لەنێوان ئەوانی تردا، بەدڵنیاییەوە [لەبەر] کاروبار و هەواڵە گرنگە کۆمەڵایەتییەکان ڕاپۆرتێکی گرنگ لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەرچاو نەکەوتووە. لە ڕوانگەی زانستی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە، هەرچۆنێک بێت، ئەمانە شتی بەرچاون، بۆیە دەمەوێت لێرەدا ئاماژەیان پێ بدەم.

لە تەمەنی ٩٢ ساڵیدا فەیلەسوف و کۆمەڵناس یۆرگن هابەرماس لێکۆڵینەوەکەی “گۆڕانی پێکهاتەی فەزای گشتی” لەسەر بنەمای فەزای گشتیی بەمیدیاکراو و دیجیتاڵکراودا هەمووار کردەوە. ئەو کارەی کە لە ساڵی ١٩٦٢دا بڵاو کراوەتەوە، لەمێژە وەک تێڕوانینێکی نموونەیی(paradigmatisch) بۆ کۆمەڵگای دیموکراسیی ئێمە دادەنرێت.

پێداچونەوە تیۆرییەکەی لە شێوەی وتارێکدا بەناونیشانی “ڕەنگدانەوە و گریمانەکان لەسەر گۆڕانێکی بونیادی نوێکراوەی فەزای گشتیی سیاسی” لە ژۆرناڵی زانستی “Leviathan” بڵاو کرایەوە. دوایین ژمارەی ژۆرناڵەکە بەناونیشانی “گۆڕانێکی نوێ لە بونیادی فەزای گشتیدا؟” لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە نووسەران، تەرخان کراوە بۆ پێداچوونەوەیەکی ڕاشکاوانە بە تێڕوانینەکەی هابرماسدا. تا چ ڕادەیەک ئەم سەرنج و گریمانانە سەرلەنوێ پەیامی تێزەکانی پێشوو دەگەیەنن، ئەمە لەلایەن زانستکاری دیموکراسی و ڕۆژنامەنووس ئۆلیڤەر ڤێبەر (Oliver Weber) لە دەقێکدا کە شایەنی خوێندنەوەیە، خراوەتە ڕوو.

گەیشتن بەڕاگەیاندنەکانی ئێستا

بە شێوەیەکی ڕوون و زۆر بەکورتی لێکۆڵینەوە بەناوبانگەکەی هابەرماس مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسیارە دەکات، کە تا چ ڕادەیەک دانوستاندنە عەقڵانییەکان لە فەزای گشتیی سیاسی و میدیاییدا گونجاون، کە یارمەتی پاراستنی دانوستانە دیموکراسییە بنەڕەتی و پێویستەکان دەدەن. بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان وادیارە هێشتا ڕوون نییە، کە کۆمەڵگەیەک چۆن کار دەکات، کە لەناویدا پەیوەندیی سیاسی – هەروەها پڕوپاگەندە، ڕق و هەواڵی ساختە(Fake News) – زۆرینەی لە ڕێگەی سەکۆی دیجیتاڵی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە ڕوودەدات.

هابەرماس کە لە تەمەنێکی زۆردایە بە شێوەیەکی ڕوون هەڵسوکەت لەگەڵ فەیسبوک و تویتەر دەکات و بە ئەنجامێکی هۆشیارکەر دەگات. ئەو تێبینی ئەوە دەکات کە یارییە دیجیتاڵییە نوێیەکان، کە لە ڕاستیدا دەبێت لە ڕێگەی پەیوەندیی زیاتر، ئاڵوگۆڕی زیاتر و نووسەرە تاکەکانەوە ببێتە هۆی دێموکراسی زیاتر، بەڵام نیمچە فەزایەکی گشتیی ئەنارکی و خێڵەکیی دروست دەکەن، کە کەمتر پێشکەوتنی دێموکراسیی عەقڵانییە. ئەوەی لە ڕوانگەی پەیوەندی یان زانستی میدیاوە لە دۆزینەوەیەکی تا ڕادەیەک ئەناکرۆنی (درەنگە بۆ ئاهەنگەکە late to the party)¹ دەچێت، دەکرێت لە ڕوانگەی زانستە کۆمەڵایەتییەکانەوە وەک بەخێرهاتنی گەیشتن بە میدیای ئێستا لێک بدرێتەوە.

