(ئەگاتا کریستی)

بێگومان ئەو ڕستەیەی خانمە نووسەری ئینگلیزی (ئەگاتا کریستی-Agatha Christie) لە تێگەیشتنێكی مێژوویییەوە هەڵقوڵاوە و دڵی (هەمووان) ڕادەگرێت، بەڵام دڵی خودی (كریستی) دەشكێنێ. ئەگەرچی لەبنەڕەتدا ئەو شارەزایییە مێژوویییە (گشتییە) بەرەو شكانی دڵ نییە، بەڵام بەهۆی گۆڕانگاری  زەمەنی بەرەو شكانی مانامان دەكاتەوە! بەمجۆرە ئەو قسەیەی (ئەگاتا کریستی) وەك شكانی مانا، شكانی یەكەیەكی هاڕمۆنی مانایەكی دیاریكراوە، كە لە شارەزایییەكی زەمەنی ژیانکردنەوە بەرەو زەمەنی دەربڕینی تایبەت و جیاوازمان دەكاتەوە، بەڵام نەک بەو شێوەیەی کە شکانی مانا لە پەرچەکرداری ئاگایییەوەیە هاتبێتە ئاراوە، بەڵكە شکانی مانا بەو شێوەیەی کە کردەی ئاگایی بونیادی دەنێت!

 لێرەوە زمان لە (بابەت)ەوە بۆ (کردە) دەگۆڕێت، لە هاوگونجانێكی مێژوویییەوە بۆ جیاوازی و تایبەتمەندی، لە بیروڕای گشتییەوە بۆ بیروڕای كەسی، لە زەمەنێكی مێژووییی دیاریكراوەوە بۆ ساتەوەختێكی گۆڕاو و دواخراو… دەمەوێ بڵێم ئەو جۆرە لە شكانی مانا کارێکی كەسی و ئیبداعییە، واتە ئەو کاتەی کە مانا باوەکان دەشکێن، ئەو كاتەی كە یەكە هاوگونجاوەكانی تێگەیشتن لە ژیانكردنی هاوبەش كاڵ دەبنەوە، ئەو كاتەیە، كە تەعبیركردن لە مانایەكی دیاریكراوی مێژوویی دەكەوێتە لێژییەوە، ئەو كاتەیە، كە مانا جیاوازەكان ساتەوەختی ژیانكردنی تایبەت دەنوێنن.

بەمجۆرە دڵ شكاندن، شكاندنی مانایە و تەعبیر لە (کردەی تایبەتی زمان) دەكات، ساتەوەختی هاتنەدی كردەی زمان، ساتەوەختێكە ڕێڕەوەکانی بیرکردنەوەی سیستمی باوی زمان بەرەو جیاوازی دەگۆڕێت. ئەو کاتەی کە تێڕوانینمان بۆ تێگەیشتنی باو دەگۆڕێ، دەکەوینە نێوان (پەرچەکردار)ی ئاگاییی بابەتییانەی شارەزاییی (ئیمانۆیل کانت)ەوە! بەڵام گۆڕانكاری و داهێنان و جیاوازی دەلالەت لەو ساتەوەختە دەكات، كە (کردەی) ئاگاییی (ولیەم دێلتا) و (زمانەوانی نوێ) دایانڕشتووە.

لە پەرچەكرداری ئاگاییدا (بەدوای دڵ كەوتن…) وەک شارەزایی و ئەزموونكردنی ژیان خۆی دەنوێنێ. لە كردەی ئاگاییدا (دڵ شكان…) كردەیەكی ساتەوەختی  تاکە کەسییە. كۆی ئەو كار و كردە مەعریفییە، لەلایەك تێگەیشتن وەک ڕێسا و یاسایەکی دامەزراو بەیان دەكات و لەلایەكی دیكە مانای گۆڕاو وەك بیركردنەوەیەكی دیكەی جیاواز و دواخراو دەنوێنێ! لێرەوە زمان وەک کردە و زمان وەک كار، دوو دامەزراوەی جیاوازی بیركردنەوە بەڕێوەیان دەبات، دوو دنیابینیی جیاواز. یەكەمیان شارەزایی وەک ئەزموونی مێژوویی وەسف دەكاتەوە، دووەمیان شارەزایی بەردەوام وەک کردەی ساتەوەختی نمایانكردنی ئێستای ژیان بەرجەستە دەكات.

دواجار (شارەزایی) ئەو چركەساتەیە، كە مرۆڤ تێیدا دەژی! شارەزایی بریتییە لە كردەی ئاگایی، نەك ئاگاییی كار. بەو مانایەش شارەزایی كردەیەكی ئۆنتۆلۆژییە، نەك بابەتی ئۆنتۆلۆژیا بێت.

كەواتە كاتێك بە (بەدوای دڵی هەمووان) دەكەوین، شارەزایی دەبێتە بابەتی ئاگایی. بەڵام (دڵ شكان…) بریتییە لە كردەی ئاگایی! یەكەمیان كاری مێژووی ژیان بیر دەخاتەوە، دووەمیان بەردەوام كردەی ئێستای ژیان دادەهێنێتەوە. دەتوانین یەكەمیان دەرك بكەین، بەڵام دووەمیان دەكەوێتە دەرەوەی دەرككردنەوە، یەكەمیان بیركردنەوەیەكی نەگۆڕ دەسەپێنێ و دووەمیان گۆڕاو.

كۆنتڕۆڵكردن/ ڕزگاری

لەنێوان بیركردنەوەی گۆڕاو و نەگۆڕ، بەردەوامی و ساتەوەخت، كار و كردە، زمان بەشێوەیەكی ئاسۆیی هەناسە دەدات. وەك چۆن لە پەیوەندیی نێوان سایكۆلۆژیا و ئۆنتۆلۆژیا، ڕێسا و پراكتیك، فیكر و جەستە، ڕەفتار و كردار، دەنگدانەوەی هەڵوێستی نەرێنیی خۆی درێژ دەكاتەوە، چوونكە زمان هەمیشە زێتر لە زانینێك و زێتر لە ئامرازێکی پەیوەندیکردن بووە، زمان هەمیشە بوارێکی جیاوازی خەباتە کە تێیدا هەم چەمکەکانی دەسەڵات داڕێژراون، هەم پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان چەسپاون، بەو مانایەش زمان لەلایەك وەک کۆنترۆڵکردن بەکار دەهێنرێت و لەلایەكی دیكە وەك هۆشیاری ڕەخنەیی دەتوانێت ڕزگاربوون بێت لەم زاڵبوونە.

هەڵبەتە ئەمڕۆ زانستی زمان جەخت لەوە دەکاتەوە، کە زمان بێلایەن نییە، بەڵكە لەنێو خۆیدا هەڵگری كۆمەڵێك بازنەی تێگەیشتنی جیاوازە، هەڵگری سیستەمێكی ئایدیۆلۆژییە، کە پەیوەندییەکانی دەسەڵات لەنێو کۆمەڵگادا دەچەسپێنێت. (نۆرمان فێرکلیف) دەڵێ دامەزراوە گەورەکان، چ سیاسی، میدیایی، یان ئابووری، بۆ داڕشتنی تێڕوانینە گشتییەكانیان پشت بە گوتار دەبەستن و ئاراستەکردنی تاکەکان بەرەو پێگەی تایبەت دەبەن. بۆ نموونە، شێوازی گێڕانەوەی یاساکان یان هەواڵەکان تەنها هەڵبژاردنی زمانەوانی نییە، بەڵكە پرۆسەیەکە بە ئەنقەست بۆ بەرهەمهێنانی واقیعێکی دیاریکراو، کە خزمەت بە بەرژەوەندیی هەندێک هێز دەکات. نۆرمان فێرکلیف پێیوایە وشەکانی گوتار تەنیا قسەکردن یان نووسراو نییە، بەڵكە سیستەمێکی ئاڵۆزە کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان بەرهەم دەهێنێتەوە. لەڕێگای شیکردنەوەی دەقە جۆراوجۆرەکانەوە ئاشکرای دەکات، کە چۆن زمان بەکار دەهێنرێت بۆ سەپاندنی شەرعیەت بەسەر هەندێک پراکتیکدا، لە هەمان کاتدا هەندێکی دیکە پەراوێز دەخات. بۆ نموونە: لە گوتاری سیاسیدا، زاراوە بۆ ئاراستەکردنی ڕای گشتی بەکار دەهێنرێت، کە وشەی وەک (چاکسازی) لەبری (خۆپارێزی) و (سەقامگیری) لەبری (کۆکردنەوە) بەکار دەهێنرێت، ئەوەش ڕێگاکە دەگۆڕێت. لەوێوە نۆرمان فێرکلیف گرنگی بە کاریگەریی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و تەکنۆلۆژییەکان لەسەر زمان دەدات، چوونكە میدیای نوێ و پەیوەندیی دیجیتاڵی دەبنە گۆڕەپانێکی نوێ بۆ بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵات… لە سەردەمی دیجیتاڵیدا گوتار لە نوخبە نەریتییەکاندا بە سنوورداری نەماوەتەوە، بەڵكە بووەتە بوارێکی گەشەسەندوو کە گێڕانەوەی جیاواز کێبڕکێی تێدا دەکات. بۆ زێتر شارەزایی بڕوانە: نۆرمان فێرکلیف- كتێبی (اللغة والسلطة) وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە بۆ زمانی عەرەبی (محەمەد عنانی- 2016- قاهیرە).

لێرەدا پرسیاری بنچینەیی ئەوەیە: ئایا دەتوانین خۆمان لە هەژموونی زمانەوانی ڕزگار بکەین، یان زمان هەمیشە بە ئاشتی لە دەستی دەسەڵاتدا دەمێنێتەوە؟! وەڵامەکە ئەوەیە، کە زمان بوونێکی تۆبەکارانەی نییە، بەڵكە فەزایەکی گۆڕاوە، کە دەتوانرێت بەپێی ئەو ئاگایی-هۆشیارییە ڕەخنەیییە گۆڕاوەی کە هەڵیگرتووە، دووبارە دابڕێژرێتەوە. بەمجۆرە توانای شیکردنەوەی گوتار دەبێتە جۆرێك لە (تێگەیشتن) لەوەی نەک تەنها بۆ تێگەیشتن لە شارەزایی ئەزموونكردنی ژیان، یان جیهانی دەوروبەرمان، بەڵكە بەشداریکردنە لە ساتەوەختی ئاگاییی ژیان و ئەو شارەزایییەش گرنگی خۆی لە گۆڕانكارییدا دەبینێتەوە.

بازنەی لۆژیكی/ بازنەی تێگەیشتن

(ئاسمان ساماڵە) بازنەی تێگەیشتن لەو وێنەیە، بۆ ڕاستییەكی دیارى كراو دەمانبات، چوونكە وێنەى دۆخێكى تایبەتى كەش و هەوایە، لەلایەكی دیكە ئاسۆیی و فرە ڕەهەندە. بە بۆچوونی (ڤیتگنشتاین) بازنەی تێگەیشتنی (زمانەوانی) پەیوەندیی وێنەییەكی شیمانەییی زمانە، بە نیگارەكێشراوەكانی جیهانەوە. بە دیوەكەی دیكە ئەو تێگەیشتنە پەیوەندییەكی دەرەكی و ناوەكی هەیە، بەڵام تێگەیشتنی بازنەی (لۆژیكی) زمانمان بە شێوەیەك بۆ دادەڕێژێت، كە دۆزەكان دەكەونە دەرەوەى زمان و دەرەوەى نیگارەكێشراوەكانی جیهان و دەرەوەی شیمانەیییەوە.

بازنەی تێگەیشتن لە وێنەی كێشراوی (ئاسمان ساماڵە) پانتایییەكی دەرەكی و ناوەكی بەرفرەوان و شیاو و جیاوازی هەیە، لە بازنەی لۆژیكیدا كورت ناكرێتەوە، چوونكە (بازنەی تێگەیشتن) لە لۆژیكدا بەس نییە، ئەگەرچی پێویستە! بازنەی تێگەیشتنی لۆژیكی زنجیرەیییە، بۆ نموونە، تێگەیشتن لە ژمارە یەكەوە بۆ پێنج، ئەگەر ژمارە سێ ون بێ، تێگەیشتن لە ژمارە پێنج لە ژمارە سێ دەوەستێ. كەواتە ئەگەرچی ژمارە سێ پێویستە بەڵام بۆ تێگەیشتن لە ژمارە پێنج بەس نییە!! كەواتە پرۆسەی تێگەیشتنی لۆژیكی زنجیرەیییە، یەكەم دەمانداتە دەستی دووەم و دووەم سێیەم، بەڵام تێگەیشتن لە زماندا ئاسۆییە… لە بازنەی تێگەیشتنی زنجیرەیی لۆژیكی، ناشێ لۆژیك تێپەڕێنین، چوونكە لەو حاڵەتەدا خودی لۆژیك بێ مانا دەكەوێتەوە! بەڵام بازنەی تێگەیشتنی ئاسۆیی، بریتییە لە دەرككردنی عەقڵی ئەویدیكە. ئەو شێوەیە لە درككردن لای ڤیتكنشتاین پێشخستنی بیرۆكەی یارییە زمانەوانییەكانی لێدەكەوێتەوە، وەك ئەوەی زمان یارییەكی كراوەبێ لەگەڵ جیهانێكی فرە ڕەهەنددا.

ڤیتگنشتاین و میرلۆپۆنتی

(مۆریس مێرلۆ-پۆنتی) و (لۆدڤیك جۆزێف یۆهان ڤتێگنشتاین) لە گرنگترین فەیلەسوفانی سەدەی بیستەم دەژمێردرێن، هەرچەندە بەشێوەیەكی گشتی پێچەوانەی یەکترن، بەڵام لێکچوونێکی زۆریان لە نێوانیاندا هەیە، چوونكە هەردووکیان وێنەی کاتێریی عەقڵ و دەروون تێدەپەڕێنن! قسەكردن لەسەر وێنەی کارتێرییانەی عەقڵ و دەروون، قسەكردنە لە ڕۆحێک، کە لە جەستە و جەستەی زماندا شاراوەتەوە، دەرئەنجامەکانی ئەو كارەش یەکخستنی جەستە و دەروونە، لە فۆرمێکی هاوبەشی ژیاندا.

مێرلۆ-پۆنتی كار لەسەر چەمكی ئەزموون دەكات، لە کاتێکدا ڤیتكنشتاین سەرنجی لەسەر ڕەفتاری زمانەوانی تۆخ دەكاتەوە، کە بیرۆکە بەناوبانگەکەی لەبارەی یارییە زمانییەکانی لەسەر دامەزراندووە! بەم شێوەیە حەزکردنی ڤیتكنشتاین بۆ زمان زیاتر لە هێما و پێکهاتەیەك لەخۆ دەگرێت، بەڵام چەمکی ئەزموونی میرلۆپۆنتی تەنیا لەڕێگای نیشتەجێبوونەوە بەردەستە- بۆ میرلۆپۆنتی ئەزموون واتە جەستە، جەستە واتە جیهان- ژیان، جیهان وەک چۆن ئەزموونی دەکەین و کارلێکی لەگەڵدا دەکەین. لە كتێبی (المرئي واللامرئي) جیهانناسی میرلۆ-پۆنتی لەڕێگای جەستەوە قسەی لێكراوە، ئەو كارلێكی جیهان و جەستە هەڵدەنێت، بە هەمان كاركردنی فینۆمینۆلۆژیستەكان بنەمایەك بۆ درككردن لەڕێگای جەستەوە دادەمەزرێنێ، پێیوایە ئەوە جەستەیە بیر دەكاتەوە! بەو مانایەش ئەزموونی مرۆڤ بە ئەزموونی جەستەوە گرێ دەدات.

بەڵام بوون بۆ ڤیتگنشتاین واتە زمان و زمان واتە بوون- ژیان. ئەوەش بەو مانایە نییە، كە جیهان بوونی نییە، یان ئەزموون گرنگ نییە، بەڵكە بەو مانایەیە كە هەموو ئەو شتانەی ئەزموونی دەكەین و بیری لێدەكەینەوە، تێیدەگەین، بە بونیادی زماندا گوزەر دەكات، لە دەرەوەی زمان هیچ مانایەك نییە، بۆیە هەموو هەوڵێك بۆ تێگەیشتن لە مانا، لێكدانەوەی هەر دەقێك لە زنجیرە بێكۆتایییەكانی دەقدا ئاماژە بە دەقێكی دیكە دەكات.

كەواتە بوونی مرۆیی بە زمانەوە بەندە، یان وەك (ژاك دریدا) لە (في علم الكتابة)دا دەڵێت: ئێمە لە جیهانی مانا جێگیرەكاندا ناژین، بەڵكە لە جیهانی بەردەوامی مانا دواخراوەكاندا دەژین!… بەمجۆرە هەر یەك لە میرلۆپۆنتی و  ڤیتگنشتاین قسە لەسەر پێویستی هەڵوەشانەوە و دواخستنی مانا و وێنە جێگیرەكانی جیهانی زمان و وێنەی شێواوەكانی ئەو شوێنە دەكەن، كە ئێمەی تێداین! واتە لێکۆڵینەوە لە دیاردەی هەڵوەشانەوە و دواخستنی ڕۆژانەیی و گۆڕانكارییەكان دەكەن.

مێرلۆ-پۆنتی نوێنەرایەتی چوارچێوەی بیرکردنەوەی بابەتی دەکات، بەو مانایەی كە چەمکی جیهان وەک بچووککراوە بۆ بنەڕەتیترین ئەتۆمەکانی تەماشا بكەین، کە لە پەیوەندییە هۆکارەکاندا لەگەڵ یەکتردا ڕیزکراون، ئەوەش دەبێتە تێگەیشتنی دوو هەڵوێست بە دوو ڕواڵەتی دژ بەیەک: یەكەمیان ئەزموونگەری، کە پێیوایە ئاگایی-هۆشیاری تەنیا یەکێکە لە شتەکانی جیهان و بوونێکی فیزیکی هەیە و دەتوانرێت بچووک بکرێتەوە بۆ ئەتۆمە بنەڕەتییەکانی و ڕەفتارەکانی بەپێی یاسا ڕوون بکرێتەوە. دووەمیان ڕۆشنبیری کە پێیوایە ئەوە ئاگایی-هۆشیارییە جیهان و جیاوازییەكانی پێک دەهێنێت. ئەوەش ئەو وێنەیەیە کە لەلایەن کارەکانی ڤیتگنشتاینەوە هەوڵی هەڵوەشانەوە و دواخستنی دەدرێت، چوونكە ڤیتگنشتاین قسە لە جیهانی زمان دەكات، بەو مانایەی كە زمان خودی ئاگایی-هۆشیارییە، ئەوە زمانە جیاوازییەكان و بەكارهێنانە جیاوازەكان نیشان دەداتەوە. كەواتە هەر لەڕێگای زمانەوە مرۆڤ ھەست بە بوون و هەبوونی خۆی و دنیا دەکات، بەردەوام خۆی دەناسێت و دنیا ناس دەكاتەوە.

لەو تێگەیشتنەوە مرۆڤ بە وشە بیردەكاتەوە، بۆیە لای ڤیتگنشتاین خودی زمان ئەو یارییەیە، کە ئەزموونی هەستیاری بۆ ئاگایی-هۆشیاری و ئەزموونی ئاگایی-هۆشیاری  بۆ تێگەیشتنی جیاواز دەگۆڕێت. بەو مانایەش سیاقی كۆمەڵایەتی و كردەی عەقڵی لێكجیا دەكاتەوە و پێیوایە ڕاڤەكردنی مانای زمانەوانی بە سیاقە كۆمەڵایەتییەكانەوە بەندە، نەك بە كردەی دەروونی و عەقڵییەوە! چوونكە كردەی دەروونی و عەقڵی پشتگیری لە ڕاڤەكردنی مانا زمانەوانییەكانی ناكات، بەڵكە پشتگیری لە مانای دەستەواژەكان دەكات. كەواتە ئەگەر بشێ ناو لە ژیانی (نیشانە- علامات)كان بنێین، دەبێ لە بەكارهێنانە جیاوازەكانەوە (سیاقە كۆمەڵایەتییەكان) دەست پێ بكەین. هەڵە و ڕاست ئەوەیە كە خەڵك دەیڵێن، خەڵك لەسەر ئەو تێگەیشتنە پێكهاتوون، كە بەكاری دەهێنن، هەڵبەتە ئەو گونجانە مەرج نییە بە بیروڕاوە بەند بێ، بەڵكە شێوەیەكی ژیانی بەیەكەوە گونجاوی زمان و خەڵكە.

ڤیتگنشتاین/ بۆردیۆ

بەشێكی گەورەی جێكەوتەی فیكری ڤیتگنشتاین لەسەر زانستە كۆمەڵایەتییەكان، بۆ تێگەیشتن لە ڕەفتار و كردار و وێناكردنیان لە پرۆسیسەكردنە كۆمەڵایەتییەكان و بۆ تێگەیشتن لە كار و مانا و تێگەیشتن لە زمان وەك تێگەیشتن لە ژیان و بەدواداچوونی ڕەخنەییانە لە چەمكی بنەما و مانا و بۆ پەیڕەوكردنی بونیادی زمانەوانی دەگەڕێتەوە. لای ڤیتكنشتاین بنەمای بوونی مرۆڤ لە زمانەوەیە، هەموو جیهانی بوون لە پانتاییی بنەماكانی زماندا دەسوڕێتەوە.

 لێرەوە تێگەیشتن لە دنیا، تێگەیشتنە لە كردەی ئاگایانەی زمان، تێگەیشتنە لە بنەمای زمان. ڕاڤەكردنی بنەماكانی مانای زمانەوانیش بە سیاقە كۆمەڵایەتییەكانەوە بەند دەكات، نەك بە كردەی دەروونی و عەقڵییەوە! هەڵبەتە وەك گوتمان لەگەڵ میرلۆپۆنتی لە كردەی زەینی و كردەی جەستەیی بەیەك دەگەن، چوونكە وەك میرلۆپۆنتی دەڵێ بیركردنەوە لە دەرەوەی جەستە بوونی نییە، لای ڤیتگنشتاینیش بیركردنەوە لە دەرەوەی بونیادی زمان بوونی نییە، ئەوەش جیاوازی نێوان كردەی زەینی و كردەی جەستەیییە، چوونكە ڕەنگە لەبارەی شتێكەوە بیربكەیتەوە كە بوونی ماددی نەبێت، بەڵام هەتا لە خەیاڵكردنیشدا هەمیشە بابەتێك بۆ بیركردنەوە هەیە!

لە كردەی جەستەییدا هەمیشە بوونی ماددی پێویستە، چوونكە هەمیشە جەستە مامەڵە لەگەڵ جەستەدا دەكات. ئەو دیدە پێچەوانەی كۆجیتۆی (ڕینیە دیكارت) وەستاوە، چوونكە ئەو پێیوابوو عەقڵ جەوهەرێكی سەربەخۆیە و جیاوازە لە ئاگایی. بەڵام پرسیار ئەوەیە، ئایا عەقڵی ڕووتی (ئایدیالییەكان) دەتوانێ لەوەی بیری لێدەكاتەوە، جیا بكرێتەوە؟ بە دیوەكەی دیكە ئەو بیركردنەوە دژ بە (نۆمین و فینۆمین- ڕاستی وەك ئەوەی هەیە و ڕاستی وەك ئەوەی دەردەكەوێت)ی (ئیمانۆیل كانت)یش وەستاوە.

لێرەوە (پییر بۆردیۆ) بیركردنەوەی ڤیتگنشتاین لە بارەی تێگەیشتن لە بنەمای زمان، لە تیگەیشتن لە ڕەفتارە كۆمەڵایەتییەكان تیۆریزە دەكاتەوە، بەو مانایەش وەک چۆن زمان بە بڕوای ڤیتگنشتاین دۆخێکی دەروونی و عەقڵی نییە، کە واقیع وێنا بکاتەوە، بەڵكە دۆخێكی كۆمەڵایەتی هەیە. بۆردیۆیش پێیوایە پراکتیزە کۆمەڵایەتییەکان دەرئەنجامی پرۆسەی دەروونی و عەقڵی نین، بەڵكە هەمیشە ڕەفتارە كۆمەڵایەتییەكان لەڕێگای شێوازی بەکارهێنانەوە پشتڕاست دەكرێنەوە.

كەواتە ئەو وێنە دەروونی و عەقڵییەی دەتوانێت وەک پێوەرێک خزمەتی دۆخە كۆمەڵایەتییەكان بکات، شتێکی بێمانایە! وەك دەزانین پێوانەكردنی یاساکانیش لەسەر بنەمای کۆدەنگی دامەزراوە. بۆیە ڤیتكنشتاین دەڵێت: ڕاست و هەڵە ئەوەیە کە مرۆڤ دەیڵێت؛ مرۆڤەکان لەسەر ئەو زمانەی کە بەکاریدەهێنن ڕێکدەکەون. ئەوەش کۆدەنگی بۆچوونەکان نییە، بەڵکوو کۆدەنگییە لە فۆرمێکی ژیاندا. (مجلة حكمة: بورديو قارئاً فتغنشتاين- د. حسن احجيج، مترجم وأكاديمي مغربي- 20/11/2016- ئینتەرنێت).

هەڵبەتە یەكێك لە داهێنراوەكانی بۆردیۆ چەمكی (هاپیتوس)ە، وەك خودێكی بەرجەستەکراو، كە لە جەستە پێکهاتووە، ئەگەرچی لە گریمانە دەروونییەکانیش پێکهاتووە، بەڵام لە كۆی ئەو شتە دەروونییانەی کە دەكەونە دەرەوەی مەبەست و نائاگایی و عەقڵی پەتییەوە! بەو مانایەش دەروونی لەبیركراو بەشێکە لە هۆشیاریی هاپیتۆس، هاپیتۆس ئاگایی-هۆشیارییەكی نائیرادییە و تەعبیر لە جۆرێک ئازادیی نائاگایی یان نیمچە هۆشیاری دەكات، لەوێشەوە (مرۆڤەكان) بەهۆی لەبیرچوونەوەیان پێیانوایە بنەمای تێڕوانینەکانیان بۆ کۆمەڵگا سرووشتی دەكەوێتەوە. لێرەوە بۆردیۆ دەڵێت: بڕیاری باوەڕکردن ناتوانێت سەرکەوتوو بێت، مەگەر بڕیاری لەبیرکردنی لەگەڵدا نەبێت… بڕوانە: (ه.س.پ).

بەڵام دواجار بۆردیۆ ئەو چەمکەی هەڵوەشاندەوە، ئەو چەمكەی كە ڕاستەوخۆ پشت بە کردارە دەروونییەکان دەبەستن، ئەو كردارانەی كە لەنێو سەری (تاکەکان)دا ڕوودەدەن و بەرەو ئامانجە عەقڵانییەکان دەكرێنەوە و لەلایەن بوونە دەروونییەکان وەک ڕێساکان، یان سوودمەندییەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێن، بەو مانایە چەمكی هاپیتۆس  وەرچەرخانە لە کردەوەی مەبەستدارەوە بۆ یاسا و ستانداردە کۆمەڵایەتییە لەبیركراوەكان، داننانە بەوەی كە ڕەفتارەكان وەك وشەكان نازانن چی دەکەن، نازانن ئەوەی دەیکەن مانای زیاتری هەیە، لەوەی دەیزانن (ه.س.پ).

لێرەوە دەگەینە ئەوەی وەك چۆن بنەمایەکی زاڵ نییە، کە پراکتیکی زمانەوانی بەڕێوە ببات. لە پراکتیکە کۆمەڵایەتییەکانیشدا بنەمایەكی ڕەها بۆ: چی دەکەین یان چی دەڵێین نییە. ئیتر بۆردیۆ ڕەتی دەکاتەوە بەدوای بنەمایەكی ڕەهادا بگەڕێت، کە توانای ڕوونکردنەوەی ڕەفتارە كۆمەڵایەتییەكانی هەبێت. وەک چۆن ڤیتگنشتاین جگە لە پراکتیک هیچی دیکەی بۆ پاساوهێنانەوە بۆ مانا و حوکمڕانی زمان نەدۆزییەوە، بە هەمان شێوەش بۆردیۆ جگە لە پراکتیک هیچی دیکەی بۆ پاساوهێنانەوە وەك زەمینەیەکی تۆکمە کە لەسەر بنەمای ڕوونکردنەوەیەکی گونجاو، بشێ ژیانی کۆمەڵایەتی بونیاد بنێت، نەدۆزییەوە. بەو مانایەش ژیان پاساوی نییە.

كەواتە پراکتیک دەكەوێتە دەرەوەی پاساوهێنانەوە و مەبەستێكی دیاریكراوەوە یان عەقڵانییەتێکی تایبەتمەندەوە. بەڵكە پراکتیک سازشێکی بەردەوامە لەنێوان بواری كۆمەڵایەتی و هاپیتۆسدا… لێرەوە پراکتیک بریتییە لە تێگەیشتن لە لۆژیکی هەموو کردارە عەقڵانییەکان بەبێ ئەوەی بەرهەمی پلانێکی بیرلێکراوەی پاساودار و مەبەستدار بێت، یان وردتر حیساباتی عەقڵانی بۆ بكرێت؛ بەبێ ئەوەی لە مەبەستێكی یەکگرتوویی و لە بڕیارێکی هۆشیارەوە سەرچاوە بگرێت؛ بەڵكە ئەو کردارانەن کە لەگەڵ دواخستن و داهاتوودا دەگونجێن، بەبێ ئەوەی بەرهەمی پڕۆژەیەک، یان پلانێک بن. لێرەوە ڕەتکردنەوەی چەمکی جەوهەریی بنەمای ڕەها لای بۆردیۆ ڕەتكردنەوەی ئەنترۆپۆلۆژی و نۆرمی ئۆرتۆدۆکسییە، كە هەمیشە لە پراکتیزە کۆمەڵایەتییەکاندا شکست دەهێنێت.

هەولێر 31/7/2025

The post خولیای زمان appeared first on ژنەفتن.

