٥. پەیوەندی لە نێوان کوردانی ناوەوە و دەرەوەی یەکیەتیی سۆڤێتدا چێ بووە، ‘بەربەستی ئاسنین’ وردەوردە بەرز کراوەتەوە. بەرهەمی نووسەرە کوردەکانی ئەو سەردەمە، بەر لە هەمووی ئەوانەی جگەرخوێن، گەیشتوونەتە دەستی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتی جاران. گۆڤار و رۆژنامەی کوردی لە ئەورووپا چاپ بووە، لە بەهێزکردنی ئەو پەیوەندییانەدا ڕۆڵێکی گرنگیان هەبووە.

سەرنجەکانی کۆمەڵناس و کوردناس مارتین ڤان بروونسەن لەمەڕ هەڵسەنگاندنی وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتەوە سەرنجڕاکێشن. ئەو سەبارەت بە خەمڵاندنی وێژەی کوردانی باکوور لە ساڵی ١٩٨٠ـکاندا، دەنووسێت: “پشکووتنی لەناکاوی نووسین و چاپەمەنیی کوردی لەوێ، حەقیقەتێکی دیکەی لە پشتەوەیە؛ کاریگەریی پەیوەندیی بەردەوامیان لەگەڵ کوردانی سۆڤێت. ئەوانەی دوایی، بە تایبەت لە ئەرمەنستان، توانیبوویان بەرهەمی باشی وێژەیی بڵاو بکەنەوە، بنجیان داکوتابوو. دوای نەمانی ستالینزم، کوردانی ئەرمەنستان (کە لەوێ نەتەوەیەکی بچووک بوون، ڕێژەیان نزیکی ٥٠.٠٠٠ کەس بووە) خاوەنی مافی چاندیی ئێجگار مەزن بوون، لەو ناوچەیەدا جێیەکی دیکە بۆ پشتگیریی بڵاوکردنەوەی کوردی هاتووەتە ئاراوە.”^[41] درێژەی دەداتێ: “وێژەی کوردی و بواری چاندیی کوردەواری بە گشتی^[42] دووراودوور گەشەی سەندووە، کەوتووەتە نێوان سێ تاراوگەوە؛ ڕۆژئاوای تورکیا، یەکیەتیی سۆڤێتی جاران و ڕۆژئاوای ئەورووپا^[43].”

ئەنجام

وێژەی کوردی لە یەکیەتیی سۆڤێت ڕێیەکی دوورودرێژی بڕیوە.

سەرەتای ساڵی ١٩٣٠ـەکان، چەند خوێندەوارێک لە کوردانی ئەرمەنستان هەبووە، بە پاشخانێکی بەتاڵەوە، لە ڕێی وەرگێڕان و دواتر بەرهەمی سەربەخۆوە، بنچینەی وێژەی کوردییان لەو کۆمارە و یەکیەتیی سۆڤێت داناوە، زمانی نووسینەکیی کوردییان پێش خستووە.

ساڵانی ١٩٣٨ تا ١٩٥٥، کاتێک ڕێ لە بەرەوپێشچوونی چاند و وێژەی کوردی گیراوە، نووسەرە کوردەکان دیسان چەند بەرهەمێکیان لە ئەرمەنستان بڵاو کردووەتەوە، چرای وێژەی کوردییان لە یەکیەتیی سۆڤێت بە هەڵکراویی هێشتووەتەوە.

ساڵی ١٩٥٥ لە ئەرمەنستان دەست بە بووژانەوەی چاندیی کوردی بە گشتی و وێژەی کوردی بە تایبەتی کراوە. ئەو وێژەیە لە زۆر لایەنەوە خۆی لە کەموکوڕیی ناوەڕۆک و شێوازی نووسینەوە، هەروەهایش لە کاریگەریی وێژەی دەرودراوسێ ڕزگار کردووە. ناوی نوێ هاتووەتە ناو وێژەوە، ناوەڕۆک و شێوازی نوێ نووسینیان لەگەڵ خۆیاندا هێناوە.

هەنگاوی بەپێز بۆ پرسی دانانی زمانی ستاندارد نراوە. 

وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێت، کە بەشێکی وێژەی گشتیی کوردییە، هێشتا چاوەڕوانی لێکۆڵینەوە و هەڵسەنگاندنی قووڵ و فرەلایەنە.

^[1] فەرهاد شاکەلی، تۆسنی ڕەشید، گۆڤاری ڕامان، ژمارە ٨٩، ٢٠٠٤، هەولێر

^[2] حەجیێ جندی، ئۆچێرکا ئەدەبیەتا کوردایە ئەرمەنستانا سۆڤێتێ، ١٩٧٠ (بە زمانی ئەرمەنی)

^[3] تۆماس بۆیس، ١٩٥٥

^[4]Ferhad Pirbal, Kurdish literature in the former Soviet Union Republic of Armenia, 2008.

^[5] فەرهاد شاکەلی، هەمان سەرچاوەی پێشوو

^[6]Zorabê Bûdî, The Kurds and the Caucasus. 2005

^[7]خ. چاتۆیێڤ، ١٩٦٥، ل ١١٦

^[8] هەمان سەرچاوە، ل ١٧٧

^[9] هەمان سەرچاوە، ل ١٢٣

^[10] هەمان سەرچاوە، ل ١٣٩

^[11] The Encyclopedia of Islam, 1986, c. V, 483

^[12]فۆلکلۆرا کورمانجا، ١٩٣٦

^[13] Thomas Bois, The Kurds, 1966, 133

^[14] Thomas Bois, Coup d’œil sur la littérature kurd” 1955. 201-39

^[15] هەمان سەرچاوە

^[16] Thomas Bois, The Kurds,1966, 134

^[17] ن. ڕزاییڤ، ٢٠٠٦

^[18] ئاریستۆڤا، ت. ف.، ١٩٦٦، ل١٩٤

^[19] فەرهاد پیرباڵ، ٢٠٠٨

^[20] کەر و کولکێ سڵێمانی سلیڤی ١٩٤١، شاخێن ئێپۆسا ‘کۆرۆخلی’ـیێن کورد. ١٩٥٣

^[21] وەزیرێ ئەشۆ، ١٩٩٩

^[22] تۆسنێ ڕەشید، ١٩٩٦

^[23] ‘’شەوق” ١٩٥٩، ”گوڵپەری” ١٩٦٣، ”باهارا تەزە” ١٩٦٦ و ”گاڤا چارا” ١٩٧٠، ”نارێ” ١٩٧٧، ”حسرەتنەمە” ١٩٨٤

^[24] “جەڤکانی” ١٩٦١، ”گوڵا ئەڵەگەزێ” ١٩٦٤، ”لیریکا” ١٩٦٧، ”ئووسڤێ نەبییا” ١٩٧٠

^[25] “قاڵچیچەک” ١٩٦١، ”تەمبوورا کورد” ١٩٦٥، ”مەرەمێ دڵی کورد” ١٩٧١ و ”پەروازا وەلات” ١٩٧٧

^[26] “دڵێ من” ١٩٦٠، ”وەدە” ١٩٦٦، ”شەمس” ١٩٧٠، ”پەنجەرە” ١٩٧٤، ”متاڵە” ١٩٧٨، ”عیساف” ١٩٨٤، ”ڕێدامە” ١٩٨٥. میکائیلی ڕەشید لە هەتیوخانەی ئەرمەنییەکاندا گەورە بووە و لەوێ زمانی کوردیی لە بیر چووەتەوە. کتێبەکانی سەرەتای بە زمانی ئەرمەنی و ڕووسی چاپ کردووە.

^[27] “گوڵیزەر” ١٩٥٦، ”مەم و زین” ١٩٥٩، ”شێعران و پۆیێمان” ١٩٦٣

^[28] “کەسکەسۆر” ١٩٦١، ”حسرەتا من” ١٩٦٣، ”مێڤانێ ڕۆژێ” ١٩٦٦، ”ئەفراندنێ تەزە” ١٩٦٩، ”پایز” ١٩٧١

^[29] “نوور” ١٩٦١، ”خەتێن حوبێ” ١٩٦٧، ”ئەز و عێل” ١٩٧٤، ”گوڵا گەلی” ١٩٧٩، ”دڵێ بەنگی” ١٩٨٩

^[30] “قورنا من” ١٩٦٣، ”بیست ساڵێ دن” ١٩٧٠، “سینەم” ١٩٧٥، ”ئازایی” ١٩٨٨

^[31] “گوڵ” ١٩٦٠، ”دڵ و وەتەن” ١٩٦٢، ”بەربانگا وەتەنێ من” ١٩٦٧، “باقە تەڤ” ١٩٧٢، “زەرێ” ١٩٨١، “زنێ” ١٩٨٤، “ئازێ” ١٩٨٨

^[32] “شەمدین” ١٩٦٤، ”هیڤەرۆن” ١٩٦٧، ”حەسرێد بهارە” ١٩٧٦، ”سمڵ” ١٩٨٩

^[33] “بەرب تەڤێ” ١٩٦٥، ”خەم و خەیاڵ” ١٩٧٩، “حەیر و گومان” ١٩٨٩

^[34] “شڤەرێ” ١٩٦٦، ”کولیلکێ چیا” ١٩٧٥، “تیرێنج” ١٩٨٧

^[35] “کڵامێ ڕێ” ١٩٧٥، ”زۆزان” ١٩٨٤، ”نیڤڕۆ” ١٩٨٧

^[36] “شۆڕشا خەبەرا”، ١٩٨٧

^[37] لە وێژەی کوردانی یەکیەتیی سۆڤێتی جاراندا، هێشتا تووشی زۆر وشەی عەرەبی دەبینەوە. هۆکارەکەیشی ئەوەیە، ئەو وشانە لە زمانی گەلدا هەبووە، لە فۆلکلۆری کوردیدا هەبووە و ئەوانەی عەرەبییان نەزانیوە بە کوردییان داناوە. نووسەرە کوردەکان بەر لە هەموو شتێک دوورەپەرێزیان لە وشەی ڕووسی و ئەرمەنی گرتووە.

^[38] ئیمساعیلێ دووکۆ، ١٩٦٦. عەسکەرێ بۆیک ١٩٧٨، عەسکەرێ بۆیک، ١٩٩٠. تۆسنێ ڕەشید، ١٩٨٨

^[39] ح. جندی، ١٩٥٤، ١٩٧٠

^[40] Thomas Bois, The Kurds, 1966, 136.

^[41] Martin van Bruinessen,  2000.

^[42] مەبەستی وێژەیە بە زاراوەی کورمانجیی ژووروو – ت. ڕ.

^[43] هەمان سەرچاوە

سەرچاوە:

1. ZorabêBûdî, The Kurds and the Caucasus. 2005.
2. Çatoêv, KurdênErmenistanaSovyêtê,Yêrêvan, 1965. (Bi zimanêrûsî).
3. The Encyclopedia of Islam, Leiden, E.S. Brill, 1986, c. V.
4. Folklorakurmanca,kitêbapêşin, berevkirin û hazirkirin H. Cindî û E. Evdal. 1936
5. NizameddinRzaev, www.kurdishmedia.com, 05.06.2006.
6. Arîstova, T. F., KurdênPişkavakazê, ‘Naûka’ Moskva 1966, (Bi zimanêrûsî).
7. FerhadPîrbal, The Kurdish literature in the soviet republic Armeni, The Kurdish Globe, 07 August 2008.
8. FerhadŞakelî, TosinêReşî, Kovara “Raman” N89, 2004, Hewlêr.
9. Thomas Bois, The Kurds,Khayats, Beirut, 1966.
10.  Thomas Bois, Coup d’œil sur la littératurekurde” 1955.  “Al- Machriq”, Mars-Avri.
11. WezîrêEşo, “Nûdem” N32, 1999.
12. Cindî, Edebyetakurdî li ErmenistanaSovyêtê, 1954 (bi zimanêermenî). OçêrkaedebyetakurdayeErmenistanaSovyêtê, 1970 (bi zimanêermenî).
13. OrdîxanêCelîl, PoêzîyaCegerxwînebajarvanîyê, 1966.
14. ÎsmaîlêDûko, “Zewacabêdil”, 1966. EskerêBoîk“Sincoqîzaxwedidemêr”, 1978, EskerêBoîk “Mem û Zîn”, 1990. TosinReşîd, “Sîyabend û Xecê”, 1988.
15.  Martin van Bruinessen, Transnational aspects of the Kurdish question. Working paper, Robert Schuman Centre for Advanced Studies, European University Institute, Florence, 2000.

*ئەم لێکۆڵینەوەیە ساڵی ٢٠١٠ لە یەکەمین کۆڕی نێونەتەوەییی وێژەی کوردی لە شاری سنەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان خوێندراوەتەوە.

ئەم وتارە لەم سەرچاوەیەوە بە کوردیی ناوەندی داڕێژراوەتەوە:

Wêjeyakurdî li YekîtîyaSovyetê, TosinêReşîd, Riataza.com, 29-11-2015 (Ji KurmancîboSoranî: Jiyar Homer)

ژیاننامە

تۆسنی ڕەشید (TosinêReşîd): نووسەر و لێکۆڵەر و شاعیر و ڕۆماننووس و چیرۆکنووس و شانۆنووس و ڕۆژنامەنووس و وەرگێڕێکی کوردی ئێزیدییە. ساڵی ١٩٤١ لە گوندی کوڕەکەندی ناوچەی ئێچمیادزینی ئەرمەنستان لە دایک بووە. نووسەرێکی هەرە دیار و گرنگی کوردستانی سوورە. ئامۆزازای قاناتی کوردۆیە. لە خوێندنگای گوندەکەیان تا پۆلی چواری بە کوردی خوێندووە، پاشان لە گوندە ئەرمەنییەکانی دراوسێیان، درێژەی بە خوێندن داوە. ساڵی ١٩٦٤، کۆلێژی فیزیا-بیرکاریی لە ئینستیتووتی یەریڤان تەواو کردووە. ساڵی ١٩٧٥ تێزی دکتۆراکەی نووسیوە و بووەتە دکتۆری زانستی کیمیا. ساڵانێکی دوورودرێژ لە زانکۆی یەریڤان و ئینستووتە ئەکادیمییەکانی ئەرمینیادا کاری زانستیی کردووە و گەلێک وتاری بە چاپ گەیاندووە. ساڵی ١٩٦١، یەکەمین وتاری لە ڕۆژنامەی ڕیا تەزەدا بڵاو بووەتەوە. ساڵی شەستەکان، زۆر وتار و شیعر و چیرۆکی لە ڕۆژنامەی ڕیا تەزە و ڕادیۆی یەریڤان بڵاو کردووەتەوە. ماوەی دوانزە ساڵێک، وتاری زۆری بە ناوی ئێنسیکڵۆپێدیای کوردی لە ڕادیۆی یەریڤان بڵاو کردووەتەوە. وتارەکانی لەسەر مێژوو و وێژە و چاندی کوردی بووە؛ پرسی ڕۆژانەی کوردیان لە خۆ گرتووە. ساڵی ١٩٦٣ لە یەریڤان، لە ژێر کاریگەریی شۆڕشی باشووری کوردستان، تۆسنی ڕەشید لەگەڵ چەند هاوڕێیەکیدا کۆمەڵەی کوردی دامەزراندووە؛ لە سەرانسەری یەکیەتیی سۆڤێتدا یەکەمین کۆمەڵەی نەتەوەیی بووە. پاشان بۆ وشیارکردنەوە و بووژانەوەی هەستی کوردایەتی، زۆر جار چووەتە ناو کوردانی جۆرجیا و کازاخستان و قیرخستان. لە ساڵی ١٩٩٣ـەوە نیشتەجێی ئوسترالیایە. پەڕتووکەکانی: کڵامی ڕێ (شیعر، ١٩٧٥)، زۆزان (شیعر، ١٩٨٤)، نیڤرۆ (شیعر، ١٩٨٧)، سیابەند و خەجێ (شانۆ، ١٩٨٨)، شەڤا بێ خەو (چیرۆک، ٢٠٠٠)، ژ بۆ بیرئانینا قاناتێ کوردۆ (لەگەڵ حسێن حەبەش، ٢٠٠٠)، ئێزیدیاتی ئۆلەکە هێ ژی نەناسکری (لێکۆڵینەوە، ٢٠٠٤)، من بێریا شەڤێن سپی کرییە (چیرۆک، ٢٠٠٥)، مەستوورە، سەرێ هێژایی تاج بوو (ڕۆمانی مێژوویی، ٢٠٠٥). هەروەها بەرهەمی پووشکین، تۆڵستۆی، چێخۆڤ، بوونین، ڤۆزنێسێنسکی، ئیسحاقیان، سێڤاکی لە ڕووسی و ئەرمەنییەوە بۆ کوردی وەرگێڕاوە. خاوەنی دەیان وتاری بەپێزە، ژیار هۆمەر بەشێکیانی بە کوردیی ناوەندی داڕشتووەتەوە.

ژیار هۆمەر (Jiyar Homer): وەرگێڕ و نووسیار. لەدایکبووی ١٩٩٦ـی سلێمانییە. کارمەندی ناوەندی کەشکۆڵ لە زانکۆی ئەمریکی لە عێراق، سلێمانی (AUIS)ـیە. نووسیاری گۆڤاری ئیلیانـە. زمانی کوردی و ئیسپانی و پۆرتوگالی و ئینگلیزی و عەرەبی و فارسی دەزانێت. بەرهەمی چەندین نووسەری ئەمریکای لاتینی بۆ کوردی وەرگێڕاوە. وەرگێڕی پێچەوانەیشە؛ شیعری شێخ ڕەزای تاڵەبانی، عەبدوڵڵا گۆران، شێرکۆ بێکەس، هێمن موکریانی، ڕەفیق سابیر، بەختیار عەلی، عەبدوڵڵا پەشێو، فەرهاد پیرباڵ، دلاوەر قەرەداغی، چۆمان هەردی، کەژاڵ ئەحمەد، هیوا قادر، پێشەوا کاکەیی، دلاوەر ڕەحیمی، کاوان نەهایی، ئەنوەر عەباسی، بڕیار محەمەد تاهیر، ڕێبین خدر، وریا مەزهەر، فەرید خانی بۆ سەر زمانی ئیسپانی وەرگێڕاوە. بەرهەمەکانی لە ١٩ وڵات بڵاو بوونەتەوە، لەوانە لە گۆڤاری World Literature Today ،Literary Hub ،Poesía ،Periódico de Poesía ،The Brooklyn Rail ،Buenos Aires Poetry Círculo de Poesía. پڕۆژەکانی لە چوارچێوەی کتێبدا: ڕۆمانی بیر، خوان کارلۆس ئۆنێتی، لە ئیسپانییەوە وەریگێڕاوە (وەشانخانەی کەشکۆڵ، ٢٠٢٢). لەگەڵ د. ئالانا ماری لێڤنسۆن لابرۆس کۆمەڵەچیرۆکی «پەتاتەخۆرەکان»ـی فەرهاد پیرباڵی بۆ سەر زمانی ئینگلیزی وەرگێڕاوە و وەشانخانەی دیپ ڤێڵوم (Deep Vellum) لە ئەمریکا بڵاوی دەکاتەوە. لەگەڵ دەیڤد شووک دیوانی «پەناهەندەی ژمارە ٣٣٣٣٣»ـی پیرباڵی بۆ ئیسپانی وەرگێڕاوە و وەشانخانەی گاتۆ نێگرۆ (Gato Negro Ediciones) لە مەکسیک بڵاوی دەکاتەوە. هەنووکە سەرقاڵی وەرگێڕانی «حەسار و سەگەکانی باوکم»ـی شێرزاد حەسەن و کۆچیرۆکەکەی کارلۆس ڕویز زافۆنە. پێشتریش وەک نووسیار و بەرپرس و بەڕێوەبەر لە گۆڤاری سینەنا(Cine-Na) و تەماشە(Temaşe) و زارەما ((Zarema کاری کردووە.

The post وێژەی کوردی لە یەکیەتیی سۆڤێت appeared first on ژنەفتن.

