باسکردن لە ژن، کێشە و گیروگرفتەکانی ژن ڕاستەوخۆ دەچێتە خانەی تەوەرێکی فێمینیستی؛ کە تێیدا هەوڵ بۆ بە مژارکردن و چارەسەرکردنی کێشەکانی ژن دەدرێت. ئەگەر چاوێک بخشێنین بە دەستپێکی سەرهەڵدانی فێمینیزم، ئەوا دەبێت بۆ نزیکەی دوو سەدە لەمەوبەر بگەڕێینەوە کە یەکەم جار وەک پەیڤ لە ١٨٣٧ لە لایەن “شاڕل فوغیێ” (فەیلەسوف، ئابووریزان و سۆسیالیست) لە فەڕەنسا سەری هەڵدا. دواتر گەیشتە وڵاتانی وەک بەریتانیا و ئەمریکا، ئوستراڵیا، هیند و چین..هەرچەندە بەپێی قامووسی ئاکسفۆردی ئینگلیزی بۆ یەکەم جار وشەی فێمینیست لە ١٨٥٢ و وشەی فێمینیزم لە ١٨٩٥ بەکار هاتوون. بەڵام فێمینیزم وەک ڕەوت یا خود شوڕشێک، لە کۆتاییی سەدەی نۆزدە و دەستپێکی سەدەی بیستدا سەری هەڵدا، کە تا ئێستا خۆی لە چوار شەپۆلدا دەبینێتەوە؛ بە­ناوبانگترینی شەپۆڵی دووهەمە.

هاوکات بە بڵاوبوونەوەی ئەم ڕەوتە لە جیهاندا تا دەگات بە ڕۆژهەڵاتی  ناوەڕاست، ژنانی کوردیش کەم تا زۆر لەم ڕەوتەدا جێیان گرت. ئەگەر دەستپێکی فێمێنیزمی کوردی، ئەو دامەزراوانە بن کە  ژنان لە سەرەتای خەباتی حزبایەتیدا دایانمەزراند، دەبێت بڵێین خەباتی ژنان لەو سەردەمەدا بە هۆی بارودۆخی کورد زیاتر خەباتێکی نەتەوەیی بووە تا خەباتێک کە ڕاستەوخۆ کێشەکانی ژن دەکاتە ئامانج. ئەمە لە مێژووی کۆنی کوردیشدا تا ڕادەیەک هەروا بووە، ژنان شان بە شانی پیاوان شەڕی هۆزایەییان کردووە. هاوکات ژنانێک هەبوون کە ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە؛ لەمانە دەکرێت ئاماژە بکەین بە: “حەلیمە خانمی هەكاری” کە حوكمڕانی ناوچەی باشكەڵا بووە. “فاتیمە” لە هەڕەتی گەنجێتیدا و لە ١٩٠٩ سەرۆكی هۆزی ئەزدینان بووە و خەڵكەكەی خۆی بە شاژن بانگیان كردووە. مەریەم خانم لە خێزانی ناوداری نەهری لەنێو شوێنكەوتووەكانی خۆیدا دەسەڵاتێكی زۆری هەبووە. “عادلە خانم” لە لایەن بەریتانییەكانەوە ناوی “شازادەی شێرەژن”ی پێ دراوە، دەگوترێ‌ لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەكەمدا گیانی ژمارەیەكی زۆر لە سەربازانی سوپای بەریتانیای رزگار كردووە. “ئەسینات بارزانی” كە لە سەدەی ١٧ ژیاوە، بە یەكەم ئافرەتی خاخام لە مێژووی جوودا لە قەڵەم دەدرێ. “مەستوورەی ئەردەڵان” شاعیر و نووسەرێكی كورد بووە، بە هۆی بەرهەمە ئەدەبییەكانیەوە ناوی دەركردووە. خانمە “شازادەی خانزاد” حوكمڕانی میرنشینی سۆران بووە كە قەڵاكەی هەتا ئێستاش لە رێگەی نێوان هەولێر و پیرمام ماوە. گەرچی ئەمانە ژنانێک نەبوون کە ڕاستەوخۆ کاریگەر بن لە ڕەوتی بەرەوپێش بردنی  ژن، واتە ئەوان مانیفێستێکیان بۆ ژنی کورد بەجێ نەهێشتووە، بەڵام ناکرێت توانا و بوێرییان ئینکار بکرێت. با بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی مۆدێرن، هەروەک باسم کرد دەتوانین بڵێین سەرەتای خەباتی فێمێنیزمی کوردی هاوکات بووە لەگەڵ خەباتی حیزبایەتی نەتەوەی کورد؛ کە هەنگاوێکی گرنگ بووە بۆ دەرخستنی ژن لە چواردیوارێک کە تەنها ماڵ و مناڵداری بە ئەرکەکەی زانراوە. ئەوەی مەبەستی منە لەم باسەدا گرێدراوبوونی پرسی ژن و پرسی کوردە، کە هەم لە خەباتی سیاسی مۆدێرندا هاوپشکن، هەم لە سینەمای کوردیدا. واتە پرسی ژن هەر لە دەستپێکی سینەمای کوردیدا خاڵێکی بەرچاوە.

لە پەنا بابەتی هەبوون یا نەبوونی سینەمایەکی کوردی، هاوکات چەمکی فێمینیزم چ وەک ڕەوت یا خود تیۆر هێشتا لەنێو کورددا بە شێوەیەکی پێویست جێی نەگرتووە و هەوڵی بۆ نەدراوە؛ هەر بۆیە ناتوانین بڵێین ئێمە خاوەن فێمینیزمێکی کوردی یان سینەمایەکی فێمینیستین، بەڵام ئەمە ڕاستییەکی حاشا هەڵنەگرە کە باسی ژن لە پەنا باسی سیاسیی کورد، لە زۆربەی فیلمە کوردییەکاندا بابەتێکی سەرەکی بووە.

لە درێژەی ئەم وتارەدا دەمەوێت بە کورتی باس لە پێناسە و مێژووی فیلمی فێمینیستی بکەم کە کەی و بە چ شێوەیەک سەری هەڵداوە. لێ ئامانج لەم وتارەدا ڤەکۆلینێکی گشتییە سەبارەت بە ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا، کە ئاخۆ ژنان تێیدا لە قاڵبی چ وێنەیەکدا نمایش و وێنا کراون.

• سینەمای فێمێنیستی چییە و کەی سەری هەڵداوە؟

بە زمانێکی سادە سینەمای فێمینیستی سینەمایەکە کە باسی ژن، کێشەکان و بابەتە پەراوێزخراوەکانی دەکات؛ بە واتایەکی تر سینەمایەکە کە تێیدا ناڕەزایەتی دەردەبڕدرێت بەرامبەر بە پێشاندانی ژن وەک ڕەگەزی دووهەم.

هاوکات لەگەڵ بەرەو پێشچوونی جیهان و زیاتر جێ گرتنەوەی تەلەڤیزیۆن و میدیای گشتی کە سینەما سەرەکیترینیانە، نیگەرانی پسپۆر و ڕەخنەگرانیش سەبارەت بە کاریگەری میدیایی گشتی لەسەر جڤاک و تاک سەری هەڵدا. پرسیاری سەرەکی ئەوە بوو کە ئایا میدیای گشتی چ پەیامگەلێک دەگوازێتەوە بۆ تاکی بینەر؟ بەو پێیەی میدیای گشتی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ کاریگەریی دەبێت لەسەر ڕێڕەوی نەوەی داهاتوو، کەواتە دەبێت ناوەڕۆکی بەرنامە، هەواڵ و فیلمگەلێک کە بڵاو دەکرێنەوە بەهای هەبێت و بە لاڕێدابردن یا خود کۆنترۆڵ کردنێکی سیستماتیک لە پشتیدا نەبێت.

لەگەڵ باسی کاریگەریی میدیای گشتی و دوابەدوای شەپۆڵی دووهەمی فێمینیزم، لە دەیەکانی شەست و هەفتادا فێمینیستەکانیش لەسەر بنەمای نووسراوەی فیکریی فێمێنیزم وەکوو«ژوورێک بە دیمەنگەوە» لە نووسینی “ویرجینیا وۆلف“، «رەگەزی دووهەم» لە نووسینی “سیمین دو بۆڤار” و دەروونشیکاری، دەستیان کرد بە ڕەخنەگرتن لە ڕۆڵی ژنان کە لە میدیای گشتیدا نمایش دەکرا. ئەمە بوو بە دەستپێکی سەرهەڵدانی تیۆری فیلمی فێمینیستی، هەروەها ڕێگەخۆشبوون بۆ فیلمگەلێک کە ژنان تێیاندا لە خستنەڕووی ئەو کێشانەی کە پەراوێز خرابوون یا هەر بە گرنگ نەزاندرابوون ڕۆڵی سەرەکی ببینن. ئەگەر”ژان دیلمان”ی “شانتاڵ ئاکێرمەن” یەکەمی ئەو جۆرە فیلمگەلە نەبێت، بێگومان بە یەکێک لە هەرە گرنگترینی ئەو فیلمانە هەژمار دەکرێت کە دەپڕژێتە سەر بابەتێکی پەراوێزخراوی وەک کاری سیزیفانەی ژنێکی خانەدار.

تیۆری فیلمی فێمینیستی، ڕاستەوخۆ سینەمای هاڵیوودی کردە ئامانج و دژی ئەو وێنەیە ڕاوەستا کە ساڵەها بوو لە ژن پێشان دەدرا. گرنگترین و ناسرواترینی ئەم ڕەوتە بریتین لە “کڵێەر جۆنستۆن، مالی هاسکل، تێرێزا دێ لاریتەس، رۆزالین کۆوارد، لۆرا ماڵڤی”هەر یەک لەم ڕەخنەگرانەی تیۆری فیلمی فێمینیستی بە شێوەی جیاواز ڕۆڵی ژنیان لەو فیلمانەدا کە تا ئێستا پێشان درابوون بردیانە ژێر پرسیار. “کڵێەر جۆنستۆن” دەڵێت: “لە سینەمای گشتیدا ژن تەنها وەک تەواوکەری پیاو دەناسرێت و پیاو وەک کارێکتەرێکی ئەکتیڤ و ژن وەک کارێکتەرێکی پەسیڤ پێشان دەدرێت”. ئەو باوەڕی وابوو؛ تەنانەت ئێلێمێنتەکانی سینەمایی وەک مۆنتاژ، دێکوپاژ و فیلمگرتن پیاوانەیە. “تێرێزا دێلارێتیس” پێی وا بوو کە تەکنەلۆجیای سینەما وەک دەستکردەکانی تری مرۆڤ ڕەگەز و ڕۆڵی جڤاکی قالبڕێژی دەکات، لە حالێکدا کە بوونی ڕاستەقینەیان نییە.”لۆرا ماڵڤی” کە گرنگترین و ناسراوترینی ڕەوتی تیۆری فیلمی فێمینستییە، وتارێکی لەژێر ناوی “چێژی بینگەیی و سینەمای گێڕانەوەیی” هەیە کە تێیدا ئاماژە  بەوە دەکات سینەمای فەرمی و هاڵیوودی سینەمایەکی پیاوانەیە، کە تێیدا ژن بە بەردەوامی لەژێر چاوتێبڕینی پیاوانەدایە، بۆیەش دەبێت سینەما لەم چێژە پیاوانەیە بەتاڵ بکرێت.

