هەرچەندە تۆ فیلم دروست دەکەیت و بۆ ماوەیەکی زۆریشە لە بەریتانیا دەژیت، بەڵام هێشتا وەک دەرهێنەرێکی ئەمریکیی ناوزەد دەکرێی. ئایا ئەو هۆکارانەی وات لێدەکەن لە بەریتانیا بژیت هۆکارگەلی کەسیین یاخود پەیوەندی بەو ڕاستییەوە هەیە کە فیلم دروستکردن لە بەریتانیا تێچووی هەرزانترە لە ئەمریکا؟

-سەرەتا گەر بتەوێت فیلم بە ئینگلیزی دروست بکەیت، سێ شوێن هەن وەک چەق و ناوەندی بەرهەمهێنان؛ لۆس ئەنجڵس، نیویۆڕک و لەندەن. و لەوەتەی من کاتێکی زۆرم تەرخان کردووە بۆ ئامادەکردن و بڕینی فیلمێک، وا پێویستی کردووە لە یەکێک لەو شوێنانە بژیم، ئەگینا هەرگیز لە ماڵ نەدەبووم و هەمیشە لە دەرەوە دەمامەوە. نیویۆڕک وەک لەندەن گونجاو نییە، هۆڵیوود کەمێک باشتر گونجاوە، بەڵام لە نێوان چانسی هەڵبژاردنم بۆ ژیان لە هۆڵیوود یان لەندەن، من زیاتر حەزم بە لەندەنە. شارێکی زۆر دڵگیرە و حەز دەکەم لەوێ بژیم. زۆر حەز دەکەم لە نیویۆڕک بژیم، بەڵام شوێنێکی پراکتیکیی نییە بۆ وێنە دروستکردن و فیلمسازی، جگە لەو فیلمانەی لە شوێنی ڕاستەقینە دەگیرێن؛ ئەگەر مەبەستت ستۆدیۆیەکی وێنە بێت وەک بۆ فیلمی “بریسکانەوەکە” [i] یان “٢٠٠١: گەشتی بۆشایی“[ii]، ئەوا نیویۆڕک ستۆدیۆی زەبەلاح و شوێنی گونجاوی بۆ ئەم کارە نییە. بۆیە بەریتانیا ئەو شوێنەیە کە پێویستە لێی بم.

بەڵام ئایا بوونی پەیوەندی جەنابتان لەگەڵ کۆمەڵێک ڕاستیی جیاواز و پیشەسازیی فیلم وای کردووە هیچ کاریگەریی بەسەر کارەکانتەوە هەبێت؟

پێم وانییە. لەبەرئەوەی تەنانەت ژیان لە ئەمریکاش… گەر لە نیویۆڕک بژیت، ئەوا بەتەواوی جیاوازە وەک لەوەی لە ئەتلانتا، دالاس یان مینیاپۆلیس یان هەر کوێیەکی تری ئەمریکا بژیت. گەر لە نیویۆڕک بژیت، بەڕاستی دەتوانی تەواو دڵنیا بڵێیت “شێوازی ژیانێکی نیویۆڕکی”یانەم هەیە. پێم وایە هەرچەندە لە لەندەن دەژیم بەڵام هێشتا لەسەر شێوازی ژیانی ئەمریکییم، و هەر لەسەر ئەو شێوازە دەبووم گەر لە نیویۆڕکیش ژیابام. بە دڵنیایییەوە لێرە هەستێکی ڕاستیی ترم هەیە بە بەراورد لە هۆڵیوود، کە ناواقیعترین شوێنە. هەموو ڕۆژێک ڕۆژنامەی نیویۆڕک تایمز دەخوێنمەوە، گۆڤارە ئەمریکییەکان دەخوێنمەوە، سەیری فیلمە ئەمریکییەکان دەکەم، هەر بۆیە بەجددی هەست بەوە ناکەم جێگۆڕکێ جیاوازییەکی گەورەی بۆ دروست کردبێتم. لە ڕاستیدا، هەست ناکەم لە ئەمریکا ناژیم. بە هیچ شێوەیەک لە ڕووی فەرهەنگییەوە هەست بە پچڕان یاخود گۆشەگیرییێک ناکەم.

ڕۆژەکەی تر پێت وتم هەمیشە چێژت لەوە بینیوە بچیت سەیری فیلم بکەیت. هێشتا بەردەوامی لە چوون بۆ سینەما و سەیرکردنی فیلم؟

من هەوڵ دەدەم سەیری هەموو فیلمەکان بکەم، خۆم لە ماڵەوە پڕۆجێکتەرم هەیە، بۆیە بۆم ئاسانتر بووە؛ ئەو فیلمانەی وەریان دەگرم، لە ماڵەوە لەبەریان دەگرمەوە و سەیریان دەکەم. ئەوانەشی دەستم پێیان ناگات، دەڕۆم و سەیریان دەکەم، بەڵام دەمەوێت سەیری هەموویان بکەم.

دەمەوێ لەمەڕ هەڵبژاردنەکانت پرسیار بکەم. چ جۆرە…؟

حەزم بە فیلمە باشەکانە. (پێکەنین)

ئایا لەگەڵ ئەو کەسانە (بەتایبەت ئەوروپییەکان) هاوڕایت، کە دوای ساڵانێکی زۆر لە ستایشکردنیان بۆ فیلمەکانی هۆڵیوود، ئێستاکە پێیان وایە فیلمسازیی نایاب بەتەواوی ون بووە و نەماوە؟

باشە، بێ شک هەندێک لە فیلمە هەرە چێژبەخش و سەرنجکێشەکان لە هۆڵیوودەوە بەرهەم هێنراون. دڵنیاش نیم لەوەی زۆرینەی فیلمە گرنگەکانی مێژووی سینەما لە هۆڵیوودەوە هاتبن، واتە ئەو فیلمانەی خەڵکی بۆ ماوەیەکی زۆر بیریان دەمێنێ و لە یاد ناکرێن. پێم وانییە. هەندێک لە فیلمەکان پێدەچێ لەوێوە هاتبن.