دەکرێت ئەمڕۆ بۆ زۆرێک لە ڕوانگەیەکی کرداریی تەواوەوە ڕوون بووبێتەوە، کە خەونە کۆنە یۆتۆپییەکەی ئینتەرنێت-یەکسانخوازی، یەکسانبوونی هەموو بەکارهێنەران، پەیوەندیکردن لەسەر ئاستی چاو –  لەناو سەرنجدانی ئابوورییەکی نادیار، مەرج نییە ببێتە هۆی بایەخدانی زیاتر بۆ هەموو بەشداربووان یان تەنانەت بۆ دیموکراسی زیاتر. هەروەها “هابەرماس” بەم شێوەیە دەیناسێنێت:

“ئەم بەڵێنە گەورە ڕزگارکەرە ئەمڕۆ لە لایەن دەنگە بیابانیی[نامۆ]کانەوە پارچەپارچە دەکرێت، کە لەناویدا خۆی دەنگدانەوە بازنەییەکان دەخنکێنێت.”

تێڕوانینی من ئەوەیە کە کۆمەڵناسەکەمان[هابرماس] لێرەدا بە تەواوی ناکەوێتە ناو ڕەشبینییەکی میدیایی. [بەڵکو] زیاتر ناساندنێکی ئاشتیخوازانەی توانایەکی نوێیە لە لایەن هاوکات ڕامانی ئەگەرەکانی خراپ بەکارهێنانەوە.

“هەروەها ئەو توانا ڕێکخراوە جیهانییەی کە لەلایەن میدیا نوێیەکانەوە پێشکەش کراوە، خزمەت بە تۆڕە توندڕەوە ڕاستڕەوەکان و هەروەها ژنانی ئازای بیلاروسی دەکات لە ناڕەزایەتی بەردەوامیاندا دژی لوکاشینکۆ. خۆتوانایی بەکارهێنەرانی میدیا کاریگەرییەکە کە بۆ ئەوانی تر ئەو نرخەیەکە کە بۆ دەربازبوون لە بەرپرسیارێتی سەرنووسەری میدیای کۆن دەیدەن، تا ئەو کاتەی ئەوان هێشتا بە تەواوی فێر نەبوون چۆن مامەڵە لەگەڵ میدیای نوێ بکەن. هەر وەک چۆن چاپەمەنی هەموو کەسی کردووە بە خوێنەرێکی شاراوە، ئەمڕۆ دیجیتاڵکردن هەمووان دەکات بە نووسەری شاراوە. بەڵام ئایا چەندی خایان تا هەمووان فێری خوێندنەوە بوون؟”

لەگەڵ هەموو مەترسییەکانی ئینتەرنێت و نەخوێندەواریی ئێمە، دواجار ئەو دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە دەکرێت وەڵامێک بۆ سەرلێشێواوی نائەقڵانی، مەترسی دیموکراسییانە و ئەنارشیانەی نیمچە فەزای گشتیی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان لەناو چۆنیەتی کۆنترۆڵی سەرنجی میدیایەکی گشتیی تایبەتمەندی(کۆن) بخاتە ڕوو، کە لەناویدا هێزی پاڵێوراوی کوالیتی ڕۆژنامەگەری، خۆی بە بەرپرسیار دەزانێت بەرامبەر هەواڵی ساختە.

“سیستەمی دیموکراسیی هەموو زیانەکان لەئەستۆ دەگرێت، کاتێک ژێرخانی فەزای گشتی ناتوانێت سەرنجی هاووڵاتییان بخاتە سەر بابەتە گرنگ و چارەنووسسازەکان، هەروەها ڕاهێنانی گشتیی ڕکابەر، ئەمە واتە: چیتر ناتوانرێت ڕای فیلتەرکراو دەستەبەر بکات.

کۆمەڵگەی سەرنووسەرانە

ئەوەندەی ئەم تێڕوانینە ئێستا ئاشنا دیارە، لە ڕاستیدا من ناتوانم وەک ستووننووسێکی شپیگل SPIEGEL ²زۆرتر لەهەمبەر ئەم جۆرە دۆزینەوەیە بوەستمەوە. ئەرکی کۆمەڵگایەکی دیموکرات ئەوەیە خەمی ژێرخانی میدیایی بخوات، کە لە ڕێگەیەوە ڕای سیاسیی عەقڵانی و بڕیاردان مسۆگەر دەبێت.

