لە بەرەبەیانی جەنگەکەدا سۆکرات ئەوەندەی لە هێز و توانایدا بووبێت بە باشترین شێوە خۆی بۆ کار و کەسابەتە خوێناوییەکە ئامادە کردبوو، ئەم کارەشی بە جوینی کۆمەڵێک سەلکەپیاز ئەنجام دابوو، کە لە چاوی سەربازانەوە، وەک ئازایەتی و نەبەردی دەبینرا. گومانکردنەکەی لە زۆر بواردا، خۆشباوەڕیی لە زۆر بواری دیکەدا لێ کەوتبووەوە؛ ئەو دژی قەبڵاندن بوو و باوەڕی بەتینی بە ئەزموونی کرداری هەبوو و بەو هۆیەوە هیچ باوەڕی بە خوایان نەبوو، بەڵام باوەڕی لەبننەهاتووی بە سەلکەپیاز هەبوو. 

مخابن هەستی بە هیچ کارتێکردنێکی ڕاستەقینە نەکرد، لانیکەم کاریگەریی ڕاستەوخۆ و خێرا، بۆیە بە مڕومۆچییەوە خۆی بە یەکەیەکی ئەو شمشێربەدەستانەدا کرد، کە لە تاقانەڕیزێکی سەربازیدا خەریکی مەشین بوون تا شوێنی خۆیان لێرە و لەوێی ناو مەیدانێکی پڕ لە دڕکوداڵدا قایم بکەن. لە پشتی و لە بەردەمیەوە لاوانی ئەسینایی لە پەراوێزەکانەوە بەو ناوەدا وەر بوون و پەنجەی گاڵتەئامێزیان بۆ ئەوە ڕادەکێشا کە قەڵغانی جبەخانە ئەسیناییەکان بۆ خەڵکانی قەڵەو و خرپنی چەشنی ئەو، ئێجگار چکۆلە و بێکەڵکن. ئەو خۆیشی بیری لە هەمان شت کردبووەوە، بەڵام لە ڕوانگەی خەڵکانی (زل و زەبەلاح)ـەوە کە ئەم قەڵغانە بچکۆلانە تەنانەت نیوەی جەستەشیانی دانەپۆشیبوو. 

ئاڵوگۆڕی بیروڕاکان لەنێوان پیاوەکەی بەردەمی و پیاوەکەی پشتەوەی لەبارەی ئەو قازانجەی چەکسازە مەزنەکان لەم قەڵغانە بچکۆلانەوە کۆی دەکەنەوە، بە فەرمانی «ڕێک بوەستن»، پچڕا و کۆتاییی پێ هات. 

ئەوان چەمینەوە تا لەسەر زەوییە پڕ لە دڕکوداڵەکەدا چوارمشقی بۆی دانیشن و ئەفسەرێک دەست دەکات بە سەرزەنشتکردنی سۆکرات، چونکە ویستبووی لەسەر قەڵغانەکەی ئەو دانیشێت. سەزەنشتکردنەکە هێندەی ئەو دەنگە ناخۆش و بێزارکەرەی لێیەوە دەهات، نائارام و بێتاقەتی نەکرد. وا پێ دەچوو بیر لەوە بکەنەوە کە دوژمن لەو نزیکانە خۆی مەڵاس داوە. 

تەمی بەرەبەیان کە لە سپیاییی شیر دەچوو، بینینی پێشەوەی بە تەواوەتی گرتبوو. بەڵام دەنگەدەنگی تەپەی پێ و پێکدادانی ڕم و قەڵغانەکان ئەوەی دەردەخست کە دەشتودەرەکە دەستی بەسەردا گیراوە. 

بەوپەڕی نائارامییەوە سۆکرات گفتوگۆیەکی بیر کەوتەوە، شەوی پێشووتر لەگەڵ لاوێکی شیکپۆشدا هەیبووە، کە لەودیوی دیمەن و پەردەکانەوە بینیبووی و خۆیشی ئەفسەرێکی یەکەی سوارچاکی بوو. 

«پلانێکی گەورە!» وەها ڕوونی کردەوە لاوە شیکپۆش و بەفیزەکە. «هێزی پیادە هەروا بە ئاسانی لە چاوەڕوانیدا دەمێنێتەوە، بەوەفا و بەهێز و هێرشی دوژمن شۆک دەکات. لەو میانەدا هێزی سوارە بە دۆڵەکەدا پێشڕەوی دەکات و لە پشتەوە وەک هەورەبرووسکە بەسەر دوژمندا دەبارێت». 

دەبوو دۆڵەکە کەمێک دوور لە لای ڕاست هەڵکەوتبێت، لێرە و لەوێی ناو تەمەکەدا. بێ دوودڵی، ئێستا ڕێک بەوێدا هێزی سوارە لە پێشڕەویدا بوو.  

بۆ سۆکرات پلانەکە وەک شتێکی باش دەهاتە پێشچاو، یان لانیکەم شتێکی خراپ نەبوو. دواجار پلانەکان بە گشتی ئەو کاتانە دادەنرێن، کە هێزی تۆ لە هیی دوژمن کەمتر بێت. لە ڕاستیدا تەنها هێرشێکی سووکەڵە هەبوو، واتا تێسرەواندنێکی سادە. هیچ شتێک بەگوێرەی پلانەکە نەچووە پێشەوە، بەڵکوو تەنها تا ئەو شوێنەی دوژمن ڕێت پێ دەدات. 

ئێستا، لە کازیوەی خۆڵەمێشیدا، سۆکرات بۆی دەرکەوت سەرتاپای پلانەکە کارەساتبارە. ئەمە واتای چی: هێزی پیادە لە دوژمن دەسرەوێنێت؟ بە گشتی خەڵک خۆشحاڵ دەبن هێرش بەرن. ئێستا، لە ناکاو سەرجەمی هونەر و تاکتیکەکە خۆی لەوەدا دەبینییەوە داو بۆ دوژمن بنێنەوە. لە هەمووی خراپتر ئەوە بوو ژەنەڕاڵەکە خۆی سوارچاک بوو. 

مرۆڤی ئاسایی پێویستی زیاتر بە سەلکەپیاز دەبێت و لە بازاڕیشدا بە ڕادەی پێویست سەلکەپیاز دەست ناکەوێت. 

چەندە نائاسایی بوو، لە تاریک و ڕوونی بەیاندا، لەجیاتی ڕاکشان لەنێو جێدا، لە ناوەڕاستی مەیدانەکەدا لەسەر زەوییەکی پڕ لە دڕکوداڵ و وشکەڵان دانیشیت، بە نزیکەیی دە کیلۆ ئاسن لە خۆت بار بکەیت و چەقۆی قەسابێکیش بە دەستتەوە بێت! ئەوە ڕاست و دروست بوو بەرگری لە شارەکەت بکەیت کاتێک کەوتووەتە بەر ڕەحمەتی هێرشەوە، چونکە ئەگەر وا نەکەیت ڕووبەڕووی یەک دونیا نائارامی و لەدەستچوونی دەرفەتەکان دەبیتەوە، بەڵام با بپرسین بۆ شارەکە هێرشی کرایە سەر؟ لەبەر ئەوەی کەشتیوانان، کاسبکارانی کێڵگەی شەراب و بازرگانانی کۆیلە لە ئاسیای چکۆلەدا تاسەیان لە بەردەم کەشتیوانان، کاسبکارانی کێڵگەی شەراب و بازرگانانی کۆیلەی فارسەکان دروست کردبوو. هۆکارێکی جوان!

لەناکاو هەمووان وشکهەڵاتوو بۆی دانیشتن.

لە لای دەستەچەپی تەمەکەوە نەڕەنەڕێکی کز بە پیاکێشانی ڕم و قەڵغانەکانەوە هات. هەر خێرا تەواو بڵاو بووەوە. هێرشی دوژمن دەستی پێ کردبوو. 

یەکەی سەربازیی پیادە ڕابوو. بە چاوانی ئاوساو و دەرپەڕیویانەوە زەق زەق لە تەمەکەی بەردەمیان ڕامان. دە هەنگاو لەولاوە پیاوێک کەوتە سەر ئەژنۆکانی و بە دەنگی کز و پڕ لە ناڵەوە لە خوایان پاڕایەوە. لە خوا پاڕانەوە ئیتر بێکەڵک و درەنگوەخت بوو، لە ڕوانگەی سۆکراتەوە. 

لە ناکاو، وەک بڵێیت وەڵامێکە، نەڕە و هاوارێکی تۆقێنەر لە دەستی ڕاستەوە بەدووی نەڕەی یەکەمدا هات. پێ دەچوو هاواری یارمەتی لەنێو هاواری مردندا توابێتەوە. لەنێو تەمەکەوە سۆکرات پارچەئاسنێکی فڕیوی بینی بەرەو ڕووی دێت: تیرێک. 

پاشان کۆمەڵێک شکڵ و شێوەی زۆر، کە لە تەمەکەدا نەدەبینران، لە پێشەوە دەرکەوتن: دوژمن. 

سۆکرات، بە هەستێکی بەهێزی بەردەوام هەڵکشاوەوە، بەوەدا کە پێ دەچوو هەر لە پێشەوە دەمێکی درێژبوو چاوەڕوان بووبێت، بە قوڕسی ڕووی وەرچەرخاند و دەستی بە هەڵاتن کرد. بەهۆی زرێپۆش و قاچپارێزە ئاسنینە قوڕسەکەیەوە نەیدەتوانی باش هەڵێت. قاچپارێزە ئاسنینەکان لە قەڵغانەکان ترسناکتر بوون، بە پێچەوانەی قەڵغانەوە، نەتدەتوانی وا بە سانایی تووڕیان بدەیت. 

بە هەناسەبڕکێوە فەیلەسووفەکە بەنێو دڕکوداڵەکەدا ڕاکەڕاکی بوو. هەمووی پەیوەندیی بەوەوە هەبوو ئایا دەتوانێت دەستپێکێکی باشی هەبێت یان نا. ئەویش بەو هیوایەی کوڕێژگە ئازا و بەجەرگەکانی پشتەوەی ئەو بۆ ماوەیەکی کەم خەریکی هێرشبردن بن. 

لە ناکاو ئازارێکی بەهێز ناڵەی لێ هەستاند. بنی پێڵاوی چەپی ئازاری دەدا، شتێک وەک دەرزی لێیەوە پیایدا چەقیبوو، تا وای لێ هات چیتر نەتوانێت بەدووی خۆیدا ڕایکێشێت. بە ناڵینەوە خۆی خستە سەر زەوییەکە، بەڵام هەر خێرا لەگەڵ هاوار و ناڵەی ئازارێکی دیکەدا قیت بەرز بووەوە. بە چاوانی مەست و لێڵەوە نیگایەکی لە دەوروبەری خۆی گرت و لەوە تێگەیشت چی ڕوودەدات. ئەو ئێستا کەوتبووە نێوەڕاستی دڕکوداڵانەوە. 

دڕکوداڵی ئێجگار تیژ و بڕندە لەو نێوەدا هەبوون و تەواو تێک ئاڵا بوون. دەبێت چقڵێک تیژ بە قاچیدا ڕۆچووبێت. بە وریایییەوە، بە چاوانی پڕ لە فرمێسکەوە، بەدووی شوێنێکی سەر زەوییەکەدا دەگەڕا چوارمشقی بۆی دانیشێت. پێش ئەوەی بۆ جاری دووەم بچەمێتەوە، بە شەلەشەل لەسەر قاچە تەندروستەکەی چەند هەنگاوێک بەو ناوەدا خولایەوە. دەبوو بە خێرایی ئەو چقڵە لە قاچی دەربهێنێت. 

بە حەز و تاسەی بەتینەوە گوێی بۆ هەراوزەنای جەنگەکە ڕادێرا: لە هەردوو بەرەدا تەواو فراوان ببوو، بەڵام ڕێکوڕاست لانیکەم سەد هەنگاوێک لێیەوە دوور بوو. هەرچۆنێک بێت، پێ دەچوو نزیکتر ببێتەوە، هێواشتر، بەڵام ڕوون و ڕەوان و بێهەڵە. 

سۆکرات نەیدەتوانی نەعلەکەی لە پێی داکەنێت. چقڵەکە نەعلە تەنکە چەرمییەکەی دڕیبوو و قووڵ بە قاچیدا ڕۆچووبوو. چۆنچۆنی جورئەتی ئەوەیان هەبوو ئەم جۆرە نەعلە تەنک و بێکەڵکانە بەو سەربازانە بدەن کە وا دەبینران دژی دوژمن بەرگری لە وڵاتیان بکەن. هەر خۆی ڕاکێشانی نەعلەکە ئازارێکی کوشندەی لەگەڵدا بوو. شەکەت و لە پەلوپۆ کەوتوو، شانە کەتە و گەورەکانی پیاوە داماوەکە بە پێشەوەدا دەکەوت. ئەی ئێستا چی بکات؟

چاوە غەمگینەکەی کەوتە سەر شمشێرەکەی تەنیشتی. بیرۆکەیەک بە مێشکیدا ختوورەی کرد، باشتر لە هەر یەکێکی دیکە لە بیرۆکەکانی نێو گفتوگۆ مشتومڕسازەکانی. دەکرێت شمشێرەکە وەک چەقۆیەک بە کار بهێنرێت؟ چنگی پێدا کرد. 

لەو ئانوساتەدا گوێی لە کۆمەڵەهەنگاوێکی قوڕس بوو. هێزێکی چکۆلەی پیادەڕۆ نێو دڕکوداڵەکەی بڕی. سوپاس و ستایش بۆ خوایان؛ ئەوان بەرەی خۆی بوون نەک دوژمن! کاتێک سۆکراتیان بینی بۆ چەند ساتێک وەستان. «ئەمە پینەدۆزەکەیە»، گوێی لێ بوو کە ئەمە دەڵێن. پاشان لە ڕۆیشتن بەردەوام بوون. 

بەڵام ئێستا دەنگەدەنگ و هەراوزەنا لە بەرەی چەپیشەوە دەهات و کۆمەڵێک فەرمان بە زمانێکی بیانی دەدران. فارسەکان!

سۆکرات هەوڵی دا جارێکی دیکە لەسەر پێکانی بوەستێتەوە، واتا لەسەر قاچی ڕاستی بوەستێت. بەسەر شمشێرەکەیدا چەمایەوە، تەنها ئەوەندە هەبوو شمشێرەکە زۆر کورت بوو. کەمێک دواتر لە لای چەپەوە لەنێو ڕووناکییەکی ئەنگوستەچاودا کۆمەڵەپیاوێکی شەڕکەری بینی پێکدا دەدەن. گوێی لە ئاهوناڵەی قوڕس و پێکداکێشانی ئاسن بە ئاسن و چەرم بە چەرم بوو. 

بە گومان و بێدەرەتانییەوە هیوای لەسەر ئەوە هەڵچنی بە قاچە تەندروستەکەی بەرەو دواوە بگەڕێتەوە. بە خۆسووڕاندن، دووبارە کەوتەوە سەرقاچە بریندارەکەی و هاوار و ئاهوناڵەی لێ هەستا. کاتێک گرووپە شەڕکەرەکە -کۆمەڵێکی گەورە نەبوو، هەبوو و نەبوو نزیکی بیست بۆ سی پیاو دەبوون- چەند هەنگاوێک لەو ناوە نزیک ببوونەوە، فەیلەسووفەکە قنج لە لای دواوە لەنێوان دوو گوڵەشیلانی بە چقڵ دەوردراو بۆی دانیشت. بێدەرەتان، زەق زەق لە دوژمنی دەڕوانی. 

ئیتر مەحاڵ ببوو بتوانێت ببزوێت. هەموو شتێک دەیان جار لە هەستکردن بە ئازاری ژێرپێ باشتر بوو. نەیدەزانی چی بکات و لە ناکاو دەستی بە بۆڕە و نەڕاندن کرد. 

ئەگەر وردبین بین، بەم جۆرە بوو: گوێی لە خۆی بوو دەنەڕێنێت. گوێی لە دەنگی نەڕین و بۆڕاندنی خۆی بوو لەوپەڕی هێزی قەفەسەی سنگییەوە دەردەچێت: «لێرەوە، بەتالیۆنی سێیەم! بە دۆزەخیان بسپێرن، منداڵان!»

لە هەمان کاتدا خۆی بینییەوە چنگی لە شمشێرەکەی گیر کردووە و بە شێوەیەکی بازنەیی بە دەوری خۆیدا ڕایدەوەشێنێت، چونکە لە بەردەمیدا، لەنێو دڕکوداڵەکەدا، سەربازێکی فارس بە ڕمەوە وەستابوو. ڕمەکە کەوتە لاوە و پیاوەکەشی لەگەڵ خۆیدا خست. 

سۆکرات بۆ جاری دووەم گوێبیستی خۆی بووەوە دەنەڕێنێت و هاوار دەکات: «هیچ هەنگاوێکی دیکە بۆ دواوە مەنێن، منداڵان! ئێستا بۆ ئەو شوێنانەمان ڕەوانە کردوون کە دەبێت لێی بن، کوڕانی سەگ! کراپۆلوس بۆ پێشەوە لەگەڵ شەشەم دانەدا! نولوس بەرەو لای ڕاست! هەر کەسێک پاشەکشێ بکات، هەلاهەلای دەکەم!»

بۆ سەرسوڕمانی ئەو، بە تەنیشت خۆیەوە دوو سەربازی خۆیانی بینی کە لەوپەڕی ترس و تۆقیندا زەق زەق لێی دەڕوانن. بە نەرمی گوتی: «بنەڕێنن! بۆ خاتری ئاسمان، بنەڕێنن!» یەکێکیان بە ترسولەزرەوە شەویلگەی داچەقاند، بەڵام ئەوی دیکەیان هەر بە ڕاستی دەستی بە بۆڕە و نەڕاندن کرد. و فارسەکەی بەرانبەریان بەوپەڕی ترس و زەحمەتەوە وەستا و ڕایکردە نێو دڕکوداڵەکەوە. 

دەرزەنێک مرۆڤی شەکەت و لە پەلوپۆ کەوتوو بە لەترەدانەوە لەنێو دڕکوداڵەکەوە سەروسەکوتیان بە دەر کەوت. بۆڕاندن و نەڕاندنە بەهێزەکە وای لە فارسەکان کردبوو هەڵێن. لە کەوتنەبۆسە تۆقیبوون. 

«ئەوە چی ڕوودەدات لێرە؟» یەکێک لە هاوزێدەکانی، کە هێشتا لەسەر زەوییەکەدا چوارمشقی دانیشتبوو، لە سۆکراتی پرسی. 

«هیچ نییە»، سۆکرات گوتی «وەها قیت مەوەستە هیچ نەکەیت تەنها زەق زەق لە من بنۆڕی. وا باشترە بێیت و بچیت و فەرمان دەرکەیت تا دوژمن وا تێنەگات ئێمە چەندە کەمین». 

کابرا بە دوودڵییەوە درێژەی پێ دا: «پێم باشترە پاشەکشە بکەین».

«یەک هەنگاویش نا!» وەها ناڕەزایەتی دەربڕی سۆکرات «هۆشتان لە دەست داوە؟»

وەک سەرباز کە نەک تەنها بترسێت بەڵکوو دەبێت بەختیشی هەبێت، لە ناکاو، لە دوورەوە، بەڵام تەواو ڕوون، گوێیان لە تەپەتەپی ئەسپ و هاوار و نەڕەی دڕندانە بوو و هاوار و نەڕەکانیش بە زمانی یۆنانی بوون! هەمووان بە تەواوی دەیانزانی کەوتنی فارسەکان لەو ڕۆژەدا گرنگ بوو. کۆتاییی بە جەنگەکە هێنا. 

هەر کە ئالکیبیادێس وەک لووتکەی هێزی سوارە گەیشتە نێو مەیدانی دڕکوداڵەکە، بینی گرووپێکی سەربازانی هێزی پیادە پیاوێکی قەڵەو و کەتەیان لەسەر شانیان هەڵگرتووە. 

ئەسپەکەی وەستاند، سۆکراتی ناسییەوە و سەربازانیش بۆیان ڕوون کردەوە کە چۆنچۆنی سۆکرات بە بەرەنگارییە لەبننەهاتوو و بەهێزەکەیەوە سەرجەمی هێڵی ترساوی جەنگەکەی بە جێگیری و هێزی نەشکاوەوە ڕاگرتبوو. 

ئەوان سەرکەوتووانە سۆکراتیان تا شوێنی مەشق و کەلوپەلە جەنگییەکان برد. لەوێ، سەرەڕای ناڕەزایەتییەکانی، خرایە نێو یەکێک لە گالیسکە گەورەکانی ئالیکی ئەسپ و دەوری بە سەربازانی ئارەقاوییەوە گیرابوو، کە بە سەرمەستییەوە هاواریان دەکرد و سۆکراتیان بەرەو پایتەخت دەگەڕاندەوە. 

لەسەر شانی سەربازان، بڵند، تا بەردەرکی ماڵەچکۆلە برایەوە. 

زانتیپەی ژنی شلەی فاسۆڵیای بۆ لێ نابوو. لە بەردەم ئاگردانەکەدا کەوتە سەر ئەژنۆ و بە ڕوومەتە فووتێکردووەکەی، فووی لە ئاگرەکە دەکرد و ناوبەناویش بە سیلەی چاو، تەماشایەکی سۆکراتی دەکرد. سۆکرات هێشتا لەسەر کورسییەکەی قنج دانیشتبوو؛ لەسەر ئەو کورسییەی هاوڕێکانی لە گەڕانەوەیدا لەسەری دایاننیشاندبوو. 

زانتیپە گوماناوی پرسی «چیت لێ هاتووە؟»

«من؟» مڕەمڕێکی کرد «هیچم لێ نەهاتووە!»

«ئەوە چییە هەمووان دەربارەی کردەوە پاڵەوانپەرستییەکانی تۆ دەدوێن؟» زانتیپە دەیویست زێتر بزانێت. 

«زێدەڕۆیین»، ئاوا درێژەی پێ دا «بۆنی خۆش دێت!»

«چۆن دەبێت بۆنی بێت کە هێشتا تەواو ئاگرەکەم هەڵنەکردووە؟ پێم وایە دووبارە کاری دەبەنگانەت کردووە، چۆن؟» زانتیپە بە تووڕەیییەوە وەهای گوت «سبەی ئەگەر بڕۆم نان بکڕم دەبێت دووبارە خۆم لە دۆخێکدا ببینمەوە هەمووان قاقا پێم پێبکەنن». 

«بە هیچ کلۆجێک خۆم گێژ و دەبەنگ نەکردووە. بەڵکوو جەنگاوم». 

«سەرخۆش بوویت؟»

«نا. کاتێک لە پاشەکشەدا بوون، وام لێ کردن لەسەر پێی خۆیان بوەستن و نەترسن».

زانتیپە درێژی پێ دا «تۆ ناتوانیت باش لەسەر پێی خۆت بوەستیت»، هەڵسایە سەر پێ و بەرەو ئاگرە پێکراوەکە ڕۆیشت «ئادەی ئەو خوێدانەی سەر مێزەکەم بدەیە».

سۆکرات بە هێوری و بە تێڕامانەوە گوتی «دڵنیا نیم، دڵنیا نیم کە بە باشتری بزانم هەر هیچ شتێک نەخۆم. کەمێک گەدەمم تێک داوە و هێڵنج دەدەم». 

«ئەها پێم گوتی تۆ سەرخۆشیت. هەوڵ دە هەڵسیتە سەر پێ و هەندێک بە ژوورەکەدا بێی و بچی، ئەوسا بزانین چ دەبێت».

بێویژدانییەکەی زانتیپە دڵی سۆکراتی ڕەنجاند. بەڵام بە هیچ شێوەیەک نەیدەویست هەڵسێتە سەر پێ و پیشانی بدات کە ناتوانێت قاچی لە عەزرەکە گیر بکات. هەر کاتێک شتێکی باوەڕپێنەکراوی بگوتایە، زانتیپە بە شێوەیەکی سەیروسەمەرە سۆسەی دەکرد و زیرەک بوو لە ناسینەوەیدا. ئەوەش هیچ شایانی باوەڕپێکردن نەبوو کاتێک باسی پێداگریی قووڵی خۆی لە مەیدانی جەنگدا کردبوو. 

زانتیپە بەردەوام بوو لە ئیشەکەی خۆی لە بەردەم تەباخەکەدا و کەوچکی لە مەنجەڵەکە وەردەدا و لەو میانەیەدا لە بیری نەکرد پێی بڵێت کە بیری لە چی کردووەتەوە. 

«بەو باوەڕە گەیشتووم هاوڕێ باشەکانت شوێنێکی سەلامەت و ئەمینیان لەو دەوروبەرە بۆ دۆزیویتەتەوە، بەڵێ لە نزیک چێشتخانەی بەرەی جەنگدا. ئەمەش هیچ نییە جگە لە خۆدواخستن نەبێت». 

بە ئازار و ئەشکەنجەوە لە پەنجەرە چکۆلەکەوە تەماشایەکی شەقامەکەی کرد، کە لێیەوە خەڵک بە فانۆسی سپییەوە دەهاتن و دەچوون و جەژنی سەرکەوتنیان دەگێڕا. 

هاوڕێ چاکەکانی هەوڵیان دابوو شتانێکی لەم چەشنە نەکەن و ئەو خۆیشی شتی وەهای قبووڵ نەدەکرد لە هیچ ڕووداوێکدا. 

«یاخود بە ڕاست تەواو پێیان ئاسایی بوو پینەدۆزێک لە ڕیزی سەربازییاندا بمەشێت؟ هیچ کاتێک دۆشاومژەت بە ڕوودا بەرز ناکەنەوە. ئەوان دەڵێن سۆکرات پینەدۆزە و دەشبێت هەر بە پینەدۆزی بمێنێتەوە. یان چۆن دەتوانین لە شوێنە قڕێژەکەیدا سەردانی بکەین و بۆ چەندین کاتژمێر لەگەڵیدا بکەوینە چەلەحانێوە و ببیستین هەموو جیهان دەڵێن: سەیر کەن، ئەو پینەدۆزێک بێت یان نا، ئەم خەڵکە مەزنانە لەگەڵ ئەو دادەنیشن و لەبارەی فیلەرسەفەوە دەدوێن. کۆمەڵەخەڵکی گەمژە و قڕێژ!».

سۆکرات بە قۆشمەیییەوە گوتی «بەمە دەگوترێت فیلەرفۆبی». 

زانتیپە بە مڕومۆچییەوە نیگایەکی لە سۆکرات گرت. 

«بەردەوام خەریکی ڕاستکردنەوە و وانەدادانم مەبە. دەزانم نەخوێندەوارم. ئەگەر نەخوێندەوار نەبوومایە، تۆ کەست چنگ نەدەکەوت ئێستا تەشتێک ئاوت بۆ بهێنێت و دووبارە قاچەکانت بشوات».

سۆکرات ڕاچڵەکی و هیوای بەوە بوو زانتیپە تێبینیی ئەمەی نەکردبێت. بە هیچ شێوەیەک ئەمڕۆ بابەتی شووشتنی پێکان لە گۆڕێ نەبوو. سوپاس و ستایش بۆ خوایان، بەردەوام بوو لەسەر وتاردانەکەی. 

«کەواتە ئەگەر سەرخۆش نەبوویت و ئەوانیش هەروەها پێیان ڕانەبواردوویت، کەواتە هەبێ و نەبێ دەبێت وەک قەسابێک جووڵابێتیتەوە. خوێن بە دەستەکانتەوەیە، چۆنچۆنی؟ بەڵام ئەگەر تەنانەت یاری لەگەڵ جاڵجاڵۆکەیەکدا بکەم تۆ هاتوهاوار دەنێیتەوە. باوەڕم بەوە نییە تۆ بە ڕاستی وەک پیاوێک جەنگابێتی، بەڵام دەبێت وەک فێڵباز و تەڵەکەبازێک جووڵابێتیتەوە، واتا وەک شتێک لە دواوە، یاخود شتێکت کردبێت ئەوان لە پشتەوە بەم جۆرە تێت نەسرەوێنن. زوو یا درەنگ بۆم دەردەکەوێت. باوەڕم پێ بکە!».

ئێستا شلەی فاسۆڵیاکە ئامادە بوو بخورێت. بۆنێکی لەخشتەبەری لێ دەهات. ژنەکە مەنجەڵەکەی هەڵگرت و بە دامێنی تەنورەکەی گرتبووی، لەسەر مێزەکە داینا و دەستی کرد بە کەوچکتێوەردانی. 

بیری لەوە کردەوە، ئایا دوای هەموو ئەو شتانە، هێشتا ئیشتیای نەکراوەتەوە. بیرۆکەی ئەوەی دەبێت بچێتە سەر مێزی نانخواردنەکە، نیگەرانی دەکرد. 

هەستی بە باشی نەدەکرد. باش ئاگای لەوە بوو هێشتا دوایین وشە نەگوتراوە. بە دڵنیایییەوە لە ساتی دواتردا شتگەلی زۆر بێزارکەرتر دێنە ئاراوە و بەرۆکی دەگرن. مرۆڤ ناتوانێت بڕیاری تێهەڵچوون لەگەڵ فارسەکاندا بدات و کەچی بە ئارامییش بمێنێتەوە. لە ساتی ئێستادا، لە یەکەم جەژنی سەرکەوتندا، بە دڵنیایییەوە هیچ کەس بیری لەو کەسە نەدەکردەوە کە بەرپرسی ئەو بردنەوەیە بوو. هەمووان لە بەردەم ماڵەکانیاندا تەواو سەرقاڵی جاڕدانی جووڵە و کردەوە شکۆمەندەکانی خۆیان بوون. بەڵام سبەی یان دوو سبەی هەمووان لە بەردەم ئەو ڕاستییەدا بێدار دەبنەوە کە هاوکارەکەی دیکەیان داوای ئەو شکۆیە دەکاتەوە و لەم ڕووەوە نیگەران دەبن لەوەی زیاتر بۆ پێشەوە دنەی بدەن. بۆیە زۆرێک دەتوانن گەلێک شتی شکۆمەندانەی دی بڵێن ئەگەر پینەدۆزەکە وەک پاڵەوانی ڕاستەقینەی ئەو سەرکەوتنە ڕابگەیەنرێت. نەیاندەتوانی بەم جۆرەی دەبوو، بەرگری لە ئالیکیبیادێس بکەن. بە چ چێژ و خۆشییەکی زۆرەوە پێیان ڕادەگەیەنرا: تۆ پاڵەوانی جەنگەکەیت، بەڵام ئەوە پینەدۆزێک بوو جەنگەکەی بردەوە. 

ئێستا چقڵەکە زۆر دڕندانەتر لە پێشوو ئازاربەخش بوو. ئەگەر زوو نەعلەکانی لە پێی دانەکەندایە، ڕەنگ بوو ژەهراویبوونی خوێنی لێ بکەوێتەوە.

بە داڵغەلێدانەوە گوتی «لێوت بەم جۆرە مەهێنە و مەبە».

زانتیپەی هاوسەری کەوچکەکەی لە دەمدا گیر بوو. 

«چی نەکەم؟»

«هیچ»، پەلەی کرد لە دڵنیاکردنەوەی، بە ترسەوە «من ئێستا نوقمی نێو داڵغەی قووڵ ببووم».

زانتیپە هەستایە سەر پێ، بە تەنیشتییەوە مەنجەڵەکەی لەسەر تەباخەکە دانا و ڕۆیشت. 

مووچڕکەی خۆشی و ئارامی بە سەرتاپای لەشیدا بڵاو بووەوە. بە پەلە هەوڵی دا خۆی لەسەر کورسییەکەی بەرز بکاتەوە و دەیویست خۆی بگەیەنێتە سەر قەنەفەکەی دواوەی. بە شڵەژانەوە سەیری دەوروبەری خۆی دەکرد. هەر کە زانتیپە خۆی بە ژووردا کرد تا شاڵەکەی هەڵگرێت و بڕوات، بە گومانەوە سەیری سۆکراتی کرد کە بێجووڵە و نەبزووت لەسەر جۆلانەکە ڕاکشاوە. بۆ ساتێک بیری لەوە کردەوە کە دەبێت بە گشتی شتێکی بەسەر هاتبێت. تەنانەت بیری لەوە کردەوە سۆکرات پرسیارباران بکات، چونکە تەواو بۆ ئەو بەوەفا بوو. بەڵام باشتر بیری لەوە کردەوە بە تووڕەیییەوە ژوورەکەی بە جێ هێشت تا لەگەڵ ژنە دراوسێکەی سەیری ئەو خۆشی و ئاهەنگگێڕانە بکات. 

سۆکرات زۆر خراپ و نائارام خەوی لێ کەوت و نیگەران و نائارام خەبەری بووەوە. نەعلەکانی لە پێ داکەندبوو، بەڵام نەیتوانیبوو چقڵەکە دەربهێنێت. پێی خراپ هەڵاوسابوو. 

ئەم بەیانییە ژنەکەی کەمتر تیژبین بوو. 

شەوی پێشوو بیستبووی هەموو شارەکە باسی مێردەکەی دەکەن. بێگومان دەبوو شتێک ڕووی دابێت کە بەم قووڵییەوە خەڵکی سەرسام کردووە. بە دڵنیایییەوە زانتیپە نەیدەتوانی ئەوە قبووڵ بکات کە سۆکرات بەری بە هێڵی جەنگاوەرانی فارسەکان گرتووە و ڕایگرتوون. بە خۆی گوت، نابێت شتی وا ڕووی دابێت. بەڵێ، زەق و واقوڕماو ڕاگرتنی سەرجەمی ئامادەبووانی کۆبوونەوەیەک بە پرسیارەکانی، ئەمە ئیشی خۆی بوو. بەڵام نەک لە بەرەی جەنگ. کەواتە چی ڕووی داوە، وا خەڵک باسی مێردەکەی دەکەن؟

زانتیپە تەواو نادڵنیا بوو کە شیری بزنی بۆ بردبووە سەر جێگەکەی. 

سۆکرات هەوڵی نەدا قیت ببێتەوە.

زانتیپە پرسی «ناتەوێت بڕۆیتە دەرەوە؟»

«حەزم لێ نییە»، مڕاندی. 

بەم جۆرە وەڵامدانەوەی پرسیاری ژنەکەت، شێوازێکی بێئەدەبانەیە، بەڵام زانتیپە پێی وابوو لەوانەیە سۆکرات تەنها ویستبێتی خۆی لە تەماشاکردن بدزێتەوە، لەبەر ئەوە لێگەڕا وەڵامەکە هەر بەم جۆرە تێپەڕێت. 

بەر لە نیوەڕۆ، میوانەکان زووتر لە وادەی خۆیان گەیشتن: چەند لاوچاکێک، کوڕانی خێزانە خۆشبژێوەکان، ژینگە باوەکەی دەوروبەری، هەمیشە وەک مامۆستای خۆیان ئەویان دەبینی و هەندێکیان تەنانەت کاتێک سۆکرات دەدوا، تێبینییان دەنووسی، وەک بڵێیت بە ڕاستی شتانێکی تایبەت و گرنگ دەڵێت. 

ئەمڕۆ پێیان دەگوت ئەسینا بە جارێک پڕ بووە لە ناووناوبانگی ئەو. ئەمڕۆ ڕێکەوتێکی مێژوویی بوو بۆ فەلسەفە (کەواتە لەسەرحەق بووە: پێی دەگوترا فیلەرسەفە نەک شتێکی دیکە). ئەوان گوتیان خەڵک دەڵێن سۆکرات ئەوەی دەرخستووە کە وەک بیرمەندێکی مەزن هاوکات دەتوانێت مرۆڤێکی مەزنی ناو مەیدانی جەنگیش بێت. 

بەبێ گاڵتەپێکردنە هەمیشەیی و باوەکەی، گوێی بۆ ڕادێرابوون. کاتێک دەدوان، وا پێ دەچوو سۆکرات گوێقوڵاغ بووبێت، هێشتا زۆر دوور لەوەی کەسێک گوێبیستی هەورەبرووسکەیەکی دوور، قاقا و حریتەحریتی گەمژانە، پێکەنینی سەرجەمی شارێک، تەنانەت سەرجەمی وڵاتێک، دوور، زۆر دوور ببێت، بەڵام نزیک و نزیکتر دەبێتەوە، بێ بەرپێگرتن دەگاتە هەمووان، هەمووانیش دەخاتە ژێر ڕکێفیەوە: ڕێبوارانی شەقامەکان، بازرگانان و سیاسەتمەدارانی ناو بازاڕ، پیشەکارانی نێو وەرشە چکۆلەکانیان. 

سۆکرات بە دەرەنجامێکی لە ناکاوەوە هەڵیدایە: «هەموو ئەوەی دەیڵێن قسەی قۆڕن، من هەر لە بنچینەوە هیچم نەکردووە».

بە خەندە و پێکەنینەوە سەیرێکی یەکدییان کرد. پاشان یەکێکیان هەڵیدایە:

«بێگومان، ئەمە ئەو شتەیە ئێمەش گوتمان. ئێمە دەمانزانی تۆ هەر بەم جۆرە دەبیت. ئێمە لە دەرەوەی قوتابخانەوە لە ئوسۆپولۆسمان سەبارەت بەم هاتوهاوارە لە ناکاوە پرسی. دە ساڵە سۆکرات گەورەترین جووڵەی ڕۆشنبیری و فیکریی بە گەڕ خستووە و هیچ کەسێک نەبووە بەم جۆرە نیگای تێ بگرێت. ئێستا ئەو جەنگێکی بردۆتەوە و کەچی هەموو ئەسینایییەکان باسی دەکەن. ئێمەش گوتمان ئەی نازانن ئەمە چەند بێڕێزییەکی گەورەیە». 

سۆکرات ئاهێکی هەڵکێشا.

«بەڵام من هیچ جەنگێکم نەبردۆتەوە. چونکە هێرشم کرایە سەر، بەرگریم لە خۆم کرد. هیچ حەزێکم بۆ بەشداریکردن لەم شەڕەدا نەبوو. لەو ناوە نە کارکردن لە سوپادا و نە خاوەندارێتیی کێڵگەی شەراب بۆم گرنگن. لەوە تێناگەم جەنگەکان بۆ چ ئامانجێکن. لە ناکاو خۆم لەنێو دەستەیەک پیاوانی هەستیاری دەوروبەر و گوندەکان بینییەوە، کە هیچ حەزێک و گرنگییەکیان بۆ جەنگەکان نییە و من ڕێک ئەو شتەم ئەنجام دا کە ئەوانیش ئەنجامیان دەدا، لە باشترین حاڵەتدا تەنها چەند چرکەساتێک پێش ئەوان». 

میوانەکانی مات بوون.

هاواریان کرد «ئەی وانییە! ئەمە هەر ئەو شتەیە ئێمەش گوتمان. سۆکرات هیچی نەکردووە تەنها بەرگریی لە خۆی کردووە. ئەمە شێوە و ڕێچکەی ئەوە بۆ بردنەوەی جەنگەکان. لەسەر مۆڵەتی تۆ، ئێمە بە پەلە دەگەڕێینەوە بۆ قوتابخانە. ئێمە گفتوگۆیەکمان لەسەر ئەم بابەتە لەوێ وەستاند تەنها بۆ ئەوەی بە پەلە بێین و بەیانیباشت لێ بکەین». 

ئەوان، قووڵ نوقمی نێو گفتوگۆ، ئەوێیان بە جێ هێشت. 

سۆکرات لەسەر ئانیشکی، بە بێدەنگی، ڕاکشا و زەق زەق لە کوورە بە دووکەڵ ڕەشبووەکە ڕاما. ئەو لە دڵتەنگییەکەیدا لەسەرحەق بوو.

ژنەکەی لە قوژبنێکی ژوورەکەوە سەیری ئەوی دەکرد. لە ڕاستیدا میکانیکییانە ئەو چاوی لە جلێکی کۆن بڕیبوو. 

لە ناکاو بە هێواشی و بە نەرمی، پرسی: «کەوابوو چ شتێک لە پشتی ئەمانەوەیە؟»

دەستی پێ کرد. نادڵیایانە سەیری زانتیپەی کرد.