 “ئاماوه وه‌هار، وه‌هار شادی                                       بۆی عه‌تر نه‌سیم غونچه‌ی ئازادی؛

خێڵ‌خانه‌ی خه‌فه‌ت باربه‌نیش که‌رده‌ن                       مه‌ینه‌ت ڕوو نیان وه‌ ماوای مه‌رده‌ن“

ته‌نێ به وشه‌ناسی و باسی ڕێزمانی ناتوانین له کرۆکی مانایی و ده‌لاله‌تی نیشانه‌ناسانه‌ی ئه‌م ده‌قه تێبگه‌ین، به‌ڵکوو ته‌نیا هاوشوناسیی فه‌رهه‌نگی و ئه‌زموونێکی هاوبه‌شی مێژوویییه که ده‌لاله‌تی وشه‌کانی وه‌هار، خێڵ‌خانه و ئازادی ڕوون ده‌که‌نه‌وه و خه‌یاڵکرد و فامستێکی فه‌رهه‌نگی به‌دی‌دێنن. جه‌سته‌مه‌ندی و کۆمه‌ڵایه‌تی‌بوونی زمان له‌م نموونه‌یه‌دا مانای ئه‌وه ده‌دات له جوگرافیا و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ژیابیت که تێیدا وشه‌کانی وه‌هار و نه‌ورۆز به ئیماژه‌کانی نوێبوونه‌وه‌ و ده‌ربازبوون له که‌وڵی کۆن، بارگاوی کرابێت و باربه‌‌نیی خێڵ-به‌ره‌وژوور و به‌ره‌وخوار-میتافۆرێکی ئاشنای بۆ کۆدبه‌ندیی خه‌م و خه‌فه‌ته‌کانی مرۆڤ مسۆگه‌ر کردبێت. په‌یکه‌ری نیشانه‌یی(simiosphere)ی فه‌رهه‌نگ و زمانی کوردی، به هه‌موو جۆر و جیاوازییه‌کانیه‌وه دابینکه‌ری پێناسه‌ی شوناسی زمانییه؛ هه‌ر بۆیه هیچ زمان‌ناس یان جۆرناسێکی زمانی ناتوانێ له ڕێگای هه‌ندێ فۆرمووڵ و ڕێسای به‌تاڵهه‌ڵگر(falsifiable)ـەوه، بڕیاری کۆتایی بۆ چاره‌نووسی زمان ده‌ر بکات. جۆرناسیی زمانی، به ته‌واوی کێشه‌کانیه‌وه که ئاماژه‌ی پێ‌درا، کاتێ له‌ سنووری دیسیپلین و پسپۆڕیی خۆیدا هه‌ڵده‌سووڕێت و تێکه‌ڵ به بڕیاری گشته‌ڕۆیانه و ئایدۆلۆژیک نابێت، ئه‌رکی زانستی خۆی به‌جێ ده‌هێنێت، به‌ڵام کاتێ گیرۆده‌ی گشتاندنێکی هه‌ڕه‌مه‌کی ده‌بێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌زموونی مێژوویی و په‌یکه‌ری فه‌رهه‌نگی و هه‌روه‌ها ئیراده و ویستی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه ڕه‌چاو بکات، له هه‌ڵدێری هه‌ڵه و هه‌لپه‌رستییه‌کی خۆویستانه‌دا ڕۆ ده‌چێت.

له‌م سه‌رده‌مه‌دا دۆخێکی جیهانگیر له‌گه‌ڕدایه که هه‌ژمۆنی و باڵاده‌ستیی چه‌ند زمانی دیاریکراوی داسه‌پاندووه و هاوکات مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌ی په‌راوێزکه‌وتن و پاتراندنی بۆ هه‌ندێ له زمان و زاراوه‌کان به‌دی‌هێناوه. دۆخی چه‌ندفه‌‌رهه‌نگی و فره‌زمانیی جیهانی سه‌رده‌م به‌پێی کانتێکست ده‌توانێت به‌رئه‌نجامی جیاوازی لێ بکه‌وێته‌وه؛ واته هه‌م ده‌توانێ وه‌کوو ده‌رفه‌ت و ده‌سکه‌وت، هه‌م وه‌کوو خه‌سار و کاره‌سات بۆ پێگه‌ی فه‌رهه‌نگ و زمانه‌کان ده‌ور بنوێنێت. ئه‌م دۆخه جیهانگیره هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی سانتراڵیزمی زمانیی له کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی فره‌زمانیدا، هه‌ڕه‌شه و مه‌ترسی به‌ره‌وڕووی ئه‌و زمان و زاراوانه ده‌کاته‌وه که له بازنه‌ی پێ‌خوێندن و پێ‌کارکردن  وه‌لا نراون و به‌م شێوه‌یه پێگه و شکۆی که‌مه‌ڵایه‌تییان نه‌وی کراوه.

ئه‌وڕۆکه مه‌یلی جوداخوازیی زمانی به پاڵپشتی ئه‌م چه‌شنه زمان‌ناسییه‌ی که ئاماژه‌مان پێدا په‌ره‌ی ئه‌ستاندووه و هاوکات هه‌وڵێکی ناته‌ندرووست بۆ به‌ئه‌ویدی‌کردنێکی ڕقهاوێژانه به تایبه‌ت له پانتاییی زمانی کوردیدا له ئارادایه. ئه‌م ڕه‌وته پان‌خوازانانه هۆکاری سه‌ره‌کی و به‌رپرسی ڕاسته‌قینه‌ی دۆخی ته‌ریکبوون و لاپه‌ڕکه‌وتن له‌م سه‌رده‌مه‌دا نابیننه‌وه-کورد وته‌نی سه‌ری گڵۆڵه‌که‌یان لێ ون بووه-، یان به ئه‌نقه‌ست خۆیانیان لێ نه‌بان کردووه، هه‌ر بۆیه به شێوه‌یه‌کی نادرووست و دیهاوێژانه تاوانی ئه‌و دۆخه ده‌خه‌نه ئه‌ستۆی گرووپێکی زمانیی تایبه‌ت. له ئاکامی ئه‌م دیهاوێژییه‌دا دراوسێ یان ئه‌ویدیی نزیک، ئه‌و که‌سه‌یه که تاوانباره و چێژی ئه‌وانی دزیوه. له ڕاستیدا سیاسه‌تی زمانی (language policy) له پانتاییی زمانی کوردیدا به‌پێی ئه‌گه‌رمه‌ندی(contingency)یه‌کی مێژوویی به‌ره‌و پێش چووه و هیچ بڕیارێکی ئیراده‌گه‌رانه (subjective) و داسه‌پێنه‌رانه‌ی بۆ  به‌پێوه‌رکردنی ‌زاراوه‌یه‌کی تایبه‌ت له‌پشت نه‌بووه. ئه‌م ئه‌گه‌رمه‌ندییه لەلایه‌ن پارانۆیای دژه‌ئه‌وی دییانه‌ی پان‌خوازانه‌وه، ده‌بێت به مێردئه‌زمه‌ی ئه‌ویدیی‌ئه‌ویدی(other of the other)، واته دوژمنێکی مه‌ترسیدار که هه‌موو شتێ کۆنتڕۆڵ ده‌کات و ته‌نانه‌ت ڕه‌وتی ڕووداومه‌ندی مێژوو له به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیدا به‌ شێوه‌یه‌کی ژێربه‌ژێر و پیلانگێڕانه دابین ده‌کات. فانتازیای زمان‌ناسانه‌ی پان‌خوازان شکۆ و چێژێکی نارسیستی تایبه‌ت به ئۆبژه‌یه‌کی فه‌رهه‌نگی و زمانی چێ ده‌کات و هاوکات بۆشایی و به‌تاڵبوونی ئه‌و ئۆبژه‌یه ده‌خاته ئه‌ستۆی ئه‌ویدیی تاوانبار. فانتازیای دژه‌کوردی پان‌خوازان، به ‌شێوه‌یه‌کی ترۆماتیک له گێڕانه‌وه‌ی دزینی چێژی زمانی و شکۆی فه‌رهه‌نگی خۆ لەلایه‌ن ئه‌وی دیه‌وه، چێژ به‌رهه‌م ده‌هێنێت و هاوکات بۆشایی و که‌لێنه‌کانی ئه‌و ڕه‌وایه‌ته‌ی پێ ده‌شارێته‌وه. به‌پێی لۆژیکی دژوازی گوتاری پان‌خوازان، سنووره‌کانی نێوان زمان و دیالێکت و شێوه‌زار، مه‌ودای نێوان زمانی ڕه‌سه‌ن و زمانی ناڕه‌سه‌ن، هێڵی نێوان فه‌رهه‌نگی شکۆدار و فه‌رهه‌نگی په‌ڕپووت، ڕه‌وتی مێژووی گه‌شاوه‌‌ و سه‌رده‌می نوشووستی، به ‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو سنووربه‌ندی کراوه. ئه‌مه له حاڵێکدایه که لۆژیکی سه‌رده‌م لۆژیکی فازی و ڕاده‌یی‌بوونه؛ واته ڕوانگه‌یه‌کی چۆنایه‌تی و گشتبینانه(holistic) که هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌کان ده‌بینێت و هه‌ر دیارده‌یه‌ک له به‌ستێن و بواری خۆیدا مانا ده‌کاته‌وه.

کاتێ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بوونی هه‌یه و زیندووه، زمانی کوردیش بوونی هه‌یه و زیندووه و ئه‌وه‌نده‌ی پێویست به سه‌لماندن و به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌‌ی زمانناسانه یان په‌ڕزمانناسانه نییه

وته‌یه‌کی به‌ناوبانگی ئانترۆپۆلۆژیستێک هه‌یه که ده‌ڵێ “to say language is to say society“، له‌م سۆنگه‌وه کاتێ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بوونی هه‌یه و زیندووه، زمانی کوردیش بوونی هه‌یه و زیندووه و ئه‌وه‌نده‌ی پێویست به سه‌لماندن و به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌‌ی زمانناسانه یان په‌ڕزمانناسانه نییه. هیچ زمانێک له جیهاندا ته‌نێ به ڕیزبه‌ندیی وشه و ڕێسای گرامێر ناناسرێت، به‌ڵکوو به‌و هه‌نبانه مێژوویی و بیرمانه فه‌رهه‌نگییه(cultural memory) ده‌ناسرێت که هه‌ست و نه‌ست و ناسین و کرده‌وه ده‌خولقێنێت؛ کۆناسینێ که له درێژاییی مێژوودا چالاکانه پێگه‌یشتوو(emergent)ـە و  له ئاستێکی سه‌رتر له کۆی ناسینی تاک‌تاکی مرۆڤی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه سه‌قامگیر بووه. زێده‌ی زمانی کوردی ئه‌و ئۆبژه‌ ڕانه‌گیراوه‌یه که چاوی لێڵ و که‌م‌سۆزی زمان‌ناسیی هه‌ڵه‌سه‌ر و هه‌ڵه‌بێژ نایبینێت و به‌رده‌وام ئاسته‌که‌ی نه‌وی ده‌نرخێنێت؛ واته زمانێکی بێ‌مێژوو و بێ‌ناسنامه‌مان پێ ده‌ناسێنێت. له وێکچواندنی مووسیقا به زماندا به نموونه، ئه‌و زێده‌باییه‌، له ئاستی زمانی ئابستراکتی نۆت و ده‌زگاکان په‌ڕتر ده‌ڕوات و له په‌یکه‌ری زیندووی مووسیقایی کوردی واته لاوک و حه‌یرانی کرمانجی، به‌ند و به‌یتی موکریانی، چۆپی و هه‌ڵپه‌ڕکێی ئه‌رده‌ڵانی، به‌زم و سیاچه‌مانه‌ی هه‌ورامی، که‌لام و شانامه‌ی گۆرانی، مه‌قام و هۆره‌ی ئیلامی و کرماشانیدا خۆ ده‌نوێنێت. هه‌ر بۆیه کاڵای کۆد و پێوه‌ری ده‌زگاکانی مووسیقا به باڵای مه‌قامه‌کانی مووسیقای کوردیدا کورتی دێنێت و ئه‌و  گه‌‌ز و پێوانه‌یه به‌بێ ژین‌جیهانی زیندووی مووزیکی کوردی، به‌رامه و به‌رهه‌مێکی لێ سه‌وز نابێت.

“زمان” له به‌ستێن و به‌کارهێناندا، نێوه‌نجیی تێوه‌گلانی ئێمه له‌گه‌ڵ جیهاندایه و په‌یوه‌‌ندیی بنه‌‌ڕه‌تیی ئێمه له ئاست بوون خۆیا ده‌کات. هه‌ر بۆیه له ئاست هه‌موو زمانه‌کاندا، زمانناسی و توێژینه‌وه له‌سه‌ر زمان به ڕه‌چاوکردنی ژینگه‌ی زمان، خزمه‌تی ئه‌وتۆی به مانه‌وه‌ و په‌ره‌پێدانی زمان کردووه، به‌ڵام زمان‌ناسیی ئایدۆلۆژیک و نه‌زۆک بووه‌ته هۆی دابڕانی مرۆڤ له زمان و هه‌روه‌ها وێرانکردن و داڕووخانی ئه‌زموونی مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی؛ بۆیه پێویسته به هه‌ستیارییه‌کی تایبه‌ت و به ڕوانگه‌یه‌کی ڕه‌خنه‌گرانه‌وه به‌ره‌وڕووی ئه‌م جۆره بۆچوونانه ببینه‌وه و به شێوه‌یه‌کی ئایرۆنیک پێیان ڕابگه‌یه‌نین با به‌رۆکی زمانی کوردی به‌ر بده‌ن!

سه‌رچاوه:ده‌نگی کوردستان، چوارشه‌ممه، ٢٥ی ڕه‌شه‌مه‌ی ١٤٠٠ی هه‌تاوی

The post با زمان‌ناسان به‌رۆکی زمانی کوردی به‌ر بده‌ن! appeared first on ژنەفتن.

گوێگر بۆ وا دەکات؟

لەبەر ئەوەی ئەو قسانەی تۆ دەتوانی لە دە خولەکدا بیانکەی، هەر ئەو قسانە، بەبێ کەمی و زۆریی وشەکانی، بە خاوی لە بیست خولەکدا دەیانکەی. یانی تۆ لەجیاتیی ئەوەی هەزار وشە بە دە خولەک بڵێی، بە بیست خولەک دەیڵێی.

ئەی تۆ بۆ وا دەکەی؟

لەبەر ئەوەی تۆ لە کاتی قسەکردندا، هاوکات لە مێشکتدا بەدوای وشەی گونجاودا دەگەڕێی، بەدوای هاوتای دروستدا دەگەڕێی، خەمی ئەوەتە وشەکان لە جێی خۆیان بەکار بێنی، وشەیەکی هەڵە بەکار نەهێنی، زۆربەی گوێگرەکانت بە شێوەزارە جیاوازەکانیانەوە لێت تێ بگەن؛ ئەوانەش لە خێرایی قسەکردنی تۆ کەم دەکەنەوە.

دەی باشە لەبەرچی وا دەکەی؟

لەبەر ئەوەی تۆ زمانی کوردی تەنیا بۆ قسەکردن بەکار دێنێ! شەو و ڕۆژ بە زمانی دیکە دەخوێنییەوە و هەوڵ دەدەی ئەو شتانەی بە زمانەکانی دیکە خوێندووتنەتەوە بە کوردی بیانڵێی! بە کوردی ناخوێنییەوە و بە کوردیش قسە دەکەی! بە کوردی نانووسی و بە کوردیش قسە دەکەی! بە کوردی فیلم نابینی و بە کوردیش لەسەر فیلم قسە دەکەی! گوێ لە گۆرانی کوردی ڕاناگری و بە کوردیش قسە دەکەی! بە کوردی بیر ناکەیەوە و بە کوردیش قسه دەکەی! سەرچاوەی هەموو زانیاری و شتێکت لە کتێب و میدیای بینراو و بیستراو و تۆڕەکانی ئینتەرنێتدا بە زمانی فارسی و تورکی و عەڕەبی و زمانە بیانییەکانی دیکەیە و بە کوردیش قسە دەکەی! دەی تۆ بەم حاڵەوە چۆن دەتوانی بە خێرایی بە کوردی قسە بکەی؟ تۆیەک کە زمانی دایکیی خۆت تەنیا بۆ قسەکردن بەکار دێنی، چۆن دەتوانی بە خێرایی لە زارت‌دا هەڵیسووڕێنی؟ خۆ زمانە گۆشتییەکەی نێو زارت بۆ خۆی مێشکی نییە وشەی لێ بێتە دەرێ! تۆ چی بخەیە مێشکتەوە زمانت ئەوەت بۆ لە زاری دەخاتە دەرێ!

تۆ کە کۆگاکانی مێشکت پڕە لە بەرهەم و کاڵای هاوردە و بێگانە، بۆ پێت وایە دەتوانی بەرهەم و کاڵای خۆماڵی بدەیە دەرەوە؟

ئەگەر بشتهەوێ خۆماڵییان بکەی و مۆرکی کوردییان لێ بدەی، کاتێکی زۆرت دەوێ تا ناونیشان و قاوغە بیانییەکانیان دەسڕییەوە و بە ناو و مۆرکی کوردییەوە دەیاندەیەوە دەرێ! هەر ئەو کاتە زۆرەشە کە وا دەکات تۆ لە کاتی قسەکردندا بە خاوی قسە بکەی!

جا زۆر کەس بۆ ئەوەی بە خاوی قسە نەکەن و خەڵک بزانن زۆریان لەباردایە و زۆر زانا و تێگەیشتوو و شارستانین، ئەو کاتە بۆ سڕینەوەی ناونیشان و قاوغی بەرهەم و کاڵا بیانییەکان دانانێن و ڕێک ئەوەی لە کۆگای مێشکیان دایە، وەک خۆی دەیدەنەوە دەرێ!

ئە لێرەدایە کە مەرگی زمانی کوردی دەورێکی خێرا بە خویەوە دەگرێ، چوونکە زۆرینەی خەڵک پێیان خۆش نییە نەخوێندەوار و ناشارستانی بێنە بەرچاو. هەر ئەو زۆرینەیەشە بۆ شاردنەوەی نەخوێندەواری و نەزانییەکانی خۆی لە فێڵی خێراخێرا قسەکردن کەڵک وەردەگرێ، ئێستا چۆن دێ ـ لەبەر پاراو قسەکردن ـ بە منگەمنگ و بە خاوەخاو و بە هێوری و بە لەسەرەخۆیی قسە بۆ تۆ دەکات!؟

ئەگەر سەرنجتان دابێ، ئامریکاییەکان کاتێک قسە دەکەن، زمانیان وەک فڕفڕە هەڵدەسووڕێنن، هێندە خێرا بە ئینگلیسی قسە دەکەن، تەنانەت زۆر خەڵکی ئینگلیسی زمانی دیکە بەهاسانی لێیان تێ ناگەن، لەبەر ئەوەی منداڵێکی ئامریکایی لەو ڕۆژەوە کە لەدایک دەبێ، هەمووشتێکی بە ئینگلیسییە و بە پێویستی نازانێ بە هیچ زمانێکی دیکە بخوێنێتەوە و بنووسێ و ببینێ و گوێ بگرێ و بیر بکاتەوە! بۆیە کاتێک ئامریکاییەکان بە ئینگلیسی قسە دەکەن، دەڵێی ڕەپێت ناون! هێندە بە خێرایی و، بەبێ بیرکردنەوە لەوەی چ وشەیەک بەکار بێنن، لە چەند خولەکدا، مەبەستەکەیان دەگەیەنن؛ کەوا من و تۆ بە سەعاتێکیش، لەبەر منگەمنگ و خاوەخاو هەمان مەبەستمان بۆ ناگەیەندرێ!

جا بۆیە بۆ ئەوەی ئێمەش بتوانین بە خێرایی قسە بکەین و زمانەکەمان لە مەترسیی خێرا لەناوچوون ڕزگار بکەین، پێویستە نووسین، خوێندنەوە، گوێگرتن، بینین و هەمووشتێکمان بە کوردی بێت! یان لانی کەم زیاترەکەی بە کوردی بێت!

The post بە خاوی قسەکردن، ئاماژەیەکی بەهێز بۆ بە خێرایی لەناوچوونی زمانی کوردی appeared first on ژنەفتن.

زمان وەک ئامڕاز، زمان وەک بەها

زمان لە سادەترین پێناسەیدا ئامڕازی پەیوەندیکردنە، هۆکارێکە بۆ لێک تێگەیشتن و پەیوەندیی نێوان تاکەکانی کۆمەڵگە. ئەم پێناسەیە تا ئەو ڕادەیە دەشێت هاوکۆک بین لەگەڵییدا، کە زمان وەک یەکەیەکی سەربەخۆ و بێمەترسی ببینێت و جگە لە سەیرکردنی وەک ئامڕازێک هیچ بەهایەکی دیکەی نەداتێ. بەڵام کاتێک دێینە نێو واقیعەوە و دۆخی ڕاستەقینەی زمانەکان دەبینین، دەبێت هەوڵی تێپەڕاندنی ئەم پێناسە سادەیە بدەین و ڕاستەوخۆ زمان وەک بەشێکی گرنک لە بوونی مرۆیی ببینین و چیدی نەتوانین هاوڕای لە سەددا سەدی ئەو پێناسە سادەیە بین. لە ڕاستیدا زمان بە تەنها ئامڕازێک نییە بۆ پەیوەندی و لێک تێگەیشتن؛ بەڵکوو بەشێکی سەرەکیشە لە بوونی مرۆڤ، کە یاریدەی دەدات لە ڕێگەیەوە ڕۆڵی مرۆیانەی خۆی لەنێو جیهاندا بگێڕێت و شکۆ و کەرامەتی خۆیشی پێوە گرێ بدات. هەر لەبەر ئەم هۆکارانەیە، بۆ گەلانی سەردەست، کە هەوڵی دروستکردنی مێژووییەکی موزەیەف دەدەن، زمانی گەلانی بندەست دەبێتە گەورەترین مەترسی و وەک هەڕەشەیەکی گەورە تەماشای هەر جووڵەیەکی زمانییانەی ئەوان دەکەن.