سەبارەت بە سینەمای فێمینستی “ئانیسڤاردا” کە بە دایکی شەپۆڵی نوێی سینەمای فەڕەنسا دەناسرێت، لە گۆتارێکی لە فیستیڤاڵی فیلمی کاندا دەڵێت: “سینەما بێ بەها ڕاستەقینەکانی فێمینیزم، تەنها دەبێتە پەردەیەک بۆ نمایشی پیاوسالاری. فێمینیزم شۆڕش دژی پیاوان نییە، شیشی کەبابیش نییە کە ئەگەر لایەکی داخ بکەن، منیش تا دەتوانم لایەکەی تری داخ بکەم. ئێمە تەنیا بۆ یەکسانی هەوڵ دەدەین. لە بیرمان نەچێت کە لە سەردەمی ئێمە پیاوانێکیش هەن کە ڕێزیان لە بەها فمێنیستییەکان گرتووە و هەوڵیان بۆی داوە، کەسانێک وەک “بێرگمان”، “تارکۆفسکی”، “گۆدار”. ناکرێ ئەمانە فەرامۆش بکەین، لێ پیاوانێکیش لە پیشەسازی سینەمادا هەن کە مافی ژنیان خواردووە و لەبەر چاویان نەگرتووە؛ بەڵام شۆڕشی ئێمە بۆ باشترکردنی بارودۆخەکە بەردەوامە”.

• ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا:

بە بڕوای من پرسی ژن و پرسی کورد لەو دوو پرسە تایبەتانەن کە خاڵی هاوبەشیان هەیە، هەردووکیان پرسێکی مێژوویین کە سەدان ساڵە لە هەوری ڕەشی چەوسانەوە ڕزگار نەبوونەتەوە، هەردووکیان بە مافەکانیان نەگەیشتوون لێ هەمدیسان هەردووکیان کۆڵیان نەداوە لە گەیشتن بەو مافانە. شایەد هەر بۆیەشە لە خەباتی سیاسیی کورددا ژنان و پیاوان تا ڕادەیەک هاوپشکن. ئەم باسە لە سینەمای کوردیشدا ڕەنگ دەداتەوە و وای کردووە دوو بابەتی لێک دانەبڕاو بن.

ئەو شتەی فیلمگەلێک لە خانەی فیلمی فێمینیستی جێ دەکات، چۆنیەتی باسکردن و پێشاندانی پرسی ژنە، بە واتایەکی تر، دەبێت وەک کێشەیەک پێشان بدرێت کە پێویستیی بە چارەسەرە، نەوەک ڕووداوێکی ئاسایی! ئەگەر بمانەوێ باسی ڕۆڵی ژن بکەین لە فیلمی کوردیدا، دەبینین کە ژن تێیدا نەک ڕۆڵێکی پەراوێزخراو، بەڵکوو بگرە تا ڕادەیەک ڕۆڵێکی سەرەکیی بووە.

ئێمە وەک کورد بە هۆی بارودۆخێک کە تێیدا دەژین و نەبوونی کیانێکی سەربەخۆ هێشتا خاوەن سینەمایەک نین کە هەموو چوارچێوە و پڕەنسیپەکانی سینەمایەکی نەتەوەیی پێویستییەتی. تا ئێستاش فیلمگەلێک دەچنە خانەی فیلم و سینەمای کوردی کە زمان، ئەکتەر و دەرهێنەرییان کورد نین! هەر بۆیە سەرەتا لەو فیلمانە دەست پێ دەکەم کە بە هۆی چیرۆکەکەیان لە ڕێزی فیلمی کوردیدا جێیان گرتووە، دواتر باس لەو فیلمانە دەکەم کە پرەنسیپەکانی وەک دەرهێنەر، زمان، چیرۆک و ئەکتەر هەموویان پێکەوە لە خۆ دەگرێت بۆ جێ گرتن لە سینەمایەکی نەتەوەییدا.   

• فیلمی “زارێ“کە بە یەکەم فیلم دادەنرێت باسی کوردی کردبێت، لە دەرهێنانی “حەمۆ بەکنازاریان” بەرهەمی ساڵی ١٩٢٦. فیلم چیرۆکی کوردە ڕەوەندەکانە کە لە قەدپاڵی شاخە بەفرینەکانی ئاگری و بناری شاخە بەردینەکانی ئەلاگێسی ئیرەڤان نیشتەجێن. زارێ کە ناوی فیلمەکەیە، ناوی کچی یەکێک لەو بنەماڵە کوردانەیە، ناوی باوکی مستۆ و دایکی نانۆیە، فیلم بە نزاکانی نانۆ دەست پێ دەکات، ئەو دوعا دەکات مانگاکەیان گوێرەکەیەکی مێیینەیان ببێت! فیلم سەرەڕای باسی سیاسی، ئەرباب-ڕەعیەتی، ژیان و گوزەرانی ڕەوەندەکان، هاوکات پرسی ژن دەکاتە ئامانج؛ لەتیفە خان(هاوسەری تەیموور بەگ) بڕیارە ژنی بە سەردا بێت. زارێ لە لایەن “تەیموور بەگ”ەوە دەدزرێت و ناچار دەکرێت ببێت بە هاوسەری دووهەمی، لێ چونکە زارێ ڕێگا نادات ئەم کارە سەر بگرێت، لە لایەن تەیموور بەگەوە تۆمەتی ناڕەوای لێ دەدرێت. هەروەک پێشتر ئاماژەم پێی کرد؛ ئەم بابەتانە تەنها کاتێک جێگای سەرنجن کە وەک کێشەیەک باس کرابن، نەوەک ڕووداوێکی ئاسایی؛ کە ئەمە لە فیلمی زارێدا بە جوانی ئاشکرایە. واتە ئەو زۆردارییەی سیستمی ئەرباب-ڕەعیەتی بەرامبەر بەخەڵک و بە تایبەت ژن هەبووە، وەک کێشەیەک پێشان دراوە. ئەمە لە کاتێکدایە کە لە سیستمێکی ئەرباب-ڕەعیەتیدا، ئەرباب دەسەڵاتی هەموو شتێکی هەیە، واتە نە باوکی زارێ جەسارەتی ئەوەی هەیە بڵێت: “کچەکەم هێشتا مناڵە و بۆ ئەرباب ناشێ”، نە هاوسەری تەیموور بەگ مافی ناڕەزایەتی دەربڕینی هەیە و نە زارێ. بەڵام نە لەتیفە خان کۆڵ دەدات و نە زارێ بە دووسەد مەڕەکەی ئەرباب ڕازی دەبێت. 

• “مێگەل” لە ساڵی ١٩٨٧ و “ڕێگا” لە ساڵی ١٩٨٢، دوو لە گرنگترین فیلمەکانی “یەڵماز گونەی“ن کە بە هۆی چیرۆک و دەرهێنەرەکەیانەوە دەچنە خانەی فیلمی کوردی. ئەوەی ئەم دوو فیلمە لەم باسەدا بە بەراورد لەگەڵ فیلمەکانی تر تایبەت دەکات پرسی ژنە، کە تێیدا زەقترین و سەرەکیترین بابەتن.

لە فیلمی مێگەل ڕۆڵی بێریڤان(مەلیکە دەمیراغ) پرسی سیاسیی کورد و پرسی ژن تەواوەن بە یەکەوە گرێ دەدات. ئەو بێدەنگە، بێدەنگیەکەی زمانێکە کە قەدەغە کراوە، هاوکات ژنێکە کە سەرکوت کراوە، نازانێت بە چ زمان ئازارەکانی هاوار بکات، کە دەترسێت داوای مافەکانی بکات. ئەو بەپێی پێناسەیەک کە سیستەمی پیاوسالاری بۆ ژن دیاریی کردووە نەیتوانیوە ئەرکەکەی جێبەجێ بکات، بێریڤان نەیتوانیوە مناڵی ببێت، نەیتوانیوە ئەو ئاشتییە بپارێزیت کە بە مناڵهێنانی ئەوەوە بەندە! لێ پرسەکە ئەمەیە؛ ئایا بێریڤان سزاواری ئەم هەڵسوکەوتەیە؟

• سەیدعەلی(تارق ئاکان) لە فیلمی ڕێگادا بەندکراوێکە، ئیزنەکان کراونەتەوە و ئەو بۆ سەردانی ماڵ و بنەماڵەکەی بەڕێدەکەوێت؛ بەڵام هەواڵی باش چاوەڕێی ناکات. زینێ(شەریفە سەزەر) خەیانەتی کردووە، زینای کردووە! کارێک کە دەبێت سەیدعەلی بکات پاککردنی ناموسێکە کە زینێی هاوسەری سەبەبەکەیتی.زینێ لە لایەن بنەماڵەکەیەوە زنجیر کراوە و چاوەڕێی حوکمێکە کە بنەماڵەکەی بۆی دەرکردووە. زینێ نەخۆشە، پەشیمانە و داوای لێبووردەیی دەکات لە سەیدعەلی، داوا دەکات لەنێو بەفرەکە بەجێی نەیهێڵێت و بەم شێوەیە سزای نەدات. لێ بە زیندوویی لە وەها سیستمێک ڕزگاری نابێت!  لەملاتر ئەمینە(مەرال ئۆرهونسای) هاوسەری مەحمەدسالح(خالد ئەرگون) دەبێتە قوربانی دوژمندارییەک کە هیچ تاوانێکی تێیدا نەبووە. مەولوود(حکمەت چەلیک) ئامۆژگاری هاوسەری داهاتووی دەکات کە لە ماڵەوە دەبێت قسەی ئەو بێت و گەر گوتیڕەشە، ڕەشە. کە نابێت جیا لە براکانی لەگەڵ ھیچ پیاوێکی‌تر قسە بکات و پێبکەنێت. بەڵامبۆ خودی خۆیڕەوایە بچێت بۆ سۆزانی خانە و هەرچییەک کە پێی خۆشە بیکات!

با بێینە سەر ئەو فیلمانە کە دەرهێنەر، ئەکتەر، چیرۆک و زمانیان بەتەواوی کوردییە. لە خوارەوە ژمارەیەک فیلمی کوردیم هەڵبژاردووە کە بژاردنیان بەپێی هیچ ڕێزبەندییەکی باش و خراپ نییە. بەڵکوو بە شێوەیەکی هەڕەمەکی هەڵبژێردراون.                            