نەمانی سەربەخۆیی وشە:

نووسینی بەختیار سەجادی

نموونه‌یه‌کی تر له‌ پێوه‌ندیی نێوان زمان و ناخودئاگای کوردی نه‌مانی سه‌ربه‌خۆیی و تاکایه‌تی وشه‌کانە له‌ زمانی کوریدا. ئەم خەسڵەتەم لە چەندین شوێنی تریش باس کردووە و چه‌ندین نموونه‌م بۆ هێناوەتە‌وه. بە کورتی، له‌ زمانی کوردیدا کۆمه‌ڵێک وشه‌ و زاراوه‌ هه‌ن که‌ به‌ په‌یڕه‌وی له‌ یه‌کێک له‌ رێساکانی دووپاته‌سازی (reduplication) دروست ده‌کرێن. راسته‌ که‌ ئه‌م جۆره‌ زاراوانه‌ له‌ زمانێکی وه‌ک فارسیشدا هه‌ن (وه‌ک پنجره‌ منجره‌)، به‌ڵام ئه‌م رێسایه‌ له‌ کوردیدا زیاتر له‌ رێگه‌ی پێکه‌وه‌ نووسانی دوو وشه‌ی سه‌ربه‌خۆوه‌ ساز ده‌کرێ.

ئه‌م زاراوانه‌ له‌ کوردیدا زۆرن و من به‌شێکی زۆرم لێ کۆکردوونه‌ته‌وه‌ وه‌ک: کاروبار، شاخ‌وداخ، حاڵ‌وماڵ، جاروبار، ئاو‌‌وتاو، ده‌موچاو، هاتوهاوار، قین‌وقڕه‌، تاکوته‌را، پاروپێرار، ماڵ ومناڵ، سه‌روبه‌ر، گیروگرفت، ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌، کۆسپ و ته‌گه‌ره‌، که‌لوپه‌ل و… کاتێ زیاتر ده‌وری ئه‌م وشانه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێ که‌ بزانین ژماره‌یان زیاتر له‌ چەند سەد دانه‌یه‌ و هه‌ر هه‌مووشیان به‌ گوێی خه‌ڵک ئاشنان و رۆژانه به‌ لێشاو‌ له‌ لایه‌ن هه‌موو که‌سێکه‌وه‌ و له‌ هه‌موو که‌ناڵه‌ بینراو و بیستراو و ئینتێرنێتییه‌کانیشدا به‌کار ده‌هێنرێن. وەک دەزانرێ، لەم جۆرە زاراوە و وشانەدا لە زۆربەی کاتەکاندا بەردەوام مانای بەشێکی وشە دەسڕدرێتەوە یان دەگۆڕدرێ و یان هەر لە بنەڕەتدا ماناشی نییە. بە واتایەکی تر، لەم جۆرە وشانەدا، مۆرکی سەربەخۆیی و تاکایەتی لە وشەکە سەندراوەتەوە و لایەنی گشتی پێ بەخشراوە.‌

 ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ بۆته‌ هۆکار و ده‌رئه‌نجامی پشتگوێ خستنی تاکایه‌تی چ له‌ ناسنامه‌ و چ له‌ سیسته‌می فه‌رهه‌نگیی ئێمه‌دا. بۆ نموونه‌، له‌ هه‌ڵپه‌ڕکێدا بێجگه‌ له‌ سه‌رچۆپی هیچ جێگایه‌ک بۆ تاکایه‌تی یه‌ک تاکه‌که‌سی ناو کۆڕی هه‌ڵپه‌ڕکێ نامێنێته‌وه‌. سه‌رجه‌م ئه‌وانه‌ی پێکه‌وه‌ هه‌ڵده‌په‌ڕن دەبێ له‌ یه‌ک ریتم و یه‌ک جووڵه‌ی ریتمیک په‌یڕه‌وی بکه‌ن و گه‌ر که‌سێک ئه‌م کاره‌ نه‌کات نه‌زمی هه‌ڵپه‌ڕکێکه‌ تێکده‌چێ. واته‌، ئه‌وانه‌ی هه‌ڵده‌په‌ڕن سه‌ربه‌خۆ نین له‌ جووڵه‌کانیاندا، به‌ڵکوو سه‌ر به‌و ریتم و جووڵانه‌ن که‌ هه‌مووان ئه‌بێ ره‌چاوی بکه‌ن. یەکەم دەرئەنجامی ئەم سیستەمە هونەرییە بریتییە لە پشتگوێ خستنی داهێنان. هەر بۆیەش، وەک دەزانرێ، بۆ نموونە، داهێنان لە هەڵپەڕکێدا لە چاو سەمای نەتەوەکانی ترە زۆر کەم سەردەگرێ. نه‌بوونی سه‌ربه‌خۆیی له‌ وشه‌دا چ له‌ ده‌ربڕینیاندا و چ له‌ نووسینیاندا له‌ نه‌بوونی سه‌ربه‌خۆیی و تاکایه‌تی له‌ کایه‌ فه‌رهه‌نگییه‌کانی تردا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌. ئه‌م نموونانه‌ یه‌کجار زۆرن و من ده‌رکه‌وته‌کانیانم له‌ شێوه‌کاری و موزیک و ئه‌ده‌بدا دەست‌نیشان و دیاری کردووە و لە دەرفەتێکی تردا ئاراستەیان دەکەم.

لەو نووسینەی کاک بەختیاردا نموونەیەک بیرکردنەوە و هەڵوەستەی تاکێکی کورد لە و لە هەمبەری بابەتێکی پەیوەندیدار بە کورد و کوردییەوە دەبینن. بیرکردنەوە و هەڵوەستەی کاک بەختیار بووە بە هۆی خستنەڕووی ڕا و ڕوانگەیەک. یەکێک لە تێزەکانی کاک بەختیار ئەمەیە:

“وەک دەزانرێ، لەم جۆرە زاراوە و وشانەدا [ئەو وشانەی لە دوو وشەی سەربەخۆ دروست بوون] لە زۆربەی کاتەکاندا بەردەوام مانای بەشێکی وشە دەسڕدرێتەوە یان دەگۆڕدرێ و یان هەر لە بنەڕەتدا ماناشی نییە. بە واتایەکی تر، لەم جۆرە وشانەدا، مۆرکی سەربەخۆیی و تاکایەتی لە وشەکە سەندراوەتەوە و لایەنی گشتی پێ بەخشراوە.‌ ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ بۆته‌ هۆکار و ده‌رئه‌نجامی پشتگوێ خستنی تاکایه‌تی چ له‌ ناسنامه‌ و چ له‌ سیسته‌می فه‌رهه‌نگیی ئێمه‌دا”.

ئامانجی من لەم نووسینە بە پلەی یەکەم ئەوەیە ئەو تێز و تێگەیشتنانەی بیرکردنەوە و پاشخانی هزرییان لە پشتە؛ لە ناو بازاڕی زۆر و بۆری کتێب و نووسراوی کوردیدا گوم نەبن و بخوێنرێنەوە و لەسەریان بنووسرێت. مەرج نییە هەر تێز و تێگەیشتن و بیرکردنەوەیەکی نوێ؛ بە تەواوی دروست  بێت و هەموو کەس قایل بکات. گرنگ ئەوەیە بەرهەمی وردبوونەوەیەکی شێرگیرانەی کورد لە کورد بێت. ئەو تێگەیشتنە نوێیەی کاک بەختیار شیاوی پێحەسین و خوێندنەوەیە. هەرچەند دێ باسی بکرێت کە تێزەکەی قایلکەر نییە، بەڵام بۆچوونەکەی ئاستێک لە ڕەسەنایەتی و جیددیەتی تێدایە کە وا دەکات شیاوی خوێندنەوە بێت.

بۆچوونی من لە سەر قسەکانی کاک بەختیار:

لە وشە یان لێکدراوی “کروتەون”ـەوە دەست پێ دەکەم. یەکەمجار لە خوێندنەوەی نووسینێکی ڕەهبەر مەحموودزادەدا ڕێککەوتم کرد. گەر هەڵە نەبم کاک ڕەهبەر “کروتەون”ی بە مانای texture بە کار بردبوو. دواتر عادڵ قادری ــ ڕەنگە بە بەدمسان له کاک ڕەهبەر ــ لە وتاری “گەڕان بۆ ڕەهەندەکانی تری شیعری شێت”دا “کروتەون”ی بەم جۆرە بەکار بردووە: “بەڵام لە کروتەون و تان وپۆی شیعرەکەدا ئیتر بەم فۆرمە نامێنێتەوە”.

دەبێت خوێنەر بزانێت وشەی “کر” و وشەی “تەون” هەر کامیان بە تەنیا دەرەقەتی هەڵگرتن و گەیاندنی مانای texture دێن. ئەوەی پێویستە ئەوەیە تاکی کورد باوەڕی بە وشەی کوردی پتەو بێت و وەک نەگۆمە و نەبڕ سەیری نەکات. مانای texture بە وشەی “کر” بە تەنیا دەگەیەنرا، بەڵام کاک ڕەهبەر وشەی “تەون”یش دادەسپێرێت هاوباڵی وشەی “کر” بێت لە گەیاندنی مانای texture دا.

ئەگەر بەو سادەییە بێت کە کاک بەختیار لە نێوان ناخوداگای سووژەی کوردی و شێوەی هەڵسوکەوتی کورد لەگەڵ وشەدا پەیوەندیی ڕاستەوڕاست دەبینێت؛ سەبارەت بە “کروتەون” دەتوانین بڵێین؛ کورد متمانەی بە وشەی کوردی نییە و بە پێنەگەیشتوو و نەتوان و نەگۆمەی دەزانێت. جا دەتوانین ئەو پەیوەندییە پێچەوانەیش بکەینەوە و بڵێین نەبوونی متمانەی کورد بە توانستی وشەی کوردی، ڕەنگە لە نەبوونی متمانەی کورد بە توانستی خۆیەوە بێت!

لێرەدا دەتوانین قسەکەی کاک بەختیار ڕاستتر بکەینەوە؛ بوونی وشەگەلی وەک “برتەوبۆڵە” و “کروتەون” ــ کە هەر کام لە دوو وشەی سەربەخۆ دروست بوون ــ پیشاندەری نەبوونی متمانەی کوردە بە توانستی خۆی نەک ئەوەی نیشاندەری پشتگوێ‌خستنی تاکایەتی بێت. کاتێک دەتوانین بڵێین “برتەوبۆڵە” نیشاندەری پشتگوێ‌خستنی تاکایەتییە کە هەر کام لە وشەگەلی “برتە”(ورتە) و “بۆڵە” گەیاندنی هیچ مانایەکیان ــ بە تەنیا ــ پێ نەسپێردرێت.

کێشەیەکی تری بۆچوونەکەی کاک بەختیار ئەوەیە بڕێک وشە دەخاتە ناو چوارچێوەی reduplication کە ناچنە ناو ئەو ڕێسا وشەسازییەوە. لە ناو ئەو وشانەدا کە کاک بەختیار ڕیزی کردوون؛ وشەگەلی “کاروبار” و “دەم‌وچاو”، بە تەواوی جیاوازن لە “کۆسپ و تەگەرە” و “گیروگرفت” و “کروتەون”. یەکێک لەو تێزانەی هەر لە سەرەتای وردبوونەوە لە وشەناسیی وشەی کوردییەوە پێی گەیشتم ئەوە بوو کە لە پشت وشەگەلی وەک “کاروبار” و “دەموچاو” و …دا ڕێسایەکی وشەسازیی هەیە کە ئەو ڕێسایە توانستی کوردی بۆ دروستکردنی وشەی نوێ و داهێنەرانە ئێجگار زیاد دەکات.

ئەو ڕێسایەی لە پشت دروستکردنی وشەی “دەموچاو”ەوەیە لە دیاریکردنی شوێنی خاڵێکی تایبەت لە سیستەمی پۆتان(دستگاه مختصات)ی دێکارتی دەچێت کە وێنەکەیم داناوە. لە سەر سیستەمی پۆتانی دێکارتی هەر خاڵێک لە سەر ڕووپەڕ(صفحه)ێک بە زانینی پانی و درێژی خاڵەکە دیاری دەکرێت. ئەگەر “دەم” و “چاو” وەک درێژی و پانی لە بەرچاو بگرین؛ ئەو خاڵەی کە (چاو، دەم) لەسەر سیستەمی پۆتانی کوردیدا دیاری دەکات، جیاوازە لەو خاڵەی (0،دەم) یان (چاو،0) دیاری دەکات. بە زمانی ئاسایی بڵێین؛ مانای “دەم‌وچاو” جیاوازە لە مانای وشەی “دەم” یان وشەی “چاو” بە تەنیا.

لێرەدا دەتوانین بڵێین دوو وشەی “دەم” و “چاو” لە وشەی لێکدراوی “دەموچاو”دا سەربەخۆییی خۆیان لە دەست نەداوە، بەڵکوو بۆ دیاریکردنی مانایەکی وردتر و ناسکتر هاوکارییان کردووە. ئەگەر تاکە کوردەکان بتوانن لە ئەنجامدانی کاری هاوبەشی کوردانەی سەرکەوتوودا لاسایی “دەم‌” و “چاو” لە وشەی “دەموچاو”دا بکەنەوە؛ کوردی ئێوارە لە کوردی ئەم عەسرە چارەنووسیان باشتر دەبێت. ئەمەی کە زمانی کوردی دەتوانێت بە دوو وشەی سەربەخۆ، مانایەکی ناسکتر کە بە وشەیەکی سەربەخۆ دەر نابڕدرێت دەرببڕێت؛ توانست و بدێری و بگرییەکی capacity زمانی کوردیە.

لێرەدا گرنگە کوردینووسان وشەگەلی “کاروبار” و “کۆسپ و تەگەرە” بە یەک چاو نەبینن. وشەی “کاروبار” وشەیەکی ناسک و باشی کوردییە کە ماناکەی لە ئەنجامی لێکدانی دوو وشەی “کار” و “بار” دروست بووە کە ئەو مانایە جیاوازە لە مانای هەر یەکێک لە وشەگەلی “کار” یان “بار”. بەڵام ئەو مانایەی کە “کۆسپ و تەگەرە” دەیگەیەنێت مانایەکە کە هەر کام لەو وشانە بە تەنیا دەتوانن بیگەیەنن. وشەی “کۆسپ” بە تەنیا مانای “کۆسپ و تەگەرە” دەگەنێت. ئەو کەسەی بە “کۆسپ” بڵێت “کۆسپ و تەگەرە” ــ ئەگەر ئامانجێکی ئەدەبی لە پشتییەوە نەبێت ــ دیاری دەدا کوردینووسینەکەی ناهۆشیارانە و لاساییکەرەوانەیە.

یەکێک لەو شتانەی لە کوردینووسیندا دەکرێت بە گەشەکردن و پێشکەوتن بزانرێت ئەوەیە بڕێک لە کوردینووسان بە جێی ئەوەی وەک جاران بڵێن:

بە تێروتەسەلی باسی دەکەم

دەڵێن:

بە تەسەلی باسی دەکەم.

ئەمە نموونەیەکە نیشان دەدات باوەڕی بڕێک لە کوردینووسان بە کوردینووسی پتەو بووە.

کۆتاییی باسەکە:

لەم نووسینەدا سەرەتا نموونەیەک نووسینم خستنەڕوو کە نیشاندەری هەڵوەستە و بیرکردنەوەی تاکێکی کورد لە سەر بابەتێکی پەیوەندیدار بە کورد و کوردییەوە بوو. لەو نووسینەدا لەسەر پەیوەندیی وشەناسیی کوردی و ناخودئاگای تاکی کورد، تێگەیشتنێکی نوێ خرا بووە ڕوو.

لە درێژەی نووسینەکەدا بە وردی باسی بەشێک لە تێگەیشتنەکەی کاک بەختیارم کرد و بڕێک بەڵگەم هێنایەوە کە بۆچی ئەو تێگەیشتنەم پێ دروست نییە. لێرەدا گەرەکم بوو بڵێم کاتێ کەسێک بۆچوون و ڕوانگەیەکی لەسەر کورد و کوردستان و کوردی دەخاتە ڕوو؛ مەرج نییە ڕوانگەکەی بۆ هەموو کەس قایلکەر بێت. ئەوەی کە دەبێت بۆ تاکی کورد گرنگ بێت، ئەوەیە کە ئەو تێگەیشتن و تێزە بڕێک جیددی‌بوون و ڕەسەنایەتی هەبێت کە هەڵبگرێت قسەی لەسەر بکرێت.

The post لێکدان و لێدەرکردن-ی وشەی کوردی appeared first on ژنەفتن.

کاک مەسعوود دوو دانە لە کتێبە قەبەکانی بابەکی ئەحمەدیشی لە فارسییەوە کردووەتە کوردی کە ئەویش خۆی دەرخەری بەشداری شێرگیرانەیەتی لە کاری وەرگێڕاندا.

دەقێکی کورت لە کاناڵی گۆڤاری مەهاباددا بڵاو کراوەتەوە کە کاک مەسعوود لەو دەقەدا بۆچوونی خۆی سەبارەت بە هاوتا کوردییەکانی وشەی “مخاطب” ــ بە تایبەت دوو وشەی “بەردەنگ” و “بەربێژ” ــ خستووەتە ڕوو.

لەو دەقەدا کاک مەسعوود فەزڵی وشەی “بەربێژ” دەدا بەسەر وشەی “بەردەنگ”دا. ئەو بۆچوونەی ناوبراو ــ لە ڕوانگەی منەوە ــ یەکێکە لە دەرکەوتەکانی نەخۆشییەکی ئاسانگوێز و باو کە من پێی دەڵێم؛ نەخۆشیی “کوردیی قاڵبی”.

لەم نووسینەدا ئەو دەقەی کاک مەسعوود دەکەم بە پێخۆری باسێک لەسەر بڵاوبوونەوەی “کوردیی قاڵبی” و نائەدەبی کە من وەک تەختەپووت(مۆرانە)ێکی منجڕ دەیبینم کە تەختەی زمانی کوردی پووت و کلۆر دەکات.

لێرەدا داوا دەکەم خوێنەر کۆپی‌پەیست‌کراوی دەقەکەی کاک مەسعوود لە خوارەوەدا بخوێنێتەوە، تا من لە دوای ئەو دەقە باسەکەم بخەمە ڕوو.

“بەردەنگ”، “بەرپەیڤ” یان “بەربێژ”

لە پێواری ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی و کەمتەرخەمیی”سیاسەت” لە ئاست فەرهەنگ و زمانی کوردی، نووسەرانێکی دڵسۆز و خامەبەدەستانی بوارە جیاجیاکان ناچارن پەنا بۆ زاراوەسازی بەرن و دیارە و ئاشکرایە هەندێ جار هەڵەی داڕشتن و داتاشینیش ڕوو دەدات.

هەڵبەت هەندێ جار گۆشەنیگای ماناسازی یان دیدی تاکڕەهەندی لە بینینی مانادا، هەڵەی مانایی یان وردنەبوونی باری ماناییی لێدەکەوێتەوە.

***

لێرەدا دەرفەتی درێژدادڕیمان نیە و ناتوانین باس لە ڕێساکانی داڕشتن بكەین. تەنیا یەک خاڵی گرنگ لێرەدا دەخەمەڕوو:

داڕشتن لە “ناو”ەوە، داڕشتن لە ڕەگی  کردار کە لە “چاوگ”دایە؛ هەروەها داڕشتن بەگوێرەی لێکدانی کەرستە زمانییەکان.

لە پێشنیاری وشەیەکی وەک”مخاطب”دا، هەندێ وشە پێشنیار کراون وەک : بەردەنگ و بەرپەیڤ.

کاریگەریی زمانی عەرەبی لەسەر “فارسی” و “تورکی” گەلێک زۆرە و ئەمەش کاریگەریی لەسەر وێنای مانایی لە زمانی کوردیدا داناوە کە هەندێ جار دەبێتە مایەی هەڵەی داڕشتن.

با لە ڕیشە  عەرەبییەکەوە دەست پێبکەین:

“خطب” ثلاثی مجرد.  1( بە مانای کاری چ گەورە بێت و چ بچووک 2) بە مانای خوازبێنیی ژن. بڕواننە: “تاج العروس” / “لسان العرب”. نکاح.

“خطبە”(ع. مص): دواندەری / سخنرانی. لە عەرەبیدا بە مانای ئەو وشانە دێن کە لە خوازبێنیی ژندا ڕووبەڕوو دەگوترێن. سەرنج لە “ڕووبەڕوو” بدەن. ئەمە مانای”دواندەری”یی تێدا هەڵگرتووە. دوان + دەری.

خطیب: دواندەر. ڕووی لە دەرەوەیە. ئاراستەی مانایی دەرچوون بۆ ئەوی دیکە( لۆژیکی مانایی)

“خطابە”(ع. مص) بەسەر خەڵکدا خوێندن. دەقی دواندەری( خطبە).

“خطاب”: discourse، گفتمان، وێژمان(گوتار).

تخاطب: ڕووبەڕوو قسەکردن

مخاطب: کەسێک کە ئەوی دیکە قسەی لەگەڵدا دەکات، لایەنی بەرانبەر کە بەر ” گوتن” دەکەوێت.

بیسەر – بینەر.

ئاراستەی وشەکە” ڕووبەڕوویی پەیام دەگەیەنێت. بۆیە زمانی بێزمانییش  گوێزەرەوەی پەیامە.

بۆیە “دەنگ” پەیام نیە، چونکە تەنیا دەنگی زمانی” ڤاچە(فۆنیم) دەتوانێ هەڵگری پەیام بێت نەک “دەنگ

(فۆن). دەگۆترێ”تەلەفۆن” واتە” “دەنگبەر” نەک “بەردەنگ”.

“ڤاچ” ڕیشەی وشە و کرداری ” وێژ” و “بێژ”ە. لێرەدا “مخاطب” بەر “بێژ”ە. واتە ڕووی گوتە و پەیام چ دەنگدار و چ بێدەنگ لەوە. واتە تابلۆیەکی نیگارکێشی “بەربێژ”ی خۆی هەیە؛ هەرچەند بێدەنگیشە، چونکە “دەنگ” دوایین وێستگەی زمانە لە ئاخاوتندا. دەنگ جێی پەیام ناگرێتەوە، بەڵام “پەیام” دەگوازێتەوە. دەنگی زمانیش لە دەنگی سروشتی وەرگیراوە، بەڵام” مانا” و “پەیام”ی لەسەر بارکراوە. جیاوازیی نێوان “فۆنیم” و “فۆن” لە زمانناسیدا هەمان جیاوازیی” ڤاچە” و “دەنگ”ە.

خاڵێکی گرنگی دیکە بریتییە لەوە کە “دەنگ” ڕەگی کرداریی تێدا نیە بەڵام مەرجی داڕشتنی زاراوەکە ئەوەیە کە کردارێک ڕووبدات. بۆیە ئەوەی کە ڕوو دەدات”گوتن”ە کە ماناکەی لە چاوگی”بێژان”دا وەشێراوە. هەروەها دەبێ ئاگامان لەوە بێت کە “زاراوە”یەک کە لە “ڕەگ”ی کردارەوە دادەڕێژرێ دەبێ توانستی گەردانکردن”صرف”ی تێدا بێت و بتوانین بە پەیڕەوی لە ڕێساکە پێشبینیی داڕشتنی وشەگەلی هاوبەستێنی ماناییی لێبکەین. “بەربێژ” ئەم تواناییەی هەیە. چونکە” مخاطب”ڕیشەی کرداریی هەیە نەک ناوی؛ هەرچەند شێوەی “ناو”ی لەخۆی گرتووە.

لەم خزمەتانە کوردی مەکەن!

جیددی‌ترین قسەی کاک مەسعوود ئەمەیە؛ وشەی “بەردەنگ” چون لە “ناو”ی “دەنگ” دروست کراوە و کردار یان ڕەگی کرداری تێدا نییە، وشەیەکی باش نییە. هەروەها بەڕێزیان “بەربێژ”یان پێ باشترە چون ڕەگی “بێژ”ی تێدایە و گوایە ــ بە قسەی کاک مەسعوود ــ ئاسانتر گەردان دەکرێت.

کێشەی ئەو بۆچوونە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمەی بڕێک ــ با بڵێین دڵسۆز ــ بە بێ هەستکردن بە گرنگیی ئەدەبایەتی لە دروستبوونی زمانێکی دەوڵەمەندی ئەدەبی و فەرمی و ستانداردا، هەوڵیان دا لە ڕێی داتاشینی وشەی قاڵبییەوە کوردی دەوڵەمەند بکەن.

چێژناسییەک کە وشەی “بەردەنگ” دەتفێتەوە و وشەی قاڵبی “بەربێژ” بە جوان دەبینێت، چێژناسییەکە کە پتر چێژ لە یەکجۆری دەبینێت تا لە جۆراجۆری. چێژناسییەکە کە چێژ لە ئاشنایی و ڕێسامەندی و پێشبینی‌کراوی و  قاڵبی‌بوون دەبینێت نەک لە ئەدەبییەت و نائاشنایی و داهێنان.

هەشت ساڵ پێش بە مادۆ-م گوت:

ــ ئەزانی لە کوردی‌دا بە موسەلەس چی ئێژن؟

ــ چی ئێژن؟

ــ ئێژن سێگۆشه

ــ سێگۆشە؟! وەڵڵا جوانە. یانی سێ گۆشەی هەس.

ــ ئەی ئەزانی بە مورەبەع چی ئێژن؟

ــ چی ئێژن؟

ــ ئێژن چوارگۆشە.

ــ چوارگۆشە. وەڵڵا ئیتر گێلەگێلە!!

مادۆ بە وشەی سێگۆشە شاگەشکە بوو. چون هەم نوێ بوو بۆی، هەم ڕوون بوو کە بۆچی پێی دەڵێن. بەڵام هەر ئەو کەسەی بە جوانیی سێگۆشە شاگەشکە بوو، قاڵبی‌بوونی چوارگۆشە بێزاری کرد.

چێژناسیی مەسعوود و مادۆ دوو چێژناسیی جیاوازن. چێژناسیی یەکەمیان چێژ لە قاڵبی‌بوون و ڕێسامەندی دەبینێت، هی دووهەمیان لە ئەدەبییەت و ناڕێسامەندی.

ئەدەبییەتیی وشەی بەر”دەنگ“:

گرفتەکە لە وشەی “مخاطب”ـەوە سەری هەڵدا بوو. ویستراو بوو ڕێکترین هاوتای بۆ دابنرێت. کرا بوو بە مەرجیش کە لە قاڵبی ناوی بەرکار، کەڵک وەر بگیردرێت:

(بەر + … ).

کەواتە وشەکە دەبێت هاوتای ئەم دوو وشەیەی خوارەوە بێت:

بەر”خطابه”

یان

بەر”خطبه”.

وشەی “بەردەنگ” ڕێک هاوتای وشەی بەرختابە یان بەرخوتبەیە، بەڵام لە دروستکردنی‌دا لە تەکنیکێکی ئەدەبی کەڵک وەرگیراوە کە لە ڕەوانبێژیی ڕۆژئاوایی‌دا پێی دەڵێن سێنێکدکی synecdoche وە لە ڕەوانبێژی ئیسلامیدا پێی دەگوترێت؛ “مجاز به علاقه جز به کل”.

زەینێکی داهێنەر “دەنگ”ی وەک پاژێکی بچووکی “خطابه” یان “خطبه” گرتووە و لە ڕێی مەجازی پاژ بۆ گشتەوە، مانای ئەو وشانەی لێ خواستووە.

ڕەنگە تا ئێرە، خوێنەر لە ئەو ئەدەبییەتەی لە پشت دروستبوونی وشەی “بەردەنگ”ـەوە ئامادەیە، ئاگادار بوو بێتەوە.

بەڵام چون دەمەوێت ئەم نووسینە هاوکات ڕەخنەی ئەدەبی و ڕەخنەی زمانەوانی بێت، لێرەدا بڕێک لە سەر تەکنیکی synecdoche دەچم. جارێ نموونەیەک شیعر ببینن:

لە داخی تۆ

کەنیشکێکی فارس دەخوازم.

لەگەڵ خەزوورەمدا

دادەنیشم بۆ تەماشای فووتباڵی تیمی میللی ئێران.

لە کۆتاییی یارییەکەدا

خەزوورەم دەڵێت:

بچەهامون خوب بازی کردن

منیش دەڵێم:

ئم!

بیر لەوە بکەرەوە ئەو دەقە لە ڕووی تەکنیکییەوە چ هونەرێکی تێدایە؟

هونەری ئەو دەقە ــ لە ڕوانگەی منەوە ــ لە خستنەڕووی نموونەیەکی سەرکەوتوو لە تەکنیکی نزیک لە synecdoche دایە.

دەربڕینی “بچەهامون خوب بازی کردن” وە ئاماژەدان بە یاریزانانی تیپی نیشتمانیی ئێران بە وشەی “بچەهامون” دەربڕینێکە کە بە شێوەی “مەجازی پاژ بۆ گشت” دەتوانێت نوێنەرەوەی سەمیمیەتی ئێرانی‌بوون بێت.

لە شیعرەکەدا پێویست بووە سەمیمییەتی ئێرانی‌بوون ــ کە سووژەی شیعرەکه پێی نامۆیە و ئازاردەرە بۆی ــ بە شێوەیەکی ئەدەبی نیشان بدرێت. لە ناو هەزاران ڕستە و دەربڕین کە هەر کامیان دەکرا ڕوویەک لە سەمیمیەتی ئێرانی‌بوون نیشان بدەن، ڕستەی “بچەهامون …” هەڵبژێردراوە کە وەک مەجازێکی پاژ بۆ گشت ئەو سەمیمیەتە نیشان دەدات.

جوانی‌ناسیی و چێژبەخشی مەجازی پاژ بۆ گشت، لە لایەکەوە پشتی بە کورت‌بڕی و ئابووریی وشە بەستووە. بە نموونە دەڵێم دەکرا کورد بە جێی “بەردەنگ” بڵێت “بەر-دوان”. بەڵام وشەی “بەردەنگ” کەم‌بڕگەتر و کورتترە.