زانتیپە بوونەوەرێکی تێکشکاو، سنگدەرپەڕیو، لە کۆمەڵەتەختەیەک دەچوو و چاوانی غەمگینی هەبوون. سۆکرات دەیزانی کە دەتوانێت پشت بە ژنەکەی ببەستێت. هێشتا پشتیوانیی لە مێردەکەی دەکرد ئەگەر خوێندکارەکانی بیانگوتایە: «سۆکرات؟ ئەو پینەدۆزە شەڕانییە نییە کە خواکان بە درۆ دەخاتەوە؟» سۆکرات بۆ ئەو کەسێکی باش نەبووە، بەڵام لای کەس گلەییی لەمە نەدەکرد، جگە لای مێردەکەی نەبێت. هیچ ئێوارەیەک نەبووە بەبێ هەندێک نان و گۆشت تێپەڕیبێت کە زانتیپە بۆ ئەوی هەڵدەگرت کاتێک مێردەکەی بە برسێتی لای خوێندکارە دەوڵەمەندەکانی دەگەڕایەوە. 

لە خۆی پرسی ئایا دەبێت هەموو شتێکی پێ بڵێت یان نا. بەڵام پاشان بیری لەو ڕاستییە کردەوە ئەگەر وا بێت ئەو دەبێت کۆمەڵێک شتی ناڕاست و دووڕووانە لە بەردەم ئامادەییی خەڵکانێکی وەک ئەوەی ئەمڕۆ بکات کە کەمێک پێش ئێستا لێرە بوون و قسەیان لەبارەی پاڵەوانخوازییەکانی ئەو دەکرد و ئەمیش ناتوانێت شتێکی وەها بکات، چونکە نەدەبوو زانتیپە ڕاستییەکەی زانیبا.

لەبەر ئەوە لێگەڕا شتەکان وەک خۆی بمێننەوە و تەنها گوتی «بۆنی شلە فاسۆڵیا ساردەکەی دوێنێ ئێوارێ دووبارە بە تەواوی ژوورەکەدا بڵاو بووەتەوە».

زانتیپە تەنها نیگایەکی گوماناویی دیکەی تێ گرت. 

بە دڵنیایییەوە بارودۆخێکی وەهایان نەبوو خواردنەکە تووڕ بدەن. سۆکرات تەنها بەدووی شتێکدا دەگەڕا سەرنجی زانتیپە بە لاڕێدا بەرێت. باوەڕی ژنەکە بەوەی کە شتێکی خراپ بەسەر سۆکراتدا هاتووە، بەردەوام بەهێزتر و گەورەتر دەبوو: بۆ ناتوانێت بەرز بێتەوە؟ ئەو هەمیشە درەنگ هەڵدەستا، تەنها لەبەر ئەوەی درەنگ دەچووە جێگاوە. دوێنێ زۆر زوو چووە جێگاوە و ئەمڕۆ، بە جەژنی سەرکەوتنەکەوە، سەرجەمی شارەکە لەسەر پێکانی وەستابوو. هەموو دوکانەکانی شەقامەکە داخرابوون. هەندێک لەو سوارچاکانەی ڕاوەدووی دوژمنیان نابوو، سەعات پێنجی بەیانی گەڕابوونەوە ماڵەوە، دەنگ و خشەخشی پێی ئەسپەکان دەبیسترا. سۆکرات جۆشوخرۆشێکی گەورەی بۆ ژاوەژاوی قەرەباڵغییەکان هەبوو. لە دەرفەتی وەهادا لەگەڵ تاریک و ڕوونی بەیاندا تا درەنگانی شەو بەو ناوەدا دەخولایەوە، لەگەڵ خەڵکدا دەکەوتە گفتوگۆوە. کەواتە بۆچی ئێستا لە شوێنی خۆی ناجووڵێت؟

دەروازەکە تاریک داهات و چوار بەرپرس هاتنە ژوورەوە. بە وەستاوی لە ناوەڕاستی ژوورەکەدا مانەوە و یەکێکیان بە تۆنێکی چەشنی بازرگانانە، بەڵام تەواو بەئەدەبانەوە گوتی کە فەرمانی پێ کراوە یاوەریی سۆکرات بکات بۆ ئاریۆپاگوس. ژەنەڕاڵ، ئالیکیبیادێس خۆی، پێشنیاری ئەوەی کردبوو کە دەبێت خەڵاتێکی شانازی و ڕێزلێنان لەپای توانا جەنگییەکەیدا، پێشکەش بە سۆکرات بکرێت.  

ورتەورت و دەنگەدەنگێک لە شەقامەکەوە ئەوەی دەگەیاند دراوسێکانی لە دەرەوەی ماڵەکەیدا گرد بوونەتەوە. 

سۆکرات هەستی بە ئارەقەکردنەوەی خۆی کرد. دەیزانی کە دەبێت ئێستا ڕابێت و تەنانەت ئەگەر ڕەتیشی بکاتەوە لەگەڵیاندا بڕوات، هەر دەبێت لانیکەم لەسەر پێکانی خۆی بوەستێت، هەندێک شتی بە ئەدەبەوە بڵێت و تا بەردەرگە یاوەریی میوانەکانی بکات. باش ئاگای لەو ڕاستییەش بوو کە لە یەک دوو هەنگاو زیاتر ناتوانێت ڕێ بکات. جا ئەوان سەیری پێکانی دەکەن و بۆیان دەردەکەوێت چی ڕووی داوە و پاشان قاقالێدانی بێوەستان دەست پێ دەکات، لێرە و لەوێ. 

لەبەر ئەوە، لەجیاتی هەڵسێت، قووڵ سەری خستە سەر بالیفەکەی و شەڕفرۆشانە گوتی: 

«پێویستم بە ستایش و خەڵات نییە. بە ئایرۆپاگوس بڵێن کە سۆکرات دیدارێکی لەگەڵ هەندێک هاوڕێ لە کاتژمێر یانزە هەیە تا پرسیارێکی فەلسەفی بورووژێنن کە بۆمان گرنگە و لەبەر ئەوە بەوپەڕی داوای لێبوردنمەوە، ناتوانم بێم. هیچ بە کەڵکی کۆبوونەوە گشتییەکان نایەم و تەواو هەست بە شەکەتی دەکەم». 

ئەم دووایینەیانی خستە سەر، چونکە لەوە بێزار ببوو بکەوێتە نێو فەلسەفەوە و بەشی یەکەمی گوت چونکە هیوای بەوە بوو بێڕوویی ئاسانترین ڕێگە بووە خۆی لەوان دەرباز بکات. 

بەرپرسانیش هەر بە ڕاستی لەم زمانە تێگەیشتن. کەوتنە سەر پێکانیان، ڕوویان وەرچەرخاند و بەرەو ئەو خەڵکانە ڕۆیشتن وا لە دەرەوە وەستابوون. 

«ڕۆژێک لە ڕۆژان ئەوان فێرت دەکەن چۆن لەگەڵ بەرپرسان بە ڕێزەوە بجووڵێیتەوە» زانتیپەی ژنی ئەمەی بە تووڕەیی گوت و ملی مەتبەخی گرتە بەر.

سۆکرات چاوەڕوان مایەوە تا زانتیپە ڕۆیشتە دەرەوە. ئیتر بە خێرایی لەسەر جێگەکەی تەکانێکی بە لەشە قوڕسەکەی خۆی دا. خۆی خستە سەر گۆشەی جێخەوەکەی، چاوێکی ئێشکگرانەی خستە سەر دەرگەکە و بە وریایییەکی ئەبەدییەوە هەوڵی دا بێتە سەر قاچە بریندارەکەی. ئەم جووڵەیە پێ دەچوو زۆر هیوابڕاو و بێدەرەتان بێت. 

کە هەموو ئازای بەدەنی لە ئارەق هەڵاتبوو، دووبارە خۆی خزاندەوە سەر جێگەکەی. 

نیو کاتژمێر تێپەڕی. کتێبێکی بە دەستەوە گرت و نوقمی نێو خوێندنەوەی بوو. تا ئەو کاتەی قاچی ڕاگرتبوو، هەستی بە هیچ نەدەکرد.  

پاشان سەروچاوی ئانتیستێنس دەرکەوت. 

پاڵتۆ قوڕسەکەی دانەکەند، لە بەردەم قەنەفەکە بە پێوە وەستا، کاتێک زەق زەق تەماشای سۆکراتی دەکرد، کۆکەیەکی قوڕسی کرد و قوڕگ و ملی بە ڕیشە درێژەکەی، بە نەرمی خوراند. 

«هێشتا لە جێگەدا؟ پێم وا بوو تەنها زانتیپە لە ماڵەوەیە. بۆیە وەها وەستام تا بەدووتدا بێم. هەڵامەتێکی سەخت بەرۆکی گرتبووم و لەبەر ئەوەش بوو نەمتوانی دوێکە بێم». 

یەک هەناسە سۆکرات گوتی: «دانیشە». 

ئانتیستێنس کورسییەکی لە قوژبنێکی ژوورەکەوە هێنا و بە تەنیشت سۆکراتی هاوڕێیەوە دانیشت. 

«ئەمشەو دووبارە دەست بە وانەکان دەکەمەوە. هیچ بیانوویەک نییە زیاتر ڕایانبگرم». 

«نەخێر».

«بە دڵنیایییەوە بیر لەوە دەکەمەوە کە ئایا دێن یان نا. ئەمڕۆ خواردنی زۆر هەن. بەڵام لەسەر ڕێگەدا لێرە چوومە لای پایستۆنی لاو و پێم گوت ئەمڕۆ وانەی ئەلجێبرا دەڵێمەوە، ئەو هەروا بە سانایی خۆشحاڵ بوو و گەشایەوە. پێم گوت دەتوانێت بە کڵاوخودەکەیەوە بێت. پرۆتاگۆراس و ئەوانی دی تەواو تووڕە دەبن کاتێک بزانرێت لە شەوی دوای جەنگەکەدا ڕاستەوخۆ ڕۆیشتوون لای ئانتیستێنس ئەلجێبرا بخوێنن». 

سۆکرات بە هێواشی و نەرمییەوە لەسەر جۆلانەکەی تەکانێکی بە خۆی دا، بە دەستە پانەکەیەوە بە تەنیشت دیوارەکەوە خزا. چاوە کراوە و قووڵەکانی گەڕانئاسا بڕیبوونە هاوڕێکەی. 

«هیچ کەسی دیکەت بینی؟»

«گرووپێک خەڵک».

سۆکرات بە ترش و تووڕەیییەوە سەیرێکی بنمیچەکەی کرد. پێویست دەکات ڕاستییەکە بە ئانتیستێنس بڵێت یان نا؟ تەواو دڵنیا بوو لەمە. ئەو خۆی هەرگیز لەپای وانەکانیدا پارەی وەرنەدەگرت و لەبەر ئەوەش هیچ کێبڕکێیەکی لەگەڵ ئانتیستێنسدا نەبوو. ڕەنگە ئەو هەر بە ڕاستی بتوانێت کۆنتڕۆڵی ئەم حاڵەتە سەختە بۆ ئەو بکات. 

ئانتیستێنس بە چاوە بەتین و تیژ و ئاگرینەکانییەوە، پرسیارئاسا لە هاوڕێکەی ڕوانی و پێی گوت: 

«گیۆرگیوس دەیەوێت بە هەمووان بڵێت کە تۆ دەبێت پەلەت بووبێت و ڕێگەی هەڵەت گرتبێتە بەر، با بڵێین بۆ پێشەوە. گرووپێک لاوانی لێهاتوو دەیانەوێت لەبەر ئەمە گیۆرگیوس بکوتن». 

سۆکرات بە سەرسامییەکی تێکەڵ بە نیگەرانییەوە لەوی ڕوانی. 

بەوپەڕی تووڕەیی و بێزارییەوە گوتی «قسەی قۆڕ». خێرا لەوە تێگەیشت ئەگەر خۆی ئاشکرا بکات نەیارانی چ دەهۆڵێکی بۆ دەکوتن.

هەموو شەوەکە تا نزیکی کازیوە و بەرەبەیان، بیری لەوە کردبووەوە کە ئایا ناکرێت هەموو ڕووداوەکە وەک تاقیکردنەوەیەک پیشان بدات و بڵێت تەنها ویستوویەتی ببینێت خەڵکانی ساویلکە و سادە چۆنچۆنین. «زیاتر لە بیست ساڵە لە هەر گۆشە و شەقامێکدا وانەی ئاشتیخوازی دەڵێمەوە و یەک دەنگۆ بەس بوو تا خوێندکارەکانم من وەک بێرزەرکەر [جەنگاوەری دڕندەی ژەرمەنیی] ببیینن» و… بەم جۆرە هەتا دوایی. بەڵام پاشان دەبوو جەنگەکە نەبرێتەوە و سەرکەوتن بەدی نەیەت. بە ئاشکرا ئەمە ساتێکی نەخوازراو بوو بۆ ئاشتیخوازی. دوای شکستێک تەنانەت باڵاترینان و شارەزاترین بۆ ساتێکی کورت دەبنە ئاشتیخواز؛ دوای سەرکەوتنێک تەنانەت ناشارەزاترین و نالێوەشاوەترینیش دەبنە زوڕناژەنی جەنگ، بە هەر جۆرێک بۆ ساتێک، تا ئەوەی بۆیان دەرکەوت بۆ ئەوان هیچ جیاوازییەک لەنێوان سەرکەوتن و شکستدا نییە. ئێستا ئاشتیخوازی هیچ گرنگییەکی بۆ ئەو نەبوو. 

دەنگەدەنگی پێی ئەسپان لە شەقامەکەوە دەبیسترا. ئەسپسواران لە بەردەم ماڵەکەدا وەستان و ئالیکیبیادێس بە هەنگاوی لەسەرخۆ هاتە ژوورەوە.

«بەیانی باش ئانتیستێنێس، کاروکەسابەتی فەلسەفە چۆن بە ڕێوە دەچێت؟ ئێوە لە دۆخێکی باشدان»، بە درەوشاوەیی و خۆشحاڵییەوە هاواری کرد. «سۆکرات لە ئایرۆپاگوس ژاوەژاو لەسەر وەڵامەکەت دروست بووە. پێشنیارم کردبوو تاجەگوڵینەی درەختی غارت پێ ببەخشن و ئێستا پێشنیارەکەم گۆڕیوە، لە بەرانبەردا پەنجا قامچیت لێ بدەن. ئەمە بە دڵنیایییەوە بێزاری کردن، چونکە تەواو هەست و بیرکردنەوەکانی ئەوانی پیشان دەدا. بەڵام تۆ دەبێت بێیت لەگەڵمان، ئەمەش دەزانیت. پێکەوە دەڕۆین، هەستە سەر پێ». 

سۆکرات ئاهێکی هەڵکێشا. ئەو زۆر لەگەڵ ئالیکیبیادێسی لاودا دەگونجا. ئەوان بە گشتی بەیەکەوە دەیانخواردەوە. بانگکردنی سۆکرات لەلایەن ئەوەوە شتێکی زۆر هاوڕێیانە و خۆش بووە. بە دڵنیایییەوە ئەمە تەنها خواستی ئەو نەبوو ئایرۆپاگوس تووڕە بکات. ئەم ویستە خۆی شتێکی زۆر گرنگ و باش بوو و پێویستی بە هەموو پشتیوانییەک هەبوو. 

لە کۆتاییدا کاتێک خەریک بوو لەسەر جێگەکەی خۆی کۆ بکاتەوە، بە وریایییەوە گوتی: «پەلەکردن ڕەشەبایەکە درەختی بەهێز لە بێخەوە هەڵدەکێشێت. دانیشە». 

ئالیکیبادێس پێکەنی و لەسەر کورسییەک دانیشت. پێش ئەوەی دانیشێت، بە ڕێزەوە بۆ زانتیپە چەمایەوە، کە لە بەردەم دەرگەی مەتبەخەکە وەستابوو، دەستەکانی بە دامێنی تەنوورەکەی وشک دەکردەوە. 

بە کەمێک نائارامییەوە گوتی «ئێوەی فەیلەسووفان خەڵکانی زۆر کۆمیدی و پێکەنیناوین، چونکە هەموو ئەوەی دەیزانم دەبێت تۆ پەشیمان بیت لەوەی هاریکاریت کردووین بەسەر دوژمندا سەرکەوین. ئانتیستێنێس ئەوەی بە تۆ گوتووە کە هۆکاری گونجاو بۆ شەڕکردن بوونیان نەبووە». 

هەر خێرا ئانتیستێنێس هەڵیدایە: «ئێمە گفتوگۆمان لەبارەی ئەلجێبراوە کردووە» و دووبارە کۆکییەوە. 

ئالیکیبیادێس زەردەیەکی هاتێ. 

«ڕێک بەو جۆرەی چاوەڕوانم دەکرد. لەپێناوی خوایاندا، نەک خۆتێهەڵقورتاندن لە شتێکی لەم چەشنە، چی؟ ئێستا ئەمە لای من ئازایەتییەکی تەواوەتی بووە. هیچ شتێک بەرچاو نابێت، ئەگەر بتەوێت؛ بەڵام چ شتێک لە چەپکێک تاجەگوڵینەی لاورێل (غار) دیارتر و بەرچاوترە؟ دان بە خۆتدا بگرە و لەگەڵیدا ڕابێ، پیرەپیاو. هەر زوو ئەمە کۆتاییی دێت و هیچ ئازارێکیشی بەدواوە نابێت. پاشان دەڕۆین و یەکێک بەرز دەکەینەوە». 

بە فزوڵییەوە سەیرێکی کەسە زەبەلاحە بەهێزەکەی کرد، کە ئێستا بەوپەڕی هێزەوە دەجووڵایە و دەخولایەوە. 

سۆکرات خێرا بیرێکی کردەوە. بە شتێک گەیشت کە دەیتوانی دەری بڕێت. دەیتوانی بڵێت شەوی ڕابردوو یان ئەم بەیانییە قاچی لە جێ چووە. بۆ نموونە ئەمە کاتێک ڕووی داوە کە پیاوەکان ئەویان لەسەر شانیان داگرتووەتە خوارەوە. تەنانەت بیانوویەکی گونجاویش بۆ ئەمە هەبوو: حاڵەتەکە ئەوەی پیشان دەدا چەندە بە ئاسانی دەکرێت بەهۆی ستایشکردنتەوە لەلایەن هاووڵاتییەکانتەوە، دووچاری ماتەم و غەمگینی ببیت. 

بێ ئەوەی واز لە خۆبادان بهێنێت، بەرەو پێشەوە چەمایەوە لەو شوێنەی لە لای ڕاست دانیشتبوو، بە دەستی ڕاستی، قۆڵی چەپی خۆی گرت و بە هێوری گوتی: 

«شتەکە ئەمەیە. قاچم…»

لەگەڵ ئەم ڕستەیەدا -بۆ ئێستا ئەوەی گرنگ بوو یەکەم درۆی ڕاستەقینە لەم بابەتەدا بکات، تا ئەو کاتەی توانیبووی بێدەنگ بمێنێتەوە- نیگای کەوتە سەر زانتیپە، کە لە بەردەم دەرگەی مەتبەخەکە وەستابوو.

سۆکرات هەر خێرا لە قسەکردن کەوت. هەمووی لە ناکاو ڕووی دا کە چیتر نایەوێت حیکایەتی خۆی بهۆنێتەوە. چونکە بە ڕاستی قاچی لە جێ نەچووبوو. 

لە ناکاو جۆلانەکەی لە جووڵە کەوت. 

بەوپەڕی هێز و بە دەنگێکی تەواو جیاوازەوە گوتی «گوێ بگرە، ئالیکیبیادێس، پێویست ناکات هیچ قسەکردنێک لەم بابەتەدا لەبارەی ئازایەتییەوە بکرێت. هەر کە جەنگەکە دەستی پێ کرد، با بڵێین، هەر کە من چاوم کەوتە سەر یەکەم جەنگاوەری فارس، بەرەو ڕووی ڕامکرد و جگە لەوە، لە ئاراستەی ڕاستدا – بەرەو پاشەکشێ دەڕۆیشتم. بەڵام لە بەردەممدا کێڵگەیەکی پڕ لە دڕکوداڵ هەبوو. چقڵێک بە قاچمدا چوو و چیتر نەمدەتوانی ڕێ بکەم. پاشان وەک کێوییەک بۆی ڕاکشام و بە گشتی هەندێک لە پیاوانی خۆمانمان کوتان. لەوپەڕی بێهیوایی و بێدەرەتانیدا هاواری شتێکم لە یەکەکانی دیکە کرد تا وا لە فارسەکان بگەیەنن چەندین یەکەی دیکەی ئێمە هەن و لە ڕاستیدا ئەمەش لە شتێکی قۆڕ بترازێت چیدی نەبوو، چونکە بە دڵنیایییەوە ئەوان لە زمانی یۆنانی نەدەگەیشتن. لە هەمان کاتدا پێ دەچوو خۆشیان نیگەران و تووشی دڵەڕاوکێ بووبێتن. پێم وایە تەنها نەیاندەتوانی بەرگەی نەڕاندن و هاوارەکانمان بگرن، دواجار دەبوو بەو نێوەدا بۆ پێشەوە بڕۆن. لە ناکاو بۆ ساتێک وەستان و لەو ئانوساتەدا بوو هێزی سوارەی ئێمە سەروسەکوتی دەرکەوت. ئەمە هەموو چیرۆکەکەیە».

بۆ چەند ساتێک، بێدەنگییەکی تەواو باڵی بەسەر ژوورەکەدا کێشا. ئالیکیبیادێس بێ ئەوەی چاوی بتروکێنێت زەق زەق لە سۆکرات ڕامابوو. ئانتیستێنێس دەستی بە دەمیەوە گرتبوو و دەکۆکی، ئەمجارە کۆکینێکی ئاسایی و نەرم. لە بەردەم دەرگای مەتبەخەکەوە، کە زانتیپەی لێ وەستابوو، یەک قاقای پڕ لە حریتەحریت بەرز بووەوە.

پاشان ئانتیستێنێس بە وشکی و ڕەقییەوە گوتی: «بێگومان لەبەر ئەمە نەتدەتوانی بڕۆیت بۆ ئاریۆپاگوس و بە شەلەشەل هەنگاو بنێیت تا تاجەگوڵینەکەت لەسەر بنێیت. دەتوانم لەوە حاڵی ببم». 

ئالیکیبیادێس لەسەر کورسییەکەی چەمایەوە و بە چاوانی نیمچەکراوەوە لە فەیلەسووفەکەی سەر قەنەفەکە ڕاما. نە سۆکرات و نە ئانتیستێنێس تەماشای ئەویان دەکرد. 

دووبارە بەرەو پێشەوە چەمایەوە و بە دەستەکانی ئەژنۆی لە ئامێز گرت. ڕوخسارە کوڕانە چکۆلەکەی کەمێک مووچڕکی پیادا هات، بەڵام بە هیچ شێوەیەک زنجیرەی بیرکردنەوە و هەستەکانی نەپچڕاند. 

پرسی: «ئەی بۆچی نەتگوت بە جۆرێکی دیکە بریندار بوویت؟»

سۆکرات بە بێهەستییەوە وەڵامی دایەوە «چونکە چقڵێکم بە قاچدا چووە».

ئالیکیبیادێس گوتی «ئەها، بۆیە، ئێستا دەزانم». 

بە خێرایی بەرز بووەوە و بەرەو جێخەوەکەی ڕۆیشت. 

ئالیکیبیادێس گوتی: «مخابن تاجەگوڵینەکەم لەگەڵ خۆم نەهێنا. دام بە بەردەسەکەم هەڵیگرێت. ئەگینا دەمتوانی لێرە لە ماڵەوە بۆت بە جێ بهێڵم. دەتوانیت باوەڕم پێ بکەیت، پێم وایە تۆ تەواو ئازایت. هیچ کەسێک ناناسم لەم بارودۆخەدا چیرۆکێکی وەک ئەوەی تۆی گێڕابێتەوە». 

بە پەلە ڕۆیشتە دەرەوە.

کاتێک زانتیپە دواتر دەستی کرد بە شووشتنی قاچی سۆکرات و چقڵەکەی دەرهێنا، بە قین و بێزارییەوە گوتی:

«دەکرا ژەهراویبوونی خوێنی لێ بکەوێتەوە». 

«لانیکەم خراپتر»، فەیلەسووفەکە ئاوای گوت. 

سەرچاوەی وەرگێڕان:

Bertolt Brecht, Der verwundete Sokrates, in Kalendergeschichten, in Prosa, Ausgewählte Werke, Band 5, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2005, ss.190-205. 

چەند تێبینییەک دەربارەی چیرۆکەکە

نووسینی: پێشڕەو محەمەد

بێرتۆلت برێشت، لە زۆر مەیداندا چالاک و پڕکار بووە. هەمووان دەزانن داهێنەری تیۆریی نوێی شانۆیە. خەڵکێکی زۆریش ئاشنای شیعرەکانین، لێکۆڵەران و بیرمەندانیش بە باشی ئاگایان لە نووسراوە تیۆرییەکانی هەیە. برێشت فیلمسازیش بووە و لێکۆڵەرانی فیلم و سینەماش باش ئاوڕیان لەم بابەتە داوەتەوە. موزیسیانیش بووە، چەندین ڕۆمانیشی نووسیوە. بەڵام کەم ئاوڕ لە چیرۆکەکانی دراوەتەوە، لەکاتێکدا چیرۆکەکانی ئێجگار داهێنەرانە و قووڵبینن. ئەمڕۆ کۆمەڵەچیرۆکەکانی لە دوو بەرگی چاپی ئەڵمانیدا کۆ کراونەتەوە و ئەم چیرۆکە لە بەرگی پێنجەمی کۆبەرهەمەکەی وەرگیراوە. هەڵبەت لەم کورتە تێبینییەدا نامەوێت زۆر هەڵوەستە لەسەر برێشت بکەم، چونکە لە کتێبی «دیالەکتیکی هونەری سێیەم» و کتێبی «دیالۆگە پچڕاوەکانی ڕیالیزم و مۆدێرنیزم»دا بە دوورودرێژی باسم لە تیۆری و فیکر و هونەری برێشت کردووە. لەم کورتەنووسینەدا تەنها کەمێک باسی ئەم چیرۆکە و پێشینە و جیهانبینییەکەی دەکەم. 

چیرۆکی «سۆکراتی بریندار»، وەک خوێنەر لە نیگای یەکەمدا بۆی دەرکەوتووە، دەربارەی ئازایەتی و حەقیقەت دەدوێت. دەربارەی ئەزموونەکانی جەنگی دێلیۆن، کە تێیدا سۆکرات وەک پاڵەوانی جەنگ دەگەڕێتەوە. چیرۆکەکە لە ساڵی ١٩٣٨ نووسراوە، کەواتە سەر بە ئەدەبیاتی «تاراوگە و مەنفا»یە. هەڵبەت برێشت خۆی ئایدیای چیرۆکەکەی لە دیالۆگی سیمپۆزیۆنی ئەفلاتوون وەرگرتووە، کە تێیدا سۆکرات وەک جەنگاوەرێکی بەجەرگ و ئازا دەبینرێت و پاشان هاوڕێ و هاوکارەکەی برێشت، گیۆرگ کایزەر، شانۆی «ئالیکیبیادێسی ڕزگارکراو» دەنووسێت و برێشت بابەتی چقڵەکە لەو شانۆیەوە وەردەگرێت. 

چیرۆکەکە باسی حەقیقەت و بگرە هەموو جۆرەکانی حەقیقەت دەکات. دەربارەی درۆ، دەربارەی هەڵخەڵەتاندن و حەشاردان دەدەوێت. لێرەوە دەبینین برێشت فەیلەسووفە یۆنانییە بەناوبانگەکە سەرەتا لە شوێن و هەرێمێکی تەواو نەناسراودا پیشان دەدات: مەیدانی جەنگ و پاشان فەلسەفاندن. دەقەکە هەروەها ئاوێتەی تەنز و گاڵتەوگەپێکی داهێنەرانە کراوە، بە تایبەت لە سەرەتادا، بەشە جەنگییەکە و دەقاودەق ئەم گاڵتەوگەپەیە تێیدا دەست دەکات بە بەتەنزگرتنی بەهاکانی شانازی و نیشتیمان: سۆکرات، نەک بە ڕاستی ڕەمزی سەربازێکی بەهێز و ئازا بەهۆی چوارشانەیییەکەیەوە بەشداری لە جەنگی دیلیۆندا دەکات و ئەوە دەسەلمێنێت کە دەتوانێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی دوژمندا ببێتە ترسنۆکێکی پڕ لە هاتوهاوار و نەڕاندن، کە لە سەرەتاوە چقڵێک بە قاچیدا چووە و دەیکاتە پیاوێکی بەدبەختی ناو مەیدانی جەنگ. لە دواساتدا، بەهۆی فشاری ترسی دوژمنەوە، ئیرادە و ویستی سۆکرات بۆ مانەوە، نەڕاندنی بەسەر دوژمندا دەبێتە هۆی یەکەم پاشەکشێکردن بە دوژمن و هەروەها بەهاناوەهاتنی هاوڕێیانی سەرباز. 

ئەگەرچی ئەم ڕەوتەی ڕووداوەکان دەبێتە هۆی درۆکردن لەگەڵ هەر ستراتیژییەکی جەنگ و خەبات، ئەو جەماوەرەی پێویستیان بە پاڵەوانە ناتوانن باوەڕ بە هیچی دیکە بهێنن جگە لەوەی کردەوەکانی سۆکرات وەک کردەوەی پاڵەوانپەرستانە ببینن. بەڵام هەر خودی ناوونیشانی چیرۆکەکە «سۆکراتی بریندار» لە سەرەتاوە ناڕوونییەکی ئەو شتە ئاشکرا دەکات کە وا دەبینرێت ڕوون و ئاشکرا و بێگرێوگۆڵ بێت: سۆکرات، فەیلەسووفە مەزنەکە، بریندار بووە. فەلسەفە و جەنگ یەکەم ناکۆکی و پارادۆکس پیشان دەدەن، چونکە فەلسەفە سەرەتا و پێش هەموو شتێک لەپێناوی ئاشتیخوازیدا هەیە و لەم ڕووەوە لە بنەڕەتەوە دژی هەموو میلیتاریزمێک دەوەستێتەوە.

لە ڕەوتی خوێندنەوەدا، خوێنەر نائارام دەبێت، دەوەستێت و پاشان زیاتر و زیاتر بێئاگا دەبێت لەوەی لە ڕەوتی دەقەکە و لەناو دێڕەکاندا چی دیکە ڕوودەدات. ئاراستەی گێڕانەوەیەکی دوورمەودا و لاساییکردنەوە سۆکراتی سەرباز پیشان دەدات، کە لە بنەڕەت و لە سەرەتاوە لەنێو شێواز و ڕەفتارێکی سەیروسەمەرەدا پێناسە دەکرێت و بۆ خوێنەر ئاوەڵا دەکرێت. سۆکراتی فەیلەسووف، زیرەکترین و ژیرترینی نێو هەموو یۆنانییەکان، کە دەتوانێت وا بکات ئەوانی دیکەش زیرەک بن، وەک چۆن نیچە بۆ ئەم مەبەستە هێرشی دەکاتە سەر کە سۆکرات دەیەوێت زانین فێری هەمووان بکات، چونکە وەک لە چیرۆکەکەشدا هاتووە «دەتوانێت باشترین بیرۆکەکان بۆ هاوڕێکانی بگوازێتەوە»، ئەوانیش بە نۆرەی خۆیان دەتوانن منداڵانی ژیر بەرهەم بهێنن، نەک زۆڵ و سەگەزۆڵان، ئێستا ڕوویەکی دیکەی پیشان دەدرێت. حیکمەت و داناییی فەیلەسووفەکە هیچ ناکۆکییەکی لەسەر نییە، بەڵام ئەمە هاوکات بە مانای ئازایەتیی سەربازیش دێت؟ ئایا سۆکرات کەسێکی مەزن لە جۆری خۆیدا، دەبێتە پاڵەوانێکیش یان مرۆڤێک کە دەیەوێت هەر وەک مرۆڤێک بمێنێتەوە؟ هەر چۆنێک بێت، ئازایەتیی سۆکرات جۆرێکی تایبەتە، دەقەکە بەڵێنی ئەوەمان پێ دەدات ئەو جۆرە تایبەتەمان پێ بناسێنێت، بەڵام شتێکی سەیر لە یەکەم دێڕەکاندا دێتە بەردەم خوێنەر: سۆکراتی فەیلەسووفی مەزن خەریکی خواردن و جوینی سەلکەپیازە. خوێنەر لێرەدا تووشی شۆک و هەژان دەبێت، جوینی سەلکەپیاز وێنەی باش دامەزرێنراو و چاپێنراوی فەیلەسووفە مەزنەکە دەشێوێنێت – بەڵام ڕێک ئەمە پەیامی چیرۆکەکەیە: ئایا دەبێت وێنەیەک ببێتە ئاوێنەی کەسێک یاخود کەسێک ببێتە ئاوێنە و نوێنەرەوەی ئەو وێنەیەی بۆی دروست کراوە؟

لەگەڵ ئەم ڕامان و ڕامانە فەلسەفییەکانی دیکە دەربارەی جەنگ و پێشینەکانی، فەیلەسووف/ سەرباز دواجار دەگاتە بەرەی جەنگ و ڕووبەڕووی دوژمن دەوەستێت. لە بەردەم هەڕەشەی جەنگەکان و دۆڕانەکاندا، ئەوە تەواو و زێدەمرۆڤانەیە هەست بە ترس بکەین، هەست بە بێدەسەڵاتی و بگرە هەست بە ترس و تۆقینیش بکەین. گرژی و سەرسامی، ترس و ئازایەتی بۆ دڵەڕاوکێ و نائومێدبوون بە مانای تەواوی وشەکە لە چاوی سەربازاندا دەخوێنرێنەوە، ساتێکی سەرسامبوون و چێژی باڵا، هەڕەشە هەیە و بوونگەرییانەیە، لەبەر ئەوە داوەشان و کەوتنی جەستەیی-دەروونییش لەم دۆخەدا تەواو شایانی دەرککردنن – تەنانەت یەکێک لە سەربازەکان لەوپەڕی بێهیوایی و بێدەرەتانیی خۆیدا لە خوایان دەپاڕێتەوە. سۆکرات پێی وایە ئەم پاڕانەوەیە بێکەڵکە چونکە ئیتر درەنگ کەوتووە، بەبێ هیچ جۆرە هەست و سۆزێک. بە دڵنیایییەوە شتێکی وەها ناشێت بۆ ئەو ڕوو بدات. گاڵتەکردن بە ستراتیژییەکانی جەنگ، ڕاوەدوونانی دوژمن و نەڕاندن بە زمانی یۆنانی بەسەر فارسەکاندا، هەموویان شێواندن و هەڵگەڕاندنەوەی ئایدیای پیرۆزکراوی جەنگن. 

زانتیپەی هاوسەری، لە چیرۆکەکەدا ڕابەر و ڕێکخەری ماڵەوەیە، چونکە سۆکرات بە گشتی پیاوێکی تەمەڵە و تەنها خەریکی فەلسەفاندنە. زانتیپە باوەڕ بەو دەنگۆیانەی شەقام ناکات دەربارەی ئەو جەنگە دەکرێن کە سۆکرات بووەتە هۆی سەرکەوتنی. هەر باوەڕ بەوە ناکات سۆکرات شتی وەهای لێ بوەشێتەوە. سۆکرات خۆیشی ڕەوتی ڕووداوەکان لە ژنەکەی دەشارێتەوە، چونکە بە ڕاستی نایەوێت حەقیقەتەکە بزانێت. سەرەڕای هەوڵی شاردنەوە، زانتیپە هەست بە ڕەفتاری نامۆی مێردەکەی دەکات و تەنانەت بیر لەوەش دەکاتەوە لەمبارەیەوە لێی بپرسێت. ئەم پەرەگرافە، بە پێچەوانەی مێژووی فەلسەفەوە، ئەوە پیشان دەدات زانتیپە باش سۆکراتی ناسیوە و ئەو نەخوێندەوارە نەبووە و سۆکرات هەستی بە دووری نەکردووە، هەر ئەم نزیکییە وا دەکات، زانتیپە بزانێت چی لە هەگبەی سۆکراتدایە. 

دواجار دەقەکە، دەقێکی خەیاڵییە و سنوور لەگەڵ واقیع دروست دەکات. تەنها کارەکتەرەکانی وەک سۆکرات، زانتیپە و جەنگی دێلیۆن لە ڕاستییەوە وەرگیراون. برێشت، بە کورتی، دەیەوێت ئەفلاتوون لەوەدا پووچەڵ بکاتەوە کە سۆکرات وەک ئازا پیشان دەدات، برێشت دەڵێت ئازایەتیی سۆکرات لە مەیدان و بواری جەنگیدا نییە، بەڵکووو ڕێک لەو ساتەدایە، کە لە کۆتاییی چیرۆکەکەدا، حەقیقەت دەڵێت. 

٢٤ی شوباتی ٢٠٢٣ – بەرلین

The post سۆکراتی بریندار appeared first on ژنەفتن.

 بەڕاست بلیمەتی چییە و بە کێ دەگوترێت بلیمەت؟ چۆن بلیمەتەکان بناسینەوە و چییان دەرهەق بڵێین؟ ئایا بلیمەتی بۆماوەییە و پەیوەستە بە ڕەچەڵەکەوە یاخود نەخێر بلیمەتی کارێکی خۆکردانەیە و مرۆڤ لە ڕێی هەوڵ و کۆششی کەسییەوە پێی دەگات؟ ئایا بلیمەتەکان خۆیان دەزانن کە بلیمەتن یان پێویستیان بەوانی دیکەیە تا پێیان بڵێن کە بلیمەتن؟ بلیمەتبوون پێش هەموو شتێک هوشیارییەکی باڵایە، تێپەڕاندنی مەودای زانیاری و لێهاتووییی ئەوانی دیکەیە و گەیشتنە بە ئاستێک کە بکەوێتە دەرەوەی پێشبینیەکانی مرۆوە. بلیمەت داهێنەرێکە ئیشی ئەفراندن و پێشخستن و شۆککردنە، ئەمە پێناسە باوە گشتگیرەکەی بلیمەتییە، بەدەر لەمە تەواوی ئەو شتانەی کە پەیوەستن بە کەسێتیی بلیمەتەوە جێی مشتومڕی توندن و تا ئێستا یەکلا نەکراونەتەوە. بلیمەتەکان بەوەدا کە هیچیان لەوانی دیکەیان ناچن و هەر بلیمەتێک خەسڵەتگەلی جودا و ناوازەی خۆی هەیە، بۆیە قورسە بتوانرێت یەک وێنای گشتێنراو بخرێتە بەردەست و بکرێتە پێوەرێک بۆ دەستنیشانکردنی کەسێتیی بلیمەتانە. لە کۆندا بلیمەت دەبوو خودان ڕەچەڵەک بووایە، تاکوو بەئاسانی لەلایەن کۆمەڵگەوە دانی پێدابنرایە، بلیمەتە بێڕەچەڵەکەکان زۆر جار دەخرانە پەراوێزەوە و له قۆناغەکانی دواتردا درک بە بلیمەتییەکەیان دەکرا. خۆشبەخت بوون ئەو بلیمەتانەی کە بلیمەتییەکەیان تەبا دەوەستایەوە لەگەڵ خواست و ویستەکانی سەردەمەکەیاندا، ئەوانەشی کە بلیمەتییەکەیان لەگەڵ ئەو خواستانەدا یەکی نەدەگرتەوە، دەبوونە نەفرەتلێکراوێک و بە قینەوە لێیان دەڕوانرا.