 دوای ساڵی ١٩٢٦ و سێ فیلمەکەی بەکنازاریان کە سەبارەت بە کوردی ئێزیدی دروستی کردبوون، لە دەستپێک و کۆتایی دەیەی ٨٠ “تەیفوور بەتحایی” لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، “مەهدی ئومێد” لە باشووری کوردستان، وەک یەکەم دەرهێنەرانی کورد ناسران. تەیفوور بەتحایی لە دەستپێکی دەیەی ٨٠ چوار بەڵگەفیلمی بەرهەم هێنا کە ناوبانگترینی ‘نان و ئازادی’یە. دواتر لە ١٩٩٠ یەکەم فیلمی درێژی بە ناوی “گەلەگورگ”بەرهەم هێنا. سێناریۆی فیلمەکە لە لایەن مەهدی ئومێد نووسراوە کە سەرچاوەی گرتووە لە چیرۆکێک هەر بەم ناوە لە نووسینی نووسەری کورد حسێن عارف. پێش فیلمی گەلەگورگ لە ١٩٨٧ سێناریۆی فیلمی “تونێل” لە لایەن مەهدی ئومێد نووسرا و لە ١٩٨٨ دەست بەکاری بەرهەمهێنانی کرا و ئەمە بوو بە یەکەم فیلمی کوردی.

• فیلمی “تونێل” بە گوتەی مەهدی ئومێد باس لە جێنوسایدی کورد دەکات. ئەو لە فیلمەکەیدا تێکەڵاوییەکی مێژوویی وێنا کردووە، کە تێیدا زەردەشت دادەبەزێت و دەبێتە شاهیدی کارەساتی کورد. ڕووداوەکان لە تونێلێکدا ڕوو دەدەن، هەزاران کەس تێیدا بەدوای دەروازەی ڕزگارین. ئەوان لە کۆتاییدا بڕیاری دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی دەدەن، سەربەخۆییی کوردستان لە لایەن ژنێکی کورد ڕادەگەیێندرێت. دەرهێنەر دەڵێت ویستی من لەو فیلمەدا ئەوە بووە کە سیاسەتمەدارانی کورد بزانن هونەری کوردی داوای دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەکات. لێ ئایا ویستی ئەو لە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی کوردستان بە دەستی ژنێک، هاوکات بە مانای بەدیهاتنی ئازادیی ژنیشە؟ واتە ئەوە ئازادیی ژنە کە هاوکات سەربەخۆییی کوردستانیش بەدی دەهێنێت؟

• فیلمی “کلامەک ژ بۆ بەکۆ” بەرهەمی ١٩٩١ لە دەرهێنانی “نیزامەتین ئاریچ“؛ باس لە چیرۆکێکی سیاسی دەکات. بەکۆ(نیزامەدین ئاریچ) بە مەبەستی دۆزینەوەی جەمال(جەمالێ ژۆرا)ی برای کە بە نیازە بچێت و تەڤلی پێشمەرگەکان ببێت، بە قاچاخ لە باکوورەوە لە چەمی فوراتەوە دەربازی ڕؤژئاوا دەبێت، لەوێشەوە دەربازی سنووری باشوور دەبێت. ئەم پەڕی سنوور ژمارەیەک بنەماڵە لە ترسی شەڕی ئێران و عێراق لە ڕەشماڵەکاندا ژیان دەبەنە سەر. بەکۆ تەسلیمی زەینۆ(لوسکا حەسەن) دەکرێت تا چاوەڕێی هەواڵی براکەی بکات. زەینۆ بە جۆرێک ڕۆڵی سەرۆک یاخود بەڕێوەبەری ڕەشماڵەکانی ئەو ناوچەیە دەگێڕێت. زەینۆ خاوەن قسە و بڕیارە، پێشمەرگەکان دەبنە میوانی ئەو و ڕەوشی ناوچەکە لە ئەو دەپرسن. ئەوەی سەرنجڕاکێشە ڕۆڵی ژن لە فیلمەکەدا پەسیڤ نییە، بەڵکوو ژن لە فیلمەکەدا تا ڕادەیەک ڕۆڵێکی چالاک و ئەکتیڤی هەیە. ئەوان شان بە شانی پیاوان کار دەکەن، لە کۆبوونەوەکانیاندا شان بە شانی پیاوان دادەنیشن، بەشداری باسی سیاسیی دەبن و ڕای خۆیان دەردەبڕن.

• ·        “وڵاتی تیژە شیرینەکەم”بەرهەمی ٢٠١٣ لە دەرهێنانی “هونەر سەلیم“. بە گوتەی دەرهێنەر فیلمەکە باس له‌ پێشمه‌رگه‌یه‌كی كورد ده‌كات، كه‌ تووشی نه‌گونجان ده‌بێت له‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا و چۆنییه‌تی مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می نوێ و ئازادیدا، ئەو هەوڵی داوە له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ باسی دوو سه‌رده‌می كورد بکات، سه‌رده‌می شاخ و هەروەها سه‌رده‌می شار و ئازادی. لێ پاڵەوانی فیلمەکە گۆڤەندە، ژنێک کە شەڕی کۆمەڵگە دەکات بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی، ئەو ژنێکی ڕۆشنبیر و ھونەرمەندە، لە پاڵ ویستی پەروەدەکردنی مناڵان، حەز بە ژەنینی ئامێری ھەندپەن دەکات، کە چێژێکی تایبەتی بەخشیوە بە فیلمەکە. گۆڤەند بوێرانە سنوورەکان تێپەڕ دەکات و دەچێتە گوندی قەمەریان (گوندێکە دەکەوێتە شاڕۆچکەی خەلیفان سەر بە شاری سۆران لە پارێزگای هەولێر) تا ئەرکەکەی جێبەجێ بکات.

بە گشتی ژن لە فیلمەکانی ھونەر سەلیمدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن، ئەو لە چاوپێکەتنێکیدا دەڵێت: “من پێم وا نییە کە ژن کێشەی ھەیە، من پێم وایە ئەوە پیاوە کە کێشەی ھەیە”. ھەر بۆیەش لە فیلمەکانیدا ئەوەی سەرکەوتوو دەبێت ژنە نەک پیاو. لە فیلمی “ئەگەر بمری، دەتکوژم” جەخت دەکاتە سەر بابەتی ژن-نامووس. لە کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا. ژن بە پاساوی نامووس بەردەوام شەرعیەت بە کوشتنی دەدرێت، چونکە تەنیا کوشتنە کە نامووسیان پاک دەکات! بەڵام سیبا(پاڵەوانی فیلمەکە) وەک گۆڤەند سنوورەکان دەشکێنێت بۆ گەیشتن بە خواستەکەی، سەرکەوتووش دەبێت.

• “بیرئانینێن ل سەر کەڤری” بەرهەمی ٢٠١٣ لە دەرهێنانی “شەوکەت ئەمین کۆرکی“. چیرۆکی فیلم باس لە ئاستەنگە نەبڕاوەکانی دروستکردنی فیلمێکی کوردی دەکات لە کوردستاندا. بەرچاوترین ئاستەنگ دۆزینەوەی ئەکتەرێکی ژنە، لێ لە کوردستاندا هێشتا کولتووری سینەما جێی نەگرتووە، ژن نامووسێکە کە ڕێگەی پێ  نادرێت لە سینەمادا ڕۆڵ بگێڕێت، چونکە بەم شێوەیە شەڕەف و نامووسیان نەپاراستووە و نامووس شتێکە کە دەبێت پاک ڕابگیردرێ! سنوور(شیما مۆلایی) پاڵەوانی فیلمەکەیە، زۆر بە هەڵکەوت لە تەلەڤیزیۆندا دەبینێت کە داوای ئەکتەرێکی ژن دەکرێت، بۆ فیلمێک سەبارەت بە پرسی ئەنفال. سنوور کە باوکی ئەنفال کراوە و بە درێژایی تەمەنی ئازاری بێ باوکێتیی چێشتووە، دەیهەوێ ببێت بە بەشێک لەو فیلمە. لێ لە کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا ژن بڕیاردەری یەکەم نییە، سنوور باوکی نەماوە بەڵام مامەکەی دەبێت بڕیار بدات، لێ ڕازی نابێت، چونکە سنوور هێشتا هاوسەرگیری نەکردووە! هیوا(بەنگین عەلی) ئەڤیندار و کوڕەمامی سنوورە، ئەو بۆ سنوور مەرج دادەنێت کە ئەگەر ببێت بە هاوژینی، ئەوا ڕازی دەبێت بەشداری بکات لە فیلمەکەدا. سنوور بە ناچار قبوڵ دەکات ببێت بە هاوسەری هیوا، گەلۆ سەڕەرای ئەمە ڕزگاری دەبێت لە گوشارەکان؟ سنوور ئێستا نامووسی هیوایە، بەو پێیە هیوا خاوەنی سنوورە! ئەو دەبێت بە چاودێری سنوور، کەس نابێت دەستی بگرێت و نابێت لێی نزیک ببنەوە، چونکە ئەمە بۆ هیوا و دواتر بۆ سنوور سەرشۆڕییە کە ڕێگە دەدات بەم کارانە! بەڵام دواجار سەرکەوتن بۆ ئەو کەسەیە کە کۆڵ نادات.

• “کیسەڵەکانیش دەفڕن” بەرهەمی ٢٠٠٤ لە دەرهێنانی بەهمەن قوبادی. چیرۆکی فیلمەکە دنیای مناڵانی جەنگمان پێ پێشان دەدات، مناڵگەلێک کە مناڵێنیان لێ سەندراوە. ئەوان نە قسەکردنیان مناڵانەیە، نە بیرکردنەوە و نە کارگەلێک کە دەیکەن. ئاگرین(ئاواز لەتیف) یەکێک لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی فیلمەکەیە؛ ئەو کچێکی مێرمنداڵە کە بووەتە قوربانی جەنگ. ئاگرین لە کاتی هێڕشی سەدام بۆ هەڵەبجە لە لایەن سەربازەکانی بەعس دەستدرێژی دەکرێتە سەری. ئەو لە تەمەنێکی مێرمناڵدا دەبێت بە دایک، دایکی مناڵێک کە باوکەکەی ئاگرین و هەنگاو(هێڕش فەیسەل)یان بێدایک و باوک هێشتووە. ئێمە دەبین بە شاهیدی گوشارە دەروونییەکانی ئاگرین. جەنگ و دەستدرێژی؛ دوێنێی لێ کردووە بە کابووس و ئەمڕۆ و داهاتووییشی لێ سەندووە. ئاگرین بەردەوام بیر لە چوونەوە دەکاتەوە، چوونێک کە شایەد ڕزگاری بکات لەم هەموو ئازارە، لێ دواجار تەنها ڕزگارییەک کە شک دەبات خۆکوژییە!