لە لایەکی ترەوە جوانیناسی و چێژبەخشی مەجازی پاژ بۆ گشت ــ بە نموونە وشەی بەردەنگ ــ ؛ دەگەڕێتەوە بۆ بێزاری مرۆڤ لە ڕێسامەندی و قاڵبی‌بوون. وشەیەکی وەک “بەردوان” یان “بەرقسە” یان “بەرپەیڤ” لە چاو وشەی “بەردەنگ”دا پێشبینی‌‌کراوترە.

لە وشەی “بەردەنگ”دا ــ کە “دەنگ” بە شێوەی مەجازی هەڵبژێردراوە ــ ئەدەبییەت هەیە، بەڵام لە وشەگەلی وەک “بەرپەیڤ” و “بەردوان” و “بەرقسە”دا لێکدانێکی مێکانیکی و ڕەقوتەق هەیە.

لە وتارانی داهاتوودا باسی ئەوە دەکەم کە مێکانیکی‌بوونی کوردی ــ کە هاوتای داماڵینی ئەدەبییەتە لە کوردی ــ بۆ نەتەوەی کورد خەسارێکی گەورەیە.

چەند تێبینی تر لە سەر دەقەکەی کاک مەسعوود.

۱.

نووسراوەکەی کاک مەسعوود بەم ڕستەیە دەست پێ دەکات:

“لە پێواری ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی و…”. ئەم ڕستەیە نموونەیەکە لەو ڕستانەی کە من پێی دەڵێم “فارسی کوردستانی”.

له فارسی کوردستانی‌دا ڕستەیەک دەبینین کە وشەکانی کوردین و داڕشتنەکەی فارسییە. لە زەینی کاک مەسعووددا ڕستەی “در غیاب آکادمی …” هەیە.

لەو ڕستەیەدا “پێواری”، هاوتای نوێبابەتی “غیاب”ـە. وشەیەکە کە پێ دەچێت لەسەر دەستی هەژار موکریانی ئەو مانایە یان مانایەکی نزیک لەوی پێ درابێت.

کاک مەسعوود ئەگەر بە کوردی بیری بکردایەتەوە دەینووسی:

نەبوونی ئاکادیمیای زمانی کوردی وای کردووە…

بەڵام کاک مەسعوود بە فارسی بیر دەکاتەوە؛ ئەویش فارسییەکی نائەدەبی و قەرائەتی.

یەکێک لە خەسارەکانی فارسی کوردستانی سڕینەوەی شوناس و مێژووی وشەی کوردییە کە دواجار دەبێتە هۆی دروستبوونی وشەگەلێکی بێشوناس کە هیچکامیان ناچنەوە سەر ڕابردووی خۆیان.

بۆ ئەوەی وشەکان، شوناسی خۆیان ون نەکەن، دەبێت لە داڕشتەیەکدا بەکار بچن، کە وشەکە پێی ئاشنا بێت. بە کورتی دەبێت لە بەرکارهێنانی هەر وشەیەکدا ئەوە لە بەر چاو بگیردرێت کە ئەو وشەیە چۆن دەخرێتە ڕستەوە.

بۆ ئەوەی بزانین وشەی پێوار و پێواری لە کوردیدا چۆن بەکار بردراوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ دەقە کۆنەکان. بۆ ئەم کارە ڤەژین‌بووکس ئەرک و زەحمەتمان ئێجگار کەم دەکاتەوە.

لە خوارەوەدا بڕێک دەقی کوردی ڕیز دەکرێن کە پێمان دەڵێن وشەگەلی پێوار و پێواری لە کوردیدا چۆن و بە چ مانایەک بەکار هاتوون:

ئەمما ئەوانە پارێزگارن

ئەمین و بە دین جێی ئیعتبارن

بێ قەدر و بەها، بێ خەریدارن

تەڵان و لە تۆی خاکا پێوارن.

زاری.

لەم نموونەیەدا وشەی پێوار، ئاوەڵناوە و مانای شاراوە و “مخفی” دەدات.

ڕوو نە شادی کەر بە زار زارەوە

جەهد قەیست بۆ نە پێوارەوە.

فەقێ قادری هەمەوەند.

لێرەدا پێوار وەک شوێن باسی کراوە.

…

مەویەران بە جەخت یاران بە «پُل»دا

گشت مەبان پێوار جە خاک و خۆڵدا

سەیدی.

لێرەدا کرداری “پێواربوون” دروست بووە بە مانای “پنهان شدن”.

…

بەو تەور لوول بەستەن، ئەسرم چوون سێڵاو

پێوار مەکەرۆ هەفت دۆزەخ جە تاو

خانا

لەم نموونەیەدا کرداری “پێوارکردن” هەیە کە مانای نوقم کردن، یان شاردنەوە دەدات.

…

کاف و ناف و گەنج، نە چەم پێوارە

جایی سم غەزاڵ وەڵگ گوڵنارە

خانا

لەم نموونەشدا پێوار، ئاوەڵناوە و مانای “مخفی” و شاراوە دەدات.

…

داشان وە هەمدا پیادە و سوار

جە تڵووع شەمس تا خۆر بی پێوار

خانا

لەم نموونەدا کرداری پێوار بوون هەیە کە مانای “مخفی شدن” یان بە شێوەی مەجازی بۆ خۆر مانای ئاوابوون دەدا.

…

وەهایە نانی مەردانە کە فەرمووم

دەخیل ئەم وەسیەتە نەیخەیتە پێوار

قانع

لەم نموونەیەدا وشەی پێوار لە ناو درکەی “خستنە‌ پێوار” بە کار چووە به مانای “پشت گوش انداختن”.

…

خولاسەی تەقوا کە کەوتە پێوار

با نەوبەی بۆتەی تەوبە بێ ئەمجار

مەولەوی

کەوتنە پێوار: لە بەین چوون، نەمان.

…

…

ئەتۆ لە هەر بارێکدا بی و هەرچی لە قورئان بخوێنی و هەر کارێکی ئێوە بیکەن، ئێمە لێتان ئاگادارین، کاتێ خەریکی ئەو کارەن. هەرچی هەیە لە زەمین و لە عاسمانا – با لە سەنگی مێروولەی هەرە وردیلەش یان ورتر یان درشتتر بێ – هیچیان لە پەروەرێنی تۆ پێوار نابێ و وا لە کتێبی دیاری دەردا.

قورئان، یونس ٦۱، وەرگێڕانی هەژار

لێرەدا پێوار مانای “پوشیده” یان “مخفی” دەدات.

داخم ئەو داخەن، عەدووی پێواری

من جە تۆ دیار، تۆ لێم نادیاری

میرزا شەفیع

لێرەدا وشەی پێواری، ئاوەڵناوە و بە مانای نادیار، بە کار چووە.

…

شەوقی ڕوخساری بە دەر کەوت و ڕووناک بوو موڵکی دڵ

پارچەیی هەوری غەزەب هات و بە سەر پێواری کرد.

لوتفی

لێرەدا کرداری “پێوار کردن” هەیە کە مانای شاردنەوە دەدات.

…

بە ڕیا و درۆ و دەسبڕی و لاری

شاراوە، گووم بوو، کەوتە پێواری

زاری

لەم نموونەیەدا کرداری “کەوتنە پێواری” هەیه کە دەتوانێت مانای لەناوچوون بدات.

ئەم نموونەیەی لە خوارەوەدا دێت جیاوازییەکی هەیە لەگەڵ ئەو نموونانەی سەرەوە کە باسی دەکەم:

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَىٰ مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ ۖ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ

لەوکاتەشدا کە مردنمان بۆ بڕیاردا، ئەگەر مۆرانە نەبوایە و دارعەساکەی نەخواردایە، کەس بە مەرگی نەدەزانی. کاتێ ڕەتی برد و کەوت، بۆ جنۆکەکان دەرکەوت، گەر پێواریان بزانیبا، لەم ئازارە پڕسووکایەتییە دەرچووبوون.

قورعان، سورەی سەبۀ ئایەتی ۱۴ وەرگێڕانی هەژار.

لەم نموونەیەدا هەژار لە پەرواێزدا مانای وشەی پێوار-ی بەم جۆرە نووسیووە:

پێوار: نادیار، نەلەبەرچاو.

سەرەتای ئەم پاژەم بەم قسەیە دەست پێ کرد؛ بۆ ئەوەی وشەکانمان بێشوناس نەبن دەبێت بە جۆرێک بە کار بچن کە بتوانین بیانبەینەوە سەر بەکاربردنە کۆنەکانیان. ئەم قسەیە بەمانای ئەوە نییە کە هەوڵی نوێکردنەوەی زمان نەدرێت، بە مانای ئەوەیە پێویستە وشەکان ــ  ماناکانیان و شێوەی بەکاربردنیان ــ بچێتەوە سەر ئەسڵەکەیان.

لەم نموونەیەدا هەژار وشەی “پێوار”ی بە مانای “غیب” بەکار بردووە کە هاوبنج و نزیکە لە “غیاب”ەوە بەڵام یەک شت نین. سەیر ئەوەیە هەژار وشەی پێوار-ی بە جۆرێک بە کار بردووە کە “ناو”ە ــ بە مانای غەیب ــ ئەمە لە حاڵێکدایە کە خۆی وەک ئاوەڵناوە مانای لێک داوەتەوە(نادیار و نە لەبەر چاو)!

هەرچەند دەزانم ئەم قسەیەم کەعبەی ئۆرتۆدۆکسەکان دەکات بە لووتی هابرماس؛ بەڵام جێگەی خۆیە لێرەدا بڵێم:

ئەو “غەیب”ەی هەژار کردوویە بە “پێوار” جێگەی بەقا پێ کردن نییە!

دەقەکانی هەژار ــ زۆرتر پەخشانەکانی ــ لە ڕووی ڕێژەی ئابڕوومەندی(اعتبار)یان بۆ پشت پێ بەستن و بەقا پێ کردن، دوو جۆرن:

جۆری یەکەم ئەو دەقانەی وەک چێشتی مجێور، کە دەقی دانراون. ئەم دەقانە چون زمانەکەیان بە زۆری لە ئاخافتنی کوردەوە وەرگیراوە و هەڵبەستراو نییە، هەڵدەگرێت پشتیان پێ ببەسترێت و کورد دەتوانێت هەمیشە وەک بنۆنگە(رفرنس) بۆ زانینی شێوەی ڕەسەنی بەکاربردنی وشە کوردییەکان بۆیان بگەڕێتەوە.

جۆری دووهەم ئەو دەقانەن کە هەڵبەستراون. ئەم دەقانە پەخشانی وەرگێڕدراو و شیعری وەرگێڕدراو و شیعری دانراو دەگرێتەوە. لەگەڵ ئەوەی ئەو دەقانە کۆڵەکەی زمانی ئەدەبیی کوردین، وە لە مێژووی کوردی‌دا هەوڵێکی نوێیەن بۆ گەشەی کوردی، بەڵام نابێت زمانی ئەو دەقانە وەک دەقانێکی تەواودروست و بێخەوش سەیر بکرێت. ئەو دەقانە ــ بە تایبەت وەرگێڕانی قورعان ــ هەوڵانێکی بەپیت و بەوەجن بۆ گوازستنەوەی زمانی کوردی لە زمانێکی نەریتی و عەینییەوە بۆ زمانێکی هزری و زەینی.

دەبێت بزانین بڕێک لە هەوڵەکان سەرکەوتوون و بڕێکی زۆرتریان سەرنەکەوتوون.

ئەرکی ڕووناکبیریی لە نووسەر و ئەدیب و وەرگێڕی کورد دەخوازێت بە ئەقڵێکی ڕەخنەگرانەوە سەرنجی سامانی هەژار بدەن. بزانن کام لە هەوڵەکانی هەژار سەرکەوتوو بووە، بە دووبارەکردنەوەی هەوڵە سەرکەوتووەکە یارمەتیدەر بن بۆ ئەوەی فرەتر بچەسپێت. وە ئەو هەوڵانەی سەرنەکەوتوون دیاری بکرێن و لەسەریان بنووسرێت.

لێرەدا بە باس‌کردن لە “غیب” بە “پێوار” کردن، باسەکە ڕوونتر و بابەتی‌تر دەکەمەوە. دەبێت خوێنەر بزانێت کاتێک هەژار “غیب” دەکات بە “پێوار” خەریکە  نوێگەرییەک دەکات و هۆشیارانە کوردی دەگۆڕێت. هەژار ویستوویە هاوتایەکی کوردی بۆ “غیب” دابنێت. ئێمە ئێستا دەبێ لە خۆمان بپرسین ئاخۆ ئەو دانانەی هەژار دروستە؟

تەنانەت دەتوانین بپرسین لە کاتێکدا وشەی “غیب” بەشێکە لە زاراوەناسیی ئیسلامی و خەڵکی کوردیش زۆربەیان موسڵمانن و هەر ئەو وشەیە بە کار دەبەن، پێویستە هاوتای کوردی بۆ غەیب دابنرێت؟

بۆ پرسیاری یەکەم ئاماژە بە دێڕێکی مەولەوی دەکەم:

پات وە تۆی پەردەی پێواری کێشان

جە کام هامدەمێ خاترت ئێشان؟

ئەم دەقەی مەولەوی نیشان دەدات کە ئەوە پێواری-یە کە مانای غەیب دەدات نەک پێوار.

سەبارەت بە بەکاربردنیش دیارە ڕستەی؛ “گەر پێوار-یان زانیبا” ڕستەیەکی ناباوە. بێجگە لەوەی ئەو ڕستەیە پێویستی بە ناوە نەک ئاوەڵناو، تەنانەت ئەگەر بە جێی پێوار وشەی پێواری-یش بهاتبایە ڕستەی؛ “گەر پێواری-یان زانیبا” ڕستەیەکی ساختە و ناکوردی دەبوو وە دەبوو بە شێوەی “گەر سەبارەت بە پێواری بیانزانیبا”، بوایەت.

بگەڕێینەوە سەر ڕستەکەی کاک مەسعوود:

لە پێواری ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی…

دیار مەبەستی کاک مەسعوود:

لە پێواری‌ی ئاکادیمیایەکی … یە.

چون وشەی دوای “لە” دەبێت ناو بێت و ناوەکەش پێواری-یە نەک پێوار.

دێینە سەر ئەوەی مەزندە بکەین؛ ئەگەر کاک مەسعوود وشەی پێواری لە داڕشتنێکی کوردیدا بەکار ببردایە ڕەنگە چۆن دەربهاتایە. دوو نموونە دەنووسمەوە:

ــ لە کاتێکدا ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی پێوارە…

ــ لە کاتێکدا ئاکادیمیایەکی زمانی کوردی لە پەردەی پێواری-دایە …

۲. دواندەری:

وشەی دواندەری بە مانای “سخنرانی” کە پێ دەچێت کاک مەسعوود خۆی تاشیبێتی، چەند کێشەی هەیە:

یەکەم کێشەی لەبەرچاو نەگرتن و کەڵکوەرنەگرتنە لە میراتی زمانی کوردی. لە حاڵێکدا کە وشەی “وتاردان” هەیە چ پێویست بووە وشەی نەتاشراوی “دواندەری” بتاشرێت؟ کە هاتوو تاشرا؛ بۆ وا نەتاشراو؟ سەیر نییە ڕەگی ڕانەبردوو(دەر) بدرێت لە چاوگێک؛ دواتر “ی”ی پێوە بلکێت بۆ ئەوەی هەمتر چاوگ دروست ببێتەوە؟

دواندەری فۆرمێکی تری “دوان-دان”ـە کە کۆکردنەوەی دوو دانە کردار و دوو دانە “ئان” بە دوای یەکدا خۆی کارەساتە.

۳. وێژمان:

جارێکی تر ئاماژەم داوە کە دروستکردنی وشەی ناپێویست و ناڕەسەنی وەک “وێژمان” کە وەک هاوتای “گفتمان” دایانناوە، یەکێکی ترە لەو پەنانەی ڕۆژهەڵاتییەکان داویانەتەوە.

دەپرسم ئێوە کە “گفت” دەکەن بە “بێژ” پێمان ناڵێن ئەو “مان”ـە چییە دەقاودەق هێناوتانە ناو کوردی؟ ئەوە وەرگێڕانی نیواونیو و لەتاولەت و پێوپێیی وشەی فارسییە کە وەک زاراوەسازی بە خوێنەر دەفرۆشرێتەوە.

باشە ڕۆژهەڵاتییەکان بۆ بە وشەی گوتار کە لە باشووردا باوە قایل نابن؟ ئەوە جۆرێک خۆجیاکردنەوەی ڕۆژهەڵات نییە لە باشوور؟

وشەی وێژمان کە نیوەی کوردییە و نیوەی ناکوردی، وەک لەبەرکردنی کۆتە لەگەڵ پانتۆڵی کوردی. ئەتوانین پێی بێژین مودێلی مایەشتی!

۴. ژێستی زانستی بە پەلوپلێکی عەوامانەوە. وردبوونەوەی ناپێویست.

لە بڕگەیەکدا کاک مەسعوود بە جۆرێک بە وردی باسی ڕەگناسیی وشەی “مخاطب” دەکات چمان وشەی “مخاطب” چـەمکێکی فەلسەفی بێت و بگەڕێتەوە بۆ زمانی یۆنانیی کەونارا. چمان باسی تەکنیک بکات و بیباتەوە بۆ تەخنە؛ یان باسی بووتیقا بکات و بیباتەوە بۆ پۆئێسیس!

سەرنجی ئەو هەموو وردەکارییە سەرلێشێوێن و ناپێویستەی لە باسی سەلاسی موجەڕەد و خوتبەی عەقد و … دا خستوویەتە ڕوو. بە ڕاست موخاتەب مەگەر لۆگۆس یان ئایدۆس-ە پێویست بکات بە وردی بزانین لە عەرەبیدا چ وردەکارییەکی بەدەرەوەیە.

وەختێ کاک مەسعوود داوامان لێ دەکات بۆ زانینی وردەکاری وشەی موخاتەب بڕۆین سەیری “تاج العروس” و “لسان العرب” بکەین دەکەوێتە بیرم کە ئێمە هەر ئەو نەتەوەیین کە زمانەکەمان خاوەنی حەفتا و چەند هەزار وشەی ڕەنگە!!

ئەمە کێشەیەکە لە زۆر دەقی کوردی‌دا هەیە. کێشەکە چییە؟ کێشەکە خستنەگەڕی وردبینییەکی زانستیی وشک(ڕوانگەی ئاکادەیمیک)ـە لە جێگەیەکدا کە کێشەکە پێویستی نەک بە گیانیی ئاکا-دەیم-یک بەڵکوو پێویستی بە گیانیی ڕووناکبیری و ئەدەبییەتە.

وشەی موخاتەب چەمکێکی فەلسەفی یان زانستی نییە تا لە هاوتاسازیدا، پێویست بە زانینی ڕەگناسیی وشەکە لە زمانی یەکەمدا بێت. موخاتەب وشەیەکی گشتییە کە هەر زمانێک دەتوانێت بەپێی بەرەوچوون (apraoch) و بەرجەوەند و توانستی خۆی بیگوازێتەوە.

بۆ نموونە لە فارسیدا وشەی “سخنگیر”یان بۆ داناوە. لەوێدا خۆیان پابەند نەکردووە کە حەتمەن ڕەچاوی وشەناسیی وشەی موخاتەب بکەن.

کاک مەسعوود دەڵێت وشەی “بەربێژ” چون لە دروستکردنی‌دا لە ڕەگی کار، کەڵک وەرگیراوە، ئاسانتر لە “بەردەنگ” گەردان دەکرێت.

هەر بۆ سەلماندنی ئەو قسەیە کۆڵێک وشەی هاوڕەگی “مخاطب” ڕیز دەکات و گوایە هەموویان بە بێژ و گوتن و گوتار دەکرێن بە کوردی. لێرەدا بێجگە وردبینییەکی ناپێویست، ئەو هەڵەتێگەیشتنە دروست دەبێ کە چمان زمانی کوردی پێویستی بەوەیە بەزۆر و داتاشین هەموو وشە عەرەبیەکان بکات بە کوردی.

۵. “ڤاچ” و ئاوێنەی ئاودەست.

کاک مەسعوود وشەی “ڤاچ” وەک هاوتای چەسپاوی وشەی فۆنیم-ی ئینگلیزی دەخاتە ڕوو. لە حاڵێکدا ئێمە دەزانین لە باشوور بە فۆنیم دەڵێن دەنگ. ئەوەی کە ڕۆژهەڵاتییەکان حەز دەکەن حەتمەن فۆنیم بکەن بە ڤاچ؛ پێ دەچێ بگەڕێتەوە بۆ ئەوەی حەز بکەن لە وشەی “واج”ی فارسییەوە نێزیک بێت.

ڕۆژهەڵاتییەکان چێژێکی زۆر دەبینن لەوەی بە لەبەرگرتنەوەی وشە فارسییەکان، وشەی کوردی بتاشن. بێتەوە بیرمان وشەی وێژمان-یش هەروا بوو. هەست دەکەی فارسی بۆیان ئانتێنێکە کە بێ وی گوم دەبن.

٦. گوتەی بێدەنگ!

کاک مەسعوود لە شوێنێکی دەقەکەیدا باسی گوتەی بێدەنگ دەکات! دەپرسم دەکرێت گوتە، بێدەنگ بێت؟!

جارێک لە وتووێژ لەگەڵ هاوڕێیەک‌دا دەمویست ناوەڕۆکی ئەم ڕستە فارسییەی بە کوردی پێ بڵێم:

صراحتا نگفت؛ معنی ضمنی حرف هایش این بود.

گوتم: ئەوەی نەدەگووت، ئەوەی دەگەیاند.

ئەمەوێت بڵێم هەموو دەزانن گوتە و گوتن لە کوردیدا چ مانایەکی هەیە و دەزانن گوتەی بێدەنگ، پتر دەربڕینێکی  پارادۆکسیکاڵ و ئەدەبییە تا دەربڕینێکی زانستی و ماناگەیەن.

“گوتەی بێدەنگ” دەمخاتە بیری “ناڵەی بێدەنگ”ی ناو شیعری شیرین بەهارەی ئیبراهیم ئەحمەد:

لەبەر چاوی بەد لە ترسی بەدکار

دڵ خۆم ئەکەمە گۆڕی یادگار

بە فرمێسکی وشک بە ناڵەی بێدەنگ

دێنمە لەرزین تەختی کردگار

۷. ڕەگی ڕانەبردوو و ناوی بەرکار؟

گەرچی وشەی “مخاطب” ناوی بەرکارە، کاک مەسعوود بۆ دروستکردنی هاوتاکەی ڕەگی ڕانەبردووی بەکار هێناوە. ڕەگی ڕانەبردوو؛ خەسڵەتی وایە زۆرتر بکەری دەگەیەنێت تا بەرکاری. سەرنجی وشەگەلی “گوتەبێژ” و “گۆرانی‌بێژ” و “هەڵەوێژ” و “خۆوێژ”، بدەن. ئەم وشانە هەموو ناوی بکەر-ن.

ئەمەش بڵێم کە کاک مەسعوود زۆری پێ داگرتووە کە دەبێت ناوی بەرکاری موخاتەب لە بەر و ڕەگی کردارێک دروست ببێت. ئەمە لە حاڵێکدایە زۆربەی ئەو وشە کوردییانەی ناوی بەرکارن و لە قاڵبی بەر + ‌… دا داڕێژراون، ڕەگی کرداریان تێدا نییە. سەرنج بدەن:

بەربار

بەرپرسیار

بەرئەندام

بەربەخت

بەرمنەت

تا یەک وشەی وەک “بەربژێر” دەدۆزیتەوە کە لە ڕەگ و بەر دروست بووە، دە وشە دەدۆزیتەوە کە لە بەر و ناو دروست بوون.

٨. کوردی بە ئەدیب و خوێنەر گەشە دەکات، نەک زڕەکۆڕ و ئاکادیمیا:

ئەوەی کە کاک مەسعوود نەبوونی ئاکادیمیا بۆ گەشەی زمان بە کەمایسییەکی گەورە دەزانێت؛ لە زەینیەتێکەوە دێت کە وادەزانێت زمان بە ئاکادیمیا و زمانەوان و وشەی تەجویزی و زۆرەملێ، گەشە دەکات. ئەمە لە حاڵێکدایە کە زمانی تۆکمە و پتەو بە ئاخێوەری داهێنەر و ئەدیبی گەورە دروست دەکرێت نەک بە زمانەوانی خودخاندە و ئاکادیمیای زمان.

لە ساڵی ۹۷ دا لە سنە لە ژێر ناوی سەمپۆزیۆمی زمانی کوردیدا، بڕێک کوردی‌زانی خودخاندە، دوو ڕۆژ پرسی پەخشانی کوردییان تاوتوێ کرد. ئەوانەی بەشدارییان لە ئەو سەمپۆزیۆمەدا کرد؛ بەسەر یەکەوە بە قەد ڕۆمانی “ڕۆژئاوا”ی شارام قەوامی خزمەتیان بە گەشەی کوردی نەکردووە. کۆڕ و ئاکادیمیا ــ لە گەشەی زماندا ــ هەرگیز ناتوانێت جێی ئەدیبی ڕاستەقینە بگرێتەوە.

ئەمەی لە خوارەوەدا دەیبینن ڕیزێک لەو وشە و دەربڕینە نوێیانەن کە لە ۵۰ لاپەڕەی سەرەتای ڕۆمانی ڕۆژئاوای ‘شارام قەوامی’دا هاتوون:

پارەخەوێن: سرمایه‌گذار

بەرڕێژە: پرۆژە

بەربینی : پیشبینی

بەربێژی: پیشگویی

ڕونایی: ڕزڵوشن resolution

سپاس‌بژێری کردن

چاوەدەڵق: لنز

بارهەڵسووڕ tower crane

بافڕ: پنکه

بیرچەق: دۆگما

نوێ‌داڕێژە: اختراع

دزەبیستن: شنود

بیرژمێر: کامپیوتر.

داڕێژەنووسی: برنامه‌نویسی

کوێرەبەفربوون: Photokeratitis

پارزەمین: قارّه

لەگەڵ ئەوەی بوونی ئەدیب و ئاخێوەری داهێنەر بۆ گەشەی زمان پێویستە، بەڵام بەس نییە. گەشەی زمان بێجگە داهێنەر، پێویستی بە بەردەنگ و خوێنەری هۆشیارە. سەدان داهێنانیش کرا بێت؛ مادام خوێنەری هۆشیار نەبێت ئەو داهێنانانە وەک خوێنبەر بە لەشی نەتەوەدا بگەڕێنێت؛ ئەو داهێنانە ناچێتە ناو زمان و ناچەسپێت.

له داهاتوودا وتارێک‌ تەرخان دەکەم بۆ باسی گرنگیی خوێنەری هۆشیار لە دروست‌بوونی نەتەوە و زمانێکی بەهێزدا. لەوێدا دەڵێم هەر خوێنەرێکی جیددیی ئەدەبی کوردی، سەد پێشمەرگە دەهێنێت.

له ڕۆمانی “ڕۆژئاوا”دا بە کیبورد بە جێی تەختەکلیل ــ کە ئێستا باوە ــ دەگوترێت؛ تەختەپیت. ئەمە نموونەیەکە لە گەشەی زمانی کوردی. وشەکە کورتتر و کوردی‌تر کراوە. ئەگەر خوێنەرانێک نەبن داهێنانی وەها ببین و پەسندی بکەن؛ هەرگیز وشەی تەختەپیت جێی تەختەکلیل ناگرێتەوە و ئەو داهێنانە فەرامۆش دەبێت.

The post گرتنەوەی شەربەت لە ناو لەگەندا appeared first on ژنەفتن.

 ژاك لاكان لەو كتێبەدا هۆی سەركەوتنی ئایین بۆ سەرنەكەوتنی شیكردنەوەی دەروونی دەگەڕێنێتەوە. پێیوایە هەر لە سەرەتاوە ئایین بە دەوری مانادا دەخولێتەوە، ئایین مانا بەو شتانە دەدات، كە ڕۆژێ لە ڕۆژان شتی سرووشتی بوون. ئەوەش لە ئاییندا نیعمەتی خوایییە. بەڵام شیكردنەوەی دەروونی بۆ هەمیشە (سروشت/ ناسروشت- خودا/مرۆڤ) لێكجیا دەكاتەوە و مرۆڤایەتی دابەش دەكات. ڕووداوی ئەو دابەشبوونە مرۆڤ بۆ هەمیشە بە مانا فرۆیدییەكە و شیكردنەوەی دەروونی بە نوقسانی دەهێلێتەوە، هەر بەو مانایەش (زیگمۆند فرۆید) پێیوایە مرۆڤ ئاژەڵێكی سەمپتۆمدارە (سەمپتۆم نەخۆشی نییە، نیشانەی نەخۆشییە) سەمپتۆم زەقبوونەوەی تێرنەبوونێكە لە ناو دەرووندا. بێگومان نەقسی فرۆیدی لای لاكان بە (درز) ناو دەبرێت، كەچی لای دۆلۆز ئەو چاڵ و درزە دەكەوێتە نێوان سەیروورە و جێگیربوون، یان گۆڕانی بەردەوام و داهێنانی بەردەوام. كەواتە شیكردنەوەی دەروونی خستنەڕووی نەخۆشییە. ئەوە بەشێكە لە نیگەرانییەكانی ژیاری، كە فرۆید لە كتێبی (نیگەرانییەكانی ژیاری) قسەی لەبارەوە دەكات.

رەنگە شیكردنەوەی دەروونی بە كاری ئایین هەڵبسێ. بەڵام بۆچی دەڵێن شیکەرەوەی دەروونی لە بارێکدایە کە ناتوانێ بەرگری لە ئایین بکات؟ لاكان بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە جیاوازی لەنێوان (فێركردن) و (حوكمكردن) دەخاتە ڕوو، پێیوایە ئەوەی دەبێتە جێی نیگەرانی چەمکی (فێرکردن)ە، واتە لە مانای فێرکردندا مرۆڤ دووچاری نیگەرانی دەبێتەوە، كەواتە وێناکردنەکانی مرۆڤ، یان مرۆڤ کێیە و ماھیەنی مرۆڤ چییە… ھەموو ئەوانە کێشەن. بەڵام (حوكمكردن) نیگەرانی ناس ناكات، حوكمكردن تەواو جیاوازە، بە ئەندازەی ئیمان! لە شیکردنەوەی دەروونیدا ئەگەرچی ھەرگیز نە حوکم دەوەستێ و نە فێرکردن، بەڵام ئایین لەسەر حوكمكردن وەستاوە! لە ئاییندا پرسیاركردن سنووری ئیمان تێناپەڕێنێ، شیكردنەوەی دەروونی سەر بە پرس و فێركردنە.