حەزت بەم ڕێچکە نوێ و شێوازە هاوچەرخانەی بەرهەمهێنانی هۆڵیوودە، کە لە لایەن کۆپۆلا، سکڕادێر، سپیڵبێرگ، سکۆڕسێزی یان دێ پالماوە هەوڵیان لە بۆ دەدرێت و تاقی دەکرێنەوە؟

پێم وابێ یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین فیلمەکانی هۆڵیوود پێش ماوەیەکی زۆر بینیبێتم، هۆڵییود نا، -فیلمە ئەمریکییەکان- ئەوا “هاوڕێ کچەکان”[iii]ی کلاودیا وێیل بووە. پێم وابوو ئەم فیلمە لە دەگمەنترین ئەو فیلمانەیە کە بەراوردم کردووە بە نووسین و فیلمسازییە ڕژد، چڕ و وردەکانی ئەو دەرهێنەرانەی تۆ پێت باشترینن لە ئەوروپا. فیلمەکە سەرکەوتنێکی وای نەبوو، ناشزانم لەبەرچی، بەڵام دەبوایە هەیبووبا. بێگومان فیلمەکەم زۆر پێ نایاب بوو. وا دەردەکەوت گرێچنی فیلمەکە زۆر ڕاستییانە مامەڵە لەگەڵ چیرۆکەکە بکات و هەر بەم شێوەیەش بەردەوام بوو لەگەڵ تێما و هەموو شتەکانی تریش بەبێ هیچ گۆڕانکاریی یاخود کەرتبوونێک.

کەواتە بە ئاشکرا زۆر هۆگری، بابڵێین، ئەو جۆرە فیلمانە نیت کە شێوازی هۆڵیوودیین.

من نەمگوت “هۆڵیوودی”، لام وایە کارێکی قورسە فیلمێک دروست بکەیت هەم لە ڕووی سۆزەکییەوە بۆ بەشێکی زۆر لە خەڵکی سەرنجڕاکێش بێت، و هەمیش ئەو ڕاستێتی و قووڵییەی لەخۆ گرتبێت کە تۆ لە ئەدەبیاتێکی مەزن و دانسقەدا پێی ئاشنا دەبیت. وای دادەنێم وەها کارێک زۆر قورس بێت تەنانەت گەر سەرنجی جەماوەریش ڕانەکێشیت… چونکە فیلم تێچووییەکی زۆری پێویستە لە ئەمریکا، فیلمسازەکانیش نیگەرانی ئەوەن چۆناهی فیلمەکە بۆ جەماوەر سەرنجڕاکێش بکەن. ئێستاکە، ڕێی تێ دەچێت شتێک دروست بکەیت هەم درامی بێت و هێشتاش هەڵە نەبێت. بەڵام قورسە.

نموونەیەکی زۆری ئەم فیلمانە دەزانیت؟

قورسە بیر لە زۆر نموومە بکەیتەوە، چونکە گەر لیستێکت بۆ دە باشترین فیلمەکانت دروست کرد، ئەوا هەرگیز نابنە ئەو دە فیلمانەی زۆرترین داهاتیان هەبووە، وایە؟ بەڵام بێگومان ئەمانە هەمووی پەیوەندییان بە تێچووی دەرهێنانی فیلمەکەوە هەیە، واتە بەدەستهێنانی داهاتێکی باش پەیوەندی بە خەرجییەکی باشی فیلمەکەوە هەیە. کێشە گەورەکە ئەوەیە، ئێستا فیلم بڕێکی زۆر لە تێچووی پێویستە؛ بگرە لە ئەمریکا هەر مەحاڵە فیلمی باش دروست بکەیت. چونکە پێویستە بێئەندازە کاتی بۆ تەرخان بکەیت، وە تەکنیککار و ئەکتەرانی باشت هەبێت زۆر زۆر نرخیان بەرز نەبێت. ئەم فیلمەی کلاودیا وێیل دروستی کرد، پێم وابێ وەک کەسێکی سەرەتا دەستی کرد بە ئەنجامدانی. بۆ ماوەی ساڵێک کاری لەسەر فیلمەکە کرد، حەفتەی دوو یان سێ ڕۆژ. بە دڵنیایییەوە زۆر بە بەخت بوو، چونکە لەو ماوەیەدا بەتەواوی ئەو کاتەی بۆ بیرکردنەوە پێویستی بووە دەربارەی فیلمەکەی، هەیبووە. بۆ ئەوەی تێبگات و ببینێت چی کردووە. لام وایە فیلمەکەی زۆر بەباشی دروست کرد.

هەرگیز گرنگیت بە سینەما “سەربەخۆ”یە ئەمریکییەکان داوە، یان ئەو دەرهێنەرە هزر سیاسییانەی وەک “کرامەر، دێ ئانتۆنیۆ” یانیش ئەو دەرهێنەرە ئاڤانگارد و نوێگەرانەی لە نیویۆڕک بە دیار کەوتوون وەک  “وارهۆل، ئانگێر، مێکاس، مارکۆ پۆولۆس”؟

بەڵێ، ڕاستییەکەی هیچ فیلمێکی سەربەخۆی باشم نەبینیوە. دەمەوێت بڵێم یەکێک لە کێشەکان لەگەڵ فیلم ئەوەیە پێویستی بە چەند خاڵێکی تەکنیکیی کارامەوە هەیە لە پێناو پاراستنی فیلمەکە لەوەی خراپ دەرکەوێت. زۆربەی هەرە زۆری فیلمە سەربەخۆکان بەخراپی دروست دەکرێن. بەڵام من نەموتووە، بۆ نموونە، فیلمی “هاوڕێ کچەکان” فیلمێکی سەربەخۆیە، لە ڕاستییدا تەنیا فیلمێکی نایابی کەم-تێچوو بوو. هەرگیز فیلمێکی سەر بە سینەمای سەربەخۆم نەبینیوە، کە پێم وابووبێت گرنگە یان سەرنجڕاکێشە. دەڵێم بە جۆرێک لە جۆرەکانیش سەرنجڕاکێشن، چونکە دەرهێنەرەکانی سەر بەم ڕێچکەیە کار لەسەر شتانێک دەکەن و پیشانی دەدەن، کە هەرگیز هیچ کەس بیری لێیان نەکردووەتەوە. بەڵام ناتوانم بڵێم بە ڕاددەیەک گرنگ و دڵگرن لە ئافراندنی بیرۆکەگەلی نوێ کە لەلایەن دەرهێنەرەکانی تریشەوە سوودی لێ وەربگیرێت و بەکار بهێنرێت.