وئێمە لە “نیوە مانگ”ی قوبادی هەمدیسان دەبینین ژن تێێدا ڕۆڵێکی پەراوێزخراوی نییە. ژن تێێدا ڕزگارکەرە، هێشوو(هەدیە تەهرانی) و نیوەمانگ(گۆلشیفتە فەراهانی) هەموو هیوای مامۆ(ئسماعیل غەفاری) و گروپەکەن.

گروپێک کە بڕیارە لە باشووری کوردستان کۆنسێرتێکی مۆسیقایی پێشکەش بکەن. فیلمەکە کەمایەسی کەمی دەنگی ژن پێشان دەدات لە سیستمێک کە ئیسلام و پیاوسالاری تێیدا سەردەستە. ژنانێک کە دەنگیان قەدەغە کراوە،  کە سرگون کراون!

• ·        “ڕەشەبا” بەرهەمی ٢٠١٦ لە دەرهێنانی “حوسێن حەسەن“، ئەم فیلمە هەوڵ دەدات تراژێدیای فەرمانی ٧٣یی ئێزیدییەکان بخاتە سەر پەردەی سینەما. لە ساڵی ٢٠١٤ ڕێکخراوی تێرۆریستیی داعش هێڕشی کردە سەر شنگال و نزیکەی ٥٠٠٠ کچ و ژنی ئێزیدیی وەک غەنیمەتی جەنگ بە ئەسیر گرت و کردیان بە کوێلەی جنسی. ڕەشەبا چیرۆکی تەنها یەکێک لەو هەزاران ژنەیە کە بەدیل گیراون. پێرۆ(دیمەن زەندی) ئەو کچەیە، ئەو چەندین جار فرۆشراوە، دەستدرێژی کراوتە سەری و ژیانی لێ بووە بە کابووسێک کە هەرگیز لێی ڕزگار نابێت. ڕێکۆ(ڕێکش شەهباز) خۆشەویست و دەزگیرانی پێرۆیە، ئەوان بڕیار بوو هاوسەرگیری بکەن، لێ جەنگ ڕێگە نادات. ڕێکۆ هەموو هەوڵەکانی دەدات تا خۆشەویستەکەی بدۆزێتەوە. ژنە شەڕڤانەکان کە ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە لە ڕزگارکردنی ژنە ئێزیدییەکان، ژمارەیەک ژنییان ڕزگار کردووە، ڕێکۆ بۆ زانینی ئەوەی کە ئایا پیرۆ یەکێکە لەو ژنانە، ڕوو دەکاتە ڕۆژئاوای کوردستان و پیرۆ دەدۆزێت. بەڵام پێرۆ ئیتر ئەو کچە دەم بە زەردەخەنەیە نییە. ئەوان پێکەوە دەگەڕێنەوە باشووری کوردستان و ئەمە دەستپێکی نەهامەتییەکانی نامووسێکە کە لەکەدار کراوە!

لە کۆمەڵگەی پیاوسالاردا نرخی ژن بە پەردەیەکەوە بەندە کە لە دەستدانی گەر بە ویست (بێ هاوسەرگیری) یا خۆد زۆرەملێ بێت یەک دەرەنجامی هەیە، ئەو دەبێتە ژنێکی عەیبدار و لەکەدار، وەک کاڵایەکی دەستە دوو کە پێشتر بەکارهێنراوە و ئیدی هیچ پیاوێک قبوڵی ناکات. پێرۆ سەرەڕای گشت نەهامەتییەکان، دەبێت بەرگەی گوشارە دەروونییەکانی ئەم سیستمەش بگرێت. گوشارگەلێک کە بووەتە هۆکاری خۆکۆژی زۆربەی ژنە گەڕێندراوەکانی ئێزیدی.

لە ڕاستیدا لە سیستمێکی پیاوسالاردا تەنها ژن نییە کە قوربانییە، پیاویش قوربانی هزری پیاوسالارییە. ڕێکۆ وەک باوکەکەی بیر ناکاتەوە، بۆ ئەو هیچ شتێک نەگۆڕاوە، پێرۆ هەر خۆشەویستەکەیەتی و ئەو لە سەر بڕیاری هاوسەرگیری خۆی سوورە، بەڵام باوکی سوێندی خواردووە کە ناهێڵێت بووکێکی وا عەیبدار و دووگیان پێ بنێتە ماڵی ئەو. لەملاتر باوکی پێرۆ دیار نییە کە ئایا خۆشحالە لە ڕزگاری کچەکەی؟ هاوکات ئەویش لەژێر کاریگەری قسەکانی کۆمەڵگە سەرلێشێواوە و نازانێت چۆن هەڵسوکەوت بکات.

دوماهیی ئەم باسە بە دوو لە بەرهەمەکانی ژنە دەرهێنەرێکی کورد بە ناوی “قودرەت گونەش” کۆتایی پێ دەهێنم؛ کە زۆربەی بەرهەمەکانی باس لە ژن و کۆمەڵگەی کوردستان دەکەن، باس لە ئازایەتی ژنانێکی کورد دەکات کە سەڕەرای ئەوەی زوڵمیان لێ کراوە و سەرکوت کراون (ئەمە چ لە لایەن سیستمەوە بێت و چ لە لایەن کۆمەڵگە و بنەماڵەوە بێت) لێ کۆڵیان نەداوە و هیچ شتێک ئەوانی لە خەبات بۆ گەل و نیشتمان نەوەستاندووە.

• “لەیلا زانا مژدەی گەلێک” بەرهەمی ٢٠٠٢ . بەڵگەفیلمەکە باس لە خەباتی سیاسی لەیلا زانا دەکات، باس لە توانا و بوێری ئەم ژنە کۆڵنەدەرە دەکات کە خۆی دەکاتە قوربانی گەل و نیشتمانەکەی. ئەو دەچێتە سەر سەکۆ و بۆ سەدان ژن و پیاوی کورد دەرسی ئازادی دەڵێت، دەرسی کۆڵنەدان و تێکۆشین بۆ گەیشتن بە مافەکانمان.

• بەڵگەفیلمی ژنە سووکایەتی پێکراوەکان(بە فەرەنسیfemmes_humiliées) بەرهەمی ٢٠٠٩ چیرۆکی دوو ژنی کوردە کە بە هۆکاری ئازار و ئەشکەنجەی سیستمی تورکیا، ناچار بۆ  تاراوگەپەنایان بردووە.”هۆزانجانێ” یەکێک لەو ژنانەیە، ئەو هونەرمەندە و گۆرانیبێژیی لە تەمەنی شەش ساڵیدا دەست پێ کردووە. لە تەمەنی یازدە ساڵی بە زۆر بەشوو دراوە، دواتر بە هەر جۆرێک بێت توانیویەتی خۆی لەو زوڵمە ڕزگار بکات. لێ بۆ کوێ؟ لە سیستمی فاشیستی تورکیادا ژنێکی کوردیی گۆرانیبێژ کە بە کوردی گۆرانیی عەشق و ئەڤین دەڵێت و بە کوردی دەژیت، ئایا دەکرێت چ مامەڵەیەکی لە بەرامبەردا بکرێت؟ ئەم بەڵگەفیلمە بەسەرهاتی جانێ و نازڵی تۆپ دەگێڕێتەوە. ئەوان باس لە ئەشکەنجەدان و دەستدرێژی سیستمی تورکیا دەکەن. باس و وەسفی برینەکانیان دەکەن، برینگەلێک کە بۆ هەتاهەتایە ئاسەواریان لەسەر جەستە و ڕۆحییان دەمێنێتەوە…

کۆتا قسە:

سینەمای کوردی سەرەڕای هەموو کەمایەسی و ئاستەنگەکان توانیویەتی تا ڕادەیەک خۆی پێناسە بکات، لە داخوازیگەلێک کە هەیەتی، لە پەیامگەلێک کە دەیهەوێت بگەیێنێت. گەرچی دەرهێنەری کورد یاخود سینەمای کوردی بەگشتی هێشتا خاوەن پلەتفۆرمێکی نەتەوەیی نییە کە لە هەموو لایەکەوە پشتیوانیی بکرێت، لێ هەوڵیداوە کارەسات و ئازارەکانی کورد، کێشە و بارودۆخی کورد لە چەندەها شێوەدا بخاتە سەر پەردە. یەکێک لەم کێشانە بابەتی ژنە. جێگای خۆشحاڵییە گەر لە وڵاتە ڕۆژاواییەکاندا سینەمای فێمینیستی دوای دەیان ساڵ لە هەبوونی سینەما سەری هەڵداوە، ئەوا سینەمای کوردی هەر لە سەرەتاوە بە جۆرێک خاوەن قالبێکی فێمینیستی بووە. فیلمەکانی سەرەوە تەنها بەشێک بوون لە سینەمای کوردی کە تێیدا زۆر کەم شاهیدی بە کاڵاکردنی ژنین، ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا بووکەڵەیەکی جوانکیلە نییە تا هەروەک ماڵڤی ئاماژەی پێ دەکات، لەژێر چاوتێبڕینێکی پیاوانەدا بێت، بەڵکوو ئەو خودی خۆیەتی. لێ ئەمانە تەنها بەس نین بۆ هەبوونی سینەمایەک کە پەیامەکەی یەکسانیخوازی بێت. باسکردن لە ژن و کێشەکانی نابێت تەنها لە بابەتی دایکایەتی، خۆشەویستی، نامووس و جەنگدا کورت بکرێتەوە. هاوکات ئێمە پێویستیمان بە ڕۆڵی ژنانێکە کە ببن بە ئیدۆل لە بوارگەلی زانستی، ئابووری، فەلسەفی، سیاسی، ئەدەبی، هونەر و سینەما و گشت ئەو بوارانەی کە تا ئێستا ژن کەمترین ڕۆڵی تێیدا هەبووە.ژنانی کورد پێویستیان بە پلەتفۆرمێکە کە خۆیا وەک تاکێکی سەربەخۆ تێیدا بناسن و بناسێنن. هەروەها بە مافەکانیان ئاشنا بن و هان بدرێن بۆ بەدەستهێنانیان. بۆ ئەم مەبەستەش بە بڕوای من سینەما باشترین ئامراز و پلەتفۆرمەکە بۆ بە ئەنجام گەیاندنی ئەم خواستانە دەتوانێت سەرکەوتوو بێت.

سەرچاوەکان:

• Laura Mulvey, Visual Pleasure.pdf (amherst.edu)
• فێمێنیسم و سینەما – چەکۆ ڕۆژهەڵات / گۆڤاری تیشک 57))
• صد زن؛ زنان و سینما، ازافزایش تولید فیلم تا جنبش برابری جنسیتی درسینما – BBC News فارسی
• نقد فمینیستی فیلم (hawzah.net)
• #Pispor (2) – EkremYildiz : YekemFîlmaKurdî “Nan û Azadî” ye. – YouTube
• فیلمی {زارێ} لە بۆتەی شووناسی نەتەوەید – YouTube
• KürdYönetmenKudretGüneşileRozerinUrucuKonuştu: – MEZOPOTAMYA HABER 24
• KudretGüneş (kameraarkasi.org)

The post ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا appeared first on ژنەفتن.