لەگەڵ ئەو هەموو خۆشەویستییەی بۆ ڕۆژنامەگەریی کوالێتی هەمە، من نکۆڵی لە بەشێکی دیاریکراوی بواری نیمچە فەزای ئینتەرنێت ناکەم، کە جۆرایەتی هاوشێوەی عەقڵانییەتی سیاسی هەیە. من دەمەوێت جەخت لەسەر دەسەڵاتی ڕۆژنامەوانی زۆرێک لەم بەشداربووانەی فەزای گشتیی سیاسیی “نوێ” بکەمەوە – هەرچەندە ئەمە تەنیا سەبارەت بە نووسەری نییە.

لە ساڵی ٢٠٠٩دا زانستکاری میدیایی بێرنارد پیۆرکسن لە کۆنفرانسی re:publica دا باسی لە یۆتۆپیای کۆمەڵگەیەکی سەرنووسەری کرد: ” کۆمەڵگەی سەرنووسەری، کۆمەڵگەیەکە کە لەناویدا زۆرینە و نموونەیی ڕۆژنامەگەریی باش بووە بە توخمێکی پەروەردەی گشتی. بۆ نموونە: سەرەتا بیپشکنە، پاشان بڵاوی بکەرەوە، هەروەها گوێ لە لایەنەکەی تر بگرە، ڕووداوێک گەورە مەکەرەوە، وەک ئەوەی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دەسەڵاتدا گوماناوی بێت، نادادپەروەری پیشانی جیهان بدە.”

کاتێک هابەرماس باسی ئەوە دەکات، کە ئێمە هەموومان لە ڕێگەی سەکۆ دیجیتاڵییەکانەوە بووین بە نووسەری بەتوانا، ڕەنگە بانگەشەی کۆمەڵگە بەتەواوی ئەوە بێت، کە دەبێت هەموومان ببین بە سەرنووسەر. لەبەرئەوە تەکنینکێکی سادەی وەک جریواندنەوە (retweet) یان سەرنج(comment)نووسین دواتر دەبێتە بواری بەرجەستەکردنی لێهاتوویی میدیایی خۆی و ئەخلاقی میدیایی – دەبێت ئێمە لە هەر مامەڵەیەکی پەیوەندیکردن لەناو فەزای گشتیی دیجیتاڵی، پرسیار لە خۆمان بکەین، ئایا ئێمە لەگەڵ بڵاوکردنەوەی بابەتێک ڕەخنەگرتن بەرهەم دەهێنینەوە یان دەستنیشانی دەکەین، ناوەڕۆکەکان بە بەرهەمی نەرێنیانە گەورە دەکەین یان سەرەتا بیخەینە ڕوو، کونجاوانە خزمەت بکەین یان  ناڕەزایەتییەکان هەڵبوەشێنینەوە، خۆپەرستەکان بەهێزبکرێن، ئەوانەی کە بەهۆی پشتگوێخستنەوە دەبوو لاواز بکرێن، یاخود لەڕێگەی ڕەخنەیەکی گشتییەوە پاوەن بکرێن.

لە ماوەی ڕابردوودا ئێمە ئەم پڕۆسە سەختانەی دانوستانی گرنگیی ئابووریمان لە چەند حاڵەتێکی جیاوازدا بەراورد کرد، لای ترامپ و ئائێف دی AFD ³– یاخود دواجار ئێمە باسی ئەوانەمان لە پەیوەندی بە توندڕەوە ڕاستڕاوەکان لە پێشەنگای کتێبی فرانکفۆرت کرد.

دیموکراتیزەکردنی تۆڕ[ئینتەرنێت] بە پەیوەستبوون لەگەڵ کاریگەریی ئابوورییانەی پاداشتکراو، لەناویدا سەکۆکان زیاتر لە هەڵوەشاندنەوە، تووڕەیی و گاڵتەجاڕیی سوود وەردەگرن، هەروەکوو نەبوونی یاسادانان لەلایەک و نەبوونی ئەخلاقی میدیایی لەلایەکی ترەوە دەبنە هۆی کەڵکئاوەژوو و نامرۆڤبوونی سیستماتیک، وەک جۆن ئێمە دەتوانین لای راینەر ڤینکلە Rainer Winkler بیبینین.