(ئێریک تیمبڵ بیڵ) لە ساڵی (١٩٣٧) کتێبی (مەزنە زانایانی بیرکاری) بڵاو دەکاتەوە کە تێیدا زۆر بەوردی لە ژیاننامە و داهێنان و ڕەچەڵەک و ئاستی بلیمەتبوونی (٢٨) زانای ناوداری بیرکاری دەکۆڵێتەوە، کتێبەکە لە ڕێی ئاماژەدان به شێوازی ژیان و ژینگەی خێزانییەوە دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت کە بلیمەتی زادەی هەوڵ و کۆششی خۆکردانەیە و هیچ پەیوەندییەکی بە ڕەچەڵەک و زیرەکی باوانەوە نییە. ئەوەی لەو کتێبەدا دەبێتە جێی سەرنج، ئەوەیە کە بە بەڵگەوە دەیسەلمێنێت هەر لە سەدەی پێنجەمی پێش زایینەوە تا دەگاتە ساتی نووسینی کتێبەکە، هیچ کام لەو زانا بلیمەتانەی کە ناویان وەک زانایەکی مەزن لە مێژووی بیرکاریدا هاتووە لە خانەوادەیەکی بلیمەتەوە نەهاتوونەتە دونیا، بەڵکوو سەرجەمیان زادەی خێزانگەلی ئاسایی و تاڕادەیەک نەخوێندەوار و ناتێگەیشتوویشن! هەر زوو کتێبەکەی “بیڵ” دڵی ئەوانەی خۆش کرد کە لایەنگری ئەو بۆچوونە تاڕادەیەک سەرکوتکراوە بوون کە پێی وا بوو بلیمەتی بەخششێکی سروشتییانەی مرۆیە و بێ گەڕانەوە بۆ پاشخانی خێزانی و زنجیرەی بنەماڵەیی دەدرێتە کەمینەیەک لە مرۆڤەکان و لەڕێی هەوڵ و کۆششی خۆکردانەوە بۆ کۆمەڵگەی بەدیار دەخەن. ئەوەتانێ (بیڵ) لە کتێبەکەی خۆیدا زۆر بە جوانی ئەوەی ڕوون کردۆتەوە کە (نیوتن) کوڕی جووتیارێکی لانەواز و دەستنەڕۆیە؛ (لابلاس و فردریک چاوسی)ش سەر بە خێزانگەلی زۆر ئاسایین و هیچ یەک لە ئەندامانی خێزانەکەیان بلیمەت نەبوون. لەم سۆنگەیەشەوە بلیمەت کەسێکە دەچێتە کون و قوژبنی بابەتە ئاڵۆزەکانەوە و ڕاڤەی جودا و کردەی نوێیان لێ دادەتاشێت و ئاستگەلی سەیرو سەمەرەترمان پیشان دەدات. بەڵام ئایا ئەمە هەموو ڕاستیەکەیە و ناچارین دان بە ڕەوابوونیدا بنێین؟ وەڵامەکە بەڵێ دەبوو گەر زانایەکی وەک (فرانسیس گاڵتۆن) نەبووایە! ئاخر ئەو بە بڵاوکردنەوەی کتێبێک لە ساڵی (١٨٦٩) بوو بە دامەزرێنەری زانستێک کە کاری ئەنجامدانی لێکۆڵینەوە و ڕاڤەکردنی زانستییانەیە بۆ  بلیمەتی و جیهانە سەرسووڕهێنەرەکەی. کتێبەکەی (گاڵتۆن) کە بە ناونیشانی: (بلیمەتی بۆماوەیییانە: لێکۆڵینەوەیەک لە یاساکانی بلیمەتی و دەرئەنجامەکانی) بڵاو کراوەتەوە، تێیدا بە تەواوی هەوڵ دەدات ئەوە بخاتە ڕوو کە بلیمەتی دیاردەیەکی بۆماوەیییە و لە ڕەچەڵەکی کەسەکان و ئەندامانی خێزانەوە دەگوازرێتەوە بۆ یەکدی و لە ڕێی برەودان بە خواستەکانەوە خۆی دەردەخات. بۆ بلیمەتبوون ئەوە بە تەنیا بەس نییە کە هەوڵدان و تێڕامان و داهێنانت هەبێت، بەڵکوو دەبێت سەر بە ڕەچەڵەکێکی دێرینتری بلیمەتانە بیت، وەگەرنا دەبیتە کەسێکی ئاسایی کە هەوڵی بوون بە بلیمەتی داوە و ڕۆڵێکی کاتی گێڕاوه و زوو یان درەنگ دەگەڕێیتەوە دۆخی ڕاستەقینەی خۆت!

ئێستا ئێمە کە لە بەردەمی دوو بۆچوونداین، بڕوا بە کامیان بهێنین و شوێنی ڕای کامیان بکەوین؟ گریمانەی ئەوەی کە بۆ تێگەیشتن لە بابەتێک تەنها دوو ڕەنگ هەبن ڕەش و سپی، گریمانە و ڕوانینێکی ئێجگار لێڵ وهەڵە و ناقۆڵایە. تۆ دەتوانیت ئەو دوو بۆچوونە کە یەکەمیان هی سەدەی بیست و دووهەمیان هی سەدەی نۆزدەهەمە بکەیتە ڕێنیشاندەرێک بۆ گەیشتن بە سەدان بۆچوونی دیکەی جیاواز، لە نێویشیاندا ئەو بۆچوونە زانستییەی ئەمڕۆ کە دژ بە گشتتاندنە و ڕوونتر ئەوەی خستۆتە ڕوو کە دەشێت بلیمەتی هەم بۆماوەیی بێت و هەمیش خۆکرد و مرۆیی.

بلیمەتی و خواستەکانی سەردەم

سەروەختێک بە مێژوودا ڕۆ دەچین و بەر ڕستێک لە ناوی گەورە و کاریگەر دەکەوین؛ بەر کۆمەڵێک کەسایەتیی گرنگ و کارەکانیان دەکەوین، یەکەمین شتێک کە هەوڵی زانینی دەدەین هۆکاری پشت گەورەبوونی ناوەکان و مانەوەیانە بە درێژاییی ئەو هەموو کاتە بە نەمری. بەڵام ئایا هەرگیز بیرمان لەوە کردووەتەوە و ئەو پرسیارەمان کردووە کە داخۆ ئەو ناوە نەمرانەی نێو مێژوو لە سەردەمی خۆیاندا هەمان ناوگەلی سەردەمی ئێستامان بوون؟ یاخود نەخێر بەپێی سەردەم و گۆڕانکارییە مێژوویییەکان ئەوانیش گۆڕانیان بەسەردا هاتووە، تا ئەو ئاستەی کە زۆرجار بە تەواوی دابڕێنراون لە کەسێتییە ڕاستەقینەکەی خۆیان.

بە دڵنیایییەوە ئەفسانە کە بەشێکی گەورەی مێژووی کەونارای داپۆشیوە، یەک لەو فاکتەرە سەرەکییانەی پشت گۆڕینی کەسایەتییەکان بوو؛ لە پشتی بە شەیتانکردنی هەندێک و بە فریشتەکردن و بە پاڵەوانزانینی هێندێکی دی بوو، چونکە لە کۆندا مرۆڤ خواستی بوو تا ئەوپەڕی توانا، مانایەکی ڕوون و گومانهەڵنەگر بداتە شتەکان و کەسەکان. بلیمەتییش لەو نێوەندەدا گرنگترین بەشی خواستە مرۆیییەکه بوو، هەر بۆیە زۆر بە ئەستەم کەسایەتییەکی مێژووییی نێو جیهانی کۆن دەبینینەوە کە لێهاتوویی و توانا مرۆیییەکانی تا ئاستی بە ئەفسانەکردن بەرز نەکرابێتەوە. سەرکردە و زانا و فەیلەسووف و تەنانەت پیاوە ئایینییەکانیش دەبووا وەک بلیمەتێک بناسرێن و هەرچی خەسڵەتی نابلیمەتانە و ئاسایییانە هەیە لێیان دابماڵرێت. ئەمە لە قۆناغە بەرایییەکاندا بە خوداوەندکردنی مرۆڤی لێکەوتەوە، مرۆڤگەلێک (جا چ پاشا یان سەرکردەی سەربازی یان زانای ئایینی یان …هتد) دەکرانە خودا و لەلایەن خەڵکییەوە پیرۆز دەکران و بە دەیان چیرۆکی ئەفسانەیییان بۆ دادەڕێژرا. هەموو ئەوەشی کە وای دەکرد ئەمانە بگەنە ئاستێکی هێندە بڵند، بلیمەتی و لێزانی و لێهاتوویییە دەگمەنەکەیان بوو، کە کۆمەڵگە نەیدەتوانی لێیان تێبگا و وەکو خۆیان بیانخوێنێتەوە، ئەمەش جۆرێک لە ئاڵۆزی دروست دەکرد و کۆمەڵگە دەبوو یان خۆی بێبەری بکات لێیان و بە شێت و سەرلێشێواو بیانداتە قەڵەم، یانژی بەرزیان بکاتەوە بۆ ئاستێکی ئەفسانەیی وەها کە هیچ کەس زاتی ئەوە نەکا تانەیان لێ بدات.

چاخ و سەردەمەکان نەک بە تەنها دەستکاری لە خەسڵەتەکانی بلیمەتیدا دەکەن، بەڵکوو زۆر جار بە تەواوەتی واتاکانیشی دەگۆڕن و بەپێی پێوەرەکانی سەردەم ئاستی بلیمەتی دیاری دەکەن. لە هەر سەردەم و چاخێکدا، بەپێی خواست و حەز و تێگەیشتنەکانی سەردەمەکە بۆ بلیمەتی، کەسە بلیمەتەکان دەستنیشان کراون. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە بلیمەتی شتێک نییە لە هەموو سەردەمەکاندا وەک یەک پێناسە بکرێت و لێی بڕوانرێت، بەڵکوو زۆر جار ئەوەی کە لە ڕۆژگارێکدا ڕەنگە بە بلیمەتی سەردەمی خۆی بناسرێت، لە قۆناغێکی تردا لە گەمژەیەک زیاتر هیچی تر نەبێت. کاتێک بە مێژووی بلیمەتیدا شۆڕ دەبینەوە، زۆر بەزوویی درک بەم ڕاستییە دەکەین. ئایا سۆکراتی ئەسینای دێرین هەمان سۆکراتی سەردەمی ئێستای ئێمەیە؟ کافکای ئێستا هەمان کافکای سەردەمەکەی خۆیەتی؟ بێگومان نەخێر، ئەوان لە ڕێی گۆڕانکارییە مێژوویییەکانەوە بار کراون بە ڕستێک مانای نوێ و بە تەواوی جیاواز لە مانا سەرەتایییەکانی خۆیان. کیرکیگارد هەمان ئەو کیرکیگاردەی سەردەمی خۆی نییە، شێتی سەردەمی خۆی و بلیمەتی سەردەمی ئێمەیە (هەڵبەت لێرەدا کە دەڵێین هەمان ئەو کەسەی سەردەمی خۆی نییە، مەبەستمان گۆڕینی دیدگا و ڕوانینی کۆمەڵگەیە بۆ توانای کەسیانە و ئاستی بلیمەتییەکەی، نەک گۆڕینی کەسەکە خۆی). زۆر جار بلیمەتەکان لە سەردەمی خۆیاندا بە بلیمەت نەناسێنراون، بەڵام دواتر و لە چاخەکانی تردا دانیان پێدانراوە و وەک بلیمەتێکی مەزن سەیر کراون، ئەمە بۆ بلیمەت باجی تاریکیی سەردەمەکانە و هاوتای گەورەترین سزایە، بەڵام دڵخۆش دەبین کە بزانین مێژوو قەرەبووی ئەو سزادانەیان بۆ کردوونەتەوە، لە ڕێی پاراستنی ناو و بەرهەم و کردارەکانیانەوە و گەیاندنیان بە جێگا شیاوەکەی خۆیان.

بلیمەت و ئەوانی دی

ئەوە ڕوونە کە مرۆڤی ژیر تا ئەو دەمەی ژیرییەکەی بە لێهاتوویی و توانای ئەوانی دی بەراورد نەکرێت پێی ناوترێت بلیمەت، کەواتە بۆ ئەوەی بلیمەت خەسڵەتی بلیمەتی پێ بدرێت ناچارە خۆی بخاتە بەر خواستی بەراوردکاری و بکەوێتە ڕکابەرییەوە لەگەڵ ئەوانی دیکەدا، بە مانایەکی تر ئەوەی وادەکات کەسێک بە بلیمەت دابنرێت، بەراوردکردنێتی بەوانی دیکە؛ بەراوردکردنێتی بەو ئاستە مەعریفی و کردارەکییەی کە ئەوانی دیکە هەیانە. ئایا ئەمە ئەو واتایە دەگەیەنێت  کەسی بلیمەت ئاگاداری ئەوە نییە کە بلیمەتە و بۆ سەلماندنی بلیمەتیەکەی پێویستی بەوانی دیکەیە؟

(ویڵێم هازڵێت) لە وتارێکیدا بە ناونیشانی: (ئایا بلیمەت ئاگاداری تواناکانی خۆیەتی؟) هەوڵی داوە زۆر بە ڕوونی وەڵامی ئەم پرسیارە گرنگە بداتەوە، وتارەکەی (هازڵێت) کە هەڵگری چەندین بەڵگەی مێژوویی و لۆژیکییانەی بەهێزە و لەو ڕێیەوە چەندین لایەنی شاراوەی ئەم بابەتەی دۆزیوەتەوە، باس لەوە دەکات کە هیچ داهێنەر و بلیمەتێکی ڕاستەقینە لە خۆیدا هەست بە بلیمەتبوون ناکات، بەڵکوو تەنانەت خۆی وەک کەسێکی ئاسایی دێتە بەرچاو و پێی وایە تواناکانی زۆر مایەی سەرسوڕمان نین، بەڵام کاتێک دەوروبەرەکەی دەبینێت کە لە چ ئاستێکی نزمدان و خۆی بەوان بەراورد دەکات، ئەوا ئیدی هەستکردن بە شانازی و خۆبەبلیمەت زانینی لا دروست دەبێت.

دۆزینەوەی بلیمەتەکان

چۆن بزانین کەسێک بلیمەتە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە زیاتر لە سەدەیەکە پەروەردە لە ڕۆژئاوا هەوڵی وەڵامدانەوەی دەدات و زۆر ڕێگای تاقیکردووەتەوە، هەر لە تاقیکردنەوەی زارەکییانەوە بیگرە بۆ ڕەخساندنی هەلی لەبار بۆ دەرخستنی توانا مرۆیییەکان تا دەگاتە بردنی کەسە لێهاتووەکان بۆ نێو تاقیگە زانستی و پزیشکییەکان و زانین و پێوانەکردنی ئاستی زیرەکییان. هەموو ئەم هەوڵانەش دواجار لەوەدا کورت کراونەتەوە کە بلیمەتی واتای داهێنانە، داهێنانی شتێک لە نەبوونەوە، کردنی شتێکی مەحاڵ و ناوازەبوونی بێوێنە. لەبەر ئەوەی هەموو ئەمانەش پێویستیان بە دەستگیرۆیییە تا بە تەواوی پیشانی کۆمەڵگە و جیها بدرێن، ئەوا ناچارین بەردەوام بەدووی بلیمەتەکاندا بگەڕێین و بیاندۆزینەوە و هاریکاریان بین.

دوو نموونەی نزیک

شوێن: کوردستان
کات: کۆتاییەکانی مانگی تەموزی ساڵی ٢٠٢٢

نموونەی یەکەم:

نزا کیژۆڵەیەکی کوردی چکۆلە و فرەزانە، گوایە زیرەکییەکی لەڕادەبەدەر و نائاسایی هەیە، لە پڕدا زوومی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی دەخرێتە سەر و دەبێتە جێ باسی هەمووان. هێندێک گومان لە بلیمەتییەکەی دەکەن و هێندێکیش سەرسامن بەو ئاستی بلیمەتییەی کە هەیەتی. دواجار حکوومەت بڕیار دەدات دەستگیرۆیی بکات و ببرێتە قوتابخانەیەکی تایبەتی و خەرجییەکانی لە ئەستۆ بگرێت، بەو ئومێدەی لە داهاتوودا بلیمەتییەکەی سوودێکی بۆ کۆمەڵگە هەبێت و خزمەتێک پێشکەش بکات.

نموونەی دووهەم:

گرتەیەکی ڤیدۆیی کورت بڵاو دەبێتەوە، پیاوێکی لانەواز و هەژار و ماندوو، بە جلێکی داڕزاو و سەروسیمایەکی تێکشکاوەوە کە ئاماژەن بۆ سەختی ئازارەکانی ژیانی، لە گۆشەیەکی کامێراکەوە دەردەکەوێت. بە دەنگێکی جادووییەوە، مینا باڵندەیەکی دەنگخۆشی ئەفسانەیی دەچریکێنێت و یەکێک لە گۆرانییە تایبەتەکانی حەسەن زیرەک دەڵێتەوە. بە هەزاران کەس سەرسامی خۆیان بەو دەنگە خودایییە دەردەبڕن و درێغ بۆ ئەوە دەخۆن کە تا ئێستا کەس ئاگاداری گەوهەرێکی وا دەنگخۆش نەبووە، کە ئەگەر خەمخۆرێک هەبا و زووتر بیدۆزیبایەتەوە، ئێستێ ئەویش یەکێک دەبوو لە بلیمەتەکانی نێو دونیای هونەری کوردی، لە هەموو لایەکەوە داوای ناونیشانە ڕاستەقینەکەی پیرەی دەنگخۆش دەکرێت، بە ئامانجی ئەوەی فریای بکەون و لە نەهامەتییەکانی ڕۆژگار دووری بخەنەوە و بەرەو دونیای هونەر و داهێنان ئاڕاستەی بکەن.

ئێستا ئێمە لەنێوان دوو کەسی بە توانا و بلیمەتیی گریمانەکراوداین، یەکیان لە دەستپێکی ژیاندایە و هەر زوو دۆزیومانەتەوە، ئەوی دیکەیان “زەمان گەردی ئەمەلی گشت بەدەم باوە بێژاوه”. ئاخۆ دوای دۆزینەوەیان دەتوانین چییان بۆ بکەین؟ بێگومان هەر لە دەستپێکەوە ئێمە هەڵەین گەر خۆمان دڵنیا بکەینەوە لەوەی کە ئەمانە دوو بلیمەتی نێو دونیای ئێمەن، بەڵام هەڵە نابین گەر گریمانەی بلیمەتبوونیان بکەین و لەو سۆنگەیەشەوە هاریکارییان بین. باشە بۆچی نە دەنگخۆشییەکەی مامەی پیر و نە زیرەکییەکەی کیژۆڵەی فرەزان جێی دڵنیایی نین و تەنها لە ئاستی گریمانەدان؟

یەکەم: بۆ زانینی بلیمەتیی کەسێک دەبێت لە بەرهەمەکەی بڕوانین، داخۆ لاساییکەرەوەیە یان داهێنەر؟ هەم زیرەکیی کیژۆڵەکە و هەمیش دەنگخۆشیی مامەی پیر لە قۆناغی ئەزبەرکردن و لاساییکردنەوەدایە و نەچووەتە قۆناغی داهێنانەوە، لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا ئەو گریمانەیە کراوەیە کە بشێت بە دەستگیرۆیی بەرەو داهێنان و خۆبوون ئاڕاستە بکرێن.

دووهەم: لە ژینگەیکدا کە هەموو شتێک دژ بە داهێنان بێت و ساختەکاری و لاساییکردنەوە ڕۆڵیان پێدرابێت؛ لە ژینگەیەکدا هەم هونەر و هەمیش زانین وەک دوو کایەی مەترسیدار بۆ سەر ژیانی گشتی سەیر بکرێن و بە هەموو جۆرێک دژایەتی زانینی ڕاستەقینە و هونەری ڕاستەقینە بکرێت، چۆن دەکرێت هێندە دڵنیابینەوە لەوەی کە بلیمەت ئەگەرچی دۆزرابێتیشەوە ببێتە بلیمەتێکی ڕاستەقینە؟

سێهەم: هەم هونەر و هەمیش زانین بۆ ئەوەی ڕەسەن بن و داهێنەرانە و ئافرێنەر بن، پێویستیان بە ئازادییە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە ئازادیی ڕاستەقینەی تێدا نەبێت و بیرکردنەوە و داهێنانی هونەری لەژێر ڕستێک لە سانسۆری جۆراوجۆردا بێت، ناتوانرێت وا بەو ئاسانییە بانگەشەی هەبوونی بلیمەتێکی تێدا بکرێت کە توانای داهێنانگەلی جیاواز و سەرسوڕهێنەری هەبێت.

ئەمە ئەوە دەردەخات کە ڕاستە دۆزینەوەی بلیمەتەکان کارێکی گرنگه، بەڵام دۆزینەوە تەنها دەستپێکێکە و هەنگاوی یەکەمینە، قۆناغەکانی دواتری گەشەی بلیمەت پەیوەستە بە ئازادییەوە، ئازادییەکی تەواوەتی و بێ ڕتووش. واتا لەنێوان بلیمەتبوون و بلیمەتسازیدا کەلێنێکی گەورە هەیە و ئاسان پڕ ناکرێتەوە. بۆ ئەوەی لە دۆخی دۆزینەوەی بلیمەتەکان و بە بلیمەتبوونی خۆڕسکانەوە بەرەو دۆخی بلیمەتسازی و ڕەخساندنی دەرفەت بۆ خودان توانا جوداکان هەنگاو بنێین، پێویستمان بە هەوڵی فرەجۆر و هوشیاری دەستەجەمعی و ژیرمەندیی دڵسۆزانەیە، بە خۆدوورگرتن لە بلیمەتسازیی ئەفسانەیییانە و داتاشینی بێ مفا و فووتێکراو. ئێمە تا چەندە ئامادەین بچینە نێو ئەو قۆناغەوە؟ لەم پرسیارەش گرنگتر، ئایا ئێمە تاکەی لەو بڕوایەدا دەبین تەنها ئەوانەی کە بلیمەتن شیاوی دەستگیرۆیین؟ لە کاتێکدا بلیمەتبوونی خۆکردانە خەسڵەتی کەس بە چوار هەزارە و لەسەر گریمانەیەکی ڕووت وەستاوە! داهاتوو وەڵامی ئەم پرسیارانەمان بۆ دەداتەوە و کاتیش باشترین دەرخەرە.

The post چەند سەرنجێک لەبارەی بلیمەتییەوە appeared first on ژنەفتن.

ئاکار چییە؟

لە زمانی ئینگلیسی بۆ ئاکار دوو چەمکی moral و ethics  کەڵک وەردەگرن. موڕاڵ، فەلسەفەی ئاکار بەگشتی دەگرێتەوە و بە میتائاکار[ئاکاری شیکاری] ناودێر کراوە. مەبەست لێکدانەوەی چەمکە بنەڕەتییەکانی وەکوو چاکە، خراپە، خێر و شەڕ و … لەم جۆرە نموونانەدا. بەڵام ڕەگی ethics دەگەڕێتەوە بۆ “ئیتۆس” و “واتای خووڕەوشت” دەگەیەنێ. لە زمانی کوردیدا دەکرێ مۆڕاڵ بۆ فەلسەفەی ئاکار بەکار بێنین و وەکوو سیستەمێکی بەربڵاوی لێکدانەوەی چەمکەکان و پرسیارە بنەڕەتییەکانی ئاکار لە کۆنەوە تاکوو ئێستاکە لە بەرچاوی بگرین و لایەنی گشتیی ئاکار لێک دەداتەوە، بەڵام چەمکیethics  بۆ “ڕەوشت” بەکار دێت. فه‌لسه‌فه‌ی ئاکار، چوارچێوەی ئەو توێژینه‌وه‌ فه‌لسه‌فی و تیۆریانەیە سەبارەت بە بەها ئاکارییەکانی مرۆڤ. بۆ تێگه‌یشتن له‌ بەها ئاکارییەکان کاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆ له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا دروست دەکات. به‌تایبه‌تی لە ده‌ربڕین و هه‌ڵوێسته‌کانیان و پەیوەندیی لەگەل خه‌ڵک و کرده‌وه‌کانیان، كه به چ شیوه‌‌یەك بڕیار ده‌ده‌ن. بۆیه‌ خه‌ڵکی که‌م‌تاکورتێک هه‌وڵده‌ده‌ن بۆ ئەوەی ژیانیان له‌گه‌ڵ بەها ئاکارییەکان یه‌ک بخه‌نەوه، بەڵام نه‌ک به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاشکاوانه‌، به‌و جۆره‌ی که‌وا هەندێک شێوه‌ی ژیان له‌ هەندێکی تر به‌پێزتره ( و‌لیامز، ٢٩:١٣٨٣).

پێشینەی فەلسەفیی ئاکاری کۆیلایەتی

سەرەتا پێناسەی ڕەوشتی کۆیلایەتی لە لایەنە فەلسەفییەکەی و لە سۆنگەی فەیلەسوفانێکەوە ئاوڕیان لە بابەتەکە داوەتەوە لێک دەدرێتەوە.

لە لایەنی مێژووییەوە یەکەم فەیلەسوفێک کە ئاکاری بە شێوازێکی فەلسەفییانە لێکدایەوە سوکڕات بوو. سوکڕات یەکەم کەس بوو پرسیارە بنەڕەتییەکانی وەکوو (چاکە و خراپە) دادپەروەری، چاکەکاری و… لە ئاکاردا لێک داوەتەوە و بناغەی فەلسەفەی ئاکاری داڕشت. بەڵام زۆر جار بە تەوس و تەشەرەوە ڕەخنەی لە کۆمەڵگەی خۆی دەگرت. شێوازی لێکدانەوەی سوکڕات، پۆزیتیڤی بوو واتە لای وابوو مرۆڤ بە بەڵگەهێنانەوە و لێکدانەوەی پرسیارەکان دەتوانێ ئامانجە فەلسەفییەکانی خۆی دەستەبەر بکات. ڕێچکەیەی سوکڕات ئێستاکە لە فەلسەفەی ئاکاری شیکارییدا بەردەوامە. لایەنە تەوساوییەکی لە فەلسەفەی کییەرکەگۆر و نیچەدا دەردەکەوێت هەرچەند ڕەخنەگرەکەی سوکڕات بووە. نیچە وەکوو کەسێک لە ئاکاردا دەردەکەوێت ڕەهەندە نێگەتیڤەکەی دەگرێتەبەر، لای وایە ئاکاری ڕۆژاوا لە سوکڕاتەوە تاکو ئێستاکە کۆمەڵێک ئامۆژگاری بووە لە لایەن کەسانێکەوە پشتگیری لێکراوە جگە لە چاندنی توخمی ڕق‌وقی Resentment شتێکی ئەوتۆیان بۆ کۆمەڵگە نەخولقاندووە. بەتایبەتی ئاکاری سوکڕاتی – مەسیحی نموونەی هەرە زەقی ئەم چەشنە لە ئاکارە. نیچە لای وابوو ئاکاری مەسیحی کولتوورێکی خولقاند مرۆڤە مامناوەند و پڕ لە ڕق‌وقینەکان جگە لە دواکەوتوویی شتیکی ئەوتۆیان نەخولقاندووە. کلێسە بەردەوام کاری ئەوە بووە دوژمنەکانی خۆی لەناو ببات. ئێستاش لە جیهانی سیاسەت، دوژمنایەتی زیرەکانەتر، وردبینانەتر و بە کردارێکی نەرم ئەمە جێبەجێ دەکەن(نیچە، ل٥٨). نیچە لای وابوو دوو جۆرە ئاکار لە نەریتی مەسیحی سەر هەڵدەدا: ١)ئاکاری سەروەرەکان ٢) ئاکاری کۆیلەکان. ئاکاری سەروەرەکان لە دڵی ژیانەوە سەر هەڵدەدا و گوێ بە نەریت و نۆڕمی دواکەوتووی کۆمەڵگە نادات و خەسلەتێکی ناوەکیی داهێنەری تێدایە، هاوشێوەی هونەرمەندێک بەرهەمێک دەخولقێنێت و پڕ لە تازەگەری و جوانییە[1]. بەڵام ئاکاری کۆیلایەتی دژ بە ژیان دەوەستێتەوە، ئەوەی لەگەڵ ئاکاری ئەو نەگونجێت پووچەڵی دەکاتەوە. بەها ئاست‌نزمەکانی کۆمەڵگە وەکوو ترسنۆکی، چاکەکاری، یەکسانی… زەق دەکاتەوە و دەیکات بە ئاکاری پلەبەرز. ئاکاری کۆیلایەتی، دوالیستییانە بیر دەکاتەوە، بە شێوەی  (“ڕاستی-ناڕاستی”، “چاکەکاری-بەدکاری”) دەردەکەوێت. ئاکاری کۆیلە ناتوانێ ئاکاری سەرەورەکان پەسەند بکات، بۆیە پشت دەبەسێت بە ئاکارێک کە لەناو کۆمەڵگەدا باوە وەکوو (بەزەییهاتنەوە)، چاکە، یەکسانی، ویژدان.. و لەو جۆرە ئاکارەی کەوا کەسانێک بۆ مانەوەی هێزی خۆیان و درێژەدان بە هێزی خۆیان کەڵکی لێوەردەگرن. چاکەکارەکان هەمان کەسە چارەڕەشەکانن، چاکەکان هەر ئەو کەسە هەژار و بێ‌دەسەڵات و ئاست‌نزمەکانن، لایەنگری ئیمان هەر ئەو کەسە ڕەنجەڕۆ و نەخۆش و  ناشیرینەکانن و ئەمانەن بە ڕزگاری دەگەن و ئەوانەی سەرەوەر و دەسەڵاتدارن تۆڵەیان لێدەکرێتەوە. (ڕەچەڵک‌ناسیی ئاکار، ل٣٩). ئەگەرچی لە فەلسەفەی ‘کانت‘دا باس لە ئاکاری سەروەری و ژێردەستەیی کراوە بەڵام مەبەستی کانت ئەوە نەبوو ئەم دوو چەمکە پاساو بدات، بەڵکو کانت پتر لە هەمووی ئەرکی ئاکاری و پشت‌بەستن بە یاساکانی ئاکاری بەباش زانیبوو، دواتر هێگل درێژە بەم بۆچوونە دەدات و لە کتێبی “دیاردەناسیی ڕۆح”دا چەمکی کۆیلە و خاوەن کۆیلە لە سۆنگە مێژووییەکەی بەڵام بە شێوەیەکی ژوورهەست شی کردووەتەوە، دواتر مارکس گرێی دەدات بە ئابووریی سیاسی و کێشەی نێوان خاوەن ئیش و کرێکار، لە ڕێگەی کار کە کرێکار دەیکات و بەهرەکەی خاوەن کار دەیخوات لێک دەداتەوە. بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە و تەوەری باسەکەی ئێمەیە لایەنی ئاکاری کۆیلایەتییە. گەرچی ئاکاری کۆمەڵگە پەیوەندیی بە لایەنی ئابووری، سیاسی و شێوازی پەروەردەی کۆمەڵگەوە هەیە و بەدەرلەمە نییە. هەڵسوکەوتی مرۆڤەکان پەیوەندیی بەو لایەنانەوە هەیە باسمان کرد. ئەمانە وەکوو چەشنێک لە دیالێکتیک پێکەوە تێهەڵکێش کراون. کۆمەڵگاکانی ئێمە بە هۆی ئەوەی کە پەروەردەکەی پشتی بە میتافیزیکی ئایینی بەستووە زۆربەی چەمکەکانی ئاکار دوانەیین[دوالیزم] واتە لە جۆری دوانەی چاکە/خراپە، ڕاست/ ناڕاست، ڕەش/سپی …. و لەم جۆرە چەمکانەیە و بە بەردەوامی لە ئامۆژگارییەکاندا ئەم چەمکانە دووپات دەبنەوە. بەشی زۆری ئاکارەکە ئامۆژگاریین و هەندێک شرۆڤەی کۆنی ئاکاری ئەرستۆیشی پێوە دیارە. بۆ نموونە “ڕادەی مامناوەندی” لە ئاکاری ئەرستۆدا ئەویش بە شرۆڤەیەکی ئایینی کاریگەریی لەسەر میتافیزیکی ئایینی داناوە. شێوازێکی دیکەش لە هەڵسوکەوت هەیە خەڵکی بەپێی ژینگە و کولتوورێک کە مرۆڤەکان تیایدا گەورەبوون خاوەنی ئەو خەسڵەتانەن یان زۆر ترسنۆکن یان زۆر بوێرن یان ئەوەی کە هۆشیان بەیەکترەوە هەیە و یارمەتی یەکتر دەدەن. بەڵام ئەوەی گرنگ بووە ئەوەیە، بەردەوام ئەم ئاکارەدا لایان وابووە چاکە، ڕاستگۆیی و ڕۆشنایی سەردەکەوێت. لەم میتافیزیکەدا ئاکار وەکوو بابەتێکی سەربەخۆ نەیتوانیوە کاری خۆی بکات، بەڵکوو پێشبڕیارەکانی وەکوو ئامۆژگاری بەبێ ئەوەی کەسەکە خۆی تێدا بە هۆشیاری و ئازادی گەیشتبێت وەکوو کوتەک بەسەریەوە بووە و هەموو شتێکی دیاری کردووە و مەرجی بۆ داناوە، زۆر جاریش لە ڕیگەی ترس و تۆڵەی دواڕۆژ ئەمە تۆختر سەپێندراوە. ئەشعەری دیارترین کاراکتەری ئەم مۆدێلە هزرییەیە ، لە کەلامی ئەشعەرییدا تاک خۆی ناتوانێ لە دەرەوەی میتافیزیکی ئایینی، خۆی سەربەستانە لەسەر چەمکەکانی ئاکار بڕیار بدات. دواتر کەلامی موعتەزیلە لەژێر کاریگەریی عەقڵی[نۆسی] یۆنانی کەمێک بایەخ بە ئیختیار و سەربەستی دەدات. بەڵام دواتر بە زاڵبوونی شەرع بەسەر عەقڵ بۆ هەمیشە عەقڵ دادەخرێت. ئاکار وەکوو لقێکی گرنگ و پێویستی مەعریفەی مرۆیی لە چوارچێوەی ئامۆژگاری و گوتەزای سادە دەمێنێتەوە. واتە هیچکام لە لقەکانی ئاکار وەکو ئاکاری ژینگە، ئاکاری تەکنۆلۆجی، مێژووی ئاکار، میتائاکار، ئاکاری پزیشکی و ….. گەشەی نەکردووە. هەڵسەنگاندنی ڕاستی کۆمەڵگە دەریدەخات دۆخی ئاکار لە کۆمەڵگەکانی ئێمە بەچ شێوەیەکە. بۆ ڕوونکردنەوەی بابەتە پێویستە دوو چەمکی وەکوو تاک و کەسێتی لێک بدەینەوە.

کۆمەڵگاکانی ئێمە بە هۆی ئەوەی کە پەروەردەکەی پشتی بە میتافیزیکی ئایینی بەستووە زۆربەی چەمکەکانی ئاکار دوانەیین واتە لە جۆری دوانەی چاکە/خراپە، ڕاست/ ناڕاست، ڕەش/سپی …. و لەم جۆرە چەمکانەیە و بە بەردەوامی لە ئامۆژگارییەکاندا ئەم چەمکانە دووپات دەبنەوە.