سەرەتای کاری هونەر ئەوکاتە بوو کە تەمەنی تەنیا ٢١ ساڵ بووە، وەکوو ئەکتەر لە چەندین فیلمی تورکی ڕۆڵی سەرەکی هەبوو. ئەمە بووە سەرەتای ناساندنی یەڵماز گۆنای بە کۆمەڵگە و بەناوبانگ بوونی.
لە ناوەڕاستی ساڵانی شەستی سەدەی ڕابردوو دەست دەکات بە کاری دەرهێنان، لەو فیلمانەی دەریهێناون زۆرتر کار لەسەر ژیانی خەڵکی گوند دەکات نەك شار. ئەو ڕووی کامێراکانی لە چەقی شارەکانەوە بەرەو گوندەکان وەرگێڕا و زوومی کامێراکەی خستە سەر ژیانی ڕۆژانەی هەژارە تەپوتۆزاوییەکانی باکووری کوردستان.

یەڵماز گۆنای و پاڵەوان؛

چیتر پاڵەوانەکان قات و کراوات لەبەرەکان نین. ئەو دێت پاڵەوانە شیکەکان تێک دەشکێنێت! لە فیلمەکانی یەڵمازدا پاڵەوانەکانی یەڵماز خەڵکانی گوندن. پاڵەوانەکانی ئەو، پاڵەوانە ڕاستەقینەکانی ژیانن. ئەوەش یەکانگیر بوو لەگەڵ ئایدیای چەپی یەڵماز کە پێی ناسرابوو. بۆیە بە تەواوی مێژووی سینەمای لە تورکیادا گۆڕی.
زۆرتر کاری لەسەر چینە کۆمەڵایەتییەکان و پێکدادانی چینایەتی دەکرد. باسی لەو کێشانە دەکرد کە سەرمایەداری بۆ جوتیاران و گوندییەکانی دروست کردووە، ئەو فشارەی بەهۆی ئەو سیستمەوە لەسەر ژیانیان دروست بووە. هەروەها باسی لە کێشەکانی خودی ئەو کۆمەڵگە دواکەوتووانە دەکرد کە زۆرتر لە گوندەکان نیشتەجێن. ئەوکات ژنکوژی و کێشەی هەژاری و چەوساندنەوە بۆ ئەو، بابەتە گرینگەکانی فیلمەکانی بوون. هەر ئەمە بوو وایکرد دواجار لە ساڵی ١٩٨٢ خەڵاتی چڵەخورمای زێڕینی فیستیڤاڵی سینەمایی کان لە وڵاتی فەڕەنسا بۆ فیلمی (Yol  واتە ڕێگا) وەربگرێت. ساڵی دواتریش هەمان فیلم بە باشترین فیلمی بیانی لە فیستیڤاڵی سێزاری فەڕەنسی هەڵبژێردرا کە دوای کان لەسەر ئاساتی فەڕەنسادا گەورەترین و بەناوبانگترین فیستیڤاڵی سینەمایە.

چ جۆر سینەمایەک؟

سینەمای یەڵماز گۆنای دەکرێ بە سینەمایەکی ڕیالیستی تەماشا بکەین. هەرچەندە ناچێتە ناو چوارچێوەی دۆکیۆمێنتارییەوە، بەڵکو فیکشن و نواندنە، بەڵام زۆرتر لە دۆکیومێنتار نزیکە وەک لە فیکشن.
یەڵماز بە باوکی سینەمای کوردی ناسراوە. لە کاتی باسکردن لە سینەمای کوردی، یەکەم کەس کە باسی دەکرێت یەڵمازە. هەرچەندە فیلمەکانی بە زمانی تورکین، بەڵام ناوەڕۆکی فیلمەکانی کوردین. وەک خۆی گەلێک جاران ئاماژەی پیداوە، زۆر سوودی لە چیرۆک و کولتووری کورد وەرگرتووە و سیناریۆی فیلمەکانی لەسەر ئەوە داڕشتووە.
ئەو شوێن دەستی لە سینەمای تورکیش یەکجار بەرچاوە. بەشداری زیاتر لە ١٠٧ فیلمی تورکی کردووە، لە زۆربەی فیلمەکاندا ڕۆڵی سەرەکی هەبووە.

یەڵماز گۆنای و کوردبوون:

پێم وایە راشکاوانەترین قسەکانی یەڵماز گۆنای لەسەر کورد و کوردبوونی خۆی لە دوایین دیمانەیدایە، کە ڕۆژنامەوانی فەڕەنسی کریس کۆچێرا لەگەڵیدا کردووە بۆ گۆڤاری  The Middle East  دیمانەکە هی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٨٣یە واتە ساڵێک پێش مردنی یەڵماز گۆنای. لەوێ وەڵامی زۆر پرسیار دەداتەوە کە دەربارەی کوردبوونی خۆی و ڕەوشی کوردان لە باکووری کوردستان. باس لەو نەهامەتییانە دەکات کە بەهۆی کوردبوونییەوە بەسەر خۆی و بنەماڵەکەیدا هاتوون.
دوای دوورکەوتنەوەی لە خانەوادەکەی لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە یەڵماز بەرەبەرە زمانی کوردیشی بیردەچێتەوە.
لەو دیمانەیەدا باس لەوە دەکات کە ئەو زۆر حەزی دەکرد لە فیلمەکانیدا زمانی کوردی بە کار بهێنێت، بەڵام ئەگەر ئەوەی کردبا، خۆی و هەموو ئەکتەرەکانیشی لە لایەن دەوڵەتی تورکیاوە دەخرانە زیندان. دەربارەی کوردبوونی خۆی دەڵێت “ئەگەر راستیتان دەوێ، من کوردێکی ئەسیمیلەکراوم. دایکم کورد بوو، باوکیشم کوردێکی زازا بوو. لە هەموو تەمەنی منداڵیم تا ١٥ ساڵێ لە ماڵەوە هەر بە کرمانجی و زازاکی قسەمان دەکرد کە دوو شێوەزاری کوردین. بەڵام دواتر بەهۆی باردۆخێکی تایبەتەوە لە خانەوادەکەم دابڕام، ئیتر چیتر گوێم لە وشەی کوردی نەبوو، هەموو شتێ بوون بە تورکی. زۆر جار گوێم لێ دەبوو تورکەکان دەیانوت: کورد بوونی نییە، زمانی کوردی نییە. بەڵام من دەمزانی ئەو شتە راست نییە. باوکم خەڵکی سیڤریک بوو، یەکەمجار لە تەمەنی ١٦ ساڵی سەردانی ئەوێم کرد. بینیم کە ماڵباتی باوکم چۆن لە ڕەگ و ڕیشەی کوردبوونەوە هەڵکەندراون. هەموو جار باوکم دەیوت: ڕەگی ئێمەیان هەڵکەندووە. من ئەو ناخۆشی و ستەمانەم دەبینی کە لە کورد دەکرێن لە باکووری کوردستان. بەڵام بۆ یەکەمجار لە تەمەنی ٣٤ ساڵی چوومە مووچ، ناوچەکەی دایکم. بیرۆکەی فیلمی “Troupeau”م لەوێوە بۆ هات، کە باس لە خێڵ دەکات”. هەندێ لە هاوڕێ نزیکەکانی گۆنای باس لەوە دەکەن کە جارێک یەڵماز گۆنای داوای لە دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملو، سکرتێری گشتی ئەوکاتی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران کردووە کە یارمەتی بدات بچێتە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لەوێ فیلمێک بەرهەم بهێنێت، هەرچەندە دکتۆر قاسملو ئەوکات بەڵێنی پێ دەدات کە یارمەتی بدات، بەڵام بەهۆی خراپ بوونی دۆخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دوای شۆڕشی ئیسلامی و دەستپێکردنی شەڕ لەوێ، نەیتوانیوە بچێتە ڕۆژهەڵات.

تاراوگەنشینی

دوای ئەوەی لە تورکیا تووشی چەرمەسەری زۆر دەبێت و لە دواجاردا، ساڵی ١٩٨٠ حوکمی زیاتر لە ١٠٠ ساڵ زیندانی بۆ دەدرێت، یەڵماز گۆنای بڕیار دەدات تورکیا جێبهێڵی و بە ناچارێ بچێتە تاراوگە. کچەکەی « ئێلیف گۆنای » لە دیمانەیەکدا دەڵێت: “ئەوکات من تەمەنم پانزە ساڵ بوو، لەگەڵ باوکم هاتینە دەرەوە، ئەو وڵاتەی کە پێشوازی لێ کردین فەڕەنسا بوو. فەڕەنسا باوەشی بۆ ئێمە و باوکم کردەوە، بەڵام باوکم خۆشحاڵ نەبوو بە تاراوگەنشینی، ڕەنگە هەر ئەوەش بووبێ کە وایکرد نەخۆشییەکەی تەشەنە بسەنێ. تا دوا ساتەکانیش نەیدەوت نەخۆشم، کاتێکیش ئێمە پێمان زانی زۆر درەنگ بوو”.

دامەزراندنی ئەنستیتیوتی کورد لە پاریس:

یەڵماز گۆنای دەستێکی باڵای هەبوو لە دامەزراندنی ئەنستیتیوتی کورد لە پاریس. لە وارگەی ئەنستیتوتی کورد لە لیستی دامەزرێنەراندا یەکەم ناو کە ئاماژی پێ کراوە وەکوو دامەزرێنەر ناوی یەڵماز گۆنایە. ئەو دەمانەی لە فەڕەنسا بوو، گۆنای بەردەوام هەوڵی دەدا جگە لە کاری فیلم، کارگەلێکی دیکەش بۆ کوردان بکات. بە تایبەتیش ئەو حەزێکی زۆری بۆ کاری فەرهەنگی هەبوو، بۆیە بە تاسەوە بەشداری کۆبوونەکانی دامەزراندنی ئەنستیتیوتی کوردی دەکرد، تا دواجار هەوڵەکانی خۆی و هاوڕێکانی سەریان گرت. لەوکاتەوە ئەنستیتیوتی کورد سەرەڕای چالاکییە کولتوورییەکان، رۆڵی بەرچاوی هەبوو لە پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان کورد و دەسەڵاتدارانی فەڕەنسا.