ئەو كتێبە ڕوو لە دەرەوەیە، لەو قسەوە دەمەوێ بڵێم ئەو كتێبە کورت نابێتەوە بۆ کۆ ئاماژە یان تێگەیشنێکی ئاڕاستەكراو و دیاریکراو. بەڵکو خۆی لە خوێندنەوەی خوێنەرە جیاوازەكانیدا بەرهەم دەهێنێتەوە. لەو كتێبەدا ژاك لاكان دەڵێت: تاکە شتێ کە دەکرێ لە دیدی شیکردنەوەی دەروونیدا، لە خۆیدا بە گوناح دابنرێ، وازھێنانە لە ئارەزووەکانی خۆت. بەو مانایەش گەڕانەوەی لاکان بۆ فرۆید گەڕانەوە نییە، بۆ گوتەکانی بەڵکوو گەڕانەوەیە بۆ نیازەکانی، بۆ شۆڕشی فرۆیدی و بەرهەمهێنانەوەی جیاوازییەكان.

واقیع و ڕووتی

دەشێ سروشت و ناسروشت، مرۆڤ و خودا، لە ڕێگای دەستەواژەی ئەگەر ڕووتی نەبوایە مرۆڤ چۆن دەیزانی پۆشاک چییە، شی بكەینەوە. هەروەها دەتوانین بە ڕەنگێگی دیكە ئەو پرسیارە بنووسینەوە و بڵێین ئەگەر ئایین نەبوایە، مرۆڤ چۆن دەیزانی شیكردنەوەی دەروونی چییە؟

لەو خوێندنەوە و شیكردنەوەیەدا قسە لە چەمكی زانین و نەزانین ناكەم، هەڵبەتە ئەو كتێبە ڕوو لە دەرەوەیە، دووبارە دەگەڕێمەوە بۆ ئەوەی بڵێم ڕەنگە شیكردنەوەی دەروونی بە كاری ئایین هەڵبسێ، بەڵام ناتوانێ بەرگری لە ئایین بکات. كەواتە ئەو ململانێیە دەكەوێتە نێوان ئایین و شیكردنەوەی دەروونی، واقیع و ناواقیع، ڕووتی و پۆشاك.

شیكردنەوەی دەروونی بوونی ئایین ڕەت دەكاتەوە. ڕووتیش لە ڕێگای پۆشینەوە بوونی (نیعمەتی خوایی) ڕەت دەکاتەوە. بەو مانایەش شێوەی نێگەتیڤی ڕووتی (ئایین)ی لە (شیكردنەوەی دەروونی) و پۆشاکەوە مانا وەردەگرێ. کەواتە ئەگەر دەرککردن بە ڕووتی لە وەردەرنانی ئادەمەوە بێ لە بەهەشت، ئەوە ڕووتی لە گوناهەوەیە. بۆیە داپۆشینی ڕووتی، واتە دووركەوتنەوە لە گوناح، واتە داپۆشینی گوناح. بەم جۆرەش ناتوانین بگەینە بوونە هەرە پوخت و ڕیشەیییەکەی مرۆڤ تەنها لەو ماوە کەمە نەبێ، کە لە فیردەوس بووە! وەك چۆن لە واقیعدا شیكردنەوەی دەروونی ناتوانێ ئەو نیشانە، نەقسە، یان چاڵ و درزە… چارە بكات، تەنها لە ڕێگای داهێنانی بەردەوامەوە نەبێ. کەواتە بە مانا ئایینییەكە کاتێ مرۆڤ فڕێدراوەتە نێو واقیع، ئیتر مرۆڤ بە گوناهەوە لكاوە. لە واقیعدا ئەسڵی مرۆڤ پیسە، گوناهبارە، نوقسانە، چاڵە. هەر بەو مانایەش كۆی پرسیارەكان لەوەدا كورت دەكەینەوە و دەڵێین: ئەگەر پۆشاک (نیعمەت) نەبێ مرۆڤ نازانێ نوقسانی چییە؟ بە مانایەكی دیكە دەشێ دەستەواژەی شیكردنەوەی دەروونی دەستەواژەیەکی ئایینی بێ، دژ بە ئایین.

هەڵسانەوە لە گوناح، واقیع، دووبارە بە دەستهێنانەوەی ئازادییە. بەڵام مرۆڤ لە دروستکردنیەوە ئازاد نەبووە، دەیەوێ ئازادی بەدەست بهێنێ. بەدەستهێنانی ئازادی لە ئاییندا گەڕانەوەیە بۆ ئەسڵ! وەدەستهێنانی ئازادی لە واقیعدا داهێنانی بەردەوامی داهێنانە (ئیتر کە پەناگا نامێنێ، کە پەیوەستبوون نامێنێ ئازار، برسێتی، مردن…. دەست پێ دەکات).

من فرۆیدم، من زمانم

نەقسی فرۆیدی وەك لە شیکردنەوەی دەروونی و بە تایبەتی لاکان وەسفی دەکات، چارەکردنە بە زمان، قسەكردن، ئەوەش شیکردنەوەی بونیادی گوتارە لە ناوەوەدا، گوتار ئەو هێزەیە، کە وادەکات دیاردەیەک، یان تێکستێک مانایەکی تایبەت بە دەستەوە بدات، هەستێکی تایبەتی جێ بهێلێت. کەواتە گوتاری شیكردنەوەی دەروونی چارەی دەروونی لە ڕێگای زمانەوە دەكات، یان ئەو چارەكردنە بە زمان نەبێ، بە ھیچ شتی دی مەیسەر نابێت، زمان سەرچاوەی بوون و داهێنانی بەردەوامی مرۆڤە، بەو مانایەش زمان ناوەندیاری بەیەکگەیشتنی دنیای ناوەوەی مرۆڤ و دنیای دەرەوەیە. لە دیدی لاکاندا زمان بەیەکگەیشتنی (پێداویستی) و (ئارەزوو)ە، وەك کرداری ئاڵوگۆڕی بەرژەوەندیی نێوان ڕەمزی و واقیعی و خەیاڵی تەماشای دەكرێ، (واتە دەستبردن بۆ پێداویستی ژیان و تێرکردنی ئارەزووەکان و بەدیھێنانی خەون و خەیاڵەکان…)

بەڵام لە ڕێگای واقیعەوە، ھیچ کاتێ لە ئارەزووەکانی نەخۆش تێناگەین تەنھا لە ڕێگای زمانی قسەکردنەوە نەبێ، یان گوتنەوە نەبێ، کە ئارەزووەکان دەگۆڕێ بۆ پێکھاتەی مانای زمانەوانی و وشەکان زیاد لە مانایەک ھەڵدەگرن و  دەبنە دەنگدانەوەی حاڵەتەکانی نەست و بە تایبەتی لە خەونەکاندا بە دەردەکەون، یان لە لادان و خلیسکانی زماندا. هەڵبەتە وەک دیارە لاکان بۆ شیکردنەوەکانی لەبریی چەمكی نەستی فرۆیدی، زمان بە کار دەھێنێ. لەسەر ئەو بنەمایە دەڵێ: نەست لە زمان ڕسكاوە.

من لێرە بۆ بەكارهێنانی دەستەواژەی من فرۆیدم، من زمانم. سوودم لە كۆی بۆچوونەكانی لاكان وەرگرتووە، ئەگەرچی دەستەواژەی من ئەفلاتوونم، من حەقیقەتم، یان وەک لویسی شانزە و دەوڵەت، کە دەیگوت من دەوڵەتم، بیر دەخاتەوە. لەوێشەوە دەمەوێ بۆ شیكردنەوەی نێوان (نێر و مێ) بڵێم لە هەموو ئەوانەدا حەقیقەت نێرینەیە. نێرینە وەک (ڤالووس) كە لای وایە مێیینە وەک (سەتح، ڕوو-كار) دژ بە حەقیقەتە. مێینە، ڤالووسی نییە، کەواتە خەسیووە.

هەڵبەتە دوای هەنگاونان بەرەو ئایین بۆ نموونە (لە مەسیحیەتدا) حەقیقەت دوورتر دەکەوێتەوە، ئیتر (فەیلەسوف) چیتر جیهانی حەقیقەت نانوێنێتەوە، پیاوی ئایینی ئەو کارە بە بەڵێن دەکات، ئەوەش ئایدیایەکی زیاتر دڵرفێن و فریودەرە! لێرەوەیە (فریدریك نیتشە) دەڵێ ئایدیای حەقیقەت دەبێ بە مەسیحی، دەبێ بە ئافرەت، چونكە ئافرەت، ژن بەڵێنێکە بە پیاوان دەدرێ. ئەگەر لە واقیعدا ژن و پیاو گوناح نەکەن، یان گوناح بکەن و تۆبە بکەن، ئەوە لە دواییدا ئایین بەڵێنی بەیەکگەیشتنی هەتا هەتاییان پێ دەدا. هەر بەو مانایەیە نیتشە دەڵێ، کە ئایین دێ، چێژ لەناو دەچێ، شادی دوادەخرێ! کەواتە لە ئاییندا گوێڕایەڵی مرۆڤ (پیاو و ژن) بۆ (حوكم)ەكانی ئایین دواین فۆڕمی کاملی ئەخلاق و مێژووی فەزیلەتە. بەڵام نیتشە، گوێڕایەلی، گوناهباری، پاڕانەوە، زەلیلی هەموو ئەوانە بە ئەخلاقی کۆیلە دەزانێت. بەو مانایەش ئایین پەلاماری ڕەگی ژیان دەدا. شیكردنەوەی دەروونی زمان بە (فێركردن) و چارە دەزانێ.

بە کورتی بەکارھێنانی میکانیزمی چارەكردن بە زمان لە نەستی نەخۆشەوە سەرچاوەی گرتووە. واتە لە ڕێگای میکانیزمی قسەکردن كار لەسەر بونیادی گوتاری نەخۆش دەكات و مەدلولە خەفەكراوەكانی كەشف دەکات. لە دیدی لاکان زمان لە جێی چەپێنراوەکانی فرۆیدە، لێرەوە لاکان لە شیکردنەوەی بونیادی نەستی فرۆیدەوە بەرەو زمان و دال و مەدلول و پاشان کۆکردنەوەی دال و مەدلول لە تێگەیشتنی ئەویدیکەدا هەنگاو دەنێت، وەک ئەوەی گوتارێک بێ، یان دەرکەوتنی زمانی کارای پاڵنەرەکانی نەستی نەخۆش بێت. وەک ئەوەی گوتار پەیوەستێکی کۆمەڵایەتی لەنێوان کارا کۆمەلایەتییەکان دیاری بکات، جا لەبەر ئەوەی زمان دەبێتە بنەمای کەشفکردنی حاڵەتە دەروونییەکان، یان وەک لاکان دەڵێ لەبەر ئەوەی زمان لە نەست ڕسکاوە، کەواتە مرۆڤ جگە لەوەی کە دەتوانێ بە وەزیفەیەکی ڕەمزی ھەڵسێ، کە زمان بەرجەستەی دەکات، شتێکی دیکەی لە توانادا نییە، ھەر لە ڕێگای ئەو وەزیفەیەشەوە دەتوانین لە مرۆڤ بگەین.

بەو گوزارەیەی کە زمان وەک تەفسیرکردنی ڕەفتاری مرۆڤ دەبینێ، بە تەفسیرکردنی زۆربەی گوتەکانی فرۆید لە بارەی غەریزەی سێكسییەوە، دەگەینە ئەوەی کە زمان ئاوێنەی نەستە. کەواتە تیۆریی شیکردنەوەی دەروونی ھەر تەنھا چەپێنراوەکان کەشف ناکات، بەڵکوو ڕاڤەی ڕەھەندەکانی زمان و حەقیقەتی ناوەوەی واقیعی مرۆڤ كەشف دەکات. شیکردنەوەی دەروونی ھەر چارەی مرۆڤ لە پێناو خۆشگوزەرانی و سەرکەوتنی نەخۆش بەسەر سەمپتۆم لە کۆمەڵگا و لەسەر ئاستی کەسی ناکات، بەڵکوو وای لێ دەکات بتوانێ ڕووبەرووی ئارەزووەکانی و دەوروبەری بێتەوە.

حەقیقەتی ڕەها، حەقیقەتی ڕووپۆشكراو

نەریتی بیرکردنەوەی ئەفلاتوونی بنەڕەتێکی میتافیزیکی هەیە، بیركردنەوەی نوێ و بە تایبەتی نیتشە لە نەریتێکی جیاوازەوەیە. نیتشە بنەما و فۆڕمی بیرکردنەوەکەی تەواو غەریبە و قاچی لەسەر زەمینەکەی ئەفلاتوون نییە. بۆ نموونە کە دەڵێ ژن سەتحیە، لە نەریتی ئەفلاتوونی وشەی (سەتح) نێگەتیڤ دەکەوێتەوە و دژەژن دەوەستێ، بەڵام لای نیتشە هەرگیز چەمكی سەتح نێگەتیڤ و دژەژن نییە، بەڵکوو خاڵی گەشانەوەی ئافرەتە. لای نیتشە ناتەبایی جەوهەر و ڕووکەش هەڵدەوەشێتەوە و جۆرە پەیوەندییەکی نوێ لەنێوان حەقیقەتی ڕەها و حەقیقەتی ڕووپۆشدا دادەمەزرێنێ، کە خۆی لە ڕووکار(سەتح)دا دەبینێتەوە، چەمكی (روو-کار) کارایی ڕووە بۆ نەخشاندنی زڕەوێنەی حەقیقەت لەسەر خۆی. لێرەوە سەتح پەردەی حەقیقەتە، حەقیقەتیش چاڵێکی بۆشە، کە بەو پەردەیە، وەک پڕییەک داپۆشراوە. پەردەی ونبووی واقیعی قووڵ و حەقیقی نیتشە، دوورە لە ڕەنگدانەوەی ئاوەژووی واقیعێكی قووڵ و حەقیقی ئەفلاتوونیزم. پەردەی واقیع هیچ پەیوەندییەكی بە حەقیقەت و حەقیقەتی ڕەهاوە نەماوە، واتە ئەوەی نیشانی دەداتەوە ئایدیای ئەفلاتوونی نییە، لە پشت ئەوەی نیشانی دەداتەوە هیچ ئایدیا و ئایكۆن و وێنەیەك بوونی نییە، تەنها زڕەوێنەیە، زڕەوێنەی پەتی خۆیەتی، لەو بیابانە هیچ شتێ بەرهەم نایەتەوە، جگە لە بیابان نەبێت، ئەوەی دەمێنێتەوە تەنها نیشانەكانن، نە هیچ شتێ دووبارە دەكەنەوە و نە هیچ شتێ بەرهەم دەهێننەوە، كاڵا ئاماژە نییە، بۆ پێویستی، تەنانەت بۆ بەهای ئاڵوگۆڕیش، داتا هیچ حەقیقەتێ ڕوون ناكاتەوە.

بە جۆرێ لە جۆرەكان دەشێ هەموو ئەوانەی لەسەرەوە قسەی لێ كرا، لە هەستكردن بە گوناحدا خۆی ڕاڤە بكاتەوە، هەڵبەتە ئەسڵی هەستكردن بە گوناح بۆ ئایین دەگەڕێتەوە، بەڵام فرۆید وەک (كارل گۆستاڤ یۆنگ) ئایینی نییە! لای فرۆید ھەستکردن بە گوناح دەکەوێتە نەستەوە، ھیچ کەس بە شێوەیەکی فەردی لێی بەرپرسیار نییە. ئەو تاوانە لە ناخی مرۆڤدا چەسپاوە، کە ئارەزوو وەک پێوانەی زمانی گوتراو بێ. (گوناحی چەسپاو لە ناخی مرۆڤ و لە نەستی مرۆڤدا، گوناحێکی زمانییە). بۆیە ناتوانین نکۆڵی لە نەست بکەین، وەك چۆن ناتوانین نكۆڵی لە زمان بكەین. چونکە ئەگەر ئێمەش نکۆڵی بکەین، (ئارەزوو- ئەو) نکۆڵی ناکات. لە پێکھاتەی مرۆڤدا (ئەو) بەشدارە لە ئارەزوو.  وەك چۆن  زمان لە نەست ڕسكاوە. لای فرۆید لیبیدۆ، ئارەزووی سێکسی، لێپرسراوی نەقسی مرۆڤە و لەوێوە مرۆڤ گرژی دەماری ھەڵگرتووە و ئەو نەخۆشییە عوسابییە دەست بەسەر مرۆڤی شارستانیدا دەگرێ، ئیتر لێرەوە چارەیەک پێشنیار دەکات، ئەویش چۆنێتیی ھەڵکردنی خودە لەگەڵ نیگەرانییەكانی، هەموو ئەوانەش دەشێ پەیوەندییەکە شێواو بێ یان پارێزراو.

راسپاردەیەکی ئینجیلی ھەیە دەڵێ (ھاوسێیەکەت وەک خۆت خۆش بوێ) فرۆید لە کۆی ئەو ڕاسپاردەیە جەخت لە ڕاناوی لكاوی (ت) دەکاتەوە،  پێیوایە ئەوە قەوارەی ڕاناوی لكاوی (ت)ە، كە خۆی بۆ خۆشەویستیی ئەویدیكە دیاری دەکات، بەو مانایەش خۆشەویستیی خود لای ئەو جێگای گەورەی ھەیە،  پێیوایە ھەموو کەسێ دوای ئەوەی ھێزی وڕێنەی خۆی دەرک دەکات و بە دوایدا دەچێ، ناوی ئەو ھێزە دەنێ ھێزی نەرگسییەت. بەڵام لاکان بە میتۆدی (ڕەمزی و خەیاڵی و واقیعی) ئەو دۆزە و ڕاناوی (ت) ڕوونتر دەكاتەوە و دەڵێ بێگومان من خۆم خۆش دەوێ، واتە من پەیوەستم بە جەستەی خۆم لە ڕێگای ھێزێکی جیاکاری ناوەوە، ئەویش ھێزی دەروونییە، واتە ئیرۆس (ئیرۆس- خواوەندی خۆشەویستییە لە یۆنان و لێپرسراوە بەرانبەر ھەستی خۆشەویستی لە دەروونی مرۆڤ، لە بەرانبەر ئیرۆسیش خواوەندی مردن ھەیە کە ناتانۆسە، فرۆید پێیوایە هەموو ڕەفتاری مرۆڤ ئاوێتەبوون و ململانێی نێوان ئەو دوو خواوەندەیە) کەوا دەکات جەستە زیندووەکان لە زۆربوون، بە هۆی (ئەویدیكە) نزیک ببنەوە، ئەوەش پێی دەگوترێت وزەی سێكسی یان لیبیدۆ، بەڵام ئەوەی پەیوەستە بە ھەوەسی عەقڵی جەستە نییە، بەڵکوو ئەو وێنەیەیە، کە لە ڕێی جەستەوە فێرمان دەكات، ئەو وێنە جوان و بەھێزەم خۆش دەوێ وەک چۆن خۆم خۆش دەوێ، کەواتە بنەمای خۆشەویستی (بە پێتی بچووک- وەك لاكان دەڵێ لەبەر ئەوەی قوتابییەکانم زاراوەی ئەویدیکەی بچووک بەکار دەھێنن)، چەمكی ئەویدیكە- ئەوی ترە. کەواتە من ئەوەم خۆشدەوێ کە لە من دەچێ.

دەركەوتن لە پێناو دەركەوتن

بێگومان ھوشیاری تەواکەری ژیانە، پێشکەوتن ڕێچکەی دنیای ھۆشیاری دیاری دەکات. ھەموو ئەوەش کاریگەری بەسەر گەشەی تاک و تێگەیشتنی ڕەفتارەوە هەیە، كەواتە بە گشتی تێگەیشتنی ڕەفتار دەكەوێتە سەر هۆشیاری و پێشكەوتن و هەموو ئەوانەش بە شێوەیەكی تاکانە ژیانی مرۆڤ دەگۆڕێ، تا ئەوەی دەگاتە پووچیش. ئەوەی فرۆید لەبارەی نەستەوە دیاری کردووە، بە نزیکی ھەموو بوارەکانی گەشەی تاك و پێشكەوتن و ڕۆشنبیری  دەگرێتەوە. ھەندێجار ھەموو ئەوانە دەبنە تەگەرە بۆ بەجێھێنانی ئارەزووەکانی تاک و دەبنە ھۆی ئەوەی تاک ئارەزووەکانی پشتگوێ بخات و بیشاریتەوە. ئەوەش وەک فرۆید بۆی چووە دەبێتە ھۆی نەخۆشییە عوسابییەکان. بە دیوەكەی دیكە ئەوە حەقیقەتی ئارەزووەکانە، واتە واقیعە.

کەواتە ئارەزوو ھەر تەنھا شتێکی سادە نییە، وەك چۆن یەکلاکەرەوەش نییە، بەڵكوو بەرھەمی فۆرمەلەکردنێکی ئاڵۆزە و پڕە لە مانا و دەلالەت، نە درێژکراوەیە و نە گەڕانەوەیە بۆ سرووشتی خۆی و نە وێناکردنێکی ئایۆنی مەعریفەیە و نە دووبارەکردنەوەیەکی مەجازییە. ئارەزوو وەک لای فرۆید دەرکەوتووە، بابەتێکی نوێیە بۆ بیرلێکردنەوەی ئەخلاقی. لەسەر ئەو بنەمایە لاكان دەڵێ: بەڕاستی فرۆید بۆ ئەخلاق بە وەفا بوو. ئێمە دەزانین کە فرۆید کابرایەکی ماددی تەواو بوو، بۆیە چارەی دەسەڵاتی ئەخلاق و ڕەوشتی  بە ڕێگای کلاسیکییانەی كردووە، ئەویش گەڕانەوەیە بۆ سوودگەرایی. بۆ ئەوەی سوودگەرا بیت، پێویستە بۆ زۆربە، كۆمەڵگا بگەڕێیتەوە. گەڕانەوە بۆ کۆمەڵگا بە مانا فرۆیدییەکە لە ڕێگای چێژبردن بە یاسای ھەوەس پیادە دەبێت، واتە پەیوەندیی خود بە بوون بە ھۆی زۆربوونەوە. كەواتە كە باسی ئایینی حەقیقی دەكرێ (ئایینی حەقیقی لای لاكان ئایینی ڕۆمانییە. قسە لە یەك ئایین دەكات، ئەویش مەسیحییەتە) دەبێ وەك شیزۆفرینیای ڕاستی وەسف بكرێ. بەو مانایە ئایا دووركەوتنەوەی مرۆڤ لە واقیع، ڕەتكردنەوەی شیزۆفرینیایی كۆییە؟

ئەمڕۆ چیدی كێشەی واقیع کێشەی ئایین و كێشەی نەقسی شیكردنەوەی دەروونی نییە، بەڵکوو کێشەی زۆربوون و زۆرێتیی واقیع خۆیەتی، لەوە زۆرتر کە واقیع بتوانێ هەڵیگرێ؟ ئەو بیركردنەوەیە ئەمڕۆ (گی ئەرنست دیبوور)ی شانۆنووس بەرەو ئەوە دەبات بڵێ: واقیع، واقیعی گۆڕیوە بۆ نمایش. هەر شتێ نەیەتە نێو نمایش وەک نەبوو وایە. یان (ژان بۆدریار) قسە لە زێدە واقیعی دەكات، كە هیچ کەلێنێکی بۆ ڕەخنە نەهێشتۆتەوە. زێدە واقیعی دۆخێکی زۆرینەیە، دۆخێكی کۆمەڵگایە، کە ئاگایی بە بوونی خۆی بووە بە هەستکردنێکی نمایشكارانە، ئیگۆی واقیع و گوتاری ڕەخنەی شۆڕشگێرانە هاوتا لەگەڵ گوتاری دەسەڵات گەشە دەكەن. فرۆید لە بارەی واقیع سەرسام دەوەستێ، چونکە دواجار فرۆید دەبینێ ڕقلێبوونەوە وەک سێبەری خۆشەویستی هەنگاو دەنێت، واتە ڕقلێبوونەوە بە خۆشەویستی نامۆ نییە و هەتا دێ لە خۆشەویستی نزیك دەبێتەوە.

كەواتە كێشەی پەیوەندیی مرۆڤایەتی دوایی نایەت، چونكە واقیع هەم دەرچەیە و هەم دوژمنكارانە و پڕە لە نیگەرانی، واقیع سیمایەكی جیاكار و جیاوازی هەیە، كە قابیلی بیرلێكردنەوە، یان لەسەرووی خەیاڵی مرۆیییەوەیە. لێرەوە لاكان پێیوایە ئەوەی پێی دەڵێن واقیعی حەقیقی، ئێمە ناتوانین پێی بگەین، ئەوەی بە تەواوی واقیعی حەقیقییە نادیارە، یان بەتەواوی لێی جیابووینەتەوە، بۆ؟ چونكە بە جەوهەری نەگەیشتووین، وەك چۆن نەمانتوانیوە بیسەلمێنین، هەرگیز نەگەیشتووینەتە جەوهەری پەیوەندیی نێوان بوونەوەرە قسەكەرەكانی وەك نێر و مێ! ئەمڕۆ ئێمە خۆمان لە سەرسامییەكی گەورەدا دەبینینەوە. ئەوەی پێی دەڵێن بوونی بەشەری هەرگیز دەرفەتی سەركەوتنی لەبەر دەمدا نییە. لاكان دەڵێ لێرەوە فرۆید لەسەر حەق بوو كە سێكسوالێتی هێنایە ئاراوە، بەڵام هەمیشە سێكسوالێتی بە نسبەت بوونەوەری مرۆیی نائومێدی دەنوێنێ.

بە كورتی ئەوەی لە كتێبی (سەركەوتنی ئایین) و تیۆرییەكانی لاكان دەرك دەكرێ ئەوەیە، كە مرۆڤ بنەمایەكی بیۆلۆژی یا فسیۆلۆژی نییە، بەڵكوو بنەمایەكی زمانەوانی هەیە. پێشتریش یۆحەننای مەحمەدانی گوتویەتی (سەرەتا وشە هەبوو) بەڵام لاكان دەڵێ، بۆ ئەو دەستەواژەیەی یۆحەننا من یەك شتم زیاد كردووە، ئەویش ئەوەیە لەپێش سەرەتا چ هەبووە؟ ئەو پرسیارە تەگەرە دەخاتە پێش تێگەیشتنی (سەرەتا وشە هەبوو)ی ئینجیلی یۆحەنناوە، چونكە لەپێش ئەویش شتێكی دیكەش هەبوو، كە پێیان دەگوت (سفر تەكوین) ئەویش بێگومان لە وشە پێكهاتبوو. خەڵك ئەو دوو شتەی كۆ كردەوە و گوتی وشە كاری خوایە. خوا دنیای لە وشە دروست كردووە. ئەوەش بەڕاستی كارێكی سەیرە.

دواجار لەو كتێبەدا لاكان دەڵێ من نانووسم هەتا خەڵك تێبگەن، من دەنووسم بۆ ئەوەی خەڵك بخوێنێتەوە، ئەو دوو شتەش وەك یەك نین. ڕاستە خەڵكانێكی زۆر هیچ لە نووسینەكانم ناگەن، بەڵام دەكەونە ژێر كاریگەریی نووسینەكانم. دواجار لەبارەی شیكردنەوەی دەروونییەوە دەڵێ: شیكردنەوەی دەروونی هیچ كلیلێكی بۆ ئایندە بە دەستەوە نییە. ئەوەی هەیە چركەساتێكی جیاكارە لە بەدەستهێنانی گوتاری خودی قسەكەر! چەمكی (خودی قسەكەر) بە مانا لاكانییەكە واتای ئەو خودە دەگەیەنێت، كە دال دەخاتە بەرانبەر دال، واتە زمان بەرهەم دەهێنێ. بەو مانایەش خودی قسەكەر گوزارشت لە نەست دەكات.

هەولێر 30/10/2024

The post سەركەوتنی ڕووتی زمان appeared first on ژنەفتن.

(تراكتاتۆس)

پەیوەندیی زمان و جیهان

لە كتێبی (تراكتاتۆس- پەیامى لۆژیكى- فەلسەفى) ئامانجی ڤیتگنشتاین دیاریكردنی پەیوەندیی زمان و جیهانە. واتە چۆن دەكرێ بە شێوەیەكی ورد و لۆژیكی لە ڕێگای وێنەكێشراوەكانی جیهانەوە گوزارشت لە وێنە شیمانییەكانی زمان بكرێت. ڤیتگنشتاین دەیەوێ‌ شیكارى چەمكەكانى (جیهان) و (زمان) بكات، جیهان بە نسبەت ڤیتگنشتاین دنیاى واقیعى یان بوونى دەرەكییە، بۆیە سەرەتا لە شیكردنەوەى جیهانەوە دەست پێ دەكات، چونكە پێی وایە بە شێوەیەكى لۆژیكى جیهان پێش زمان دەكەوێت. بەڵام دواتر لە زمانەوە شتە ئاوێتەكان شی دەكاتەوە و بەرەوە ڕەگەز و بنەما سەرەتایییەكانیان دەباتەوە و زمان بە سەرجەمى دەستەواژەكانییەوە دیارى دەكات. پێی وایە ئەوەى لە زماندا گوزارشت لە خۆى دەكات، ناشێ‌ ئێمە لەمیانى زماندا گوزارشتى لێ بكەین، بەس دەتوانین بیخەینە ڕوو! بۆ نموونە (ئاسمان ساماڵە) (زەوى بە دەورى خۆردا دەسوڕێتەوە) هەر یەكەیان وێنەن بۆ ڕاستییەكی دیاریكراو: یەكەمیان، وێنەى دۆخێكى تایبەتى كەش و هەوا دەكێشێ‌. دووەمیان، وێنەى ڕاستییەكی گەردوونییە. واتە زمان پەیوەندیى وێنەیە بە نیگارەوە، یان زمان پەیوەندیی وێنەی زمانەوانییە بە نیگارەكێشراوەكانی جیهانەوە، یان دەرەكییەوە. وێنەكان بیرۆكەن و لە زماندا خۆیان دەنوێنن، وێنەبۆكێشراوەكان دەرەكیین و لە جیهانەوەن. هەر لێرەشەوە دەگەینە ئەوەى كە بیرۆكە و هزر هیچ نین، جگە لە دەستەواژەى زمانی پڕ واتا نەبێت.