تایبەتمەندییەکانی ئاکاری کۆیلایەتی

ئاکاری کۆیلایەتی لە تایبەتمەندییەکانی کۆمەڵگەی ژێردەستەیە. واتە کۆمەڵگەیەکە مرۆڤەکانی هەست بە خۆبەکەم زانی دەکەن و بەردەوام ئەم هەستەیان تێدا دەبووژێتەوە و زۆر جاریش ڕازین بەوەی کە کۆیلەن بۆخۆیان بەردەوامی بەم گوتارە دەدەن. واتە ژێردەستەیی ئاکاری کۆمەڵگە، خۆیان مێژووی خۆیان ساز نەکردووە و ژیانی خۆیان سپاردووەتە دەست چارەنووسێکی نادیار. زۆر جاریش پەنا دەبەنەبەر خودا بۆ ئەوەی بەرپرسیاری لە خۆیان دابماڵن. کۆیلە تاکی تەریک و کەسایەتی نییە، واتە عەقڵی بەپێی بەرژەوەندی کاتی بەبێ ڕەچاوکردنی بەرژەوەندی جەماوەری بەرەوپێش دەبات. وەکوو مشەخۆرێک و بەدوور لە پڕەنسیپەکانی ئاکار دەجوڵێتەوە. کۆمەڵگەی لێکترازاو کەوا لە بەپرسیاریی ئاکاری و یاسایی خۆی دوور کەوتۆتەوە و زۆر جاریش لەناو دامودەزگاکان هەلپەرەستانە و کاربەڕێکەرانە هەڵسوکەوت دەکات. زۆر جاریش ئەم کەسانە تاک‌ ڕەهەندانە خیانەت لە “یاسای ‌زێڕینی”[2] ئاکار دەکەن، واتە ڕەنج و مەینەتی کۆمەڵگەیان لەبیر دەچێتەوە، بەردوام کەسانی چەوساوە زیاتر ژێرپێی دەخەن.[3] مرۆڤەکانی کۆمەڵگەی ئێمە زۆر جار هەلپەرستی دەکەنە ئامڕازێک بۆ بەرژەوەندیی ئابووری و هەلپەرستیش دەگەڕێتەوە بۆ دواکەوتوویی کەسایەتی و نەبوونی یاسا و پڕەنسیپەکانی ئاکار. دیارە هەموو کۆمەڵگەیەک چینی هەژار  و سامانداری هەیە، زۆر جار هەژارەکان ڕقیان لە چینی ساماندار و دەوڵەمەندە بەهۆی ئەوەی کە ناتوانن وەک ئەوان بەئارەزوەکانیان بگەن. بەڵام چینی ساماندار بۆ پاراستنی سامانەکانیان ڕێک هەڵسوکەوتی هەژارەکە دەگرنەپێش، بەڵام بە خوویەکی ناشیرین و نامرۆڤانە و درندەیی وەکوو چاوبرسیەتی. بەڵام بەپێچەوانەی چینی هەژار، ساماندار و دەوڵەمەندان کێشەیەکی وەکوو چاوبرسییەتیان هەیە، ئەم چاوبرسیەتییە لە دۆخی ئاساییدا دەرناکەوێت، لەکاتی قەیرانی ئابووری و سیاسیدا خۆی زەق دەکاتەوە. هەموو شتێک بەپێی پارە هەڵدەسەنگێنن. چاوبرسییەتی، ئارەزوو و حەزی بەربەرەڵایانە، هەلپەرستی، دووڕوویی و مونافقی بەشێکی سەرەکیی بەدڕەوشتی ئاکاری کۆیلایەتی پێک دەهێنێت. لە ئاکاری کۆیلایەتیدا دوو ڕێسای ناشیرین و نامرۆڤانەی وەکوو بەزەییهاتنەوە و سواڵکەری[دەرۆزەکەری] باوە. بەزەییهاتنەوە هەستێکی دەروونی دووڕووانەیە بۆ خۆ دەربازکردن لە بەرپرسیاریەتی و مرۆڤبوونەوە، خۆ دزینەوە لە بەها و نۆڕمەکانی ئاکارە، زۆرتر ڕەوشتی کۆمەڵگەیەکە هێشتا مرۆڤەکانی “نیوە وەحشین” و بە شارستانی بوون نەگەیشتوون. بەزەییهاتنەوە چەشنێک نەخۆشی دەروونییە بۆ ئەوەی مرۆڤەکان کارێک بۆ بەرانبەرەکەیان نەکەن و بێ ئەوەی کارێک بکەن منەتیش بکەن بەسەریاندا، بەزەییهاتنەوە هەستێکی نەخۆشە بۆ خۆدزینەوە لە ئاکار. تەنانەت ئەو شرۆڤەیەش لە فەلسەفەی ئاکاری نیکۆماخۆسی ئەرستۆ باس لە “ڕادەی مامناوەندی” دەکات و دواتر لە ڕێگەی وەرگێڕانی عەرەبە مەسیحییەکان دێتە ناو جیهانی ئیسلام لە خۆیدا گرفتێکی گەورەی ساز کردووە. واتە ڕێسای “ڕادەی مامناوەندی” لای وایە لەنێوان دوو کردەی وەکوو چاوچنۆکی و بێ‌تەماحی “ڕادەی ناوەند” هەڵبژێرن کە هەمان کەم‌تەماحییە. ئەم بۆچوونە لەخۆیدا مرۆڤێکی پاوانخواز دەخولقێنێت ڕێک پێچەوانەی ئەو ئاکارە دەجوڵێتەوە. واتە هەردوو لایەنی زێدەڕۆیی و کەمکاریی بەپێی بەرژەوەندیی خۆی جێبەجێی دەکات. واتە ئەگەر A کردەیەکی چاوچنۆکانە بێت و B کردەیەکی بێ‌تەماحانە بێت و C ڕادەی مامناوەندی واتە کەمتەماحی بێت، لە کۆمەڵگەی ئێستاکە بەپێی بەرژەوەندی و هەلپەرستیی کاتی لەلایەک Aیە و لەلایەکی دیکەش Bیە. هەلپەرستی و نەبوونی ڕەوشت  و بەرژەوەندیی کاتی و چاوبرسییەتی وای لێکردووە لە هەردوولا بخوات. ڕادەی ناوەندی مرۆڤێکی بێوەیی و سادە و لە هەمان کاتیشدا مەترسیدار بەپێی هەلومەرج دەخولقێنێت. تێکچوونی کولتوور و ئاوەزی کۆمەڵگە ئەم جۆرە کەسانە دەیکەن[4]. نیچە لە کتێبی ((وەهای گوت زەڕدەشت)) ئاکاری کۆیلەی بەم شێوەیە وەسف کردووە؛ ئێمه‌ ئه‌رکی کولتوورێکمان له‌ئه‌ستۆدایه‌ و دەستەبەرمان کردووە و له‌و‌ کولتووره‌دا گه‌شه‌مان کردووه‌ و چاودێریشى ده‌که‌ین. نیچە مرۆڤەکانی بەم شێوازە لێکداوەتەوە: ١.مرۆڤێکە به «وشتر» ناودێری كردووه، چونکه‌ وشتر زوڵم لێکراو و بارهه‌ڵگره‌ و ئه‌مه‌‌ «قۆناغی نه‌ریتی» یه‌. ٢.قۆناغی  شێرئاسا، له‌م قۆناغه‌دا، هێرش دەبا بۆ نه‌ریته ‌کۆنه‌کان و تێکۆپێکی ده‌دات. ٣.قۆناغی منداڵی  وەک چۆن منداڵ تازه‌ له‌دایک ده‌بێت، پشت له‌ هه‌موو نه‌ریتێک ده‌کات و دژی ڕاده‌وستێ و شتێکی نوێ دەخولقێنێت (فەلسەفەی هاوچەرخ، ل٥٦). هێندەی کە مرۆڤ لە ئاکاردا پاوانخواز بێت بە هەمان ڕادەش کرداری لە ڕاستیدا پاوانخوازانە دەردەکەوێت. بۆیە دەبینی ئاکاری دووڕوویی بەشێکی گرنگی ڕاستییەکانی ئێمە لەناو خێزان پێک دەهێنێت. مرۆڤەکان لەماڵەوە ئازاد و سەربەستانە دەجوڵێتەوە، بەڵام لەدەرەوە و لەناو کۆمەڵگە بەپێچەوانەوە هەڵسوکەوت دەکەن. هۆکارەکەشی زۆر جار داخرانی سیاسی و داخرانی کولتووریشە، واتە لەماڵەوە و لە تەنیایی خۆییدا ئازادە و لەدەرەوە کۆیلەیە، گەرچی ئەوە دژ بە بنەماکانی ئازادییە و ئەمەش جۆرێک لە کۆیلایەتی و تاکی تەریکە هێشتا کەسایەتی پێنەگەیشتووە. تاکە کردارێکش لەدەرەوە ئیشی پێ دەکرێت زمانێکی پڕ لەجامە لوسێکی و ماستاوچیانەیە و زۆر جار لەناو دامودەزگاکان دەربڕینی وەکوو “نۆکەرتم” یان “کوڕەکەم نۆکەرتە”، “کچەکەم قەرەواشتە” جۆرێک لە ڕەوشتی ژێردەستەیی و دەستەمۆبوونی پێوەدیارە. یان زۆر جار ستایشی لەڕادەبەدەری یەکترە واتە پیاهەڵدان و لۆمەکردن وەک‌یەک وایە. بەڵام ئەم هەڵسوکەوتە درۆیە ڕاستییە زبر و ناشیرینەکەی لێدانی یەکتر لەپشتەوەیە، ئەو شتەی کە پێی دەگوترێ لە “پاشخایی” قسەکردن و “بوختان هەڵبەستن” و ئەمەش شکاندنی کەسایەتیی یەکترە. واتە پیاهەڵدان و لێدانی کەسایەتیی یەکتری یەک پێناسەی هەیە و ئەویش بڕەودان بە ئاکاری کۆیلایەتی و مێگلە. هەموو دادەبەزێنێت بۆ یەک ئاست، واتە هەموو وەک یەکن، جیاوازی و فرە ڕەنگییەکان لەناو دەچێت. مرۆڤە کۆیلەکان لە داخرانی کۆمەڵایەتی و داخرانی ئازادی و بێدەنگبوون لە ئاست بەرپرسیارییەکان و تەنانەت خۆدەزینەوە لە ئەرکە مەدەنییەکانیان کۆمەڵگە بە شێوەی نەریتی و دواکەوتووانە دەهێڵنەوە. زۆر جاریش کەڵەکەبوونی پڕۆژەی پێشکەوتن و بە شارستانی بوون و ئازادی هەمووی مایەپووچ دەبێت. ڕێگەی دەربازبوون لە ئاکاری کۆیلایەتی پشتبەستن بە ئاکاری بەرپرسیاریەتی و بەهاکانی ئاکاریی مەدەنیانەیە.

لێکدانەوەی چەمکی تاک و کەسیەتی لە ئاکاردا 

تاکی مودێڕن کەسێکە سەربەستە و خاوەنی ئیرادەیە و تاکێکی ئازادە خۆی بڕیار لەسەر ژیانی خۆی دەدات، واتە ژێردەستە نییە کەسێکی دیکە بڕیاری بۆ بدات و چاکە و خراپەی لەپێشدا بۆ دیاری بکات. ئەم تاکە کاتێک لە کۆمەڵگەدا هەست بە بەرپرسیاریی لە پێناو خۆی و کۆمەڵگە دەکات دەبێ بە کەس person یان ماکس شیلەر وتەنی دەبێ بە “کەسی کەسەکان” کەس و کەسایەتی خاوەنی عەقڵی سەربەخۆیە و خۆی لە لەتاکبوون دەرباز کردووە و بەشێکی چالاک و  زیندووی کۆمەڵگەیە و هەستی بەرپرسیاربوونی زیاترە و چالاکە و لە بوارە مەدەنییەکاندا ئیش دەکات و باوەڕی بە ئازادی و مرۆڤایەتی هەیە. هەوڵی بۆ دەدات تەنیا لە تاکبووندا نامێنێتەوە و تاک کاتێک ناگاتە ئاستی کەسایەتی ئەوە بوونی لەخۆیدا دەمێنێتەوە و ناچالاک و تەریک دەبێت. بە شێوازی ئیگزیستانسیالیستی بوونی لەخۆیدا نامۆیە و هۆشیاری نییە و واتە قەتیسبوونە‌ لە ژیانی ئاسایی. ئەم بۆچوونە بەشێکی گرنگ لە مشتومڕەکانی فەلسەفەی ئاکار و سیاسەتە. واتە مرۆڤبوونی مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ گەشەکردنی کەسایەتی و هەستی بەرپرسیاریەتیی لە پێناو کۆمەڵگە و ئەمەشە دەتوانێ کۆمەڵگە لە لێکترازان دوور ڕابگرێت. لە بەرپرسیاریدایە ویژدان زیندوو دەمێنێتەوە. دیارە ویژدان بەتەنیا ناتوانێ کێشەکانی ئاکار چارەسەر بکات، چونکە ویژدانی هەرکەسێک بەپێی پەروەردەکەی گەشە دەکات، ویژدان بابەتێکی دەروونییە و زۆر کەس هەیە لە پێناو بەرژەوەندی تاکەکەسی، ویژدانی نامێنێت، بەڵام ویژدان لە کاتێکدا زیندووە پەیوەند بە هەستی جەماوەرەوە بێت ئەگینا بە تاکی تەنیا ویژدانی هەرکەسێک بەپێی هەستەکانی دەگۆڕدرێت. باشتروایە ویژدانی کەسەکانی ناو کۆمەڵگە پێکەوە لەگەڵ گشتدا یەک بگرێتەوە. چونکە هەستی سادە و خاو بۆ خۆی کۆسپێکی گەورەیە لە بەردەم گەشەی عەقڵانیی کۆمەڵگەدا.

لێکدانەوەی چەمکی بەرپرسیاری

دیارە بەرپرسیاری سێ لایەنی گرنگی هەیە پێویستی بە لێکدانەوەیە: ١ـ بەرپرسیاریی مەدەنی، ٢ـ بەرپرسیاریی ئاکاری، ٣ـ بەرپرسیاریی کوشتن.

١ـ بەرپرسیاریی مەدەنی: مانای ئەوەیە، کەسێک زیان بە کەسێک دەگەیەنێ. بۆ نموونە A زیان بە B دەگەیەنێ، لێرەدا پێویستە A زیانێ کە بە B گەیاندوویەتی قەرەبووی بکاتەوە و هەروەها لەو تاوانەی کردوویەتی یان لە ڕوویی نەزانی بووە یان بە ئیرادەوە حەزی خۆی بووە بەرپرسە. ئەم شێوە لە بەرپرسیاری پەیوەندیی بە تاکەکانی ناو کۆمەڵگەوە هەیە. بۆ نموونە مرۆڤەکان لەبەرانبەر خستنەوەی منداڵدا بەرپرسیارن، مامۆستا لەبەرانبەر خوێندکار، دەسەڵاتدار لەبەرانبەر دادپەروەری و ئازادیی وڵاتەکەی بەرپرسیارە…

٢ـ بەرپرسیاریی کوشتن: ئەم شێوەیە لە بەرپرسیاری لەسەر کەسێک ساخ دەبێتەوە، تاوانێکی کردبێت و ئەم بەرپرسیارییە پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ ئاکاردا هەیە. بۆ نموونە کەسێ کە تاوانی نەکردبێت لە خۆڕا یاسا لێی ناکۆڵێتەوە، مەگەر ئەوەیکە بە ویستی خۆی تاوانێکی کردبێت. لەم شێوە بەرپرسیارییەدا سزای دیاریکراوی هەیە، بەبێ ئەوەیکە بەرپرسیاریی ئاکاری لە بەرچاو بگرین، کەسی تاوانبار سزا دەدرێت. “بۆ نموونە شۆفیڕێک لەکاتی لێخوڕینی ماشیندا کەسێک دەکوژێت.” لێرەدایە بەرپرسیاریی مەدەنی و بەرپرسیاریی کوشتن لێک نزیک دەبنەوە. چونکە بەپێی یاسا شۆفیرەکە سەرەڕای ئەوەی کە پێویستە لە لایەن یاسای هاتوچۆ سزا بدرێت، هەروەها تاوانێکە کردوویەتی دەبێت قەرەبووی بکاتەوە.

٣ـ بەرپرسیاریی ئاکاریی: پێناسەی ئەم شێوەیە لە بەرپرسیاری لەوەدایە، پەیوەندیی بە زەرورەتی یاسای ئاکاری و هەروەها ویستی ئازادەوە هەیە. واتە کردەیەک زەروورەتی هەیە کەوا ئەو کردەیە هۆکارەکەی بگەڕێتەوە بۆ هاندەرێکی سروشتی، یان ئەو کردەیە لەژێر کاریگەریی ویستی کەسێکی تر بێت و ئەو کەسە خۆی بەرپرسی کردەوەکانی خۆی نییە. جیاوازی ئەم شێوە لە بەرپرسیاری دەگەڕێتەوە بۆ بکەری کارەکە و هەروەها لەو کارەی کردوویەتی هۆشیار و سەربەستە و لەژێر گوشاردا نییە و چاوبەستووانە ئەو کارە ناکات. لێرەدا چەمکی “تێگەیشتنی بەرپرسیاری” دێتە ئاراوە و ئەویش ئەوەیە، بەهایەکە بکەری کارەکە بۆ کردەکەی خۆی دایدەنێت و هەروەها بڕیارێکە دەیدات بۆ ئەوەی کە لە ئیشەکەیدا سەرکەوتوو بێت. دیارە تێگەیشتن لە چەمکی بەرپرسیاری دوو لایەنی هەیە: لەلایەک پەیوەندیی بە ڕابردوو هەیە و ئەویش بریتییە لەوەیکە ئەو کەسە لەو هەڵانەی لە ڕابردوودا کردوویەتی ئاگادار بێتەوە. دووەم: پەیوەندیی بە داهاتوو هەیە و ئەویش بریتییە لەوەیکە، مرۆڤ بەپێی پێویست لە هەندێک کاردا پسپۆڕ بێت بۆ ئەوەی هەندێک دەستکەوتی باشی بۆ دابین بکرێت. (سەلیبا، ١٣٦١: ٥٨٩).

ویستی ئازاد و ئیختیار  

لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا تاکو ئێستا ئەو لایەنانەی کەوا پەیوەندییان بە ئاکار، خواناسی و فەلسەفەوە هەیە لێک نەدرانەتەوە. بۆ نموونە ئایا مرۆڤ ئیختیاری هەیە یان ئەوەیکە جەبرێکی مێتافیزیکی یان کۆمەڵایەتی بەسەریدا زاڵە! لێرەدایە باس لە ئیختیار و  ویستی ئازاد دێتە ئاراوە. دیارە تا ئەو کاتەی کە مرۆڤ ئەو ڕەهەندە مێتافیزیکییانەی لە مێشکیدا وەکوو جیهاندیدێک قۆزاخەی بەستووە لێکی نەدابێتەوە ناتوانێ خۆی بە کەسێکی ئازاد و سەربەست بزانێت. ئەوانەی باوەڕیان بە ئیختیار هەیە لایان وایە، مرۆڤ خۆی لە جێبەجێکردنی کارەکانیدا سەربەستە و هیچ جەبرێک لە ئارادا نییە، ئەگەر ئیختیاری نەبێت هەست بە بەرپرسیاری ناکات و پەنا دەباتە بەر جەبری کۆمەڵگە و لە هەموو خراپتر جەبری میتافیزیکییە، واتە ئەو شتانەی وەکوو پێشگریمانە و بەبێ هەڵسەنگاندن لە مێشکیدا بناغەیان داڕشتووە. “پێویستە ئێمە دوو گریمانە لە بەرچاو بگرین: ١-دانپێنان بەوەی کە خەڵکی لەو شتانەی هەڵیدەبژێرن ئازاد و سەربەستن، دیارە مرۆڤ وەکوو ئاژەڵەکان نییە. ٢- پێویستە ئەم بۆچوونە پەسەند بکەین کەوا هەڵبژاردن و کردەوەکانی مرۆڤ سەرچاوەیەکی ڕوون و عەقڵانی هەیە و لایەنێکی ناهۆشیارانەی نییە و مرۆڤ ئەوکارەی کەوا ئەنجامی دەدا چاوبەستووانە نییە و بە بابەتێکی مێتافیزیکی ئاسمانییەوە گرێی نادات.” (فرانکنا، ١٣٨٣: ١٦٥).

پێناسەی ئازادی

لێرەدا پێناسەی ئازادی پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە ئیختیارەوە هەیە و ئەمەش ڕێک ڕێگە بۆ بەرپرسیاری یان نا-بەرپرسیاربوونیش خۆش دەکات. کەواتا مەبەست لە ئازادی چییە؟ لێرەدا چەند نموونەیەک دەخەینە بەردەست، ئایا شۆفیڕێک ئازادە بەپێی حەزی خۆی ماشینەکەی لێخۆڕێت؟ یان سیاسەتمەدارێک ئازادە هەرچی حەزی لێیە بیکات؟ ئایا کەسێکی ئایینی ئازادە سنوور بۆ یاسا دابنێت یان نا؟ ئایا مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا ئازادە بە حەزی خۆی هەرچی بەباش دەزانی بیکات؟ لێرەدا پێویستە ئەمە ڕەچاو بکەین ئازادی هۆشیارییەکی مەدەنییانەیە و لە پێشدا بیرکردنەوە و پەروەردەی هۆشیارانە، ئازادیی مرۆڤەکان دەستەبەر دەکات. پێویستە بۆ لێکدانەوەی بابەتەکە ئاماژە بە ئازادی لە ڕوانگەی دوو فەیلەسووفی جیا و ناکۆک بەیەکتر بکەین. یەکەمیان “ئایزایا بەرلین“ە و ئەوی تریش “ژان پۆل سارتەر“ە. ئایزایا بەرلین لەسەر ئازادی پێناسەیەکی ژیرانەی هەیە. بەرلین لە فەلسەفەکەیدا باسی لە دوو شێوازی ئازادی کردووە : یەکەم: ئازادیی ئەرێنی، دووەم: ئازادیی نەرێنی. ئازادیی ئەرێنی مانای سەربەستیی عەقڵانی دەگەیەنێ و ئازادیی نەرێنی، واتای نەبوونی کۆت و بەندی داسەپاو لە لایەن کەسانێکی تر دەگەیەنێ. بۆ ئەوەیکە ئێمە خاوەن ئازادی بین لە ‌پێشدا توانای هەڵبژاردنمان هەبێت و ئەمەش دژ بە هەر چەشنە قەدەر و جەبرێک دەوەستێتەوە. (بەرلین، ١٣٧٩: ١٤). “کەواتە ئازادی سەرچاوەیەکی گرنگ و بنەڕەتی بۆ بەرپرسیاریەتییە. ئەگەر مرۆڤ خۆی لە جەبری ئایینی و مێتافیزیکی ڕزگار نەکات باس لە بەرپرسیاری خەیاڵە، هەروەها پێویستە مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا خاوەن ئازادی بێت بۆ ئەوەی خوی بە بەرپرسیار بزانێت”. “کەسێکی وەکوو سارتەر لە فەلسەفەی ئێگزێستانسیالیستدا لای وابوو، مرۆڤ خۆی بەرپرسی بوونی خۆیەتی. سارتەر دەڵێت: بوون پێش چییەتی دەکەوێت و مرۆڤ بەرپرسی بوونی خۆیەتی. تاکی مرۆڤ خوی خاوەن خۆیەتی و سەربەستیشە، کەواتە مرۆڤ سەرەڕای ئەمانە، بەرپرسی سەرجەم مرۆڤەکانی تریشە.” (رحیمی، ١٣٤٦: ٣١-٣٢).

تاکی مرۆیی لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانی خۆی سەرجەم مرۆڤەکانی دیکەی هەڵبژاردووە. هەڵبژاردن، سەربەستی و ئازادی لە کردەدا خۆی دیاری دەکات و زەینی نییە.

لێرەدا مرۆڤ لە هەڵبژاردنی خۆیدا ئازادە و هەرکام لە ئێمە لە ڕێگەی ئازادی و ویستی سەربەستیی خۆمانەوە، ‌بوونی خۆمان هەڵدەبژێرین. کەواتە تاکی مرۆیی لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانی خۆی سەرجەم مرۆڤەکانی دیکەی هەڵبژاردووە. هەڵبژاردن، سەربەستی و ئازادی لە کردەدا خۆی دیاری دەکات و زەینی نییە. بەرپرسیاربوونی ئێمە بەرفراوانتر لەوەیە ئێمە بیری لێ بکەینەوە. زۆڵم و زۆر و کوشتن و بڕینی مرۆڤەکان لە لایەن دەسەڵاتێکی سەرکوتکارەوە ئەوە نییە هەموو بێدەنگ بن و پشتگوێی بخەن، بەڵکوو ئەرکی سەرشانی هەموو مرۆڤێکە ڕێگەی لێ بگرێت. کەواتە مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە ئازادە، لە پێناو ئازادییەک کە هەیەتی بەرپرسیارە و مرۆڤەکانی تر چاویان لەو بڕیارەیە دەیدات، بەرپرسیاربوون لەهەمبەر خۆی و مرۆڤەکانی دیکەیە. مرۆڤ ئەگەر لە دونیایەکی داخراودا ژیان بەسەر ببات، تووشی تەریکبوون دەبێتەوە و هەر لە ناخی خۆیدا تووشی دووڕوویی دەبێتەوە. کەواتە چەمکەکانی وەکوو ئازادی، بەرپرسیاری ئەرکی بەدواوەیە.

پاراستنی ئەرک لە دۆخی نا-ئاساییدا

لە فەلسەفەی ئاکاردا سێ وشەی Dontologist، obligation، duty پەیوەندییەکی پتەویان پێکەوە هەیە. واتە ئەرک، بەڵێنی و زانستی ئەرکخوازی بە تووندوتۆڵی پێکەوە گرێیان خواردووە. یەکێک لەو فەیلەسووفانەی کەوا بەباشی لەسەر ئەم باسە خاوەن هەڵوێستە “ئمانۆئیل کانت”ی فەیلەسووفی ئاڵمانییە. کانت دەڵێ: “هیچ شتێک لەم دونیایەدا و تەنانەت لە دەرەوەی دونیادا نییە جگە لە “ویستی چاکە نەبێت.” (کانت، ١٣٦٩: ١٢) مەبەست لە ویستی چاکە بە ئەنجام‌گەیاندنی ئەرک و بەڵێنییە. ئەگەر یاسایەکی ئاکاری هەبێت پێویستە بەبێ هیچ مەرجێک لە خۆیدا چاک بێت و بەهایەکی زاتی هەبێت. واتە ویستی چاکە بەپێی دەرەنجامەکانی ناناسرێت. بە دەربڕینێکی دیکە سەرچاوەی ویستی چاکە لە ئەنجامی کارەکەوە سەرچاوەی نەگرتبێت. بۆ نموونە: بکوژێک کە هیچ هاندەرێکی جگە لە ئیشی کوشتن و بڕین لە ژیانیدا نییە و بۆی هەیە لە خۆوە کارێکی باش بکات، بەڵام ئەم کارە مانای ئەوە نییە ئیدی بکوژ نەبێت. تەنیا چاکەی کردەیەک مانای ئەوە نادات ئەو کەسە کەسێکی خاوەن ئاکارە و پێویستی بە نییەتی بکەری کارەکەیشی هەیە، تا چ ڕادەیەک ئەو بکەرە ویستێکی چاک و ئینسانی هەیە. هەر لێرەوە کانت پەل بۆ “نییەتی جێبەجێکردنی” ئەرک دەکێشێت. کانت لای وایە ئاکارێک بەهادارە، سەرەڕای ئەوەیکە ئەو کارە پێویستە لەگەڵ ئەرکی نییەتی ئاکاریدا یەک بگرنەوە، پێویستە نییەتی ئاکاریشی بە ‌پشتەوە بێت و نییەتیش هەمان پەیڕەوی لە یاسای عەقڵە. کانت دوو کردەی ئاکاری لێک جیا کردووەتەوە. ١ـ کردەیەکە لە پێناو ئەرکدایە، ٢ـ کردەیەکە لە پێناو جێبەجێکردنی ئەرکدایە. نموونەیەک بۆ جیاکردنەوەی ئەم دوو کردەیە دەهێنێتەوە. “فەرز کەین فرۆشیارێک لە کڕیارێک پارەی زۆر ناسێنێ، ئەم کارەی فرۆشیارە بەپێی ئەرکە، بەڵام لە پێناو جێبەجێکردنی ئەرکدا نییە. بۆی هەیە ئەم گران نەفرۆشتنە بە هۆی پاوانخوازی یان ترس لە خودا یان بۆ گەیشتن بە بەهەشت بێت” (کاپلستون، ١٣٨٠: ٣٢٤). بەڵام ئەم کارە ئاکاری نییە و بەتەواوەتی کردارێکی نا-ئینسانییە و کانت لەم سەروبەندەدا ئاکارێکی ڕەها بەپێی بنەمای عەقڵ دێنێتە ئاراوە و دەڵێت:‌ “کردارت بەپێی یاسایەک بێت مرۆڤەکان نەک وەکوو کەرەستە، بەڵکوو وەکوو ئامانجێک چاو لێبکەیت”. یاسای دووەم ئەوەیە : “بەپێی یاسایەک هەڵسوکەوت بکە، کردارت ببێ بە یاسای گشتی”. (کورنر، ١٣٨٠: ٢٨٤)

کۆتا بڕیار

 کەواتە ئەرک و بەرپرسیارییە، ویژدانی مرۆڤەکان بەزیندوویی دەهێڵێتەوە. کۆمەڵگەی زیندوو کەسانیک دەیگێڕن لە دۆخە نا-ئاسییەکاندا لەباتی ئەوەی کە بە هەلپەرستی و پارە کۆکردنەوە و چاوبرسییەتی بۆ بەرژەوەندیی تاکەکەسی خۆیان بجووڵێنەوە، هۆشیارانە بەرژەوەندیی کۆمەڵگە و چینی هەژاریش ڕەچاو بکەن. بڕیار نییە کاتێک دۆخێکی نا-ئاسایی سیاسی یان ئابووری سەر هەڵدەدا کۆمەڵگەش ببن بە دڕندە و گورگی یەکتری هەرکەسە و بەپێی توانای خۆی دەبێت ئاگایان لە یەکتری بێت. دیارە کۆمەڵگەی گەندەڵ و دواکەتوو بەهاکانی ئاکار نامێنێت و هەلپەرستی و کەس لەکەسی باو دەبێت. لە کۆمەڵگە وەحشییەکانی کۆندا ئاکار و ڕەوشتی چاوبرسییەتی و هەلپەرستی تێدا باو بووە. بەڵام کۆمەڵگەیەک نەختێک ویژدان و بەرپرسیاریی مرۆیی تێدا مابێتەوە و مرۆڤەکان خاوەنی ڕەوشتی بەرز بن بەهۆشیارییەوە کۆمەڵگە دەپارێزن و ڕێگە نادەن کۆمەڵگەیان لە دۆخی نائاساییدا لەناو بچێت. لە کاتی قیرانەکان کاسانێک هەن بوێرانە و بەبێ بەرانبەر کۆمەڵگەی خۆیان دەپارێزن ئەمانە ویژدانی زیندووی کۆمەڵگەن و باشتر وایە نموونەی ئەم جۆرە کەسانە زیاتر بێت. ئەم کەسانەن وەکوو سەربازی ون ویژدانی کۆمەڵگە و ڕەوشتی کۆمەڵگە دەپارێزن و ڕێگە نادەن کۆمەڵگە لە لایەن کەسانی مشەخۆر و هەلپەرست لەناو بچێت.

ژێدەری فارسی:

١.درامدی برفلسفەی اخلاق، بیرنارد ولیامز،ترجمەی سهراب علوی نیا،١٣٨٣ ، نشر مرکز

٢.تبارشناسی اخلاق، نیچە، ترجمەی داریوش اشوری، ١٣٧٩، نشر اگە

٣.فلسفەی اخلاق، ویلیام فرانکنا،ترجمەی هادی صادقی ١٣٨٣، نشر طە

٤.تاریخ فلسفەی کاپلستون،[کانت] جلد ٦، ت. بزرگمهر و سعادت ١٣٨٥، نشر علمی و فرهنگی

٥.اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، مصطفی رحیمی، ١٣٤٤،نشر نیلوفر

٦.چهار مقالە دربارەی ازادی، ایزایا برلین، علی موحد، ١٣٨٠، نشر خوارزمی

٧.کین توزی، ماکس شلر، ترجمەی، صالح نجفی، جواد گنجی، ١٣٨٨، نشر سالس

٨.فرهنگ فلسفی، جمیل صلیبا،ترجمەی منوچهر صانعی درەبیدی،١٣٦١، نشر حکمت

ژێدەری کوردی:

١.مێژووی فەلسەفەی هاوچەرخ، وەرگێر، سەعید کاکی، چاپی ئاوێر، هەولێر،٢٠١٣

٢.سەرەتاکانی فەلسەفەی ئاکار، وەرگیڕ، سەعید کاکی، دەزگای ڕۆشنبیری، هەولێر،٢٠١٣

٣.بنەماکانی فەلسەفەی ئاکار، وەرگێڕان و کۆکردنەوە، سەعید کاکی، چاپی ئاوێر، ٢٠١٥

٤.مێژووی فەلسەفەی راتلێج بەرگی ٦ ئایدیالیزمیی ئاڵمانی، وەرگێڕانی. سەعیدکانی

[1] perspectiveڕوانگەیەکە نیچە داهێنەری بووە.

[2] golden Rule لەم یاسایەدا ئەوە گرنگە گەر ناتەوێ خەیانەتت لێ بکەن باشتروایە خەیانەت بە کەس نەکەیت.

[3] نموونەی زەقی ئەم بۆچوونە لە کتێبی “ئایشەمەن لە ئۆڕشەلیم” نووسینی هانا ئارێنت بەچڕوپڕی لێکدراوەتەوە. نموونەی ئەو شتانە لە کۆمەڵگەی خۆمان  بەزەقی دیارە.

[4] کورد وتەنی لەلایەک خوایان دەوێت و لەلایەکی دیکەش خورمایان دەوێت

The post لە ئاکاری کۆیلایەتی بەرەو ئاکاری بەرپرسیاريەتی appeared first on ژنەفتن.

كه‌سانێك هه‌ن كه‌ نایانه‌وێت بێهوده‌ و له‌ خۆڕا بمرن و هه‌روا بكوژرێن، به‌ڵكو مه‌رامیان له‌ مه‌رگی خۆیان دروست كردنی نموو‌نه‌ی ئیدیاڵه بۆ پاش خۆیان‌، خوڵقاندنی چه‌شنێك له‌ مۆدێلی باڵایه‌ تا ئه‌وانی تر چاوی لێبكه‌ن. ئه‌و چه‌شنه‌ مرۆڤانه‌ نا‌یانه‌وێت پاش مه‌رگی خۆیان به ‌ته‌نها‌ لاشه‌یه‌كی مردوو ‌بن، خوێنێكی ڕژاو یان ته‌رمێكی نێژراو بن و به‌س، به‌ڵكو خه‌میانه‌‌ كه‌ له‌ میمۆریاڵێك، په‌یكه‌رێك یان گۆڕێك زیاتر بن: ئه‌وانه‌ ده‌یانه‌وێت شه‌هید بن! به‌ڵام ئایا شه‌هید خۆی چییه‌؟

شه‌هید چ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ جه‌سته‌ و به‌خشینی گیانه‌وه‌ هه‌یه‌‌؟ جیاوازییه‌كانی نێوان شه‌هید و گیانفیدا و خۆكوژ و گیانبه‌ختكردوو چین؟ ئایا شه‌هید جه‌سته‌یه‌كه‌ به‌ختكراو یان جۆرێكه‌ له‌ شاهیدی دان به‌ خودی خوێن خۆی بۆ كێشه‌یه‌ك یان مه‌سه‌له‌یه‌كی پیرۆز؟

ئه‌نگێزه‌ی سه‌ره‌كی (میشێل ئاسار) له‌م كاره‌یدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خولیای وروژاندنی پرسیارگه‌لێك ده‌رباره‌ی‌ په‌یوه‌ندی نێوان مه‌رگ و كه‌سی مردوو خۆی، به‌و مانایه‌ی چ كۆنتێكستێكی مێژوویی یان سیاسیی و ئاكاریی وا ده‌كات مه‌رگێك ئاسایی بێت، مه‌رگێكیش شكۆمه‌ندانه‌ و لوتبه‌رزانه‌؟

بۆچی مه‌رگێك هه‌یه‌ جوامێرانه‌یه‌، مانادار و سرووشبه‌خشه‌ بۆ نه‌وه‌كانی پاشتر، مه‌رگێكیش هه‌یه‌ پوچ و بێنرخ و تریڤیاڵ: مه‌گه‌ر مه‌رگ، هه‌ر مه‌رگ نییه‌؟

ئاسار (كه‌ خۆی پڕۆفیسۆری بواری مێژووی ئایدیاكانه‌ له‌ زانكۆی یۆتۆبۆری ـ سوید) پێناسه‌یه‌كی ئاماده‌ و دیاریكراوی‌ بۆ شه‌هید خۆی نییه‌، به‌ڵكو پتر له‌سه‌ر ئاستێكی مێژوویی ده‌خوازێت ڕووپێوێكی كۆی پێناسه‌ جیاواز جیاوازه‌كانی چه‌مكی شه‌هید بكات تاوه‌كو له‌ گۆڕانی ده‌لاله‌ت و مانا و شێوازه‌كانی گیانبه‌ختكردنیاندا لێكیان جیابكاته‌وه‌.‌

له ‌شاهیدی ڕاستییه‌وه‌ بۆ شاهیدیدان به‌ خوێن

ڕیشه ئێتیمۆلۆژییه‌كان

به‌ مه‌به‌ستی ڕه‌واندنه‌وه‌ی هه‌ندێك ته‌مومژی سیاسیی و ئایدیۆلۆژی بۆ چه‌مك و وێنه‌ی شه‌هید، ئاسار وه‌ك مێژوونووسێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بنچینه‌ و ڕیشه‌ ئێتیمۆلۆژییه‌كانی وشه‌كه‌ تاوه‌كو تیشكێك بخاته‌ سه‌ر گۆڕانكارییه‌كانی مانا و كۆنتێكسته‌كانی. وشه‌ی شه‌هید له ‌بنه‌ڕه‌تدا گریكییه (Martys) ‌ه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاوگی (Martyros) كه‌ به‌ مانای شاهید دێت، شاهیدی ڕووداوێك، بۆ نموونه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی كه‌ شاهیدی له‌سه‌ر دادگاییه‌كه‌ی سوكرات ده‌ده‌ن پێیان وتراوه‌ (Martys) ، به‌ڵام دواجار ترادسیۆنی مه‌سیحی دێت و گۆڕانكاری له‌ خودی چه‌مك و فه‌رمانی وشه‌كه‌یشدا ده‌كات: ئیدی (Martys) به‌ ته‌نها ئه‌و كه‌سه‌ نییه‌ كه‌ به‌ چاوی شاهیدی ده‌دات، به‌ڵكو شاهیدیشه‌ به‌ خوێن.

شه‌هیدیشه‌، به‌و مانایه‌ی ئه‌گه‌ر زۆر باوه‌ڕت به‌ ڕاستییه‌ك هه‌یه‌ ده‌بێت ئاماده‌ بیت له ‌سه‌ریشی بكوژرێیت و شه‌هید بیت، تا خه‌ڵكی بتوانن زیاتر بڕوا به‌ ڕاستی و دروستی دۆزه‌كه‌ت بكه‌ن! ئا له‌م چركه‌ساته‌وه‌ شاهیدی به ‌چاو ده‌گۆڕێت بۆ شاهیدی به‌ خوێن؛ واته‌ ئاماده ‌بیت خوێنت له‌سه‌ر ڕاستی ڕووداوێك، بیروباوه‌ڕێك یان ئایدیۆلۆژیایه‌ك ‌بڕژێت و ڕۆحت فیداكه‌یت. بێهوده‌ نییه‌ كه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بیشدا وشه‌كه‌ (شهید) وه‌ك سه‌رچاوه‌ گریكییه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ هه‌مان بنچینه‌ و سه‌رچاوه (شهد)ه‌‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام جیاوازییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ حوكمی فه‌رهه‌نگی زاڵی كولتووری ئیسلامی (استشهاد) وه‌ك پڕۆسه‌ی شه‌هیدبوونه‌كه‌ وه‌ك له‌ فه‌رهه‌نگه‌ زمانه‌وانییه‌ عه‌ره‌بیه‌كاندا هاتووه‌، پتر شه‌هید بوونه‌ له‌ ڕێی خوادا و به‌و كه‌سه‌یش ده‌وترێت (مجاهد)، واته‌ جیهاد له‌ پێناوی خودا، ته‌نانه‌ت له‌ كولتووری ئیسلامیدا شه‌هید ناشۆردرێت، هه‌ر به ‌خوێن و جه‌سته‌ كوژراوه‌ هه‌لاهه‌لابووه‌كه‌یه‌وه‌ وه‌ك خۆی ده‌نێژرێت.

دیاره‌ زمانی كوردییش هیچ وشه‌یه‌كی په‌تی كوردی و خۆماڵی بۆ شه‌هید نییه و هه‌مان وشه‌كه‌ به ‌مانا ئیسلامی و عه‌ره‌بیه‌كه‌ بۆ هه‌ریه‌كه‌ له‌ شاهید و شه‌هیدیش به‌ كار ده‌بات، كه‌ ئه‌مه‌ش بۆ خۆی لای من شایه‌نی تێڕامانه‌، چونكه‌ كولتوورێكه‌ غه‌رقی خوێنی وه‌ك كولتووری ئێمه‌ ماقوڵ نییه‌ كه ‌وشه‌یه‌كی پڕ به ‌پێستی ئه‌و ڕۆڵه‌ نییه‌، له ‌كاتێكدا سه‌رله‌به‌ری مێژووه‌كه‌ی قه‌رزاری ئه‌و كه‌ره‌سته‌یه‌یه‌ و به‌بێ ئه‌و وزه‌یه‌ (شه‌هید) ناژی!

چه‌شنه‌كانی شه‌هید

شه‌هید وه‌ك توندڕه‌و، وه‌ك ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ نایه‌وێت شه‌هید بێت، ‌به ‌ڕای ئه‌م بیریا‌ره‌ شه‌هید چه‌مكێكی نه‌گۆڕ نییه‌، سنووره‌كانی دیار نین و سات به ‌سات، ئایدیۆلۆژیا به‌ ئایدیۆلۆژیا و كێشه‌ به‌ كێشه‌ ده‌گۆڕێن، به‌ڵكو پتر وابه‌سته‌ی ویستی ئه‌و گروپه‌یه‌ بۆ شه‌هید كه‌ خۆی پێویستی پێیه‌تی، جا ئه‌و گروپه‌ ئایینی بێت، سیاسی بێت یان شۆڕشگێڕانه‌ و.. هتد.

بۆ (ئاسار) گرنگه‌ كه‌ بزانێت ئایا شه‌هید ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له ‌پێناوی هه‌قیقه‌تدا ده‌كوژرێت (وه‌ك‌ نموونه‌ فه‌لسه‌فییه‌كه‌ی كه‌ له‌ كاره‌كته‌ری سوكراتدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت)، دۆخێكی ته‌واو باوه‌ڕدارانه‌ و ئایینییه‌ (وه‌ك له ‌نموونه‌ی مه‌سیحدا ده‌یبینین)، یان چه‌شنێكه‌ له ‌قوربانی شۆڕشگێڕانه‌ (به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ نموونه‌ سیاسییه‌كه‌ی له‌ كه‌سایه‌تی‌ گیڤارادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت).

ڕایه‌ك هه‌یه‌ كه‌ پێی وایه‌ شه‌هید و شه‌هاده‌ت شتێك نین‌ بتوانین وا به‌ ئاسانی‌ جیایان بكه‌ینه‌وه‌ له‌ توندڕه‌و‌یی خۆی، به‌و مانایه‌ی كه‌ باسكردن له‌ شه‌هاده‌ت واته‌ ڕاسته‌وخۆ قسه‌كردن له‌ چه‌شنێك مرۆڤ كه ‌ئاماده‌یه‌ خۆی به‌ كوشت بدات: مرۆڤێك كه‌ پێی وایه‌‌ مه‌رگ به‌ نرختر، چێژبه‌خشتر و گرینگتره له‌ خودی ژیان خۆی!‌

به‌ بڕوای ئاسار دوو چه‌شن له‌ شه‌هید بوون هه‌ن كه‌ پێویسته‌ لێكیان جیایان بكه‌ینه‌وه‌:

یه‌كه‌م، شه‌هیدبوونێك هه‌یه‌ فه‌نه‌تیك و توندڕه‌وانه‌یه‌‌، شه‌هیدبوونه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای هۆشیارییه‌كی دیاریكراو به‌ مه‌سه‌له‌ و ئایدیایه‌كی ستراتیژی،‌ شه‌هیدبوونێكی هۆشیارانه‌ و به‌ مه‌به‌سته‌. دووه‌م، چه‌شنێكی دیكه‌یه‌‌ له‌ شه‌هیدبوون‌ كه‌ مرۆڤ بێ ویستی خۆی دووچاری دێت، بۆ نموونه‌ سه‌ربازێك كه‌ له‌ جه‌نگێكدا ده‌كوژرێت، مه‌رج نییه‌ باوه‌ڕی به‌و جه‌نگه‌ و ڕه‌وابوونی هه‌بووبێت، لێ ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت،‌ شۆڕش یان نه‌ته‌وه‌‌یه‌ كه‌ پێویستی به‌وه‌ وه‌ك شه‌هید، تا دواتر هه‌م وه‌ك یاده‌وه‌ریی و هه‌م وه‌ك سه‌رمایه‌یه‌ك له‌ به‌ده‌ستهێنانی ڕه‌وایه‌تی و هاوسۆزی خه‌ڵكدا بۆ خۆی و مه‌سه‌له‌كه‌ی (بێگومان نموونه‌ی ئه‌م شه‌هیده‌ ناراسته‌وخۆیانه‌ له‌ ژیانی سیاسی ئێمه‌دا زیاترن) به ‌كاری بهێنێت.