دوایین نموونەی ئەم بە مەترسی بینینەش لە دۆسیەی “زارا محەمەدی“دا دەردەکەوێت. ئەو کچە کوردە خوێندەوار و ڕۆشنبیرەی، لە پای هەستکردنی بە قورسێتی بەهای زمان، هەوڵی دا منداڵانی نەتەوەکەی خۆی فێری زمانی کوردی بکات. ئەو چەکەی زارا دەستی دەداتێ، چەکێکی مەترسیدارە، چەکێکە کە لە توانایدایە گۆڕانکاری گەورە دروست بکات و درز بخاتە نێو دوا حیکایەتی ئەو مێژووە دەستکردەوە کە فارسەکان گێڕەرەوەی سەرەتا و کۆتایین. کاتێک زارا خەریکی خستنەگەڕی وزەی ناوەکیی زمانە، دەسەڵات لە تاران دەکەوێتە خۆی و زۆر بە زوویی ڕاپێچی زیندانی دەکات، چونکە پێی وایە زارا گێڕەرەوەی حیکایەتە دروستەکەیە، زیندووکەرەوەی مێژووییەکە کە تەنها بە زیندووبوونەوە و هەستانەوەی، غوبار و تۆزەکان بڵاوە پێ دەکات و دەبێتە جێگرەوەی مێژووییەکی موزەیەف و دروستکراو.
لە ڕاستیشدا ترس لە زارا؛ ترس لە زمانی زارا؛ ترسە لە بینینی ڕابردوو وەک ئەوەی کە هەیە، ئاخر هیچ شتێک هێندەی بینینی ڕابردووییەک وەک خۆی (نەک وەک ئەوەی ئەوان دەیانەوێ) ترس ناخاتە دڵی گەلانی سەردەستەوە. بەرگرتن لە زارا بەرگرتنە لە هەقیقەت، بەرگرتنە لەو بەشە داپۆشراوانەی نێو مێژووی ئێران، کە عەقڵییەتی ئێرانیزمی فارسی نایەوێت دەربکەوێت و هەتا پێی بکرێت دەیشارێتەوە. لە مەسەلەی زارادا، زمان بەتەنها خۆی لە هەمبەر مێژوودا دەوەستێت و لێپرسینەوەی لەگەڵ دەکات و پەردە لەسەر ڕووی شاراوەی درۆکانی هەڵدەماڵێت. کە ئەمە وەستانێکە لە هیچ جێیەکی تردا مومکین نییە بەو شێوەیە بتوانرێت خۆی مانیفێست بکات، تەنها لەنێو زماندا نەبێت.
زارا دەبێتە نوێنەری ئەم خۆبەرجەستەکردنە؛ دەبێتە نوێنەری گەلێکی بندەست و ڕاستەوخۆ بە داگیرکەرەکەی دەڵێت: ئەوە بە تەنها ئێوە نین بتوانن لە بەهای زمان تێبگەن، بەڵکوو ئێمەش بەهای مرۆییانەی خۆمان بەستووەتەوە بە زمانەکەمانەوە و لێی حاڵین. بە واتایەکی تر بەهای زمان لای ئێمە بۆ دەرخستنی مێژووییەکی ڕاستەقینە و شاراوە و بایەخدارە، بە پێچەوانەی درککردنی ئێوەوە بۆ بەهای زمان، کە ئامانجتان داپۆشینی مێژووی ڕاستەقینە و چێکردنی مێژوویەکی ساختە و جێگرەوەی موزەیەفە. لای ئێمە ئامانج لە درککردنەکە نەهێشتنی ئەو داپۆشراوییە و هەڵماڵینێتی، تاکوو لێیەوە بەهای خۆمان بۆ هەمیشە بە بەرزی بهێڵینەوە.

دەربارەی هێزی زمان

لۆژیکی باو هەمیشە وای دەبینێت هێزی زمان و زیندووبوون و گەشەسەندنەکەی، پەیوەستە بە باڵادەستیی و بەهێزی و هەژموونی سیاسییانەی ئاخێوەرانییەوە. ئەمە لەو ڕووەوە تەواوە ئەگەر باس لە زمان بکەین وەک پێدراوێکی سیاسی و پەروەردەیی نێو سیستەمێکی ڕێکخراو، بەڵام ئایا ئەمە هەموو باسەکەیە؟ بێگومان نەخێر، سەرباری گرنگی پاڵپشتیی سیاسییانە بۆ زمان، هێشتا شوێنگەلێک هەن کە دەسەڵاتی سیاسی و زمان لێکدادەبڕن و سیاسەت دەستی پێیان ناگات. ئا لێرەدایە زمان ناچارە بەبێ ئەو پاڵپشتییەش و بەتەنها مانیفێستی خۆی بکات، ئەم خۆبەرجەستەکردنەش پێویستی بە هێزی زمانە. ئەی کەوایە زمان ئەم هێزه لە کوێوە دێنێت؟
لەناوەوەی زماندا وزەیەکی گەورە هەیە، ئەم وزە ناوەکییە کرۆکی زمان و هۆی مانەوەیەتی. ئەوەشی کە لە بەرزڕاگرتنی زماندا ڕۆڵی یەکلاکەرەوە دەبینێت، هیچ نییە لە گوڕوتینی ئەم وزە ناوەکییە زیاتر. گەلانی بندەست، دەتوانن لە ڕێی بەگەڕخستنی ئەم وزە ناوەکییەوە پارێزگاری لە بوونی سەربەستانەی خۆیان بکەن لەنێو جیهاندا، بە هۆی ئەم بەگەڕخستنەشەوە بەگژ هێزی زمانی داگیرکەردا بچنەوە. واتا لە کاتێکدا زمانی گەلانی سەردەست و داگیرکەر هێزی خۆی لە هەژموونێکی سیاسییانەی ڕووتەوە وەردەگرێت، ئەوا زمانی گەلانی بندەست هێزی خۆی لە بەگەڕخستنی وزە ناوەکییەکەیەوە وەردەگرێت. وەک چۆن وزەی ناوەکی دەتوانێت ببێتە هۆکاری بە زیندووهێشتنەوە و بەهێزکردنی زمانێک؛ ئاوهایش دەتوانێت ببێتە هۆکارێک بۆ خۆبەرجەستەکردنی ڕۆحی نەتەوە و ژیانەوەی گەلێکی بندەستیش.
ئەو هێزە ڕاچڵەکێنەرەی کە زمان هەیەتی، لە توانایدایە کۆدی زۆر کێشەی مێژوویی و هەنووکەیی بکاتەوە، کە کردنەوەیان ئەستەمە بە دوای خۆیدا شڵەژانی سیاسی و کولتووریی گەورە دروست نەکات. نەک تەنها لەبەر پێگەی وزەی ناوەکیی زمان، بەڵکوو لەبەر لەرزۆکیی و ناجێگیریی پایەکانی ژیارە هەڵتۆقیو و موزەیەفەکانیش، کە هەموو شکۆی خۆیان لە ڕابردوویەکی ساختەوە وەردەگرن. ئەوەی کە “خامنەیی” لە تاران یان “ئۆردۆگان” لە  ئەستەنبوڵ دەترسێنێت، بەتەنها هێزی زمانی کوردی نییە وەک بەڵگەیەک بۆ هەبوون و مانەوەی خاوەنی ڕاستەقینەی خاک و ژیار، بەڵکو لەرزۆکییەکیشه لە بونیاتی کولتووریی و ژیاریی ئەواندا وەک گەلێکی خۆسەپێن، کە بە درێژاییی چەندین سەدە هەوڵی دروستکردن و پێکەوەلکاندنیان داوە لەسەر بنەمایەکی نادروست و ناڕەوا. ئەوەی ئەوان کردوویانە چێکردنی خانوو بووە لەسەر داروپەردووی خەڵکانی دی. بۆیە بە هەر دەنگ و هەواڵێک کە بۆنی گەڕاندنەوەی خاوەن ماڵی لێ بێت، ئەمان ترس دەگاتە بینیان و بە هەموو هێزێکیانەوە بەگژیدا دەچنەوە. “موسا عەنتەر” لە هەموو کەسێک ڕوونتر بە دێڕێک ئەم ترسەی شی کردووەتەوە: (ئەگەر زمانی دایکی من بناغەی دەوڵەتەکەی تۆ دێنێتە لەرزە، کەواتە تۆ دەوڵەتەکەت لەسەر خاکی من بنیاتناوە). ئەم دەربڕینە بەتەنها خۆی، کۆی ئەو بیمارییە گشتییەی ژیاری هەڵتۆقیوی گەلانی سەردەستی خستووەتە ڕوو، کە ساڵانێکی زۆر ئەو گەلانە لە هەوڵی ساڕێژکردنیدا بوون.

کە زارا دەچێتە زیندان

هەمیشە دوای ئەو لەرزینە گەورانەی کە بە هۆی زمانەوە تووشی ژیارە هەڵتۆقیوەکان دێت، بینەری چەندین کاردانەوەی خێرا دەبین کە زیاتر وەک پەرچەکردارێکی هەرزەییانە دەردەکەون و ئامانج لێیان کپکردنەوە و نەهێشتنی کاریگەریی لەرزینە گەورەکەیە. چونکە دەوڵەتی گەلی سەردەست هەست دەکات خەریکە درز دەخرێتە پایەکانییەوە و وردە وردە جێ لەق دەکرێت، بۆیە بە هەموو هێزێکییەوە بەر بە دەنگدانەوەی ئەم لەرزینە مەترسیدارە دەگرێت. سەروەختێک لای کچێکی وەک زارا، زمان دەبێتە چەق و لەوێوە شەڕی سیستەمە داپڵۆسێنەرەکەی گەلی سەردەست دەکات، ئیدی نەک گومان دەخاتە سەر شەرعییەتی زمانی و ژیارییانەی فارسەکان، بەڵکوو گومان دەخاتە سەر کۆی پنتە سەرەکییەکانی حکومڕانی و کۆمەڵایەتیشیان. ڕوونیشە گومانکردن لە شتانێک کە ساڵانێکی زۆرە بە سیستماتیک کار بۆ جێگیرکردنیان وەک ڕاستییەکی نەگۆڕ کراوە، بێگومان بەبێ سزا و وا بەئاسانی بەسەر کەسدا تێناپەڕێت. زارا دەبرێتە بەردەم دادگا و سزای پێنج ساڵ زیندانیکردنی بەسەردا دەسەپێنرێت، بە تاوانی وتنەوەی وانەی زمانی کوردی بە منداڵانی کورد! بەڵام ئایا ئەمە دەبێتە کۆتایی چیرۆکەکەی زارا؟
خاڵێک کە نە کۆماری ئیسلامی ئێران و نە هیچ دەسەڵاتێکی دیکەی داپڵۆسێنەری دونیا لێی تێناگەن، ئەو ڕاستییە سادەیەیە کە هیچ کات زیندان ناتوانێت پەیام و ڕاستییەکان بشارێتەوە و بەر بە هەقیقەت بگرێت؛ بەر بە حیکایەت و گێڕانەوە دروستەکان بگرێت. ئەوە ڕاستە کە زارا دەچێتە زیندان لە ڕووی فیزیکییەوە کۆتوبەند دەکرێت و ناتوانێت چیدی منداڵانی کورد ببینێت و فێری زمانیان بکات، لێ لەگەڵ خۆیدا زمانێک ئازاد دەکات کە پڕە لە وزەی ناوەکیی پرشنگدار و چ کات بۆی بلوێ دەتوانێت لەرزینی زۆر گەورەتر لەم لەرزینەی ئێستا بهێنێتە کایەوە. لەگەڵ “زارا”دا  ئیدی “زمانی کوردی”یش دەبێتە زمانی ئازادی، دەبێتە زمانی هەموو ئەوانەی خوازیاری دیتنی هەقیقەتن وەک خۆی؛ خوازیاری بینینی جوانین وەکوو خۆی. لە دوای “زارا”وە ئیدی کوردی دەبێتە زمانی هەموو ئەوانەش کە عەوداڵی ئازادین و شەڕی سەلماندنی بوونی مرۆییانەی خۆیان دەکەن لە هەمبەر واقیعێکی تاڵدا. زارا کە دەچێتە زیندانەوە بە پێکەنین و دڵخۆشبوونێکی عەجیبەوە دەچێ، چونکێ دەزانێت دیلبوونی ئەم، دیلبوونێکە لەپێناوی زماندا. ئەو دڵنیاییە لەوەی زمان سەرەکیترین بەشی بوونی مرۆییانەی ئەوە وەکوو کوردێک. زارا دەزانێت مرۆڤ بە دیلبوونی زمانی بەشێکی گەورەی ئازادییەکانی خۆیشی لەدەست دەدات و شکۆدارییەکەی نامێنێت، بۆیە دیلبوونی جەستە زۆر بە باشتر دەزانێت لە دیلبوونی هزر و زمان. بێ هیچ گومان و سڵەمینەوەیەک دەتوانین بڵێین ئازادبوونی مرۆڤ پێش هەموو شتێک بەندە بە ئازادبوونی زمانەکەیەوە. ئاخر ئازادی چییە جگە لە وتنی ئەو شتانەی کە دەتەوێت بیڵێیت، بەو زمانەی کە خۆت دەتەوێت.

The post وانەکانی زارا appeared first on ژنەفتن.

ماڵپەڕی ژنەفتن لەبارەی ئەو دەنگۆیانە و هەڵبژاردنی ئەو شێوازە توندەی! نووسین و ڕەخنە بە گشتی و، بە تایبەتی و بە شێوەیەکی سەرەکیش لەبارەی چەمکگەلی وەک زمان، زمانی کوردی، ئەدەبی کوردی، شیعر، شیعری نوێ، ڕەخنەی ئەدەبی و ڕەخنەگر ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ ‘بیلال ئەمینی’دا ساز دا.

ماڵپەڕی ژنەفتن وەک پێگە و ماڵی هەموو نووسەران، ڕەخنەگران، هونەرمەندان و وەرگێڕانی کورد و؛ هەروەها وەک بڕوابوون بە مافی ئازادی ڕادەبرێن، جگە لە گەیاندنی دەنگی نووسەرێک (کە لەبەر توندی نووسین و ڕەخنەکانی، هیچ ماڵپەر و بڵاوکراوەیەکی کولتووری دەق و ڕەخنەکانی بڵاو نەکردوەتەوە)؛ بۆ ئەوەی ببێتە هۆی یەکتر خوێندنەوە و دیالۆگ لەنێوان دەنگە جیاوازەکانی ناوەندە ئەدەبییەکە و ڕەخنەگران، ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ ‘بیلال ئەمینی’دا ئەنجام داوە. بە هیواین کە هەموو نووسەران و ڕەخنەگران ئەم هەڤپەیڤینە وەک مافی ئازادی ڕادەربڕین و ئەرکێکی ڕۆژنامەوانی ماڵپەڕەکە بخوێننەوە.

ژنەفتن: لە پەرەگڕافی دووەمی نووسین (کتێب)ێکتدا بە ناوی (ئیماژ)؛ سێ خاڵ دەخەیتە ڕوو؛ خاڵی یەکەم (پێوەرێکی زانستی بۆ هیچ لایەنێکی شیعر بوونی نییە…. ئەمە وادەکات باسەکان بڕێک سەلیقەیی بن)؛ خاڵی دووەم (لە ڕەخنەی ئەدەبیدا سەلماندن بوونی نییە، ئەوەی هەیە قایل کردنە؛ واتە من ناتوانم بە تۆی بسەلمێنم فڵان ئیماژ جوانە یان نییە، تەنیا دەکرێت شی بکەمەوە بۆت، تا لەم ڕێگەوە قایل دەبیت یان نابیت. ڕەخنەی ئەدەبی ئەم هەوڵدانانەیە بۆ قایلکردن)؛ خاڵی سێیەم (ئەگەر خوێندنەوەیەکی زانستی نوێنیش هەبێت، شتێک وەک یان نزیک لە خوێندنەوەیەکی فۆرمالیستی، هەرگیز پێی ناکرێت بە ڕەهایی باش و بەد لەیەک بکاتەوە.).

بڕگەی دووەمی خاڵی یەکەم دەڵیی؛ ئەمە وادەکات (واتە نەبوونی پێوەرێکی زانستی بۆ هیچ لایەنێکی شیعر) باسەکان بڕێک سەلیقەیی بن، پێت وانییە هەر بە گەڕانەوە بۆ ئەم وتەیەی خۆت لانیکەمی نیوەی خودی ئەم کتێبەت دەخاتە ژێر پرسیارەوە، ئەویش سەپاندنی سەلیقەی شەخسی خۆتە؛ لە خاڵی دووەمیشدا وەک لەسەرەوە ئاماژەم پێداوە دەنووسی (لە ڕەخنەی ئەدەبیدا سەلماندن بوونی نییە، ئەوەی هەیە قایل کردنە… ڕەخنەی ئەدەبی ئەم هەوڵدانانەیە بۆ قایلکردن)، ئایا قایلکردن هەر خستنەڕووی سەلیقەیەک لە بەرانبەر سەلیقەیەکی دیکە نییە؟ (ئینجا هەندێکجار بە شێوازێکی گاڵتەجاڕانە و بە زمانێکی زبر سەلیقەکانت فەرز دەکەی)، ئایا هەڵبژاردنی ئەو شێوازە لە ڕەخنەگرتنت ناگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە بێ ڕوونکردنەوە و شیکردنەوە بەردەنگ ڕازی بکەیت و هەر ئەو فەرزکردنەی سەلیقەیە نییە کە لە خاڵی یەکەمدا ئاماژەمان پێدا؟ لە خاڵی سێیەمیش کە باسی هەڵسەنگاندنی دەقە بە باش و خراپ، بەڵام هەر لەم کتێبەتدا و لە چەندین شوێنی دیکەش تۆ دوو دەق بەراورد دەکەی و (هەڵبەتە لە زۆربەی جارەکان یەکێکیان بەد و خراپە و بۆ سەلماندنی ئەو خراپییە دەقێکی دیکە دەهێنی و ناوی دەنێی باش)، ڕاستە دەڵێی بە ڕەهایی ناکرێت، بەڵام هەست ناکەی ئەو شێوازەی تۆ هەڵتبژاردووە هیچی بۆ رێژەیی بوون نەهێشتووەتەوە؟ لەگەڵ ئەمانەشدا من پێم وایە کە لە هەندێ شوێندا لە ڕەخنەکانت لە کۆپلە یان وێنەی شیعری شاعیرێکدا هەوڵەکانت بۆ قایلکردن نییە هێندەی بۆ سەلماندنە.

ئەمینی: ١. ئاخۆ من سەلیقەی خۆم فەرز کردووە؟ من پێم وایە وەڵامەکەی نەخێرە. من لەو وتارەدا باسی کۆمەڵێک مەرج دەکەم کە ڕەزا بەراهەنی بۆ ئیماژێکی هونەری دیاری کردوون. هاتووم بۆچوونی خۆمم لەسەر مەرجەکان دەربڕیوە و هەوڵم داوە مەرجەکان بەپێی بۆچوونی خۆم ڕاست بکەمەوە. لەو وتارەدا هەوڵم داوە لە بەرواردی ئیماژەکاندا ئەو مەرجانە بکەمە پێوەر. بە تایبەت مەرجی پێنجەم کە دەڵێت؛ “ئیماژ دەبێت ورد و گەیەنەر و پڕ بێت؛ نەک بەهەڵکەوت و بێمانا و جوان و ڕازاوە بەڵام بۆش”. ئەم مەرجەم لە بەرانبەر ئەو شتە داناوە کە پێی دەڵێم وشەلەوشەدان. بە بڕوای من ڕەخنەگەلێکی جیددی کە دێتە سەر ئەو وتارە ئەمانەن: ئەو مەرجانە چەند شیاوی پشت پێ بەستنن؟ ئاخۆ ئەو مەرجانە بۆ هەموو دەقێک دەست دەدەن؟ سەبارەت بە خاڵی دووهەم دەبێت بڵێم:

دەستدان یان دەستنەدانی ئەو مەرجانە بۆ دەقێک، لەسەر ئەوە دەوەستێت کە ئەو دەقە سەر بە چ قۆناخێکی شیعرییە و ڕەوایی خۆی لە چ چۆر بوتیقایەک وەردەگرێ.

ئەو وتارەی جەنابت باسی دەکەی بەشێکە لە بەرگی “لەگەڵ حەپۆلەکانی شیعری کوریدا” کە پێش ئەو وتارە، وتارێک هەیە بە ناوی “شیعرایەتی”. بە داخەوە تا ئەنجامدانی ئەم وتووێژە هیچکامیان بڵاو نەکراونەتەوە تا خوێنەر ئاگاداریان بێت. من لە وتاری “شیعرایەتی”دا باسی دوو ڕوانگەی جیاواز بۆ شیعر و دوو جۆر مامەڵەکردن لەگەڵ زماندا دەکەم.

لەو وتارەدا من سێ قۆناغ لە شیعری کوردیدا دیاری دەکەم. لە قۆناخێکدا بە زۆری شیعر وەک بەکارهێنانی زمان لە پێناو گواستنەوەی مانایەک دەبینێرت. لە قۆناخێکی تردا بە زۆری شیعر وەک ڕێگەدان بە زمان بۆ دەرخستنی شیعرایەتیی خۆی دەبینرێت.

دوای لێککردنەوەی ئەو دوو ڕوانگەیە، بەو بوتیقایەی خۆم بڕوام پێی هەبوو، خوێندنەوەی خۆمم بۆ ئەو دەقانە هەبوو. ڕەنگە بپرسی بۆچی تەنیا لە ڕونگەی خۆتەوە سەیری ئەو دەقانەت کرد؟ چونکە خاوەنی ئەو دەقانە لە دوای بیست ساڵ، نووسینێکی ڕوون و تێگەیەنیان لەسەر شیعری خۆیان و جیاوازیی شیعریان لەگەڵ پێش خۆیاندا نەبوو. بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەو نووسینانەی ئەوان هەمووی “گڵمەگڵم”ـە و شتێکی ڕوون و جێی هەڵوەستە لەسەر کردنیان نییە، من چەندین وتاری ئەوانم لە پرۆژەکەمدا ڕستە بە ڕستە خوێندووەتەوە و هیچ پێ نەبوونی ئەو وتارانەم نیشان داوە. ئەوپەڕی کارێک کردوویانە ئەمەیە؛ کۆپلەیەک لە دەقێکی خۆیان هێناوە، لە ژێریدا نووسیویانە؛ وەک دەبینن هەموو یاساکانی شیعری پێشوو گۆڕانیان بەسەردا هاتووە! جا ئیتر خۆ ناڵێن “یاساکانی شیعری پێشوو” چین و ئێستا بوون بە چی.