زۆربەی فیلمەکانت لە ڕۆمانەوە وەرگیراون. ئایا بۆ فیلم دروستکردن لاتان ئاسانترە ئەدەب بەکار بهێنن وەک خاڵی دەستپێک؟

سوودێکی ئێجگار زۆر لە بەکارهێنانی دەقە ئەدەبییەکاندا هەیە، ئەویش ئەوەیە تۆ بۆ یەکەمجار هەلی خوێدنەوەی چیرۆکەکەت دەبێت. خۆم هەرگیز سیناریۆیەکی ڕەسەنم نەنووسیوە، کەواتە من تەنیا تیۆریزەی چۆنیەتیی ئەو کاریگەری و جێکەوتانە دەکەم کە لام وایە دروست دەبن. بەڵام وای دادەنێم گەر بیرۆکەیەکی خۆت هەبووبا و لات سەرنجڕاکێش بوایە، و کارت لەسەرت کردبا و پەرەت پێ دابوایە بۆ ماوەیەکی زۆر، ئەوا بەر لە تەواوکردنی توانای دەربڕینی ئەوەت نەدەبوو بۆ وتنی ئایا چیرۆکەکە باشە یان باش نییە. و دواتر لەسەر ئەو خاڵە، بۆ ئەوەی هەوڵی ئەوە بدەیت بیکەیت بە فیلم، دەبێت تەنیا متمانەت بە هەست و حەزە سەرەتاکانی خۆتەوە هەبێت لەمەڕ چیرۆکەکە. سوودی چیرۆکێک کە دەکرێت بە تەواوی بیخوێنیتەوە لەوەدایە دەتوانیت ئەو هەستانەت لەبیر بێت، کە لە یەکەم ساتی خوێندنەوەی چیرۆکەکەدا ئەزموونت کردوون. ئەمەش دەبێتە ڕێگایەکی زۆر سوودبەخش بۆ یارمەتیدانت لە بڕیاردان لەسەر ئەو شتانەی پێویستن بڕیاریان لەسەر بدرێت لە کاتی دەرهێنانی فیلمەکە، چونکە تەنانەت گەر بۆ ماوەیەک لەگەڵ چیرۆکی کەسێکیش زۆر ئاشنا بیت، ئەوا دواتر ناتوانی بە تەواویی بزانی بۆ کەسێک یەکەمجار سەیری ئەم فیلمە دەکات هەست بە چی دەکات و هەستی چۆن دەبێت. کەواتە بە لایەنی کەمەوە هێشتا هەست و لێکدانەوەی خۆتت هەیە بۆ یەکەم بیرۆکە ڕەسەن و چیرۆکەکانت، کە ئەمەیان زۆر گرنگە.

هەموو ئەو ڕۆمانانەی کارت لەسەر کردوون “لۆلیتای نابۆکۆڤ، سپارتاکۆسی فاست، بێڕی لیندنی ساکێری، بریسکانەوەکەی ستیڤن کینگ” زۆر لە یەکتری جیاوازن. چ شتێک سەرنجت بۆ کتێبێک کێش دەکات و ویستی ئەوەت بۆ دروست دەکات بیکەیت بە فیلم؟

بەر لە هەر شتێک، کۆمەڵێک کاردانەوەی کەسییم هەیە لە بۆ چیرۆکەکە. زۆر سادە دەردەکەوێت، بەڵام شتێک هەیە دەربارەی ئەو ڕاستییەی تەنیا چیرۆکەکەت بە دڵە. پاشان پرسیاری دواتر ئەوەیە، چیرۆکەکە دەتخرۆشێنێت، و گەر بۆ ماوەی دوو حەفتە بیری لێ بکەیتەوە، ئایا هەر بە سەرنجڕاکێشیی دەمێنێتەوە؟ کاتێک بەسەر ئەو خاڵەوە تێپەڕ بووین، ئەوا پرسیاری دواتر بە تەواویی ئەمەیە؛ ئایا ڕۆمانەکە دەکرێت بۆ فیلم وەربگێڕدرێت؟ چونکە بە ڕاستی زۆربەی ڕۆمانەکان گەر باشیش بن، ئەوا ماتەوزەی وەرگێڕانیان تیا نییە بۆ فیلم. ئەوە تایبەتمەندییەکی سروشتی و خۆماکانەی ڕۆمانە، ئەمەش یان بەهۆی قەبارەی ڕۆمانەکەوەیە، یانیش پەیوەندیی بەم ڕاستییەوە هەیە کە باشترین ڕۆمانەکان ئەوەندەی سەرنج دەخەنە سەر ناواخن و ژیانی خۆیەکیی کارەکتەرەکانەوە، ئەوەندە سەرنج ناخەنە سەر ڕووداو و کردە دەرەکی و گشتەکییەکان. هەر بۆیە، هەمیشە مەترسی سادەکردنەوە و ڕووکەشبوون لە ئارادایە کاتێک هەوڵی ڕەنگڕێژکردن و ڕێکخستنی پێکهاتەی تێما و کارەکتەرەکان دەدەیت. کەواتە ئاسایییە، دەشێ هەندێک ڕۆمان هەبن هەرگیز ڕێی ئەوەیان تێ نەچێت بکرێن بە فیلمی باش. بەڵام با بڵێین کارێکی گونجاوە ڕۆمانێک بکرێتە فیلم؛ پرسیارگەلێکی لەم چەشنە دوای ئەم ڕستەیە قوت دەبنەوە؛ ئایا ڕۆمانەکە توانستی بوون بە فیلمی هەیە؟ ئایا بۆ تەماشا کردن سەرنجڕاکێش دەبێت؟ ئایا بەش و ڕۆڵی جوان هەن بۆ ئەکتەرەکان؟ ئایا کەسانی تر چێژ لەم کارەت دەبینن کاتێک تەواوت کرد؟ ئەمانە کۆمەڵە بیرۆکە و پرسیارگەلێکن دێن بە هزرمدا. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، من دەڵێم ئەوە هەستێکە پەیوەندیی بە خرۆشانێکی کەسییەوە هەیە دەربارەی چیرۆکەکە، واتە خۆیەکیییە، لەسەر ئەو ڕاستییەی لەگەڵ چیرۆکەکە کەوتوویتەتە داوی عەشقەوە.