به‌ مانایه‌كی دی، ده‌شێت شه‌هید ئه‌و كه‌سه‌یش بێت كه‌ نایه‌وێت یان نه‌یویستووه‌ بمرێت و خوێنی بڕژێت، شه‌هید وه‌ك ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ نایه‌وێت شه‌هید بێت. ئه‌م چه‌شنه‌ مرۆڤانه‌ كه‌ نائاگا و بێ ویستی خۆیان ده‌بن به‌ شه‌هید، شه‌هیدبوون لایان نه‌ مه‌به‌سته‌ و نه‌ ئامانج، به‌ڵكو دنیای دوای خۆیان ده‌یانكات به‌ شه‌هید، هه‌ر بۆیه‌ مه‌رج نییه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ شه‌هید بوو به‌ توندڕەو و فه‌نه‌تیك ناوی ببه‌ین، چونكه‌ بۆ هه‌ندێك ئامانجه‌ و بۆ زۆربه‌ی زۆری شه‌هیده‌كانیش دۆخێكه‌ نه‌خوازراو و به‌ ڕێكکه‌وت و له‌ گه‌مه‌ی سیاسییدا تێی ده‌كه‌ون و ده‌بنه‌ سووته‌مه‌نی.

شه‌هاده‌ت و ترادسیۆنی لاساییكردنه‌وه‌ی مه‌سیح  (Imitiato Christi):

[تاوه‌كو خۆم به‌ چاوی خۆم جێی بزماره‌ داكوتراوه‌كان به‌سه‌ر ده‌ست و مه‌چه‌كییه‌وه‌ نه‌بینم، تاوه‌كو په‌نجه‌ نه‌ژه‌نمه‌ زامه‌كانی و‌ برینه‌كه‌ی سه‌ر سنگی، باوه‌ڕ به‌ زیندووبوونه‌وه‌ی ناكه‌م وته‌ی (تۆماسی گومانكار) یه‌كێك له‌ هاوه‌ڵه‌كانی مه‌سیح پاش ده‌نگۆی زیندووبوونه‌وه‌ی…]

ئه‌وه‌ی كه‌ زیاتر ئاسار مه‌به‌ستیه‌تی لێی بكۆڵێته‌وه‌ شه‌هاده‌ت و شه‌هیده‌ له‌ مێژووی خۆرئاوادا وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی مێژوویی درێژ و یه‌كانگیر و جارجاریش پچڕپچڕ، كه‌ ئه‌گه‌ر چی پتر گرێدراوی كه‌له‌پوری كاتۆلیكییه‌، به‌ڵام نموونه‌كانی له‌ دونیای مۆدێرنیشدا كه‌م نین. به‌پێی ئاماره‌كانی كه‌نیسه‌ی كاتۆلیكی هه‌رگیز مێژووی مه‌سیحیه‌ت ئه‌و ئه‌ندازه‌ زۆره‌ له‌ شه‌هیدی به‌ خۆوه‌ نه‌بینیووە وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ده‌یبینین (بێگومان لێره‌دا هه‌موو ئه‌وانه‌یش به‌ شه‌هید ئه‌ژماركراون كه‌ بێ ویستی خۆیان شه‌هید بوون، بۆ نموونه‌ له‌ جه‌نگه‌كاندا: جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م و دووه‌م). به‌ڵام چه‌شنێكی دیكه‌ له‌ شه‌هیدبوون هه‌یه‌ كه‌ پتر په‌یوه‌ستی بزوتنه‌وه‌ توندڕه‌وه‌ ئیسلامییه‌كانه‌، به ‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ خۆیان ده‌ته‌قێننه‌وه. (ئاسار) ڕای وایه‌ ئه‌م چه‌شنه‌ شه‌هاده‌ته‌ی توندڕه‌وی ئیسلامی پتر دۆخێكی سیاسییه‌ و وابه‌سته‌ی خه‌ونی سیاسییه‌ نه‌وه‌ك ئایینی.

مه‌سیح وتویه‌تی؛ ئه‌وه‌ی هه‌مان ڕێگه‌ی من له‌ شه‌هیدبووندا نه‌گرێته‌ به‌ر، نكوڵی له‌ باوه‌ڕ و بڕوای به‌ په‌یامه‌كه‌م، ده‌كه‌م. بۆ مه‌سیح گرنگترین شت نیشاندانی (هه‌ستی خۆقوربانیكردنه‌) له ‌پێناوی باوه‌ڕدا، باوه‌ڕێك تا نه‌مر بێت، ده‌بێت خوێنی ڕژاو بۆی به‌رده‌وام فواره ‌بكات و نه‌زیفێك هه‌بێت به‌بێ وه‌ستان. مه‌سیح شه‌هاده‌ت و نه‌مری ده‌كاته‌ یه‌ك چه‌مك و هاومانا و هاوبه‌ها كه‌‌ به‌هۆیه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر خودی كه‌سه‌كه‌، به‌ڵكو مه‌سیح خۆیشی نه‌مر ده‌كه‌یت، به‌وه‌ی كه‌ هه‌مان ڕێڕه‌وی ئه‌و ده‌گریته‌ به‌ر.

به‌ڵام ئایا شه‌هیدی ڕاسته‌قینه‌ی مه‌سیحی هه‌ر ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر مه‌سیحیه‌ت و بایبڵدا خوێنی ده‌ڕژێت‌؟ تیۆلۆژیستێكی وه‌ك سیپریانۆس (Cyprianus) ڕای وایه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌یه‌وێ‌ به‌ شه‌هیدی مه‌سیحی ئه‌ژمار بكرێت ده‌بێت لانیكه‌م دوو خه‌سڵه‌تی تێدابێت:‌ هه‌م مه‌سیحی بێت و هه‌م له‌ پێناوی كه‌نیسه‌یشدا خوێنی ڕژابێت! ‌

شه‌هیدبوون له‌ پێناو خاكی دایك

(Pro Patria Mori)

ئایا شه‌هیدبوون وابه‌سته‌ی به‌هایه‌كی ترانسێندنتاڵ و باڵانمایه‌، واته‌ به ‌ته‌نها گرێدراوی چه‌مكه‌كانی وه‌ك خودا، به‌هه‌شت، ئه‌و دنیا و.. هتده‌؟ ئایا هه‌میشه‌ ڕیشه‌ ئاسمانییه‌كانی شه‌هاده‌تن كه‌ وا له‌ مرۆڤێك ده‌كه‌ن قوربانی به‌ دۆخ و ژیانی سه‌رزه‌مینی بدات، یا به‌ها زه‌مینییه‌كانیش كه‌متر و بێنرختر نین له‌و مانا و ئه‌ركه‌ بانزه‌مینییانه‌؟

لای ئاسار شه‌هاده‌ت به‌ ته‌نها په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ ئایینه‌وه‌، به‌ڵكو چه‌ندین چه‌شنی دیكه‌مان له‌ شه‌هیدبوون هه‌ن و له ‌دیارترینیان‌‌ شه‌هیدبوونه‌ له‌ پێناوی خاكی دایك، شه‌هیدێكی ترادسیۆنالی شۆڕش یان شه‌هیده‌كانی بیری نه‌ته‌وه‌یی (ناسیۆنالیزم). ئاسار ده‌یه‌وێت بڵێت هه‌میشه‌ شتێك هه‌یه‌ وه‌ك ئایدیا كه‌ مرۆڤ بیه‌وێت له‌ پێناویدا بمرێت و شه‌هید بێت، لێ مه‌رج نییه‌ ئه‌و شته‌ بوونێكی ترانسێندتنتاڵ و باڵانما بێت وه‌ك به‌هه‌شت یان خوا بۆ نموونه‌، به‌ڵكو ده‌شێت ژیانی هاوبه‌ش، به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش یان خه‌ونی هاوبه‌شی مرۆڤه‌كانیش بێت.

ڕۆژنامه‌نووسان: كۆپیه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی شه‌هید له‌ دونیای هاوچه‌رخدا

له‌ مێژووی دێرینی بیری خۆرئاوادا سوكرات هه‌یه‌ وه‌ك ترادسیۆن كه‌ شه‌هیدی ڕێگه‌ی هه‌قیقه‌ت و ڕاستییه‌ و پێی وایه‌ كه‌ فه‌یله‌سوف له‌ خراپترین دۆخه‌كاندا ده‌بێت ئاماده‌ بێت خۆی بكاته‌ قوربانی، ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی په‌رده‌ له‌سه‌ر شتێكی نه‌زانراو یان هه‌قیقه‌تێكی شاراوه‌ هه‌ڵبماڵێت، به ‌ڕای ئاسار كه‌له‌پوری سوكراتی نه‌ك كۆتایی نه‌هاتووه‌، به‌ڵكو له‌ دۆخه‌ زۆر زیندوو، ئاكتیڤ و گه‌رمبازاڕییه‌كه‌ی خۆیدا!

شەهیدانی قەڵەم؛ رۆژنامەنووسان سەردەست عوسمان و سۆرانی مامەحەمە

دیاره‌ نموونه‌ مۆدێرنه‌كانی مۆدێلی سوكراتی وه‌ك شه‌هید له‌ پێناوی هه‌قیقه‌تدا ڕۆژنامه‌نووسه‌كانن كه‌ ڕیسك به‌ ژیانی خۆیانه‌وه‌ ده‌كه‌ن تاوه‌كو بتوانن هه‌قیقه‌تی دۆخێك یان قه‌یرانێك ده‌ربخه‌ن، تا به‌هۆی گیانخستنه‌ مه‌ترسییه‌وه‌ كه‌یسێكی گه‌نده‌ڵی یان هه‌ر چه‌شنه‌ ئایرۆنییه‌كی ناو كایه‌كانی سیاسه‌ت و ئابووری و په‌روه‌رده‌ دیاربخه‌ن .

بۆ نمونه‌ ئاسار نموونه‌ی چه‌ندین رۆژنامه‌نووس ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ له‌ پێناوی كاره‌كه‌یاندا بوون به‌ قوربانی و وه‌ك شه‌هیدی ڕێی هه‌قیقه‌ت ده‌بینرێن: رۆژنامه‌نووسانی وه‌ك ئانا پۆلیتخۆڤسكای ڕوسی، ستیڤن بیكۆ له‌ ئه‌فریقای باشوور، ڤیكتۆر خارا له‌ چیلی، سه‌میر قه‌سیر له‌ لوبنان و چه‌ندانی تر)‌، بێگومان كۆپییه‌ زیندووه‌كانی ئه‌م چه‌شنه‌ شه‌هیده‌ له‌ ژیانی هاوچه‌رخی خۆماندا كه‌م نین: سۆرانی مامه‌حه‌مه‌، سه‌رده‌شت عوسمان، كاوه‌ گه‌رمیانی… هتد!

پاداشته‌كانی شه‌هید له‌ به‌هه‌شتدا

شۆڕشی فه‌ره‌نسی و تێگه‌یشتنی سێكیولار بۆ شه‌هید

یه‌كێكی تر له‌ نموونه‌ی مانا ئایینییه‌كانی شه‌هید دیسان به‌ستنه‌وه‌یه‌تی به‌ مانا تیۆلۆژی و میتافیزیكییه‌كانییه‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌ناو جه‌رگه‌ی دروشمه‌كانی شۆڕشی فه‌ره‌نسی خۆیشیدا. ئاسار ڕای وایه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت سیستمێكی سێكیولاری وه‌ك‌ ئه‌وه‌ی كه‌ شۆڕشی فه‌ره‌نسی خولیای بونیادنانی بوو، خاڵی نییه‌ له‌ مۆدێله‌ ئایینییه‌كه‌ی شه‌هید، شه‌هید وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی نه‌مر كه‌ خۆی له‌ پێناوی ئێمه‌دا به‌ختكردووه‌. له‌م به‌شه‌ی كتێبه‌كه‌‌دا ئاماژه‌ به‌ گفتوگۆ و مشتومڕه‌كانی ڕۆبسپێر و هاوه‌ڵه‌كانی ده‌دات و پێیوایه‌، كه‌ به ‌ته‌نها بوونی كێلێك، چه‌تر و تاجه‌گوڵینه‌یه‌ك بۆ شه‌هید به‌س نییه‌، واته‌ ناكرێت شه‌هید وه‌ك هه‌ر كه‌سێكی تری ئاسایی یاد بكرێته‌وه‌ و له‌ گۆڕستان تێكه‌ڵ به‌ هه‌موو ئه‌و مردووانه‌ی تر ببێت كه‌ له‌به‌ر هۆكارێك له‌ هۆكاره‌كان گیانیان له‌ده‌ستداوه‌، به‌ڵكو هه‌میشه‌ پێویسته‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ شه‌هید نه‌مره‌، له‌و دنیایش نه‌مره‌، به ‌به‌رده‌وامی ده‌ژی و له‌ یاد ناچێته‌وه‌. له‌ شۆڕشی فه‌ره‌نسییه‌وه‌ ئیدی بایه‌خدان به‌ مه‌زنكردن و شكۆداركردنی شه‌هید ده‌بێته‌ پڕۆژه‌یه‌كی مه‌به‌ستداری ئه‌نقه‌ست كه‌ به‌رده‌وام بۆ مۆبه‌لایزی شوێنكه‌وتووان له‌ ئایینده‌دا به‌ كار ده‌هێنرێته‌وه‌. ئیدی شه‌هید ماده‌یه‌كی ستۆك و مردوو نییه‌ و له‌ دۆخێكدا بۆ گه‌یشتن به ‌ئامانجێك پێویستمان پێی بووبێت و به‌س، شه‌هید داشێكی خوراو نییه‌ له‌ داشه‌كانی شه‌ترنجێكی سیاسی، به‌ڵكو هه‌میشه‌ شوناسێكی كراوه‌یه‌ و ده‌كرێت به‌رده‌وام به‌ مانا و نیشانه‌ی نوێ بارگاوی بكرێته‌وه‌.

فابریكی شه‌هاده‌ت؛ من و تۆی به‌رده‌وام قه‌رزار

 ((ئێمه‌ قه‌رزاری شه‌هیده‌كانین، ئه‌وان له‌ دڵی ئێمه‌دان))

کاڕل ماركس

شه‌هید شه‌هید ده‌خاته‌وه، شه‌هید شه‌هیده‌ فانتازی و دیمه‌نه‌ بیرلێنه‌كراوه‌ و ئه‌گه‌ر نه‌كراوه‌كان به‌ دوای خۆیدا ده‌هێنێت، واته‌ زنجیره‌به‌ندییه‌ك له‌ شه‌هاده‌ت كه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنی هه‌ر ئایدیا و ئایدیۆلۆژیایه‌ك گرنگن.‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و لافاوی خوێنه‌ نه‌وه‌ستێت، ئه‌و خوێنه‌ موقه‌ده‌س و پیرۆزه‌ كه‌فوكوڵی هه‌بێت،‌ بڕژێت و بڕژێت و به‌ به‌رده‌وامی له‌سه‌ر داروبه‌رد و بست به‌ بستی خاكێك ببریسكێته‌وه‌، پێویسته‌ فابریكی شه‌هاده‌ت له‌گه‌ڕ نه‌كه‌وێت.

لێره‌دا ئاسار پێداگری له‌سه‌ر چه‌مكی یاده‌وه‌ری و نه‌مركردن و پیرۆزكردنی یاده‌وه‌رییه‌كانی شه‌هید ده‌كات: نموونه‌كانی ئه‌م چه‌شنه‌ له‌ تاكتیكی به‌كارهێنانی شه‌هید وه‌ك كارخانه‌یه‌كی بزۆك و زیندوو له‌ شۆڕشه‌ چینایه‌تی و خه‌باته‌كان دژی كۆڵۆنیالیزم و دواجاریش پاكتاوه‌ ره‌گه‌زییه‌كاندا زۆر و بێشومارن: جا جیڤارا بێت، هۆڵۆكۆست بێت یان نموونه‌ ئاسیاوییه‌كانی شه‌هید بێت له‌ چین، هیند و ڤێتنام و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا كه‌ یه‌كپارچه‌ ته‌ژیین به‌ شه‌هید و شه‌هاده‌ت و ڕه‌وایه‌تی دان به‌ مه‌رگ.

واته‌ به‌كارهێنانی ژیان وه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌كی گرنگی مه‌رگاندن! كاركردن له‌سه‌ر تۆی قه‌رزار، تۆی ناچار به‌ هه‌ڵگرتنی بارێك، به‌ دانی باج به‌ خوێنێك كه‌ له‌ پێش تۆدا ڕژاوه‌ ته‌نانه‌ت ماركسیش ناچار ده‌كات كه‌ له‌ كۆمۆنه‌ی پاریسدا بڵێت: (ئێمه‌ قه‌رزاری شه‌هیده‌كانین، ئه‌وان له‌ دڵی ئێمه‌دان)، واته‌ پرۆسه‌ی به‌ستنه‌وه‌ی مرۆ به‌ ڕابردووه‌وه‌ (مرۆی قه‌رزاری خوێن) یه‌كێكه‌ له‌ باشترین میكانیزمه‌كانی بره‌ودان و به‌گه‌ڕخستنی ئه‌و فابریكی خوێنه‌.

شه‌هید به‌ كوردی

ئاكت و پۆسته‌رێكی ئه‌به‌دی

خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌ بۆ من هه‌م چێژبه‌خش بوو هه‌م زیان به‌خش، چونكه‌ ده‌رگاگه‌لێكی نهێنی و پڕ ته‌لیسمی تیۆری ده‌رباره‌ی ئه‌م چه‌مكه‌ (شه‌هید) بۆ كردمه‌وه‌ كه‌ له‌ جیهانی مندا چ وه‌ك كوردێك و چ وه‌ك تاكه‌كه‌سیش پتر وێنه‌یی بوون و كه‌متر بابه‌تێكی تیۆری! شه‌هید له‌ ژیانی مندا یه‌كه‌مین كاره‌كته‌ری سه‌ر ڕووی شه‌قام، نه‌خشه‌ و ڕووبه‌ڕی كۆمه‌ڵایه‌تی و دیواره‌كانه‌، دێرینترین فیگه‌رێكه‌ كه‌ پێوه‌ی له‌دایكبووم و پێوه‌ی ده‌مرم:

پۆسته‌ری شه‌هید جه‌نجاڵترین دیمه‌ن و ئاكتی ڕیالیستی بووه‌ له‌و نیشتمانه‌دا كه‌ من نیشته‌جێی بووم، چونكه‌ له‌و چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ خۆیدا چه‌ندین وێستگه‌ی جیاجیای پێناسه‌كردنی شه‌هیدیش هه‌بوون كه‌ به‌رده‌وام كردوویانه‌ به‌ ماركه‌ی ئایدیۆلۆژی نایاب و دانسقه‌: شه‌هید سروودێك بووه‌ كه‌ مامۆستاكانم فێریان كردووم به‌ زه‌بر و جۆش حه‌ماسه‌ته‌وه‌ ‌له‌به‌رده‌م میكرۆفۆنێكدا (هاوشێوه‌ی ناسری ڕه‌زازی) تا دوا ئاستی نه‌ڕاندن‌، ده‌نگی لێ به‌رزبكه‌مه‌وه و بیڵێمه‌وه‌‌. نیشانه‌یه‌كی له‌زگه‌یی بازنه‌یی گوڵاڵه‌سوره‌یی بووه كه‌ له‌ سه‌رده‌می به‌عس و جه‌نگی ئێران عێراقدا‌ ده‌یاننا به‌ سنگته‌وه و ده‌بوو قبوڵت بكردایه وه‌ك ڕێزێك بۆ ئه‌و فواره‌ی خوێنه‌ی هه‌ڵده‌قوڵا و بۆ ماوه‌ی هه‌شت ساڵ خوێنی له‌ وشكانیش هێنا‌‌، له‌ ئه‌ده‌بیاتی شێركۆ بێكه‌سدا گه‌یشتبووه‌‌ لوتكه‌ی پیاهه‌ڵدان و نه‌خشاندن: شه‌هیدی نه‌مر وه‌ك شاخ و گوڵه‌باخ! به‌ هه‌ڵگیرسانی ڕاپه‌ڕین شه‌هید هێنده‌ی تر عه‌رشه‌كه‌ی داگیركرد، سوچ و په‌ناكانی پركرده‌وه‌ه‌، كه‌لێنێكی بۆ شیمانه‌ی ژیانێكی شایسته‌ به‌ ژیان خۆی نه‌هێشته‌‌وه‌ و بووه‌ سیگناڵێك بۆ بێنرخكردنی ته‌مه‌ن خۆی (كه‌م بژی و كه‌ڵ بژی)، دواتر له‌گه‌ڵ جیهانی شیعریی به‌ختیار عه‌لیدا و پاش هه‌ژموونی جه‌نگی ناوخۆ، ته‌واو ڕادیكاڵانه‌ گۆڕا و بوو به‌ گه‌مژه‌، به‌ كه‌سێكی پاسیڤی به‌كارهێنراوی فرۆشراوی بازرگانی پێوه‌كراو.

شه‌هید وه‌ك گه‌مژه‌یه‌كی دیستۆڤیسكیانه‌ كه‌ خۆیشی نازانێت بۆ هێنده‌ سه‌خی و ده‌ستكراوه‌ و گیان له‌سه‌ر ده‌سته‌، كه‌ بۆچی له‌ خه‌یاڵیدا نییه‌ ‌بۆ شه‌هیده‌ و له‌سه‌رچی خۆی كردۆته‌ گیانفیدا؟! پاش لێدانه‌وه‌ی ئه‌و كاسێته‌ ئایینی و سیاسییه‌ی جیهانی كوردی بۆ خوێندنه‌وه‌ی شه‌هید، شه‌هید وه‌ك به‌رنامه‌یه‌كی ڕادیۆیی و په‌خشێكی تێلێڤزیۆنی، ئیدی مافی ئه‌م نه‌وه‌یه‌یه‌ كه‌ بپرسێت: تاكه‌ی شه‌هید ده‌بێت، تاكه‌ی و له‌سه‌ر بنه‌مای چ كۆست و به‌رنامه‌یه‌كی دروستكه‌رانه‌ خۆی ده‌ته‌قێنێته‌وه‌ و گیانفیدا ده‌بێت؟ كه‌ی شه‌هیدبوون وه‌ك هاومانای زیندووێتی ڕۆحی كوردی كۆتایی دێت؟ كورد ئه‌گه‌ر شه‌هید نه‌بێت چی لێ به‌سه‌ر دێت؟

پاسیڤ یان نه‌مر ده‌بێت؟ ئایا مرۆڤی كوردی به‌ گشتی، جگه‌ له‌ شه‌هیدبوون زیاتر، هیچ ڕێگه‌چاره‌یه‌كی تری ئه‌نكیدۆییانه‌ی هه‌یه‌ بۆ گه‌ڕان تا به‌هۆیه‌وه‌ نه‌مربێت؟ ئایا مرۆڤی كورد ته‌نها و ته‌نها ده‌بێت شه‌هید بێت تا نه‌مر بێت؟ پرسیارگه‌لێكن كه‌ به ‌به‌رده‌وامی ئه‌و فابریكی مه‌رگ و مردنه‌ی ناوی كولتووری كوردییه‌، له‌ ناخی مندا وه‌ك پرسێكی بوونگه‌راییانه‌ ده‌یانوروژێنێت، خه‌به‌ریان ده‌كاته‌وه‌ و به‌رده‌وامیش به‌ ئه‌نجامه‌ بێهوده‌كانی ده‌محه‌په‌سێنێت، ئه‌مه‌ زیاده‌ڕه‌وی نییه‌ و ته‌واوی ڕیتۆریكی ئه‌م چه‌ند مانگه‌ی دوایی له‌ به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌كانی داعش و ئه‌زموونی كۆبانییدا ئه‌و ڕاستییه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنێت، ڕاستی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر شه‌هید نه‌بێت ژیان چی لێ به‌سه‌ر دێت؟!

The post دیووه‌ شكۆمه‌ند و دزێوه‌كانی مه‌رگ: <br>شه‌هید، خۆكوژ، فیداكار ! appeared first on ژنەفتن.

كەم ئەفسانەى یۆنانی هەن جوانى و ناشیرینی تێیاندا تێمایەكى سەرەكى نەبێت؛ جوانیى خودایان و پەرییان و مرۆڤەكان، یان بە پێچەوانەوە ناشیرینیی خودایان و تیتانەكان و دێوەكان. لەنێو ئەوانەدا دوو ئەفسانە هەن كە پێم وایە كاریگەرى گەورەیان لەنێو فەلسەفە و سەرجەم فیكرى ڕۆژئاوادا داناوە: یەكەمیان چیرۆكى سێوەكەى ئەفرۆدێت و دووەمیانداوەكەى هیفایستۆسـە. چیرۆكەكەى ئەفرۆدێت باسى سەرهەڵدانى هەڵبژاردنى شاجوان دەكات كە ڕەنگە یەكەمین هەڵبژاردنى لەو جۆرە بووبێت. بەپێى یەكێك لە ڕیوایەتەكان، ئیریسى خودابانوو بۆ هاوسەرگیرى بیلۆس و تیێتیس بانگهێشت ناكرێت، بەم هۆیە هەست بە فەرامۆشى و سووكایەتى دەكات؛ بڕیار دەدات لەپاى ئەمە ئاهەنگەكە بشێوێنێت و فیتنەیەك لەنێو مەحشەرى خودایاندا هەڵبگیرسێنێت. سێوێكى ئاڵتوونى، كە ڕەنگە لە هەمان دارى گوناهى سێوەكەى ئادەمەوە ڕنیبێتى، بە نەخش و نیگارێكى قەشەنگ دەڕازێنێتەوە و ئەم پەیامەى لەسەر دەنووسێت: “بۆ جوانترین”. كە دێتە نێو هۆڵە گەورەكەى زیۆسەوە وا بۆ ئاهەنگەكە خودایان و نیمچە خودایان لە دەورى كۆبوونەتەوە، سێوەكە فڕێ دەداتە سەر مێزەكەى زیۆس. ئێستا ئیتر دەبێت ساغ ببێتەوە كە كێ شایەنى سێوەكەیە، واتە نازناوى “جوانترین” هەڵدەگرێت. دواى مشتومڕێكى زۆر بۆ یەكلابوونەوەى شاجوان، كێبەركێكە لەنێوان سێ خوابانوودا دەمێنێتەوە: هیرا و ئەسینا و ئەفرۆدێت. زیۆس بڕیار دەدات كە پاریسى شازادەى تەڕوادە بكرێت بە قازى و سێوەكە ببەخشێت بە جوانترینیان. خوابانووەكان بۆ ئەوەى كێبەركێكە ببەنەوە، هەر یەكە و بەڵێنێك بە پاریس دەدات. هیرا بەڵێنى هێز و دەسەڵاتدارى، ئەسینا بەڵێنى سامان و فێركردنى هونەرى جەنگ، ئەفرۆدێت بەڵێنى پێدانى جوانترن ژنى زەمینى پێ دەدات كە لەو وەختەدا هێلینى ژنى مینیلاوسە. پاریس خۆى لە پێشنیارەكەى ئەفرۆدێت دێت و سێوەكە بەو دەبەخشێت، ئەویش لە بەرامبەردا هێلینى پێ دەدات و ڕازیى دەكات بیڕفێنێت، بەم جۆرە جەنگى نەبڕاوە و بەناوبانگى تەڕوادە هەڵدەگیرسێت.

چیرۆكى دووەمیان خیانەتى جوانى لە ناشیرینى دەگێڕێتەوە. هیفایستۆس خوداى ئاگر و ئاسنگەرى، كارزانى كەرەستەى جەنگى، هەر لە لەدایكبوونەوە قەموورێكى ناشیرین و نابوودە دەبێت، لە عەشقیشیدا بۆ ئاگر و گڕكانەكان پێستى لەشى دەسووتێت و هێندەیتر دەشێوێت، تا ئەوەى لەنێو شانشینە گەردوونییەكەى زیۆسدا بە ناشیرینترن خودا دادەنرێت. بەڵام هیفایستۆسى شادزێو هاوسەرى خوابانووى شاجوان، ئەفرۆدێت، بووە. كەواتە ئاساییە ئەفرۆدێت دڵى لەسەرى نەبووبێت؛ لە برى ئەو دڵى بۆ ئارەسى خوداى جەنگ، براى هیفایستۆس لێی داوە. كاتێك هیفایستۆس بۆى دەردەكەوێت پەیوەندیى سەرجێى لەنێوان ئەفرۆدێت و ئارەسدا هەیە، بڕیار دەدات بیانخاتە تەڵەیەكەوە. بۆ ئەم مەبەستە تۆڕێكى زۆر باریك و نادیار لە میتاڵ دەچنێت و بەسەر سیسەمە هاوبەشەكەیانەوە هەڵیدەواسێت، وەختێك ئارەس و ئەفرۆدێت ڕووت دەبنەوە و دەچنە هەواى خۆیانەوە، تۆڕەكە بەسەریاندا بەردەداتەوە و هەموو خودا و خوابانووەكانیش وەك شاهیدى خیانەتەكە بانگ دەكات و دەشزانێت هەموویان ئاواتیان بەوە خواستووە لە جێى ئارەس لەگەڵ شاجوان بنووستنایە.

دیاریكردنى شاجوانى گریك ڕەنگە ڕیشەى هەڵبژاردنى شاجوانى دنیاى ئەمڕۆ بێت، بەڵام ئەمەى دنیاى ئێمە لە هەموو ڕەهەندە ئێستاتیكى و هونەرییەكانى دابڕاوە و ڕاستەوخۆ لكاوە بە كەرنەڤاڵ و زڕەبۆنەى بازاڕەوە؛ بە پزیشكى و جوانى دەستكردەوە؛ بە میدیا و تەكنۆلۆژیاى بینینەوە. بە لاكەیتردا، ناشیرینى، تابێ زیاتر دەبێزرێت، هەندێ لە توێژەران باس لەوە دەكەن لەمڕۆدا كاریش پەیوەست كراوەتەوە بە “فەیسێكى جوان” یان “لەشولارێكى سێكسى و ڕێك”ـەوە. وەك بڵێی ناشیرینەكان هیچ بەهرەیەكیان لە كار و پیشەدا نەبێت.

 چیتر تواناكانى هیفایستۆسلە بەرامبەر جوانى كیژانى نێو دەزگا و كۆمپانیاكانى سەردەمى نیولیبراڵدا بێ بەها دەنوێنێت. هیفایستۆسى قەموور و دزێو كە ئاسنگەرى خوداكانە و سەروەرى مەعدەن و میتاڵە هەرە دەگمەنەكانە؛ هیفایستۆسى ئەشكەوتنشینكە قەڵغانەكەى ئەخیل لە ناوازەترین و داهێنەرانەترین دیزایندا، كە هەموو گێتی لەسەرى هەڵدەكۆڵێت، دروست دەكات، لە سەدەمى خۆیەوە تاوەكو ئێستا دەبێزرێت. ئەشكەوت ڕەنگە هێماى دووركەوتنەوە لە ڕووناكى بێت، كە لەمڕۆدا ڕووناكى دنیاى دیجیتاڵى و شاشەیە. كەمێك خۆگرتنەوە و خەڵوەت، زۆر تەماشانەكردنى ڕۆشنایى ئەلیكترۆنى و نیشتەجێبوون لە تاریكیدا، بە واتاى كەشفكردنى ئاگر و ڕووناكى ترە لەنێو تاریكیدا؛ ئاگرێك كە دەكرێت لە پێناو داهێنانى قەڵغانەكەى ئەخیلدا، بۆ تواندنەوەى پیرۆزترین كانزا و ماتریاڵەكان بە كار بهێنرێت. بەڵام گەر كەسانێك هەبن لەمڕۆدا لە ڕۆشنایى دنیاى دیجیتاڵ دوور بكەونەوە، ئەوا ڕەنگە پتر بەو هۆیەوە بێ كە فەیسى ناشیرین (بەگوێرەى پێوەرى ئەمڕۆ) كراوە بە شتێكى شەرماوەر. مرۆڤێك كە جوان نییە، شەرم لە ناشیرینییەكەى خۆى دەكات؛ لەم بارەدا، گەر بۆى دەست بدات لە سەنتەرەكاندا شێوەى خۆى دەگۆڕێت، ئەگەرنا لە خەڵوەتى دنیاى مەجازیدا دەمێنێتەوە. گەر وابێت، ڕەنگە، بە پێچەوانەى ئەشكەوتنشینى، هێنانەوەى ناشیرینى بەو جۆرەى هەیە بۆ بەر ڕووناكى و بۆ بەردەمى شاشە، ببێتە مایەى شكاندنى شەرمێك كە جوانییەكى ساختە دروستى كردووە.

٢

هەر لە یۆناندا كەسێك هەیە تاڕادەیەكى زۆر لە ڕوخسار و لەشولاریدا دەچێتەوە سەر نەسلى هیفایستۆس و ناشیرنییەكەى دەبێتە یەكێك لە هۆكارەكانى مردنەكەیشى؛ ئەم كەسە سوكراتى فەیلەسوفـە. گریكەكان وەك هەندێك لە نەتەوەكانى تر، خۆشییان لە چارەى منداڵى كەم ئەندام نەدەهات؛ بگرە لە سپارتەدا نەریتى لەنێوبردنى منداڵى كەم-ئەندام هەبووە؛ لە سەروو ئەمەیشەوە، گریكەكان لە كولتوورى خۆیاندا بایەخێكى زۆریان بە جوانى و كەشخەیى و سووكەڵەیی جەستەیان داوە (بێگومان پێناسەى ئەوان بۆ جوانى جەستە هەمان پێناسەى ئێمە نییە)، بەڵام ئەوان جوانى جەستەیان تەنیا بە مەدلولى پوختى سێكسییەوە نەدەبەستەوە و سێكسیش تەنیا ماناى شەهوەت و ئۆرگازم نەبوو. جوانى لەش پەیوەست بوو بە هونەرەكانى جەنگ، جومناستیك، ئەسپسوارى، چاكە، هارمۆنیا، جووڵە و بەرگەگرتن یان پتەوییەوە، ئەمانەیش جیاوازن لە هەڵئاوسانى فشۆڵى لەشجوانانى ئەمڕۆ. سوكرات لەنێو ئەم كولتوورە جوانپەرستەدا ڕەنگە كەسێكى بێ شانس بووبێت. وەك ویڵ دیۆرانتیش دەڵێت، ئەو خۆیشى زانیویەتى لەشولارێكى ناقۆڵاى هەیە؛ بەڵام ویستوویەتى لە ڕێگەى سەماوە هەندێك لە دزێویەكەى خۆى كەم بكاتەوە. ئەو ڕۆژێك لە بەردەم دوكانێكدا دەوەستێت و بەدەم سەیرکردنى كەلوپەلەكانەوە دەڵێت: “چەندە شتانیكى زۆر هەن كە من پێویستم پێیان نییە“؛ ئەم وتەیە هەر بە سادەیى خۆیەوە دژ بە سەرجەم كولتوورى مەسرەفگەرایى ئەمڕۆ دوەستێتەوە. گەر بە شێوە تەقلیدییەكە باس لەوەیش نەكەین كە ئەو یەكەمین شەهیدى فەلسەفەیە، ئەوا نموونەیەكە بۆ خۆگرتنەوە و خاكیبوون، بێ ئەوەى بۆ نێو زوهد بكشێتەوە[1]. لەپاڵ ئەوەیشدا ئەم بوونەوەرە خڕەڵە دەموچاو دەرپۆقیوە، خۆى مەزنترین تیۆرى جوانى لە دنیاى كۆندا دادەڕێژێت.

ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن.

هیفایستۆس و سوكراتیش هەردووكیان نەختێك خڕیلانە و كورتەباڵا بوون؛ لە زمانى ئێمەدا وەك زێدەڕەوى پتر بە كورتەباڵاكان وتراوە “گول” ئەگەرچى ئەم وشەیە پتر نەخۆشییە و پەیوەندییەكى ئەوتۆى بە باڵاى مرۆڤەوە نییە. گول سووكایەتییە بەوانە كە باڵایان بەرز نییە؛ خۆ ئەگەر زۆریش كورتەباڵا بن ئیدى ئەوان قەزەم (dwarf)ـن كە لە زمانى كوردیدا ڕەنگە كوڵەبنە پڕ بە پێست بێت. بەڵام كوڵەبنەكان بەردەوام وەك وەك كەسانى حەسوود، فیتنە، ئاژاوەچى لێیان ڕوانراوە، چونكە گوایە “زۆرزانن”؛ هەر لە منداڵیشەوە پێیان دەوترێت كە بەهۆى زۆرزانیى خۆیانەوەیە گەورە نابن، واتە لەژێر بارى قورساییەكدان كە ناهێڵێت گەشە بكەن و باڵایان هەڵكشێت. ئەم وەسفەى كوڵەبنەكان بە تەواوەتییش سوتفە نییە، ئەوان وریاییەكى تایبەتیان هەیە، بەڵام زۆر-زانین كە لەوێدا مانایەكى نێگەتیڤى هەیە لەبەر ئەوەیە كە كۆمەڵگەى ئێمە بە جۆرێك دژ بە خودى زانین بووە. لێرەدا ئەسڵى ئایدیاكە لە نائاگاییدا ئەوەیە كە ئەگەر زانین لە سنوورى عەقڵى سەلیم تێپەڕێت، دەبێت بە زۆرزانین و بارگەیەكى نێگەتیڤ وەردەگرێت؛ ئەمە هەمان تۆمەتە كە سوكراتى لەسەر دادگایى دەكرێت. سوكرات، بە پێچەوانەى زۆرزانەوە، هەمیشە وەك كەسێك وەسفى خۆى دەكات كە “نازانێت”، بەڵام زانینى ئەم نەزانینە، خودى زۆرزانییەكەیەتى؛ ئەو زۆر دەزانێت كە نازانێت. لەبەر ئەمەیە سوكراتى خڕیلانەى زۆرزان و فیتنە و فاسدكەر دەبێت بمرێت. وێڕاى ئەمە هەڵاواردنەى كورتەبنەكان، باڵابەرزەكانیش لە پرۆسەى دزێوكردن دەرباز نەبوون. ئەو باڵابەرزانەى كە پێیان دەوترێت “درێژ”، بە كەسانى بڕێك گێلۆكە و دەبەنگ وەسف كراون و كورد وتوویەتى “درێژ عەقڵى لە ئەژنۆیەتى”. كۆمەڵگەى ئێمە لە مێژووى خۆیدا پەندى پێشنینان و توانجى زۆر و زەبەندى بەرهەم هێناوە، توانایەكى گەورەى ناو و ناتۆرەلێنان و ڕووشكاندنى تێدا كەشف كراوە، كە لە هەر بەكارهێنانێكى ترى زمانى كوردى بەرهەمدارتر بووە. ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن. 