لێرەدا هێزی جوڵێنراو و توڕی خودکاری کۆمەڵگەیەک لە کاردان کە خۆیان نەک تەنها لەناو نوێنەرایەتی هەمیشەیی ئەخلاقی تاک و گرێدراویدا(ئینتیما) نابیننەوە، بەڵکوو ئەمە دەخرێتە ژێر چاودێرییەکی دیجیتاڵی و هەمیشەیی.  تێڕوانینی هەمیشەیی دوولایەنە کە هەڵسەنگاندنی بەردەوامی ڕەفتارەکان و وتراوەکان ئاوەژوو دەکاتەوە، زیاتر لەناو فەزای دیجیتاڵدا ئابووری و کۆمەڵایەتیی پاداشت دەکرێت و پشتیوانی دەکرێت. کرداری ڕەخنەی گشتی بەم شێوەیە دەبێتە مامەڵەیەکی زۆر پڕ قازانج بۆ پلاتفۆرمەکان و بەم شێوەیە ڕەفتارەکانی هێزی پارێزگار دەگۆڕێت، ئەوەی مایکڵ سیمان لە کتێبەکەیدا بە وردی نیشانی دەدات “هێزی پلاتفۆرمەکان: سیاسەت لە کاتی زەبەلاحەکانی ئینتەرنێتدا”.

کولتووری کاڵ و جیدی (E- und U-Kultur)

کەواتە دەبێت ئاگاییەکی زۆر تایبەت پەرەپێبدرێت، “هاوڵاتییان لە فەزای دیجیتاڵدا تەنها نەبنە بەکارهێنەر”. بۆ ئەم کارە دەبێت هۆکارەکانی خۆت بۆ بەکارهێنانی میدیا ڕاست و هەڵە لە یەکتر جیا بکەیتەوە، خۆئازادکردن لە کاریگەرییە ئابوورییەکان یان بەرەنگاربوونەوەی ئەخلاقی ڕەفتار و قسەی دیجیتاڵی، هاوڕێی نووسەر فریدەمان کاریگ (Friedemann Karig)پێی دەڵێت ئەخلاقی هاوبەشکردن. لە ڕێگەی ڕەفتارەکانی پەیوەندییەوە بەهاکانم بۆ ئەوانی تربە ئاسانی دەخەمە ڕوو هەوەها ئەوان بەهێز دەکەم –  یاخود خۆم بەهێز دەکەم لە ڕێگەی ئەوەی ئەوانی تر بێ بەها دەکەم؟ ئایا من تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە ڕاستکەرەوەیەکی کۆمەڵایەتی دەزانم یان پێویستییەکی کۆمەڵبوون؟

“تێڕامان و گریمانەکانی هابرماس لەسەر گۆڕانێکی بونیادیی نوێکراوەی فەزای سیاسی” لە باشترین کاتدا هەنگاوێکی نوێن بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان بۆ تۆمارێکی ڕاستتر لە واقیعی کۆمەڵایەتی لە سەردەمی دیجیتاڵدا. جیابوونەوەیەک لە کولتووری کاڵ و جیدی (E- und U-Kultur)، لە میدیایەکی ئەنارکی و کۆنترۆڵنەکراو هەروەها میدیای گشتی و پرۆفیشناڵ، هیوایەک پەیوەست بەمەوە کە یارمەتیدەر بێت، کەمتر دەبینم.

ئێمە دەبێت زیاتر وەک کۆمەڵگایەک بیر لەوە بکەینەوە کە چۆن دەتوانین تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بۆ فەزای گشتیی عەقڵانی مسۆگەر بکەین، نەک تەنیا میدیای پرۆفیشناڵ بە بەرپرسیار بزانین، بەڵکوو کارپێکەرانی پلاتفۆرمەکان ڕێکتر بخرێن.

تێبینی: 2.0 واتە وەشانی دووەمی تێڕوانییەکان و بۆچوونەکانی هابەرماس. ئەم ژمارەیە زیاتر لە پرۆژە و کاری تەکنەلۆژیدا بەکار دێت، لەبەر ئەوەی تێڕوانینە نوێیەکانی هابەرماسیش لەبارەی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکانەوەیە، نووسەر ئەم ژمارەی وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو بوارە بەکار هێناوە. وەرگێڕ

پەراوێزەکان

The post هابەرماس و دیموکراسیی 2.0 appeared first on ژنەفتن.