نووسینێکم خستە ئەو چۆڵەوانییەوە بۆ ئەوەی باسێک بێتە گۆڕێ، کە ئەگەر هاتەگۆڕێ دەکرێ وردتر لەسەر شیعر قسە بکەین.

 یەکێکیان دەڵێ؛ ناکرێ شیعری من بەو بوتیقایەی شیعری شاملوی پێ دەخوێنرایەوە، بخوێنرێتەوە. پرسیار ئەوەیە ئەم کابرا بۆ کارێک بۆ ناساندنی ئەو بوتیقایەی گوایە شیعرەکەی لەسەری وەستاوە ناکات؟ ئاخۆ ئەرکی نوێخواز و پێشەنگ نییە، نوێخوازیی خۆی ڕوون بکاتەوە؟ ئاخۆ گۆران و سوارە نەیان کردووە؟ ئاخۆ وتاری “بۆچی من ئیتر شاعیری نیمایی نیم”ی ڕەزا بەراهەنی، قسەکردن نییە لەسەر نوێخوازیی خۆی؟ ئاخۆ ڕوونکردنەوەی ئەو بوتیقایە نییە کە ئەو بە دڵیە؟ ئاخۆ بەیانیەی سووریالیزم، ڕوونکردنەوەی ئەندرێ برێتۆن نییە؟ دیارە مەبەستم لە ڕوونکردنەوە، ڕوونکردنەوە بەرهەمێک نییە، بەڵکوو ڕوونکرنەوەی دنیای شیعری شاعیرەکەیە.

بوارەکە چۆڵەوانییە، هیچی تێدا نییە. ئەوان هیچیان نەبوو، من لە ڕوانگەی خۆمەوە دەقەکانم خوێندەوە. نووسینێکم خستە ئەو چۆڵەوانییەوە بۆ ئەوەی باسێک بێتە گۆڕێ، کە ئەگەر هاتەگۆڕێ دەکرێ وردتر لەسەر شیعر قسە بکەین. 

ئەگەر شیعری ئەوان خاوەنی بوتیقایەکی تایبەتە، با بیخەنە ڕوو؛ تا ئێمە هەم بتوانین بە وردی باسی بوتیقاکە بکەین، هەم بتوانین بەپێی ئەو بوتیقایە شیعرەکە بخوێنینەوە. من هەوڵم داوە لە ڕوانگەی خۆمەوە، کە ئەو ڕوانگەیە لەو وتارەدا خۆی لە بڕێک پێوەردا دەبینێتەوە، تەماشای ئەو دەقانە بکەم. پێم وانییە لە بەراوردی دەقەکاندا لەو پێوەرانە لام دابێ.

ئەگەر لە شوێنێکدا من تەنیا ئەو نموونەیەی بەدڵم بووبێت هێنابێتەوە و بەڵگەم بۆ سەلماندنی نەهێنابێتەوە، ئەوە لەبەر ئەوەیە کە نەمویستووە  بڕێک قسە دووبارە بکەمەوە.

٢. ئاخۆ قاییلکردن خستنەڕووی سەلیقەیەکە لە هەمبەر سەلیقەیەکی تردا؟

بە ڕای من هەوڵدان بۆ قاییلکردن، هەوڵدانە بۆ هێنانەوەی بەڵگە بۆ ڕوانگەکەی خۆت. لێرەدا جارێتر دووبارەی دەکەمەوە ئەوەی من خستوومەتە ڕوو سەلیقەی ڕووتی خۆم نییە. ئەگەر سەرنج بدەی من بەپێی کۆمەڵێک پێوەر خەریکم ئەو کۆپلانە هەڵدەسەنگێنم. وە وەک دەبینی ئەو کۆپلانە لەو مەرجانە دەرناچن. من پێشوازی دەکەم لەوەی ئەو دەقانە ڕوانگەیەکی تۆکمەیان بۆ شیعر لە پشتەوە بێت و خاوەنەکانیان بیخەنە ڕوو. پێشوازی دەکەم لەوەی ئەوانیش کۆمەڵێک پێوەریان هەبێت. ئەگەر هەیان بێت و بیخەنە ڕوو، ئەوکات دەکرێ، هەم بەپێی پێوەرەکانی خۆیان دەقەکانیان هەڵبسەنگێنین، هەم لەسەر ڕەوایی خودی پێوەرەکان قسە بکەین.

٣. ئاخۆ ڕاوێژی لاقرتی پێ کردن و زمانی زبری وتارەکە ڕاکردنی منە لە شرۆڤە و شیکردنەوە؟

نازانم! ڕەنگه! بەڵام لەسەر زمان و ڕاوێژی نووسینەکە دەڵێم: لەنێوان چەندین ڕاوێژی وەک “گلەییکەر”، “سووکایەتیکەر”، “لاقرتیکەر”، “بێلایەن”، ڕاوێژی نووسینەکانی من تێکەڵێکە لە “لاقرتیکەر” و “سووکایەتیکەر”. من ڕقێکی زۆرم لە ڕاوێژی “گلەییکەر”ـە. زۆر نووسینی ڕەخنەیی و بەناو ڕەخنەییمان هەن، کە ئەو ڕاوێژەیان هەیە. کۆمەڵێکی زۆر خەڵک دەبینی گلەیی دەکەن، بەبێ ئەوەی شتێکی ئەوتۆ بگۆڕدرێت. هەموو باقیارکەرن. هەموو کەسانێکی نادیار بە تاوانبار دەزانن. لەبەر ئەو هەموو گلەییە بێناوەڕۆکە، بێکاریگەرییەیە کە ڕقمە لە گلەیی.

٤. ئاخۆ ئەو شێوەیەی من هەڵمبژاردووە، شوێنی بۆ ڕێژەیی بینینی بابەتەکان هێشتووەتەوە یان نا؟ منیش دەڵێم نەیهێشتووەتەوە! چون لە بنەڕەتدا ڕێژەییبوون لە هەڵبژاردنی نموونەکاندا نایەتە گۆڕێ. من کە ئەو نموونانەم هەڵبژاردووە، لانیکەم لای خۆمەوە پێم وابووە، نموونەکانی ئەو شاعیرانە وشەلەوشەدانن و مەرجەکانیان تێدا نییە. لەو لاوە پێم وابووە، ئەوانەی من لە هەمبەریاندا قووتم کردوونەتەوە مەرجەکانیان تێدایە. ڕەنگە دروستتر بێت لەوەدا بۆ ڕێژەیی‌نەبینینی من بگەڕێین کە بۆچی من نموونەگەلێکم هەر لەو شاعیرانە نەهێناوەتەوە کە ئەو مەرجانەی تێدا بێ؟ چون نموونەی لەو جۆرە، لەو دەقانەدا کەم دەست دەکەوت. پێم وایه ئەگەر بینیبێتم چاوم لێ نەنووقاندووە. کەسێک دەتوانێ ئەو دەقانە بگەڕێت، بزانێ من لامسەرلاییانە سەیرم کردوون و چاوم لێ نووقاندوون یان نا.

ژنەفتن: هەموو ڕەخنەیەک ئەم ئیدعایە لە هەناوی خۆیدا هەڵدەگرێ کە (دەیەوێ دیالۆگێک بهێنێتە ئارا بۆ ئەوەی ببێتە هۆی گۆڕانکاری)، خۆیشت لە وەڵامی پرسیاری پێشوودا ددانی پێدا دەنێی کە (ڕاوێژی نووسینەکانت تێکەڵێکە لە “لاقرتیکەر” و “سووکایەتیکەر”)ە، تەنانەت ناڵێی تەنز، ئاخۆ تۆیش پێتوانییە کە سووکایەتی پێکردن، لە فەزاکە هێندە دوور دەکەونەوە کە ئەسڵەن نابێتە هۆی دروستکردنی دیالۆگ؟ پێتوانییە گەر ڕەخنەیەک، دیالۆگ دروست نەکات، جێ ناگرێ و هیچ گۆڕانکارییەکیش دروست ناکات؟

ئەمینی: ١. ئاخۆ لاقرتی و سووکایەتی وتووێژی ڕەخنەیی دروست دەکات یان نا؟

بە بڕوای من وتووێژی بەبەر و سوودبەخش پێویستی بە دوولایەن هەیە کە دەیانەوێت و توانایی ئەوەیان هەیە، ئاستی وردبوونەوە لە بابەتەکان بەرزتر بکەنەوە. ئەمە یانی من پێم وایە ڕاوێژی نووسینەکان دیاریکەر نین. ئەوەی دیاریکەرە، ویست و تواناییی کەسەکانە. زمانی زبر و هەستڕووشێن کاریگەریی نەرێنی لەسەر هیچکام لەو فاکتەرانە نییە. بە پێچەوانەوە، بۆ کەسی بەرپرسیار و ڕووناسک(بەرانبەری ڕووقایم!) دەتوانێت هاندەر بێت کە خۆی باشتر تەیار بکات و بێت لە ڕوانگە و بەڵگە و بەرهەمی خۆی بەرگری بکات. خراپیی ڕەخنەیەک کە زمانێکی زبری هەیە ئەوەیە بڕێک دەتوانن بیکەنە بیانوو بۆ بەرگرینەکردن لە خۆیان.

لاقرتییکردن، تەنانەت سووکایەتیش لە مێژووی بیر و فەلسەفەدا هەیە. دەتوانی سەیری کتێبی “کۆمەڵگای کراوە و دژمنەکانی” بکەیت. لەوێدا پووپێر ئەوەی بێڕێزی و لاقرتییە بە هیگڵی دەکات. پێت وایە بیرمەندێک ویست و تواناییی وەڵامدانەوە بە قسەکانی پووپێری هەبێت، لاقرتیکردنی پووپێر دەکاتە بیانوو بۆ وەڵامنەدانەوە؟ ئاخۆ لە کەسێکی ژیر دەبیستین؛ مادام پووپێر گاڵتەی بە هیگڵ کردووە، شایانی خوێندنەوە نییە و هەڵناگرێ مشتومڕی لەگەڵدا بکەیت؟

ئەوەی وەک باقیی لایەنەکانی تری کارەکەی من، کەس خۆی تێ نەگەیاند ئەو کۆڵە داهێنانە بوو کە من لەو پرۆژەیەدا خستمە ڕوو.

لە سەرەوە باسی خراپیی زمانی لەو جۆرەی خۆمم کرد، با باسی باشییەکانیشی بکەم. ئەوەی وەک باقیی لایەنەکانی تری کارەکەی من، کەس خۆی تێ نەگەیاند ئەو کۆڵە داهێنانە بوو کە من لەو پرۆژەیەدا خستمە ڕوو. داهێنانگەلێک کە هەم زمان، هەم ئەدەبی کوردیی دەوڵەمەند کردووە. دەمەوێ بە خۆهەڵکێشانەوە بڵێم پێم وایە ئەو پرۆژە بە قەد شیعری بیست ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵات، داهێنانی پێشکەشی خوێنەر کردووە و دەیکات. تۆ دەتوانی چاوێک بە ناوی وتارەکانی مندا بخشێنی و لەگەڵ ناوی وتار و شیعر و ڕۆمانی کوردیدا بەرواردی بکەی تا بەو داهێنانانە بحەسی. سەیری بڕێکیان بکە:

کارێز دەریایی.

لە ئەرازلا ئەو باشەکەیانە.

بە قسەی سووک “ڕەزا” قورس دەکەن.

زانستی گابەگونناسی.

دەست بە ئاوی ڕوو گەیاندن.

جوێنجوێن.

کوردبەکەرزانین.

پیاز لە کەلانە بژنین.

لە بیرمان نەچێ، باسی باشیی ئەو ڕاوێژەمان دەکرد. من وای دەبینم ئەو ڕاوێژە زەمینەی بۆ هاتنەئارای ئەو داهێنانانە خۆش کردووە.

٢. ئاخۆ ڕەخنەیەک دیالۆگ دروست نەکات، جێ ناگرێت و گۆڕانکاری دروست ناکات؟

لای من هاتنەئارای دیالۆگی جیددی و بەبەر گرنگە، نە کۆبوونەوەی بێبەرهەم. تۆ دەتوانی لە شاعیرانی بەناو نوێخواز بپرسیت لە بیست ساڵی ڕابردوودا چیتان کردووە؟ ئەوان پتر لە کتێب و وتار باسی سەدان کۆڕ و کۆبوونەوەت بۆ دەکەن. بەردەوام کۆ بوونەتەوە و بەڕواڵەت دیالۆگیان هەبووە، بەڵام کامەیە ئەنجام و کۆی دیالۆگەکەیان؟ کامەیە ئەنجامی مشتوومڕەکەیان؟ بۆ میراتێک لەوانەوە بۆ بەرەی ئێمە نەماوەتەوە؟ هەموو دەزانین مێژووی فەلسەفە بە جۆرێک لە دیالۆگ هاتووەتە پێشەوە. با فیلسووفەکان هاوسەردەم نەبووگن، بەڵام ئەوانەی دواتر هاتوون، خۆیان لە قسەی پێشینەکان گەیاندووە و بە جۆرێک ویستوویانە وەڵامی ئەوان بدەنەوە. لای من گرنگە مرۆ هەڵوێست و ڕوانگە و بەڵگەی خۆی، بە زمانێکی ڕێک و ڕوون و ڕەوان بخاتە ڕوو. ئەو کات گەر کەسێک ویست و تواناییی هەبوو، خۆی تێ دەگەیەنێ. بەمجورە ئەو دیالۆگە دروست دەبێت کە لە جێی خۆدا کوتان نییە و لە ڕووی بیرکردنەوەوە بڕێک بەرەو پێش دەچین.

لاقرتی ڕاوێژی ڕەخنەکان دروست دەکات. تۆ لە نووسینەکانی مندا کۆمەڵێکی زۆر لێکدانەوە و شرۆڤە و پێکگرتنی دەق دەبینی کە لاقرتییەکە لە چاو ئەودا یەک لەسەر بیستیش نییە.

ژنەفتن: لە هەمان کاتدا کە ڕەخنە دەگری، خودبەخود مەحکووم دەبی بەوەی کە ڕەخنەت لێ بگێرێ. ئەمە پەرە بەو زەمینە و بوارە دەدات کە خەریکی تیایدا ڕەخنی دەگری و ڕەخنەت لێدەگیرێ. بەڵام لە هەمان کاتدا کە “سووکایەتی” دەکەی، دیسان خودبەخود مەحکوومی بەوەی “سووکایەتیت” پێ بکرێ. دیارە ئەمەش پەرە بە هیچ شتێک نادات، جگە لە سووکایەتی کردن بە یەکدی. سووکایەتییەکان باز دەدەن بۆ شتی شەخسی و تەنانەت تۆمەتی شەخسی و سەنگەر گرتن لە یەکدی بە هەموو جۆرە چەکێک جگە لە ڕەخنە، ئەو خۆ تەیارکردنەی تۆ باسی دەکەی دەچێتە ئاستێکی تر . کە دیارە بۆ ئێوەش ڕوویداوە، کێشەکە قووڵتر دەبێتەوە تا ئاستی پاساوهێنانەوە بۆ تۆمەت داتاشین.

ئەمینی: لاقرتی ڕاوێژی ڕەخنەکان دروست دەکات. تۆ لە نووسینەکانی مندا کۆمەڵێکی زۆر لێکدانەوە و شرۆڤە و پێکگرتنی دەق دەبینی کە لاقرتییەکە لە چاو ئەودا یەک لەسەر بیستیش نییە. لە زۆر شوێندا کە بابەتەکە پێویستی بە وردبوونەوە هەیە، گاڵتەکردن هەر نابینی. با باسی هۆکارێکی تر بۆ گاڵتەکردن بکەم. لە زۆر جێدا من گاڵتەکردن و گێڕانەوەی جۆک، بۆ ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەر بە کار دەهێنم. دەمەوێ خوێنەر لە ئاستی نووسینی ئەو کۆمەڵە کەسە – کە من پێم وایە نابێ بهێڵین نموونەیان زۆر بێت- ئاگادار ببێت. من نموونەیەکت بۆ دەهێنمەوە. یەکێکیان لە باسی داکاردا دەڵێ، یەکێک لەو خاڵانەی داکارییەکان داوایان دەکرد؛ ناسینی مەدلوولە زەینیەکان بوو! منیش دوای ڕوونکردنەوەی دال و مەدلوول، نووسیم: بە کابرا دەڵێن مەلە دەزانی؟ ئەویش یەکسەر دەپرسێ: لە ناو ئاوا؟ کارکردی ئەو جۆکە ئەوەیە خوێنەر لە ئاستی ئەو نووسینە باشتر تێ بگات و پتر لەسەری بوەستێت. گێڕانەوەی ئەو جۆکە نەبووەتە هۆی ئەوەی من بابەتەکە بۆ خوێنەر ڕوون نەکەمەوە و بە گاڵتەکردن یەکسەر تێی بپەڕێنم. ئەگەر سەرنجت دابێت یان ئاگادار بیت، خودی ئەو کۆمەڵە کەسە، بڕێکی زۆر گاڵتەیان بە یەکتر و بە کەسانی تر کردووە. نموونەکان ئەمانەن: بە کەسانێک کە لەگەڵ ئەو بێسەرووبەرییەی کە ئەوان بە نرخی داهێنان و نوێخوازی بە خوێنەریان دەفرۆشت، نەبوون، دەیانگوت: سەلەفی. بە ناو وتاریان هەیە ناوی “نوێخوازی و سەلەفییەتی سووپرمۆدێڕن”ـە. بەناو وتاریان هەیە ناوی “ئێمە و سەلەفییەتی چەقەخانە”یە. خوا دەزانێ ئەو ساڵانە لە سروەدا چییان بە یەک و کەسانی تر نەکردووە.

کاردانەوەی ڕەخنە لێ گیراوەکان بێدەنگیی لە ڕواڵەت و پیلانگێڕی لە ژێرەوە بوو. ئەوەی کە دەتوانین بە یەک وشە پێی بڵێین “نهێندڕی”. تا ئێستا کەسیان – بە ناوی خۆیانەوە – شتێکی ڕاشکاویان لەسەر ڕەخنەکان نەوتووە. کۆمەڵێک پەیجی ئینستاگرامی فەیکیان بۆ لێدانی پرۆژەکە دروستکرد. بەوەدا کە ڕەخنەلێگیراوەکان، تاقم و باندن، هەر تاقم و باندێک وەک تیر بە تاریکییەوە نان، پرۆژەکەیان دەدایە پاڵی تاقم و باندی بەرانبەر. ئەمە لەوەوە دەهات کە هیچیان پێی ڕازی نەبوون و بە زەرەری پێگەی ئەدەبیی خۆیانیان دەزانی. تەنانەت هەبوو، هیچی بۆ وەڵامدانەوە نەبوو دەیگوت، بیلال خەریکی هەورامیچێتییە و گوایە بە گوتەی جەنابیان گوتارێکی هەورامی لە پشت ڕەخنەکانی منەوەیە. وەڵامی من ئەوە بوو، تیر بە تاریکییەوە مەنێ! من هەورام نیم، دایک و باوکم جافن و خۆم کوردم!

پەستتانەترین کاردانەوە، کاردانەوەی کۆلکەشاعیرێکیان بوو. لە ڕێی چەند هاوڕێیەکییەوە – کە پێشتر هاوئەنجومەنی بوون – له ماڵپەڕی یەکێک لە حیزبە کوردییەکاندا، هەواڵێکی شپرزەیان بڵاو کردەوە کە گوایە کەسێک خەریکی بێڕێزیکردن بە نووسەرانی ڕۆژهەڵاتە و ئەمە پیلانی کۆماری ئیسلامییە. هەر هاوئەنجومەنییەکان، بەناوی حیزبەوە، پەیامێکیان هەنارد بۆم کە مەبەستی ئەو هەواڵە تۆی. سەیر ئەوە بوو، هاوئەنجومەنییەکان نووسیبوویان چەند دانە چاودێری ورد، نووسینەکانی تۆیان خوێندەتەوە. من پێم وانییە کەسێک خوێندبێتیەوە، چون ئەگەر کەسێک وتارەکانی من بخوێنێتەوە، ناگاتە ئەوەی ئەمە پیلانە، بەڵکو دەگاتە ئەوەی ئەمە هەوڵێکە بۆ ئەوەی ئەدەبی کوردی لە فیشقیات ڕزگار بکات. دەکرێ بەلاقرتییەوە! بپرسین، ڕەخنەلێگیراوان، چ هەڕەشەیەکیان بۆ کۆماری ئیسلامی بووە، تا ناچار ببێ بیانکوتێ ؟

من ڕەخنەم گرتووە. بەو ڕاوێژەیەش گرتوومە کە خۆم باسی دەکەم. ئەو ڕاوێژە بەو باشییانە کە هەڵمدا بۆتان. ئەوانە دەبوو بە پلەی یەک وەڵام بدەنەوە، هەڵبژاردنی تۆنی نووسینەکەشیان بە دەستی خۆیان بوو.