چ شتێکت لە ڕۆمانەکەی ستیڤن کینگ زۆر بە دڵ بوو؟

بەڵێ، ڕۆمانەکەم لەلایەن جۆن کالییەوە بەدەست گەیشت، بەڕێوەبەرێکە لە کۆمپانیای وارنێر برۆس. تاکە شت بوو بۆم نێردرابێت و باش بووبێت، یان بە دڵم بووبێت. زۆربەی ئەو شتانەی دەیانخوێنمەوە، هەست دەکەم دوای خوێندنەوەی چەند لاپەڕەیەک وازیان لێدێنم و دایان دەخەم. بیر دەکەمەوە، بە خۆم دەڵێم چیتر کات بەمەوە ناکوژم. بەڵام ڕۆمانی “بریسکانەوەکە“ی ستیڤن کینگ زۆر ورد بوو، بۆ من قورس بوو لە خوێندنەوەی ببمەوە. پێم وابوو گرێچن، بیرۆکە و بونیادی ڕۆمانەکە لە کۆی ئەو کتێبانەی لەو ژانرایە خوێندبوومنەوە، داهێنەرتر، جوانتر و خەیاڵئامێزتر بوون. لام وابوو کەسێک دەتوانێت فیلمێکی زۆر باشی لێ دروست بکات.

کارەکانی پێشووتری ستیڤن کینگت خوێندبوونەوە؟

نەخێر. فیلمی “کێڕی[iv]“م بینیبوو، بەڵام هیچ یەکێک لە ڕۆمانەکانیم نەخوێندبوونەوە. دەڵێم توانای ڕاستەقینەی ڕۆماننووس کینگ لە دروستکردنی گرێچندایە. وا پێناچێت زۆر سەرنج بدات لە نووسیندا، مەبەستم ئەوەیە، نووسینەکانی وا دەردەکەون جارێک نووسیبێتی، دواتر خوێندبێتییەوە، پێدەچێت پاشان تۆزێک دەستکاری و گۆڕانکارییەکی تیا کردبێت، و بۆ چاپخانە ناردبێتی. ئەو زیاتر سەری بە ئافراندنی شتی نوێوە قاڵە، کە من پێم وابێت لەم بەشەدا ئەو زۆر بە ڕوونی توانای خۆی پیشان داوە.

باشە بیرت لە دروستکردنی فیلمێکی ترسناک دەکردەوە بەر لەوەی ئەم ڕۆمانەت بەدەست بگات؟

نەخێر. کاتێک فیلمێک دروست دەکەم، هەرگیز فیلمێکی پێشتر نەبووە لە خەیاڵمدا بێت یاخود بیرۆکەی دروستکردنیم هەبووبێت. هەرگیز دوو چیرۆکم لە یەک کاتدا نەبووە. تەنها شت بە هزرمدا دێت دەربارەی ئەو کاتانەی کتێبێک دەخوێنمەوە ئەوەیە نامەوێت فیلمێک دروست بکەم هاوشێوەی فیلمەکەی پێشووترم بێت. جگە لەمە، هیچ بیرۆکەیەکی پێشوەختەم نییە لەمەڕ ئەوەی فیلمی داهاتووم پێویستە چۆن بێت و چۆن نەبێت. بۆ نموومە ئێستاکە نازانم بە نیازی چیم. خۆزگە بە نیازی شتێک بام. ئەمە کاتێکی زۆرم بۆ دەگەڕێنێتەوە.

لە کارەکانی پێشووتدا، لەنێو چەند ژانرایەکی تایبەت کارت کردووە وەک “خەیاڵیی زانستی، مەتەڵاوی، جەنگ و هتد”. ئایا بۆ ئەوە فیلمی “بریسکانەوەکە“ت لا سەرنجڕاکێش بوو چونکە دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخساندی لەناو پیشەکەی خۆتدا کار لەسەر ژانرایەکی جیاواز بکەیت و یاسا و مەرجەکانی ئەم ژانرایە نوێیە بدۆزیتەوە؟

پێم وابێ سەرەکییترین یاسای پەیوەندیدار بە ژانراکەوە ئەوەیە، کە تۆ پێویست ناکات هەموو شت ڕوون بکەیتەوە یان بەدوای کۆمەڵێک وەڵامی سادە و گونجاو بگەڕێیت بۆ ئەو شتانەی ڕوو دەدەن. وە ئامانجیش لەم کارە ئەوەیە هەستێک لە هاوشێوەی “غەریبە[v]” دروست بکەین. فرۆید لە وتارەکەیدا سەبارەت بە غەریبە دەنووسێت: غەریبە تاکە هەستە جوانتر و ڕوونتر لە هونەردا بەرجەستە دەبێت وەک لەوەی لە ژیان. من ئەوەم زۆر لا سوودبەخش بوو؛ وەک زانیارییەک یارمەتی نووسینی سیناریۆیەکەی نەدەدا، بەڵام بە لای منەوە شێوازێکی زۆر وردە بۆ تيگەیشتن لەم ژانرایە. وتارێکم خوێندەوە لە لایەن مامۆستای گەورە “هاووارد فیلیپ لۆڤکرافت[vi]“ەوە نووسرابوو، دەڵێت هەرگیز نابێت هەوڵی ڕوونکردنەوەی ئەو شتانە بدەیت وا خەریکن ڕوو دەدەن، بە تایبەت گەر ئەو شتانەی ڕوو دەدەن ببنە مایەی چەخماخەدانی خەیاڵێک، یان کاراکردنی هەستی غەریبە، ترس و دڵەڕاوکێ لە ناخی خوێنەر/بینەردا. هەروەها گەر هیچ هاودژییەکی ناوەکیی لەنێو خۆیدا نەبێت، ئەوا تەنیا، وەک پێشووتر، بنیاتنانە لەسەر خەیاڵ (بیرۆکە خەیاڵئامێزەکان، ڕاچڵەکینەکان و …)، واتە کارکردن لەسەر ئەم ناوچەیەی هەستەکان. من وا بیردەکەمەوە ڕەسەنێتیی چیرۆکێکی لەم شێوەیە شتێکە دواجار بینەرەکانیش دەجۆشێنێت؛ بینەر بە ئاشکرا وەک گەڕیدەیەک لەگەڵ ڕۆیشتنی چیرۆکەکە چاوەڕوانی ئەوەیە دواتر دەبێت چی ڕوو بدات، و لە کۆتاییدا کاتێک هەموو شت تەواو بووە، هەستی ڕازییبوونێکی گەورە لایان خۆی دەردەخات. توانای ئەوەت نەبووە پەی بە گشت فۆڕم و ڕووداوەکانی ناو چیرۆکەکە ببەیت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەستت بە فریودان یان لە خشتەبردنێک، نەکردووە.