زیندان و بەردەوامی:

یەکەمجار لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ -١٩٦٢ ماوەی ١٨ مانگ بەهۆی نووسینی رۆمانی (ئەوان بە سەرشۆڕی مردن) دەخرێتە زیندانەوە. ئەوکات دادگای تورکیا بە کۆمۆنیست بوون تۆمەتباری دەکات.
دوای دەرچوونی لە زیندان، دەست دەکاتەوە بە کاری نواندن. ماوەی پێنج ساڵ جەماوەریترین ئەکتەری تورکیا بووە.
پاشان کە دەست دەکات بە کاری دەرهێنان، زیاتر دەکەوێتە ژێر کاریگەری نیوڕیاڵیستەکانی ئیتاڵیا و ئەمە لە فیلمەکانیدا بە روونی دەبینرێت.
ساڵی ١٩٧٤ دووبارە لە لایەن دادگاوە بە تۆمەتی یارمەتیدانی خوێندکارە ئەنارشیستەکان ٢ ساڵ حوکمی زیندانی بەسەردا دەسەپێنرێت. بەڵام بەهۆی ناڕەزایی و پشتگیرییەکی زۆرەوە فشار لەسەر حکومەتی ئەوکات دروست دەبێت و دوای ماوەیەکی کەم ئازاد دەکرێت.
دوای ئازاد بوونی یەکسەر دەست دەکات بە دەرهێنانی فیلمی « هاوڕی » کە باس لە چینی سیاسیی کۆمەڵگەی تورکی دەکات. دواتر دیسان دەزگیر دەکرێتەوە، ئەمجارە بە ١٥ ساڵ زیندانی حوکم دەدرێت.
لە زیندان بەردەوام دەبێت لە نووسین، لە ماوەیەکی کورتدا سێ ڕۆمان دەنووسێ لەگەڵ چەند سیناریۆیەک کە لە لایەن هاوڕێیەکی بە ناوی زەکی ۆکتەن دەبریتە دەرەوەی زیندان و دەکرێن بە فیلم.
لە ئۆکتۆبەری ساڵێ ١٩٨١مۆڵەتێکی کاتی پێ دەدرێت تا سەردانی ماڵباتەکەی بکات، بەڵام بە یارمەتی هەندێ هاوڕێی لە تورکیا و لە ئەورووپا دەتوانێ بگاتە فەڕەنسا و ببێت بە پەنابەر.
کاتێ هێشتا لە بەندیخانە بوو داوا لە شەریف گورەن دەکات کە کاری دەرهێنان بۆ سیناریۆی Yol-ڕێگا بکات، بەڵام دوای ئەوەی ڕادەکات ساڵێ دواتر خۆی بەسەر فیلمەکادا دەچیتەوە و لە سویسرا تەواوی دەکات. فیلمەکە باس لە کۆمەڵێك زیندانی دەکات کە مۆڵەت وەردەگرن بۆ ئەوەی سەردانی ماڵباتەکانیان بکەن، بەڵام هەریەکەیان شتێك لە ژیانیان ڕوودەدات کە تووشی کێشە و ناخۆشی زۆر دەبن. ئەو فیلمە ساڵی ١٩٨٢ لە فیستیڤاڵی سینەمایی کان چڵە خورمای زێڕینی بردەوە، کە یەکێکە لە بەهادارترین خەڵاتە سینەماییەکانی جیهان.

فیلمی دیوار لە فەڕەنسا:

دوای ئەوەی دێتە فەڕەنسا، یەڵماز لە کاری دەرهێنان بەردەوام دەبێت، بە ماوەیەکی کەم دەتوانێ فیلمێک دەربهێنێت بە ناوی « دیوار » کە دواتر دەنگدانەوەی زۆری هەبوو لە ناوەندە سینەماییەکانی دونیا. ئەمە دوایین فیلمی بوو و شێرپەنجەکەی پەرەی سەند و ساڵی دواتر لە پاریس کۆچی دوایی کرد.
فیلمی دیوار باس لە گرتووخانەیەکی ئەنقەرە دەکات کە چەندین منداڵێ تێدایە و لە لایەن پاسەوانانی گرتووخانەکەوە دەچەوسێندرێنەوە و کاری قورسیان پێ دەکرێت و دەستدرێژییان دەکرێتە سەر. منداڵەکان یاخی دەبن بەو هیوای بگوازرێنەوە بۆ گرتووخانەیەکی باشتر.

ژیاننامە:

١ی نیسانی ١٩٣٧ لە گوندی یەنیس لە ناوچەی کەرەتاشی شاری ئەدەنەی باکووری کوردستان لەدایک دەبێت.
زانستی ئابووری لە هەردوو زانکۆی ئەنکەرە و ئیستەنبۆڵ خوێندووە.
ساڵی ١٩٥٨ لە تەمەنی ٢١  ساڵی بووەتە ئەکتەری سینەما.
لەبەر ڕۆڵەکانی و هەڵسوکەتەکانی بە « پاشای ناشیرین » ناسرابوو.
ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٦٢ ماوەی ١٨ مانگ زیندانی کرا بەهۆی نووسینی ڕۆمانێکەوە بەناوی »ئەوان بە سەرشۆڕی مردن » ئەوکات  بە کۆمۆنیست بوون. تۆمەتبار کرا.
ساڵی ١٩٦٥ دەستی کرد بە کاری دەرهێنانی فیلم و کۆمپانیایەکی بەرهەمهێنانی فیلمی تایبەت بە کارەکانی خۆی دانا بە ناوی Güney Filmcilik
لەنێوان ساڵانی ١٩٥٨ و ١٩٧٤ لە ١٠٧ فیلمدا ڕۆڵی بینیوە.
٢٥ فیلمی دەرهێناوە کە دواینیان فیلمی « دیوار » بوو لە فەڕەنسا ساڵی ١٩٨٣ دەریهێنا
٩ی ئەیلولی ١٩٨٤ بە نەخۆشی شێرپەنجە لە پاریس دەمرێت و لە گۆڕستانی پێرلاشێز نێژراوە.

The post یەڵماز گۆنای؛ باوکی سینەمای کوردی appeared first on ژنەفتن.

چەمک و بیرۆکە هاوبەشەکانی نێو هەموو ئەو فیلمانە و کورتەفیلمە چیرۆکییەکانی بەشی کێبەرکێیەکە کە بوونەتە وێنە و بە شێوەی کۆدێکی جێگیر دەرهاتوون بریتین لە: ١- مەرگ بە شێوەیەکی گشتی و بە تایبەت مەرگی دایک یان ژن، ٢- سنوور، ٣- هەبوونی تەرمێک (تەرمی دایک) یان قەبرستان، ٤- کوێستان و بەفر، ٥- سەفەر و جاددە، ٦- ماڵی خاپوور یان ماڵە چۆڵکراوەکان.

ئەو بابەتە ئاماژە پێکراوانە تەنانەت لەنێو بەڵگەفیلم(دیکۆمێنتار)ە کوردییەکاندا بە فرەیی دەبینرێت. لە دوای ڕێکخستنی سینەمای کوردی، چەمکەکانی شوناس و نەخشی ئەو چەمکانە لەم سینەمایەدا دێتە ئاڕاوە. تەواوی ئەو چەمکانە(ناوەڕۆکی چیرۆک) پێکهاتەی سازکردنی فیلمە کوردییەکان لەباری فۆڕم و چیرۆکەوە لەنێو فیلمنامەدایە. کەوایە ناچارین ئەم ناوەڕۆکە پاوەجێیانە تاوتوێ بکەین. ئایا جێ‌سەرنج نییە کە تەنانەت لەنێو یەکێک لەو کورتەفیلمە چیرۆکییانەی فێستیڤاڵ، بابەتی مەرگ یان مەترسی مەرگ لێ نابڕێتەوە؟ ئەگەر فیلمەکە لە بواری ژانری سامناک بێت وەکوو کورتەفیلمی پیرا بۆک(٢٠٢٠) کە مردنی دایک تێدا ڕوو ئەدا و لە تەنیا فیلمێکدا کە مردن ڕوو نادات واتە فیلمی بادبادک‌ها-کۆلارەکان(٢٠٢٠)، بەردەوام مەترسی مردن بە هۆی مینەوە هەڕەشەیە بۆ سەر منداڵان و هەر ئەو مەترسییەیە کە دەبێتە هۆی دوورکەوتنەوەیان لە یەکتر و لە فیلمی زوال(٢٠٢١) کە مردن بە شێوەیەکی ڕاستەقینە ڕوو نادات، بە شێوەیەکی خوازەیی(استعاری) لەگەڵ وێنەکێشانی دایک/ژن لەسەر بوومی نیگارکێشیەکەدا، شکاندن و دڕاندن بوومەکە و تێکدان و داپاچرانی وێنەی دایک وەدی ‌دێت. لە فیلمی لەککە(٢٠٢٠) نیشان‌دانی کوشتار و مەرگی دایک بە وێدانەوە و نواندنی فیلمی ژانی گەل(٢٠٠٧) لە خودی فیلمەکەدا(مێتا سینەما) بەرهەم دێتەوە و لە فیلمی بەڕوو(٢٠٢٠) کچەکە بە گوللەی داعش تیا دەچێت. کەچی کاتێک باسی تایبەتمەندی سینەمایەک (لێرەدا سینەمای کوردی) دەکرێت دەبێ لەسەر چەشنێک لە فۆڕم و پێکهاتە سوور بین، بەڵام هەر ئەو ناوەڕۆکە هاوبەشانەن کە فیلمی کوردیان خولقاندووە و سینەمای کوردیان بەربڵاو کردۆتەوە، تەنانەت بە چەند زمانە بوونیشییەوە یان کوردی نەبوونی زمانی هەندێک لە فیلمەکان ئەو نیشانانە وەکوو چەمکەکانی پێکهێنەری سینەمای کوردی بوونیان هەیە. لە زۆربەی فیلمەکاندا سەفەرێک ڕوو ئەدا کە دەبێ تەرمی دایک بگەڕێتەوە بۆ نیشتمانی دایکی یان دایک دەمرێت و دەنێژرێت و کەم‌وزۆر لەنێو هەموو ئەو فیلمانەدا بەفر و کوێستان و مین و سنوور بوونێکی هەمیشەییان هەیە. بە جۆرێک کە وەک بابەتێکی سەلمێنراو و فۆڕم ( تەنانەت هێندێ‌ جار بەبێ کردارێکی واتایی لە چێرۆکدا) دەرهاتوون.

لە کورتە‌فیلمەکانی دیگری(ئەویتر)، (سەنتێز)، شین(٢٠٢٠ )، (بیر) و لەو فیلمە درێژانەی کە لە سەرەوە ئاماژەی پێکرا، مەرگی دایک بە شێوەیەکی ئاشکرا و سەلمێنراو و بێ هۆکار ڕوو ئەدات. لە فیلمی (کیسەڵەکانیش دەفڕن) دایک بە ڕاستی خۆی دەکوژێت و خۆی لە ناو دەبات. ئەو مەرگەی کە نیشان ئەدرێت بابەتێکی بە هەڵکەوت نییە هەروەک لەنێو فیلمگەلی کۆنتری ئەم سینەمایەدا واتە جاددە بەرهەمی یەڵماز گۆنەی (١٩٨٢) مەرگی دایک و ژن و روو ئەدات، ژان (گونای ١٩٧٨) ژنێک کە قسە ناکات یان منداڵی نابێت، فیلمی سترانەکانی وڵاتی دایکیم بەرهەمی بەهمەنی قۆبادی (٢٠٠٢) هەر لەسەر ئەم چەمکە دەڕوات. ئێوە هەرگیز تەرمی باوکێک نابینن کە بڕیارە وایە بیگەڕێتەوە بۆ شوێنێک کە بنێژرێت.