ئەم هەمگەم گوت کە ڕاستییەکی گرنگ بە ئێوە و خوێنەرانی ئەم دیمانەیە بڵێم: وەک لە سەرەوەدا ئاماژەم دا، گاڵتە و تەنانەت بێڕێزی، بۆ ئەو ئەدبیبانە شتێکی تازە نییە. ئەوەی بۆ ئەوان تازەیە؛ ڕەخنەیەکی جیددیە کە دەتوانێ پێگە درۆینەکەیان بڕووخێنێت. ئەگەر ڕەخنەکانی من وەک ئەوانەی ئەم بیست ساڵەی ڕۆژهەڵات، پیاهەڵدان و ماستاوچێتی بوایە، ئەگەر وەک هی ئەوان باسی وتیوتی و دەنگۆی دەرەوەی دەق بوایە، پێوستی نەدەکرد کۆلکەشاعیرێک حیزبێک بکاتە قەڵغانی پێگە درۆینەکەی. ڕاستییەکەی من دوای ئەو کارەی ئەو کۆلکەشاعیرە، بڕوام بە ڕەخنەکانی خۆم پتر بوو. باشتر تێ گەیشتم کە ئیدعای فەیکبوونیان ڕاستە. دڵنیا بووم تواناییی وەڵامدانەوەیان نییە. پێم وایە ئەو کارە خۆی سەلمێنەری فەیکبوونیانە.

باسی ناکۆکیی نێوان خودی ڕەخنەلێگیراوەکانم کرد. دەبێ بزانی ئەوانە ئەگەر جار جار ڕەخنەشیان لە یەک گرتبێت، هێندەی باسی وتیوتیان کردووە، هێنده باسی دەقیان نەکردووە. بەڵام تۆ لە کارەکەی مندا وتیوتی نابینی. ئەوەی هەیە ڕەخنەیه لەسەر دەق، لەگەڵ ڕاوێژێکی گاڵتەکەر. پێش نایەت من باسی دەرەوەی دەق بکەم. نموونەی ئەو وتویوتییانە کە بە ناوی دایالۆگ و ڕەخنەوە بڵاو کراوەتەوە: هەیە دەڵێ فڵان لێم پاڕایەوە لە فڵان وتارمدا ناوی بهێنم. بەڵام ئەو باسانە لە پرۆژەکەی مندا نابینی.

ژنەفتن: با لەم پرسیارەدا، بۆچوونی تۆ لەسەر ڕەخنە (کریتیک) وەک چەمک و پێناسە و ناساندن بزانین؟ ئەوەی پێی دەڵێن ڕەخنە، چییە؟ ڕەخنەگر کێیە؟ هەڵبەت لای هەموو خاوەن ڕا و ئەدیبێک نەبوونی ڕەخنە لە ئەدەبی کوردیدا بووە بە یەکێ لە باسە هەمیشەییەکان و وەک کەموکوڕییەکی ترسناک لەسەری قسە کراوە، بە بۆچوونی تۆ نەبوونی ڕەخنەی ئەدەبی (هەڵبەت لە باشووریش، نەک تەنیا لە ڕۆژهەڵات) بۆ چی دەگەڕێتەوە؟

ئەمینی: وشەی critique لە سەرەتای سەدەی هەژدەهەمەوە لە زمانی فەرەنسییەوە هاتووە ناو ئینگلیزی. ئەو وشەیە لە بەکارهێنانە سەرەتاییەکانیدا ئاماژەی بە نووسینێک کردووە کە پەرژاوەتە سەر وەسفکردن و دادوەریکردنی بەرهەمێکی هونەری یان ئەدەبی. دوای دروستبوونی کاری to critique لە ناوی critique ـیشەوە، هەر پەیوەندیی ئەو وشەیە بە نووسین لەسەر ئەدەبیات ماوەتەوە.

ئەم وشەیه لە ئینگلیزیدا لە سەردەمێکدا کە شێوەیەکی نوێی کولتووری ئەدەبی دەردەکەوێ، فرەتر بەکار دەچێ. سەردەمێک کە گۆڤارگەلی وەک سپکتاتۆر دەردەکەون. لەوێدا کە تاوتوێ و وردبوونەوە لە بەرهەمەکان پێویستتر دەبێت. لەوێدا کە هەست دەکرێت؛ خوێنەرانی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە ڕووی سەلیقە و بڕیاردان لەسەر بەهەمەکان، پێویستییان بە ڕێبەرە.

لێرەدا ئەدەبیات دەبێ بە دوو ڕەوت. ڕەوتێک بەرهەمهێنانی ڕۆمان و شانۆنامە و شیعر و بەهەرمی فەلسەفی و مێژوویی لە خۆ دەگرێت. ڕەوتێک خەریکی لێدوان و لێکدانەوە و ڕوونکردنەوەی ئەو بەرهەمانەیە لە شێوەی وتار و خوێندنەوەدا. ئیتر critique بوو بە وشەیەکی بەکەڵک بۆ ئاماژەکردن بە جۆرێکی تا ڕادەیەک نوێی نووسین؛ ئەدەبیاتێک لەسەر ئەدەبیات. ئەدەبیاتێک کە بە بابەتگەلی وەک سەلیقە و دادوەریکردن و هۆشیاری و زانیاری پێدانەوە خەریکە. جۆرێکی نوێی خستنەڕوو و ڕانانی بۆچوونەکان.

گەشە فیکری و فەلسەفییەکانی دەرەوەی ئینگلتەرا، لە سەدەی نۆزدەهەمدا، مانایەکی نوێیان بە critique دا. لە کۆتاییی سەدەی هەژدەهەمدا بوو کە کانت کارەکانی بڵاو کردەوە. ئەو بەرهەمانەی کانت وەک ڕەخنەکان critiques وەرگێڕدرانە سەر ئینگلیزی. ئەو وشەیە کە کاتی خۆی لە فەرەنسییەوە هاتبووە ناوی ئینگلیزی ئێستا وەک هاوتای kritik ی ئەڵمانی بەکار دەچوو. لێرەدا کە critique لە ئەدەبەوە چوو بۆ فەلسەفە، ئاماژەی بە شێوازێک لە پرسین دەکرد کە دانرابوو بۆ ئاشکراکردنی مەرجەکانی پەیدابوونی ئایدیا یان چەمکێکی تایبەت.

کریتیکی کانتی خەریکی دۆزینەوەی سرووشت و سنوورەکانی تێگەیشتنی مرۆڤ بوو. دۆزینەوەی ستراکچری بناغەییی مێشکی مرۆڤ.

مارکس ئەو ستراکچرە بناغەیییانەی نە لە مێشکی مرۆڤدا، لە دامەزراوە ئابوورییەکانی کۆمەڵگادا دەبینی و بەمە ئاراستەی کریتیکی گۆڕی.

ڕەخنەی ئەدەبی لەگەڵ هەموو شێوازەکانی critique پەیوەندیی خۆی پەرە پێداوە. دەکرێ یەکەمین پەیوەندییەکانی ڕەخنەی ئەدەبی بە کریتیکی کانتییەوە، لە بۆچوونی ڕۆمانتیکەکان سەربارەت بە ئەندێشە imagination دا ببینرێتەوە کە سەرچاوەی ئەدەبیاتیان بە بەهرەیەک دەزانی که لەنێوان مێشکی مرۆڤ و مێشکی یەزدانیدا جێی گرتووە.

لەو کاتە بەدواوە، شێوازە جیاوازەکانی ڕەخنە – مارکسیزم، فێمێنیزم، ستراکچرالیزم، دەروونشیکاری، زمانناسی – چ لەگەڵ یەک، چ بە جیا، تیۆریگەلێکی ڕەخنەییان بەرهەم هێناوە کە کەڵکەڵەی ئەوەیە تاوتوێ و شیکاریی وردی بەرهەمە ئەدەبییەکان بکات. بێجگە ئەوە ئەو تیۆرییە ڕەخنەییانە دەپەرژێنە سەر ئەو دۆخەی ئەو بەرهەمانەی تێدا پەیدابووگن. شتانێکی وەک ستراکچری کولتوور و زمان، یاساکانی گێڕانەوە یان ئەو ئایدۆلۆژییانەی لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا بەرهەم دێن.

لای من ڕەخنە ئەو خوێیەیە ناهێڵێ کۆمەڵگا بگەنێت. بەر بە گەندەڵبوون دەگرێ.

ئەوەی لە سەرەوەدا هات، کورتەیەک بوو لەسەر مێژووی وشەی critique وەختێ لە کەسێک سەبارەت بە پێناسەی چەمکێک لە ڕوانگەی ئەوە دەپرسی، بە زۆری دەبێ چاوەڕێ بی، پێناسەکەی ئەو کەسە چەمکەکە سنووردار بکاتەوە. لای من ڕەخنە ئەو خوێیەیە ناهێڵێ کۆمەڵگا بگەنێت. بەر بە گەندەڵبوون دەگرێ. ئاشکرا دیارە ئەم پێناسەیەی من ڕەخنە زۆر سنووردار دەکاتەوە، بە جۆرێک کە زۆرێک لەو مانایانەی کریتیک هەیبوو ناگەیەنێت. باشتر ئەوە بوو بە جێی ئەوەی بڵێم پێناسەی من بۆ ڕەخنە ئەمەیە، بڵێم من چاوەڕێ دەکەم ڕەخنە ئەم کارکردەی هەبێ. لای من کە گەندەڵی و نەخۆشی هەبوو، پێویست دەکا ڕەخنە سەر هەڵبدا. لای من ڕەخنە بە پلەی یەک دەبێ ئەو نەخۆشییە دەستنیشان بکات، بیناسێنێت، ناوی بنێت. زۆرجار ناکرێت چاوڕێ بی، ڕەخنە خۆی چارەسەری نەخۆشییەکە بکات. زۆرتر ئەرکی ئەوەیە بەڵگە بۆ بوونی نەخۆشییەکە بدۆزێتەوە. بیسەلمێنێ نەخۆشییەکە هەیە. دواتر ئەگەر توانی تەواوی نیشانەکان و تایبەتمەندییەکانی نەخۆشییەکە بدۆزێتەوە، دەبێ بە ڕەخنەیەکی تەواو. کە توانی چارەسەریش بدۆزێتەوە ئەوە نوری عەلا نورە. ئەم پێناسەیە لەنێوان کردەیەکی شۆڕشگێڕانە و کردەیەکی چاکسازانەدا، ڕەخنە بە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە و هەڵتەکێن دەزانێت. لای من ئەوە ڕەخنە نییە بە کابرا بڵێی: خۆزگە کاک فڵانکەس بە جێی لەکلەک بتنووسایە لەقلەق!

هەر لەم ڕوانگەیەوە لای من ڕەخنەگر ئەو تاکە زیرەکەیە کە بە نەخۆشییەکە دەحەسێ و هەوڵ بۆ ناساندن و ناونان و دەستنیشانکردنی دەدات. ڕەخنە لە حەسین بە نەخۆشییەکەوە دەست پێ دەکات. ئەگەر کەسەکە تواناییی ناساندن و دەستنیشانکردنی هەبوو، دەکرێ ناوی ڕەخنەگری لێ بنێی.

پرسیوتە نەبوونی ڕەخنە بۆ چی دەگەڕێتەوە. نەتەوەی کورد بە هۆی ئەو هەلومەرجە سیاسی، جوگرافیایی، خەڵکناسییەی هەیەتی، لە هەر بوارێکدا تۆ بیگری شارەزای کەمە. دابەشبوونی بە سەر وڵات و شێوەزاری جیاجیادا، ڕێگرە لەوەی بەهرەکانی کۆ ببنەوە. ئەمە بێجگە ئەوەی بەشێک لە بەهرەکانی خراونەتە خزمەت بە زمان و ئەدەبێکی تر. من دەڵێم ڕەخنەی کوردیمان هەیە. ڕێک بە قەد ئەوەی خوێندەوار و لێزانمان هەیە، ڕەخنەمان هەیە. کێشەکە لە ئەدەبی کوردیدا، من دەخاتەوە بیری خانی دەڵێ: خانی ژ کەمالێ بیکەمالی، مەیدانێ کەماڵێ دیت خالی. خانییەکە هەڵگرە، شاعیر و ڕەخنەگری کورد، بخەرە شوێنەکەی. زۆربەی کەسەکان لەبەر چۆڵبوونی مەیدانەکە خەریکی تەڕاتێنن. تۆ لە باشووردا دوو شار دەبینی کە وڵاتێکیان پێکهێناوە. ئاساییە کە لەو وڵاتەدا هەرکەسێ هەڵسێت دەبێت بە شتێک. من چارەسەری باش بۆ ئەم دۆخە لەوەدا دەبینم کە ئێمە ئەدەبی شێوەزارەکان، بکەین بە ئەدەبی هەموو کورد. ئەمەیش بەوە دەبێ کە خوێنەر و نووسەری کورد شێوەزارەکان فێر ببن. دەبێ کتێبخانەی سۆرانی و کرمانجی، کتێبخانەی کوردی بن. دەبێ وەرگێڕانی نێوان شێوەزارەکان نەمێنێ و جێی خۆی بدا بە فێربوونی شێوەزارەکان. نموونەی باش لەم بوارەدا بادینانە. من ڕەخنەگری بادینیم بینیووە، لە کتێبەکەیدا بە قەد دەقی کرمانجی، دەقی سۆرانی خوێندووەتەوە. من وای دەبینم ئەمە مەیدان بۆ تەڕاتێنی فەیکەکان تەنگ دەکات. تەڕاتێنی فەیکەکان، وای کردووە؛ کەسەکان بۆ دەکەوتن بەجێی خوێندنەوە و خۆپێگەیاندن و داهێنان بە شوێن دۆزینەوەی پەیوەندییەوە بن.

من پرۆژەیەکی وەک پرۆژەکەی خۆمیشم بە چارەسەر دەزانی. بۆیە دەستم دایە و ئەنجامم دا.

هۆکاری کەمتر بینرانی پرۆژەکە، بە پلەی یەکەم بۆ خودی پرۆژەکە دەگەڕێتەوە. بەوەدا کە پرۆژەکە هەڕەشەیە بۆ سەر پێگەی ئەدەبیی زۆر کەس،

ژنەفتن: بەر لەوەی درێژە بدەین بە قسەکردن لەسەر ڕەخنە و ڕەخنەگر؛ دەمەوێ بپرسم چۆن هەوڵەکانی خۆت بە پرۆژە ناودەبەی؟ لە کاتێکدا هێشتا ئەوەشی کردووتە، نەبینراوە و ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکانیمان[دەڵێم ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان، چونکە پرۆژەی جیدی لەگەڵ خۆیدا چەندین ئەنجامی چاوەڕوانکراو هەڵدەگرێ] نەبینیوە. هەموو پرۆژەیەکیش لێکەوت و کاریگەری دادەنێ، ئەو لێکەوت و کاریگەریانەش تا ئێستا بینراون و لە مقۆمقۆی نێو دەنیای مەجازی تێنەپەڕیوە؟ جێی خۆیەتی لێرە یەکێ لەو پرسیارانەی کە بۆمان هاتبوو، دابڕێژمەوە؛ لە بنەڕەتدا بە جۆرێک بۆ جێی خۆ کردنەوە و ناو دەرکردن سەرەتاکان دەستت داوەتە ئەم جۆرە لە ڕەخنەگرتن، نەک وەک ئەوەی ئیدعای دەکەی لە خەمخۆریت بۆ ئەدەب و زمانی کوردی بێت. بەپێی ئەم دوو خاڵە بێت، ناکرێت لانیکەم جارێک ناوی پرۆژەی لێبنرێ.

 نووسیوتە: “من پرۆژەیەکی وەک پرۆژەکەی خۆیشم بە چارەسەر دەزانی. بۆیە دەستم دایە و ئەنجامم دا.” بە چارەسەرت زانیوە! ئایا ئێستاش هەر پێتوایە کە جۆری کارکردنی وەک ئەمەی ئێوە، چارەسەرە؟  

ئەمینی: ١. ئەوەی من پێی دەڵێم پرۆژەی “با نموونەیان زۆر نەبێت”، کۆمەڵێک وتارن لەسەر زمان و شیعر و ڕەخنەی شاعیرانی بەناو نوێخوازی ڕۆژهەڵات. جێی ئاماژەپێدانە کە تا ئێستا تەنیا پێنج فایل لەو پرۆژەیە کە نزیکەی سی فایلە، بڵاو کراوەتەوە. من پێی دەڵێم پرۆژە؛ چون ئەو کۆمەڵە وتارە، لە پێناو ئامانجێکی دیاریکراودا نووسراون و بە ئاراستەیەکی دیاریکراودا دەڕۆن.

ئەوەی کە نووسینەکانی من بینرابن یان نا، لە پرۆژەبوون نایانخات. هۆکاری کەمتر بینرانی پرۆژەکە، بە پلەی یەکەم بۆ خودی پرۆژەکە دەگەڕێتەوە. بەوەدا کە پرۆژەکە هەڕەشەیە بۆ سەر پێگەی ئەدەبیی زۆر کەس، چاوەڕوانکراوە لە لایەن زۆر کەسەوە دژایەتی بکرێت و هەوڵ بۆ نەبینرانی بدرێت. بە پلەی دووهەم بڵاوکەرەوە و ماڵپەڕەکان دێن، کە خۆیان لەو پرۆژەیە کەڕ کرد، ئەویش لە پێناو ڕاگرتنی دڵی ڕەخنەلێگیراوەکان بوو. وەک هاوڕێیەک گوتی: هیچکەس نایەوێت کتێبێک بڵاو بکاتەوە کە دژی زۆربەی کتێبەکانیەتی! هۆکارێتر بۆ کەمتر بینران و بڵاونەبوونەوەی کتێبەکە بۆ ئاکاری خۆم دەگەڕێتەوە. ڕاستییەکەی لای من ئەدەب و ڕەخنە و کوردی و لەوانیش گەورەتر ناهێنێ ڕوو بنێم لە کەسێ! کە زانیم کەس خۆی لێ تێ ناگەیەنێ بڕیارم دا بە پی.دی.ئێف بڵاوی بکەمەوە کە پێویستم بە یارمەتیی کەس نەبێ. سەیر ئەوەیە بۆ بڵاوکردنەوەی پی.دی.ئێفیش هەر کێشە هەبوو. ماڵپەڕێک هەیە کاری کتێب و کوردی و ئەو شتانەیە و پی.دی.ئێفی بڵاونەکراوە بڵاو دەکاتەوە. بەر لە دەستکردن بە بڵاوکردنەوەی بابەتەکان – ئەو کاتەی هێشتا نەیدەزانی پرۆژەکە چۆنە – بەڕێوەبەرەکەیم بینی. خۆی گوتی: ئەگەر زانیت کارێکم لە دەست دێت پێم بڵێ. زەنگم بۆ دا، ڕاشکاوانە نەیگوت ناوێرم بڵاوی بکەمەوە، بڕێک بڕ و بیانووی هێنایەوە. من لەسەری نەچووم، نەیشمدا بە چاویدا کە ناوێری بڵاوی بکەیتەوە. ئامانەم گوت که ئەگەر باوەڕت بە قسەی من هەیە، بتوانی بە چاوێکی سووک سەیری پانتاییەکە بکەی. کێشەکانی بەردەم بڵاوکردنەوەی کتێبەکە خۆی نیشاندەری کاریگەری کتێبەکەیە.

٢. حەز بە ناودەرکردن، بابەتێکی سرووشتییە. لە هەموو کەسێکدا هەیە. ئەوەی کە مرۆ دەیەوێ لە چ  ڕێگەیەکەوە ناو دەر بکات، دەبێت لەسەری بوەستین. ئەگەر پاڵنەری من بۆ نووسینی ئەو کتێبە تەنیا ناودەرکردن بوایە؛ نەدەبوو کتێبیکی وا بنووسرێت. بۆچی؟ چون حاشا هەڵناگرێت لەناو کورددا ئەوەندەی بە پەیوەندی و پیاهەڵدان، دەتوانی ناو دەربکەیت، نیوی‌نیو هێندە بە بیرکردنەوە و ژیری و زیرەکی و لە لاوە مەڕتاندن و ڕووشاندن، ناتوانی ناو دەربکەیت. من دەڵێم ناڕێکی و نەخۆشییەک هەبووە کە من پێی حەسیوم و ئازاری داوم. ویستوومە بیناسێنم. حەز بە ناودەرکردنیش هەبووە، هەڵبەت نەک بە شێوە نادروست و باوەکەی. لەناو ئەدەبی کوردیدا ناودەرکردن زۆرتر لە ڕێگەی نانبەقەرزدان و پیاهەڵدان و ئامادەییە لە ناو پانتاییەکەدا. من بەو کارەی خۆم بەو ڕێگەیەدا چووم کە پێچەوانەی گاڕێ، سەخت و کەمڕێبوارە و من ناوی دەنێم کەڵەڕێ.

بیر لەوە بکەرەوە ئەگەر من ئەو توانایی و کاتەم بخستایەتە خزمەت ناساندن و هەڵدانی فەیکەکان، ئێستە باکسر و کلۆڤەر، ناوبانگی مامۆستا بیلالیان پێ نەدەکێشرا. کە بیر لە کار و ژیانی خۆم دەکەمەوە، دەکەومە بیری شاملوو کە گوتبووی:

هرگز کسی اینگونه فجیع به کشتنِ خود برنخاست

که من به زندگی نشستم!

(قەد کەس ئاوا دڵڕەقانە، بۆ کوشتنی خۆی ڕانەپەڕی، بەمجۆرەی کە من ژیام).