٣

لە سەردەمێكى تردا هیفایستۆسى قەموور و ناحەز لە ئەدەبیاتدا بە ناوى كوازیمۆدۆ لەدایك دەبێتەوە: قەموورەكەى نۆتردام. ئەمجارە لە تاریكایى كەنیسەیەكدا نیشتەجێیە و خەریكى زەنگ لێدانە، عاشقى ئیزمیراڵداى قەرەچ دەبێت. ڤیكتۆر هۆگۆ بەم جۆرە وەسفى ناشیرینییەكەى كوازیمۆدۆ دەكات: «ڕوخسارى خێچ و خوار بوو، بە دەربڕینێكى تر، هەموو كەسایەتییەكەى خێچ و خوار بوو. سەرێكى گەورە بە قژى پڕى پرتەقاڵییەوە، لەنێوان شانەكانیدا كووڕییەك هەبوو كە لایەنەكەى ترى خستبوو بە پێشدا، ڕان و سمتەكانى بە شێوەیەكى سەیر شێوا بوون و نووسابوون بە ئەژنۆكانییەوە، ئەگەر لە پێشەوە لێى وردبوویتایەوە، لە دوو داس دەچوو كە لە دەسكەكانیانەوە بە یەك گەیشتبن، دوو لاقى بڵاو، دوو دەستى سامناك و دزێو، لەگەڵ هەموو ئەم شێواوییەدا سەرزیندووێتییەكى تۆقێنەر و لەشسووكى و بوێرییەكى زۆر لە زاتیدا بوو. ئەو ئاوارتەیەكى سەیر بوو لە ڕێسایەكى نەمر كە [بەپێى ئەم ڕێسایە] هێزێكى وەك جوانى دەرەنجامى هارمۆنییە. […]. لەوەبوو مرۆڤ پێیوا بێت ئەمە زەبەلاحێكى تێكشكاوە كە پێكەوەنووساویى بەشەكانى لێك ترازاون.»[2] ئەو وەك دواتر كۆبانولى مامۆستا دەڵێت: جوانترین ناشیرینى بوو كە لە ژیانیدا بینیبێتى. ئەم بوونەوەرە دزێوە سێ سیفەتى نیچەیى هەیە كە لە ڕاستیدا ناشیرینییەكەى لە ئەزموونى ژیاندا پێیانى دەبەخشێت: وریایى، لەشسووكى، بوێرى.

ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە.

وەها جوانییەكى بێ هارمۆنى لەم ناشیرنییە زۆرەدا بە بەرامبەركێ دیالەكتیكییەكانى نێوان جوان-ناشیرین، ساغ-سەقەت، ئاسایى-نائاسایى لێك نادرێتەوە. ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە. ژیان پرسى جووڵەیە لەسەر سەتحە ئیمانانسە جیاوازەكان كە بۆشایى بەشێكی هەر یەكێكیان پێكدەهێنێت، بەڵام وەك خۆیشى دەڵێت، دەروونشیكارى بۆشایى لێ بووە بە نەقس. بە بڕواى دۆلوز ناشیرینى نەقسى جوانى، لاوازى نەقسى قەڵەوى، نەخۆشى نەقسى تەندروستى نین؛ شتەكان لەم دیووە نێگەتیڤەوە مانا وەرناگرن. بۆ نموونە ئەو دەربارەى نەخۆشى وەك ئەزموونێكى داهێنەرانە دواوە. هەروا لەبارەى بەدخۆراكەكانەوە، ئەوانەى ئیشتیهاى خوادنیان نییە، دەڵێت كە ئەوان خۆیان دەگرنەوە لە خواردن، چونكە لەشیان دەخەنە پەیوەندیى دیكەوە لەگەڵ خواردندا. لە كەسە باریكەلە و سیسەڵەكاندا جۆرێك قەشەنگى و كەشخەیى هەیە كە قەڵەوبوون ڕەنگە بیشارێتەوە. كچۆڵەیەك كە دەكەوێتە ژێر كاریگەریى كۆمەڵگەى گۆشتخۆرەوە و دەبێتە كێشەى دەروونى بۆى كە پێی دەوترێت “چوارچڵ ئێسقان”، دواجار بە ژەهرێك كە ناوى “دەرمانى قەڵەوى”ـیە، بێ ویستى خۆى، خۆى دەكوژێت. لە كاتێكدا لە بەشێكى ترى دنیا، قەڵەوى یەكێكە لە كێشە سەرەكییەكان؛ قەڵەوەكان جگە لەوەى لەمێژە وەك كەسانى تەمبەڵ و تەوەزل، وەك تێرنەخۆرە و مشەخۆر سەیر دەكرێن، هاوكات وەك كەسانێكى ناقۆڵا دەبینرێن كە لەشولاریان لەگەڵ پۆشاكدا ڕێك نایەتەوە. لە ڕووى سێكسیشەوە قەڵەوەكان لەمڕۆدا زۆر خوازراو نین. لەبەر ئەمە ملیۆنان دۆلار بە نەشتەگەرى، دەرمان، ئامێرى وەرزشى كە مژدەى دابەزاندنى كێش دەدەن، بەدەست دەخرێت. لە سەردەمى ئێستادا گرێى دەروونى ڕەنگە چیتر پەیوەست نەبێت بە ڕابردووە ئۆدیپییەكانەوە؛ پتر ڕۆژ بە ڕۆژ و بەگوێرەى خواست و مۆدە و بازاڕ بەرهەم دەهێنرێت.

٤

لە زەینى گشتیى مرۆڤدا تێپەڕینى تەمەنى جوانى واتە دەستپێكردنى تەمەنى ناشیرینى، كە هەم ناشیرینی و هەمیش كەمبوونەوەى توانا و تێكچوونى بونیادى لەشیشە. لەم حوكمەى ژیاندایە كە كوڕانى قۆز و كەشخە دەبن بە پیرەمێردى چڵكن و كچانى ناسكۆڵە دەبن بە پیرێژنى چڵمن. لە كولتوورى خۆرئاوایى و خۆرهەڵاتیشدا، پیرێژنەكان بەهۆى حەسوودى و بەخیلییانەوە بەرامبەر كیژوكاڵان لەگەڵ جیهانى سیحر و جادوو تێكەڵ دەبن؛ لە نەریتى ئێمەدا باس لە “چاوپیسى” دەكرێت وەك هێزێك كە لە حەسوودییەوە سەرچاوە دەگرێت و دەتوانێت كاریگەریى نێگەتیڤ لەسەر ژیانى ئەوانیتر دابنێت. ئەمبێرتۆ ئیكۆ لە دەربارەى ناشیرینىـدا باس لەوە دەكات لە سەدەكانى ناوەڕاستدا خولیایەكى دژە-ئەفرۆدێت، یان دژە-بیاتریس سەری هەڵدا بۆ تێكشكاندنى وێنەى فریشتەیى و قەشەنگى ڕەگەزى مێینە، لەم پێناوەدا چیرۆكگەلى سەیروسەمەرەى زۆروزەبەندى ژنانى دزێو و جادووگەرى وەك ئەوانەى ئەمڕۆ لە فیلمەكاندا دەیبینین هەڵبەسترا: «ئەم وێنە هەڵبەستراوەى پیرێژنان لە چەندین تێكستدا دەركەوتەوە […] كە تێیاندا وێنەیەكى قێزەونى بۆرۆیە پیر و نابودەكان (سەر ڕووتاوە، ڕوخسار زیپكاوى، دوو چاوى داچەكاوى خوێناو تێزاو، هەناسەى ناخۆش، چڵمن) دەبینینەوە.»[3] ئەم جۆرە وێنەیەى پیرێژن، لەژێر كاریگەریى كولتوورى مەسیحیەتدا دەبێتە وێنەى جادووگەر، چونكە بڕوا وایە تەنیا ژن دەتوانێت هاوپەیمانى لەگەڵ شەیتان بەرقەرار بكات[4]. ئەم وێنەیە لە چیرۆكى میللى و ئەدەبیات و شانۆنامە و نیگاركێشانى ئەو سەردەمە و دواتردا دەردەكەوێتەوە، وەكو لە فاوستى گۆتە و ماكبێسى شكسپیردا.

لە یەكەم نیگادا وا پێدەچێت ئەم وێنە نێگەتیڤە دەربارەى پیرێژنان، لە خودى ترس لە پیرییەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ بەڵام زۆرتر ڕێى تێدەچێ كاردانەوە بێت بە ڕووى ئەو توانایانەدا كە مرۆڤ لە پیریدا بەدەستیان دەهێنێت. وەك دۆلوز دەڵێت پیرى تەمەنى پاسیڤبوون نییە، بەڵكو مرۆڤ دەتوانێت هەندێك توانستى تێدا كەشف بكات كە تەنیا لە پیریدا هەستیان پێ دەكات، وەك چۆن هەندێك توانا هەن تەنیا لە گەنجیدا مرۆڤ دەتوانێت هەیبن. وێڕاى ئەوەیش ئێمە هەرگیز حەز بە پیربوون ناكەین و وەك یەكێك لە كێشە هەرە كۆنە چارەهەڵنەگرەكانمان دەمێنێتەوە؛ بەڵام هیچ سەردەمێك هێندەى ئێستا بانگەشەى دواخستنى پیرى نەكراوە. گۆڕانەكانى ڕوخسار و جەستە بە تێپەڕبوونى كات بە واتاى بەسەرچوونى تەمەنى گەنجییە كە لە زمانى ڕۆژانەى ئێمەدا بەردەوام لەگەڵ جوانیدا دەرى دەبڕین[گەنجى و جوانى]؛ بگرە لە هەندێ ناوچە بە گەنج هەر دەوترێت “جەوان”. درێژكردنەوەى گەنجێتى (واتە خاوكردنەوەى تێپەڕینى تەمەن بەرەو پیرى) كەڵكەڵەى سەرەكیى زانست و بازاڕە لە جیهانى خێراى ئەمڕۆدا. لەبەر ئەمە شاكارەكەى ئۆسكار وایڵد وێنەكەى دۆریان گرەى كتومت ڕۆمانێكە دەربارەى كۆمەڵگەكانى ئێستامان. لە ڕۆمانەكەدا دۆریان گرەى كە بۆ یەكەمجار لە ڕێگەى وێنەكەوە هەست بە جوانیى گەنجانە و سەرسوڕهێنەرى خۆى دەكات، دەستبەجێ حەسرەتێك دایدەگرێت، كە دواتر چەندین جار دووبارەى دەكاتەوە: «خۆزگە وێنەكە دەگۆڕا و من بە گەنجى دەمامەوە»[5]؛ ئەو ئاواتى ئەوە دەخوازێت كە خۆى بەو جوانییەى نێو وێنەكە بە نەمرى بمێنێتەوە و فیگورى نێو وێنەكە لە برى ئەو پیر ببێت. هەر وا دەبێت؛ دواجار گرەى لە ژیانێكى هەمیشەییدا تابێ جوانتر دەبێتەوە و وێنەكەیش بەرە بەرە پیر دەبێت، بەڵام نەك پیربوونێكى ئاسایى، بەڵكو داڕزان و بۆگەنبوون كە كرم و مۆرانە تێى دەدەن؛ چونكە ئەوەى چۆتە نێو وێنەكەوە ناخ و ویژدانى گرەى خۆیەتى. بە بڕواى وایڵد نەمرى و گەنجییەك كە مرۆڤ مەغرور بكەن، كە فێرى لووتبەرزى بكەن، بیخەنە نێو بێباكى و بێمۆڕالییەوە، بێگومان ویژدان و ناوەوەى تووشى ڕەشهەڵگەڕان و كرمەڕێزبوون دەكەن.

دەبێ بیرمان بێت كە چەمكى وێنە لە ڕۆمانەكەى وایڵددا جیاوازە لە وەزیفەى وێنەى دیجیتاڵى لەمڕۆدا. وێنەكەى گرەى خۆشەویستترین هاوڕێى، بازیل هاڵواردى نیگاركێش، بەوپەڕى سەلیقە و تواناى سەروو-سروشتى خۆیەوە، كە عەشقە زۆرەكەى بۆ گرەى ئیلهامى پێ دەدات، دەیكێشێت و نەك تەنیا دەتوانێت “ڕۆح” بە وێنەكە ببەخشێت، بەڵكو لە ڕاستیدا ئەو وێنەى خودى ڕۆحى گرەى دەكێشێت. یەك دانە وێنەى تاقانە و ناوازە، بەبێ لەبەرگرتنەوە و دووبارەبوونەوە، یەك وێنە كە مۆدێلەكە نا، بەڵكو خودى ئایدیاڵى مۆدێلەكەى لە وردترین و باڵاترین نیگارى ئەو سەردەمەدا وێنا دەكات، ئەوە یەكەمجارە هونەرمەند (وەك خودا) بتوانێت ڕۆحى مرۆڤ ببینێت و بیكیشێت[6]. ئێستا ئیدى دواى تێپەڕینى ساڵانیش گرەى لە هەر كات جوانترە، بەڵام ئەوە ڕۆحیەتى بە بەرچاوییەوە دادەڕزێت و مێروو دەیخوات. لەمڕۆدا وێنەى دیجیتاڵى، كە بێ شومار دەشێت بگیرێت و بسڕێتەوە، دەستكارى بكرێت و بێ شومار فیلتەرى لەسەر دابنرێت، هیچ بەشێكى ناخى مرۆڤى لەسەر دەرناكەوێتەوە؛ ڕێك بە پێچەوانەوە، گەنجى لە ڕێگەى وێنەكانەوە دەسەلمێنرێت؛ خودە ڕاستەقینەكە لە خودە فەیكەكەوە شوناسى خۆى وەردەگرێت.

یەك پێناسە بۆ چەمكی ناشیرینی لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن.

٥

ئێمە لەم وتارەدا نەمانویستووە پێناسەیەك بۆ ناشیرینى بكەین، بێگومان یەك پێناسەیش بۆ ئەم چەمكە لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن. ئەوەى كە ڕەشپێست وەك كەسانى ناشیرین، وەك غول تەماشا بكرێن، هەستێكى سروشتى مرۆڤ نییە، بەڵكو لە ڕوانینێكى كولتوورى و پاشان لە پرۆسەیەكى ڕاسیستیى بە مۆنستەركردندا ڕەشپێست دەكرێت بە فیگورێكى دزێو؛ سارتجى بارتمان، كە بە ڤینۆسى ڕەش ناسراوە، نموونەیەكى بە مۆنستەركردنى ڕەشپێستە لە زەینى خەڵكییەوە تا نێو لابوورى زانستى. قەزەمەكان گەرچى وا دەردەكەون لە باڵاى مرۆڤى ئاسایى كورتترن، بەڵام هەڵاواردنیان و وەسفكردنیان بە تێرمگەلى نێگەتیڤى وەك كەسایەتیى گرنگن و بچووك و فیتنە هیچ بنەمایەكى ڕاستەقینەى نییە و پتر وەڵامێكى كولتوورییە بۆ لادان لە ڕەوتى ئۆرگانیزمى فیزیكى، كە ڕەنگە ئەم وەڵامە خۆى لە ترسەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ وەڵامێكى كولتوورى كە سیاسى دەبێتەوە و لە سەردەمێكدا لەنێوبردنى كورتەبنە و سەقەتەكان وەك دەستكەوتێكى نەتەوەیى سەیر دەكرێت. لە كولتوورێكدا كە هەمووان لە دیوەخانەوە سمێڵ و لە سووننەتێكى ئایینیشەوە ڕیش  (بەبێ ڕێكخستن و جونكارییەكى ئاسایى) بهێڵنەوە، ئەوانەى نایەنەوێت موو بە ڕوخسارییانەوە بێت، بە لووسكەلە و دەمڕووت دادەنرێن.

وەختێك نازیزم ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى لە مرۆڤى جوودا دەخاتە گەڕ، گەرچى ئەمە ڕابردوویەكى كۆنى لە كولتوورە جیاوازەكاندا هەیە، ئەوا شێواندنێكى مێژووییە كە ئارەزووى فاشیستى، بەگوێرەى وێناى خۆى بۆ بڵندیى مرۆڤى ئەڵمانى-ئاریایى، بەرهەمى دەهێنێت. ئاخۆ ئەم نەفرەتە لەوانەى كە ناشیرین و دزێوى سەردەم و شوێنە جیاوازەكانن، جۆرێك سامناكیى نییە لەواندا كە ڕەنگە ببێتە مایەى هەستى “شكۆ” نەك حوكمى ئێستاتیكى، بە واتا كانتییەكەى ئەم دوو چەمكە؟ بۆچى پیرێژنانى جادووگەر سامناكن؟ ئەوان بەهۆى توانا جادووییەكەیانەوەیە سامناكن، یان بە پێچەوانەوە، جاودووەكەیان تەنیا تەنیا ئیزافەیەكى فانتازییە بۆ سەر ناشیرینییە شكۆدارەكەیان؟ ناشیرینى بە واتا بەرتەسكەكەى، واتە ناشیرینیی ڕوخسار و لەشولارى فیزیكى و هاوكات فەرهەنگى ڕەنگە لە سامناكى خاڵى نەبێت، بەڵام سامناكى بە واتاى ئەوە نییە بوونێكى مەترسیدارى هەیە؛ بە پێچەوانەوە كەسى ناشیرین بەردەوام لە مەترسیى بچووك و گەورەدا ژیاوە، هەر لە تەریقكردنەوەوە تاوەكو لەنێوبردن.

وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”

جوانى و ناشیرینى مرۆڤ لە هەر كولتوورێكدا جیاوازییەكى ڕێژەیى هەیە؛ جا تا ئەو كاتەى ئەم جیاوازییە ناكرێت بە بنەماى هەڵاواردنى فاشیستى و، ئارەزووە فاشیستییەكان خۆراكى خۆیانى پێ وەرناگرن، لە جیاوازیی كولتوورى و سەلیقە و حوكمى كولتوورى تێناپەڕێت؛ بەڵام وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”، بە چەمكە ئاگامبێنییەكەى، كە ژیانێكە شایەنى كوشتنە بەبێ ئەوەى بكوژەكەى بە تاوانبار دابنرێت؛ ئەمە بە واتاى قڕكردن و لەنێوبردنى بەكۆمەڵیشە كە لە ڕابردووى دوور و نزیكدا كارەساتەكانیمان بینیووە.

 بۆ نموونە بە كۆیلەكردنى دورودرێژى ڕەشپێستەكان؛ لەنێوبردنی دانیشتوانە نەیتڤەكەى(زاگەیی) دوو ئەمریكاكە لەدواى گەیشتنى ڕەوى كۆڵەمبس؛ لەنێوبردنى بە كۆمەڵى جادووگەران لە سەدەكانى ناوەڕاستدا. ئەمەى كۆتاییان كە پەیوەستە بە وێناى پیرێژنانەوە وەك جادووگەر، لەوانەى لە فیلمەكاندا بەسەر گسكە فڕیووەكانەوە دەیانبینین، یانیش ئەوە پیرێژنەى سێوەكە دەدات بە كچە بەفرینەى لاى حەوت قەزەمەكە كە بە داخەوە ماچى ئەوان ناتوانێت جادووەكە بەتاڵ بكاتەوە. بەگوێرەى هەندێ گێڕانەوەى مێژووى ئەڵمانیا، لە سەدەى شانزەوە دواى زنجیرەیەك ڕاوەدوونان، جادووگەران لە چیاى برۆكن، كە لەنێو خەڵكدا بە Blocksbergناسراوە (Bergلە زمانى ئەڵمانیدا واتە چیا یان گرد) لە ویلایەتى زاكسن ئەنهالتى ئەڵمانیا كۆدەبنەوە، لە دەوروبەرى سەدەى حەڤدەدا و سەرەتاكانى سەردەمى مۆدێرنەدا، لەنێوبردنى جادووگەران دەگات بە دوا ڕادەى خۆى و لەو هەڵمەتەدا، تەنیا لە ئەڵمانیا، نزیكە 40 هەزار جادووگەر دەسووتێنرێن یاخود بە جۆرى جیاواز لەنێو دەبرێن؛ ئەم هەڵمەتە بە ڕاوەدوونان جادووگەرانHexenverfolgungen (یان سەركوتى جاووگەران) ناسراوە. لەنێوبردنى جووەكان لە سەدەى بیستدا تەنیا دواى ئەوە هات كە ماشێنى زەبەلاحى دەوڵەتى مۆدێرن، لە ئاستێكى بەرزتر و فەرمیدا، مەیلە دژە سامییەكانى لە ئارەزووى بەرهەمهێنانى پیسى و چەپەڵى لەویترى جوودا بەرهەم هێنایەوە. كوردەكانیش بە هەمان شێوە، هەر لە مەسعودییەوە تا ئۆردوگان بە پرۆسەى بە جنۆكەكردن و بە كێویكردندا براون، تەنیا بەو جۆرەیش بوو كە جینۆسایدیان لە قڕكردنى هەر میللەتێك ئاسانتر بوو.

قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان،

٦

ناشیرینى جیاوازە لە ناشیرینكردن. ئەمەى دووەمیان پرۆسەى شێواندنە و هیچ پاساوێك هەڵناگرێت، بۆ نموونە شێواندنى ڕوخسارى كەسێك. ناشیرینكردن ئەوی تر لە ڕێگەى شێواندن و هەڵبەستن و داغكردن و مۆرلێدانییەوە دزێو دەكات، دەیكات بە دەعبا و دەعەجان، بەم واتایە دژ بە هەر بەرپرسیارێتییەكى ئەخلاقیشە بەرامبەر ئەوی تر، كە تێزى سەرەكى ئیمانوێل لێڤیناسە. هەموو تیۆرى ئەخلاقیى لێڤیناس دژ بە فاشیزم و نازیزم نووسراوە، چونكە ئەم دووانە ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى بوون لەوی تردا، ماشێنى شێواندنى ڕوخسار و بزاوتى پشتكردنە ڕوخسار بوون. ئارەزووە فاشیستییەكان خۆیان بە دوو جۆر ناشیرینى بەرهەم دەهێنن: یەكەمیان دۆزینەوەى ناشیرینى لەوی تردا بەگوێرەى وێنەى باوى سەردەست، یان بەگوێرەى ئەدگارى زۆرینەى نەتەوەیەك لە وڵاتێكى دیاریكراودا؛ بۆ نموونە برەودان بە وێنەى مرۆڤى ڕەشپێست و ئەسمەر و قژڕەش وەك بوونەوەرى دزێو، لە بەرانبەر وێنەى مرۆڤى چاوشین و قژزەرددا وەك ڕوخسارى قەشەنگ و دڵڕفێن. لەبەر ئەمەیە كە لە كولتوورى مەسیحیدا عیسا هەرگیز وەك كەسێكى عیبرانى-ڕۆژهەڵاتى وێنا نەكراوە، بەڵكو كراوە بە پەیامبەرێكى ئەوروپییەكى چاوشین و قژزەرد. یان وێنەى ئیمامى عەلى لاى شیعەكان كە شێوەیەكى خەیاڵیى شازادەیەكى ئێرانیى پێدراوە بەو جۆرەى لە نەریتى وێنەكێشانى كۆنى فارسیدا هەیە. دووەمیان گەشەدان بە ناشیرینى لە ژیاندا، هێنانى دزێوى و قێزەونى بۆ نێو دونیا لە ڕێگەى بەرهەمهێنانى ناشیرینیى یەكەمەوە. بە دەربڕینێكى تر، وەختێك لە ڕێگەى خۆ-جوانكردنەوە ناشیرینى لەوی تردا بەرهەم دەهێنرێت، ئەوا كوشتنیشى وەك مومارەسەى ناشیرینییەكى مەعنەوى، وەك خراپەیەكى ڕیشەیى برەو دەستێنێت و ڕەنگە بەشى زۆرى دنیایش بخاتە نێو تاریكایى خۆیەوە. بەڵام ئەم دوو پرۆسە دوولایەنە تاكە شتێكە كە دەكرێت سوبێكتێكى مرۆیى یان نەتەوەیى بە شێوەیەكى ڕاستەقینە ناشیرین بكات. نازیزم هەر چۆن ئەدگار و وێنەى خۆى جوان بكات، هێشتا ناشیرینە، چونكە خۆى تەنیا ناشیرینى لێ دەوەشێتەوە. تیرۆریستەكان هەرگیز جوان نین، ئەگەرچى وەك تاك زۆر قۆز و سەرنجڕاكێشیش بن، چونكە تەنیا دەتوانن ناشیرینى، چڵكنى، تاریكى، زەلیلى و تووندوتیژى بەرهەم بهێنن. شاجوانێك یان خانمە مۆدێلێك، تەنانەت ئەگەر وەك پەرى خۆیشى با بدات، وەختێك تەنیا گەمژەیى پەخش بكاتەوە، ئەوا مرۆڤ بە بینینى پتر ڕەنگە تووشى هێڵنج ببێت. ئەم قێزەونییە جیاوازە لەوەى فاشیزم وەك قێزەون دەیناسێنێت. ئەوانەى بە ناشیرین وەسف دەكرێن، تەنیا بەهۆى ئەم وەسفەوە ناشیرین نابن، وەختێك هیچ ناشیرینییەك بۆ دنیا زیاد نەكەن، وەختێك جەللاد، تیرۆریست، نازى، چەوسێنەر نەبن. تەنانەت ئەگەر بە لاى هەندێكمانەوە ڕوخساریان ئارامبەخش و شیرینیش نەبێت، ئەوا هیچ زیانێكى مەعنەوى بە ئێمە ناگەیەنن، هیچ دزێوییەك كە وەك پەڵەیەك بلكێ بە ڕووى ژیانەوە بڵاو ناكەنەوە. بە پێچەوانەوە، ڕەنگە لە تیاژیان و پێكەوەبووندا زۆر جوانى مەعنەوى و تاقانە لەگەڵیاندا ئەزموون بكرێت. ئەمە پێچەوانەى ئەو ناشیرینییەیە وا تیرۆریستێك هەیەتى. ناشیرینیى تیرۆریزم، فاشیزم، بەعشیزم سامناك نییە، بەڵكو ترسناكە، سەدام حسێن كەسێكى كەشخە و قۆز بوو، بەڵام لووتبەرزێكى خۆپەرست و غولێكى ترسناك بوو. ئەم جۆرە ناشیرنییە هەڕەشەیە بۆ سەر ئەوانی تر و هەندێجاریش بۆ سەر ژیان لە ڕێگەى نابوودكردنى خودى ژیانەوە. قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان، خەریكى دۆزینەوەى ناحەزیى ڕواڵەتیین بەگوێڕەى وێنەى ئایدیاڵى و پێوانەیى خۆیان بۆ جوانى. هاوكات ئەوان برەوپێدەرى نابوودیین لە ژیاندا لەسەر بنەماى ئەو بەرهەمهێنانەى ناشیرینی یەكەم. ئەمەیش وا دەكات ئەو جوانییەى كە خۆیان دەربارەى خۆیان بەرهەمیانهێناوە، ئەو قەشەنگییەى وا بە خۆیانەوە لكاندوویانەوە، بە تەواوەتى دزێو و قێزەون بێت. لە ڕاستیدا مرۆڤ شێوەى هەرچۆن بێت، پێویستى بەم خۆ-جوانكردن و ئەوی تر-دزێواندنە نییە تاوەكو جوان دەربكەوێت، هەر هێندەى ناشیرینى، دزێوى، تاریكى بە دنیا نەبەخشێت ئیدى دەشێت بە شێوەیەكى ئاسایى جوان و لەبەردڵان بێت.

پەراوێزەكان:

[1]ویل دیورانت، قصة الحضارة، حياة اليونان، الجزء الثاني من المجلد الثاني، ترجمة: محمد بدران، دار الجيل، بيروت-تونس، د.س، ص225-226.

[2]فیكتور هیجو، الاحدب نوتردام، ترجمة: رمضان لاوند، المركز الثقافي العربي، دار الكتب للملايين، بيروت: 2007،  ص47.

[3]Amberto Ecco,On Ugliness, Translatedby Alastair McEwen, Published by Harvill Secker, London, 2007, P. 163

[4]Ibid, P.203.

[5]Oscar Wilde: The Picture of Dorian Gray, Edited by James Gifford, Published by McPherson Library, Special Collections University of Victoria, Canada, 2011, P.24.

[6]Ibid., P.113, 115.

The post ناشیرینیى سامناك و ناشیرینیى ترسناك appeared first on ژنەفتن.

لەمەڕ مێژووی فەلسەفە، كتێبی زۆرمان خوێندوەتەوە، هەر لە مێژووی فەلسەفەی كلاسیك و یۆنان و ڕۆمی كۆنەوە بگرە تا فەلسەفەی مودێڕن و پۆستمودێرن و ئاوڕی تایبەتیش لە هەندێك لە بابەتەكانی دراوەتەوە و پرسیاری زۆریشمان هێناوەتە گۆڕێ، تەنانەت بە هەندێك فەیلەسووفمان هەڵگوتووە كە لەو سەردەمانەدا ژیاون، بەڵام ئایا هیچ كات بیرمان لەوە كردۆتەوە یا پرسیارمان كردووە كە بۆچی هەموو فەیلەسووفەكان پیاون؟ بۆچی لە فەلسەفە و گۆڕەپانەكانی دیكەی ژیاندا وەك ئەدەبیات، هونەر، موزیك، وێنەكێشان، سیاسەت، ئابووری، دەروونناسی… تەنها پیاوانی ناودار ئامادە بوونە كە ئەندێشە و هونەرەكەیان لە مێژوودا تۆمار كراوە و درەوشاوەتەوە؟ هەڵبەت ژنی سەركەوتووش هەبوونە كە ناویان لە تەنیشت ناوی پیاوانەوە تۆمار كراوە، بەڵام ژنانی نێودار لەم پانتایانە بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ئەوەندە پەنجەژمێرن كە ئەتوانرێ لە ناوهێنانیان خۆش بین، بە تایبەت لە چوارچێوەی ئەم خوێندنەوەماندا، واتە فەلسەفە.

 بە دیدێكی ڕەخنەگرانە لە دەقە گرینگە فەلسەفییەكاندا دەتوانرێت پەی بەوە ببرێت كە ئەم پەیڤینانە خاوەن بابەت یا ڕەگەزی بێبەر نین، لە گشت ئەم دەقانەدا زمانی ئاوەزی نێرینە دەبینینەوە كە ئاوەزدارانە لەگەڵمان دەئاخڤێت. زێدە لەمەش، ئەو دیمەنەی كە حیكایەتە فەلسەفییەكان پێشاندەری، دیمەنێكی گشتگیر و جیهانی نین، بەڵكو هەڤیازی دانی ئەزموون و بڕوایەكی تایبەتن بەسەر ئەویتردا. هەر ئەو ئەزموون و بروا تایبەتانەن كە گشت گریمانەكان و تیۆرییە فەلسەفییەكان هەر لە تیۆری جوانیناسییەوە بگرە تا مەعریفەناسی و لە گوتارە ئەخلاقییەكانەوە تا بان سرووشتی، دەخەنە ژێر كاریگەرییەوە. بەداخەوە هەنوكەش كەسانێك كە خەریكی خوێندنەوە و كاركردنن لەسەر نەریتی فەلسەفی، خۆیان بێ ئاگا دەكەن لەم خاڵە یا خودبێئاگان. ئەگەر لە فۆرموولەبوونی مێژووی هزر و فەلسەفەی ڕۆژئاوا وردبینەوە، ئەو دیمەنەی كە بە دەستی دەهێنین، دیمەنێكە لەو كۆمەڵە پیاوێكی تایبەت، واتە پیاوانی سپی پێست لە چینی باڵای كۆمەڵگا، تەنانەت ڕۆڵی كەم ڕەنگتری پیاوانی پێست ڕەنگین یا پیاوانێك لە چینی خوارووی كۆمەڵگا لەم دیمەنەدا بە دژواری دەبینین، كەواتە نەك تەنها ژنان، بەڵكو پیاوگەلێكیش لەم دەستەیە لە نێوەندی فەلسەفی وەدەر نراون.

وا پێدەچێت كە نیچە و ئەندێشەكەی، بتوانێت وەڵامی زۆرێك لە پرسەكان لەوانە ئەم وەدەرنراو و دوورخرانەوەمان بداتەوە. سەرەڕای ڕەخنە توند و ڕووشێنەرەكانی نیچە لە بزووتنەوەی فیمینیزمی سەدەی خۆی و هەروەها دیموكراسی، بنەماكان پیاوسالاری كە ڕیشەیان لە كولتوور و هزردا داكوتاوە، دەخاتە بەر ڕەخنەوە. نیچە ئینكاری زۆرێك لە نزم بیركردنەوەكانی فەلسەفە دەكاتەوە كە تاوەكوو هەنووكە توانیویەتی بەها و وەستاوی خۆی بپارێزێت. ئەو ئیمكانی دەست وێراگەیشتن بەم هێز و دێكۆمێنتارییە لە حكومەتی باوكسالاری و پیاوسالاریدا بە دوور نازانێت كە لە ڕێگای زۆرەملی و سەركەوتووەوە توانیویەتی دەوام بهێنێت و بە ڕووكارێك كە بە ڕەچەڵەكناسی ناوی دەركردووە و هەروەها بنەمایەكی تر لە هزری خۆی واتە دیمەنگەرایی دەستی داوەتە ڕەخنەیەكی بنەمایی لە دەسەڵاتداریەتی. بەم شێوەیە بۆمان دەردەكەوێت كە تێڕوانینەكانی نیچە تۆخمگەلێكی لە ڕەخنەی پیاوسالاری و باوكسالاریشی تێدایە و لەم ڕووەوە كەوتووتە بەر هێرش و ڕەخنەی هەندێك لە بیرمەندان كە لە ڕاستای گشتی هزری باو و زاڵ، هزرێكی پیاوسالاریان بەسەر هزری مرۆڤ تەوەریدا بە چاكتر زانیوە. نیچە فەیلەسووفێكە بە بیروبۆچوونی گۆڕاو تەنانەت دژ و نەچەسپاو. نیشانەی دیار و گرینگی ئەو، لە خوێندنەوە نوێیەكانە كە بەردەوام بۆ بەرهەم و نووسینەكانی دەكرێت. بۆ نموونە ئەم دووبارە خوێندنەوە نوێیانە لە فەڕەنسا، بە پۆست پێكهاتەگەراییەكان و بە كاری میشێل فوكۆ لەژێر ناونیشانی “نیچە، فرۆید و ماركس” دەستی پێكرد و لە ئەمریكاش بە وەرگێڕان و ڕاڤەی بەرهەمی نیچە لە لایەن (ڤۆڵتێر كافمن)ەوە بوو. بێ شك دەتوانرێت نیچە بە یەكەمین بیرمەندی پۆست مودێرن بزانرێت. ئەو سەرچاوەی زۆری بۆ پەیدابوون و گەشەی ئەم قوتابخانە هزرییە فەراهەم كرد.

ڕەخنەكانی نیچە لە مودێرنیتە و بەهای ئەو لە لای سۆسیالیزمی نەتەوەیی ـ كە خۆی جووڵانەوەكی دژە مودێرن بوو ـ ئەویان وەك بیرمەندێكی پۆست مودێرن بە تایبەت لە فەڕەنسا و كەمێك دواتر لە ئەڵمانیا و ئەمریكا ناساند. گومانی تێیدا نییە كە نیچە وەك كەسایەتییەكی تەوەری، هەم لە شرۆڤەی كولتووری ڕۆژئاوایی سەدەی بیستەم ڕۆڵی هەبووە و هەم لە پێشكەوتنی فەلسەفەی ڕۆژئاواشدا. بۆ نموونە، [سوك هەڵبژێرەگۆیی] و گاڵتەئامێزانەی ئەو كاریگەرییەكی زۆریان لەسەر (لۆدویك ویتگێنشتاین) دانا، بەردەوام ڕەخنەكانی لە ئاوەز، دەرەنجامێكی باشی بۆ مەكتەبی فرانكفۆرت هەبوو. كاریگەری دیمەنگەرایی دژە دەركەوتەناسی نیچە، لەسەر ژاك دێریدا و پۆل دومان كە هەردووكیان لە ڕەخنەگرانی پۆست مودێڕنن، زۆربەرچاوە. زۆربەی دەركەوتەی ڕەچەڵەكناسی نیچە، بە تایبەت لەمەڕ پەیوەندی نێوان زانست و دەسەڵات، نیۆماركسیستییەكانی وەك میشێل فوكۆ و ئیدوارد سەعیدی بەرەو چالاكی مێژوویی و ڕەخنەگرانەی پۆست مودێرێنیتی هەڵنا، هەروەها هەوڵە دلێرانەكەی بۆ هێرشكردنە سەر بان سرووشتی نەریتی و هێنانەگۆڕێی تیۆری خواستی هێز (دەسەڵات) پانتاییەكی لەباری بۆ بیرمەندانی پۆست مودێرنی دیكەی وەك مارتین هایدێگەر، هانس گئۆرگ گادامێر و ژان پۆل سارتەر خۆش كرد. لە بیروڕای نیچە لەبارەی مەرگی خودا و ڕەدكردنەوەی دوالیزم لە ئیلاهیاتی مودێڕن و ئیگزیستانسیالیستی و كاریگەرییەكی زۆری لەسەر فەیلەسووفانی وەك پۆل تیلیش هەبوو. زیدە سەرەڕای كاریگەری هزری نیچە لە فەلسەفەدا، دەتوانرێت ئاماژە بە بوونیش لە پانتایییەكانی دیكەی كولتوور و ئەندێشە هەروەك ئەدەبیات و دەروونناسی و هونەر بكرێت. لەم ڕووەوە، خواستی بوونی بیروڕای ئەو بۆ هزری سەدەی بیستەم و دوای ئەویش ـ لە گشت پانتایی و گۆڕەپانەكانیدا ـ كارێكی ئاشكرا و هەروەها جێگەی تێرامان، چونكە بە بوێریەوە دەتوانرێت بوترێت كە نیچە تەنها فەیلەسووفێكە ئەندێشیەكانی بوونەتە سەرچاوەی پەیدابوون و پەروەردەی قوتابخانە هزرییەكان لە دنیای ئەوڕۆی ئەوروپی، هەروەك دەزانین (فێمینیزم)یش كە لە تیۆرییە نوێیەكانی دیكەی فەلسەفەیە، كاریگەری زۆری لە بیروڕا و هزری نیچە لەسەر بووە، بە تایبەت فیمینزمی هاوچەرخ كە لە ڕاستای فۆرمولەبوونی ئەندێشەی پۆست پێكهاتەگەرا و پۆست مودێرن لە فەڕەنسا پێكهات، هەرچەندە لە نووسینیەكانی نیچەدا گەڕانەوەیەكی فراوان هەیە بۆ ژنان، ژمارەیەكی كەم لەم گەڕانەوانە لە پێداهەڵگوتنی بۆ ژن تێدایە. سەرەڕای ئەمانەش بوونی گشت ئەو دژە ژنییە (یا ئەگەر باشتر بێ بڵێین لە ژن هەڵاتن)ی نیچە، دەتوانرێت بوترێت كە ئەو دڵفڕێنەر و شەیدای ژنە، هەندێك لەسەر ئەو باوەڕەن كە قسەكانی نیچە لەسەر ژن وەها تاڵ و نەخوازراون كە بواری هەر جۆرە سوودوەرگرتنێكی ئەرێنی و پێداگریگەرایی ناهێڵێتەوە، بەڵام خاڵی گرینگ كە دەبێت ئاگاداری بین، ئەوەیە كە نیچە هەموو شتێك و هەموو كەسێك دەخاتە بەردەم ڕوحی توندوتیژی ڕەخنەكانی خۆیەوە ئەو نەریتی فەلسەفی هەر لە ئەفلاتووندا بگرە تا كانت دەباتە ژێر ڕەخنەوە و لە زۆربەی پانتاییەكاندا قسە و ڕەخنەی زۆری هەیە بۆ گوتن. كاتێك كە فەیلەسووفێكی وەك ئەو لەمەڕ پرسێكی وەك نیشتەجێبوون، ئاو و هەوا، ڕژێمی خۆراكی و هەڵبەت هزری، ساغڵەمی و.. قسە دەكات، جێگای سەرسوڕمان نییە كە لەمەڕ ژنانیشەوە ئەو قسانەی هەیە، ئەگەرچی ئەم قسانەش بە ڕواڵەت شتێك جگە لە توندگۆیی و لۆمە نەبن. ئەگەر نیچە لەم بارەوە قسەی نەكردبا، ئەوكات جێگای سەرسوڕمان و گوومان بوو.