کات لەناو چیرۆکدا بە دوو شێوەیە؛ “کات”ێک کە جوڵەی ئەو شتانەی لەناو چیرۆکەکەدا هاتوون، دەردەبڕێت. واتە کاتی ئەو شتانە. “کات”ێکی تر بێگومان کات”ی دەربڕینەکەیەتی. بە زاراوەی ئەدەبی بەوانە دەگوترێت دال و مەدلول.

لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، فرۆید و هاوکارەکانی بەئاشکراکردنی «نەست» لە دەروونشیکاریدا سەرچاوەیەکیان دۆزییەوە کە بیروەرییەکانی مرۆڤ لە قەبارەیەکی زۆر گەورەدا و لە کاتێکی ئاڵۆز و نامێژوویی لەناو مێشکدا ئەرشیف بوون. کاتی «نەست» کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کاتی چیرۆکیش دانا. دوای ئەم دۆزینەوەیە، چیرۆکەکان بە زۆری کاتی مێژووییان تێپەڕاندبێت، ڕوویان لە شەپۆلی هۆش کرد کە کات لەناویدا هەروەکو کاتی هۆش و وێناکردن، بە چەندین فۆرم خزمەتی چیرۆکی کردووە.

کات، لە لێکۆڵینەوە ئەدەبییەکاندا ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە. تەنانەت کات بە زمانی فەلسەفی بە کار دەهێنرێت تا بە بوونی مرۆڤ لەناو کات و گەردووندا بچێتەوە و لێی بکۆڵێتەوە.

لەناو کولتووری مۆدێرنەدا ئەو کاتەی پەرتوکی ئینجیل، پیرۆز کرا، کاتێک دێتە پێشەوە کە ئەم بەرهەمە وەک دەقێکی ئەدەبیی دەخرێتە بەر لێکۆڵینەوە. لە کولتووری ئێمەدا هێشتا نەگەیشتووینەتە دۆخێک کە ئەم قۆناغە تێپەڕێنرێ، قورئان، نەک وەک کتێبێکی پیرۆز، بەڵکو وەک کارێکی ئەدەبی لێی بروانرێ.

قورئان وەکو دەقێکی کۆن، پڕە لە ئەفسانە و چیرۆک. ئەگەر لەم گۆشەیەوە سەیری بکەین، ئەوا دەتوانین لێکدانەوەی ئەدەبی بۆ بکەین و سەرنجی ڕەگەزەکانی چیرۆکییەکەی بدەین. کات لە قورئاندا یەکێک لەو ڕەگەزانەیە.

بە تێڕوانین لە جیهان، ئەرستۆ جیهان بە کۆن دەزانێت، واتە هەبووە. ئەمەش پێچەوانەی ئایینە ئیبراهیمییەکانە، لەوانەش ئیسلام، چونکە خودا جیهانی ئافراندووە. بوون و ئافراندن ناتوانن هاوتابن. دوو جۆر لە بینین بۆ جیهان، ئاماژەیە بۆ  دوو جۆر لە بیرکردنەوە. لەوانەیە هەر لەبەر ئەمە بێت کە موسڵمان و فەیلەسوف وەکو یەک بیر ناکەنەوە. ناتوانن بیر بکەنەوە. ئایین سرووش(وەحی)ە لەلایەن خوداوە، بەڵام فەلسفە زادەی زەین و بیری مرۆڤە. موسڵمان بیر لە بوون و هەبوونی جیهان ناکاتەوە و نابێت بیربکاتەوە. چونکە ئافرێنەر ڕێگای گومانکردنی لێ داخستووە.

بەگومان نەبیت، ناتوانیت فەلسەفیی بیر بکەیتەوە. گومان بناغەی فەلسەفەیە. فەلسەفە بەبێ فەلسەفاندن بەتاڵە لە ئاوەز. فەلسەفە ناتوانێت لەگەڵ ئاییندا بگات بە ئاشتیی، هەروەها کە ئاوەز و زانست ناتوانن بگەن بە (ئیمان). بیرکردنەوەی ئاوەزیی لەسەر بنچینەی بەڵگەهێنانەوەیە، بەڵام بیرکردنەوەی شهودیی پێویستی بە سەلماندن و بەڵگەهێنانەوە نییە. باڵادەستیی ئیلاهیی کە لە ئاسمانەوە بێتە سەر زەوی، ململانێی نێوان ئاوەز و ئایین لە تەرازووی زانستدا دەپێوێت.