٣. پێم وایە ئەگەر دڵسۆزییەک هەبێت، پتر بۆ گەنجانی کوردیخوێنە. بەر لە نووسینی کتێبەکە گەنجانێکی هەژدە ـ نۆزدە ساڵانم دەهاتە بەر چاو کە وتارێک وەک ئەوەی من لە “کوردبەکەرزانین”دا تاوتوێم کردووە، دەخوێننەوە. بیرم دەکردەوە ئەو وتارە دەخۆێننەوە و هیچی لێ تێ ناگەن. جا وا دەزانن ئەوە دەرەنجامی گێلی و نەخوێندەواری خۆیانە و بەمە باوەڕیان بە خۆیان نامێنێت و نووسەرەکەیان لێ دەبێت بە دێو. یان بیرم دەکردەوە هەر ئەو نووسینەی کە – لە ڕووی زمانەوە – پڕە لە هەڵە، دەبێ بە سەرچاوە بۆ کوردی فێربوونی کۆمەڵێک گەنج. پێم وایە کتێبەکەی من ئەگەریش بۆ ئەمانەی کە خوازیارم نموونەیان زۆر نەبێت، سوودی نەبێت و چاکیان نەکاتەوە، دەتوانێ لانیکەم نەهێڵێت نموونەیان زۆر بێت. دەتوانێ وا بکات بەرەی داهاتوو جیددیتر بێت.

من پێم وایە ئەو گرفتانەی من دۆزیبوونمەوە، هەڵوێستی ڕادیکاڵیان دەخواست. هەر پێویستیی ڕەتکردنەوەی جیددی بوو کە ئەو شێوە نووسینەشی فەرز کرد.

ژنەفتن: وەک دەڵێن تۆ کارەکەت یان وەک خۆت دەڵیی پرۆژەکەت بە کارێك و هەوڵێکی ڕادیکاڵ ناو دەبەی؟ لە کوێدا ڕادیکاڵە؟ وەک دەزانین کە هەموو کارێک پێویستی بەوە نییە رادیکاڵانە بێت، تۆ چۆن پاساو بۆ پێویستی ڕادیکاڵبوونی هەوڵ و پرۆژەکەت دەهێنیتەوە؟ ڕەخنەی ڕادیکاڵ و ناڕادیکاڵ چۆن جیا دەکەیتەوە؟ لەلایەکی تریشەوە ئەو نەوەیەی کە تۆ ڕەخنەیان لێدەگری، هەر لەسەرەتاوە ئا ئێستاشی لەگەڵ بێت زۆرینەیان هەوڵەکانی خۆیان بە ڕادیکاڵ دەزانن لەنێو ئەدەب و ڕەخنەی کوردیدا؛ جگە لەمەش هەر لەو پانتاییەدا ئەوانیش بەربەستیان بۆ دروست دەکرا، خوێندنەوەت بۆ ئەمە چییە؟

ئەمینی: من وشەی ڕادیکاڵم، وەک ئاوەڵناوێک بۆ پرۆژەکەی خۆم، بەکار نەهێناوە. بەڵام ئەگەر مەبەست لە ڕادیکاڵ، ڕەتکەرەوە و هەڵتەکێن بێت، پێم وایە پرۆژەکە ڕادیکاڵە. ئەگەر سەرنجی ناوی پرۆژەکە بدەی؛ دەبینی ڕادیکاڵ ئاوەڵناوێکی گونجاوە بۆ پرۆژەکە. من پێم وایە ئەو گرفتانەی من دۆزیبوونمەوە، هەڵوێستی ڕادیکاڵیان دەخواست. هەر پێویستیی ڕەتکردنەوەی جیددی بوو کە ئەو شێوە نووسینەشی فەرز کرد. بێجگە ئەو شێوەیەی خۆم(خوێندنەوەی ڕستە بە ڕستەی وتاری ئەو ئەدیبانە)، وەک بژاردە شێوەیەکی ترم لەبەردەم بوو. دەکرا من پرۆژەکە بەپێی بابەت پۆلێن بکەم. بۆ نموونە دەمتوانی بابەتی کوردینووسین جیا بکەمەوە و تێیدا هەموو جۆرەکانی هەڵە دەستنیشان بکەم و نموونەی بۆ ببینمەوە. دەکرا هەموو خەسارەکانی وتاری ڕەخنەیی ئەو کۆمەڵه ئەدیبە بدۆزمەوە و بۆ ئەویش نموونە ببینمەوە. من ئەو شێوەیەم بە دڵ نەبوو. چون پێم وابوو ئەو شێوەیە کارەساتەکە باش دەرناخات. ئەگەر بڕێک هەڵەی زمانی دەستنیشان بکەی، خوێنەر دێت دەڵێ: ئاساییە! هەموو کەس هەڵە دەکات. بەڵام ئەگەر نووسینێک ڕستە بە ڕستە بخوێنیتەوە و خوێنەر ببینێ نووسینەکە سەرلەبەری هەڵەیە ئەو کات لە کارەساتەکە تێ دەگات. ئەگەر وتارێکی ڕەخنەیی ڕستە بە ڕستە بخوێنیتەوە و بە خوێنەر نیشان بدەی کە لە هەر پاراگرافێکدا، دەکرێ چەندین خەساری گەورە ببینی؛ تێ دەگات ئەو کەسانه چ کارەساتێکیان بەسەر زمان و ئەدەبدا هێناوە. ئینجا خوێنەر قبووڵی دەکا کە ڕەتکردنەوە هەڵوێستێکی هەڕەمەکی نییە.

پێشتر باسی کریتیکمان کرد و گوتمان، هەڵسەنگاندن، لێکدانەوە، ڕوونکردنەوە، دادوەریکردن، زانیاری و هۆشیاری پێدانی… لە خۆ دەگرت.

من پێم وایە ڕەخنەی ڕادیکاڵ کە دەکرێت وەک بەرانبەری ڕەخنەی چاکساز چاوی لێ بکرێت، کاتێک پێوست بە گرتنی دەبێت کە کەسێکی زیرەکی خاوەن بیرێکی ڕەخنەیی، بەوە دەحەسێ کە ناڕێکی، نەخۆشی، ناهەقییەک هەیە. ئەم ناڕێکی، نەخۆشی، ناهەقییە، لە بوارێکی وەک ئەدەبیاتدا دەکرێ خۆی لە گەورەکردنی بەرهەمێکی بێبایەخ، نەبینران یان سووککردنی بەرهەمێکی بەرز، دابەزاندنی سەلیقە خوێنەر یان گڵمەگڵمدا ببینێتەوە.

بەرهەمی ئەدەبی بە زۆری و شیعر بە تایبەتی، پێچەوانەی بەرهەمی زانستی ناڕوونی بەشێکە لە تایبەتمەندییەکانیان. سەیر بکە تەنانەت لە بەرهەمێشکدا کە پێی سەرسامی، بەشکانێک هەن کە ناڕوونن بۆت. هەست دەکەی بەرهەمەکە تەواو بۆت دەستەمۆ نابێ. من وای دەبینم ئەمە ئەو تایبەتمەندییەی ئەدەبیاتە کە زەمینە بۆ شەیادی بڕێک کەس خۆش دەکات. کابرا شیعرێک دەنووسێ، تۆ دەزانی فڕی بە سەر شیعرەوە نییە، بەڵام کۆڵکە شاعیرەکەی دەتوانێ بڵێت تۆ ئەگەر ناتوانی پەیوەندیی لەگەڵ بگری کێشەی خۆتە. بۆ بەرهەمێکی زانستی دۆخێکی لەم جۆرە پێش نایەت. گەرەکمە بڵێم ئەو کۆمەڵە ئەدیبەی من ڕەخنەم لێ گرتوون، ئەو تایبەتمەندییەی ئەدەبیاتیان قۆزتووەتەوە. ئەوان ناڕوونییان بۆ شاردنەوەی ناشارەزایی خۆیان بەکارهێناوە. نایشارمەوە نەمهێشتووە بەسەریانەو بچێت.

جا کە تۆ دەڵێی ئەمانە کاتی خۆی، خۆیان بە ڕادیکاڵ ناساندووە، ڕێک وایە. ئەو نەخۆشییەی من پێی حەسیم ئەوە بوو؛ کۆمەڵێک ناشارەزا و هیچ لێنەزان خەریکن خۆیان وەک شارەزا و ئاڤانگارد ڕادەنێن. ئێستە دەزانی من پێش نووسین لە چ دۆخێکدا بووم؟ لای من ئەو گەندەڵی و کوردبەکەرزانینە، هەڵوێستی ڕادیکاڵی دەویست. پێیشم وابوو گەندەڵی و کوردبەکەرزانینەکە تەنیا ڕەهەندی ئەدەبی نییە، بەڵکو ڕەهەندی ئەخلاقیشی هەیە.

سەبارەت بە پرسیاری ئەوەی کە کاتی خۆی ئەوانیش بەربەستیان بۆ دروست کراوە. دەبێ بڵێم: ئەوەی ئەوان تووشی بوون، بەربەست بەو مانایەی بۆ من پێش هاتووە، نەبووە. ئەوەی ڕەنگە ئەوان پێی بڵێن بەربەست، ڕەتکردنەوەی بەرهەمە شیعری و ڕەخنەییەکانیانە لە لایەن خوێنەرەوە. بەربەست ئەوەیە ئەوان بۆ بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانیان تووشی کێشە بووبن. شتی وا نەبووە. بەڵام ڕەتکردنەوەی خوێنەر، هێشتاش بەردەوامە. پێچەوانەی ئەوەی دەیانگوت داهاتوو لە بەرژەوەندیی نوێخوازانە! دوای بیست ساڵ، دۆخیان خراپتر نەبووبێ، باشتر نەبووە. لانیکەم بیست ساڵ پێش، پووچیی ژستەکانیان دەرنەخرابوو!

لە کۆتاییدا بڵێم من نووسینەکانی خۆم، نەک پێشوازینەکردنی خوێنەر بە سەلمێنەری فەیکێتیی ئەوان دەزانم. چون بەرهەمی وا هەیە خوێنەر باوەشی بۆ گرتووەتەوە، بەڵام لای من لە بەرهەمی نوێخوازان سووکترە.

ناهەقیی گەوره لای من ئەوەیە؛ ناوی سووسێر و دریدا و ویتگنشتاین و ئاگامبن بهێنی، کەچی سەرەتاییترین شتەکان سەبارەت بەو بیرمەندانە نەزانیت. هێشتا لە لێککردنەوەی دال و مەدلوول و متۆنیمی و مێتافۆردا مابیتەوە،

ژنەفتن: خۆیشت پێتوانییە کە ڕەتکردنەوەی بیست ساڵی ئەدەبی کوردی لە ڕۆژهەڵات زۆر بێویژدانانەیە. لە بێویژدانیش گەڕێین؛ ڕەخنە تەنیا گەڕان نییە بە دوای کەموکوڕی و هەڵەکانی نێو دەق، یان سەلماندنی خراپی دەقێک. پێتوانییە بە ڕەخنەگرێکی بۆ نموونە فەڕەنسی بڵێی “من لەگەڵ ڕەتکردنەوەی بیست ساڵی ئەدەبێ وڵاتێک، پرۆژەیەکیشم دەست پێکردووە بۆ ئەوەی بە ڕەخنەکانم بیسەلمێنم کە لە ماوەی ئەم بیست ساڵەدا ئەم ئەدیبانە هیچیان نەکردووە شایەنی خوێندنەوە و ڕاڤە و ڕەخنە بێت”؛ ئەویش گەر گاڵتەجاڕانە سەیرت نەکات، ئەوا وەک بێویژدانێک سەیرت دەکات.

بە جۆرێکی تر بڵێم، پێت وانییە گەڕان بە دوای هەڵە و کەموکوڕی لەنێو هەر شتێکدا کارێکی ئاسانە، بە تایبەت چاوت لە ئاست باشییەکانی نێو ئەو شتە دابخەی؟

ئەوەش بڵێم من پێموایە پرۆژەکەی تۆ خزمەت بەو دیدگایە دەکات کە ڕەخنە تەنیا لە هەڵسەنگاندنی خراپ و باشی دەقدا کورت دەکاتەوە (بە جیاوازی ئەوەی تۆ هەوڵ دەدەی بیسەلمێنی کە بۆ خراپە!)، ئەمەش یەکێکە لە کێشە زۆر قووڵەکانی ئەدەبی کوردی.

ئەمینی: “خۆیشم” نا، “من” پێم وایە ڕەتکردنەوەی ئەدەبی کوردی بیست ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵات، بێویژدانییە. دەمەوێ بڵێم من ئەو کارەم نەکردووە. ئەگەر بە جێی وشەی “ئەدەب” وشەی شیعرت بەکاربهێنایە ئەو کات بڕێک ڕاستیترم سەبارەت بە شیعر دەگوت. ئەوەی من لەسەری نووسیوومە – پرۆژەی “با نموونەیان زۆر نەبێت” – لەسەر شیعرە، نەک ئەدەب بە گشتی. لەسەر شیعر و ئەو ڕەخنە و نووسینانەیە کە بە دەوری شیعری بەناو نوێخوازی ڕۆژهەڵاتەوە بوو. یانی پرۆژەکە تەنانەت لەسەر هەموو شیعرنووسانی ڕۆژهەڵاتیش نییە. با لێرەدا بڵێم: بۆچی تەنیا لەسەر شیعری بەناو نوێخوازە. چون ئەو ناهەقی و نەخۆشییەی پێشتر باسم کردووە و من هەڵدەنێت بۆ نووسین؛ زەقتر لە کاری ئەو بەناو نوێخوازانەدا دەبینرا. زۆرێکی تر شیعرنووس هەن کە خەڵکی شیعریان زۆرتر دەخوێنێتەوە. ئەو شاعیرانە ئاستیان لەمانەی من ڕەخنەم لێ گرتوون، نزمترە. لەگەڵ ئەوەشدا من باسم نەکردن. چون ئەو شیعرنووسانە، هەڵوێستیان بەرگریکارانەیە تا هێرشبەرانە. ئەوانە لافی ئەوە لێ نادەن شارەزای فەلسەفە و فیکری نوێن. خۆیان بە ناوی فەیلەسووفانەوە نانوێنن. زۆربەیان کە ناوی فەیلەسووفەکان دەهێنی، ددانیان هاڵ دەبێ، پێستیان لیر دەردەکا! ئەمانە لای من بۆ ڕەخنە نابن. ناهەقیی گەوره لای من ئەوەیە؛ ناوی سووسێر و دریدا و ویتگنشتاین و ئاگامبن بهێنی، کەچی سەرەتاییترین شتەکان سەبارەت بەو بیرمەندانە نەزانیت. هێشتا لە لێککردنەوەی دال و مەدلوول و متۆنیمی و مێتافۆردا مابیتەوە، لەو لاوە لافی ئەوە لێ بدەی کە شارەزای ئەدەب و ڕەخنەی ڕۆژئاوایت. کارەسات ئەوەیە لە دەستنیشانکردنی پارۆدییەکدا کێشەت هەبێ، پێت وابێ پێشەنگی. ئەوەش بڵێم تەنانەت لە باسکردن لەو کۆمەڵە بەناو نوێخوازەیشدا، من هەموویانم لە یەک ئاستدا نەبینیووە. ئەگەر سەرنجت دابێ؛ ناوی یەکێک لە فایلەکان “لە ئەرازلا ئەو باشەکەیانە”یە. من ڕێز لە بچووکترین داهێنانیش دەگرم. کارەکەی من هەڵتەکێن و ڕەتکەرەوەیە، بەڵام وردە و هەڕەمەکی نییە. من قەد ئەدەبێک کە “بیربا” و “پادشای تەنیایی” و “گابۆڕ” و “تۆقی عەزازیل” و “مەرگەژین” و “گرەوی بەختی هەڵاڵە” و “کڕاکە” و ئاڵبوومە شیعرییەکانی “ڕۆجیاروو وەرمەکام” و “یانەو هەناسەکام”ی تێدا بێت، ڕەت ناکەمەوە.

٢. لەسەرەوەدا باسی ئەوەم کرد کە ڕەخنە لای من کەی پێویست دەبێ. گوتیشم ناهەقی تەنیا گەورەکردنی بەرهەمێکی بێبایەخ نییە(تەنەکە بە تەڵا کردن). ناهەقی دەتوانێ لە نەبینران و سووککردنی بەرهەمێکی باشیش دا بێ. هەروەها دەکرێ ڕەخنە لەسەر دەقێکی دیاریکراویش نەبێت و کاریگەر و بەرز و ڕێکوپێک بێت. ڕەنگە بەرزتر و بڵاوتر لە دەقێک، ڕەخنە لەسەر دیاردەیەک و ڕەوتێک بێت وەک ئەمەی من ئەنجامم داوە. دواجار ئەویش هەر دەبێت بێتەوە سەر دەق. با دەقێک نەبێ، دەقگەلێک بێت. با دەقەکە شیعر نەبێ، ڕەخنە بێت. گرنگە ئەوەیە ڕەخنەکە بە حەواوە نەبێ.

٣. من ئەگەر لەگەڵ ئەو ڕەخنەگرە گریمانەکراوە فەڕەنسییە قسە بکەم؛ باسی شتانێکی بۆ دەکەم تێر و پڕ بە کورد بکەنێت! پێی دەڵێم کوردمان هەیە کتێبی لەسەر نالی و ڕەخنەی نوێ نووسیووە. وتارەکەی لەسەر ستراکچرالیزم بە ڕستەی “بنەچەکی بنەماخوازی، زمانناسی نوێیە” دەست پێ دەکات. دوو لاپەڕە دواتر لە فرانسیس پۆنز دەگێڕێتەوە کە “وشەکانتان لە نزیکەوە بینیووە؟ وشەیەک هەڵگرن. باش وەیسووڕێنن. لە چەند لاوە باش لێی بڕوانن تا بۆ خۆی دەبێتە ناوەڕۆکەکەی”. ئینجا دەڵێ پۆنژ وشەی کرۆش  cruche(گۆزە)ی دایە بەر سەرنج و دیعایەی ئەوەی کرد هەموو پیتەکانی کرۆش شوێنێکی گۆزەکە پیشان دەدا. کابرای فەڕەنسیش دەڵێ: کوردی حەنەکچی! پێمان ڕادەبوێری! یەکێک لە گەورەترین قسەکانی سووسێر ئەوە بوو کە لەنێوان وشه و ماناکەیدا هیچ پەیوەندییەکی سرووشتی نییە. ئەوەی هەیە وشەکان بە پێی ڕێکەوتن دانراون.

دەکرێ بە کابرای فەڕەنسی بڵێم هەمان بوو، ئاوەڵناوی کاڵفامی بەسەر خەڵکدا دەبەشییەوە، کەچی بە دکانسترەکشنی دەگوت: دفۆرمەیشن. دەکرێ پێی بڵێم: وەرگێڕمان هەبوو ئەشکەوتی شانەدەری نەبیستبوو؛ شیعر کوردی وەردەگێڕا. دەکرێ باسی ئەوەی بۆ بکەم کە لە کوردستان، ئەندامانی پۆلیتبیرۆی پارتەکان، هێنده شەیدای ئەدەبیاتن لەبەر سەرقاڵی بە خوێندنەوەی ڕەخنەی ئەدەبی نایانپەرژێ ڕووداوە سیاسییەکان بخوێننەوە.

٣. نا! من پێم وا نییە گەڕان بۆ هەڵە کارێکی ئاسان بێت. بە ساڵان ئەو هەموو هەڵە و پەڵە هەبووە کەس لێی نەپرسیوەتەوە. گەر ئاسان بوایە دەبوو کەسانێک لێی خوەدی دەرکەون. جا ئەوەش بڵێم: ئەوەی من کردوومە هەڵەچنی و هەڵەدۆزی نییە. ئەوەی من کردوومە ناساندنی کوردبەکەرزانینە. کوردبەکەرزانین لەگەڵ هەڵە و نەزانین فەرقیان هەیە. هەڵە ئاساییە. هەموو کەس هەڵە دەکات. تەنانەت هیتلەریش هەڵە دەکات! نموونەیەکت پێ دەڵێم. وای دانێ کابرا لەبەر ڕواڵەتی وشەکە؛ بەهەڵە لە ناتوراڵیسم تێ گەیبێ و بە شتێک نزیک لە پاستوراڵیزم و حەزکردن لە سرووشت تێی گەیشتبێ. ئەمە هەڵەیە و دەتوانی ڕاستی بکەیتەوە بۆ کەسەکە و تەواو. بەڵام ئەگەر کابرا وتاری لەسەر فۆرمالیسم نووسی و بە نووسینی ناوی سەرچاوە و دانانی ڕفرێنسی فەرموودەکانی بنووسێت: کۆمەڵێک شاعیر هەبوون؛ کۆمەڵێک فۆرمی نوێیان هێنا! ئەوەبوو پێیان گوتن: فۆرمالیست. ئەمە ئیتر هەڵە نییە. ئەمە بێمنەتییە بە کوردی. بێمنەتییە بە خوێنەر. کوردبەکەرزانینە. نووسینە بەم چاوەڕوانییەوە کە ئەم وتارە ناخوێنرێتەوە و تەنیا دەژمێردرێت.