بە گشتی ڕەنگە بتوانرێت قسەكانی نیچە لەسەر ژنان لە سێ ڕەهەند و ڕووەوە سەیر بكەین: یەكەم، ئەو قسانەی كە نیچە لە بیروڕای پێشینانەوە وەری گرتوون و سەرەڕای چاوەڕوانی ئێمە لەگەڵیان ڕەخنەگرانە هەڵسووكەوتی نەكردوە. هۆكاری ئەمەشمان سەردەمێك بۆ دەردەكەوێت كە بە خواست و ئارەزووی شەخسی نیچەی بزانین، واتە ئەو حەزی لەوە بوو تا ئەو قسانەی كە بنەما و بناغەیەكیان نەبووە و وەك نەریتێكی پیاوانە خۆیان لە فەلسەفەدا پێشان داوە، بێ هیچ هەڵسوكەوتێكی ڕەخنەگرانە قەبووڵ بكات و ئەمەش هەمان ڕەهەند و لایەنی دووهەم و تایبەتمەندییەكی دیكەی قسەكانی ئەوە لەمەڕ ژنانەوە، بەڵام لە ڕووەوە كە نیچە فەیلەسووفێكی ڕاستگۆیە، لەم لاوازی كەسایەتی و ئارەزووە شەخسییەی ئاگادار دەكاتەوە و لە پاڕی (231) لە (ئەوپەری خەیرو شەڕ)دا دانی پێدا دەنێت كە بەشێك لە قسەكانی لەمەڕ ژنانەوە تەنها ڕاستی گەلێكی ئەون، نەك ڕاستی گەلێك لەمەڕ ژنانەوە كەواتە باشتر وایە خۆ بە دوور بگیرێت لە كاریگەری ناڕەوا و نەشیاوی قسەكانی لەمەڕ ژنانەوە. سێیەمین ڕووخسار و دیمەن كە دەتوانێت ئاشكراكەری گوتراویەكانی نیچە لەمەڕ ژنانەوە بێت، ڕەخنەگەلێكە كە ئەو بە دروستی لە فێمینیزمی سەردەمی خۆی هەیبوو، چونكە ئەو پەی بە دەرەنجامێكی زیاندار بردبوو كە ئەم جووڵانەوەیە سەرەتاییە، دەیتوانی بەرهەمێكی بۆ ژنان تێدا بێت، چونكە لە شەپۆلی یەكەمدا ئەم جووڵانەوەیە كە زۆرجار پێی لەسەر یەكسانییە كۆمەڵایەتییەكان دادەگرتەوە و پێشنیاری وەك پیاوبوون لەدەستدانی غەریزە و تایبەتمەندییە ژنانییەكانی دەكرد و ئەمەش شتێك بوو كە نیچە لە بەرژەوەندی ژنانی نەدەزانی و بۆ بەرگرتن لەم فەنابوونە بە تووندی هێرشی دەكردە سەر جووڵانەوەی فێمینیزمی سەردەمی خۆی، بەڵام لە چەرخی ئێمەدا ئەم جووڵانەوەیە توانیویەتی زۆرێك لە گرفتە تیۆری و پراكتیكیییەكانی خۆی حەل بكات و تەنانەت توانی وەك تیۆرییەكی فەلسەفی، شوێنگەی شیاوی خۆی لەنێوان تیۆرییە فەلسەفیییەكانی دیكەدا بەدەست بهێنێت.

لەم توێژینەوەیەدا باسەكەمان بە بنەمای هزری نیچە دەست پێكردوە و هەوڵمان داوە تا كەم و زۆر هەموو بنەما هزریییەكانی ئەم فەیلەسووفە بەیان بكەین تا خوێنەر بتوانێت سەرەڕای ئاشنایی لەگەڵ شێوەی بیركردنەوەی و ئەوەی كە كاریگەری لەسەر بیروڕا و بیركردنەوەی داناوە، تێگەیشتنێكی باشتری لە فەزای ئەندێشەكانی نیچەدا دەست كەوێت، چونكە جگە لە تێگەیشتنێكی دروست لە واتاگەلی وەك ڕەخنەی كولتووری، ڕەخنەی مەسیحیەت، ڕەخنەی ئەخلاق و بەها كۆنەكان، ئەفڕاندنی كولتوور و بەهاگەلی نوێ، خواستی دەسەڵات و گەڕانەوەی جاویدان بێ ناگەینە ئەو ئامانجەی كە خوازیارین. بەشی یەكەم ئامادە و تەیارمان دەكات بۆ چوونە نێو بەشی دواتر كە لێكدانەوەی ڕوانگەكانی نیچەیە لەمەڕ ژنان لەگەڵ ڕوانگەی دژە ژنی و تەئیدگەرانەكانی. لەلایەكەوە نیچە، ژن بە سەرچاوەی بەها كۆنەكان دەزانێت كە دەبێت وێران بكرێن و لەلایەكی تریشەوە ژن بە ڕووی هیوای وەڕاستگەڕانی مرۆڤ و بەرزبوونەوەی كولتوور و مرۆڤایەتی دەزانێت كە بەمەش دەتوانێت لە ڕاستای مزگێنی نیچە بۆ كولتوورو بەها نوێیەكان هەنگاو هەڵێنێتەوە ڕوانگەی ئەرێنی و تەئیدگەرانەی نیچە، هەمان ئەو شتەیە كە پێشەكی چوونە ژوورەوەی ئێمەیە بۆ بەشی سێهەم، واتە لێكدانەوەی ئەو كاریگەرییەی كە نیچە لەسەر فێمینیزمی هاوچەرخی داناوە و شرۆڤە و دەربڕینێك كە ئەوان لە بیر و هزری نیچە لەم بارەیەوە هەیانبووە كە خۆیان سەرچاوەی گۆڕان و لێكۆڵینەوەی زۆر بوونە لەم بوارەدا ئێمە لەم لێكۆڵینەوەیەدا هەوڵ دەدەین تا ڕوانگەی ڕەخنەگرانەی نیچە بە مێژووی هزری فەلسەفی (ڕۆژئاوا) درێژە پێ بدەین و درێژی بكەینەوە بۆ نێو بابەتی باسەكەمانەوە. سەرەڕای ئەم كارەش هەوڵ دەدەین تا دیدێكی دیاردەناسانە سەبارەت بەم ڕەوتە درێژە پێ بدەین و بە دوای قەبووڵكردن یا بە درۆخستنەوەی ڕوانگەی نیچە لەمەڕ ژنانەوە نەبین. ئێمە ئاگامان لە هەردوو مەیل و خوازە ئەرێنی و نەرێنیییەكانی بیروڕای نیچە لەمەڕ ژنانەوە بووە، هەروەها خۆمان داوەتە ئەو شرۆڤە جیاوازانەی كە لەبارەی ڕوانگەی نیچەوە، لەم بارەوە ئەنجام دراون و هەروەها بیروڕا و ڕوانگە جیاوازەكان شرۆڤەكەران و ڕەخنەگرانی ئەم بابەتەمان وەبەرچاو گرتووە .

پێشینەی لێكۆڵینەوەی لەم چەشنە لە ئاستی نێونەتەوەییدا، بۆ ساڵیانی پێشتر دەگەڕێتەوە و لە ڕاستیدا هێشتا كە باسێكە زۆر تازە كە ڕێگایەكی درێژی لەپێشە بۆ گەیشتن بە دەرەنجامێك كە لە بیری دایە و هێشتاكەش بیرمەندگەلێكی زۆری بە خۆیەوە خەریك كردووە. كەوابوو بۆمان دەردەكەوێت كە ئەم لێكۆڵینەوانە لە كۆمەڵگای ئێمەدا، پێشینەیەكی وەهای نییە هیوادارین كە ئەم كارە بتوانیت سەرەتایەك و دەستپێكێك بێت بۆ موتاڵا و لێكۆڵینەوەی زیاتر و بەربڵاوتر لە داهاتوودا. هەڵبەت دەبێت بە بیر بهێنمەوە كە هەر كارێكی نوێ گرفتی تایبەتی خۆی هەیە، لەوانە بەرتەسكی و سنورداریەتی لێكۆڵینەوە و سەرچاویەكانی كە ئەم كارەش خاڵی نییە لەم كێشانە. هیوام ئەوەیە كە گرفتیەكانی ئەم كارە لەگەڵ ڕەخنەو پێشنیاریەكانی خوێنەران لە داهاتوودا چارە بكرێن.

 بنەمای هزری نیچە

شیفتە و فریودراوی جۆر و شێوازی من بووی؟ و بە دوای مندا سەفەر دەكەی؟

ڕاستگۆیانە بە ڕێگای خۆتدا برۆ!

دەبینیت هێواش هێواش پەیڕەوی لە من دەكەی!

(زانستی شاد، كتێبی یەكەم، •٧)

هەوڵدان بۆ چوونە نێو سیستەمی هزری هەر فەیلەسووفێك، پێویستی بە تێگەیشتن و وەرگرتنی تەواوی بنەمای هزری ئەو فەیلەسووفە هەیە، واتە لێكدانەوەی خواست و خاڵی مەزنی مێژوویی و پێداهەڵگوتنی تایبەت و واتایەكی تایبەت كە ئەو فەیلەسووفە بۆ بەیانكردنی ئەندێشەكانی خۆی بەكاری دەبات، بەلانیكەمەوە هەندێكجار خوازیاری یەكدڵی و هەندێكجاریش ڕەفتارێكی دەرووناسانەیە. ئەم كارە لەمەڕ نیچە و چوونە نێو قوڵایی ئەندێشە و كرۆكی هزرییەوە، پێویست تر و هەروەها دژوارتریش دەردەكەوێت. پێویستی و دژوارییەكەی، سەرەتا لە لێكدانەوەی دروست لە هزری نیچە، سەرەڕای ستایل و شێوازی تایبەتی نووسین و بەیانكردنی ڕوانگەكانییەتی كە هەندێكجار نادیارو دژوار دەردەكەون و لێوان لێون لە قسەی جوان و باش دستەواژەی نمایشی، وشەی كورت كە خاڵی نین لە دژەگۆیی و نادیاری و هەندێكجاریش خاوەن ڕوون و ئاشكرایی و كورتبڕی وەهان كە ترسی ئەوە هەیە تا قوڵایی و بێخی نیشتووی نێو ئەم قسە كورتە بەراستی دەرك نەكرێت، بە دەربڕینێكی دیكە، نیچە بە زمانی شیعر فەلسەفە دەكرد. نیچە، ئەم شاعیرە فەیلەسووفە، لە پێشەكی (ئەمەیە مرۆڤ) دەنووسێت:

“كەسێك كە بتوانێت هەوای نووسینەكانی من هەڵمژێت، دەزانێت كە ئەمە هەوای بەرزییەكانە، هەوای تازە و زیندوو. دەبێ مرۆڤ بۆ هەوایەكی وەها ئەفڕێنرابێت… تەنهایی ترسناكە، بەڵام هەموو شتێك بە ئارامی لە ڕووناكیدا خەوتووە! چ ئازادانە دەتوانرێ هەناسە بكێشرێت! چەندە دەتوانرێت شتەكان خوارووتر لە خۆمانەوە هەست پێ بكەین! فەلسەفە، بەو شێوەیەی كە من هەتاوەكوو هەنووكە لێی تێگەیشتووم و پێی ژیاوم خوازیارانە ژیانە لەنێو سەهۆڵان و لوتكەكاندا ـ گەڕانی هەر شتێكی نائاشنا و پرسیارئەفڕێنی ژیانە…”

لەوەوە كە نیچە باوەڕی بە كولتوورێك لە بنەمای جیاوازە لەگەڵ كولتووری سەدەی ئێمە هەیە واتە هەمان كولتووری كە پڕ لە خۆهەڵنان سەما و بالۆرەی مەستانەیە و پڕە لە شەوقی ژیان كە دەتوانرێت باشترین وێنا و دەركەوتەی لە دیۆنیزۆسدا بینین، وا بە باشتر دەزانێ كە “لە شیعر، پەند، دانسقەگۆیی، شانۆ، گۆرانیییەكانی دیتیرامبیك (سروودەكانی دیۆنیزۆسی لە وەسفی سەما و مەستی) و لە خوازە، پەند و حیكمەت و دژەكان بەهرە وەرگرێت، واتە لە فراوانی فۆرمگەلێ كە شكڵی دانسقەی (وەهای گوت زەردەشت) دروست دەكات. لێرەدا ئەندێشە و ڕاڤە لە هەمان كلتووری دیكەوە سەرچاوە دەگرن و ناتوانن لە چوارچێویەكانی كولتووری عەقڵانی ئێمەدا بگونجێن”.

پۆل ڤالری لەم بارەوە دەڵێت ” نازانم لە نیچەدا چ پەیوەندێكی دەروونی لەنێوان دوو توخمی بێنیازی و شرۆڤەكاری هەیە كە هیچكات كەسێك بەم گونجاوی و زیرەكییە وەراستی نەگەڕاندووە. لە یاری ئەم مەرمی پاراو لە موزیكە، ئەوەی بۆ من بە تەواوی جێگای باشی و پێداهەڵگوتنە، دەسلەملان و كاریگەری زۆر سەركەوتووانەی مانا و داتاكانە كە لە بنەڕەتدا زانایانەن”.

هەروەها نیچە خۆی دان بەوەدا دەنێت كە بۆ تێگەیشتنی فەزای نووسینیەكانی، دەبێت دروست بكرێت تا ڕەنگە بتوانرێ ڕێگایەك بۆ فەزای ئەندێشەكانی بدۆزرێتەوە و ئەمەش لە كاتێكدا ڕوودەدات كە هاوڕا بین لەگەڵی تا دوورترین ڕۆژئاوابوونەكان و قوڵترین نشێوگەكان. ولیام هابێن لەم بارەوە دەڵێت “كاتێك كە گوێ لە قسەی دەگرین، لە نێزیك ئاگرەوەین و لەم حاڵەدا هەم گەرمای سووتێنەر و هەم ڕووناكی سەرنجڕاكێشی ڕوحی هەست پێدەكەین و ئەو كاتە لێی تێدەگەین كە تەسلیمی ئاگربازیی پڕ لە جادووی زێدەڕۆ و دژە گۆیییەكانی بین”.

هۆكارێكی دیكەی پێویست و دژواری ڕێگا دۆزینەوە بۆ فەزای ئەندێشەی نیچە ـ كە لە هەمان كاتدا ڕەنگە پێشاندەری هێز و جوانی گیانی كەلامی ئەم فەیلەسووفەش بێت ـ جێنەگرتنی فەلسەفەی ئەو لە دابەشكاری دیسپلینی پشت ئەستوور بەسەر سیستەمەوەیە: “مەبەستی نیچە لە نووسینی فەلسەفەی خۆی، بەیانكردنی شتە تایبەت و یەكتاكانە، نەك كاروباری گشتی یا نێوەند. ئەو دەخوازێت ئەوەی كە پەیگر و نەچەسپیو و ئاڵۆز و بێ چوارچێوەیە، لە هەموو سەرووتریش، سروشتی تاكی ژیان بپارێزێت.. یەكگرتوویی هزری ئەوەندە بۆی گرنگ نییە”.

لەم ڕوەوە ناتوانرێت نیچە و هزرەكەی لە هیچ جۆرە سیستەمێكدا جێ بكرێنەوە و فەلسەفەكەی بخرێتە نێو چوارچێوە پلەبەندییەكانەوە “ناتوانرێ فەلسەفەی نیچە بە ئاسانی بۆ بەشگەلی وەك بان سرووشت، مەعریفەناسی، مۆراڵ، جوانیناسی و بواریەكانی دیكە دابەش بكەین. بۆ نموونە ئەخلاقی ئەو نە بە شێوەیەكی تەواو پێگەیشتوانەیە و نە دژی عەقڵگەراییە. توخمی پۆزیتیڤیزمی تەنیشت بە تەنیشتی مەیلی ئیگزیستانسیالیستی خۆی ئاشكرا دەكات”.

 لەم ڕوەوە ئەتوانرێ فەلسەفەی نیچە هەم بە جۆرێك لە ئیگزیستانسیالیزم و هەم بە ڤیتالیزم و هەم بە فەلسەفەی هێز و دەسەڵات.. بزانرێت.

سەرچاوە دێرینەکان

لەم بەشەدا هەوڵ دەدەین بنەماو بناغەی هزری نیچە ـ كە هەمووكات بە سووكەبژێرەگۆیی (aphorism) دەنووسێت ـ بە سەرەنجدان بە بنەما و ئامۆژەگەلێ كە لە بەرهەمەكانیدا هاتووە، ڕاڤە بكەین و لە بواری ڕەچەڵەكناسی و دێرینەناسییەوە سەرەنجێكی بۆ هەڵخەین.

یۆنانییەكان، ڕەشبینی و هونەر

نیچە لە یەكەمین كتێبی خۆیدا، لە دایكبوونی تراژیدی لە ڕۆحی موسیقی (١٨٧٢)، تیۆریگەلێکى لەمەڕ لە دایكبوون و مەرگی تراژیدی یۆنانی باس کردووە. زێتر لە هەر شتێكی دیكە، نیچە لەم پەرتووكەی خۆیدا مانایەكی نوێ لە ڕۆحی یۆنانی ئەخاتەڕوو. ئەو لە سەرەتادا، چیرۆكی گفتوگۆی پاشا (میداس) و (سیلنۆس ـ Silcuns)ی زانا، هاوسەفەری (دیۆنیزۆس ـ Dionysus) دەگێڕێتەوە كە پاشا بە پێداگری لێی دەپرسێت “چ شتێك بۆ مرۆڤ لە هەموو شتێك باشتر و دڵخوازترە” و سیلنۆسیش لە وەڵامدا دەڵێت: “شتێك كە لە هەمووان باشترە و لە دەست وێڕاگەیشتنی تۆ هەمووكات دوورەو ئەویش لەدایكنەبوون، هیچبوون و دواجار ئەوەی كە بۆ تۆ لە هەموو شتێك باشترە، زووتر مردنە”.

نیچە نەك تەنها هونەر بە تەنیا ئامرازی ئاراستەكردنی ژیان دەزانێت، واتە بەڵكو وەك هێزێكی ڕزگاریبەخش و ڕزگاركەریش دەیبینێت

لە ڕاستیدا نیچە بە گێڕانەوەی ئەم ئەفسانە كۆنەی یۆنان، لەمەڕ سیلنۆس كە دەڵێت بۆ فەناخوازان لەدایكنەبوون باشترە لە لەدایكبوون، ڕوانگەی واقعگەرایانەی یۆنانییەكان بۆ پرسەكانی بوون و هەستی ڕەنج و سەغڵەتی ئەوان و لە ئەنجامیشدا دیدێكی ڕەشبینانە كە بۆ ژیان هەیان بوو، پێشان دەدات. نیچە ئەم (فەیلەسوفی ژیانە)، هەروەك یۆنانییە كۆنەكان بە ئاگا بوو لە ترس و پووچی ژیان و ئەو خۆف و ترسەی كە مرۆڤ هەستی پێدەكرد و تووشی دڵەڕاوكێ و لەرزین دەبوو، بەڵام ئەندێشەی نیچە وەك شۆپنهاورە نییە كە پێداگری لەسەر نەفیكردنەوەی ژیان دەكات. نیچە فەیلەسوفێكی (بەڵێگۆ) و قەبووڵكەری ژیانە: “بەڵێگۆییەكی باڵا، لە دایكبووی لێوڕێژی و فراوانی، بەڵێگوتنی بێ شەرت و مەرج بە ژیان، تەنانەت بە ڕەنج و ئازار و گوناه و بە هەر شتێك كە لە بووندا نادیار و غەریبە…”.لەم ڕووەوە، نیچە ناتوانێت ئەم ڕوانگە نهلیستییە (پووچگەرایانە)ی سیلنۆس قەبووڵ بكات و ژیان لەبەر هۆكاری پووچیەتی نەفی بكاتەوە، هەروەك ئەوەیكە یۆنانییە كۆنەكانیش وەهایان نەكرد. نیچە بە لێكۆڵینەوەی سەرچاوە مێژوویی، فەلسەفی و ئوستورەناسییە دراماتیستەكانی یۆنانی، كلیلی ڕێڤەكەری ئەم ڕازە سەیرەی مرۆڤ دەدۆزێتەوە، واتە ئەوەی كە توانی یۆنانییەكان بەسەر ئەم ڕەشبینییەدا سەرخات: “هونەر و هیچ شتێك جگە لە هونەر! ئەمەیە ئەو ئامرازە سەرەكییەی كە ژیان بۆ ئێمە هەموار دەكات، ئەو ڕكێشییە گەورەیەی كە ئێمە ڕازی دەكات بە ژیان. ئەو بزوێنەرە مەزنەی ژیان.. بەهێزتر لە ڕەشبینی، (خودایی تر) لە حەقیقەت…”. نیچە نەك تەنها هونەر بە تەنیا ئامرازی ئاراستەكردنی ژیان دەزانێت، واتە تەنها ئامرازێك كە بە هۆیەوە بەسەر ترس لە ژیان و پووچیەتی ئەو ژیانەدا سەربكەویت، بەڵكو وەك هێزێكی ڕزگاریبەخش و ڕزگاركەریش دەیبینێت:

هونەر وەك ڕزگاریی پیاوی زانست ـ ڕزگاری ئەوانەی خەسڵەتی ترس خوڵقێن و چۆن و بۆچی قەبووڵكەری وجود دەبینن و دەخوازن ببینن، پیاوانی ناسینی تراژیك. هونەر هەروەك ڕزگاریی پیاوی كار ـ ڕزگاركردنی ئەوانەی نەك تەنها خەسڵەتی ترس خوڵقێن و چۆن وبۆچی قەبووڵكەری بوون دەبینن، بەڵكو دەیكەن بە ژیان و دەیانهەوێ بیكەن بە ژیان، مرۆڤی تراژیك شەڕخواز و قارەمان. هونەر وەك نەجاتی ڕەنجدیتوو، هەروەك ڕێگایەك بەرەو ڕووی حاڵاتێك كە تیایاندا ئازاردیتوانی موراد و مەقسودە، گۆڕان بە شێوە دەدات، بە خودایەك دەگات، شوێنێك كە ڕەنجدیتوویی ڕووكارێكە لە مەستییەكی مەزن.

كەواتە (هونەر) ڕازی سەركەوتنی یۆنانییەكان بوو بەسەر ڕەشبینیدا و ئەمەش قوڵترین نیشانەی درامی یۆنانییە، چونكە “درام دووبارە دیتنەوەی بژارەكان و كردەكانی دیۆنیزۆسییە…”. (لەدایكبوونی تراژیدی) كە لە هونەر و بە تایبەت لە موزیكدا بەوپەڕی خۆی دەگات.

ئەگەرچی یۆنانییەكان بە ئاگابوون لە ترسناكی و مەترسی ژیانی مرۆیی و سروشتی ڕاستەقینەی جیهان و لە ڕەنج و دەردەكانی ئاگادار بوون، بەڵام خۆیان نەدایە دەست ئەم ڕەشبینییە و ڕووی خۆیان وەرنەگێرا لە ژیان. ئەوان سوودیان لەم دەردی ئاگاییە وەرگرت، دەستیان دایە داهێنانی هونەری و ژیانی خۆیان لەگەڵ جیهان وەك دیاردەیەكی جوانیناسی ڕێكخست. ئەوان هەوڵی باشتر و جوانتركردنی ڕووخساری جیهان و ژیانی مرۆیان دەدا تا لەم ڕێگایەوە بتوانن بە جیهان و ژیان وەك دیاردەیەكی جوان بڵێین (بەڵێ)، چونكە “هونەر ئەم دڵنیایی بان سرووشتییە بە مرۆڤ دەبەخشێت كە سەرەڕای گشت گۆڕانە ڕووكارییەكان، ژێرخانی شتەكان هەمان ژیانە كە بە هێز و چێژێكی پاكەوە دەچێتە پێش”. هەر لەم ڕووەوەیە نیچە باوەڕی وەهایە: “هونەر نەك ئەخلاق دەبێت بە چالاكی دروستی بان سرووشت یا میتافیزیكی مرۆڤ بزانین.. وجوودی جیهان تەنها وەك دیاردەیەكی هونەری جێگای قەبووڵكردنە”.

نیچە ئەم ڕەشبینییەی یۆنانییەكان ـ كە توانای قەبووڵكردنی ژیان سەرەڕای ڕەهەندە ترسناكەكانی هەیە ـ بە (رەشبینی هونەرمەندانە) یا (رەشبینی بەهێزانە) ناودەبات، واتە ڕەشبینییەك كە دەبێتە هۆی بەرهەڤكردنی بیرمەند یا هونەرمەندێك كە لە لێورێژی ژیان ڕەنج دەكێشێت و لە ڕەشبینی مەزهەبی ئەخلاقی، كە ڕێك ئاوەژووی ڕەشبینی هونەرمەندانەیە بە جیاواز دەزانێت، واتە دەبێتە هۆی ئەوەی ڕەشبینییەك (كە نەك زادەی ڕێژە و ئەفڕاندن، بەڵكو وێرانگەری) و بێنیازی بەڵكو لە ئەنجامی هەژاری و پێویستییەوەیە. نیچە ئەم ڕەشبینییە بە نیشانەی پەستی دەزانێت، چونكە مرۆڤ لەم حاڵەدا “حیكمەتی ئیزەدی دارستان، سیلنۆس تێدەگات و دەكەوێتە هێڵنجدان و تەنها هونەر دەزانێت كە چۆن چۆنی ئەم ئەندێشە هێڵنجئاوەرانە لەمەڕ بەخشینەوە یا پووچیەتی بوون بگۆڕێت بۆ لێكدانەوە گەلێك كە بتوانرێ بە هۆیانەوە درێژە بە ژیان بدرێت”. 

هەروەك پێشتر ئاماژەی پێدرا، نیچە دژی ڕوانگەی نیهلیستی (پووچگەرایی) سیلنۆسە و ڕەشبینی ئەو لەگەڵ ڕەشبینی سیلنۆس جیاوازە، چونكە: “هەرچەندە كە مرۆڤی هۆمەری سەبارەت بە ترسناكی و وەحشەتی وجوود ناسینی پەیداكردبوو، تەواو ناچاربوو بۆ ژیان كە لە نێوان خۆی و ئەو ترس و وەحشەتە خەیاڵی درەوشاوەی لەدایكبوونی ئاڵمپی لە جێگای دابنێ.. خوداكان بەم شێوەیە هۆكاریان بۆ مرۆڤ ئاراستە دەكرد، چ خۆیان دەیانبێ و هەر ئەوەیە تەنها شێوەی ڕازیكەری خوداناسی بەڵگەدار، بوون لە گزینگی خۆری درەوشاوەی خودایان هەمان ئەو شتەیە كە هەموان لە خودی خۆیاندا خوازیاری و دڵگرانی ڕاستەقینەی مرۆڤ هۆمەری لەوێدایەكە لە تەمەنی بچوكدا لەم خۆرە درەوشاوە تایبەتە جێماوە، كەواتە هەنووكە بە هەڵگێرانەوەی حیكمەت سیلنۆس ئەتوانرێ بگوترێت كە بۆ مرۆڤی هۆمەری، مەرگی بە زوویی خراپترینی شتەكانە و خراپتر لەوە كە ڕۆژێك بمرێت”.

لە بنەڕەتدا تراژیدی ڕێك نیشانەی ڕەشبین نەبوونی یۆنانییەكانە

هەروەك بینیمان یۆنانییەكان سوودیان لە ڕەشبینی بۆ سەركەوتن بەسەریدا وەردەگرت “یۆنانییەكان دابڕانیان دا بە ڕەشبینی ـ بەسەریدا سەركەوتن.. هەر لە بنەڕەتدا تراژیدی ڕێك نیشانەی ڕەشبین نەبوونی یۆنانییەكانە”. یۆنانییەكان هونەرمەندانی تراژیك بوون، نیچە واتای تراژیك و ناسین لەمەڕ دەروونناسی تراژیدیا (لە دەمەو ئێوارەی بتەكان) باس دەكات و لەم مانایەدا خودا بە “هەوەڵێن فەیلەسووفی تراژیك” لە قەڵەم دەدا كە بەرامبەردانراوی تەواو و دژە جەمسەری (فەیلەسووفی ڕەشبین):

بەڵێگوتن بە ژیان تا غەریبترین و دژوارترین پرسەكانی، ژیان ـ خوازیاریەتی كە باڵاترین چەشنەكان دەكاتە قوربانی سرووشتی خۆنەویستی خۆی، من ئەمەم ناو ناوە دیۆنیزۆسی و ڕێگای چوونە ژوورەوە بۆ دەروونناسی شاعیری تراژیكم تێدا دووبارە ناسییەوە. نەك بۆ ڕزگاربوون لە چنگی ترس و بەزەیی، نەبۆ پاڵاوتنی خود لە سوێریەكی مەترسیدار بە خاڵیكردنی توندی ئەو ـ بەو شێوەیەی كە ئەرەستۆ بە هەڵەی دەزانی ـ بەڵكو بۆ ئەوەی لەوپەری ترس و بەزەییدا خودی كەسەكە لە چێژی جاویدانەبوون، بوونی دەست دەكەوێت، چێژێك كە چێژی وێرانكردنیش دەگرێتەخۆ.

لەم ڕووەوە هەروەك گوتمان یۆنانییەكانیش ئەم هونەرە تراژیكەیان هەبوو، تایبەتمەندییەك كە فێری ئەوانەی كرد تا بە چ شێوەیەك خۆیان و ژیانیان ڕزگار بكەن: “یۆنانی كەسێك بوو شیاوی ئازاراویترین و قوڵترین ڕەنج و دوای ڕووبەڕوبوونەوەیەكی دلێرانە لەگەڵ كاولكاری ترسناكی مێژووی جیهان و هەروەها بێ بەزەیی سروشت و بوون، لە مەترسی ئارەزووكردنی نەفی بوداگەرایانەی خواست خۆی دەبینییەوە. هونەر، ئەو، و لە ڕێگای ئەوەوە ژیانی ڕزگاركرد”.

نیچە ڕوانگەی ئەفلاتوون و ئەرەستۆی تراژیدی نەفی كردەوە، چونكە بە ئەخلاق باوەرانەی دەزانین هەروەها لەم بارەوە لەگەڵ شۆپنهاوەر دژ بوو، چونكە بە پێ ڕوانگەی شۆپنهاوەر “تراژیدی بە مانای پرۆسەیەكی جیایە، غەریزەی ژیان خۆی لە ڕێگای غەریزەی هونەرییەوە لەناو دەبات و شۆپنهاور لەو قسەیەی كە دەیگوت هەندێك لە بەرهەمە هونەرییەكان لە خزمەتی ڕەشبینی دان بە هەلە دەزانی، چونكە بە بروای نیچە تراژیدی تەسلیم بوون فێرناكات پێشاندانی شتی ترسناك و چۆن و بۆچی خوازی نێو غەریزە لە خزمەتی هێزو گەورەیی لە هونەرمەندێكدا ئەو لێیان ناترسێت وەها بە ناوی هونەری ڕەشبینانەبوونی نییە هونەر دەسەڵمێنێت نەك نەفی بكاتەوە…

غەریزەی نیچە لە ئاراستەیەكی دژ لەگەڵ شۆپنهاوەر دەڕوات بە لایەنی ئاراستەكردنێكی ژیان تەنانەت بە ترسناكترین نادیارترین و درۆزنانەترین شێوە.

بە شێوەیەكی گشتی غەریزەی نیچە لە ئاراستەیەكی دژ لەگەڵ شۆپنهاوەر دەڕوات بە لایەنی ئاراستەكردنێكی ژیان تەنانەت بە ترسناكترین نادیارترین و درۆزنانەترین شێوە. هەر لەم ڕووەوەیەكە نیچە خۆی بە یەكەمین كەس دادەنێت كە تراژیدیكی دۆزێبێتەوە. نیچە لە پاری حەوتەی لەدایك بوونی تراژیدیدا تراژیدی بە شتێك دەزانێت كە لە شارەزاییەك لە ترس و بووچی تەواوی وجود (بوون) و لە ناو ئومێدیەكی قوول لە دایك بووە كە تەنها جوانی باڵای تراژیدیە گەورەكان دەتوانێت خۆشیەكی دیونیزوی تەواو بەرهەم بهێنێت بۆ ڕزگاری مرۆڤ و هەروەها مانای تراژیدیش لە ڕزگاری دلەراوكێ ترسناكەكان دەزانێت كە مەرگ و زەمەنمان تیا بەرهەف دەكەن.

بەم شێوەیە ئەو هونەرەی كە ڕەمزی سەركەوتنی یۆنانییەكان بوو لە بەرامبەر ڕەشبینی هونەری تراژیدیك دیونیزۆمی لەوەوە كە نیچە خەرمانی باڵا (متعالی) هەروەك (هێرش و سەركەوتنی هونەرمەندان لەسەر ترس) وە بەرچاو دەگرێت ئافەرین بە یۆنانییەكان دەڵێت لەبەر ڕووبەرووبوونەوە دلێرانەكەیان لە بەرامبەر ترس لە سرووشت و مێژوو، چونكە ئەوان بە دوای شوێنگە و پەنایەكەوە نەبوون لە نەفیكردنی بۆ ڕاگەریانەی خواست هەروەك ئەوەی كە شۆپنهاوەر ڕەفتاری پێ كرد بەڵكو لە بری ئەوە تراژیدیان ئەفراند تا بە هۆیەوە بتوانن ژیان سەرەرای گشت شتەكان هەروەك دیاردەیەكی جوان پەسەند و تەئید بكەن ئەگەر بمانەوێت خۆمان بدەینە لێكۆلینەوەی سەرچاوەی هونەری درامی یۆنانی دەتوانێت بە شێوەیەكی گشتی دوو سەرچاوەی جیاوازی بۆ وەبەرچاو بگرین یەكیان سەرچاوەی (ئاپۆلۆنی Apollo خودای ڕووخسار و خەون و خەیال) كە خاوەن دەركەوتەی وەك خۆ خوانەی ئاسوودەی دیسپلین و ئەندازەیە و نوێنەری هونەری پەیكەرتاشی و بیناسازی یۆنانییە و ئەویتریشیان سەرچاوەی (دیۆنیزونی) هونەرەكی و تاسەری لە بۆنە سەما بە كۆمەلەكان و لە سەرووی هەمووشیانەوە لە موزیكدایە واتە هونەر تیایدا بە شێوەی مۆسیقایی و جوڵانەوەی بە دەردەكەوێت.

ئەم دوو سەرچاوە جیاوازانەی هونەر سەرەنجی لەگەڵ دوو ڕوانگەی جیاواز بۆ ژیانە هەریەكەیان سەلماندنی لەسەر خودایەكی ئالەمپی یەكە بە دەستی یۆنانییەكان لە دوو جەستەی ئیلاهی دیونیزۆس و ئاپۆلۆنی دەرخراون ئەگەر بێت و ڕوانگەی ئێمە بۆ ژیان ببێتە هۆی دروستبوونی ترس و مەترسی و ڕەشبینی و بەم شێوەیە (نا) بە ژیان بڵێت و بۆ ڕاكردن لەم ڕوانگە پووچگەراییە (نیهلیستیە) پەردەیەك لە وەهەم خەون و خەیاڵ بكشێن بە ڕووخساری ڕاستیدا ئەوا ئەو ڕێگایەی كە گرتوومانەتەبەر ڕوانگەرەكی ئاپۆلۆنییە بەڵام ئەگەر بێت و ژیان سەرەرای گشت زۆلم و زۆری و ترسەكەی سەركەوتوانە بگرینە باوەشی و سەرەرای گشت ڕەنج و ترسەكانی (بەڵێ)ی پێ بڵێین ئەوا بە دیدێكی (دیونیزۆنی) سەیری ژیانمان كردووە بە زیادكردنی ئەوەی كە (ئاپۆلۆن) و (دیونیزۆس) بۆ نیچە هەریەكەیان وێنایەكن لە (ژنایەتی) و (پیاوەتی) وەبەر چاوگرتنی ڕوانگەی ئاپۆلۆنی لە كولتوور، بیر، هونەر و سیاسەت و دەكێشێتە سەر (ژن سیفەتی) و هەنووكە ئەو كە وەپێشچاوگرتنی ڕوانگەی دیونیزۆس یارمەتی (پیاو سالاری) دەكات لێرەوە كە بەرامبەری ژن و پیاو لە بەرامبەر ئاپۆلۆن و دیونیزۆس ببینن.

سوود وەرگرتنی نیچە لە وشەگەلی وەك (ژن سیفەتی) یا (پیاوەتی) تەنها لەبەر تایبەتمەندی و كاریگەری ئەم وشانەیە كە لە ژیانی ڕۆژانەدا هەیانە

نیچە لەو بروایە كە كولتووری ئێمە و بەها حاكمەكان لەسەری بە تەواوی لەگەڵ توخمی (ژنانە) تێكەڵاون و هەر شتێكی كە مانای پیاوەتی و دیونیزۆس بێت بێ كاریگەری كردووە. بەڵام ئەوەشمان لە بیر بێت كە سوود وەرگرتنی نیچە لە وشەگەلی وەك (ژن سیفەتی) یا (پیاوەتی) تەنها لەبەر تایبەتمەندی و كاریگەری ئەم وشانەیە كە لە ژیانی ڕۆژانەدا هەیانە ئەگەرچی نیچە بە توندی ژنان و هەندێك لە دیاردە نەریتییەكان دەخاتە بەر ڕەخنە و سەركۆنەی كردووە بەڵام لە ئەندێشەی ئەودا پیاوگەلی زۆر هەنە كە (ژن سیفەت)ن و ژنانی زۆر هەن كە (پیاو)ن ئەمە گرفتێكە لە زماندا چ زمانی ڕۆژانە و چ زمانی زانستی هەیە بە قسەی فوكۆ ئەمە زمانێكی نێرەمووكی (ژن و پیاوی) نییە بەڵكو پەیوەندی دەسەڵات و پێكهاتە كولتووری سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان كاریگەریان لەسەر داناوە لە بەشەكانی دواییدا بابەتی زێتر لەم بارەوە دێت زیادكردن بەمە لە دایكبوونی تراژیدی بە یەكگرتن و كۆبوونەوەی دوو هێزی ئاپۆلۆنی و دیونیزۆس هەیە كە دەریخسێت (هەروەك لە دایكبوون و زان لەگەلی دوانەیی ڕەگەزەكان) و نەبوونی یەكێ لەم دووانە یا سەركەوتنی یەكیان بەسەر ئەویتریان بە تراژیدی كۆتایی دێت ئێمە ئەم سەركەوتن و هەروەها مەرگی تراژیدیش بە دەركەوتنی سوکرات و دوای ئەویش بە دەركەوتنی مەسیحیەت دەبینین هەنووكە زیاتر دەچینە سەر ئەم دوو سەرچاوە جیاوازەی هونەرو ئەم دوو خودا كۆنە.

ئاپۆلۆن و دیونیزۆس

نیچە لە كتێبی لە دایكبوونی تراژیدی لە ڕۆحی موسیقی بە ئیلهام وەرگرتن لەم دوو پەیكەرە ئیلاهییە كۆنە واتە ئاپۆلۆن و دیونیزۆس دوو جۆرە كولتوور لێك دەناسێنێ و سوکرات بە بنەمای ئەم پۆلێنبەندیە دادەنێت كولتووری بەر لە سوکراتی واتە هەمان كولتووری هێلێنی یۆنانییە سەرەتاییەكان و كولتووری دوای سوکراتەكە هەتاوەكو كولتووری (مودێرن)ی ئەورۆیی ئێمە دەگرێتەوە نیچە پێداهەڵدەری كولتووری پێش لە سوکراتە و كولتووری دوای ئەو بە توندی دەخاتە بەر ڕەخنە و سەركۆنەكردنەوە، نیچە دەركەوتە و دیمەنی كولتوورو شارستانیەتی پێشوو بە (دیونیزۆس) و دەركەوتە و دیمەنی كولتوور و شارستانی دواتر بە ئاپۆلۆن دادەنێ هەنووكە دەبێت ببینین كە بە ڕاستی ئەم دوو وشەیە واتە ئاپۆلۆنی و دیونیزۆس مانایان چییە كە سەرتاسەری فەلسەفەی نیچە بە یارمەتی ئەم دووانەوە باشتر دەتوانین تێبگەین.