لە ئیسلامدا دەستپێکی کات، ئافراندنی دنیایە. خودا جیهان دەئافرێنێت. پاشان مرۆڤ دروست دەکات و هەر ئەم دەستپێکە، مێژووی ئیسلامە. مرۆڤ خۆی هیچ ڕۆڵێکی لە دروستبوونی گەردووندا نییە. خودا هەرچی بیەوێ، دەیئافرێنێت و لە بەرامبەریدا مرۆڤ بەرپرسیار دەکات. ئەگەر مێژوویەک بۆ ئیسلام بە لەبەرچاوگرتنی قورئان وێنا بکەین، لەنێوان سەرەتای دروست بوون و قیامەتدا، ڕوودەدات. فەرمانە ئیلاهییەکان ئەم مێژووە دروست دەکەن و چاودێری دەکەن. لە ئیسلامدا مێژوو ئەوە نییە کە مرۆڤ دروستی دەکات. مرۆڤی موسڵمان لە پەنای ئەم مێژووەدا بێ بیری مێژووییە، لە بیری مێژووی بەتال بووەتەوە.

لە ئیسلامدا کاتیش تا پەسڵان دەچێتە پێشەوە، پاشان بێبڕانەوەیە و کۆتایی نییە. کاتی مێژوویی لەم دنیا لە ڕاستیدا پلەیەکە بۆ گەیشتن بە کاتی بێکۆتایی ئەو دنیا (دواڕۆژ). کاتی ئەم دنیایە تێپەڕە و تەنها لەم دنیایەشدا بایەخی هەیە. کاتی ئەو دنیا لە بەهەشت و جەهەنەم جێگیرە و هەمیشەییە. لە ئیسلامدا ڕابردووی پێش ئیسلام بێ مێژووە و بێ کاتە. پاشان، کاتی ئێستا دێت، کە سەرئەنجام بە پەسڵان کۆتایی دێت.

موحەممەد پێغەمبەری ئیسلام هەوڵی داوە لە قورئاندا ناتەبایییەکی کاتی چاک بکات بۆ ئەوەی زەینی خواستراوی ماوەیی جێگیر بکات. لە قورئاندا سێ کات بوونی هەیە و ناوەڕۆکەکانی بۆ سێ بەشی کاتیی دابەش دەبن؛ کاتی بێبڕانەوەی نەبڕاوەی رابردوو، کاتی ماوەیی ئێستا و کاتی بێبرانەوە و کۆتایی لە داهاتوودا.

موسڵمانان ڕابردوویەکی درێژ بە چاوەڕوانییەکی درێژتر بۆ داهاتوویەکی ناڕوون بەیەکەوە گرێ دەدەن تا “ئێستا” ڕزگار بکەن.

کاتی ڕابردوو لە قورئاندا ناپێورێت. هەروەها کاتی داهاتووش. مێژوونووسی مێژووی ئیسلامیی دەبێت شتێک بپێوێت کە پەیوەندی بە ئەفسانەوە هەبێت نەک زانست. ناکۆکیی بوون و نەبوونی کات ناتەباییەک لە مێژوونووسیندا دێنێتەبوون. دەبێت مێژوونووس ئەوەی کە نییە بپێوێت. خوێنەر درێژایی لە قورئاندا دەبینێت، بەڵام توانای پێوانەکردنی نییە.

موسڵمانان سەرەتا پێوانەی ڕابردوو و داهاتوو دروست دەکەن تا لە ڕێگەی یادەوەریی و چاوەڕوانییەوە، کە یەکەمیان ئەفسانەیی و دووەم ئایدیاڵییە، جیهانی هەبوو و هەیە پێناسە بکەن. ئەوان ڕابردوویەکی درێژ بە چاوەڕوانییەکی درێژتر بۆ داهاتوویەکی ناڕوون بەیەکەوە گرێ دەدەن تا “ئێستا” ڕزگار بکەن.