من بە هیچ کلوجێک چاوم لە باشیی ئەو بەرهەمانە نەنووقاندووە. پێنج ساڵ پێش، دە ساڵ پێش، هەڵوێستی من لە هەمبەر ئەو دەقانەدا ئەمە نەبوو. خۆم جارێک لە منداڵی و بێپەزموونیی خۆمدا بە هاوڕێیەکی کوردینەزانم گوت دەڵێن لە کوردیدا شیعرێک داهاتووە، قۆناغێک لە پێش شیعری جیهانەوەیە! منی بێچارەش بیستبووم! من قەد پەیوەندییم لەگەڵ ئەو دەقە بەرزانەدا کە دەستی ئەدەبی جیهانیان لە پشتەوە بەستبووەوە نەگرت! من لە خوام بوو کەسێک هەبێ باسی باشیی ئەو دەقانەم بۆ بکات. بۆیە هەمیشە بە شوێن وتارگەلێکەوە بووم، باسی باشیی ئەو دەقانە بکات. خوا دەزانێ چەنێک گەڕام تا ئەو ژمارەیەی گۆڤاری زرێبارم پەیدا کرد کە تایبەت بوو بە شیعری برایان! لای خۆمەوە دەمگوت هەر کات ئەو گۆڤارە دەست بخەم سەردەمی جاهیلیەتم بەسەر دەچێت! کاتێ بینیم، چ ببینم؟ تەڕاتێنی گۆڕهەڵکەنە و کەمتیاری کورد! وەک گوتم هەر شەیدایی بۆ بینینی باشیی ئەو دەقانە منی کردە وتارخوێن. کە وتارەکانم خوێندەوە، تازه گومان لەو دەقانە لە مندا چەکەرەی کرد. کە من دوو بەرگی کتێبەکەم بە درۆخستنەوەی پیاهەڵدانی بەناو ڕەخنەگران بووبێت، ڕێی هەیە ئەو دەقانە باشیشیان هەبووبێت؟

٤. من لەسەرەوەدا هەم باسی ڕەخنە بە گشتی، هەم باسی کارەکەی خۆمم کردووە. کارەکەم لەو پرۆژەیەدا دەیخواست بە شوێن هەڵە و لێنەزانینەوە بم. لە پرۆژەکەدا فایلیش هەیە کە من هەوڵ دەدەم باشییەکانی دەقێک نیشانی خوێنەر بدەم. باشییەکانی دەقێک کە قەد کەس نەیتوانیبوو نیشانی بدات. کە وەک گوتم نەبینرانی دەقێکی بەرزیش هەر ناهەقییە و من پێم قووت ناچێت. پێویست ناکات و تەنانەت ناکرێ و هەڵەیشە کە ڕەخنەیەک هەموو جۆرەکانی کارکردی ڕەخنە لە خۆیدا کۆ بکاتەوە. لە وەڵامی یەکێک لە پرسیارەکاندا گوتم:

“لەو کاتە بەدواوە، شێوازە جیاوازەکانی ڕەخنە – مارکسیزم، فێمێنیزم، ستراکچرالیزم، دەروونشیکاری، زمانناسی – چ لەگەڵ یەک، چ بە جیا، تیۆریگەلێکی ڕەخنەییان بەرهەم هێناوە کە کەڵکەڵەی ئەوەیە تاوتوێ و شیکاریی وردی بەرهەمە ئەدەبییەکان بکات. بێجگە ئەوە ئەو تیۆرییە ڕەخنەییانە دەپەرژێنە سەر ئەو دۆخەی ئەو بەرهەمانەی تێدا پەیدابووگن. شتانێکی وەک ستراکچری کولتوور و زمان، یاساکانی گێڕانەوە یان ئەو ئایدۆلۆژییانەی لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا بەرهەم دێن”.

لە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە چەمکی کریتیک پێیاندا تێ پەڕیوە، هەڵسەنگاندن و دادوەریکردن بەشێک بووە لە ماناکانی. کارەکەی من بە زۆری هەڵسەنگاندنە

دەپرسم: دەکرێ لە خوێندنەوەکی فۆرمالیستیی دەقێکدا؛ بپەرژێیتە سەر ئەو دۆخەی بەرهەمەکەی تێدا پەیدابووگە؟ ئەوەیە دەڵێم ناکرێ هاوکات هەموو کارکردەکانی ڕەخنە لە نووسینێکدا کۆ بکەیتەوە. ئەوەی کە ئێمە ڕەخنەیەکمان نەبێت باسی کانتێکستی پەیدابوونی دەقەکان بکات – وەک ئەوەی مارف خەزنەدار لە مێژووی ئەدەبەکەیدا دەیکات – کەموکوڕییە. بەڵام ڕەخنەیەک که بە بەڵگەوە باسی باشی و بەدی بابەتێک دەکات کێشەی نییە. وەک باسکرا لە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە چەمکی کریتیک پێیاندا تێ پەڕیوە، هەڵسەنگاندن و دادوەریکردن بەشێک بووە لە ماناکانی. کارەکەی من بە زۆری هەڵسەنگاندنە. بەڵام ئەوە نییە کە بە چاوی سووک تەماشای کارکردەکانی تری ڕەخنە بکەم. بە پێچەوانەوە لای من نووسینێک کە بپەرژێتە سەر کانتێکست و لایەنە فیکرییەکانی دەقەکان، زۆر بەرزە. لای من ئەو دەقانە ئەگەر تەواو بن، لە ڕەخنەوە تا ئاستی بیردۆزی هەڵدەکشێن. حەز دەکەم کارەکانم لە داهاتوودا لەو جۆرە بن. ئەو کارانە وەک گوتم ئەگەر تەواو بن، ئاستیان بەرزترە لەمەی من کردوومە. نایشارمەوە ئەو کارەی من کردوومە، کارکردن نییە لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوەدا. ئەوەش بۆ ئەو ڕاستییە دەگەڕێتەوە کە بەرهەمی ئەو کۆمەڵە نووسەرە ئاستیان زۆر نزم بوو. من وا دەزانم بە نووسین لە سەر ئەو دەقانە خۆم لە نووسینی جیددیتر بێبەش کردووە و بەوە غەدرم لە خۆم کردووە.

لەو دەقانەدا کە دەکرا بێنە ناو پرۆژەکەوە من گرنگترین و جیددیترینیانم هەڵبژارد. ئەوە کێشەی من نییە کە جیددیترینی ئەو دەقانە، دەقانێکی بەرز نین.

ژنەفتن: کۆتایی قسەکانت ئیعترافێکی تیایە؛ تۆ دەڵێی؛ ئەوەی تۆ کردووتە لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوەدا نییە، پاساوەکەش ئاستی نزمی ئەو بەرهەمانەن کە ڕەخنەت لێگرتوون. لەم پرسیارەدا بۆچوونی شەخسی خۆم دەخەمەڕوو لەسەر ڕەخنە و پرسیارەکەش وەک ڕۆژنامەنووسێک ناکەم. من پێم وایە ڕەخنە ململانێیە لەگەڵ پتەوترین و بەهێزترین و لە هەمان کاتدا شاراوەترین لایەن و ڕووەکانی دەق بۆ بەرهەمهێنانەوەی مانا و دەقێکی سەربەخۆی پتەو و بەهێزی دیکە. تا ئەمەش نەکرێت ڕەخنە نابێتە دەقێکی سەبەخۆ، دەبێتە پاشکۆی دەقەکە. تۆ ئەگەر سەیر بکەی دەقەکانی تۆ نەبوونەتە دەقی سەربەخۆ ڕیک پاشکۆی کۆمەڵێ دەقی ترن (ئینجا خۆیشت دەڵێی کۆمەڵێ بەرهەمی ئاست نزمن!). دەی لە هەر کەسێ بپرسی دەقێکی ڕەخنەیی هەیە لەسەر فڵانە دەق(ناوی دەقێکی ئاست نزم بهێنن)، یەکسەر بیری بۆ ئەوە دەچێ کە ڕەخنەکەش ئاستی نزمە و ناچێ بە دوایدا. منیش پێموایە ڕەخنە هەڵوەشاندنەوە و هەڵتەکاندنە بەڵام کون و کەلەبەرەکانی دەق نەک ئەجداد و ئابای نووسەرەکە. بەڵام تۆ ناو و ناتۆرە لە نووسەرەکە دەنێت. هەر وەک پێشتریش باسمان کرد هیچ شتێک بۆ دیالۆگ ناهێڵیتەوە.

ئەمینی: ١. کێشەکە ئەوە نییە من لەنێوان چەندین دەقدا، نزمترینیانم هەڵبژارد بێت. بە پێچەوانەوە، لەو دەقانەدا کە دەکرا بێنە ناو پرۆژەکەوە من گرنگترین و جیددیترینیانم هەڵبژارد. ئەوە کێشەی من نییە کە جیددیترینی ئەو دەقانە، دەقانێکی بەرز نین. ئەوە هەر سەلمێنەری قسەکانی منە کە بەناو نوێخوازانی ڕۆژهەڵات، لەگەڵ ئەوەی لافی پێشەنگی و ڕادیکاڵبوون لێ دەدەن، شتێکی ئەوتۆیان بۆ گوتن نییە. بمانەوێ و نەمانەوێت ئەو دەقانەن کە ئەمڕۆ ڕەخنە و شیعری کوردی ڕۆژهەڵاتیان پێکهێناوە.

من چەند پرسیارێک دەکەم: ئاخۆ کورد گرنگە؟ ئاخۆ ئەدەبی کوردی گرنگە؟ ئاخۆ شیعری کوردی گرنگە؟ ئاخۆ ئەو دەقانە بەناوی شیعر و ڕەخنەی کوردی، ئەویش هی بەرەی ئاڤانگارد، بڵاو ناکرێنەوە؟ ئەگەر وای دابنێین ئەو دەقانە – لەبەر نزمی – نەدەکرا گوێیان پێ بدرێت و بخوێنرێنەوە، دەتوانین بەو پەیژەیەدا کە هاتینە خوار، بچینە سەر و دواجار بگەینه ئەو ئەنجامەی؛ مادام هەرچی شتی کوردە ئاستی نزمە، پێویست ناکات گوێی پێ بدرێ! گەیشتن بە دووڕێیانی بەکوردی کارکردن یان نەکردن، دۆخێکی جیددییە و بۆ هەر کەسێک کە فیشقیاتچی نەبێت، دێتە پێش. من لە ئێستادا بۆم پێش هاتووە. لە خۆم دەپرسم: کارکردن لە ئەدەبێکدا کە بەناو شاعیران و نووسەرانی پاساوی کوردینەزانین بەوە دەدەنەوە کە گوایە لە قوتابخانە کوردی فێرنەبوون! ڕەوایە یان نا؟

بەو جۆرەی تۆ باسی ڕەخنە دەکەی؛ نەدەبوو مەسعوود محەممەد بەشێکی زۆر لە نووسینەکانی بنووسێت. چون بە دەربڕینی تۆ ئەوانە دەقی پاشکۆن و سەربەخۆ نین. سەیری وتارەکانی ناو کتێبی “کەوچکێک شەکر بۆ قاوەیەکی تاڵ” بکە. بڕۆ سەیری وتاری “نامەیەک” بکە. بۆ کابرایەکی نووسیووە:

“ناکرێ وشەی “مەند”، “ئەفەندی”، “دەربەند” بکرێنە “مەنگ”، “ئەفەنگی”، “دەربەنگ”. بە نموونە دەڵێم لە فەرەنسیدا شێوەی پاریس هەرە پێشکەوتووی ئاخاوتنی میلـلەتی فرەنسەیە. خەڵقی پاریس دەنگی “ر” بە “غ” دەخوێننەوە. بەڵام لە نووسینی فەرەنسیدا دەنگی “ر” هەر بە “ر” دەنووسرێت با خەڵقی پاریسیش بە “غ” بیخوێننەوە.

مەسعوود محەممەد کۆی لەوە نەکردووەتەوە، هەڵەی هێندە سادە بۆ کابرایەک ڕاست بکاتەوە؛ چون ڕەخنە لای ئەو ڕێککردنەوەی ناڕێکییەک بووە کە بینیوویە. دەکرا بە خۆی بڵێت: ئەو نووسینە ناهێنێ من لەسەری بە جواو بێم. کە دواجار نەهێنانی ئەو نووسینە دەگاتەوە بە نەهێنانی کورد. دیارە لای ئەو کورد هێناویە کات و توانایی بۆ دابنێت. لای منیش دوو ساڵ پێش وەها بوو. بەڵام ئێستا لە لام پرسیارە. شتێک کە لەنێوان سەردەمی من و سەردەمی مەسعوود محەممەددا گۆڕاوە ئەمەیە؛ ئێستا زۆر کەس کوردبوون بە مەبەستی شاردنەوەی لێنەزانینی خۆی بەکاردەهێنێ. ئێستا زۆر کەس خاڵیبوونی مەیدانەکە دەقۆزێتەوە. دەچن کۆلکەشاعیرێکی فارس دەدۆزنەوە و دەبن بە لقی کوردستانی ئەو کۆلکەشاعیره. یەکێ لقی کوردستانی یەدوڵڵا ڕوئیاییە، یەکێ هی عەلی باباچاهییە!

ئەگەر دەقێک کە لەسەر دەقێکی تر نووسراوە، بە پاشکۆ بزانین؛ بەشێکی زۆری فەلسەفە پاشکۆیە. بەوجۆرە دەتوانین بێژین نووسینەکانی دریدا، پاشکۆی نووسینەکانی سووسێرن! ئاخر دریدا لە differenceی سووسێرەوە دەستی پێ کرد گەیشت بە differance.

٢.تۆ کە دەڵێی ڕەخنە ململانێیە لەگەڵ پتەوترین دەقدا، پێمان ناڵێیت لە ڕەخنەی شیعری کوردیدا، پتەوترین دەقەکان کامانەن؟ پێت وایە دەقانێکی تر هەن کە لەو دەقانەی من لەسەریانم نووسیوە، جیددی تر بن؟ ئەوانەی من لەسەریانم نووسیوە، ئەوپەڕی توانستی ڕەخنەی کوردییە. من لەم هەنگاوەدا ئاستی نووسینەکانم دیاری کرد و هەوڵم دا بڕێک باسەکان لەو فیشقیاتە دەربهێنم.   

دەتوانی لە جیاوازیی من و ئەوانی تر ورد ببیتەوە. هەموو دێن بە ڕاوێژێکی باقیارکەرانە دەڵێن: ئێمە ڕەخنەی کوردیمان نییە. من هاتووم بەناو ڕەخنەی کوردیم تاوتوێ کردووە کە بزانم چییە و کێشەی چییە. پێم وایە دوای پرۆژەکەی من ئەوەی حەیای هەبێ، ئەو جۆرە لە نووسین بە ناوی ڕەخنە بڵاو ناکاتەوە.

٣.من ئابا و ئەجدای کەسم هەڵنەوەشاندووەتەوە! ئەوەیش تۆ بەناو ناو و ناتۆرە ناوی دەهێنی؛ دەوڵەمەندکردنی ئەدەبی کوردییە بە داهێنان. ئەو داهێنانانە کۆرسی فێربوونی مامەڵەکردنن لەگەڵ زمان!

ژنەفتن: دوو تێبینی: من ناڵێم ڕەخنە پاشکۆیە، دەڵێم چۆن ڕەخنە ببێتە دەقێکی سەربەخۆ و لە پاشکۆیەتی دەقی ڕخنە لێگیراو دەربچێ. تێبینییەکەی تریش کاتێ دەڵێم ئاست نزم لە زمانی تۆوە گواستومەتەوە، ئەگینا ئەسڵەن من نەک پێموانییە ئەو قۆناغەی تۆ ڕەخنەی دەکەی، دەقەکانیان ئاست نزم بن، بەڵکو بە یەکێ لە قۆناغە باشەکانی دەزانم.

ئەمینی: سەبارەت بە تێبینییەکەت کە گوایە ئەو قۆناخە یەکێکە لە قۆناخە باشەکان، داوا دەکەم کە فایلەکانی من هەموویان بخوێنیتەوە. پێشبینی دەکەم دوای خوێندنەوەی وتارەکان بۆچوونت بگۆڕێت.

بابەتی کوردینووسین بابەتێک جیددییە کە کۆڵێک خەساری تێدایە.

ژنەفتن: با هەر بۆ ڕوونکردنەوەی پرسیارەکەی پێشووم، ئەمەش بڵێم بۆ نموونە”لەو دەقانەی تۆ بخەینە بەردەم خوێنەرێکی باشوور(کە تا ئەم ئاخیرانەش بە تاک و تەرا نەبێت، ئاگایان لە ئەدەبی ڕۆژهەڵات نەبووە)، چی لەو دەقانە فێر دەبێت، (دەڵێم لەو دەقانەی تۆ، یانی مەبەستم کۆی کارەکانت نییە).

کاک بیلال، لە باشووریش ئەو ڕەخنانەی کە خەریکی ڕێک کردنەوەی ناڕێکی زمانی دەقەکانن، زۆر بووە. گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە ئێستا دەستەواژەی (پاسەوانانی زمانی کوردی) بووەتە گاڵتەپێکردن، گوتارێک لە بەرانبەر ئەم ڕەخنانە سەریهەڵداوە و کە چەند خاڵێک لە خۆ دەگرێ لەوانەش (زۆرینەی ئەوانەی بوونەتە پاسەوانی زمانی کوردی لە زمانی ناوچەکەی خۆیەوە قسە لەسەر دەق و نووسراوەکانی تر دەکات، ڕێگرن لە گەشە کردنی زمانی کوردی و؛ دەیانەوێ زمانی کوردی لە سنوورێکی گوندیانەدا بمێنێتەوە، ناتوانن و نازانن خویندنەوە و ڕاڤە بۆ دەقەکان بکەن و تەنیا چەند هەڵەیەکی زمانی دەکەنە پێوەر بۆ ڕەتکردنەوەی دەقەکە و بە نووسەر دانەنانی نووسەرەکە… چەندانی دیکە). بۆ کێشەی ڕێنووسیش کە تۆش لە ڕەخنەکانتا باسی دەکەی، هەر ئەوانە پێیانوایە ئەوە کێشەی نووسەر نییە، کیشەکە لەوەیە کە هێشتا ڕێنووس بە ستاندارد نەکراوە، یان دەڵێن ئەوە کێشەی دەزگاکانە کە دەبێ ئەدیتۆری پیشەگەریان لەو بوارەدا هەبێ و بە دەقەکاندا بچێتەوە. ڕایەکیش هەیە کە پێیوایە ئەوانە ناچنە خانەی ڕەخنەوە هێندە ڕێک کردنەوەی هەندێ ناڕێکی ڕینووسیییە. بە کورتی بۆ ئەو جۆرە لە ڕەخنە چەندین پاساو دەهێنرێتەوە.

ئەمینی: ١.ئەو دەقانە بە پلەی یەک، کاریان ناساندنی دۆخ و ئاستی شیعر و ڕەخنەی ئەو کۆمەڵە ئەدیبەیە. لەوە بترازێت، من لە پێناو ئەوەدا کە فایلەکان بێجگە ناساندنی خەسارەکان، سوودگەلی تری بۆ خوێنەر هەبێت؛ هەر جارەو باسێکی جیددی درێژە دەدەم. بۆ نموونە باسی بۆچوونەکانی ویتگنشتاین بۆ خوێنەر ڕوون دەکەمەوە. یان کە باسی پۆستمۆدێڕنیزم بوو، باسی دەقی پۆستمۆدێڕنیستی کوردی دەکەم. کە ڕەخنەگر چەمکە ڕەخنەییەکانی بە هەڵە بەکارهێنابوو، هەوڵ دەدەم بۆ خوێنەری ڕوون بکەمەوە. هەر نموونە شیعرێک کە لە وتارەکاندا باسی دەکرێ، هەوڵ دەدەم بە وردی باسی بکەم. باسی لایەنی زمانیش بەوردی دەکەم. ئەمانە ئەو شتانەن کە دەقەکانی من بە خوێنەری دەبەخشێت.

٢. بابەتی کوردینووسین بابەتێک جیددییە کە کۆڵێک خەساری تێدایە. لە سەرەتادا بڵێم من لەو پرۆژەدا قەد باسی ڕێنووسم نەکردووە. باسی ڕێنووسم نەکردووه؛ چون بابەتێکی سادەیە و هەر کەس بە خوێندنەوەی دە پانزە لاپەڕە دەتوانێت فێری ببێت. ڕێنووس، شتێکی ئەوتۆی نییە کە من لەسەری بنووسم. ئەوەی کە گوایە بیلال دەپەرژێتە سەر ڕێنووس، پێ دەچێت لەملاو لەولاوە بیستبێتت. دەتوانی بیر بکەیتەوە کە لەو فایلانەی خۆت خوێندوونەتەوە، قەد باسی ڕێنووست بینیووە یان نا؟ ئەوانەی کە ئەو دەنگۆیە بڵاو دەکەنەوە، بڕێکیان هەر فەرقی ڕێزمان و ڕێنووس نازانن. بڕێکیشیان بە ئەنقەست بۆ سووککردنی کارەکە دەیکەن.

ـ نەبوونی ڕێنووسی یەکگرتوو نابێتە پاساو کە بڕێک فەریکە و فەیکەنووسەر، هیچ تێبینییەکی ڕێنووسی ڕەچاو نەکەن. نابێت تۆ لە دەقێکدا بنووسی؛ “دەستملەکارکێشاوە”! لەو لاوە بێیت بنووسی: “بە هێز”!

لە زانکۆکەماندا خوێندکارێکی دەرمانسازی هەبوو؛ دوای شەش ساڵ هێشتا وانەکانی دوو ساڵی یەکەمی تەواو نەکردبوو. لەو لاوە لافی ئەوەی لێ دەدا کە خەریکە دەرمانێکی نوێ دەدۆزێتەوە! کۆلکەفەیکەفەریکەنووسەرەکانی! ئێمەش وسان. نازانن زمانەکەی خۆیان بەڕێکی بەکار بهێنن، ڕێنووسێکی سادەیان پێ ڕەچاو ناکرێ، لەو لاوە لافی ئەوە لێ دەدرێت شیاوی نۆبڵن!