ئاپۆلۆن خودای وەهم و خەیاڵەكان نوێنەری ڕێرەوی عەقڵانی و دیسپلینی لوجێكی و شارستانیە، خودای ئاشتی و ئارامی و جوانی پەرەستی كە تیایدا هەموو شتێك خاوەن ئەندازە و شێوەیە پێگەیشتوویی ئەو و بیناییە و هونەرەكەی پێشاندەری عالەمی مانا و مەبەست و قەڵەمڕەوی ڕووخسارە دیارەكان، ڕووناكی، ڕەنگ و خەیاڵە، لەم ڕووەوە عالەمی ئاپۆلۆنی دنیایەكە ژنانە، دنیایەكی خەیاڵاویانە و جوانی دەروونی خەیاڵ، ئەو خودای پەیكەرتاشی و وێنەكێشانە و وێنەیەكە لە بنەڕەتی تاك گەرایی نیچە پێناسەی خۆی بۆ ئاپۆلۆن بەم شێوەیە دەخاتە ڕوو: “وشەی ئاپۆلۆنی بەو مانایە دێت تەواو، بە تاكی ناسراو، بە هەر ئەو شتەی كە سادە دەكاتەوە خاوێن دەدات بەهێز، ڕووناك، ڕوون و ئاشكرا بەرهەڤ دەكات ئازادی لەژێر سێبەری یاسادا”.

دیونیزۆس خودای سەرمەستی و بەختەوەری، خودای خۆشی و زەوق و غەریزەی نایاب، ئەو خودای سەما و ئاواز، موزیك، درام و تراژیدییە، پێشوازیكەری ڕەنج و مەترسی و خودای وەحدەتی ئەزەلییە لەگەڵ سرووشت و خاڵی بەرامبەری تاكایەتییە (تاك گەراییە) ئەو پاڵنەری جۆری مرۆڤە بە ڕزگاركردنی خود لە تاكایەتی و كەسایەتی مرۆیی و ئەو لە هێزی یەكانگیری ژیان غەریزە و شەهوەتە، بلیمەتی ئەو موسیقایی و جوڵانەوەیە، عالەمی دیونیزۆس دنیایەكی پیاوانەیە، نیچە خۆی دیونیزۆس بەم شێوەیە پێناسە دەكات: وشەی دیونیزۆس بە مانای دەرچوون لە یەكگرتن، ئارەزوو بۆ ئەوپەری كەسایەتی ڕۆژانەیی كۆمەڵگا ڕاستی لەنێو گەردەلوولدا بە لەرزۆكی لێوڕێژی پر لە ناخۆشی و دەرد و رەنج بۆ دەروونی شێوەی ڕەشك تر پرنز و دڵنیاییەكی گشت تایبەتمەندی ژیان هەروەك شتێك كە هەر خۆی دەمێنێتەوە ڕێك بە هەمان ئەندازەی بە هێزی، ڕێك بە هەمان ئەندازەی بەختەوەری، لە ماوەی هەر گۆڕانێك دابەشكردنی گەورەی وەحدەتی وجوودی شادی و غەم كە تەنانەت ترسناكترین و قەبووڵكردنی بێ ئەملاو ئەولای چۆنیەكانی ژیان بە باشە دادەنێت ئیدارەی جاویدانی بۆ منداڵ خستنەوە، بۆ زگپری، بۆ گەرانەوە هەستی یەكانگیری پێویستی بەرهەڤگردن و وێرانی.

نیچە لە لە دایكبوونی تراژیدیدا زۆر كاریگەرە بە شۆپنهاوەر و كتێبەكەی واتە جیهان هەروەك ئیرادە و وێناكردن دانانی جیهان وەك ئیرادە و وێناكردن لە ڕوانگەی شۆپنهاوەر، سەرچاوەی هزری نیچە لە زانینی دیونیزۆس هەروەها دەركەوتە و ڕووخساری ئیرادە و ئاپۆلۆن هەروەك ڕووخسار و بەرچاو هێزی بەرامبەریەتی نێوان مەیلی دیونیزۆسی و ئاپۆلۆن و لە دایكبوونی تراژیدی، بەرامبەری شۆپنهاوەر یەكە لەنێوان ئێرادە و وێناكردن دایە هەرچەندە كە نیچە لەم كتێبەدا پێشان دەدات كە سەربەخۆیە و لە شۆپنهاور.

هەروەك پێشتر ئاماژەی پێدرا نیچە دوو كولتوور لە بەرامبەر یەكتر دادەنێت كولتووری دیونیزۆس و كولتووری ئاپۆلۆنی، كولتووری دیونیزۆس هەمان ئەو كولتوورەیە كە پشت ئەستورە بە ڕەشبینی بە هێزانە و كولتووری بەهێز و چستوو و چالاكە واتە هەمان ئەو تایبەتمەندیەی كە كولتووری مودێرنی ئێمە پێكهاتووە لە توخمەكانی ئاپۆلۆنی و سوکراتی لێی بێبەرییە.

نیچە هەروەها لەسەر ئەو باوەرەیە كە مەسیحیەت ئەم ڕاكردنی ژیانەیە لە ترس و بەدبەختی كە ئێمەی كردووە. خۆی یەكێكی دیكەیە لە توخمەكانی ئاپۆلۆنی و سوکراتی لەگەڵ مەسیحیەتدایە كە شۆڕشی ئەخلاقی كۆیلەكان دەست پێدەكات و خواستە خواریین و سەرووییەكانیان بە بەهاوشكۆمەندی دەناسێنرێن كەواتە لێرەدا دیونیزۆس كە هەتاوەكوو هەنووكە لە بەرامبەر ئاپۆلۆن بوو، هەنووكە ئیتر لە بەرامبەر مەسیحی لە خاچدراودا ئەوەلێتیت دوژمنەكان بە ئاشكرایی ناسێنراون سوکرات و ئەفلاتوون و مەسیحیەت نەك خودی مەسیح.

نیچە لەو باوەرەدایە كە گەورەیی و شكۆمەندی هونەری تراژیدی یۆنانی بە سەركەوتنی ئاپۆلۆنی بەسەر دیونیزۆس كۆتایی و لە ڕاستیدا مەرگی تراژیدی دەستی پێكرد لەبەر ئەوەی كە لە دایك بوونی تراژیدی و كرداری تراژیك جگە لەگەڵ ئاشكرا لە نێوان عالەمی ئاپۆلۆنی و عالەمی دیونیزۆس هەموار نیە ڕاستە كە گۆرانی هونەر لەگەڵ دوانە دیدی ئاپۆلۆن گەرایی و دیونیزۆس گەرایی پەیوەستە هەروەها كە لە دایك بوون لەگەڵ دوانەیی جنسەكاندا، بەڵام ئەم دوو غەریزە جیاوازە و ئەم دوو عالەمە بەرامبەریەكییە لە شەرێكی ئاشكرا بەرامبەر یەكدا بەسەر دەبەن.

 “تا لە ئەنجامدا بەهۆی موعجیزەی بان سرووشتی سەرچاوەگرتوو لە (ئیرادەی) یۆنانی یەكگرتوو دەركەون و لەم یەكیەتییەدا، دواجار شێوەیەك لە هونەر، واتە تراژیدیای ئاتێنی بەرهەڤ بكات كە بە هەمان ئەندازەی ئاپۆلۆنی و دیۆنیزۆسییە”.

هەنووكە دەبێت ببینین كە بۆچی ئاپۆلۆن سەركەوت بەسەر دیۆنیزۆسدا و بەم شێوەیە كۆتایی هێنا بە تراژیدیا؟ هەر بەو جۆرەی كە نیچە خۆی دەڵێت ئەمە پرسیارێك بوو مێشك و بیری ئەوی داگیركردبوو:

لە بەرامبەردانانی دیۆنیزۆسی و ئاپۆلۆنی لە دەروونی گیانی یونانی، یەكێ لە مەتەڵە گەورەكانە كە هەستم كرد كێشراومەتە ناوی، هەر لەو كاتەوەی كە سرووشتی یۆنانییەكانم خستە ژێر سەرنجەوە. لە بنەڕەتدا، لە ئەندێشەی هیچ شتێك جگە لەمە نەبووم كە گریمانەی ئەوە لێبدەم بۆچی ئاپۆلۆن ـ باوەڕی یۆنانی دەبوایە لە ژێرزەوینی دیۆنیزۆسییەوە سەر دەرهێنێت، بۆچی یۆنانی دیۆنیزۆسی پێویستی بەوە هەبوو كە ببێتە ئاپۆلۆنی؟ واتە ئارەزوو و مەیلەكانی خۆی بۆ كاری ترسناك، چەند ڕەهەندی، نادیار و مەترسیدار بگۆڕێت بە مەیل و ئارەزوو بە ئەندازە و لەبار، سادەیی و جێبەجێكەر لە چوارچێوە و مانا.

هەروەك پێشتر ئاماژەی پێدرا، تراژیدی كۆی هونەری ئاپۆلۆنی و دیۆنیزۆسییە و سەرەڕای ئەمەش لە تراژیدیادا پێویست بە هەردووی ئەم دوو هونەرە هەیە. خودی ئەم دوو دنیای ئاپۆلۆنی و دیۆنیزۆسییەش، خۆیان پێویستیان بە یەكتری هەیە. دنیای ئاپۆلۆنی پێویستی بە دنیای دیۆنیزۆسی هەیە تا بە یارمەتی وەهم و خەیاڵ و خەونەكانی خۆیەوە زاڵ بێت بەسەر ترس و پانتایی دنیای دیۆنیزۆسی و پیشان بدات كە بە یارمەتی قەڵەمڕەوی جوانی ئاپۆلۆنی دەتوانرێت كۆتایی بە ڕەنج و ئازاری مرۆیی بهێنرێت. دنیای دیۆنیزۆسیش پێویستی بە دنیای ئاپۆلۆنی هەیە تا دژایەتییە دەروونییەكانی خۆی وەها لێبكات كە تەحەمولیان بكات، چونكە ڕزگاربوون لە كۆتی ڕەنج و عەزابەكانی خودای دیۆنیزۆس، تەنها بە یارمەتی ئاپۆلۆن دێتەدی.

دەركەوتنی سوکرات و سوکراتگەرایی بووە هۆی مەرگی تراژیدیا، چونكە هاوسەنگی و كۆی ئەو دوو هونەرەی لە نێو برد و هزری وشك و نیشتووی زانستی خستە جێگاكەیەوە.

دیۆنیزۆس دەخوازێت بە سەر غەمی خۆی بە وێرانكردنی دنیای ئاپۆلۆنی زاڵ بێت و بەم وێرانكردنە بگاتە بەختەوەری و شادمانی و ئەم دوو هونەرانە، خاوەن بەهای یەكسانن. دەركەوتنی سوکرات و سوکراتگەرایی بووە هۆی مەرگی تراژیدیا، چونكە هاوسەنگی و كۆی ئەو دوو هونەرەی لە نێو برد و هزری وشك و نیشتووی زانستی خستە جێگاكەیەوە. نهێنی هزری زانستی و سەرچاوەكەی دەبێت لە بیرۆكەی ئەفلاتوون و پەندی سوکراتییدا بۆی بگەڕێن. وەهمی زانست ئەوەیە كە دەتوانێت جیهان وەك خۆیمان پێ بناسێنێت و یا بیگۆڕێت. لە ڕاستیدا دەتوانرێ بوترێت كە زانست لایەنی خەیاڵاوی پڕ لە ڕاز و نهێنی جیهان ـ واتە لایەنی ئاپۆلۆنییەكەی و هەروەها لایەنی ئیرادە، دەسەڵات و هێزی جیهان ـ واتە لایەنە دیۆنیزۆسییەكەی لە نێو بەرێت و بەم شێوەیە كۆتایی بە تراژیدی بهێنێت.

سوکراتگەرایی

نیچە لە كتێبی (لەدایكبوونی تراژیایدی لە ڕوحی مۆسیقی)یەوە، بۆ یەكەمجار سوکرات بە ئامرازی پەستی و هەڵوەشانەوەی یۆنان ناساند و دوای ئەو ئەخلاقیشی بە نیشانەیەك لە بۆگەنیبوون و خراپی وەبەرچاو گرت. ئەو سەرەڕای ئەخلاق، لە مەسیحییەت، فەلسەفی ئەفلاتوون، فەلسەفەی شۆپنهاوەر و گشت ئیدەئالیزمەكان، وەك نیشانەی ئەم بۆگەنی و خراپییەی لەقەڵەم دان. پەستییەك كە بەهۆی سوکراتگەرایی ئەخلاق، دیالێكتیك و میانڕەوی دروست بوو كە هەموویان نیشانەی ماندووبوون و نەخۆشی و پەرشوبڵاوی پڕ لە هەرج و مەرجی پاڵنەرەكانەوەیە. (ئاوەز) دژی (پاڵنەر)، هەروەك هۆكارێك بۆ وێرانكردنی ژیان ڕەفتاری كرد، سوکرات (عەقڵ)ی گۆڕی بە ملهۆڕی تا پاڵنەرەكان و خودئاگاییەك كە بە هۆكاری نەخۆشی و بەرەو خراپەبردنی دەزانی ـ بكاتە كۆیلەی خۆی. سوکرات خۆی بە پزیشكێك دەزانی كە ئامادە بوو تا مرۆڤە نەخۆشەكان لە بگرەوبەردەی غەریزە و پاڵنەرەكان چاك بكاتەوە، لە حاڵێكدا بێئاگا بوو لەوەی كە دژایەتیكردنی غەریزەكان نە شەفابەخش دەبێت و نە بەختەوەركەر و ئاوەزداریەتی و زانایی لەم مانایەدا، خۆی جگە لە نەخۆشییەك، شتێكی دیكە نەبوو:

 “…ئاوەزداریەتی بە هەر بەهایەك، درەوشاوە هەروەك ژیان، سەرد، درەنگ كار، وشیار، بێ غەریزە، لە دژایەتی لەگەڵ پاڵنەرەكانی، خۆی شتێك نییە جگە لە جۆرێك نەخۆشی و بە هیچ شێوەیەك گەڕانەوە نییە بۆ (شكۆمەندی) و (ساغڵەمی) و (بەختباشی).. لە ڕووی ناچارییەوە شەڕكردن لەگەڵ پاڵنەرەكانی خود ـ ئەمەیە دەستووری ملهوڕی و لادان: تا سەردەمێك كە ژیان دەگاتە باڵا، بەختباشی و غەریزە یەكشتن”. 

سوکرات، ئەفلاتوون و فەیلەسووفەكانی دوای ئەو، هەركامەیان بە دیدێكی گومان و بە كەمزانینەوە، سەیری ژیانیان دەكرد و ژیانیان جگە لە ڕەنج و غەم بە هیچ شتێكی دیكە نەدەزانی، كارێكیان نەدەكرد جگە لە ماندووبوون لێی و دژایەتكردنی. سوکرات دەیهەویست دادوەری بەهاداریەتی ژیان بكات، بەڵام بە بڕوای نیچە، ژیان بەهایەكی لەجێ و عادیلانەی هەبوو و دادوەریكردن بۆ بەهاكانی، نەك هەر بەرەنجامێكی نابێت، خۆی نیشانەی گەمژەییشە: “ئەگەر فەیلەسووفێك بەم شێوەیە كێشەیەك لە بەهاداریەتی ژیان ببینێت، خۆی ڕەخنە و ئیرادەیەكە لە خۆی، واتە گومانێك لە ئاوەزداریەتی خۆی، نیشانەیەك لە بێ ئاوەزیەتی…”

نیچە غەریزە بە هێزی سەلماندنی و بەرهەڤكەر و وشیاری بەهێزی ڕەخنەگر و نەرێنی دەزانێت، لە حاڵێكدا كە “لە لای سوکرات غەریزە دەبێتە ڕەخنەگەر و وشیاری دەبێتە بەرهەڤكەر و ئەمەش لە لایەنی نایابییەوە جۆرێك لە سەرسوڕمانی و ناتەبایی حەقیقەتە…”.

نیچە، غەریزە بە هێزێكی سەلمێنەر و ئەفڕێنەر و هەندێكجاریش بە هێزێكی ڕەخنەگر و نەرێنی دادەنێت، لە حاڵێكدا كە “لای سوکرات غەریزە ڕەخنەگر و هۆشیاری ئەفڕێنەر دەبێت و ئەمەش لە ڕووی نایابییەوە، جۆرێك لە سەیروسەمەرەیی و نابەجێی حەقیقییە…”

عەقڵگەرایی لەگەڵ سوکرات، بەیانێكی تازەی بەخۆیەوە گرت. ڕێگایەك كە سوکرات بۆ هەڵسەنگاندن و داوەری ژیان گرتبوویە بەر و فێری خەڵكی دەكرد، (دیالێكتیك) بوو. بەر لە سوکرات ئەم ڕێگایە ڕێگایەكی لۆمەكەر بوو ـ بە تایبەت لە ناوەند و كۆڕە ئەشرافییەكانی یۆنان ـ چونكە بە بڕوای ئەوان، پیاوانی درووست و پیاوانی گەورە (هۆكار ناهێننەوە، بەڵكو بڕیار دەدەن). بە زیادكردنی ئەمە، كە سوودوەرگرتن لە دیالێكتیك ڕێگای مرۆڤە لاواز و عەوامەكانە كە ئیتر ڕێگاو چارەیەكیان بۆ نەماوەتەوە. كەواتە سوکرات زیاتر لە هەر شتێك بە پەروەردەی دیالێكتیك (زەوقی شەریفتری) شكست دا و (عەوام)ی كردە جێگرەوەی. نیچە دیالێكتیكی سوکرات بەجۆرێك لە ڕەقاویەت دەزانێت كە پێشاندەری ڕەنجدیتوویی و تووڕەییە كە سوکرات لە ئەشرافییەكان هەیەتی، كە ئەوانی كردبووە دڵدۆڕاو و دڵرفێنی خۆی. دەزانم كە سوکرات لە چینی خوارووی كۆمەلگا و لە عەوامەكان بوو و (گاڵتەجاڕی سوکرات)یش شاهیدی نوێنەرایەتی تاوانی ئەوە”. 

سوکرات كەسێكی خۆشبینە، چونكە تەنها باوەڕی بە كاری چاكە و لێكۆڵینەوەی ئەو كارە هەیە، بەڵام نیچە لەسەر ئەو باوڕەیەكە ناسینی باشە، ناسینی خراپەشە و خۆشبینی سوکراتییەكە بە لەتبوونی غەریزەكان كۆتایی دێت: “لەگەڵ سوکراتدا ئەو خۆشبینەی كە ئیتر هیچ شتێكی هونەرمەندانە ناگرێتە خۆی، ئامانجناسی و باوەڕ بەخۆدای باشە، باوەڕ بە مرۆڤی باشە، چونكە دەزانێت كە لەتبوونی غەریزەكان دەست پێدەكات”. و ئەم سێ فۆڕمە بنەماییەی خۆشبەختی كە لە قسە حەكیمانەكانی سوکراتدا گونجێندراون كە: (شكۆمەندی و داناییە، تەنها لە نەزانییەوە كە مرۆڤ گوناه دەكات و مرۆڤ بەشكۆمەندی و گەورەیی خۆشبەخت دەبێت، هەر ئەوەیە مەرگی تراژیدی)”. چونكە ئەم یەكسانییەی سوکرات، واتە: ئاوەز= مەزنی= بەختەوەری، بەو مانایە كە: “مرۆڤ ئەبێت لاسایی سوکرات بكاتەوە و بە دروستكردنی ڕۆژی هەمیشەیی ـ واتە خۆری ئاوەز، لەگەڵ مەیل و خواستە تاریكەكان بجەنگێت. مرۆڤ ئەبێت دووربین، ڕوون و درەشاوە بێت بە هەر بەهایەك: هەر جۆرە تەسلیمبوونێك لە بەرامبەر غەریزەكاندا، لە بەرامبەر ناوشیاری خود، مرۆڤ بەرەو خراپی دەكێشێت..”. 

نیچە بە پێچەوانەوە، خوازیاری فەلسەفەیەك بوو كە بەهۆی تراژیدینووسانی یونانی پێكهات، فەلسەفەیەك كە نابێتە شەریك لە دڵنیایی خۆشبینانەی سوکرات كە زانین، مەزنی و بەختەوەری بە جیانەبووەوە دادەنا و خۆی نەدەكردە قوربانی لێكدانەوە لۆجیكییەكانی ئەو، واتە هەمان فەلسەفەیەك كە خۆی وەك وێنا و سەرچاوەی هونەر بەكاردەبرد. بەم شێوەیە سوکرات كە خۆی پێشاندەرێكی ئاپۆلۆنگەراییە، بە بەرامبەركەیدا سەردەكەوێت كە دیۆنیزۆس (دیالێكتیك)ە و كۆتایی دەهێنێت بە تراژیدی و بەم شێوەیە كە دنیای ئاپۆلۆنی لەژێر زەوینی دیۆنیزۆسی سەر وەدەردێنێت: “دیالێكتیكی خۆشبینانە، بە قامچی پێوانەكانی خۆی، موزیك لەنێو تراژیدیا وەدەردەنێت، واتە جەوهەر و كرۆكی تراژیدی وێران دەكات و ئەم جەوهەرە وەدەست ناكەوێت، مەگەر ئەوەیكە پێشاندەرو دووبارە وێناكەرەوەی ڕووخسار بێت لە حاڵەتی دیۆنیزۆسی و وێناكردنی دیار بێت لە موزیك واتە جیهانێكی خەیاڵی كە لە سەرمەستی دیۆنیزۆسدا سەر وەدەردێنێ”. 

بەم شێوەیە (زانست) بووە جێگرەوەی (هونەر) و (ئاوەز)یش جێنشینی (غەریزە).

سەرچاوە:

زن در تفکر نیچە، نوشین شاهندە. انتشارات قصیدەسرا

The post ژن لە هزری نیچەدا appeared first on ژنەفتن.

ساڵی ١٩٣٧ بوو و لۆدویک ویتگێنشتاین تازە گەیشتبووە ماڵی “فانیا پاسکاڵ”، ماۆستا ڕووسییەکەی لە کامبرێج. ئەو هاتبوو تا ددان بە ڕۆڵی لە ڕووداوێکدا بنێت کە پتر لە دەیەیەک ویژدانی عەزاب دەدا.

زۆرینەمان دەزانین کە ددانپێدانان بوێری دەوێت، بە تایبەت کاتێ کە ددانپێدانان دەربڕی ڕەفتارێکی کەسەربار یان ڕەوشتێکی نابەدڵ بێت. ددانپێدانان ناچارمان دەکات لەگەڵ شتگەلێک ڕووبەڕوو بینەوە کە لە خۆمان و ئەوانی تر شاراوەن. ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ خۆفریودان هەروەها پێویستی بە گۆڕانی شەخسیش هەیە.

 ویتگێنشتاین، کە بە بڕوای زۆرێک کە بە گەورەترین فەیلەسوفی سەدەی بیستەمی دەزانن، کەسێک بوو بە قوڵی ڕاستگۆ، کە بێدرێخی ڕەخنەی لە خۆی دەگرت، کەسێک کە زۆرترینی تەمەنی سەرقاڵی خۆگۆڕان بوو. بەم پێیە سەیر نییە کە ناوبراو ددانپێدانانی بە ڕێگەیەک و شێوازێک بۆ هەڵهاتن لە خۆفریودان دەزانی.

سەرەڕای هەموو ڕێزێک کە ویتگێنشتاین لە مێژووی هزردا بە دەستی هێنابوو، کەسایەتییەکەی تەمومژێکە لە ڕەمز و ڕاز. لەگەڵ ئەوەشدا چەند سەرەداوێکی بیۆگرافیانە لێرەدا ڕێخۆشکەرە. ئەو کە دەرچووی پەروەردەکاری بۆ قۆناغی سەرەتایی بوو، لە ساڵی ١٩١٩ یەکسەر لە سوپای ئوتریش-مەجارێستان چوو بۆ ئوتریش و لەساڵی ١٩٢٠ تا ١٩٢٦ لەوێ وانەی گوتەوە. ئەو کە لەو بڕوایەدا بوو هەموو مەسەلە فەلسەفییەکانی لە کتێبی بە ناوی نامەی لۆژیکی فەلسەفی(Tractatus Logico-philosophicus) (١٩٢١) لێکداوەتەوە، هەموو سەرنجی خستە سەر باشبوونی خۆی(خودسازی). ئەو بە ئیلهام لە دیدێکی ڕۆمانتیکی خۆفێرکردن، کە تۆلستۆی لەنێو کار و ژیانی لەنێوان جوتیاران پێی گەیشتبوو، دەستی بە وانەبێژی لە ناوچە گوندییه هەژارەکان کرد.

ویتگێنشتاین لە دۆخ و هەلومەرجی جیاوازدا لەساڵی ١٩٣٠ بۆ هاوڕێیان و ئەندامانی بنەماڵەکەی ئیعترافی کرد، ددانپێدانانێک کە هەندێ جار بە نووسراو و هەندێ جار ڕووبەڕوو بوون. بەر لەوەی ئەو ڕۆژەی ساڵی ١٩٣٧ بڕواتە سەردانی “پاسکاڵ”، پێوەندی پێوە کرد و وتی دەبێ بەپەلە بیبینێ. ویتگێنشتاین بە ئاماژەدان بە ددانپێدانانی ژان ژاک ڕۆسۆ لەبارەی دزین، ئیعترافی کرد کە لە ماوەی مانەوەی لە ئۆتێرتال، دوایین لادێیەک کە تیایدا وانەی وتەوە، بەهۆی بەدڕەفتاری کچۆڵەیەکی تەمێ کردووە. کاتێ کە بەڕێوەبەری خوێندنگەکە -بە ئامادەبوونی کچۆڵەکە- لە ئەمی پرسیوەتەوە، ویتگێنشتاین ئینکاری کردووە.

ئەمە ئەو شتەیە کە پاسکاڵ دەیڵێ، بەڵام “ڕای مۆنک”، نووسەری کتێبی جێی باسی (ویتگێنشتاین: ئەرکی لێهاتوو- Wittgenstein: The duty of genius، گومانێکی جیدی لە گێڕانەوەکەی پاسکال هەیە. ئەو سەرنجی خوێنەران بۆ گێڕانەوەی بەسەرهاتی باسکراو، بەڵام جیاواز، لە زمانی “ڕۆڵاند هوت” یەکێ لە هاوڕێیانی ویتگێنشتاین ڕادەکێشێ، گێڕانەوەیەک کە ئەو پێیوایە باوەڕپێکراوترە.

هوت لە بیریەتی کە ویتگێنشتاین بە ڕەتکردنەوەی تۆمەتەکانی لە دادگاییەکەی (ڕووداوی هیدبایر Haidbauer incident) شایەتی درۆی دا. لە ساڵی ١٩٢٦ کوڕێکی یانزە ساڵە بە ناوی “یوزف هیدبایر” پاش ئەوەی کە ویتگێنشتاین لێی دا، بوورایەوە و لە هۆش چوو. ویتگێنشتاین کۆتایی بە دەرسەکە هێنا، کوڕەکەی بردە ژووری بەڕێوەبەری خوێندگەکە تا پزیشک پشکنینی بۆ بکات و، پاشان هەڵهات. ئەوەی کە ئایا ئەو چاوەڕێی پزیشکی کرد یان یەکسەر ڕایکرد جێی مشتومڕە. ویتگێنشتاین بێتاوان دەرچوو، هاوکارەکانی بەرگرییان لێکرد و تەنانەت داواشیان لێکرد کە لە وانەبێژی بەردەوام بێت. بەڵام ئەم ڕووداوە بووە پنتی کۆتایی پیشەیی مامۆستایەتی. وەک بڵێی هەستی نەدەکرد ئیتر بتوانێ بگەڕێتەوە. جیا لەوەیکە ویتگێنشتاین ددانی بە کام یەک لەم گێڕانەوانەدا ناوە، وا دێتە بەرچاو ئەوەی کە پتر ویژدانی ئەزیەت داوە توندوتیژییەکەی نەبووە، بەڵکو ناڕاستگۆییەکەی بوو.

ویتگێنشتاین کاتی قووڵبوونەوە لە ددانپێدانانەکەیدا لە ساڵی ١٩٣٧ نووسی:

“ساڵی ڕابردوو… خۆم کۆکردەوە و ئیعترافێکم کرد. ئەم کارە منی گەیاندە ئاوە زوڵاڵترینەکان… بەڵام ئێستاکانێ… من مەودایەکم لەگەڵ ئەو جێیەی کە پێشتر بووم، نییە. لە ڕادەبەدەر ترسنۆکم. ئەگەر نەتوانم ئەمە چارەسەر بکەم، دەبێ دیسان خۆم سەرتاپا لەو ئاوانە نوقم بکەم”.

لە یەکێ لە کتێبەکانی یادەوەری شەخسی ویتگێنشتاین، کە یادەوری پاسکاڵ و کەسە نزیکەکانی تریەتی، “ڕاش ڕێز” یەکێ لە خاوەندارەکانی میراتە فیکرییەکانی ویتگێنشتاین، دەربڕینی “لەڕادەبەدەر ترسنۆک” وەها ڕاڤە دەکات: ئەم دەربڕینە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەختیانەیە کە ویتگێنشتاین لە دیاریکردنی خۆفریودانەکانی خۆی بینیویەتی. خۆفریودانێک(self-deception) کە سەرچاوەکەی لە “سستی ئیرادە”ی بووە و “تەنیا بە یاریدەی بوێری چارە دەکرا”. شەهامەت و بوێری پێویست، کۆمەک دەکات تا ددانپێدانانەکانی ویتگێنشتاین بە کەڵک وەرگرتن لە خوازەی مۆنک(Monk)، وەک نەشتەرگەری خۆی بۆ زاڵ بوون بەسەر ترسدا ببینین. ویتگێنشتاین ناڕاستگۆیی لەگەڵ ئەوانیتردا بە ناڕاستگۆیی لەگەڵ خۆی دادەنا.

“ڕێز” هەروەها لەو بیرەوەریانەدا بە بیری دێتەوە کە ویتگێنشتاین، بە شێوەیەکی ئاسایی لەو ڕەخنە لە خۆگرتنانە توندانەدا، نیگەران بوو نەوەک جۆرێک “دێوەزمە” بێت. ئەم ڕەخنەیە زایەڵەی باسێکی ئەفلاتون لەبارەی ڕەسەنایەتی فەیلەسوف لە فایدۆرسە. سوکرات دەڵێ لە پەیڕەوی لە فەرمانێک کە لەسەر دیواری پەرستگای دێلفی لەسەر بنەمای ناسینی خود نووسراوە، بە هەڵەداچوو. ئەو ددانی پێدادەنێ: “بێهودەیە، کاتێک کە سەبارەت بە سرووشتی خۆم نەزانم، خەریکی مەسەلەکانی دیکەی بوونەوەرەکانی تر بم”. بەم شێوەیە سوکرات جەخت دەکاتەوە سەر کۆڵینەوە “نەک لەسەر ئەم شتانە، بەڵکو لە خۆم، تا بزانم من دێوەزمەم یان نا”. ڕووبەڕووبوونەوی ویتگێنشتاین لەگەڵ ناڕاستگۆیی خۆی، ڕێک وەک پەیدۆزی دێلفی بۆ خودناسی، پەیدۆزییەک بوو بۆ ڕەسەنایەتی.

“دژواری فەلسەفە “پتر لەوەیکە پێوەندی بە بیرەوە هەبێت، پێوەندیدارە بە ئیرادەوەیە”

فەلسەفە لای ویتگێنشتاین وەک سوکرات، هێندەی کە هەوڵێکی فیکری وو، مەشقێکیش بوو بۆ ڕاستگۆیی لەگەڵ خۆی. ویتگێنشتاین لە دەربڕینێکیدا لەنێۆ ئەو یاداشتانەی کە پاش مەرگی بە ناونیشانی کولتوور و بەها چاپ(culture and value) بوو، دەڵێت “دژواری فەلسەفە “پتر لەوەیکە پێوەندی بە بیرەوە هەبێت، پێوەندیدارە بە ئیرادەوەیە”. لەبارەی ددانپێدانیش وەها شتێک ڕاستە.

ویتگێنشتاین بێبەش نەبوو لە ڕوانگەیەک بۆ دیاریکردن و ناسینی کەمایەسییەکانی خۆی. بەڵکو هەروەک ڕێز دەڵێ، بۆی دژوار بوو قبوڵ بکات “وەک کەسێکی ناڕەسەن هەڵسوکەوتی کردووە… لەبەر ئەوەی پێیوابوو کە ئیرادەی نەبووە.” ویتگێنشتاین بۆ هەڵهاتن لە خۆفریودان پێویست بوو “کارێک بکات کە پێویستی بە بوێرییە”، یانی ددانپێدانان.

قبوڵکردنی تاوان و داوای بەخشین، کەڵکەڵەی ویتگێنشتاین نەبوون، کەڵکەڵەکانی ئەو ڕزگاری لە خۆفریودان و گۆڕینی خۆی بوو. ددانپێدانان وەها ڕۆڵێک دەگێڕێ، لەبەر ئەوەی پێویستی بە بوێری و ڕەنج کێشانە، یانی دیسیپلینکردنی خود(self-discipline). ویتگێنشتاین چاوەڕوانی زۆری لە خۆی هەبوو: پاسکال کاتی ددانپێدانان لێی پرسی: “ئەمانە یانی چی؟ یانی دەتەوێ بگەیتە کەماڵ؟” ئەویش مەغرورانە وەڵامی دایەوە: “بە دڵنیاییەوە دەمەوێ بگەمە کەماڵ”.

“فەلسەفاندن بەر لە هەر شتێ، کارکردنە لەسەر خۆ”.

ویتگێنشتاین فەلسەفەشی هەر بەم شێوەیە بە پاقژکردنەوەی خود و نەفس دەزانی. ئەو لە ساڵی ١٩٣١ نووسی: “فەلسەفاندن بەر لە هەر شتێ، کارکردنە لەسەر خۆ”. ڕێز دەنووسێ ویتگێنشتاین لە زۆرێک لە نامەکان و یاداشتە شەخسییەکانیدا دەریخستووە کە دەیەوێ “بە سەرنجدان لە لاوازییەکانی لە دەست خۆفریودان ڕزگاری ببێ و بەم شێوەیه ژیانێکی نوێ بگرێتە بەر”. ئامانجی ئەوە بوو ببێتە مرۆڤێکی تر. ویتگێنشتاین لە ساڵی ١٩٣١ دەنووسێ: “دەبێ ددانپێدانان ببێتە بەشێک لە ژیانی نوێتان”.

باشترین ڕێگە بۆ تێگەیشتن لە ددانپێدانانەکانی ویتگێنشتاین، لەبەرچاوگرتنیانە وەک شێوازێکی مانەوی و دەروونییە بۆ خودسازی. دوو بیرمەندێک کە ئەو بە قووڵی ستایشی دەکردن، ڕەنگە کاریگەریان لەسەر تێڕوانینیدا هەبووبێ، سەنت ئاگۆستین و تۆلستۆی کە هەر دووکیان لە ئۆتۆبیۆگرافییەکانیان وێنایەکی هاوشێوەیان لە ددانپێدانانەکانیان خستووەتەڕوو. ئامانجی ددانپێدانانەکانی سەنت ئاگۆستین و تۆلستۆی ڕێک وەک ویتگێنشتاین، پاقژکردنەوەی خود و نەفس بووە، یانی خودسازی(self-improvement) لە ڕێگەی پاقژبوونەوە و ڕەنجکێشانێک کە لە ددانپێدانان بەرهەم .

خواستی ویتگێنشتایان بۆ خودسازی بۆ ساڵانی بەر لە مامۆستایەتی ئەو دەگەڕێتەو. ڕێز باس لەوە دەکا کە ویتگێنشتیان بەدووی ئاسانکاری گۆڕانی کەسایەتی لە ڕێگەی بەشداریکردن لە چالاکیانێک بوو کە “شێوەی دیدی ئەو بۆ ژیان و بۆ خۆی بگۆڕن”، لەوانە نمایشی گشتی بوێری کە مومکینە ببێتە هوێ وروژانی خودسازی، بۆ نموونە “کەوتنە نێو ئەو دۆخ و هەلومەرجانەی کە هەردەم ژیانی بکەوێتە مەترسییەوە”. ویتگێنشتاین بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، لە ساڵی ١٩١٦ داوای یەکێ لە ترسناکترین پێگەکانی سوپای کرد. دوایین پاسەوانی کەشیک لە ناوچەی قەدەغەکراو(no man’s land). ئەم کارە دوو پێوەر لە خۆگرتبوو کە وەک کەرەسەیەک بۆ هەڵاتن لە خۆفریودان لێیدەڕوانی: بوێری و ڕەنجکێشانێ کە ئەم ئەزموونە دەبووە هۆی.

ئەم هۆکارانە بوون کە ویتگێنشتاین خوشحاڵ دەبوو کاتێ دەیزانی کە هەموو شەوێک بە ئەگەری مەرگ ڕۆژ دەکاتەوە. ئەو لە ساڵی ١٩١٦ وەهای نووسی: “دوێنێ کرامە ئامانجی گولڵە. ترسا بووم، لە مەرگ ترسا بووم. ئێستا ئارەزوویەکی زۆرم بۆ ژیان هەیە”. لەبەر ئەوەی کە “تەنیا مەرگ مانای تەواو دەدات بە ژیان”. ئەگەرچی ئەو لەسەر بنەمای پێوەرە بەرزەکانی خۆی ترسنۆک بوو، بەڵام گەر پێوەری باوتر لەبەرچاو بگرین، هیچی کەمتر نەبوو لە پاڵەوانێک، بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەمەش ئەو مێدالیای شانازیانەن کە بۆ ئازایەتی وەریگرتن.

کەسایەتی ویتگێنشتاین ڕێک وەک فەلسەفەکەی ئاڵۆزە. “ئێلزابێت ئانسکۆم” کە بە بۆچوونی زۆرێک دیارترین فەیلەسوفی سەردەمی خۆی و یەکێکی تر لە نوێنەرانی فیکری ویتگێنشتاین و ڕەنگە باشترین خوێندکاری بووە، لەبارەی “بە قوڵی گومانی هەیە لەسەر هەر ئیدعایەک لەلایەن هەر کەسێکەوە لەسەر تێگەیشتن لە ویتگێنشتاین”. بەڵام ئەو شتەی لەبارەیەوە دەتوانین تێبگەین، ئەو بە دوای گۆڕینی خۆی بووە و، ددانپێدانانی بە هۆکار و شێوازێک بۆ وەدیهێنانی بەو ئامانجە دەزانی.

“هیچ شتێ دژوارتر لە فریونەدانی خۆت نییە”.

ویتگێنشتاین لە ساڵی ١٩٣٨ دەنووسێ: “هیچ شتێ دژوارتر لە فریونەدانی خۆت نییە”. ڕوانگەی ئەو لەبارەی خودی ڕەسەن ڕەنگە بەرزتر بێت لە دەستپێگەیشتنی، وەک نموونەکانی ڕەسەنایەتی کە لە ڕێگەی نووسینەکانی نیچە و کیرکەگاردەوە لەگەڵیان ئاشنابوو.

ڕەسەنایەتی لە مێژووی فەلسەفەدا بە زۆری وەک ئایدیاڵێک وێنا کراوە کە دەبێ ئارەزووی بکەین، بەڵام ئەمە نابێتە بەربەست بۆ گۆڕینی بۆ شێوازێکی کارا بۆ خودسازی. ددانپێدانان دەتوانێ ببێتە یاریدەیەک زاڵ بین بەسەر ئەو بەربەستانەی کە لەسەر ڕێگەی گۆڕانمان بۆ خودە ڕەسەنەکان وەستاون.

ئەگەر ددانپێدانان وەها ڕۆڵێکی بۆ ویتگێنشتاین گێڕاوە، ڕەنگە بۆ ئێمەش بکرێت.

سەرچاوە: https://www.nytimes.com/

The post ددانپێدانانی ویتگێنشتاین appeared first on ژنەفتن.