قورئان و پەیوەندی ئێستا لەگەڵ ڕابردوو و داهاتوو

موسڵمانان بە ڕێگەی بوون، چاو لە یەقینێک کە ئارگومێنتەکەی زۆر لاوازە دەپۆشن تاوەکو ئێستا لە بەرامبەر داهاتوودا دابنێن، ئەوەش لەناو “کات”ێکدا کە ڕەهەندی نییە.

کاتی ئێستا لە ئیسلامدا ناتوانێت درێژخایەن بێت. هەروەها لە ئایینە ئیبراهیمییەکانی تریشدا. کاتی ئێستا، کاتێکی تێپەڕە؛ کاتی بوورین و گەیشتنە بە داهاتوو.

جیهانی فیکریی موسڵمان بە سەرنجدان لە ڕابردووی ئەفسانەیی و داهاتووی ئایدیاڵی، یادگەی ئێستا دروست دەکا. یادگەی ئێستا دەبێت ئەندێشەکەی خۆی گشتگیر بکا، کە لەناو موسڵماناندا لە ڕوانگەی چیرۆکەکانی قورئانەوە، دەروونی بۆتەوە.

موسڵمان شتانێک لە ڕابردوو دەگێڕێتەوە کە باوەڕی وایە ڕاستییە و شتگەلێکیش لە داهاتوو دەڵێت کە بناغەیەکی پاشەڕۆژبینی پێغەمبەرانەی هەیە. ئەو لەم ناڤبەرەدا پێشبینییە زەینییەکانی خۆی لەسەر زیاد دەکات تاوەکو ئێستا دڵخوازتر بکات.

موسڵمان دەزانێت چ داهاتوویەک چاوەڕوانی دەکات. قورئان ناوەڕۆکی داهاتووی لەپێش چاوی داناوە. ئەم «ئاگاییە پێشوەختە»یە ڕۆڵی ڕێبەری لە بوونی ئەودا دروست دەکات.

موسڵمان چاوەڕوانی شتێکە کە هێشتا بوونی نییە و ئەزموون نەکراوە. وێنەگەلێکە لە ئەوان بەڵام کاریگەریی لەسەر یادگە هەیە. ئەو هۆکارەکان لەناو نیشانەکاندا دەدۆزێتەوە، بۆئەوەی پێشبینیی پێغەمبەرەکان لەناو ئەم پاشەڕۆژبینانەدا لە زەینیدا بۆ هەمیشە بهێڵێتەوە.

بۆ موسڵمان کاتی ئێستا بێ پەیوەندی نییە لەگەڵ ڕابردوو و داهاتوودا. ناتوانرێت کاتی ئێستا بێ سەرنجدان لە ڕابردوو و داهاتوو لە بەرچاو بگیرێت. کاتی ئێستای ڕابردوو بەناو یادگەدا تێپەڕدەبێت و کاتی ئیستای داهاتوو لە چاوەڕوانیدایە. کاتی ئێستای ئێستاش لەسەر بنەمای ئەو بینینانەیە کە هێماگەلێکن لە خزمەتی ڕابردوو و داهاتوو. دیاردەناسیی ئیسلام ناتوانرێت بەبێ ئەم تێڕوانینە بۆ کات، وێنا بکرێ.

“ئێستا”ی موسڵمان شایەتی ڕابردووی ئەوە. ڕۆڵی ئەمڕۆ لەسەر ڕابردوو پشتڕاست دەکاتەوە. وێنا زەینییەکانی ئێستا، ڕابردوو دەسەلمێنن. نیشانەکان ڕەوایەتی بە وێنا زەینییەکانی ڕابردوو دەبەخشن. ئەم ڕۆڵانە دەبنە هێماگەلێک بۆ وێنەی داهاتوو لە زەیندا. داهاتوو بەم شێوەیە گشتگیر دەبێت.

لەنێو نیشانەکاندا کە داهاتوو ڕوونتر دەبێتەوە و بە شێوەیەک دەبێتە مەتەڵ. داهاتووی ڕوون دەبێت مەتەڵێکی لە خۆیدا هەڵگرتبێت. کاتیش دەبێتە یەکێک لەم مەتەڵانە.