 بەڵام (لۆژیك) بنەماى فەلسەفەیە، لۆژیك زمانمان بە شێوەیەك دادەڕێژێت، كە شیاوى گوتن بێت، بەو مانایەش ئێمە و دۆزەكان دەكەوینە دەرەوەى زمان و دەرەوەى نیگارەكێشراوەكانی جیهانەوە.. لۆژیك وەك پێویست لە دۆزەكان، یان بە گشتى لە زماندا ڕەنگ دەداتەوە، هەموو ئەوەى لە زمانیش ڕەنگ دەداتەوە، ناشێ‌ زمان نوێنەرایەتییان بكات.

وێنە و نیگارەكێشراوەكان

(زمان و جیهان)

زمان وەك وێنەی شیمانەیی، ڕاستی وێنەكێشراوەكانی جیهان دەگەیەنێت، ڕستەكان ڕەنگدانەوەی ڕاستییەكانن، ڕستە وەك وێنەیەك وایە، كە بەشەكانی بەشێوەیەكی ڕێكوپێك بەیەكەوە گرێدراو بێت، وەك چۆن لە واقیعدا شتەكان بەیەكەوە گرێ دراون، كەواتە زمان لە واقیع دەچێت. ڕستەكان دەشێ ڕاست بن، یان درۆ، بەپێی ئەوەی كە لەگەڵ واقیع دەگونجێن. ڕاستى پەیوەندیی وێنەیە بە وێنەكێشراوەكانەوە، ئێمە بۆ خۆمان وێنەى فاكتەكان دەكێشین (ئاسمان ساماڵە) (زەوى بە دەورى خۆردا دەسوڕێتەوە) (خەڵكانێك بە جیهاندا گوزەر دەكەن) هەر یەكەیان وێنەن بۆ فاكتێكى دیاریكراو، بەڵام بونیادى وێنەكێشراوەكانی جیهان ئەو ڕێگایەیە كە ڕەگەزەكانى وێنەی كێشراو بەیەكەوە دەبەستێتەوە.

كەواتە زمان، جیهان لە دۆزی پۆزەتیڤ و نێگەتیڤ پێكهاتووە، دۆزە پۆزەتیڤەكان وێنەى دنیاى كردەیى دەكێشن، بەڵام دۆزە نێگەتیڤەكان وێنەى واقیعێك دەكێشن كە شیاوى بوونە، بەو مانایەش دەكەوینە نێوان بوون و نەبوون. كەواتە جیاوازیی نێوان وێنە و وێنەی كێشراو ئەوەیە كە وێنەكێشراوەكان هەبوونن بە كردە، بەڵام وێنە شیانى هەبوونە بە كردە. بە مانایەكی دیكە جیهان بە كردە هەبوونە و زمان بە كردە شیانی هەبوونە.  

ئەوەی جیهان دەرنەخات، دەبێ وسبەی لێ بكرێت

لەو دەستەواژەیەی سەرەوەدا كورتەیەك لە هەڵوێستی ڤیتگنشتاین لە بارەی پرسە میتافیزیك و ئایینییەكان دەبینرێت، نواندنی ئەو كورتە هەڵوێستە دەكەوێتە دەرەوەی وێنەگرتنی ڕاستییەكانەوە، ڕاستى (فاكتى) دۆزەكانى زمانیش لەسەر ڕاستى (فاكتەكانى) جیهان وەستاوە. بەو مانایەش ئەگەر فاكتێك بۆ حوكمدان لە ئارادا نەبوو، ئیتر دەكەوینە باری نە ڕاستی و نە هەڵەیی. (وەك میتافیزیك) نە ڕاستی و نە هەڵەیی تەنها بوونێكى زمانەوانی هەیە و وێنەى هیچ فاكتێك نانوێنێت، واتە هیچ پردێك بە واقیعی نابەستێتەوە. ئەوەش ئەو قسەیەمان بیر دەخاتەوە كە ئەوەى خۆى دەردەخات و فاكت دەرناخات، ناتوانرێت بگوترێت، ئەوەیشى ناگوترێت پێویستە بێدەنگى لێ بكرێت.

 كتێبی تراكتاتۆس لەسەر بنەمای ئەو بیركردنەوەی سەرەوە، مشتومڕی میتافیزیكی ڕەت دەكاتەوە و جەخت لە پەیوەندیی زمان و جیهان دەكات. لێرەوە تەنیا تیۆرى وێنەكێشراوەكانی جیهان بەرز دەكاتەوە و وسبە لە فاكتە گوتراوەكانى زمان دەكات. هەموو ئەوەى كە ناشێ‌ بیرى لێ بكەینەوە، ئەوەى كە ناتوانرێت گوزارشتى لێ بكرێت، ئەوەی كە وسبەى لێ دەكەین، میتافیزیكایە، بەو مانایەش تراكتاتۆس كتێبێكە لەسەر میتافیزیكا.

(پاش تراكتاتۆس)

لە ڕووی فەلسەفییەوە هەر دۆزێك، ئەزموون یان لۆژیك تێپەڕێنێ، بێ مانا دەكەوێتەوە. ئەگەرچى ڤیتگنشتاین سەرەتا لە زمانەوە دەست پێ ناكات، بەڵام شیكردنەوەكانى زمانەوانییە، ئیتر لە پاش كتێبی تراكتاتۆس بیرۆكەی یارییە زمانییەكانی پێش دەخات، بەڵام نەك وەك ئەوەی زمان وێنەیەكی جێگیری جیهان بێت، بەڵكوو وەك ئەوەی زمان یارییەكی كراوە بێ لەگەڵ جیهان. وەك ئەوەی یارییەكی كراوە بێ بەسەر ئایین. ئەو دنیابینییە كۆمەڵێ ڕاڤەكردنی جۆراوجۆری بە ڕووی جیهان و ئایین و ئەزموونی ڕۆحی لێ كەوتەوە. ڕاڤەكردنی جۆراوجۆر چونكە هەموو چالاكییە مرۆیییەكان یاسای زمانەوانی جۆراوجۆری خۆیان هەیە. كەواتە مانا لە زماندا پشت بە چۆنێتیی بەكارهێنانەوە دەبەستێت و دەكەوێتە چوارچێوەی گەمەی زمانەوانییەوە، نەك چۆنێتیی جێبەجێكردنی بەسەر جیهاندا، هەر لەو ڕاستییەوە زمان لە یارى نزیك دەبێتەوە، بۆیە ڤیتگنشتاین هەرگیز لەگەڵ جێگیربوونی مانا نەبووە، پێی وابوو وشە هەڵگری مانای چەسپاو نییە. وشە مانا لەخۆ ناگرێ‌، بەڵكوو ئەوە ئێمەین پڕ ماناى دەكەین، وەك چۆن بیرۆكەی بوونی تاكە زمانێكی لۆژیكی یان ئایدیالی بۆ نوێنەراتیكردنی ڕاستییەكان، ڕەت دەكاتەوە. لەوێشەوە زمانی سادەی بۆ فەلسەفە پەسەند دەكات، بەو مانایەش ڕووكردنە لۆژیك واتە ڕووكردنە ڕوونی زمان، هەر لەوێشەوە لە ڕاستیى تێگەیشتن لە لۆژیكى زمانەوە ڕێگای بۆ زۆر لە كێشە فەلسەفییەكان دەدۆزێتەوە، كەواتە فەلسەفە تیۆری بونیاد نانێت، بەڵكوو گوزارشت لە كاركردنی زمان بە شێوەیەكی ڕوون دەكات.

فەلسەفە حاڵینەبوونە لە لۆژیكى زمان

تراكتاتۆس تا ئەو پەڕى ئەنتى ئەفلاتوون و ئەنتى فەلسەفەیە. دەستەواژەی فەلسەفە حاڵینەبوونە لە لۆژیكی زمان، خودی زمان بۆ كۆمەڵێك دۆز شی دەكاتەوە، بە دواى ئەو دۆز و نۆرم و ڕاستییانەدا دەگەڕێت، كە پەیوەندییان بە فیكر و واقیع و لۆژیك هەیە. دوای تراكتاتۆس لاى ڤیتگنشتاین زمان فیكرە، هیچ زمانێك بێ‌ فیكر بوونى نییە، بەڵام لە بیرمان نەچێت فیكر بەرهەمى ئازادییە، چونكە خەیاڵ ڕابەرایەتى دەكات! كاتێك ڤیتگنشتاین پێیوایە زمان فیكرەكانمان بەرجەستە دەكات، ئەوە بەو مانایەیە، كە زمان ئازادییمان دەنوێنێ‌.

ڤیتگنشتاین لە قۆناغی تراكتاتۆسدا جەختی لە پەیوەندیی زمان و جیهان دەكردەوە، بەڵام لە قۆناغی پاش تراكتاتۆس جەخت لە خودی زمان دەكاتەوە، وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی، كە پشت بە بەكارهێنانە جیاوازەكان دەبەستێت، هەر بەو مانایەش بیرۆكەی عەقڵ و ئاگایی سەربەخۆ دەخاتە دەرەوەی زمانەوە. لە كتێبى (لێكۆڵینەوە فەلسەفییەكان)دا دەڵێت: زمان قسان دەكات و خۆى ڕۆناك دەكاتەوە، یان ئازادیى خۆى دەخاتە ڕوو، ئەوە ئێمە نین ئەو ئازادییە بە زمان دەبەخشین، چونكە ئازادیی ئێمە بە تێگەیشتنى زماندا دەڕوات و تێگەیشتنی زمانیش هەر دەبێ‌ بە زماندا بڕوات، هەر دەبێ‌ زمان گوزارشتى لێ بكات، هەر دەبێ‌ زمان ڕۆناكى بكاتەوە.

لە ڕووى فەلسەفییەوە شیكارخوازان سێ‌ ئاراستەیان هەیە: یەكەم: ئاراستەیەك كە هەوڵ دەدات پراكتیزەكردنی چەمك و فیكرەكان بە شێوەی بەش بەش شی بكاتەوە. ئەوە ئەو ئاراستە دیالكتیكەیە كە سوكرات كارى لەسەر كردووە. دووەم: ئاراستەیەك كە مەعریفەكانى مرۆڤایەتى شی دەكاتەوە و دەیانباتەوە سەر كۆمەڵەى سادە و ڕەگەزى سەرەتایییەوە، وەك لاى جۆن لوك (فیكر كاغەزێكى سپییە) و دیكارت (زانستەكان سروشتین- یان لەخۆیانەوە هەن). سێیەم: ئاراستەیەك كە بە شیكردنەوەى ئەو دەستەواژانە هەڵدەسێ‌ كە خاوەنى مەعریفەى جێگیرن (فەیلەسوفانى زانكۆى كمبردج- مۆر، ڕاسل، ڤیتگنشتاین، پۆزەتیڤیزمە لۆژیكخوازەكان و قوتابخانەى ئۆكسفۆرد).

زمان و ڕوونكردنەوەى زمان

پێویستە فەلسەفە و لۆژیك ڕاستى و ناڕاستیى زمان و پەیوەندیی زمان بە واقیعەوە دیارى بكات، وەك چۆن پێویستە فەلسەفە گرنگى بە گرامەرى زمان بدات. ڤیتگنشتاین پرنسیپى هۆكارئامێزانە ڕەت دەكاتەوە و پێیوایە ئێمە ناتوانین هیچ شتێك لە مەعریفەى شتێكى دیكەوە بە دەست بهێنین، بۆ نموونە ناتوانین بڵێین بەیانى خۆر هەڵدێت، بە هۆى ئەوەى بەردەوام هەڵدێت. هەموو هۆكارێك دەبێ‌ پێداویستییەكى لۆژیكى لە پشتەوە هەبێت. بەمجۆرە فەلسەفەی ڤیتگنشتاین لە زمانەوە مشتومڕێكی هاوچەرخ و نەرم و نیان و تێگەیشتنێكی ناتەقلیدی لەبارەی زمانەوە خستەڕوو، زمانی ئازاد کرد لەو سنوورە تووندانەی کە فەلسەفەی کلاسیک و لۆژیکی فۆرماڵی بەسەریدا سەپاندبوو. زمانی وەک بوونێکی زیندوو و فرەچەشن و فرەجووڵە بە ژیانی مرۆڤەوە گرێدا.

ڤیتگنشتاین فەیلەسوفێکی ناوازە بوو، نەک تەنها لەبەر ئەوەی پەیوەندیی نێوان زمان و جیهان پێناسە کردۆتەوە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی تەحەدای ئەو بناغە فەلسەفییانەشی کرد کە زۆر بیرۆکەی تەقلیدی لەسەر بنیات نراون. لە قۆناغی یەکەمدا دیدێکی تووند و ئایدیاڵی زمانی وەک ڕەنگدانەوەی وردی واقیع خستەڕوو، بەڵام لە قۆناغی دووەمدا سنوورداربوونی ئەم دیدەی درک پێ کرد و پەرەی بە دیدێکی نەرمتر و مرۆڤدۆستانەتر كرد، کە زمان لە ڕێگای فرەیییەکەیەوە وەك کۆنتێکست و یارییە کۆمەڵایەتییەکان دەبینێ.

ڤیتگنشتاین فێری کردین کە فەلسەفە تەنها بەدواداچوون نییە بۆ ڕاستیی ڕەها، بەڵکوو فەلسەفە دەتوانێ لە ڕێگای ڕوونکردنەوەی زمانەوە یارمەتیمان بدات باشتر لە خۆمان و جیهانەکەمان بگەین. وەك چۆن فەلسەفە بنیاتنانی تیۆری نییە، بەڵکوو هەڵوەشاندنەوەی ئاڵۆزییە فیکرییەکانە کە لە ئەنجامی خراپ بەکارهێنانی زمانەوەیە.

زیاتر لە حەفتا ساڵ بەسەر کۆچی دواییی ڤیتگنشتاین تێپەڕیووە، كەچی هێشتا کاریگەریی فەلسەفەکەی لەسەر بوارەکانی وەک زمانەوانی، دەروونناسی، ئەنترۆپۆلۆژی، زانستی کۆمپیوتەر و تەنانەت توێژینەوەی ئایینی ماوەتەوە. لە کۆتاییدا فەلسەفەی ڤیتگنشتاین وەک شایەتحاڵێک دەمێنێتەوە بۆ توانای هزری مرۆڤ، بۆ گۆڕانکاری و نوێبوونەوە، بۆ پرسیارکردن لەوەی کە پێمان وایە دەزانین. ڤیتگنشتاین ئاوێنەی سەردەمی خۆی بوو، بەڵام لە هەمان کاتدا سەردەمی خۆی تێپەڕاند و بوو بە هێمایەکی فیکری بۆ نەوەکانی داهاتوو.

هەولێر 31/1/2025

The post فەلسەفەی ڤیتگنشتاین appeared first on ژنەفتن.

هەڵبەتە نا.. چونكە كاتێ باس لە ئەركەكانی زمان دەكەین و دەبینین یەكێك لە ئەركەكانی زمان، شیعرییەتە ((لەبەر ئەوەیە كە ناوەڕۆكی پەیامەكەی یان زمانەكەی خودی زمانەكەیەتی، نەك ئەوەی ئاماژەی بۆ دەكات)) ئەو قسەیە ((واتە پەیامی شیعر)) تەواو لەگەڵ قسەكانمان لە بارەی ((هونەری شیعری)) جیاواز دەكەوێتەوە، چونكە شیعر نواندنێكی هونەرییە، ((بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا نواندنی هونەری)) تەنیا ئامانجەكەی نییە. با بە وردی بڵێین ئەوە شیعرییەتە وەك ئامانجێك تەنها لە ڕێگای هونەرەوە دەتوانرێ بەدەست بهێنرێت، بەڵام ((ئەركی شیعر))یش دەشێ لە مەبەست ((پەیامی شیعری)) یان ئامانجی شیعریدا هەڵگرینەوە، كە ڕەنگە شیعر تێیدا سەركەوتوو بێت، یان لە بەدیهێنانیاندا سەركەوتوو نەبێت. ((ڕوونكردنەوەی)) ئەو قسانەش بە گشتی ((خودێتی و زمانەوانی و تەمومژی)) شیعری كەم دەكاتەوە و بە شیاوی چارەی دەكات، چونكە سروشتی ئەو پەیامەی كە چارەی دەكات، ئەوەیە كە خودی زمانی ئاڵۆز چەمکێكە دەبێ بوڕوژێندرێت، چونكە هەمیشە سەرلێشێواوییەكی گەورە لەنێوان ئەركی شیعری و ئەركەكانی دیكە (كۆمەڵایەتی و سیاسی و پەروەردەیی و سۆزداری و سوودگەرایی.. هتد) درووست دەكات، كە دەكەونە چوارچێوەی ئەركە بابەتییە لەكاركەوتووەكانی زمان. لێرەدا بە هیچ شێوەیەك مەبەستم داخستنی ئامانجی زمانی شیعری ((پەیامی شیعری)) نییە، كە هەمیشە كراوەیە، بەڵكوو دەبێ بزانین كە شیعر((هونەری شیعری)) ئەگەر ملكەچی ئەو ئەركانە بێت، ئەوە ئامانجی خۆی ((وەك شیعر- زمانی شیعری)) لە دەست دەدات و دەبێتە پاشكۆ بۆ ئەركی دیكە. لێرەدا ناتوانین ئەو كارە یەكلا بكەینەوە و بڵێین ئەوەی شیعر دەنووسێ دەبێ بەو ڕێچكەیەدا بڕوات. بەڵكوو شاعیر دەبێ لە خۆیەوە ((بە شێوەی تایبەتی خۆی)) پارێزگاری لە شكۆی شیعر و ڕوونی و وزەی شیعری بكات، شاعیر دەبێ هۆشیارییەكەی تا ئەو سنوورە بێ، كە نەكەوێتە ژێر چەكوشی ئامانجەكانی دیكەی زمان، پاشان شوێنكەوتە و ملكەچیان. شاعیر دەبێ بۆ ئامانجی شیعر هەنگاو بەرەو پێشەوە بنێت، پێویستی بە هۆشیارییەكی گەورەی شیعری یەكگرتوو هەیە، دەبێ لەگەڵ كاتدا هەنگاو بنێ، خۆی لە هەموو ئەو ڕێگایانە بدزێتەوە، كە بەرەو گەڕانەوە و بێبایەخی و موجامەلەی دەبەن.

شوشتنەوەی وشەكان

وشە لە شیعری كۆندا ناسنامەی دیار نییە، بە ئاراستەی ئەو مانایەدا دەڕوات، كە بە شێوەیەكی هەڕەمەكی ڕۆژێ لە ڕۆژان بۆی پێشنیار كراوە، لە پێناوی دروست كراوە.. بۆیە وشە تەنها وەك ئامرازێ بۆ بەكارهێنان و گەیاندن دەمێنێتەوە، نە زۆر نە كەم.. وشە لە شیعری كۆندا هیچ كەسایەتییەكی نییە.. چونكە لە شیعری كۆندا ((مانا)) دۆخەكە بەڕێوە دەبات. بەڵام ئەگەر وای دابنێین كە زمان لە پێكهاتن و هەڕەمەكییەت و یاسا ناوەكییەكانیدا هاوتای ژیان بێت، لەبەر ئەوەی زمان لە خودی ژیان و پێشكەوتنەكانی ژیانەوە گەشەی كردووە، كەواتە ئەی بۆچی دەستەواژەكان (وشەكان) بە بوونەوەری زیندووی ئەو ژیانە نازانین، كە كەسایەتی و سەربەخۆییی خۆیان هەیە، وەكو ڕووەكەكان و ئاژەڵەكان و زیندەوەرە وردەكان، كە ژیانی شاراوە و تایبەتی خۆیان هەیە، زۆربەی جاران هەر نایانبینین، تەنها ئەوانە نەبێ كە دیارن و پەیوەندییان بە یەكترییەوە پەیوەندیی مانەوە و ململانێ و ئەزموون و هاوژیانییە. دەشێ لە ژیانی ڕۆژانەدا زمان ئامرازی گەیاندن و تێگەیشتن بێ، وشەكان ((بوونەوەرە زیندووەكان)) قوربانی بە كەسایەتی و ژیانی خۆیان بدەن، بۆ ئەوەی مرۆڤ لە مرۆڤ بگات، بۆ ئەوەی ئەو لەیەكگەیشتنە بەردەوام بێ. بەڵام ئایا هیچ دەستەواژەیەك بەو قوربانیدانە خۆبەخشانەیە ڕازییە؟ نەخێر، بەڵكوو ئەوە بەكاربردنە ڕازییان دەكات. بەڵام ئەدەب ئەو بەكاربردنە ڕەت دەكاتەوە و دادپەروەری لەگەڵ ئەو بوونەوەرانە و پەیوەندییەكانیان دادەمەزرێنێ و شكۆیان بۆ دەگەڕێنێتەوە، لەو ڕووەوە شیعر ژانرێكە زیاد لە ژانرەكانی دیكەی ئەدەب پارێزگاری لە پەرتبوونی وشەكان (دەستەواژەكان) و پەیوەندییەكانیان دەكات، لە هەموو ئەو بەكارهێنانانە ڕۆژانەیییە، یان ڕۆتینییەی كە كەسایەتیی وشەكانیان پیس كردووە و تێكشكاندووە، پاكیان دەكاتەوە و شكۆ و هێزیان بۆ دەگەڕێنێتەوە.. دەیانخاتە نێو بەكارهێنانی نوێ و ژیانی ((ژیانی زمانەوانی نوێ)) یان بۆ دەڕەخسێنێ و دەیانخاتە نێو پەیوەندییەكی نائاسایی و چاوەڕواننەكراوەوە.. جێگایان بۆ دەدۆزێتەوە و وایان لێ دەكات تێیدا نیشتەجێ بن، بەم جۆرە دەقی شیعری سەرسامی درووست دەكات، چونكە: واتای نوێ ((ژیانی نوێ)) بە وشە دەبەخشێت. وشە دەخاتە پەیوەندیی نوێوە. بەم جۆرە زمان نوێ دەبێتەوە و ئەو نوێبوونەوەیەش دەبێتە نوێبوونەوەی ژیانی مرۆڤ و بووژانەوە و گرژی و نەشونماكردنی مرۆڤ.

پەیوەندییە زمانەوانییە كۆنەكان لە شیعر و پەخشاندا پەیوەندیی دیاریكراون یان وەك ڕەوانبێژی پۆلین كراون، ناشێ لێیان دەرچین و نكۆڵی لە ڕەوانبێژییان بكەین، بەڵكوو دەبێ چوارچێوەیەكیان بۆ بدۆزینەوە و لە شێوازێكی چەقبەستوودا دایانبنێین، بەوەش دەستەواژەكان و پەیوەندییەكانیان لە شیعری كۆندا بە هۆی تووندی سیستمی زمانەوانی و عەقڵی و كۆتوبەندكردنیان لە چواچێوەی ڕۆحی مرۆییدا تووشی پووكانەوە دەبن، بەم جۆرە ڕزگاركردنی شیعر و عەقڵ لەو هێزە نەرێیە پێویستی بە دیدگایەكی ڕیشەیی هەیە! ئەو دیدگایەش دەبێ شتێ لەخۆ بگرێ كە ژیانی ئاسایی و لەكاركەوتوو نەتوانێ بیبڕێت، شتێكی سەرووی سروشتی، شتێكی ناوازە و لەپڕ كە بشێ وەك پێویست دەستەواژە و پەیوەندییەكانیان لە داڕشتنەوەی نوێدا بنوینێ. ڕێبازی بونیادگەری لێكۆڵینەوە لە بارەی پەیوەندی نێوان دەستەواژەكان وەك حەقیقەتی زمانەوانی و جەوهەری زمان (فۆنۆلۆژی، مۆرفۆلۆژی، شێوازگەری) بە كاری لە پێشینەی خۆی دادەنێ و لەوەشدا گەیشتۆتە دەرئەنجامی زۆر گرینگ، بەڵام لە بەرانبەر ئەوەشدا بوونی (وشە) و دەستەواژەكانی پشتگوێ خستووە و تەنها وەك پارچەكانی شەترەنجی داناون، كە دەشێ دار بن یان ئاسن یان قوڕ و هەویر، كە هیچ جیاوازییەكی گرنگیان لە وازیكردنی شەترەنجدا نییە و دواتریش هەر بەو پێودانگە گەمەی زمانەوانی ملكەچی سیستمی ناوەوەی زمان دەكات. ئەگەرچی بونیادگەری لە هەندێ لە تیۆرییە جۆراوجۆرەكانیدا گرنگنترینیان تیۆریی زایندەیی ((تەولیدی)) ((چۆمسكی)) كە بە ڕاستی لە ڕووی یاساكانی زمانی زایندەیی و گۆڕانكاری ((تەولیدی و تەحویلی))دا، وێنایەكی ڕازیكەر بە دەستەوە دەدات. دوور لەو لێكۆڵینەوە زمانەوانییە گشتییانە، ئیتر دەستەواژەكان هەروا مانەوە، تا لقێكی تایبەت بە ناوی زانستی ئاماژە (علم الدلالە) هاتە ناوەوە، بەڵام ((ئەو لقە)) لەگەڵ زانستی زمان تێكەڵ نەبوو، تاكوو بەیەكەوە وێناكردنێكی ڕازیكەر لەبارەی زمان بە گشتی و شیعرییەت بە تایبەتی بخەنە ڕوو. شاعیر بۆ خۆی دەبێ لە هەموو ئەو زانستانە قووڵ بێتەوە، نابێ هەر تەنها پێیانەوە پابەندبێ، بەڵكوو لەسەری پێویستە تێیانبگات و هەرسییان بكات، پاشان لە یاسا سەختەكان بگوزەرێ. ((وەك كۆتوبەندی نووسین تەماشایان نەكات)) بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە، كە بەدوایاندا نەچێ و لێیان تێنەگات، بەڵكوو بە پێچەوانەوەوە شاعیر دەبێ ئاگای لە زانستەكانی زمان بێ و بەدوای لێكۆڵینەوەی زمان و تێگەیشتنی زمانەوە بێ و هۆشیاری لێیانەوە بەدەست بهێنێ.. زۆرێك لە شاعیران حەز لە بوارەی زمان ناكەن، بەڵام بنەمای نووسینی شیعر پەیوەندی بە تێگەیشتنی تایبەتی زمانەوە هەیە، شاعیر دەبێ پارێزگاری لە زمان بكات و بچێتە نێو تایبەتمەندییەكانی زمانەوە، بە تایبەتی هەموو ئەو تایبەتمەندییانەی پەیوەندی بە شیعرەوە هەیە، بەو مانایەش ((لەخۆوەیی)) و دەرچوون لە ڕێچكەی ((ناوكۆیی)) باو، ئەو كاتە بە جوانی دەردەكەوێت، كە شاعیر لە قۆناغی نەخوێندەوارییەوە بەرەو قۆناعی مەعریفە هەنگاو دەنێت. چونكە هۆشیاری دەرگای فرەوانی گفتوگۆ دەكاتەوە. ئەگەرچی شاعیری خاوەن بەهرەی گەورە و كەم ڕۆشنبیر، پێویستی بە بڕێكی زۆر لە ((خۆبەخۆیی)) و ((هەڕەمەكییەت)) هەیە.. بەڵام شاعیری پڕ بەهرە و پڕ لە ڕۆشنبیری پێویستی بە دوو ئەوەندە توانای ((خۆبەخۆی)) و (هەڕەمەكییەت) هەیە، چونكە ((نووسین)) هەمیشە ناچاری دەكات، كە ئەو ڕۆشنبیرییە گەورەیەی خۆی بە شێوەی ((خۆبەخۆی)) بیخاتە ڕوو. لێرەوە دەشێ گرفتەكانی پێشوو شی بكەینەوە و بڵێین: شاعیری باش و خوێندەوار، زۆر لە شاعیرێكی نەخوێندەوار، پێویستی بە ((خۆبەخۆیی)) و ((هەڕەمەكییەت))ە، بۆ ئەوەی بە باشی پارێزگاری لە تازەبوونەوەی بەهرەكەی خۆی بكات. ئەوەش ئەوەمان بۆ دەردەخات، كە بۆچی شاعیرە نەخوێندەوارە باشەكان، لە فرە ڕۆشنبیری دەترسن؟! چونكە دەزانن هەتا ڕۆشنبیرییەت زۆرتر بێت، پێویستیت بە ((خۆبەخۆی)) قووڵتر و بە پیتتر دەبێت. خودی ئەو شیكردنەوەیە ڕۆناكی دەخاتە سەر ئەو ڕاستییەی كە ئەو شاعیرە باشانەی دوای ڕۆشنبیرییەكی زۆر بەهرەی شیعرییان كز دەبێ، لەو شاعیرانەن كە هەر لە بنەماوە ((خۆبەخۆبوون)) و ((هەڕەمەكی)) بوونیان دیاریكراو بووە، بۆیە توانای ئەو ڕۆشنبیرییە و مەعریفە زۆرەیان نەگرتووە و بەهرەكەیان تێكشكاوە. ئەوان قەوارەی بەهرەی خۆیان نەدەزانی، بۆیە تێكشكان، بەڵام نەك لەبەر ئەوەی مەعریفە و ڕۆشنبیرییان بەدەست هێنا، چونكە هەرگیز مەعریفە و ڕۆشنبیری جێی بەهرەی شیعری ناگرێتەوە! بەهرەی شیعری گەورەترین گەنجینەیە، كە مرۆڤ لە ژیاندا دەیدۆزێتەوە، بە ڕاستی بە داخەوە كە بە شێوەیەك لە شێوەكان لە دەستی دەدات. با بۆ ڕەوتی نووسینەكە بگەڕێینەوە و ببینین كە شاعیری حەقیقی ئەو كەسەیە، كە بە شێوەیەكی دیكە لە زمان ((وشە و پەیوەندییەكانی)) ڕادەمێنێ و سازشیان لەسەر ناكات، هەمیشە وشەی سەرسوڕهێنەر، نامۆ دەڵێ كە پێشتر گوێمان لێی نەبووە.