دایان جۆنسۆن کێیە، کێ سیناریۆکەی لەگەڵت نووسی؟

ئەو ڕۆماننووسێکی زۆر باشە، پێنج یان شەش کتێبی بڵاو کردووەتەوە. یەکێک لە کتێبەکانی سەرسامی کردم و دەربارەی کتێبەکە دەستم کرد بە گفتوگۆ لەگەڵی، دواتر زانیم ئەو کۆرسێکی ڕۆمانی جۆری گۆتیک(وێژەی تاریک و ڕەمزاویی)یش لە زانکۆی بێرکلێی کالیفۆڕنیا، دەداتەوە. وا پێدەچوو کارکردن لەگەڵی بۆ نووسینی سیناریۆکە شتێکی سەرنجڕاکێش بێت، کە واشبوو. ئەمەیان یەکەم سیناریۆی بوو.

کەمێک جیاوازی و گۆڕان لە فیلمەکەدا هەن بە بەراورد لەگەڵ ڕۆمانەکەدا. چەند کارەکتەرێک بە شێوەیەکی بەرچاو سادەکراونەتەوە، زۆربەی بەشە سەرووسروشتی، ناواقیعی و دەروونییە داتاشرەوەکانیش، لابرابوون. تەنانەت بنەڕەتییترین بەشی ترسناکییەکەش کەم کراوەتەوە. هەموو ئەمانە لای من گۆڕانکارییەکی گەورەن لەسەر ڕۆمانەکە. ئاخۆ هەوڵی ئەوەت دەدا لە یاسا و مەرجە نەریتی و باوەکان لابدەیت لە پێناو دروستکردنی شتێکی جیاواز، کە هەرچەندە بە دڵنیایییەوە، فیلمەکە هێشتا لای زۆرینەی خەڵک وەک فیلمێکی تەواو ترسناک سەیر دەکرێت؟

تۆ دەڵێیت زۆر دیمەنی ترسناک لە کتێبەکەدا هەن و لە فیلمەکە لابراون، من ڕازی نیم لەگەڵ ئەم بۆچوونە. ئەوەی ڕاستیی بێت، جگە لەو دیمەنەی منداڵەکە بازرەقەی خوێن دەبینێت بەسەر دیوارەکاندا چۆڕاوگەی بەستووە و کاتێک خەریکی یاریکردنە بە بەفر گوێی لە ژاوەژاوێکی کەم دەبێت لە سێڵاوە گەورەکەوە، پێم وایە هەموو بەشەکانی تر، ترسناکیی زیاتریان تیایە بە بەراورد لە کتێبەکە. خەڵکی ئەوەیان گوتووە. بۆ نموونە، لە کتێبەکە هیچ کەسێک ناکوژرێت.

باشە، بەڵام تۆ دیمەنی جووڵەی هەموو ئەو درەختانەی لە شێوەی ئاژەڵ بڕدرابوون لە باخچە پێچەڵاوپێچەکە، بڕیوە…

هەر ئەوەندەیە. کاتێک هاڵۆوران، چێشتلێنەرە ڕەشەکە دەگاتە کۆتایی، درەختە لە شێوە ئاژەڵ بڕدراوەکان هەوڵی وەستاندنی دەدەن. بەڵام ئەوە تاقە دیمەنە لە فیلمەکەدا بڕدرابێت.

تۆ جەختیشت لەسەر پەیوەندیی نێوان کارەکتەرە سەرەکییەکان و هەستی گۆشەگیربوونیان لە هۆتێلەکە، کردووە. بێزاریی جاک وەک نووسەرێک… هەموو ئەم شتانە زۆر گرنگ دەبن لە فیلمەکە، بەڵام لە کتێبەکە بەم شێوەیە دەرناکەون.

پێم وایە لە ڕۆمانەکە، ستیڤن کینگ هەوڵی زیادکردنی کۆمەڵێک شت دەدات، کە من ناویان لێدەنێم زڕەکارەکتەر (نیمچە کارەکتەر یان کارەکتەری ساختە) و سەرەداوی دەروونیی ساختە. هەرچۆنێک بێت، چییەتیی ئەوەی کارەکتەرەکان کێن، وەک خۆیشی دروستی کردووە لە ڕۆمانەکەدا، لە فیلمەکە وەک خۆیان بەرجەستە کراونەتەوە. تاکە شت گۆڕانکارییمان تیادا کردبێت ئەوەیە “وێندی”مان زیاتر وەک دایکێک و هاوژینێک دەرخستووە. بەڵام گۆڕان و پەیوەندییە دەروونییەکان، تەنانەت بە بەراورد لەگەڵ ڕۆمانەکەشدا، بە تەواوی نەگۆڕدراون. گوتت کارەکتەرەکان سادەکراونەتەوە، باشە، بە ڕوونی مەبەستەکە ئەوەیە ئەوان ڕوونتر بوون و کەمتر پەرتن، نەک سادە کرابووبێتنەوە؛ ئا بەم شێوەیەیە، کەمتر پەرتبوون باشترە لە سادەکردنەوە. کاتێک گوتم کارەکتەرەکانم سادە کراونەتەوە، بەتەواوی مەبەستم ئەوەبوو؛ ڕوونتر پیشاندراون. بۆ نموونە، سەبارەت بە کارەکتەری جاک، کۆی ئەو وردەکارییە ئاڵۆزانەی لەمەڕ ژیانی خێزانیی جاک لە فیلمەکە بڕدراون، ئەمەشیان لە پێناو باشتر ڕێکخستنی فیلمەکەیە. پێم وانییە بینەر وردودرشت تێبینی غیابی لاپەڕە زۆرەکانی ڕۆمانەکە بکات کە کینگ بە وردی سەرنجی خستبوونە سەر، وەک کێشەی سەرخۆشییەکەی باوکی جاک یان دایکی وێندی. بۆ من، ئەمانە تەواو ناپەیوەندییدارن. هەروەها لێرەدا کێشەی زیادکردنی ئەو کۆمەڵە وردەکارییە دەروونییانەی لە هەوڵی ڕوونکردنەوەی کردە و مامەڵەکانی “جاک”دان، هەیە، کە بە ڕاستی گرنگ نییە.

ڕاستە. لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانەکە، هەمیشە هەستم بەوە دەکرد ڕۆماننووس هەوڵی ئەوە دەدات هەموو ئەو شتە ترسناکانەی ڕوو دەدەن، بەوردی ڕوونیان بکاتەوە. منیش پێم وایە کارێکی لەم شێوەیە هەڵەیە، چونکە شاهێزی چیرۆکەکە لەژێر لێڵی و تەمتومانیی خودی چیرۆکەکەدا ڕاکشاوە. بەڵام لە هەمان کاتدا، زۆر ئامەژەپێدانت بۆ “ئێدگار ئالان پۆ”، کە لە کتێبەکەدا هەن، فەرامۆش کردووە، بە تایبەت ئاماژەدان بە کورتە چیرۆکەکەی “ڕووبەندی مەرگی سوور[vii]“”، لە ڕاستیشدا فیلمەکەت بە تەواوی لەژێر کارکردی شێوازی ئێدگار ئالان پۆوە دەردەچێت و، بڕاوم وایە، زیاتر لە شێوازی بۆرخێسەوە نزیک بێتەوە، بە تایبەت لە دیمەنی کۆتاییی فیلمەکە. ئەمەیان لای من گۆڕانێکی تەواو گشتەکییە لە چاو ڕۆمانەکە.