لەناو تیۆرییەی دواڕۆژ( آخر الزمان)ی ئیسلامدا، سەرەتایەک هەیە کە ئافراندنە و کۆتاییەکیش کە کۆتایی کات؛ خاڵی کۆتایی ئەم جیهانە. لەم تیۆرییەدا پەسلان کۆتایی ئەو کارەساتەیە کە لە کاتی ئێستادا ڕوودەدات؛ جیهان پڕ بووە لە تاوان یاخود پڕ دەبێت. کات کۆتایی دێت تاوەکو خاڵی کۆتایی لەسەر ئەم کارەساتە دابنێت. کۆتایی کات لێرەدا خۆیەتی بەڵام لە کاتێکی تردا، لە یۆتۆپیایەکدا کە بە ڕاستی کۆتایی بێت، لە پەیوەندیی دایە.

هارمۆنیای جیهان داسەپێنراوە لەسەر کاتی مۆدێرندا، لە ڕاستیدا بەسەر کاتی ئیسلامدا. بیرکردنەوەی ئیسلامیی ناتوانێت لەگەڵ ئەم کاتەدا هەماهەنگ بێت. بۆیە دووچاری ناکۆکیی دەبێت. لەناو ئەم هارمۆنیای ناهەماهەنگەدا، زەینی شپرزە و فیکر بە دەوری پووچی(باطل)دا دەخولێتەوە.

ئەزموونی مرۆڤی موسڵمان کە لەگەڵ قورئاندا یەکبگرێتەوە، لەگەڵ ئەزموونی مرۆڤی مێژوویی لە ناکۆکییدا دەبن. لەو چیرۆکانەی کە لە قورئانەوە گواستراونەتەوە، دەتوانرێت چیرۆکەگەلێک ببینرێتەوە کە نەگواستراوە و ئەزموون نەکراوە.

موسڵمان لەسەر تەختەی دەروونشیکارێک، خەونەکانی لە بەرانبەری ئەو چیرۆکانەدایە کە ئەزموونی کردوون(ژیاوە). ئەو لە تێگەیشتنی ئەو شتەی لەنێوان ئەزموونی خۆی و ئارەزووەکانیدایە، سەرگەردانە. ناتوانێت لەم دژیەکەدا بۆ خۆی ناسنامەیەکی ڕاستەقینە و ئەردیی(زمینی) وەدەست بخات، هەڵبەتە ئەگەر ئاگاداری جیهان بێت.

ئیسلام مرۆڤ لە مێژوودا بەرەڵا دەکات و تا بچیتە ناو مێژووییەکی ترەوە، کە ناوی مێژووی ئیسلامە

لەناو دیاردەناسیی کات لە کولتووری کۆمەڵایەی ئێران، ناچارین لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ئەو لەناو مێژووی ئەفسانەیی ئێمە و پاشان مێژووی ئیسلامدا بۆی بگەڕێین. بەبێ ڕوونکردنەوەی ئەمە، هەنگاونان بەرەو ڕێگای داهاتوو قورس دەبێت. دەبێت شێوەی ئاشکرای پێکهاتەی کاتی ئەوان بۆ ئێمە دەربکەوێت تا لەم ڕێگەیەوە بەربەستە باوەکانی پێشتر ڕوون ببنەوە.

قورئان لەناو فراوانبوونی کاتدا، لە گشتگیرییەکەیدا، جەمسەری هەتاهەتایی پشتڕاست کردۆتەوە. لە بەرانبەر ئەوەدا چەندێتی هەژمارکراوی کات، وەکوو ڕۆژ و شەو، لە یەکتر ناچن. قورئان گرنگی بە چۆنایەتی دەدات نەک چەندێتی کات .

لە ڕاستیدا ئیسلام مرۆڤ لە مێژوودا بەرەڵا دەکات و تا بچیتە ناو مێژووییەکی ترەوە، کە ناوی مێژووی ئیسلامە. ئیسلام هیچ سازشێکی لەگەڵ مێژوودا نییە. مێژوو بۆ ئەو هەر ئەوەیە کە ئیسلام دەیڵێت. کەوایە لەناو ئەم مێژووەدا ناتوانرێت وێنای شتێک بە ناوی مۆدێرنیتە، چاکسازیی و جیهانی هاوچەرخ بکرێت.

سەرچاوە:

The post کات لە قورئاندا؛ زاڵبوونی داهاتوو و ڕابردوو بەسەر ئێستادا appeared first on ژنەفتن.