شیعر و قسەكردن

ئەگەر لە بارەی زمان وەك سیستمێكی كۆمەڵایەتی و قسەكردن بەو مانایەی كارێكی تاكەكەسییە (فردییە) لەنێو سیستمی كۆمەڵایەتیدا، بۆ لێكجیاكردنەوە بە ناوبانگەكەی (دی سوسێر) بگەڕێینەوە، ئەوە بۆمان دەردەكەوێت، كە زمان لە كتێب و فەرهەنگ و گرامەری زمانەوانی نیشتەجێیە، بەڵام قسەكردن لە شەقام و كارگە و نێو ماڵاندا بە وزە و چالاكییەوە دەجووڵێتەوە. شیعر كارێكی تایبەتی و تاكەكەسییە بۆیە دەكەوێتە نێو قسەكردنەوە ((لێرەدا قسەكردن بە مانای زاراوەكان نایەت))، كەچی گیروگرفتەكانی شیعر ئەوەیە، كە لەنێو قسەكردندا بەشێكی تایبەت و خودییە. شیعری كۆن ((لە ڕێگای بیستنەوە)) بوو. بەڵام شیعری نوێ، پاش ئەوەی چاپكردن دەركەوت، كە كتێب و نووسین لەنێو خەڵك بڵاو بۆوە، ئیتر خوێندنەوەی شیعر، جێگای بیستنی شیعری گرتەوە، واتە كە نووسین دەركەوت، شیعری نوێ سەری هەڵدا و جیاكردنەوەی ئەركی بیستنی شیعری لێكەوتەوە، ((واتە شیعر لە سیستمی بیستنەوە بۆ سیستمێكی خوێندنەوە هەنگاوی نا)). لێرەوە ئیتر كەوتینە پارادۆكسێكی نوێوە. شیعری كۆن بە قسەكردنی زارەكییەوە بەندە، یان دەبیسترێت و لەگەڵ تامی قسەكردنی زارەكی سەردەمەكەی بڵاو دەبێتەوە، ئەو تامەش نامینێ كاتێ ئەو شێوە قسەكردنە بەسەر دەچێت. بەڵام شیعری نوێ بە قسەكردنی نووسراوەوە بەندە، بایەخەكەی ئەو كاتە كەم دەبێتەوە، كە سەلیقەی باوی سەردەمەكەی بەسەر چێژەكەیدا زاڵ بێت. بەم جۆرە زمان ((زمانی قسەكردن)) لە بۆتە نووسینی شیعری نوێدا دەوڕوژێ ((زمان دەنووسرێتەوە)) و شیعر پشت بە گۆڕانكارییەكانی نووسین دەبەستێ، گرنگترین گۆڕانكارییەكانیش كە پێی هەڵدەستێ سەرەولێژكردنی ئەركی تەواوی شیعر و گۆڕینی ستراتیژییەتی ئامانجی شیعرییە، بە جۆرێك كە شیعری (شەعبی) ئەوەی كە بۆ دەستاودەستكردن پەیوەندیی خۆی بە قسەكردنی ((خەڵك))ەوە ڕاگرتبوو، (لە جەوهەردا) هێندە بە نووسینەوە پەیوەست نەبوو، شیعری شەعبی بێ ئەوەی نیازێكی هەبێ دوو جۆر بوو: یەكێكیان خۆی دادەهێنا و خۆی لە ڕێگای نووسینەوە ((نووسینی بیستنەوە)) دەبینییەوە و لە ڕێگای نووسینەوە كاریگەری درووست دەكرد. ئەویدیكە دەكەوتە سەر ڕووكاری زمان یان ((بیستنی بیستنەوە)) قسەكردنەوە، وەك ئەوەی شێوەیەك بێ لە شێوەكانی پەیوەندیكردن بە كۆمەڵگاوە. ئەركی (بیستن) لە شیعری كۆن، یان شیعری شەعبی ((زمان دەبیسترێتەوە)) لەلایەن كۆمەڵ (وڕوژان)ی دەنایەوە و جیاواز لە ئەركی (بینین)ی تاكەكەسی ((زمان دەنووسرێتەوە)) لە شیعری نوێدا! بەم جۆرە بەرانبەر ڕەگەزێكی نوێ دەبینەوە، كە پێویستی بە یەكێك لەو دوو شێوازە هەیە: یەكێكیان شیعرە و ئەویدیكە شیعر نییە! لێرەوە مەترسییەكی نوێ دەست بەسەر شێوەكانی چێژ و گۆڕانكارییەكاندا دەگرێت، كە ڕەنگە بكەوێتە دەرەوەی تێگەیشتنی ئەدەبی و بە تەواوی سەیرورەی مرۆڤایەتییەوە بلكێ. واتە لە ئەدەبەوە تا بە بوونی خودی مرۆیی دەگات. ئەدەبی كۆن هیچ شێوازێكی ڕادیكاڵ و پڕجۆشی ئەدەبی بەدەست نەهێناوە، بەڵكوو هەمیشە بە پەلە شێوازەكانی خۆی گۆڕیوە، ئەوەش ئەگەرچی لە ڕاستیدا لە ئەنجامی هۆشیارییەوە بوو، بەڵام بەدبەختی ئاگاییی نووسەرانی لەوەدا بوو، كە نەیاندەتوانی لە بەرانبەر ئەو سەردەمانە بە شێوەیەكی قووڵی نیگەرانئامێز بووەستنەوە.. جگە لەوە كارەكانیان بەرهەمی ئەو گۆڕانكارییە فیكرییەكانی نەبوو، كە خودی خۆیان پێی هەڵدەستان، تا بتوانن ئەدەبێكی (خودی) نوێ بونیاد بنێن، بەڵكوو زمانێكی ئاسۆییی هاوبەشیان هەبوو، كە دەكەوتە نێوان خەڵك و شێوازی نووسینی ستوونی نوێنەرایەتی دەكرد، چ لە ناوەوەی نووسەر، ناخی نووسەر -چ وەك هاوبەشیكردنی خەڵك- لێرە ((لە نووسینی شیعری شەعبی)) زمان وەك مێژووی مەعریفە، ئاوارەی ڕابردوو بوو، بەڵام شێوازی نووسینی شیعری نوێ لەنێو مێژووی گشتیدا، بازدانێكی تاكەكەسی داهێنان و خەلقكردن بوو، هەوڵێك بوو یان كۆمەڵە هەوڵیكی تاكخوازانە بوو بۆ بووژانەوە و گۆڕینی بونیادی زمانی باو. لەسەر ئەو بنەمایە مێژووی ئەدەبی كۆن، مێژووییەكی خاو و بێزاركەر بوو، كە تێیدا گۆڕانكارییەكان هەڵبەز و دابەزییان بوو، لە شێوە و ناوەڕۆكی ژانرە ئەدەبییەكاندا ناڕێك دەردەكەوتن، بەڵام مێژووی ئەدەبی نوێ، خەریكە خێراتر دەبێت، نەك هەر وەك مێژووی نەشونماكردن، بەڵكوو وەك مێژووی داهێنان و خەلقكردن، بەپێی زاوزێكردنی پشتاوپشتگەری بەڕیوە ناچێ، بۆیە داهێنان لە ئەدەبی نوێ تاكخوازانەیە، باوك و كوڕ ناناسێ. تاك درووستكەرێكە، بەڵام لۆژیكی پشتاوپشتگەرێتی كە ئەدەبی كۆن بانگەشەی بۆ دەكات، تەگەرەیەكە لە تەگەرەكانی بەردەم وزە و هەڵسانەوە و جوانی ئەدەبی نوێ.

چالاكردنی زمان لە ڕێگای شیعرەوە

دوای ماندووبوونێكی زۆری ڕەخنەگری فەرەنسی (پێریس) بۆ دۆزینەوەی پێناسەكردتێكی وردی شیعر لەژێر ڕۆناكی بەردەوامی دەرچوون لە ناوكۆییەكان، دوای دروستبوونی ململانێیەكی تووندی نێوان شیعر وەك مەترسییەكی بەردەوام و پەخشان وەك مەترسییەك بە دژی شیعر، دوای هەموو ئەوانە (پێریس) گەیشتە ئەوەی بڵێ ((زمان ناتوانێ گوزارشت لە شیعر بكات، بەڵكوو شیعر فێڵ –لە زمان دەكا- یاخیبوونە، خەباتە بە دژی زمان) كەواتە چۆن ئەو دوو ڕستەی خوارەوە بەیەكەوە دەگونجێنین (شیعر گوزارشت لە زمان دەكات) (شیعر لە زمان یاخی دەبێت))؟. ڕەنگە چەمكی (لادانی زمانی) ئەوەی (كۆهین) پێشنیاری كردووە، جۆرە چارەیەك بێ، بەڵام ئەو چارەكردنە زمانێكی پێوانەیی (كە بوونی نییە) دەسەپێنێ، ((زمانێكی پێوانەییی دیار)) كە بۆ ئەوەی شیعر بونیاد بنێین، بتوانین لێی دەرچیین ((لێی لادەین))، بەڵام لەبەر ئەوەی قسەكردنی ڕۆژانە لادانی زمانی لێ دەكەوێتەوە و دەرچوونە لە زمانی پێوانەیی، بۆیە دەشێ بڵێین لادانی زمانی دەكەوێتە نێو لادانی ڕۆژانەی بەكارهێنانی قسەكردنەوە، بەم جۆرەش وێنەكە تا ئەندازەیەك دەشێوێ، یان بەیەكگەیشنێكی بە پیت دەخاتە نێوان شیعر وەك (یاریكردنێكی بەرزی زمانەوانی) و قسەكردنی ڕۆژانەوە.. چارەكردنی (كۆهین) وەك پشتبەستنێكی ڕەها (لە پێوانە و لادان) بۆ ناوكۆییە ڕەوانبێژەكان دەگەڕێتەوە، جا بۆ ئەوەی بگەینە پێناسەكردنی شیعر، وەك پێشنیارێكی نوێ خۆی دەنوێنێ. چونكە ئەو كێشە كۆن و نائومێدكەرانەی كە لە دەوری پەیوەندیی فۆرم و ناوەڕۆكدا دەسوڕێنەوە، تەنیا وێستگەیەكی بچووك پێك دەهێنن، كە دەشێ بۆ ئەوەی لێی دوور بكەوینەوە، لێی بوەستین، واتە لێكۆڵینەوە تەقلیدییەكانی شیعر (سەرەڕای هەوڵەكانیان) هەر لەنێوان (هەژاری و كەمخوێنی) دێن و دەڕۆن، دەڵێن فۆرم لە ناوەڕۆك جیا نابێتەوە، پاشان دەڵێن شیعر ئەوەیە كە فۆرم و ناوەڕۆك لەگەڵ یەكتر هاوسەنگ بێت ((هاوڕێك بەیەكەوە ڕێ بكەن)) ئەوەش چارەیەكی ئاسان و سازشكارانەیە، پێویستی بە هەوڵ و ماندووبوون و ڕاستی نییە. چونكە ڕەگەزەكانی فۆرم ناسراون و دەتوانین دەستنیشانیان بكەین و ئەركەكانیان بژمێرین و دیارییان بكەین، وەك چۆن دەتوانین ڕەگەزەكانی ناوەڕۆك دیاری بكەین و لێكۆڵینەوەیان لەبارەوە بكەین. كەچی لە پەخشان و بە دیاریكراوی پەخشانی ئەدەبی، هاوسەنگییەك لەنێوان فۆرم و ناوەڕۆكدا هەیە. بەڵام بەنسبەت پەخشانی زانستی ناوەڕۆك بەسەر فۆرمدا زاڵە، چونكە فۆرم لە پەخشانی زانستیدا ئامرازێكە بە وردی ئەركی گەیاندنی ناوەڕۆكە. كەواتە تەنها شیعر لە بایەخی فۆرم بەسەر ناوەڕۆكدا ناوازەیە، واتە لە بایەخی فۆرمەوە دەتوانین ئاستی پێشكەوتنی شیعرەكە و دابەزینی هونەری دیاری بكەین. فۆرم ئاراستەكانی ناوەڕۆكی قەسیدە دیاری دەكات، ئاراستەكانیش فەزای قەسیدەكە دەجووڵێنن و ئەو ئامانجانە دیاری دەكەن، كە قەسیدەكە هەوڵی بۆ دەدات، هەمووشیان تەگەرەن و جووڵەی فۆرم بۆ خۆیان كێش دەكەن. فۆرم ڕووتكردنەوەی فۆرم دیاری دەكات، فۆرم بەندە بە بەشتكردنی ناوەڕۆكی دیاریكراوی فۆرمەوە، حەقیقەتی ئەو شتەش ئەوەیە، كە فۆرم نوێنەرایەتی ڕێڕەوێك دەكات، كە لە میانیدا دەتوانین ناوەڕۆكی (هەرچی بێت) بە كردە نوێنەرایەتی بكەین. زمان لە كۆمەڵێ ڕەگەز پێكهاتووە بە ناوكۆییەكی دیاریكراوەوە بەندە، كە زمان دەكاتە فۆرم، نەك جەوهەر، بۆیە شیعر بەرهەمە، یان بەرهەمێكی ئەو ناكۆییەیە، واتە بەرهەمێكە لە (فۆرم)دا نەك لە جەوهەر، بۆیە شیعر فۆرمە لە فۆرمدا، یان میتافۆرم. بەڵام شیعر فۆرمی زمانەوانی نییە، بۆیە مافی ئەوەمان هەیە بپرسین جەوهەری شیعر بۆ كوێ چووە، جەوهەری شیعر كامەیە و چۆن بەدەست دێت؟ جەوهەر لە ڕەگەزەكانی زماندا بوونی هەیە، نەك لە دەرەوەی زمان، نەك لە كۆمەڵە شتێكی دەرەوەی زمان ((كۆمەڵە شتێك كە دەرك دەكرێن.. هتد)) ئەو شتانەی كە دەرك دەكرێن لەگەڵ جەوهەری ناسراوی فیزیادا یەك دەگرێتەوە، كەواتە جەوهەری شیعری، نەك جەوهەری فیزیایی لە كوێیەدایە؟ من پێم وایە (جەوهەری شیعری) بە شێوەی فۆرم لە وەدیهێنانی هەبووەكاندایە، لەبەر ئەوەی (وەدیهێنانی هەبووەكان) ئەگەرێكی لاوازە و بە گشتی دەكەوێتە نێو مەحاڵەكانەوە، بۆیە جەوهەری شیعری لە ناوەوەماندا وەك وەهمێكی جوان، نامۆ، سەرسوڕهێنەر خۆی دەشارێتەوە. بەم جۆرە دەتوانین دوای ئەو بەدواداچوونە بڵێین جەوهەری شیعری نە لە واقیعدایە، نە لە قەسیدەدا، بەڵكوو لە ناخی شاعیریدایە، جەوهەری شیعری پەندۆڵێكە ((چاڵمە- لە هاتووچۆکردنی پەندۆڵی سەعاتەوە هاتووە)) لەنێوان شاعیر و ئەوەی دەینووسێ هاتوچۆ دەكات، بەڵام كەی ئارام دەبێتەوە، ئەوە تەنها مردن دەزانێ، مەبەستم مردنی شاعیرە. نووسین بە كورتكردنەوەی زمان هەڵدەسێت، بە داپاچینی زیادە و درێژداڕییە ئاڵۆزەكانی، پاشان ئەدەب ((لە نووسیندا)) خێرا بە كەمكردنەوەی ئاڵۆزی خانەكانی نووسین هەڵدەستێ، بۆ ئەوەش شیعر بە تایبەتی دوایین ڕۆڵ دەگێڕێ، بەم جۆرە بابەتەكە وەك هەڕەمێكی بنكە فرەوان بە ئاراستەیەكی ورد و ناسك بەرەو لوتكە دەبێتەوە، بێگومان بنكە فرەوانەكەی ئەو هەڕەمەش زمانە. بەڵام لوتكەكەی شیعرە. لەوێدا فۆرمی شیعری وەك بارستەیەك لە ڕەمز و ئاماژە، ڕۆناكی دەبەخشێت و هەوڵ دەدات دووبارە بێتەوە و بێتە (میتافۆرمێكی باڵا)ی زمان، بەو ڕێگایەش زمان پاك بكاتەوە، لەوێشەوە وەك ئاماژەكاریی مۆزیكا بیچنێ، ئەوەش دووبارە هەوڵێكە بۆ پاككردنەوەی عەقڵی مرۆیی و هەڵوەشانەوەی بەردەوامی بنبەستووەكانی ڕەوانبێژی و ناڕەوانبێژی، كە زمان پشتی پێ دەبەستێت. هەموو هەوڵە دووبارەكانی شاعیرە گەورەكان بۆ گەیشتن بە ئاستە باشەكانی نووسین بە دڵنیایییەوە هەوڵی تاكەكەسین، كە كاتێ شیعر دووچاری چەقبەستن دێ، یان لە ئاستێكدا قەتیس دەبێت، ئەوە لە ئەگەری كەوتن ((ڕووخان))ی شیاو ڕزگاری دەكەن. بۆیە بازدان لە نووسیندا لە ئاستێكەوە بۆ ئاستێكی دیكەی بەرزتر، هەر تەنها بە واتای باڵاییی عەقڵ و ڕۆح نایەت، بەڵكوو چاككردن و كورتكردنەوەی زمانە. بەم جۆرە شیعر زمان دەكاتە دەقێكی كراوە، میكانیزمە شیعرییەكانی دەگۆڕێ تا كونیلەكانی زمان بكاتەوە، بۆ ئەوەی زمان بە جوانی هەناسە بدات و درێژە بە ژیان بدات. داتاشینی زمان (لە ڕێگای شیعرەوە) واتای كەمكردنەوەی دەستەواژە بەكارهێنراوەكانی شیعر نییە، بەڵكوو بە واتای شۆردنی بەردەوامی دەستەواژە جێگیر و بەكاربردووە ماندووەكان دێت، یان بە مانای گواستنەوەی دەستەواژە دووبارەبووەكانە بۆ كۆمەڵێ شێوازی نوێی بەكارهێنان، واتە وڕوژانی دەستەواژە نوێیەكان، بۆ ئەوەی دەستەواژە نوێیەكانیش ئاوێتەی زمانی باو بن و زمان بكەنەوە، ئەگەر زمانیش بكرێتەوە ئەوە عەقڵیش دەكرێتەوە و تەواوی ژیانیش دەكرێتەوە، بەم جۆرە شیعر بواری ژیانی بەرفرەوان دەكات، وەك چۆن بواری عەقڵ و زمانی بەرفرەوان دەكات، ئەوەش وەك ئەركی یەكەم و نایابی شیعر تەماشا دەكرێ. كەواتە ئەگەر ئێمە وەك ڕەخنەگر، واقیع یان خودی شاعیر وەك شوێنی بەدیهێنانی جەوهەری شیعری بە دوور بگرین، ئەوە بەو مانایەیە، كە بڵێین شیعر فۆرمی بەدیهێنان و دەركەوتنی ئەو جەوهەرەیە. بەو شێوەیە زمان هەر قسەكردن نییە، لە بواری واقیعی و دەروونی، یان سۆزداری ناوەوە و دەرەوەی شاعیر، بەڵكوو ڕۆڵێكی نائاسایی لە شیعردا دەنوێنێ. زمان لە شیعردا هەر تەنها دالی مەدلولەكان نییە، كە لەنێو فەرهەنگاندا دەیدۆزینەوە، یان لە سۆز و هەستی شاعیردا دەیدۆزینەوە.. بەڵكوو ((زمان لە شیعردا)) بە تەواوی بوونێكی سەربەخۆی  دیكەیە. (یاكۆبسن) دەڵێت: (بەڵام شاعیریەت چۆن دەردەكەوێت؟ لەوەدا دەردەكەوێت، كە وشە وەك وشە هەستی پێ بكرێت، نەك وەك جێگرەوەیەك بۆ ئەو شتەی كە بە ناوی كراوەتەوە، یان وەك دەركەوتنی هەست و سۆزی وشەكان و پێكهاتە و دەلالەت و شێوەی ناوەوە و دەرەوەیان، شاعیریەت تەنها شانشنێكی جیا لە واقیع نییە، ئەگەرچی كێشی تایبەتی خۆی و بەهای تایبەتی خۆی هەیە). زمان لە بنەمادا دنیایەكی سەربەخۆیە لە واقیع، بەڵام زمان پەیوەندییە سوودگەرا مەزنەكەی خۆی لەگەڵ واقیع دەپارێزێ. كەچی شیعر زمانێكی سەربەخۆیە لەنێو زماندا و بەیەك هەنگاو لە زمان دوور دەكەوێتەوە و بە دوو هەنگاو لە واقیع، بۆیە شیعر پەیوەندی لەگەڵ زمان و واقیع پەیوەندییەكی دژئامێز و جوانە و لەسەر ملكەچنەبوون وەستاوە. شیعر بریتییە لە زیادەڕۆیی زمان و واقیع لە بەریەككەوتنی نوێی تەقەڵەكانی چنین و پێشنیاركردنی سیستمێكی دیكە بۆ زمان و واقیع. ((شیعر بە ئاسایی خرایە نێو چواچێوەی پێدراوەكانی زمان، چونكە هیچ مەودایەكی لەنێوان (واقیع و زماندا) دانەناوە. شیعر خرایە نێو پێدراوەكانی زمان، چونكە دەیەوێ واقیع كۆپی بكاتەوە، كاتێ واقیع كۆپی دەكاتەوە، شیعر دەبێتە بەشێكی مردووی واقیع.)) كەواتە هەمیشە شیعر وەك شوێنی مەترسیداری ئاگایی و بڵێسە، لە زمان و واقیعدا و بە شێوەیەكی نوێ وزەی خۆی لە تێگەیشتن بەدەست دەهێنێتەوە، دوور لەو ناونانانەی كە ئێمە لە ڕابردوو وەك شیعر پێمان دابوو، بەڵام ئەمڕۆ كات ڕێگا نادات هەمان ئەرك بە شیعر ببەخشین. لێرەدا ئەوەی پێشنیارمان كردووە ئەوەیە، كە شیعر لەو هەوڵانە دانابڕێ كە نوێنەرایەتی واقیعی جوانناسی یان زمانی دەكات، بەڵكوو شیعر لەلایەك جەخت لە سەربەخۆییی خۆی و ئەركی شیعری دەكاتەوە و لەلایەكی دیكە هەوڵ دەدات خزمەتێكی گەورە بە زمان و واقیع بگەیەنێت، پیسبوونی زمان و واقیع بە شیعر، ئەگەرێكی نایابی شیعرە، تاكو چالاكی نوێ بۆ بزاڤێكی جیاواز. بۆ هەژاندنی خانەكانی خۆی بخاتەوە و هیچ سەرهەڵدانێكی نوی بۆ ئەوان نەهێڵێتەوە، ئەگەرچی شیعر لە ئەنجامدا هەوڵ بۆ زیندووكردنەوەی زمان و واقیع دەدات، بەڵام بەردەوام خۆی لێیان دابڕێت.

سەرچاوە:

رۆژنامەی (زەمان)

ژمارە 1933 ڕێكەوتی 5/10/2004

تێبینی: ((جووت كەوانەكان)) بۆ ڕوونكردنەوەی زێتر، وەرگێڕ دایناون.

The post زمان و شاعیر appeared first on ژنەفتن.

زمان لە گفتوگۆكردندا زیندووە، لە نیگاركردندا مەرج نییە، زیندوو بێت. بەڵام چونكە زمان هەموو شتێ‌ ناڵێت، ئیتر زمان چارەیە، نیگارە، جەستەیە، جەستە قسان دەكات، شتەكان قسان دەكەن، مێژوو قسان دەكات، توانا فەردی و كۆمەڵایەتییەكان قسان دەكەن، مردن و ژیان بێ‌ پچڕان بە هەزاران جۆر قسان دەكەن… میكانیزمی ژیان مرۆڤ و زمانە، زمانە كە دەربارەی زمان دەدوێ‌، زمان كە دەربارەی خۆی دەدوێ‌، هیچ شتێ‌ لە مرۆڤ جوانتر نادۆزیتەوە. (مرۆڤ بەرهەمی زمانە).

كتێبەكانی ئایین و ئەو كتێبانەی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی پێك هێناوە و بووەتە كتێبێكی پیرۆز، تابلۆكانی موسا، دە سپاردەكە، هێڵكارییەكانی تەوارات، ئینجیل، دەقە پیرۆزەكانی قورئان… هیچ شتێ‌ لە زمان جوانتر نادۆزنەوە، بۆ ئەوەی دەربارەیان بدوێ‌. بەشێكی گەورەی جوانی زمان لەوەدایە لە زەمان و سیاقێ‌ دەنووسرێ‌ و لە سیاقێكی دیكە و لە شوێنێكی دیكە و لە كاتێكی دیكە دەخوێندرێتەوە. بەردەوام زمان حەقیقەتی خۆی لە (زەمەن)ە جیاوازەكانی گفتوگۆ و دانوستاندن و گۆڕانكارییەكاندا دەبینێتەوە. مرۆڤ و زمان بۆ هەمیشە لە سەیروورەدان.

داهێنان میكانیزمی ژیانی زمانە، دەسەڵاتی حەقیقی زمان گفتوگۆ و دانوستاندن و گۆڕانكارییە! سەیروورە دەسەڵاتی حەقیقی زمانە، زمان لە ڕێگای گفتوگۆ و دانوستاندن و گۆڕانكارییەوە هەست بە دەلالەتەكان دەكات، بەڵام حەقیقەتی دەسەڵات ڕووداوەكان ڕاڤە دەكاتەوە! ئایا زمان دەكەوێتە كوێی حەقیقەتەوە؟ 

زمان دەكەوێتە ڕاڤەكردنی بێ‌كۆتاییی حەقیقەتەوە. بەو مانایەش حەقیقەت و ڕاڤەكردن هۆكارن بۆ مانای هەتاهەتاییی زمان و سەیروورە. كەواتە نە ئایین، نە زانست، نە فەلسەفە ناتوانن نهێنیی ژیانی مرۆڤ كەشف بكەن، ئەگەر زمان و ڕاڤەكردن و سەیروورە هاوكارییان نەكات. لەبەر ئەوەی زمان بنەمای هەمووانە، ژیان بەردەوام كراوەیە.

 ئەوەی تایبەتە بە هەمووان، ئەوەی تایبەتە بە مرۆڤ و حەقیقەت موڵكی منیشە، واتە كاتێ‌ زمان قسان دەكات، من قسان دەكەم، كاتێ‌ من قسان دەكەم، واتە مامەڵە بە كردەی زمانی تایبەت بە خۆم دەكەم، لە هەمان كاتدا ئەوە منم كە قسە لە حەقیقەت و سەیروورەی تایبەت بە خۆم دەكەم. ئەوە تیۆریی نیازخوازییە كە لای (جۆن سێرل) ژیانی ڕاستەقینەی دەگەشێنێتەوە. واتە نیازی قسەكەر بەر لە گوتار ئامادەیی هەیە. واتە كاتێ‌ دەڵێی (كات) درەنگە، واتە دەتەوێ‌ بۆ ماڵ بگەڕێیتەوە. لەسەر ئەو بنەمایە دەتوانین قسەیەك بۆ تێزی لاكان (مرۆڤ بەرهەمی زمانە) زیاد بكەین و بڵێین مێژووی مرۆڤ، مێژووی هەڵەكانی مرۆڤە، وەك چۆن مێژووی زمان مێژووی هەڵەكانی زمانە، هەروەها مێژووی حەقیقەتیش! كەواتە نە مرۆڤی ڕەسەن بوونی هەیە، نە زمانی ڕەسەن، نە تاكە حەقیقەت، لەو بیرۆكەیەدا مرۆڤ دەرئەنجامی ڕاڤەكردن و زمان بەلبەلەی زمان و حەقیقەت ڕووەكانی خودی حەقیقەت دەنوێنێ‌! بە مانایەكی دیكە ژیان هەرگیز ڕۆژێ‌ لە ڕۆژان تەنیا و بێگەرد و یەك ڕوو نەبووە، ژیان لە خوێنی حەقیقەت و زمان و مرۆڤە جۆراوجۆرەكان دێ‌ و دەچێت. كەواتە كێشەی ژیان لە ڕاڤەكردن و گفتوگۆ و بەیەكگەیشتنی بەردەوامدایە! بەڵام كیشەی مرۆڤ و زمان كێشەی حەقیقەت نییە، كێشەی سەیروورەیە. بە دیوەكەی دیكە مرۆڤ و زمان لە ڕووەكانی حەقیقەت جیا نابنەوە.