ڕاستییەکەی گۆڕانی هەرە گەورە لە سی خولەکی کۆتاییی فیلمەکەدایە، چونکە فەزاکەی ڕۆماننووس لە کۆتاییی چیرۆکەکەدا تەنیا لە نێوان ڕووبەڕووبوونەوەی جاک و دانییدا چڕ بووەتەوە، دانی شتێکی لەم شێوەیە دەڵێت “تۆ باوکی من نیت“، دواتر جاکیش دەگەڕێتەوە، دەڕواتە خوارەوە بۆ لای سەرچاوەی گەرمکەرەوەکە بۆ چاککردنەوەی، بەڵام هۆتێلەکە دەتەقێتەوە. گرنگترین شت من و دایان جۆنسۆن کردمان، بریتی بوو لە گۆڕینی کۆتاییی چیرۆکەکە، لە پێناو گۆڕینی سەرنج بەم شێوەیەی تۆ باست کرد. لە فیلمەکەدا، کۆمەڵێک سەرەداو هەن سەبارەت بەو شتانەی وەک پەیوەندیی باوکی جاک و پێشینەی خێزانەکەی، کە من پێم وایە تەواو خزمەتی هەمان مەبەست دەکەن؛ کاتێک وێندی بە دکتۆرەکە دەڵێت چۆنچۆنی جاک قۆڵی دانی شکاندبوو، دەتوانیت لێرەدا ببینیت چۆن وێندی هەوڵی ئەوە دەدات لە کاتی باسکردنیدا، ڕووخساری ئاسایی و هێمن دەربکەوێت، بەڵام درک بەوە دەکەیت، کە دەبێت شتێکی زۆر خراپ ڕووی دابێت. یان بۆ نموونە، کاتێک ئۆڵمان، بەڕێوەبەری هۆتێلەکە، ئەم پرسیارە لە جاک دەکات “چۆن خێزان و منداڵەکەت بە دڵیان دەبێت؟“، لێرەدا دەبینیت نیگای چاوەکانی جاک مانایەکی لەم شێوەیە دەدەن “ئەمە چ پرسیارێکی بێمانایە!“، و دواتر زەردەخەنەیەک دەکات و تەنیا دەڵێت “بە دڵیان دەبێت“. لێرەدا مەبەستمە بڵێم، کۆمەڵێک وردەکاریی بچووک و هەروەها چڕ هەن، لانی کەم بە نیمچە ئاگایییانەوە هەمان ئەو تێگەیشتن یان هەستانەت پێ دەبەخشێت کە ستیڤن کینگ بەقووڵی هەوڵدەدات دروستیان بکات. من وا بیردەکەمەوە کینگ کەمێک نیگەرانی ئەوە بووبێت چۆن وا لە ڕۆمانەکە بکات لە ڕووی ئەدەبییەوە شوناسێکی بەهادار و گرنگ وەربگرێت؛ هەر بۆیەشە دەبینین گوتەزاکانی ئێدگار ئالان پۆ و ئاماژەدان بە چیرۆکی “ڕووبەندی مەرگی سوور“ەکەی لە ڕۆمانەکەدا بەکارهێناوە. ئەمانە ئاسایین، بەڵام وا دەرناکەون بۆ چیرۆکەکە پێویست بن. کینگ زۆر نیگەران دەردەکەوێت لێرەدا، وەک ئەوەی بیەوێت بۆ هەمووان بسەلمێنێت ئەوەی نووسیویەتی زۆر بەهادارەو ئەدەبیاتەکەی شتێکی زیاترە لەوەی تەنیا دەقی ژانرایەکی ئەدەبیی بێت.

بە شێوەیەکی ئاسایی چۆن کار لەگەڵ ئەکتەرەکان دەکەیت؟ پێت باشە لە کاتی گرتە تۆمارکردن بەمشێوەیەی بۆیان نووسراوە، بە تەواویی ڕۆڵ نەگێڕن و داهێنەرێتییەکەی خۆیانیش لە سیناریۆکە پیشان بدەن؟

بەڵێ، لام وایە گرنگ نییە چەندە بە وردییەوە سیناریۆکەت نووسیوە، چونکە کاتێک ئەم سیناریۆیە لەلایەن ئەکتەرانەوە پراکتیزە دەکرێت، ئەوا هەست دەکەیت تەواو جیاوازە، و لەوە تێدەگەیت شتانێکی سەرنجڕاکێش لە سیناریۆکەتدا بوونیان هەبووە، کە تۆ هەرگیز بیرت لێیان نەکردووەتەوە، یان کۆمەڵێک بیرۆکە هەبوون و تۆ پێت وابووە ناوازە دەبن، بەڵام بەمشێوەیە دەرناکەون. یانیش دیمەنی کۆمەڵێک لە سیناریۆکە ناهاوسەنگ دەردەکەوێت؛ وەک ئەوەی شتێک زۆر نەگونجاو بێت بۆ کۆی دیمەنەکانی تر، یان تەواو ئاشنا نەبێت، هەر بۆیە من لە کاتی پراکتیزە کردنی سیناریۆکە بە ئەکتەرەکان، دووبارە دەست دەکەمەوە بە نووسینەوە و داڕشتنەوەی سیناریۆکە. هەست دەکەم ئەمە ئەو ڕێگایەیە بە باشترین شێوە هەم سوود لە توانای ڕۆڵگێڕانی ئەکتەرەکان و هەمیش لە لاوازییان وەربگرین. گەر شتێک هەبێت ئەنجامی نەدەن، با ڕوونتر بڵێین توانای ئەنجامدانیان نەبێت (دەبێت ئەوە بڵێم ئەم قسەیە بۆ فیلمی بریسکانەوەکە ڕاست نییە، چونکە هەموویان زۆر بە توانا بوون)، لە ناکاو لە هەبوونی چەند بیرۆکە و ئەگەرێک ئاگادار دەبیتەوە، کە پێشتر بە خەیاڵیشتدا نەهاتوون. لە خوێندنەوەی پلان و سیناریۆی هەندێک لە دەرهێنەرەکان هەمیشە سەرسامی ئەو تایبەتمەندییەیان بووم، کە دەقی سیناریۆکەیان بە تەواوی لەگەڵ پراکتیزەکردنییان بۆ دیمەنەکە دەگونجێت بەبێ پێداچوونەوە یان ڕێکخستنەوەیەکی ورد. دەشێت ئەمە لاوازیی سیناریۆکانی من بێت، ئەوەم لا گرنگ نەبووە چۆن و چەند بە باشیی سیناریۆکە لەسەر کاغەز دەردەکەوێت، چونکە لە چرکەساتی پراکتیزەکردنی سیناریۆکە لە ستۆدیۆ لەگەڵ ئەکتەرەکان، بە ئاشکرایی بۆت دیار دەبێت گەر بێت و دەقاودەق ئەو شتانەی لە سیناریۆکەدا نووسراون دووبارە بکەیتەوە، ئەوا هەرگیز بە تەواویی دیمەنێکی باش دروست ناکەیت.