من ئەو جۆرە دەقانەی که نووسەرەکەیان خۆی بە کوردیپارێز بناسێنێت یان کەسی تر بە گاڵتەوە بەو جۆرە بیناسێنێت و لەگەڵ ئەوەشدا عەوامانە و سووک بێتم، کەم خوێندووەتەوە. ئەوەی من خوێندوومەتەوە لە پێشینەکان هێمن و مەسعوود محەممەد و حەسەنی قزڵجی، لەمانەی ئەم دواییەش حەمەسەعید و حەمەفەریق حەسەن بووگن. قسەی هەموویان ڕێک و ڕوون و بەجێ بوون. من ئەو جۆرە دەقانەی -کە خۆیان وەک کوردیپارێز ڕانێن و عەوامانە بن-م کەم بینیووە، بەڵام حاشا ناکەم کە دەشێت دەقی لەوجۆرە هەبێت و زۆر و کێشەداریش بن. ئەمانە ئەگەریش هەبن لەگەڵ ئەوانەدا کە دەیانەوێت باسکردن سەبارەت بە دروستنووسین، سووک و بێبایەخ نیشان بدەن، بەراورد ناکرێن. کێشەی هەرەگرنگ لای من ئەوانەن کە گەیشتوونەتە ئاستێک لە بێحەیایی کە بێمنەتن بە بابەتی دروستنووسین. بێمنەتن بە باسە دروست و دڵسۆزانەکان. من بە ئەرکی خۆمی دەزانم کە لەسەر ئەم کێشەیە کار بکەم. نایشارمەوە بەو بێمنەتییە لە دین دەر دەچم!

ئەو جۆره لە بێمنەتی لە چییەوە دێت؟ بۆچی ڕەخنە بەجێ و دڵسۆزانەکان جێی خۆیان ناگرن؟ ئەم زمان و ئەدەبە چی لێ هاتووە کە بڕێک شەیاد دەتوانن بە چاوی سووک سەیری بابەتی گرنگی زمانی نووسین بکەن؟ نیشانەی زەقی نزمی ئاستی بەرهەمە کوردییەکان ئەو بێمنەتییەیە. تری ئیگڵتن لە کتێبی تیۆری ئەدەبییەکەیدا دەڵێ: ئەدەب لای فۆرمالیستەکان سیستەمێکی تایبەتی زمان بوو نەک شتێکی وەک ئایین یان دەروونناسی یان کۆمەڵناسی. دووبارە هەر ئەو، هەر لەوێدا دەڵێ: فۆرمالیستەکان زمانی ئەدەبییان بە کۆمەڵێک لادان لە زمانی پێوەر یان جۆرێک شۆڕشی زمانی دەزانی. دەپرسم: ئەگەر نەزانین دروست چییە و لە شوێنی خۆیدا بەکاری نەهێنین، لادان چۆن دەر دەکەوێت؟ کە ئەدەب هەمووی لادان بێت، ئەوکات بایەخی دروستنووسین دەردەکەوێت. چون تا نەزانی دروست چییە، نازانی لادان و داهێنانیش چییە. شتێکی سەیرت پێ بڵێم. لەو کۆمەڵە کەسەی کە من گەرەکمە نموونەیان زۆر نەبێت! یەکێکیان داهێنانی هەیه. سەیر ئەوەیە ئەوانی تر کاتێک لاسایی دەکەنەوە، لادانەکانی ئەو وەک پێوەر تەماشا دەکەن. مەبەستم ئەوەیە هێند کوردی نازانن، هێند کارەکانیان نابەئاگایانە و هەڕەمەکییە؛ داهێنانەکانی ئەو وەک ئەوەی بەشێکی ئاسایی زمان بێت، دووبارە دەکەنەوە. ئەگەر کابرا بە جێی “لێم دەپرسێ” بنووسێت “دەمپرسێ” کە لادانە و داهێنان، ئەوانی تر ئیتر لە دەقەکانیاندا هەر “دەمپرسێ” دەنووسن.

ژنەفتن: ئەوەش بپرسم، کە ڕەنگە لە هەموو ئەوانە پتر کێشەساز بێت، ئەویش لەگەڵ بەرەوپێش چوونی وەرگێڕان و خوێندنەوە و راڤە و نووسینی کوردی لە هەموو بوارەکاندا، نووسەر و وەرگێڕی کورد بۆ بە کوردی کردنی چەمک و زاراوە و دەستەواژە هزری و ڕەخنەیی و زانستی و فەلسەفییەکان تووشی کێشە دەبێت و هەر کەسێک لە لایەکەوە بە گوێرەی تێگەیشتن و سەلیقەی زمانی خۆی و لە لایەکی تریش بە پشت بەستن بەو زمانەی چەمک یان … لێ وەردەگرێ (بۆ نموونە تا ئەم چەند ساڵەی دوایی بە زۆری لە فارسی و عەرەبییەوە وەرگیراوە) دەیکاتە کوردی. بەو پێیەی تۆیش لەسەر ئەو بە کوردی کردنانە ڕەخنەت هەیە، پێتوانییە ئەم کێشەیە زۆرتر گشتییە و هەموو ئەوانەی دەنووسن پریشکێکیان لەو ڕەخنە و ناڕێکییە بەر دەکەوێ.

ئەمینی: لە کوردینووسیندا، هەڵەکان چەندین جۆرن. من لە پرۆژەکەمدا هەموویانم ڕوون کردووەتەوە. بۆ هەر کامیشان کۆڵێک نموونەم دۆزیوەتەوە. ئەگەر کەسێک دروستنووسین بۆی گرنگە بێت؛ لێیان فێر دەبێ و دووبارەیان ناکاتەوە. ئەگەر ویستت هەر لەم وتوێژەدا کێشەکانت لەگەڵ نموونە بۆ ڕیز دەکەم.

نووسەر یان لە گێلییەوە – کە وا دەزانێ کوردی لەوەوە دەستی پێ کردووە – یان لەبەر تەمەڵی ناگەڕێت بزانێت ئەو چەمکە قەد کراوە بە کوردی یا نا.

کێشەی وەرگێڕانی چەمکەکان لە زمانانی ترەوە تەنیا یەکێکە لە کێشەکان. ئەوەی کە زمانی ئێمە ماوەیەکی کەمە زۆرێک لەو چەمکانە بە خۆیەوە دەبینێ و لەگەڵیان ڕانەهاتووە، پاساودەری بەکاربردنی هاوتای گێڕ و لار و سەقەت نییە. زۆر کۆلکەنووسەر ئەو چەمکانە بە مەبەستی ترساندن و سەرشێواندن لە خوێنەر دەقۆزنەوە. هەیانە بە ئەقڵە سەقەتەکەی خۆی هاوتایەک بۆ چەمکێک دادەنێ، جا بە ئەنقەست هاوتا ئینگلیزییەکەیشی ناهێنێ. دەیخاتە ناو ڕستەیەکی بێمانایشەوە. ئەو کات زانینی مانای وشەکە دەبێت بە مەتەڵ هەڵهێنان! ئەگەر خوێنەر ژیر نەبێ، ڕەنگە وابزانێ نەخوێندەوار و جێماوە و نووسەر فرە لە پێشە. ئەگەر نووسەر دڵسۆز بێ، ئەو بابەتە بۆ خوێنەر نابێ بە کێشه. لێرەوە پێشنیار دەکەم؛ هەر نووسەرێکی کورد چەمکێکی بەکار برد، ڕێک دوای هاوتا کوردییەکەی کە یان خۆی دایناوە یا کەسی تر هاوتا ئینگلیزییەکەی بە پیتی لاتین بهێنێت. جەخت دەکەمەوە؛ نە لە کۆتاییی دەقەکە نە لە پایینی لاپەڕەکە، بەڵکو ڕێک دوای هاوتا کوردییەکەی؛ بۆ ئەوەی کاتی خوێنەر بە فیڕۆ نەچێت. تازە پێویستیش نییە وشە ئیگلیزییەکە بخرێتە ناو کەوانەوه.

ئەگەر نووسەر خۆنوێن و کوردبەکەرزان و نەخوێندەوار نەبێ، ئەو بابەتە نابێت بە کێشە. کە دەبێت بە کێشە لەبەر نیازی پیسی نووسەرەکەیە نەک لەبەر دۆخی کوردینووسین. ڕەهەندێکی نەخوێندەواری، نەزانینی مێژووی چەمکەکەیە لە ناو زمانی کوردیدا. نووسەر یان لە گێلییەوە – کە وا دەزانێ کوردی لەوەوە دەستی پێ کردووە – یان لەبەر تەمەڵی ناگەڕێت بزانێت ئەو چەمکە قەد کراوە بە کوردی یا نا. دێت وەرگێڕدراوە فارسی یا عەرەبییەکەی بە ئەقڵی خۆی دەکوردییەنێت. لە پرۆژەکەی مندا زۆرجار کە باسی چەمکێک دەکرێت، من باسی وەرگێڕانی بۆ کوردیی دەکەم. باسی هاوتا دانراوەکان دەکەم. ئەگەر خۆیشم پێشنیارم هەبێ دەیخەمە ڕوو. ئەگەر بڕیارە دایالۆگێک هەبێ، یەکێک لە تەوەرەکان دەتوانێت، چەمکەکان و هاوتا کوردییەکانیان بن.

ژنەفتن: لەنێو هەندێ لە وڵامەکانتدا دەردەکەوت کە ئەم هەوڵانەت، پرۆژەیەت گەیاندووە بە کۆتایی و دەتەوێ لە هەوڵەکانی تر بازێک بدەی و جۆرێکی تر کار بکەی. پێم خۆشە وەک کۆتا پرسیار لەسەر ئەوە قسە بکەی.

ئەمینی: ئەگەر بڕیار بێت کار بکەم؛ حەز دەکەم چەند کاری جیاواز و بەسوود بکەم. حەز دەکەم کتێبێک لەسەر کوردینووسین بنووسم. حەز دەکەم لەوێدا جیاوازیی داهێنان و لەخۆوەدەرهێنان نیشانی خوێنەر بدەم. لە پرۆژەی “با نموونەیان…”دا ئەگەر باسی زمانی نووسین دەکرێت، زۆرتر باسی هەڵەنووسین و دروستنووسینە. بڕێکی زۆر کەم باسی دەوڵەمەندکردنی کوردی لە ڕێی داهێنانەوە دەکات. دەمەوێ لەو کتێبەدا بە خوێندنەوەی دەقگەلێکی زۆری کوردی، بە خوێنەری نیشان بدەم کێ کوردی بەرەپێشەوە بردووە، کێ نە تەنیا بەرەپێشەوەی نەبردووە بەڵکو بە هەڵە بە لاڕێیدا بردووە.

هەمیشە کلیپی کۆلکەنووسەرێکی کوردم بە بیردا دێت کە بەوپەڕی بێحەیاییەوە باسی زمانی نووسین دەکات و دەیەوێت ئەو هەموو گێلی و هەڵەیەی خۆی وەک داهێنان بە خوێنەر بفرۆشێت. ئەوە من زۆر ئازار دەدا. کەسانی تر لەسەر زمانی ئەو کۆلکەنووسەرەیان نووسیوە. ئەوەی من گەرەکمە بینووسم ئاستێک بەرزترە. گەرەکمە بێجگە هەڵە، باسی داهێنان و دەوڵەمەندکردنی کوردیش بکەم.

دووباره ئەگەر بزانم خەڵک و خوێنەر و پانتاییەکە دەیهێنێ؛ حەز دەکەم کارێک بکەم کە نە تەنیا بە بیری کۆلکەنووسەرانی کورددا نایەت، بەڵکو ڕەنگە قەد لە ڕەخنەی ڕۆژئاوایشدا نەکرابێت. گەرەکمە یەک دوو دانە لەو بەرهەمە شیعرییانەی ڕۆژهەڵات کە بە شیعریان دەزانم بنووسمەوە. یانی گەرەکمە هەر لەو کەشوهەوایە و هەر بەو پرسۆناگەلە شیعرێکی تر بنووسم. گەرەکمە بەو کاره نیشان بدەم؛ دروستە من ئەو بەرهەمە وەک بەرهەمێکی بەرز دەناسێنم، بەڵام خودی بەرهەمەکەش جۆرێک کەمفرۆشی تێدایە. یانی لەگەڵ جوانی و داهێنانگەلێک کە تێیدایە، حەقی تەواوی بابەتەکە پێی نەدراوە.

ـ ئەم ماوەیە نازانم پێشەکی بوو یان ڕووبەرگی کتێبێکی کوردی بە فارسیکراویان بۆ هەناردم. لەوێدا کەسێک کە خۆی پێشتر وەک ئیمپراتوور لە ژانرێکدا ناوی هاتبوو، دەڵێت فڵانکەس لە فڵان ژانردا ئیمپراتووره! من کە بینیم یەکسەر گوتم: ئیمپراتوور لە بانی ئیمپراتوورە! ئەگەر بزانم چل ملیۆن کەس لێم نابێ بە دوژمن! ئەگەر بزانم ئەو ئەدەبە دەیهێنێ، ئەگەر بزانم پانتاییە کێشی ئەوەی هەیە؛ حەز دەکەم لەسەر ئەو ئیمپراتوورانە بنووسم. من هەست دەکەم ئەوانە زۆرتر ئیمپرا”توور”ن تا ئیمپراتوور! گەر لە ڕوانگەی منەوە تەماشا بکەی دەبینی پاژی “توور”ـەکە زۆر زەقترە!

من ئێستا پێم وایە؛ کایەی ئەدەبیاتی ئێمە فیشقیاتە. کەسێکیش فیشقیاتچی نەبێت یان دەبێ هەوڵ بدات لە فیشقیات دەریبهێنێ یان دەبێ سەری خۆی هەڵبگرێت و بڕوا. بەوجۆرەش کە لە ناو ئەم ئەدەبەدا تۆڕەکانی یەکترهەڵدان و پشتی یەکتر لێسان و کلکی یەکتر کڕاندن باوە، پێ ناچێ کەس بتوانێت لە فیشقیات دەربهێنێ. بۆیە باشتر وایە دەستی لێ هەڵبگرم و بڕۆم لە بواری سیاسەتدا ئیش بکەم. بڕێک دەڵێن تۆ کاری خۆت بکە و کارت نەبێ. من کارێک ناکەم کە بە چاوی خۆم نەتوانم کاریگەرییەکەی ببینم.

ـ کارێک کە ئەنجامدان یان ئەنجامنەدانی پێویستی بە هەڵسەنگاندنی ئەدەب و پانتاییەکە کەمترە، داهێنانە لە بواری شیعردا. من هەست بە لار و گێڕ کرانی سەلیقەی خوێنەری شیعری کوردی دەکەم. کابرا دەبینم ڕۆژانە شیعرانێکی پووچ بە دەنگی فڵان دەنگگڕ گوێ دەدات و قەد هەست بەوە ناکات ئەوەی ئەو پێی سەرمەستە، دەنگەکەیە نەک دەقەکە. من بڕێکی زۆر بەکارهێنەری شیعر دەبینم کە تووشی هەستگێلی و هەستگێڕی بووگن. کە ئەمە دەڵێم مەبەستم ئەوانە نین کە خوێنەری ئەو کەسانەن کە بە “شتنووس” ناویان چووە، بەڵکو ڕێک مەبەستم خوێنەری ئیمپرا”توور”ـەکانە. حەز دەکەم بە شیعری خۆم بەشێک لەو هەستگێڕییە ڕاست بکەمەوە. هەروەها دەتوانم بە ناساندنی بەرهەمانێک یارمەتیدەر بم بۆ ئەو ڕاستکردنەوەیە.

The post ڕەخنەی سووکایەتیکەر و، شیعر و زمانی کوردی appeared first on ژنەفتن.

ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دیاردەیەکی پڕ پێچ و پڵووچ وەکوو زمان چێژبەخشە و لە هەمان کاتدا مەترسیدار. “شێخی ئیشڕاق” (شهاب الدین یحیی سهروردی) لە “کلمة التصوف”دا دەڵێ: لە مەحشەردا، کاتێ کە پەردەکان لادران، لەهەر هەزار کەس، ٩٩٩ کەسیان کوژراوی دەستی وشەکانن(نحن قتیل العبارات).

ئەم کوژرانە ڕەنگە بەهۆی تێنەگەیشتن بێ؛ نەگەیشتن بێ؛ یان ڕەنگە بە هۆی!

بە چاونووقاندن بەسەر مەبەستی سەرەکیی “سۆهرەوەردی” لەم ڕستەیەدا و ئەوەی کە هەر مەبەستێکی خوازەیی، هەڵگری ماناگەلی جۆراوجۆرە و هەروەها ئەوەی کە بێ‌گومان هەر خوێنەرێک و هەر دەورەیەکی مێژوویی ئیمکانی ئەوەی هەیە کە مانایەکی نوێی لێ وەرگرێ یان ماناگەلی دیکەی لەسەر دانێ، ئەو واقیعە کە حاشاهەڵنەگرە، گرنگی چەمکی زمانە لە پێوەندی لەگەڵ بوونی مرۆڤ‌دا. کاتێ کە فەیلەسوفێکی تر لە ناخی کولتوورێکی دیکە و لە ئاستێکی تری مێژووییدا بانگ هەڵدێنێ کە زمان “ماڵی بوونە” کە مرۆڤ تێیدا سەقام دەگرێ، ئەو واقیعە زۆر ڕوون‌تر خۆی دەنوێنێ.

وردبوونەوە لەم ڕوانینانە، نزیک بوونەوەیە لە قووڵایی چەمکی زمان و چییەتی ڕاستەقینەی ئەو و لە هەمان کاتدا بەرچاوتر بوونەوەی ڕۆڵی تۆخی زمان لە بوونی مرۆڤ‌دا، بە واتایەکی تر، مرۆڤ لە دڵی زماندایە کە مانا وەردەگرێت؛ مانا دەبێتەوە و شوناسی پێ دەبەخشرێ؛ بێ زمان، مرۆڤ هیچە و تەواو.

ئەمە لە ڕوانگەی “سۆسۆر”ییەوە باس لەسەر زمانە بە مانا عامەکەی، ” فێردینان دۆ سۆسۆر” باس لەوە دەکات کە زمان (langue) دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە کە لە ئاخاوتن و قسە کردندا(parole)  وەکوو شێوازێکی مادی خۆی دەنوێنێ؛

بەم پێیە “زمانی دایک” ئەو زمانەی پێی ئاخاوتن دەکرێ، هەر ئەو ماڵی بوونەیە کە شوناسی مرۆڤ تێیدا مانا دەگرێت و گرنگی بابەتەکە هەر لێرەدایە: زمانێک کە دایکە، بە واتایەک ناسنامەی تۆیە و، بگەڕێینەوە سەر تەعبیرەکەی هایدێگەر: “ماڵی بوون”.

جا ئێستا بۆ تاکی کورد، زمانی دایک وەک “ماڵی بوون”، چۆن مانا وەردەگرێ و دەردەکەوێ؟

منی تاکی کورد لە ماڵی دایکی (و باوکی)دا فێری کوردییەکی ناتەواو دەبێ لەژێر هەژمونی تەواوەتی زمانێکی نامۆدا (فارسی، عەرەبی، تورکی…). بەو زمانە نامۆیە فێری خوێندن و نووسین دەبێ و “بوون”ی داگیرکراوی لەژێر دەسەڵاتی ئەو زمانەدا تا ڕادەیەک بووە کە لە تەواوی ژینیدا هەر بەو زمانیشە بیری کردووەتەوە (بەشی زۆر مەترسیداری باسەکە!).

جا ئێستا ئەگەر خوێندنەوەیەک لەسەر شوناس و زمان و – باشتر بڵێم: – بوونی منی کورد بکرێت، ئاخۆ دەبێ لە “ماڵی بوون”ی خۆیدا سەقامی گرتبێت یان لەتێک لە ئەو هەمیشە لە کۆچدا بێ – یان بە واتایەکی باشتر – لە کۆچ درابێ؟

وەی لەو ڕۆژەی مرۆڤ لە بوونی خۆی کە زمانی دایکە کۆچ درابێ و یەخسیری “شوناسێکی چل تیکە” بێت! ئەمەیە چارەنووسی حەتمی مرۆڤی کورد بە هۆی جەبری جوگرافیا و مێژووی مێزۆپۆتامیاییەوە. جا ئەم مرۆڤە کە لە “ماڵی بوون”ی خۆیدا تووشی هەڵوەدایەکی هەتاهەتاییە و دوور نییه که له زۆر جێگەشدا کوژراوی دەستی وشە بێت(به هۆی ئەوەی نە بەشێکی تەواوی لە “زمانی دایک” ی بەرکەوتووە و نە لە زمانی دووەمدا بوونێکی بۆ خوڵقاوە و لەوانەیە تێنەگەیشتبێ و هەر نەگەیشتبێ!) ئاخۆ کاتێ کە “دێریدا” وتەنی، زمانی مرۆڤەکە جیهانی ئەو دروست دەکات، بۆ تاکێکی وا، دونیا و جیهانی ئەو چۆن بەرهەم دێت و لەم دونیایەدا چۆن خۆی بۆ دەدۆزرێتەوە و بە چ شێوەیەک خۆی دەنوێنێ؟

The post «ماڵی بوون» appeared first on ژنەفتن.