مرۆڤ و زمان، زمان و مرۆڤ

بێگومان هیچ بیركردنەوەیەك لە دەرەوەی ڕاڤەكردن و بەیەكگەیشتن و بەردەوامیدا نییە، ئەوەی لە هەموو كولتوورێكدا جێگای بایەخپێدانە جیاوازیی بنەمای ڕاڤەكردن و بەیەكگەیشتن و بەردەوامییە، ململانێی پێكگەیشتنەوەی مرۆڤ و زمان، ڕاڤەكردنی زمان و مرۆڤە،  دینامیكیەتی پێكگەیشتنی مرۆڤ و زمان، كێشەی ڕاڤەكردنی زمان و مرۆڤە، یان بە مانایەكی دیكە ڕێككەوتنی مرۆڤ و زمان، زمان و مرۆڤ، لە ڕاڤەكردن و بەیەكگەیشتن و بەردەوامیدایە. لێرەدا پرسیاری ئەو سەنتێزە ئەوەیە ئایا ڕێزگرتنی زمان و مرۆڤ لە پێكگەیشتندا گرنگترە یان گەیشتن بە تاكە حەقیقەتێك؟

بە بڕوای من پرسی مرۆڤ و زمان، زمان و مرۆڤ لەنێوان ئەوەی بێكۆتایییە و ئەوەی كە مێژوویییەدا هەروا دەمێنێتەوە. جیاوازیكردن چۆن دەبێ‌؟ دیار نییە، مرۆڤ بێكۆتایییە و لە سەرووی مێژووەوەیە، یان زمان مێژوویییە و بەردەوام لە ڕاڤەكردندا بێكۆتاییدا خۆی دەبینێتەوە؟ مرۆڤ و زمان، زمان و مرۆڤ چوونەتەوە ناوەخۆیانەوە، مرۆڤی بێ‌ زمان و زمانی بێ‌ مرۆڤ لە دەرەوەی ژیاندان. بەڵام ئایا هیچ مرۆڤێ‌ هەیە زمانی تایبەتی خۆی لەگەڵ مرۆڤێكی دیكە دابەش بكات، ئایا مرۆڤ لەگەڵ زمانی خۆی لە ناوەوەی خۆیدا دەژی و زمان لە دەرەوەی خۆیدا دەژی؟

زمان پاشای هەمووانە، لە ڕابردوو و ئێستا و داهاتوودا، مرۆڤیش.. ڕاستە لایەنی ماددی بوونی زمان و مرۆڤ شتێكی بەرچاوە، شێوەی كتێبی ڕستەسازی، كە تۆزی لەسەر نیشتووە،  بەڵام بەو مانایە زمان ئەوە نییە، كە لە جەستەی خۆی دەردەچێ‌ و دەچێتە نێو جەستەی مرۆڤەوە، بەڵكوو ئەو بەرگە سرووشتییەیە، كە دەچمە ناوییەوە بۆ ئەوەی لە ڕێگای خزینەكانی خۆمەوە ببمە تاكێك لە تاكە ئازادەكانی كۆمەڵەی زمان.

كەواتە كەسی قسەكەر بەو مانایەی كە تاكێكە ئەوە دەڵێ‌، كە دەیەوێت. (چۆمسكی) دەڵێت: من قسە بە ڕستیەك دەكەم، كە بەر لە من كەس قسەی پێ نەكردووە، چونكە من ڕێزمان بە ڕێگای تایبەتی خۆم بەكار دەهێنم. هەڵبەتە یاسا پارێزگاری لە خاوەندارێتیی تاك دەكات و سزای قسەدزەكان دەدات. (نیچە) لە زەرادەشت وای گوت، دەڵێت: من زارێكم نییە بۆ گوێیەكانتان.

ئەوەی مرۆڤ لە زمان بە خاوەندارێتی هەڵدەستێ‌، پرۆسیسەكردنی ئازادییە؟ زمان موڵكی گشتییە، فۆرمێكی كۆمەڵایەتی هەیە. ئەو مانایەی، كە مرۆڤ بە كاری دەهێنێ‌، سەرەڕای شێوازی تایبەتی (من) و بەر لەوەی مۆركی (من) و ئازادیی (من)ی پێوە بێت، موڵكی كۆیە. من ناتوانم شتێ‌ بڵێم تەنها ئەوە نەبێ‌، كە یاسا و ڕێسای زمان ڕێگام پێ دەدات. من بیرۆكەكانم دەخەمە بۆتەی زمانێكی كۆمەڵایەتییەوە، ئەوەی كە ئازادیم كۆت دەكات، موڵكی كۆیە. قسەكەر ناتوانێ‌ هیچ بڵێت، تەنها ئەوە نەبێ‌، كە هەڵوێستی مێژوو، یان كە ئازادی بە مانا بەرفرەوانەكەی ئەو سەردەمە، كە تێیدا دەژیت، ڕێگای پێ دەدات. مرۆڤ لە میانی خۆی و ئازادی و نەسەقێكی كۆمەڵایەتییەوە قسان دەكات.

كەواتە لەنێوان زمان ڕووت و تاكئامێزە، مرۆڤ بەر لەوەی بیر بكاتەوە لەسەریەتی بڕیار بدات كەوا بە شێوەیەكی شاعیرانە لە ماڵی زماندا نیشتەجێیە. مرۆڤ زمانی پۆشیووە، مرۆڤ بەرهەمی زمانە، زمان ئازادیی مرۆڤ دەكێشێ‌ و مرۆڤ لە ڕێگای زمانەوە قسان دەكات، بیركردنەوەی مرۆڤ دەكەوێتە نێو خەیاڵی زمانەوە. بەڵام ئایا كەسی قسەكەر چۆن ئەوە دەڵێ‌، كە دەیەوێت، واتە چۆن بە شێوازی ئازادانەی خۆی دەدوێت؟!

ئەگەر زمان سروشتی بێت، كەواتە مرۆڤ بەرگی ئازادی و سروشتی پۆشیووە، چونكە زمان فەزایەكە لە ئازادی، ئازادیش خودی بوونە، مرۆڤ لەو بوونەوە دەڕسكێ‌! ئەگەر ئازادی بوونی نەبێ‌، كەواتە مرۆڤ و جیهان دەكەونە بەندەوە. داهێنان بوونی دەكەوێتە تەگەرەوە، بێ‌ ئازادی تاك ناتوانێ‌ بە داهێنان هەڵسێت، هەر لە ڕێگای ئازادییەوە دەتوانین بەو تەعبیرەی (هۆڵدرین) بگەین، كە زمان گوڵی دەمە.

حەقیقەتی بوونی مرۆڤ جگە لە حیكمەتی داهێنان و جەوهەری ئازادی شتێكی دیكە نییە. كۆی ئەو بیرۆكەیەش قەرزاری چەمكی خەیاڵی زمانەوانییە. خەیاڵی زمانیش بە مانا جەوهەرییەكەی شیعرە، لێرەوە زمان قسان دەكات، پارێزگاریكردنە لە سروشتی ئەسڵی شیعر، مرۆڤیش شیعرێكی خودایییە.

كەواتە ئەگەر لە بارەی زمان گوڵی دەمە، وەك ئەوەی كە مرۆڤ شێواز بەپێی تێگەیشتنی زمان، یان لە فەشەلی تێگەیشتن دروست دەكات، هانا بۆ (ژێل دولۆز) بەرین، ئەوە  هەر شێوازێك بۆ خۆی زمانێكە، فرە زمانی مرۆڤ كۆ دەكاتەوە. بۆ نموونە: تۆ وەك باوك شێوازێك دەدوێیت، وەك كاسبكار شێوازێكی دیكە… بەو مانایەش مرۆڤ لە فرەزمانی و هاوئاهەنگییە مەرجی بنەڕەتی ئازادی دەسازێنێ‌. تۆ ڕۆژانە بەردەوام بە چەندین شێواز (یان وەك دولۆز دەڵێت بە چەندین زمان) قسە دەكەیت، خودا لە شێوەی مرۆڤەوە قسان دەكات.

مرۆڤ بە زمانەوە مرۆڤە

زمان ماددییە، چونكە دەنگە. مرۆڤیش ماددییە، چونكە دەنگدانەوەی سەیروورەیە، دەنگ قابیلی ئەوەیە بێتە هەڕەشە، هەروەها دەنگدانەوەی سەیروورەش. زمان و مرۆڤ لە چوارچێوەی ئایكۆنەكانەوە خۆیان دەردەخەن. جیهان پابەندە بە مرۆڤ، زمان، كە لە ڕێگای سەیروورە، دایكەوە یان بە مانا (ئۆگستین)ییەكەی لە ڕێگای خوداوە بەرجەستە دەبێ‌ (زمان تاقە ئامرازێكە خودا بە مرۆڤەوە دەلكێنێت) ئەو تێزە لە ناونانی شتەكانەوە ڕێگا بە زمان، مرۆڤ دەدات، بێتە دەرەوەی بوون! زمان لە ڕێگای مەدلوولەكانییەوە دەكەوێتە دەرەوەی بوونی خۆیەوە، مرۆڤ لە ڕێگای ناونانەوە دەكەوێتە دەرەوەی بوونی خۆیەوە. كەواتە كە خودا ناوەكان فێری مرۆڤ دەكات، ئەو كاتە زمان لە مرۆڤدا دەڕسكێ‌ و ئەو كاتە زمان ملكەچی چوارچێوە وێنەیییەكان دەبێ‌!

لێرەدا ئەگەر حەقیقەتی زمان لە ناوەكانەوە، یان بە مانایەكی دیكە لە زمانی (دایك)ەوە ملكەچی چوارچێوە نیگارەكان بێ‌ و دواجار چوارچێوەی نیگارەكان یاسا و ڕێسایەك بەڕێوەی بەرێت، ئەوە داهێنان لە سەر نێودژی نێوان پاكێتی دایك و پیسبوونی دایك وەستاوە.

بە كورتی زمان و مرۆڤ بەردەوام لە ڕێگای (پارێزگاریكردن) و (پیسكردن) بە كرداری گفتوگۆكردن و ڕاڤەكردن و بەیەكگەیشتن، گۆڕانكاری و بەردەوامی دەنوێنێ‌، هەر لە ڕێگای ئەو كردەیەشەوە مرۆڤ لە زمانەوە گەشە دەكات و بەردەوام پێش دەكەوێت. ئەگەر پارێزگاریكردن لە ڕووتی زمان دیدێكی گشتی و بەڵگەنەویستی خەیاڵی وشە و وڕێنەی هەرائامێز بنوێنێ‌! ئەو دیدە هاوگونجانێكی ناجێگیر لەنێوان تاك و كۆ دروست بكات و دواجار بەكارهێنانەكان ئەوە بێ‌، كە بە شێوەیەكی گشتی دەكەونە بەر چاو. ئەوە پیسكردن دەكەوێتە دووتوێی سەیروورە و هەمیشە لەسەر خوازەی دایك خۆی نوێ‌ دەكاتەوە.

لێرەدا لەنێوان پارێزگاریكردن و پیسكردن، دەشێ‌ بڵێین زمانی مرۆڤ بە مانا جەوهەرییەكەی شیعرە! واتە لە مرۆڤ و زماندا شتێك نییە پێی بگوترێت واقیعی جێگیر، بەو مانایەش جیاوازییەكانی گفتوگۆكردن و ڕاڤەكردن و ململانێی بەردەوامی پێكگەیشتنەوەی مرۆڤ و زمان، ناوێكی دیكەیە بۆ جێگیرنەبوون و سەیروورە.

هەولێر 6/7/2024

The post میكانیزمی ژیانی زمان و مرۆڤ appeared first on ژنەفتن.

كەواتە لە بەرانبەر سوبێكتدا، لە بەرانبەر داهێناندا فەزای گریمانەییی ئاماژەكان نوێنەرایەتیی واقیعی مەتریاڵی دەكەن، بەڵام سوبێكت لە سیستمی هەڵبژاردن دانەبڕاوە، بەو مانایەش داهێنانی ئەدەبی و هونەری لە سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد لە ڕێگای پۆلێنكردنەوە، دەتوانێ خۆی لەگەڵ واقیعی گریمانەییی ئاماژەكان بگونجێنێ‌. كەواتە لە ئۆتۆمبێلی بێ شۆفێرەوە تا سیستمی ناسینەوەی دەنگ… دەبێ‌ بە شوێن فۆڕمێكی دیكەی نوێی ئەدەبی هونەریدا بگەڕێ‌ و سوود لە هەموو تواناكان وەربگرێت.

شاشەی گێڕانەوەكان ڕووخسارێكی گرمۆچەبوو پیشان دەدەن و لێی نووسراوە پێش. لای چەپی شاشە ڕووخسارێكی ئایدیالی پیشان دەدات و لەسەری نووسراوە پاش. بەڵام سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد فەزای ئەتۆمگەرایی و گریمانەییی سیمیۆلۆژیا، لە چاك و خراپ خاڵی كراوەتەوە و فۆرم، جێگەی جەوهەری گرتۆتەوە.

پرسیار ئەوەیە ئایا سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد، دنیای فاشیزمی تەكنۆلۆژیایە، یان مەیلی فاشیزمی زمان؟ ئایا سوبێكتی لاكانی چیدیكە دەتوانێت بە ”ڕەش – سپی“ بدوێت؟ بێگومان ئیتر مرۆڤ لەو فۆڕمە خودایییەی خۆی دوور دەكەوێتەوە، ئیتر زمانی ئەدەب و هونەر، سەیروورە و نوێبوونەوە و گۆڕانكاری و خۆگونجاندنە، بەردەوام زاڵبوونێكی ڕێژەیی بەسەر كات و تێگەیشتندا دەسازێنێ‌.

فەزای گریمانەیی وڕوژاندنی خوێندنەوە

دەشێ‌ مەیلی گێڕانەوە و شیعرییەت هەڵاتن بێ‌، لە نمایشی ڕۆژانە و هێزی بزوێنەری فەزای گریمانەیی (بە مانا بۆردیارەكەی)، بە دیوەكەی دیكەش دەشێ‌ خەیاڵی گێڕانەوە و شیعرییەت وەك نووسینەوەی نووسین، پانتایییەك بۆ ئاوێتەبوونی وەهم و واقیع خۆش بكات! بەڵام ئەوەی ئەو وەهمە هەڵدەمژێت، هێزی بزوێنەری ماشێنی پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد نییە، بەڵكوو بە شێوە تەقلیدییەكە مەیلی بزوێنەری وەرگر و خوێنەرە، ئەوە توانای وەرگر/خوێنەرە لە فەزای خوێندنەوە و دوای (بەخەبەربوونەوە لە نمایشەكان) دەچێتە فەزای گریمانەییی جیاوازی واقیع، بۆ خودی واقیع.

وەك چۆن وەرگر/خوێنەر ناتوانێ‌ لە فەزای خوێندنەوە بێتە دەرەوە، سوبێكتی سەردەمیش ناتوانێ‌ لە دەرەوەی مەیلی ئەتۆمگەراییی پۆستمۆدێرنەدا بژیت! وەرگر/خوێنەر لە دەرەوەی خوێندنەوە، وەرگر/خوێنەر نییە. سوبێكتی سەردەم لە دەرەوەی دنیای ئەتۆمگەرایی سوبێكتی سەردەم نییە. فەزای گریمانەكراو و فەزای خوێندنەوە بەو مانایەیە كە (سوبێكتی تەكنۆلۆژی و خوێنەری زمان) لەگەڵ نیشانەكان و گەیاندنی پراكتیكی هێماكان پێك دەگەیەنێت، لەوێشەوە تێگەیشتن و ڕاڤەكردن و جێبەجێكردن بەجێ دەهێنن. ئەوەش خوێندنەوەی ژیان و فەزای گریمانەكراوە، كە جیاوازی و دیالۆگ و تێگەیشتن، سیماكانی دەنەخشێنێ‌. كەواتە ئەگەرەكانی گۆڕانكاری هەنگاوی جیاواز و بیركردنەوەی جیاواز و هۆشیاریی جیاوازی دەوێت.

فەیلەسووفی فەڕەنسی ژان بۆدریار لە یەكێك لە بەرهەمەكانیدا حیكایەتی كەسێك دەگێڕێتەوە بە ناوی ئیشی (Ishi)، ئەو كەسە سەر بە دانیشتووانە ڕەسەنەكەی ئەمەریكایە و دوایین هیندییە لە خێڵەكەی لە ژیاندا مابێ‌، ڕادەگوێزرێت بۆ شاری سان فرانسیسكۆ. (ئیشی) سەری سووڕ دەمێنێت لە دیمەنی ئەم خەڵكگەلەی لەوێ دەیانبیێت، وێنەی گەورەییی شارەكە و قەرەباڵغی و ڕێژەی زۆری دانیشتووان دەیگەیەننە ئەو بڕوایەی كە هەموو ئەو كەسانەیش وا پێشتر مردوون، هاتوون لەم شارە نیشتەجێ بوون، مردووەكان دەچنە نێوان زیندووەكانەوە و مەودایان لە یەكتری بۆ دەهێڵنەوە. بەو جۆرە زیندووەكان و مردووەكان بە پاڵ یەكترییەوە دەژین. دواجار لە بیركردنەوەی (ئیشی)دا ئەوە مردووەكانن پەیوەندیی نێوان زیندووەكان ڕادەگرن. دەمەوێ‌ لەو خوێندنەوەیەدا بڵێم لە دنیای پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرددا، زیندووەكان ناتوانن بێ‌ ئەدەب و هونەر بژین؟!

پرۆسەی خوێندنەوە، جیاوازی و فرەیی ڕەنگرێژی دەكات، شیعرییەت و گێڕانەوە ناتوانێ‌ لاساییی مردووەكان و زیندووەكان بكاتەوە! خوێندنەوە واقیع و خودی واقیع و نەهاتنەوەیە لە واقیع، یان بە مانا سیمیۆلۆژییەكەی زێدەواقیعییە! ئەوە خەیاڵی گێڕانەوە و شیعرییەتە، كە بە خێرایی دەبێتە كۆدێكی دیكە بۆ سوبێكت، (بە مانا بۆدریارەكەی) دەبیتە كۆد و پاسۆرد و ژمارە و ئەكاونت، پەیوەندی و عەشق و سێكس و پێكەنین و گریان و…

لە دواجاردا تێزەكە ئاوای لێ دێت: ڕاستی لە خەون دەچێت. بەڵام ئەو تێزە هەڵەیە چونكە جێگوڕكێ‌ بە ڕۆڵی خەون و ڕاستی دەكرێت، ئەو كاتە دەتوانین لەگەڵ فرۆیددا دژ بە فرۆید بڵێین: چەپێنراو بە ڕێگای خەوندا نایەتەوە، بەڵكوو بە ڕێگای ڕاستیدا دێتەوە. (بۆ زێتر شارەزایی و بەدواداچوون بڕوانە: زێدەواقیعی: چەند یادداشتێك دەربارەی فەزای مەجازی-هاوار محەمەد). وەك ئەوەیە بڵێیت: مەیلی گێڕانەوە و شیعرییەت بە ڕێگای خەونی ئەدەبیدا نایەنەوە، بەڵكوو بە ڕێگای زیرەكیی دەستكرددا دێنەوە.

لۆژیكی ناهاوسەنگیی پێكگەیاندن

بە گشتی میدیا دەروازەی گەیاندنی زانیاری و جوانی و مانایە. لە دنیای پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرددا میدیا وەك بەدیلی ڕۆحی بە دەوری جەستەدا دەسووڕێتەوە! كلینەكانی جوانكاری، هۆڵەكانی لەشجوانی، پرۆتین و كریاتین و بۆتۆكس و فیلەر، ڕجیمە خۆراكییەكان… بە دیوەكەی دیكە زمانی میدیایی، یان مەیلی میدیایی وەك بەرهەمهێنانەوەی بەردەوامی جەستە و ئاماژەكان خۆی نمایش دەكاتەوە. بەڵام گوتاری میدیایی هەر تەنها بابەتی خوازراو و مانای ڕووكار و جووڵەی سادە و ڕاستەوخۆ ناگەیەنێت، بەڵكوو مانای ناوەكی و ناڕاستەوخۆیشی لەخۆدا هەڵگرتووە و لە پشت جووڵە و وێنەكان و وشەكانەوە دنیایەكی مانادار لە ئارادایە. جگە لە هەموو ئەوانەش مۆڕكێكی چێژئامێزیش لەخۆ دەگرێت. بۆیە ئەمڕۆ مەیلی (زمان، تەكنۆلۆژیا) لەبری میدیا بۆتە گەورەترین دەسەڵاتی سەر گۆی زەوی، دەتوانێت زۆرترین كاریگەری بخولقێنێت.

بێگومان كاركردنی تەكنۆلۆژیا و سیمیۆلۆژیا لە گوتاری میدیاییدا جێكەوتە و نرخی خۆی هەیە، بۆیە كاتێك بۆدریار وەك هۆكاری گواستنەوەی دەلالەت و بایەخی ڕووتكردنەوە لە مانا، دەڵێ‌ ئاماژە كاڵایە بۆ كاڵایەكی دیكە… ئەلتەرناتیڤێكی بەتاڵە بۆ كاڵایەكی دیكە، دالێكە بۆ دالێكی دیكە و بە گشتی مەدلول لەناوچووە! دەیەوێ‌ بڵێ‌ مانا كەمتر و كەمتر ئامادەیە. سەیر نییە لەمیانی سیمیایی نوێدا ژان بۆدریار وەك خوازەی گەورە تەماشا زمان بكات؟! چونكە زمان لە سیمیۆلۆژیادا توانای ئەوەی هەیە، كە هەموو ئەو سیستمانەش لەخۆ بگرێ‌، كە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ گوزارشت لە خۆیان ناكەن و ئاماژەی ئەبستراكتین و هەر تەنها ئاماژە بە دەلالەتەكانیان دەكەن. دەكرێ‌ ئەو قسەیەی بۆدریار دووبارە ململانێی فاشیزمی تەكنۆلۆژیا و فاشیزمی زمان بیر بخاتەوە. ئەوەش كۆتاییی مێژووی ئەدەب و هونەر نییە، وەك دەڵێن بەڵكوو كۆتاییی جوگرافیایە: هەر ئەوەشە سەردەمی ئێمە بە یەكگرتنی كات و شوێن جیا دەكاتەوە، یەكگرتنی كات و شوێن، لە فەزای گریمانكراوی زیرەكیی دەستكرد تێناپەڕێ‌. میترۆستراتیژیا شوێنی جیۆستراتیژیای گرتۆتەوە. بەم جۆرە ڕووداوی سوبێكتی داهێنەر بە كاتدا درێژ نابێتەوە، زیاتر لە كودەتا نزیكە وەك ئەوەی تەنها ڕووداوی لەپڕ بێ‌، ڕووداوی نمایشكارانە بێت. ئەمڕۆ دنیا، دنیای ناوەندیارە، لە گۆڕەپانی ڕۆشنبیریی ڕەخنەگر ناوەندیاری دانەر و خوێنەرە، مێژوونووس ناوەندیاری ڕابردوو و ئێستایە… بەڵام ئایا تەكنۆلۆژیا ناوەندیاری زمانە، یان زمان ناوەندیاری تەكنۆلۆژیایە؟

ئێستا داوا لە نووسەر دەكرێ‌ پەیوەندی لەگەڵ هۆیەكانی ڕاگەیاندن و تەكنۆلۆژیا ببەستێ‌، یەكەمجار بە دوای مەیلی میدیادا بڕوات و بەر لەوەی بە دوای مەیلی زمان و نووسیندا بكەوێت، چونكە لە ڕێگای تەكنۆلۆژیا و میدیاوە دەبێتە دانەر!

بەڵام بێگومان زمانەكان نووسین درووست دەكەن، تەكنۆلۆژیا وێنەكانی بڵاو دەكەنەوە. دانەرەكان لە ڕێگای زمان و تەكنۆلۆژیاوە ژیانی خۆیان، چالاكییەكانیان دەناسێنن. ڕەنگە بتوانن گۆرانی لە بارەی خوێندنەوەی خودی نووسینەوە بچڕن، ببنە خوێندراوە بەر لەوەی بخوێنرێنەوە! لیرەوە دنیای نمایش ڕوویەكی دیكەی دەسەڵاتی زمان و تەكنۆلۆژیا نیشان دەدات.

پەڕگیری و تەنیایی

هێزی ئەدەب چییە؟ سارتەر دەڵێ‌ هێزی ئەدەب هێزێكە، ئەدەب تێدەپەڕێنێ‌. كەواتە پرسیارەكە دەچێتە نێو توانای سوبێكتەوە، ئەدەب لەو هێز و توانایانە پێكهاتووە كە لە سەرووی ئەو شتانەوەیە، كە پشتی پێ دەبەستین. سوبێكتی داهێنەر دەتوانێ‌ تەنیا بێ‌، نەك پەڕگیر. تەنیایی توانایەكی بنەڕەتییە لە داهێناندا، بەڵام پەڕگیری تووندوتیژی دەخاتەوە، سوبێكتی داهێنەر بۆ تەواوكردنی گفتوگۆی بەرفرەوان لەگەڵ مەیلی تەنیایی دەمێنێتەوە، بەڵام لەگەڵ هێزی پەڕگیری هەڵناكات؟!

خوێندنەوە لە سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد چیدی ڕاڤەكردنێكی نوێ‌ نییە بۆ دەروونی خوێنەر، بەڵكوو دیدێكی نوێیە بۆ جیهانبینی. وەك چۆن سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد تەنها فیكری نوێی بەرهەم نەهێناوە، بەڵكوو بونیادی خودی بیركردنەوەی گۆڕیووە. واتە لەبری سرووشتی نیشانەكان و چۆنیەتیی ڕاڤەكردن، نیشانەكانی گۆڕیووە. هەڵبەتە ڕاڤەكردن یەكەمی نییە، چونكە تێگەیشتن ڕاڤەكردن بەڕێوەی دەبات، هەموو بابەتێ‌ بابەتەكانی ڕاڤەكردنی یەكەمە، بەم جۆرەش ناتوانین بەبێ‌ خوێندنەوە و تێگەیشتن، ڕاڤەكردن دابمەزرێنین، ڕاڤەكردن تەنها لەسەر ڕاڤەكردنی پێشتر نەبێ‌ دانامەزرێ‌، ئەوەی ئەو دوو ڕاڤەكردنەش بە یەكەوە دەبەستێتەوە پەیوەندی نێوان تەكنۆلۆژیا و زمانە. شیعری بێ‌ شیعرییەت، گێڕانەوەی بێ‌ خەیاڵ، وەك ماست، پەنیری، شیری، بێ‌ چەوری، قاوەی بێ‌ كافایین، جگەرەی بێ‌ نیكۆتین… لە خوێندنەوە و تێگەیشتن و ڕاڤەكردن دوورمان دەخەنەوە. هەموو ئەوانەش لە دنیای پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد ناوی ئەو بەرهەمهێنراوانەن كە دووبارە بەرهەم دەهێنرێتەوە و هەموو ڕاڤەكردنێ‌، هەموو چێژێ‌ لە خۆیاندا ون دەكەن، تەنها ناوەكەیان نەبێ‌! ئەوەش فێڵێكی ناهۆشیارانە نییە بەڵكوو هۆشیارانەیە، شاراوە نییە، بەڵكوو كەشفكراوە، فریودانی تەكنۆلۆژیا و فریودانی زمانەكانە.

ئێستای تەكنۆلۆژیا و سروتی گەڕانەوە

نیتشە دەڵێ‌ ژیان لە خۆشیی ڕسكاوە، بەڵام گەمژەكان هەموو لقەكانی ژەهراوی دەكەن. ئەگەر (خۆشی) تەرجەمەی (دیالۆگ) بكەین، دەتوانین بڵێین دیالۆگ تەواو لەگەڵ هەموو ئەو ژەهراویبوونە دژ دەكەوێتەوە، دیالۆگ تەواو لەگەڵ هەموو سەپاندنێ‌ دژ دەكەوێتەوە… كەواتە پەیوەندیی نێوان سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد و ئەدەب وهونەر، ئەگەر سەپاندنی تێدا نەبێت ناوازەییی تەكنۆلۆژیا و ناوازەیی داهێنانی ئەدەبی و هونەرییەكان لەكەدار ناكات.

 ئەگەرچی پاڵنەری داهێنان دیاریكراو نییە، بەڵام كردەی داهێنان لەبارەی داهێنانەوە گۆڕان و سەیروورە و بەردەوامییە، بۆیە زمان دەتوانێ‌ لەگەڵ سەردەمی پاش حەقیقەت و تەكنۆلۆژیای نوێدا دیالۆگ درووست بكات. دەمەوێ‌ بڵێم پارێزگاریكردن لە داهێنان بە دڵنیایییەوە لە غەریزەی عەشقی سوبێكت و دیالۆگەوە سەرچاوە دەگرێ‌، بەڵام ئاشكراكردنی ئەو غەریزەیە و ئاراستەكردنی دیالۆگ، بۆ ئامانج و مەبەستی دیاریكراو جۆرێك لە شەڕانگێزی دەنێتەوە، ئەوەش بەشێكی گەورەی ترسی داهێنەرانە. ئەوە قسەیەكی سوسێرمان لە بارەی زمانەوە بیر دەخاتەوە كە دەڵێ‌: بابەتێك تەنیا بە لابردنی ئەویدی دەبێت بەو شتەی كە هەیە.

تەكنۆلۆژیا و زمان، بەردەوام یاری شت بزركردن و دۆزینەوە دەكەن، سوبێكت بەردەوام لە ژیاندا خەریكی ئەو گەمە منداڵانەیە… كەواتە داهێنان و فەزای گریمانەیی بریتییە لە سەرچاوەی دڵدانەوە. شتە ونبووەكان هۆكاری دڵەڕاوكێن و دۆزینەوەیان چێژبەخشە.

هەرگیز دڵنیابوونەوە قسەكردن نییە، لەبارەی ڕەسەنایەتی و گەڕانەوە بۆ ئەسڵێكی كۆن و ڕووداوی یەكەم و كەلەپوور و یادەوەری نەتەوە… هەمیشە سوبێكتی سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكیی دەستكرد، دەبێ‌ بڕوای بە دیالۆگ و جیاوازی و فەزای گریمانكراو هەبێ‌، نابێ‌ چەمكی ڕەسەنایەتی بەرانبەر چەمكی داهێنان بكاتەوە، چونكە ئەو شێوە فریودانە هەر تەنها هەڵاتن نییە لە كۆمەڵگای نمایش، هەڵاتنە لە ژیان و داهێنانەكانی سەردەم! ئەو شێوە فریودانە لەنێو میدیای كوردی چوارچێوەیەكی فانتازی بۆ خۆی داگیر كردووە! بەڵام لە ڕێگای ڕاڤەكردن و خۆناسینەوە نا، بەڵكوو وەك سروتی گەڕانەوە و ئامادەكردنەوەی ڕووداوە سەرەتایی و دامەزراوە ئایینییەكان، وەك ئەوەی كۆمەڵگای كوردی بە یەك ڕۆژ لەدایك بووبێت و یەك ڕەنگ و دەنگی هەبێت.