لەوەش دڵنیابوومەتەوە کاتێک بیر لە گۆشەی کامێرا دەکەیتەوە، یان بیر لە شێوازی گرتنی گرتەکە دەکەیتەوە پێش ئەوەی ئەکتەرەکان پراکتیزەی بکەن، و پێش ئەوەی دیمەنەکە بگاتە ئەو شوێنەی شتێکی گرنگی لێ ڕوو دەدات، ئەوا هەمیشە ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە دەبێتە ڕێگر لەوەی بگەیتە باشترین و قووڵترین ئەنجامی گونجاو بۆ دیمەنەکەت.

هەمیشە لە دروستکردنی فیلمێکدا، هەوڵی ئەوە دەدەیت کۆنتڕۆڵی تەواوت بەسەر هەموو بەشەکانی فیلمەکەت هەبێت. هەستێکی کونجکۆڵانەم سەبارەت بەو یەک دوو لایەنە ورد و چڕانەی کۆنتڕۆڵکردنەکەتەوە هەیە. یەکەمیان پەیوەندی بە ئاڕاستە هونەرییەکەی فیلمەکانتەوە هەیە، و فیلمی “بریسکانەوەکە” بەتایبەتی. تۆ خۆت ڕاستەوخۆ بەشداریت لە بڕیاردان لەسەر ئەم بەشە؟

وایە، بەڵێ. بۆ نموومە لەم فیلمە (بریسکانەوەکە)، ڕۆی واڵکەر، دەرهێنەری بەشی هونەر، بۆ ماوەی مانگێک هەموو ئەمریکا گەڕا بۆ وێنەگرتنی هۆتێل، بینا، و کۆی ئەو شتانەی وەک سەرچاوە بەکارمان دەهێنا لە فیلمەکە. دەبوایە وێنەی سەدان شوێن بگرین. پاشان، لەو وێنانەی بە دڵمان بوون، دیزاینەرەکە لەسەری ئامادەی دەکرد، بەڵام قەبارە و شێوەکانی تەواو وەک لە وێنەکە دەردەکەوتن، بە هەمان قەبارە و شێوە دەکێشایەوە، ڕێک وێنەکە چۆن بوو بەم شێوەیە، نەک هاوشێوەی وێنەکە. کاتێک وێنەکان دەگیران، دیزاینەرەکە لەوێ دەوەستا و ڕاستەیەکیشی لەگەڵ بوو، بۆ ئەوەی بە جوانی قەبارە و جیاوازیی هەموو شتێک پێوانە بکات، ئەمەش لە پێناو ئەوەی ئەم قەبارە و شێوەی دروستی دەکەین، لە سەرچاوە ڕاستەقینەکەی خۆیەوە وەرگیرابێت، کە شتێکی زۆر گرنگە. بیر لەو بینایە بکەرەوە لە سەرەتای فیلمەکە لێی دەژین، کۆمەڵێک ژووری بچووک، ڕێڕەوگەلێکی تەسک لەگەڵ ئەو پەنجەرە نامۆیەی کوڕەکەیان کە بەرزییەکەی مەتر و نیوێک دەبێت. لە سەرەتادا، وایە شتێکی گەمژانەیە هەوڵی نەخشەکێش کردنی شتێک بدەیت کە هەموو کەسێک لە ژیانی واقعییدا دەیبینێت و دەزانێت ناڕاستییانە یان کەمێک هەڵە دێتە بەرچاو. لەبەرئەوە، شتانێکی وەک بیناکە و ئەو بینایەی ناو هۆتێلەکە، کە زۆر ناشرینە، لەگەڵ جۆرێک لە نەبوونی دیزاین، و شتەکان بەو شێوەیەی بەبێ دیزاینێکی جوان دروست کراون، گرنگە وەک خۆی و ڕاستییانە پیشان بدرێن لەبری ئەوەی هەوڵی جوانکردنیان بدەیت. بۆیە، ئەو بەشانە پێویستە بە ئاگادارییەوە لەبەربگیرێنەوە هەروەک ئەو ژوورە ناوازە جوانانەی وەک خۆیان پیشانیان دەدەیت و کۆی جوانیی و وردەکارییەکانی لەبەرچاو دەگریت. بە دڵنیایییەوە، لە وەها دۆخێکدا، لەبری ئەوەی دەرهێنەری بەشی دیزاین هەوڵی دیزاینکردنی هۆتێلێک بدات، کە من پێم وایە مەحاڵە و ناتوانێت بە شێوەیەکی واقیعیی پیشانی بدات، چونکە وەک شتێکی سەر ستەیج یان ئۆپێرایەکی لێدێت، باشترە شتێکی ڕاستییت هەبێت و بەم شێوەیەی هەیە، پیشانی بدەیت.