باسەکە بە لێکدانەوەیەکی زۆر کورت لەسەر بۆچوونەکانی لاکانەوە دەست پێدەکەین. لاکان لە سمیناری ساڵی ١٩٧٢ سێ شێوازی سەرەکی مرۆڤی پێناسە کرد: زنجیرێکی پێکهاتوو لە سێ بازنە بە چەشنێک کە ئەگەر یەکێک لە بازنەکانی لێ جیا بکەینەوە ئەو دوو بازنەکەی دیکە لێک‌دەترازێن. (گرێ بۆرومە)

١-بابەتی سیمبولیک یان ئاقاری باوک/ زمان/ یاسا/ دەسەڵات/ ئایدۆلۆژی. هەموو یاساکان یان پێکهاتەی وڵاتێک یان دابونەریتەکان بە مانای ئاقاری سیمبولیکن. یانی هەموو کردەوەکانی ڕۆژانەمان بە گشتی خوێندن، هەڵبژاردنی پیشە یان شێوازی ژیان و تەنانەت خەیاڵەکانیشمان لە ڕێگەی بابەتی سیمبولیک شکڵ دەگرێت و کۆنترۆڵ دەبێت. بابەتی سیمبولیک بە شێوەگەلی (شاراوەی) ئیدۆلۆژیک هانمان ئەدات تا بەپێی داخوازییەکانی ئەو هەڵسوکەوت بکەین و هەڵبژێرین. لەو فیلمانەی ئاماژەمان پیدان، باوک نامرێت چۆنکە بوونی نییە تاکو بمرێت، بە واتایەکیتر نەبوونی پێکهاتەیەکی یەکگرتوو یان دەوڵەت/ وڵات بۆ کوردان بۆتە هۆی ئەوەی کە باوک وەکوو هێمایەک لە یەکدەستی بوونی نەبێت واتە باوک بوونی نییە چونکو هەست بە هەبوونی وڵاتێک ناکرێت. هەڵبەت لەنێو ئەو فیلمانەی کە هاتوونەتە بەرباس، باوک ئەگەر بوونی هەبێت لە ڕاستیدا کارێک ناکات و ئاکار و کردەوەکەشی زۆرجار منداڵانەیە. سەیری باوک بکەن لە فیلمی پیرابۆک، کە بێجگە لە وێنەیەکی هەڵواسراو بە دیوارەکەوە هەر بوونی نییە، زێڕ(٢٠١٧)، بیر(٢٠١٨) کە ئەم بەڵگەفیلمە لە بنەڕەتدا سەبارەت بە بزووتنەوەی دایکانی شەممەیە لە تورکیە نەک باوکان، و باوکی نادیار لە فیلمی ماڵی بێ میچدا و دیسان خاڵێک کە لەم فیلمەدا هەیە و جیگری بابەتی سیمبولیکه بەڵام زیاتر لە داوەڵێک دەچێت و بەو هەموو هیزیک که پیشانی دەدات هیچ کێشەیەک ساز ناکات. باوکانی نادیار(باوکی هەموو منداڵان و هەروەها باوکی منداڵە کوێرەکە) لە فیلمی کیسەڵەکانیش دەفڕن و ئەو پیاوانەی کە لە هەموو شتێک بێ خەبەر بەڵام  بەدوای هەواڵەکانن و هیچ کارێک ناکەن. هەروەها تەماشای ئەو باوکە لاواز و کەللەڕەقانە بکەن کە توانای ئەوەیان نییە لەگەڵ پۆلیسەکاندا ڕووبەڕوو ببنەوە، بەڵام لاسارانە و بەرەو ئیبتزال (بە واتای لاکانی) نیشان دەدرێن و هەمیشە کوڕەکەی ئازار ئەدات. لە فیلمی درێژی ئیز(٢٠١١) و باوکێک بە حەپەساوی و تووڕەیی نکۆڵی لە زمانی دایکی خۆی دەکات، لە زێڕ (٢٠١٧ ) باوک بە شێوەی لاواز و سارد و زیان پێگەیشتوو، لە کورتەفیلمی (ئەویتر ٢٠٢٠ ) کە بۆ شاردنەوەی حەقیقەتێک کە بە گومانی خۆی بوونی هەیە قژی کچەکەی ڕەنگ دەکات و تەنانەت توانای هەڵسەنگاندنی دروستی ئەو بابەتەی نییە و ئەو زیاتر لەوەی کە خەمی لە دەست‌دانی ژنەکەیی هەبێت بەدوای فانتازیایەکە و هەروەها لە فیلمی سەنتێز، کە تەنانەت هەر ئەم باوکە لاوازە دایکیش دەکوژێت کە پشتیوانی منداڵەکەیەتی. لە فیلمەکانی ئەم وتارەدا دایک شێوەیەک لە نیشتمان و وڵاتە. نیشتمانێکی فەوتاو و زیان لێکەوتوو کە لە نەستی دەرهێنەر و خەڵکی ئەم نیشتمانە شکڵی گرتووە. نیشتمانێک کە دەبێ هێندێ‌ جار لە شوێنێکدا لە گۆڕ بنێژرێت و هێندێ جار بۆ پارێزگاری و زیندوو ڕاگرتن و بووژاندنەوەی لە داهاتوودا لە گۆڕ بهێنرێتە دەرەوە و بیبەن بۆ شوێنێکی‌ دیکە وەکوو فیلمی شین، کە بە هۆی بەنداوی ئیسلوو شاری کۆن و مێژوویی حەسەن کێف کە زۆربەی دانشتووانی کوردن دەچێتە ژێر ئاوەوە. ڕەنگە هەر بەم بۆنەیەوە بێت کە لە شیعرەکانی شێرکۆ بێکەسدا، نیشتمان لە قەڵافەتی ژنان و کچاندا دەهۆنرێتەوە. باوک لەنێو ئەم فیلمانەدا نیشانەی بابەتی هێمایین نییە بەڵکو هێشتا خۆی لە چەمکی دایک ئەدا و لە قۆناغی ئاوێنەدایە و هەر بەم بۆنەیە کە هەڵسوکەوتی وەکوو منداڵ دەردەکەوێت. ئەگەر باوک، ئەو باوکەی بابەتی هێمایین نییە ئەی کێیە؛ بەگوێرەی بۆچوونەکانی لاکان/فرۆید ئەگەر بڕوامان بە هەبوونی دوو باوک هەبێت واتە باوکی بابەتی سیمبولیک و باوکی سەرەتایی(باوکی کۆن، ڕاستەقینە). لەم فیلمانەدا ئەو کەسەی کە گەورەیە بە پێچەوانەی فیلمگەلی ئەمریکی، ئەورووپایی و ئاسیایی باوکی بابەتی سیمبولیک نییە و باوکی سەرەتاییە. واتە هێزێکی گەورە کە دەتوانێ کوشتارە بەکۆمەڵەکان لە فیلمی زێڕ، ماڵی بێ میچ، بیر، کیسەڵەکانیش دەفڕن، ئیز و کورتەفیلمەکانی یاد، پیرابوک، بەڕوو، له ناوچوون و لەککە بە وێدانەوە بۆ فیلمی ژانی گەل وەدی‌بێنێت. کردەوەی باوکی بابەتی سیمبولیک بەم شێوەیە نییە بەڵکوو بە پاراستنی یاساکان و یەکپارچەیی هەوڵ ئەدا ئایدۆلۆژییەکانی خۆی جێبەجێ بکات بەڵام ڕەوتی زویری و کوشتار ئەنجام نادا ئەوەش بەو فراوانییە. هۆکارێکی‌‌تر بۆ نەبوونی بابەتی سیمبولیک هەر ئەو چەندزمانی بوونەی فیلمە کوردییەکانە چونکو بابەتی سیمبولیک جیگای زمانە و زمان پێک‌دێنێت.

٢-بابەتی خەیاڵی: جێگایەکە کە لە نەبوونی بابەتی سیمبولیکدا هەیە لە ڕاستیدا، ناواخنی بابەتی خەیاڵی هەمان “منی دڵخوازە” کە بە هۆی هاوتاسازییەوە لەگەڵ وێنەدایە؛ منی دڵخواز وێنەیەکە کە لە لایەن خودی تاکەوە بە شێوەیەکی زێدەڕۆیانە لەمەڕ خۆیەوە سازی دەکات(لێرەدا بەرهەمی هۆنەری/فیلم) و لەسەر بنەمای ئاواتەخوازی ئەو. “ئەرکی سەرەکی بابەتی خەیاڵی داپۆشینێکە لەسەر حەقیقەت و ئاخاوتەی مرۆڤ” ئەو شوێنەی کە مرۆڤ ناتوانێت بەرگەی هێرشی بابەتی “ڕیاڵ” بگرێت. بابەتی خەیاڵی لەم فیلمانەی ئێستا بۆ داپۆشاندن یان شاردنەوەی ئێش و ئازارێکە کە لە ئەنجامی کوشتاری دیرسیم و شاڵاوی ئەنفال و هەڵەبجە و دواتر کوشتاری شەنگال و عەفرین و هەبوونی داعش لەناو ناوچەیەکە کە زۆرترین خەساری لە کوردەکان داوە. بێ‌هێز بوونی بەرهەمی هونەری و هونەرمەند بۆ وڵامدانەوە بە بابەتی ڕیاڵ(کوشتاری بەکۆمەڵ) و نەدۆزینەوەی هۆکارێک بۆ ڕوودانەکەی یان ڕێگەچارەیەک بۆ بەرەنگار بوونەوە لە گەڵیدا، بۆتە هۆی ئەوەی کە زۆربەی فیلمەکان لەباری ڕێسای فەنی فیلمنامەکەدا لە بەشی کۆتایی هێنانەکەی تووشی کێشە بن چونکە؛

٣_ بابەتی ڕیاڵ کاتێک دەردەکەوێت دەبێتە هۆی پسیکوز و تراوما و لەبەر ئەوەی کە کۆمەڵگا و بە تایبەت هونەرمەند ناتوانێت بەسەریدا زاڵ بێت و بیهێنێتە بواری سیمبولیک(لێ تێبگات) لە ئاکامدا بۆ بەرگرتن لەم تراومایە و ئازارێک کە بە هۆی ئەوەوە تووشی بووە (بیخوێننەوە، تێنەگەیشتن لە کوشتاری بێ‌پسانەوە و دروست بوونی هەستی سووکی و بچووکی و زەبروزەنگ) ناچار دەبێت پەنا بۆ بابەتی خەیاڵی ببات و بە جۆرێک ئەو تازیەبارییە تێپەڕێنێت چونکە ئەگەر تاک یان کۆمەڵگا یان هونەرمەند نەتوانێت ئەو کارە بکات لە ڕاستیدا لەناو دەچێت و تووشی نەخۆشی دەبێت. سەیری سەمای ژان و دڵ ئاسوودەییەکەی بکەن و ئەو دیمەنە خەیاڵاویانە لە کۆتایی فیلمی زێڕ، کەسایەتییەک کە بەوەشەوە توانایی لەسەر زمانی کوردی نییە(نەبوونی بابەتی سیمبولیک) لە سەرەتای فیلمەکەدا گرژ و دوورەپەرێزە و لە کۆتاییدا بۆ کەمکردنەوەی ئازاری خۆی و ئازاری بەکۆمەڵێ کە هەستی پێ کردووە و لە بەرانبەریدا توانای هیچ کارێکی نییە کەوابوو ڕوو لە خەیاڵ کردن دەکات. یان لە کورتەفیلمی دوایین ماڵ، کایە لەگەڵ مەرگ و پاشان خودی مەرگ تووشی ژیانی ڕۆژانە و نامە نووسینی دەکات، لە ئامێزگرتنگەلی پەیتاپەیتای سانتی‌مانتاڵیسم و ئەوینە بێ‌کەڵکەکان و سەرسووڕمان لە شۆفێری تەکسییەکە و کڕینی شووتی و دانانی لە تەنیشتی تەرمی دایکییەوە لە فیلمی ماڵی بێ میچ.