بیركردنەوە لەبارەی ڕەسەنایەتی گوزارشت لە شاردنەوەی هیچ نەگوتن بەرانبەر ئەمڕۆی تەكنۆلۆژیا و زمان دەكات، بە دیوەكەی دیكەش سۆزی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو وەك بابەت دەگەیەنێت! بیركردنەوە لەبارەی ڕەسەنایەتی باوەڕهێنانێكی پۆپۆلیستانەیە بۆ مەسرەفی ڕۆژانە، وەك ئەوەی كایەی مێژوو كایەیەك بێ‌، خەونە سیاسییەكانی ئەمڕۆی لەسەر بونیاد بنرێتەوە.

پرسیاری زیرەكیی دەستكرد و ڕەسەنایەتی پرسیاری پێداویستی ئەمڕۆی داهێنان و زمان و پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیایە. ئایا لە ئێستادا تەكنۆلۆژیا پرسی سەردەمی هەڵگرتووە یان سۆزی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو؟ داهێنەران بۆ دەربڕینی جیهانبینیی سەردەم پشت بە زانست و تەكنەلۆژیا دەبەستن یان سروتی گەڕانەوە بۆ بنەماكانی ڕابردوو؟!

هەولێر 25/5/2024

The post مەیلی تەكنۆلۆژیا، مەیلی زمان appeared first on ژنەفتن.

***

وشەکان، وشە ئینگلیزییەکان پرن لە زایەڵە، یادەوەری و هاونشینی. ئەم وشانە چەندین سەدە لەسەر لێو و زاری خەڵک، لە ماڵەکانیان، لە شەقامەکان، لە کێڵگەکاندا هەبوون. ئەمەش هۆیەکی گرنگە کە نووسینی ئەم وشانە ئەمڕۆ هێندە ئەستەمە. چونکە وشەکان لەگەڵ یادەوەرییەکانی ئەوی تر لە زەیندا هەڵکۆڵراون و لە ڕابردوودا تێکەڵاوی و پێوەندیی بەناوبانگی زۆریان بەستووە.

بۆ نموونە وشەی پڕشنگداری ” incarnadine”[1]، چ کەسێک دەتوانێ ئەم وشەیە بەکار ببات و “شەپۆلە بێبڕانەوەکان”[2]ی بیر نەکەوێتەوە؟ هەڵبەتە سەردەمێک کە ئینگلیزی، زمانێکی نوێ بوو، نووسەرەکان وشەگەلێکی نوێیان دادەهێنا و بەکاریان دەهێنا. ئەمڕۆش رێی تێدەچێ چێکردنی وشەی نوێ، دەشێ زۆر ئاسان بە بینینی دیمەنێک یان هەستێکی نوێ، وشەیەک خۆبەخۆ بێتە سەر لێومان، بەڵام چونکە ئینگلیزی زمانێکی کۆنە ناتوانین لەم داهێنانانە کەڵک وەربگرین. وشەیەکی نوێ ناتوانین لە زمانێکی کۆن بەکار بهێنین. هۆیەکەی دەزانین و هەڵبەتە هەمیشەش ڕەمزاوییە: ئەم ڕاستییە کە وشە بوونێکی سەربەخۆی نییە بەلكوو بەشێکە لە وشەکانی دیکە. یان بە دەربڕینێکی تر وشە لە ڕاستیدا وشە نییە مەگەر ئەوەیکە بەشێک بێت لە ڕستەیەک.

وشەکان پەیوەست و گرێدراوی یەکترن، هەرچەندە تەنیا نووسەریکی گەورە دەزانێ وشەی ” incarnadine ” سەر بە “شەپۆلە بێىرانەوەکان”ە… تێکەڵکردنی وشە نوێ و کۆن کوشندەیە بۆ بونیادی ڕستەکە. بۆ ئەوەی سوود لە وشەی نوێ وەربگرین، پێویستمان بە داهێنانی زمانێکی نوێیە. بە دڵنیایییەوە بەزوویی زمانێکی نوێمان دەبێ و، ئەمڕۆ کەڵکەڵەمان بیرکردنەوە لە زمانی نوێ نییە. پرسەکە ئەوەیە چۆن دەتوانرێ زمانی ئینگلیزیی ئێستا بەکار بهێنرێ. چۆن دەتوانرێ وشە کۆنەکان بە ڕێسای نوێ ئاوێتە بکەین بۆ ئەوەی گرەنتی مانەوەی وشەکان بکرێت و جوانی چی ببێت و وشەکان بتوانن هەقیقەت بڵێن؟ ئەمە پرسیارە بنەڕەتییەکەیە.

بە کەسێک کە بتوانێ وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە شایەنی ئەوەیە خەڵاتی شانازیی مەزنی پێشکەش بکرێ. بیهێننە بەرچاوتان گەر بتوانرێ فێری هونەری نووسین-وانەوتنەوە و فێرکارییەکەی- بەدەست بهێنین. ئەوکات هەر کتێبێک یانژی رۆژنامەیەک کە بەدەستەوە بگرن هەقیقەتیان دەوت و جوانییان چێ دەکرد؛ بەڵام بەربەستگەلێک لەسەر ڕێگەی فێرکاریی وشەکاندا هەیە: لانی کەم بە سەدان پرۆفیسۆر لەسەر ئەدەبیاتی کۆن وانە دەڵێنەوە و سەدان ڕەخنەکار سەرقاڵی لێکۆڵینەوەن لەسەر ئەدەبی نوێ. هەزاران ژن و پیاوی گەنجیش بە شانازییەوە لە تاقیکردنەوەکانی پێوەند بە ئەدەبی ئینگلیزییەوە دەردەچن؛ لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ئایا ئێمە باشتر دەنووسین؟ لەچاو چوار سەد ساڵ پێش – کە وانە و ڕەخنە و فێرکاریمان نەبووە- باشتر دەنووسین و باشتر دەخوێنینەوە؟ ئایا ئەدەبیاتی مۆدێرنی سەردەمی جۆرج[3] تەنیا پینەیەکە لەسەر ئەدەبیاتی ئەلزابیت[4]؟ کێشەکە لە کوێدایە؟ سووچەکە لەئەستۆی پرۆفیسۆر یان رەخنەگر یانژی نووسەر نییە بەڵکوو لە ئەستۆی وشەکاندایە. وشەکان، وەحشیترین و ئازادترین و نابەرپرسیارترین شتەکانن؛ ناتوانرێ وشەکان فێر بکرێن. بەڵێ دەتوانرێ وشەکان بگری و ڕێکیان بخەی و لەسەر بنەمای ئەلفبێ لە فەرهەنگی زماندا ڕیزیان بکەی؛ بەڵام وشەکان لە زەیندا دەژین نەک فەرهەنگی وشەکان. بۆ نموونە لە ساتە هەستەوەرەکاندا واتە کاتێ کە پتر لە هەر کاتێکی تر پێویستمان بە وشەکانە ناتوانین وشەیەک بدۆزینەوە بەڵام فەرهەنگی زمان بە نزیکەی نیو ملیۆن وشەوە کە هەموویان لەسەر بنەمای ئەلفبێ ڕێک خراون لە بەردەستمانن. بەڵام ناتوانین بەکاریان بهێنین چونکە وشەکان لە فەرهەنگی زماندا ناژین لە زەینماندا دەژین.

وشەکان لە فەرهەنگی زماندا ناژین لە زەینمان دەژین

لە فەرهەنگی زماندا دەتوانرێ شانۆنامەیەکی پڕشکۆتر لە “ئانتۆنی و کیلۆپاترا”[5]؛ شیعرێکی جوانتر لە چامەی بولبول[6] و ڕۆمانێک بدۆزیتەوە کە “غرور و دەمارگرژی”[7] و “داڤید کاپرفیلد”[8] لە بەرانبەریاندا، بەرهەمگەلی ئەماتۆر بن. پرسەکە تەنیا دۆزینەوەی وشەی گونجاوە و ڕیزکردن و ڕێکخستنیانە، بەڵام ئەمە ناکرێ چونکە ژیانیان لە زەیندایە نەک فەرهەنگی زمان. وشەکان چۆن لە زەیندا دەژین؟ بە شێوەی جۆراوجۆری سەیر و سەمەرە، ڕێک بە هەمان شێواز کە مرۆڤەکان دەژین: لێرە و لەوێ پەراگەندەن، ئەوینداری یەک دەبن و جووت دەبن، هەڵبەتە ئەوان لە ئێمە کەمتر وابەستەی نەریت و ڕێوڕەسمەکانن. وشە شاهانەیییەکان لەگەڵ وشە ئاسایییەکاندا ئاوێتە دەبن. وشە ئینگلیزییەکان ئەگەر ئەندێشەیان هەبێ لەگەڵ وشە فەڕەنسی، ئەڵمانی، هیندی و ڕەشپێستەکان تێکەڵ دەبن. هەرچەند کەمتر بگەڕێینەوە بۆ ڕابردووی زمانی ئینگلیزی بۆ ناوبانگیی زمان باشترە. چونکە دایکی ئێمە بووەتە کچە دەربەدەرێک. هیچ جۆرە ڕێسا و یاسایەک، سوودێکی بۆ حاڵی ئەم سەرگەردانە نابێت، ئەو چاک نابێ. تەنیا دەتوانین بە چەند یاسا و ڕێسایەکی ڕێزمانی و بژوەیی سنووردار بکرێ. لەگەڵ وشەکان لەسەر لێواری ئەشکەوتێکی قووڵ، تاریک و ترووسکایییەک کە تیایدا دەژین- کە هەمان زەینە- رادێین. وا پێدەچێت ئەوان لە خەڵکیان دەوێت بەر لە بەکارهێنانیان، تێرامێنن و هەست بکەن، بەڵام نەک لەبارەی ئەوانەوە بەڵکوو لەبارەی شتێکی جیاوازەوە. ئەوان بەقووڵی هەستیار و خود-ئاگان.

ئەوان پێیان خۆش نییە لەبارەی پەتی و ناپەتیی بوونیانەوە گەنگەشە بکرێت. ئەگەر ئەنجوومەنێک بە ناوی ئەنجوومەنی ئینگلیزیی پەتی دامەزرێنن، ناڕەزایەتیی خۆیان بە دامەزراندنی ئەنجوومەنی ئینگلیزیی ناپەتی پیشان دەدەن – ئەنجامەکەشی دەبێتە توندوتیژییەکی ناسروشتی کە لە ئاخافتنی مۆدێردندا هەیە؛ ئەمەش ناڕەزایەتییەکە لە دژی پیوریتەنەکان[9]. وشەکان زۆر دیموکراتیکن، هەروەها لەسەر ئەو باوەڕەن کە هەر وشەیەک لە ئاستی باشی وشەیەکی ترە، وشە نەخوێندەوارەکان هێندەی وشە خوێندەوار و ڕۆشنبیرەکان بەها و گرنگییان هەیە. لە کۆمەڵگاکەیاندا هیچ پلە و نازناوێک نییە. ئەوان حەزیان لەوە نییە بە نووکی قەڵەمێک لە جێ بەرز بکرێنەوە و بە جیا هەڵسەنگێنرێن. ئەوان لە ڕستە یان پەڕەگراف و هەندێ جار لە لاپەڕە بەدواییەکەکاندا لەپاڵ یەک دەمێننەوە. رقیان لە سوودمەندبوونیانە؛ بێزارن لە پارە پەیداکردن و هەروەها ئەوەش کە لە شوێنە گشتییەکان لەبارەیانەوە وتار بدەن؛ رقیان لە هەرچییەکە کە بیەوێت ئەوان لە مانایەکدا پێناسە بکات یان لە ڕوانگەیەک سنوورداریان بکات، چونکە گۆڕان سروشتی ئەوانە.

وشەکان خۆیان بە فرەڕەهەندی بوون هەوڵ بۆ تێگەیشتن و گەیاندنی هەقیقەتێک دەدەن کە فرەڕەهەندە.

ڕەنگە هەر ئەم پێویستییە بە گۆڕان، سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندیی ئەوان بێت. وشەکان خۆیان بە فرەڕەهەندی بوون هەوڵ بۆ تێگەیشتن و گەیاندنی هەقیقەتێک دەدەن کە فرەڕەهەندە. بەم پێیە مانای ئەوان بۆ کەسێ شتێکە بۆ ئەوی تر شتێکی ترە؛ بۆ نەوەیەک لەتێگەیشتن نەهاتوو و بێواتایە و بۆ نەوەی دواتر سادەیە وەک کۆپاڵێک. هەر ئەم ئاڵۆزییە- ئەو دەسەڵات و هێزەی کە وشەکان بۆ خەڵکی جیاواز مانای جیاوازیان هەبێت-هۆی مانەوەی ئەوانە.

ڕەنگە هۆی ئەوەی کە ئێمە ئەمڕۆ شاعیر، ڕۆماننووس یان ڕەخنەگری گەورەمان نییە ئەوەیە کە ئیزن نادەین بە وەدەستهێنانی ئازادییەک کە لە ئاستی شکۆی ئەواندایە. لە مانایەکدا ئەوان سنووردار دەکەین، مانایەک کە پێمان وایە سوودمەندە، ئەو مانایە کە بە بەکارهێنانی دەگەینە شەمەندەفەری دواتر یان لە تاقیکردنەوەکە دەردەچین…

[1] ئەرخەوانی کردن

[2] ئاماژەیە بە بڕگەیەک لە پەردەی دووەمی شانۆنامە مەکبێسی شکسپیر

[3] georgian literature قوتابخانەی ئەدەبی ئینگلیزی کە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای پاشایەتی شا جۆرجی پێنجەم دامەزرا.

[4] Elizabethan literature ئەدەبیاتی ئەلیزابێت، کۆمەڵە بەرهەمێکی ئەدەبییە کە لە سەدەمی پاشایەتی ئەلیزابێتی یەکەمی ئینگلیز (١٥٥٨-١٦٠٣) نووسراون.

[5] شانۆنامەیەکی شکسپیرە

[6] چامەی شاعیری ناسراوی بەریتانی (جۆن کێتس١٧٩٥-١٨٢١)

[7] ڕۆمانێکی بەناوبانگی جان ئاسین(١٧٧٥-١٨١٧)ە

[8] ناوی ڕۆمانێکی چارلێس دیکێنز(١٨١٢-١٨٧٠)

[9] puritans پیوریتەنەکان لە سەدەی ١٦ و ١٧ کە دەیانویست بە وەژارتنی کەلیسای ئینگلیز، لە دەستی پەروەردە و فێرکردنی کاتۆلیک ڕزگاری بکەن.

The post وشەکان appeared first on ژنەفتن.

سەرباری هەموو ئەمانەیش، بەش بە حاڵی خۆم، تا وشەی کوردی هەبێت، تا واژەی کوردێندراو هەبێت، پەیڤی بیانی بە کار ناهێنم. بمەوێ ناوێک، یان چەمکێک وەک خۆی بنووسم، بێگومان دەیخەمە ژێر هێزی فۆنۆلۆجیی زمانەکەمەوە. چۆن عەرەب بۆ ناوی (نیچە) دەنووسن (نیتشە)، یان بۆ چەمکێ (Dystopia) دیستوبیا و (Utopia) یوتوبیا دەنووسن، دەیخەنە ژێر هێزی فۆنۆلۆژیی زمانەکەیان، منیش ئەگەر بمەوێ وەک خۆی بنووسم (Televisoin) دەنووسم تێلێڤژن. وەلێ گوزارە کوردێنراوەکەم پێ جوانترە، بۆیە دەنووسم (تەلەفزیۆن). هێندێ وشە و چەمک هەن، کوردییەکەیان نییە، نووسەر ناچارە وشەکە وەک خۆی بنووسێتەوە. بۆ وێنە چی لە بەرانبەر مۆبایل و کۆمپیوتەردا بنووسن؟ یان چی لە بەرانبەر کۆمەڵێ چەمکی فەلسەفی، هزری، ئەدەبی و زانستیدا بنووسن، کە لە زمانە زیندووەکانی تری دنیادا نین؟ بێگومان ئەوانیش ناچارن وشە یۆنانی، یان ئەڵمانییەکە وەک خۆی بنووسنەوە. هاوکات نووسینی وشەی داتاشراو و شرۆڤەکراو، کرێتە و جێی خۆی ناگرێت.

پێویستە ئەوەیش بڵێم، نووسین و داڕشتن پێوەندی بە سەردەم و ئەو ژینگەیەوە هەیە کە نووسەر دەقەکەی تێدا دەنووسێت. جارێکیان لە ڕێگەی پێوەندیی تەلەفۆنییەوە بە کاروانم گوت، نووسین و داڕشتنی سەردەمی پیرەمێردی شاعیر و هیی تۆ، هاوشێوازن. سەری لە قسەکەم سڕ ما، پرسی، واتا چۆن؟ ڕوونم کردەوە، کە زمان و داڕشتن لەو سەردەمەدا کاریگەریی زمانی دەراوسێکانی لەسەر بووە، ئێستەیش بە هۆی کرانەوە و باندۆری دنیای نوێوە، زمان نوێ دەبێتەوە و وشەی نوێی تێ دەکەوێت. هۆکارێکی دیکەیش ئەوەیە، جەنابت (کاروان) لە ئەورووپا دەژییت، بتەوێ و نەتەوێ، زمانەکانی دانیماڕکی و ئینگلیزی، ڕەنگە یەک دوو دانەی دیکەیش… کار لە زمانی نووسین و بیرکردنەوەت بکەن. گرنگ ئەوەیە، مرۆڤی کورد لە هەر کوێ بژیەت، بەکوردی بنووسێ و بەکوردی بیر بکاتەوە.

وەک لە سەرەوەدا گوتم، خوێندنەوەی داهێنانە ئەدەبییەکانی (کاروان)، پانتایییەکی فرەوانی گوتوگۆ دەخەنە بەردەم خوێنەر؛ هاوکات داهێنانەکانی، گوتوگۆی فرەڕەهەند لەگەڵ خوێنەراندا دەڕەخسێنێن. (وەک لە ڕابردوویشدا ئەمەی پشتڕاست کردووەتەوە!) ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان) بە نموونە وەردەگرین، هەر لە ناونیشان (تایتڵ: Title)ی کتێبەکەوە، دەشێ لەسەری بنووسین و لە بارەیەوە بدوێین تا کۆتا وشە. بەڵام بێگومان ئەوەیش کارێکی سەختە، کات و وزەیەکی زۆر زۆری دەوێت. من دوو بابەتی گچکە هەڵدەبژێرم و لێیان دەپەیڤم.

لەم بەرهەمەی کارواندا، دەکرێ چەندان ناونیشانی کۆڵینەوەی جیا جیای ئەدەبی، پێشنیاز بکرێن. هەر لە زمان و تەکنیکەوە، هەولێری گوتەنێ “وەک کایە!” هێندە پڕ و تژییە، تا دەگاتە بابەتە هزری، دەروونی و فەلسەفییەکان؛ وەلێ بە شێوازێکی جودا. کاروان لە پێناو کات و شوێن، کارەکتەر و ڕووداودا نانووسێت، هەرگیز خەمی ئەو وردەکارییانەی نییە. بە پێچەوانەوە، بەڵکە لە پێناو ژیاندا دەنووسێت. هەموو بابەتەکانی وەک زمان، تەکنیک، خەیاڵ و هزری خستووەتە خزمەت پەیام و واتاوە. خوێنەری زرنگ لەوە دەگات کە دەقەکانی کاروان، لە پێناو مرۆڤ و ژیاندا نووسراون، ئەوانی دیکە ئامراز و کەرەستەن. هاوکات شارەزایییەکی تەواوی لە بارەی دەقی ئەدەبی و وردەکارییەکانی نووسینی دەقی ئەدەبییەوە بە تایبەت (ڕۆمان)ەوە هەس. پێشنیاز دەکەم، خوێنەران و کۆڵەرانی هێژا، لەو ڕۆمانەدا، لەم چەند چەمکە بکۆڵنەوە کە تێکەڵەیەکن لە (ئەدەب، هزر و فەلسەفە و تاد…) بۆ نموونە (خێزان، منداڵ، ژن، پیاو، هاوڕێ، ئاژەڵ، گوند، شار، نەخۆشییە دەروونییەکان، سیخوور و خۆکوشتن وتاد…) دەشێ لێیان بکۆڵدرێنەوە و قسەی ڕژدیان لە بارەوە بکرێن.

نووسینی سینەمایی (فیلم و دراما) بە هەموو جۆرەکانیانەوە (ئەکشن، ڕۆمانسی، ترسناک، کۆمێدی و ئەنیمەیشن… تاد)، نێزیکن لە نووسینی شانۆنامە، یان شانۆیی. بێگومان هۆکاری هونەری وای کردووە کە دەقی ڕۆمان و تێکستی شانۆیی لێک جودا ببن. هاوکات وردەکاری جێبەجێکردن و سەختیی نواندن، ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت لە بەرجەستەکردن، یان نواندن و گۆڕینی کارەکتەرێکی کاغەزی بۆ ئەکتەرێکی زیندوو. بەڵام هیچ سەختییەک ڕێگەی لەوە نەگرتووە کە دەقی ڕۆمان بکرێتە فیلم و دراما، نموونەی ئەو فیلم و درامایانە زۆرن، ئەگەرچی ئیشەکە سەختیش بێ و بە ملیۆنان دۆلاری تێ بچێت؛ وەلێ مرۆڤ توانیویەتی دنیای ڕەشوسپی نێو ڕۆمان و کتێبان بخاتە بەر چاوان؛ بە گرتەی جووڵاوی سەردەمی، دێڕی ڕەشی مەرەکەباوی بگۆڕێت بە وێنەی ڕەنگاوڕەنگ. هەر لەو بارەیەیشەوە، ئەم ڕۆمانەی کاروان، دەرهێنەرێکی بەتوانا قۆڵی لێ هەڵبماڵێ و بینووسێتەوە، دڵنیام درامایەک، یان فیلمێکی نایاب و تەسەلی لێ دەردەچێت. هاوکات دەشێ چەندان کورتەفیلمی جیای لێ بەرهەم بهێنرێت. پیشاندانی مێژووی سەردەمی هەشتاکان، یان نۆهەتەکان بە نەوەی ئێستە، کارێکی تەواو جیاواز و نۆستالیژیشە لەبۆ ئەو کەسانی لەو سەردەمەدا گەنج بوون، ئێستە ئاوێنە هەمان ڕوویان پیشان ناداتەوە و ڕوویان ناداتێ.

یادەوەری (میمۆری: Memory)، ئەم چەمکە زۆر بە فرەوانی ئیشی لە بارەوە کراوە. زانایان، فەیلەسووفان، دەروونناسان و نووسەران بە دوورودرێژی لە بارەیەوە دواون. بە شێوازێکی گشتی، یادەوەری چەندان جۆری هەن، لەوانە: “کورتیلەیاد، یادەوەریی کورتخایەن، یادەوەریی درێژخایەن و یادەوەریی جێگیر و تاد…” هونەری نووسینەوەی یادەوەرییش، بەسەر دوو جۆری سەرەکیدا بەش دەبێت، ئەوانیش: نووسینەوەی ئەوانی تر و خۆنووسینەوەن. نووسینەوەی ئەوانی دیکە و خۆنووسینەوە، دەشێ ڕاستگۆیانە بێت. بەڵام ئەم ڕاستگۆیییەیش پێوەندی بە کۆمەڵگەی جیا و کەس (نووسەر)ی جوداوە هەیە. ڕاستگۆیی لە نووسینەوەی یادەوەریدا ڕێژەیییە، لێ کە خرا چوارچێوەی دەقی ئەدەبییەوە، بابەتەکە بەتەواوی دەگۆڕێت. ئەم ڕۆمانەی کاروان، دەکەوێتە چوارچێوەی هەردوو بەشەوە، بە واتایەکی دیکە، خۆنووسینەوەیە بە تامی ڕۆمان، هەر وا ئەوانی تریشی نووسیوەتەوە. بێگومان لەو دۆخەیشدا، لەبۆ خوێنەر گەلەک ئالۆزە تێ بگات، کام ڕووداو هیی نووسەرە و کامیشیان تێکەڵەیەکی ئەدەبین. ڕۆماننوس دەتوانێ (ئازادە) یادەوەریی دوو کەس، بە ناوی کارەکتەرێکەوە، یان یادەوەریی سێ کەس لێک بدات و وەک ژیاننامەی یەک کەس بگێڕێتەوە. یادەوەری، بیرکەوتنەوەی ڕووداوێکە، یان بە هۆی کۆمەڵێ شتی بێگیان بیری مرۆڤ دەکەوێتەوە.

ئەو خاڵەی دەمەوێ لەسەری ڕابوەستم، ئەو ڕستەیە دەگرێتەوە: “یادەوەری، بیرکەوتنەوەی ڕووداوێکە، یان بە هۆی کۆمەڵێ شتی بێگیان بیری مرۆڤ دەکەوێتەوە.” مەرج نییە مرۆڤ هەر بە هۆی ڕووداوەوە، یان زیندووانەوە یادگاریی بیر بکەوەێتەوە؛ بەڵکە بە هۆی بێگیانەکانیشەوە شتی تاڵ و شرینی بیر دەکەوێتەوە. ناوی شارێک لە من بووەتە بەڵا، هەروا ناوی هەموو گەڕەکەکانیشی. ئاواز، یان شیعری گۆرانییەک تەواوی ڕۆژەکەم لێ تاڵ دەکەن. ژمارەیەک دڵم خۆش دەکا، بەڵام ژمارەیەکی دیکە ڕەنگە فرمێسکم پێ بڕێژێت. وێنەیەک نەخۆشم دەخات، گرتەیەک بە پێکەنینم دێنێت. ماڕکەی تڕومبێلێک ئاخم پێ هەڵدەکێشێت. ناوی کافتریا و نێرگەلە وا دەکەن لە دڵی خۆمدا جنێو بە داروبەرد بدەم. لەم ڕۆمانەدا، بێگیانەکانیش هۆکاری یادخستنەوە و یادەوەرییە “تاڵ و شیرین”ەکانن. لە بەشی (٣١)دا، بووکەڵەیەک بە ناوی (بازۆ) بەشداری شەوی پەردەی بووکێنی (ڤیان)ی کارەکتەر دەکات، تا ئەو ئاستەی دەبێتە نیگەرانیی (نەریمان)ی شاکەس کە زاوایە. بێگومان ئەوەیش ڕەنگدانەوەی ئەو بیرخستنەوەیەیە (ڤیان) لە دیتنی ئەو بووکەڵەیەدا (کە لە منداڵییەوە هاوڕێیەتی!) بە دی دەکات.

جگە لە (ڤیان)، کارەکتەری دیکەیش هەن کە یادەوەرییان بە شتی بێگانەوە بەستراوەتەوە. بۆ نموونە، کەسایەتییەکی دیکەی ناو ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان) (یەشار)ە. ئەو کارەکتەرە لە نێو (عارەبانە)کەی نەبێت، خەوی لێ ناکەوێت! دوای لەدەستدانی دایک و باوکی، هەموو ژیانی لەگەڵ و لەناو ئەو (عارەبانە)یەدا، بەسەر دەبات؛ بووەتە ماڵی ڕاستینەی یەشار. بۆیە شتە بێگیانەکانیش هەم بەشێکن لە یادەوەریی مرۆڤ، هەمیش هۆیەکی گرنگن لەبۆ بیرخستنەوەی یادەوەریی تاڵ و سوێر، یادگاریی شیرین و جوان. هاوکات لە بەشی چوارەمدا، خوێنەر بەر دوو کارەکتەر  دەکەوێت، یەکێکیان ژنێکە “هەر خۆی بە پەڕۆ و پووش شتێکی لەم بابەتەی دروست کردووە. جووتێ پێڵاوی گونجاویشی بۆ چنیوە. لەو زیاتر لەگەڵ کەسی تردا نەدواوە، تەنانەت کاتێ لە دووکاندارەکان شتومەکی پێویستی کڕیوە، بە ئاماژەی دەست و دەموچاوی تێی گەیاندوون. بەکورتی دەعباکەی بۆ هەموو شوێنێ بردووە و بەردەوام قسەی لەگەڵ کردووە.”* ئەمەیش دەرخەری یادەوەریی ژنێکە، لە دروستکردنی دەعبایەکدا، دەیبینێتەوە. دەعباکە، ئەو ژنەی لە تەنیایی ڕزگار کردووە و پێکەوە لەگەڵ کۆمەڵێ یادەوەریی خۆشدا، دەژین. کارەکتەری دووەمیش، باوکی (چیمەن تۆفیق لاوە)یە، کە بە (چیمەنتۆ فیقلاوە) ناسراوە؛ بەڵام ئەو کارەکتەرە جودایە. ئەو چونکە نوکتەی لەسەر کاربەدەستان دروست کردووە، دەستەڵاتداران بڕیاری دوورخستنەوەی بۆ قەڵاتی هەولێر، دەدەن. بەڵام ئەو نایەوێ بچێتە قەڵاتی هەولێر، لای خۆشترە ئەشکەنجە و ئازاری دنیای بدەن، بەڵام نەچێتە قەڵات! ئەم ڕەتکردنەوەیەی بێگومان بێ هۆکار نییە و یادەوەریی ناخۆشی لە پشتدایە. وەلێ دەستەڵات قاییل دەکات، کۆمەڵێ بووکەڵە دروست بکات و بەو کۆمەڵە بووکەڵەوە دەتوانێ پێ لەناو قەڵاتدا بنێت. هەردووک کارەکتەر، یادەوەرییەکانیان بە سێ شتی بێگیان گرێ داوە؛ دواجار یادەوەریی بووکەڵەکان لای کاروان، یان یادەروەریی بێگیانەکان، واتایەکی جیاواز وەردەگرن. لە ڕۆماندا، دنیای هەمەچەشن دەخوێنرێنەوە، لای کاروانیش بووکەڵەکان لە یەک واتادا قەتیس نابن، خوێنەر بەوە ڕاناگات لە یەک چوارچێوەدا بەندیان بکات.

*کاکەسوور، کاروان عومەر، (٢٠٢١). یادەوەریی بووکەڵەکان، ناوەندی فێربوون، هەولێر، شوێنی چاپی لەسەر نەنووسراوە.

١٨ی ٨ی ٢٠٢٢

وان، باکووری کوردستان

The post یادەوەریی بێگیانەکان appeared first on ژنەفتن.