لە فیلمەکانی (سەنتێز، پیرابۆک، له ناوچوون، شین و ئیز) بابەتی خەیاڵی ڕوو نادات و لەبەر ئەوەیە کە فیلمگەلێکی زۆر تاڵن و بەواتایەکی‌تر کاراکتەرەکان و چیرۆکەکە تووشی هەمان تراوما یان پسیکوز دەبن.

پەنابردن بۆ خەیاڵ و سوریالیزم لە دەسبەسەرکردنی ترس بە تەقەڵ لێدانی قفڵێکی ئاسنین لەسەر پشت (لێرەدا ترس هەمان بێزاری و لاوازی گێڕانەوەیە لە کوشتاری بەکۆمەڵ ئەو جۆرە کە لە چیرۆکێکی بێژەن نەجدی‌دا هەیە) لە فیلمی قەرەنتینە، دیمەنگەلێ لە سێکسی نێو شەمەندەفەر و دیدار لەگەڵ سۆزانییەکان لە فیلمی درێژی جاددە‌، گاڵتەگەلی مناڵانە و خۆشەویستییەکی زارۆکانە و باوکایەتی کردنی کاک ستەلایت لە فیلمی کیسەڵەکانیش دەفڕن و هەمان خۆشەویستی و گاڵتەگەلی نابەجێ و پێکەنینگەلی سووک و بێ‌کەڵک لە فیلمی سترانەکانی نیشتمانی دایکیمو، هەروەها عەشقی کوڕێکی منداڵ و ڕاهێنانی ئەو بۆ نووسینی نامەیەک بە زمانی کوردی لە کورتەفیلمی کۆلارەکان. تەواوی ئەم کاردانانەوە لە ڕاستیدا پەنا بردن بۆ بابەتی خەیاڵییە بۆ کەم کردنەوەی ئازاری کارەسات و هەر ئەو شتە لە کورتە فیلمی بەڕوو ڕوو ئەدا دەستەوەداوێن بوونی بابەتی خەیاڵ بۆ ڕاگرتن و پارێزگاری لە خۆی لە بەرامبەر کارەساتدا بە نیشاندانی هەڵدان و سەوز بوونی دەنکێکی بەڕوو لەنێو ملوانکی کچەکە لەژێر خاکدا. دەبێ ڕایبگەینین کە کارەساتەکە مەرگی سادەی کەسێک نییە کە چارەنووسی مرۆڤە و پاش چەند مانگ لە بیر دەچێتەوە، کارەساتەکە لێرەدا گۆڕەپانی مەرگە بە حاڵەتێک لە زویری و دژواری و ماڵوێرانکەرییەکی بەکۆمەڵ هەر بەم بۆنەوە ئەو کەسانەی کە لە دەرەوەی ئەم بازنەیەدان لەوە تێناگەن چونکە توندوتیژییەکی وەها بەرفراوان لە درێژایی مێژوودا کە ئێستاکەش ئاسەوارەکانی ماوەتەوە(داعش) بۆ زەینی مرۆڤەکان جێ تێگەیشتن نییە واتە ناتوانێت لە قۆناغی تازیەباری و بیرچوونەوە تێپەڕێت، تەنانەت بۆ ئەو مرۆڤانەی کە لەنێو چەرخەکەدان پرسیارێکی بێ‌وڵامە. لە فیلمی پیرابۆک باوکی سەرەتایی هێندە پڕ زۆرە کە تەنانەت شوێنی دایک دەگرێتەوە و لە کردەوەیدا نیشتمان(دایک) لەناو دەبات. لە فیلمەکانی سەنتێز، پیرابۆک، له ناوچوون، شین و ئیز بابەتی خەیاڵی ڕوو نادات و لەبەر ئەوەیە کە فیلمگەلێکی زۆر تاڵن و بەواتایەکی‌تر کاراکتەرەکان و چیرۆکەکە تووشی هەمان تراوما یان پسیکوز (بیخوێننەوە، نەخۆشیی دەروونی) دەبن. جیا لەوەش خودی سەفەر و ڕووتێکردن لە نیشتمانی دایکی کە کاول کراوە یان ماڵە چۆڵکراو و ڕووخاوەکان خۆی بەجۆرێک گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و گەڕان بەدوای بابەتی ڕیاڵ (مەرگی ئازیزان و لە دەست‌دانەکان و کوشتارە بەکۆمەڵەکان) بەڵام وەڵام و هۆکارێک نادۆزرێتەوە و لەبەر ئەوەیە کە هونەرمەند و بە شێوەی سرووشتییەکەی کۆمەڵگای ئەو، هەمووجارێ دەگەڕێنەوە بۆ سەر ئەم چیڕۆک و کۆدانە چونکە دەورانی تازیەبارییەتی دوای کارەسات کۆتایی پێ نەهاتووە و کۆتایی پێ نایێت. ئۆبژەی بچووکی a واتە حەز و بەستراوەیی بە مەیلی دایک و چەمکە فانتازییەکان دەتوانێ زۆر قووڵ و بەربڵاوتر باسەکە پەرە پێبدات بەڵام بە هۆی کورتکردنەوە و شیکارییەوە دەستی لێ‌هەڵدەگرین.

کەڵک وەرگرتن لە ئوستوورەکان و چیرۆکە فولکلۆرییەکان دەتوانێت شوناسی سینەمای کوردی و خەڵکی ئەم نیشتمانە بۆ بەردەنگەکان دڵڕفێنتر و هەستپێکڕاوتر بکات

بابەتێک کە پێویستە لێرەدا ئاماژەی پێ بکەین سەرنج‌دان بەم خاڵەیە کە کەڵک وەرگرتن لەو نیشانە و چەمکانە و دووپات کردنەوەی بەردەوامیان دەبێتە هۆی ئەوەی کە سینەمای کوردی بەرەو داکشان و بێبەهایی بروات. کەڵک وەرگرتن لە ئوستوورەکان و چیرۆکە فولکلۆرییەکان دەتوانێت شوناسی سینەمای کوردی و خەڵکی ئەم نیشتمانە بۆ بەردەنگەکان دڵڕفێنتر و هەستپێکڕاوتر بکات. بەکارهێنان و دووپات کردنەوەی بێ‌کەڵک بۆ نیشاندانی بابەتێک دەبێتە هۆی داکشان و دزێوی هەمان چەمک و بابەت و، سینەمای کوردی لە هەمان بابەتی ڕیاڵ و ئاکامە تاڵەکەیدا ڕادەگرێت. هەرچەند کە شارگەلی گەورەی کوردیمان هەیە، بەڵام شار لە فیلمە کوردییەکاندا نادیار و مردووە لە حاڵێکدا گوندەکان و کەلاوەکان نە تەنیا لۆکەیشنیش نییە بەڵکوو لەنێو فیلمە کوردییەکاندا بووەتە کەسایەتییەک. ڕوانینێکی ئێگزێژێرە(زیادەڕەوی) بەم چەمکانە بە تایبەت لۆکەیشنەکان بۆتە هۆی دروست بوونی جیهانێکی کەونین (بە تەنیایی خراپ نییە) و دوای ماوەیەک دەبێتە هۆی داهێزان و پووچەڵ بوونەوەی سینەمای کوردی. کاتێک چەمکێک زۆر بە کار بهێنرێت هەر لە خۆیەوە وەکوو شتومەکێکی( شیء/وەسیله) لێ دێت و چیتر چەمک یان نیشانەیەک نییە بەڵکو ئوبژەیە ڕێک وەکوو مێخێک کە تەنیا مێخە و هەست یان بیرێک ناگەیەنێت و ڕۆناهی خۆی لە دەست ئەدا. پێویستە ڕوون‌بکرێتەوە کە ئەم شیکارییە بۆ هەڵسەنگاندنی باش بوون یان خراپ بوونی فیلمەکان نییە بەڵکوو هەڵسەنگاندنی نەستێکی بەکۆمەڵ یان کەسەکی لەنێوان و لە ناخی کاری هونەرییە. هیوادارم لە داهاتوودا فیلمنامەکان، ڕێسا فەنییەکان، خاڵە بەهێز و لاوازەکان، چیرۆک و دەرهێنەری و پێکهاتەی ئەم فیلمانە تاوتوێ بکرێن. ئەم تاوتوێ کردنە زیاتر بە مەبەستی لێکدانەوەی نیشانەکان بۆ دەرخستنی تایبەتمەندییەکانی سینەمای کوردی لە ڕوانگەی دەروونشیکارانەی لاکان بووە.

سەرچاوەکان:

هومێر، شاون(١٣٨٨)، ژاک لاکان، وەرگێڕانی محەممەد عەلی جەعفەری، تاران: قەقنەس

مەک گوان، تاد(١٣٩٤)، ڕوانینی ڕاستەقینە یان ڕوانگەی فیلم لەدوای لاکان، وەرگێڕانی بەهمەنی خالیدی، تاران: چەپەمەنی مەرکەز

ژیژەک، سلاڤۆی(١٣٩٥)، لاکان بە گێڕانەوەی ژیژەک، وەرگێڕانی فەتاح محەممەدی، زەنگان: چاپەمەنی هەزارەی سێهەم

مۆڤەللی، کەرامەت(١٣٩٦)، بناخەکانی دەروونشیکارانەی فرۆید_لاکان، تاران: چاپەمەنی: نس

The post سینەمای کوردی یان نیشتمانی دایکی appeared first on ژنەفتن.