گرنگە چیرۆکەکە لە ژینگەیەکی تەواو واقیعی بسازێنیت بۆ ئەوەی بینەر چیرۆکەکە قبووڵ بکات، و بۆ ئەوەی فیلمەکە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە دەربکەوێت، پێویستە هەمان ئەو ڕووناکییانەی لە ژیانی ڕۆژانەدا دەیبینین بۆ دیمەنەکانی فیلمەکە بەکار بهێنرێت، نەوەک ڕووناکییەکی ساختە و شانۆیی (زیاد لە پێویست)، کە بە زۆری بینەر لە فیلمە ترسناکەکاندا دەیانبینێت. من ئەم دۆخە بەراورد دەکەم بە شێوازی نووسینی کافکا و بۆرخێس، دەزانی شێوازێکی سادەی بێ گرێ و گۆڵە، بەڵام لە هەمان کاتیشدا قووڵ. بە مانایەکی دیکە، باس لە شتانێکی ناوازە یان نامۆ دەکەن لە فۆڕمێکی ئاساییدا، وەک ئەوەی بەشێک بن لە ژیانی ڕۆژانە. پێم وایە زۆر گرنگە لە ستۆدیۆ دیمەنی فیلمەکە ڕاستەقینە دەرکەوێت، پێویست بەوەش ناکات لە ڕووی دیزاینەوە جوان دیار بێت، چونکە ڕاستەقینەیی دیمەنەکە و نەبوونی زۆری دیزاین دەرفەتی زۆرتر بۆ گۆشەی کامێرا، ڕووبەر، و تێڕوانینی جیاواز دەڕەخسێنێت. بەڵام هەموو شت دەبێت ڕاستییانە دەرکەوێت. گشت وردەکاریی دیمەنی وێنە گیراوەکانی شوێنە ڕاستەقینەکان بە وردییەکی زۆرەوە لەبەر دەگیرێنەوە. بەشی دەرەوەی هۆتێلەکە لەسەر شێوازی هۆتێلێک لە کۆلۆڕادۆ داڕێژڕاوەتەوە، بەڵام بەشەکانی ناوەوەی لە چەند شوێنێکی جیاوازەوە دیزاینی بۆ کراوە. بۆ نموونە، تەوالێتی هۆتێلەکە لە لایەن فڕانک لۆیید ڕایتەوە دیزاین کراوە، ئەویش شێوازی دیزاینەکەی لە تەوالێتێکی ڕاستەقینەی هۆتێلیکی شاری فینیکیسەوە وەرگرتبوو لە ئەریزۆنا. بەتەواوی وەک ئەو بوو، ڕەنگ و هەموو شتێکی. لە کاتێکدا تەوالێتێکت هەیە و ئەگەرچی نەک هەر قەبارە و شێوەی گونجاوە، بەڵکو سەرنجڕاکێشیشە، کەواتە بۆچی پێویستە تەوالێتێکی نوێ دیزاین بکەیت؟

گەر بتەوێت شوێن بۆ دیمەنەکان دروست بکەیت، زۆر گرنگە بۆشایییەک بۆ بەکارهێنانی ڕۆشنایی و دەرفەتەکان بهێڵیتەوە. بۆ نموونە، هەموو چرا هەڵواسراوەکانی ناو بیناکە زۆر بە ئاگادارییەوە بەسترابوونەوە و کارەبایان بۆ ڕاکێشرابوو، هەر یەک لە گڵۆپەکانی چراکە هەزار واتە، بەڵام لە ڤۆڵتەیجی نزمدا دادەگیرسێت، بۆیە ڕووناکییەکی ڕۆشن، شاهانەیی و ئاسوودەبەخش پەخش دەکات. ئەگەر تێبینیت کردبێت، ڕەنگ و هەموو شتێکی تر لە هۆتێلەکەدا دڵگیر و سەنگینە، لەبەرئەوەی هەریەک لە گڵۆپەکانی هۆتێلەکە هەزار واتن، بەڵام ڤۆڵتەیجەکانیان کەم کرابووەوە بۆ ئەوەی بەم شێوە جوانە دەرکەوێت. ئەو ڕووناکییەی لە پەنجەرەکەوە دەهاتە ژوورەوە بەهۆی شاشەیەکی ڕوو یەکدراوەوە دروست کرابوو، کە درێژییەکەی سیی مەتر و نیو دەبوو و بەرزییەکەشی لە شوێنی دیمەنەکە نۆ مەتر زیاتر دەبوو، تێدەگەیت؟ لە پشت شاشە ڕوو یەکدراوەکەوە ٧٥٠ گڵۆپ بە هەزار وات داگیرسابوون. ئەم شێوازی ڕێکخستنە وا دەکات ئەو ڕووناکییەی لە پەنجەرەکەوە دەهاتە ژوور وەک ڕووناکیی خۆر ڕاستەقینە دەربکەوێت؛ بە ڕاستی وەک ئاسمانێکی ساختە وابوو. بۆیە بەم شێوەیە لە ڕۆژدا وەک ڕووناکی ڕاستەقینە دەردەکەوێت. بێ شک، ڕەچاوکردنێکی وەها پێویستە بەر لە دەستپێکردنی هەر یەکێک لە کارەکانت، چونکە ئەمان بەشێکن لەو بەشانەی پەیوەندییان بە چۆنیەتیی دروستکردنی دیمەنەکانتەوە هەیە؛ ڕووناکیی بەکارهێنان پێویستە لە سەرەتای دیزاینکردندا بە شێوەیەکی ڕێکخستە پلانی بۆ دانرابێت، بۆ ئەوەی لە دەستپێکەوە هەموو بەشەکان لەگەڵ یەکتری هەماهەنگ بن.

لە ئێستادا بیر لە پڕۆژەیەکی نوێ دەکەیتەوە؟

نا، بە تامەزرۆییەوە چاوەڕێی دەستکەوتنی بیرۆکەیەکی نوێم.

سەرچاوە

The Shining. Directed by Stanley Kubrick. 1980. [i]

2001: A Space Odyssey. Directed by Stanley Kubrick. 1968. [ii]

Girlfriends. Directed by Claudia Weil. 1978. [iii]

Carrie. Directed by Brian De Palma. 1976. [iv]

 [v]غەریبە: چەمکێکە فرۆید بۆ وەسفکردنی شتێکی نائاشنا، بەکاری هێناوە. هەرچەندە بە جۆرێک لە جۆرەکان ئاشنایە. ئێمە ساتێک غەریبە ئەزموون دەکەین کاتێک لە ناکاو شتێکی ئاشنا بۆمان نائاشنا دەبێت. بە مانایەکی تر، غەریبە گەڕاندنەوەی چەپێندراوەکانمانە.

 [vi] نووسەر و چیرۆکنووسی بەناوبانگی ئەمریکیی. لە ساڵی ١٨٩٠ لە ئەمریکا لەدایک بووە. نووسەر چیرۆکگەلێکی سەمەرەی ترسناکی دەنووسی لە ژانرای فەنتازیا، ترسناک و زانستیی. لە زۆربەی کارەکانیدا، جیهانێکی خەیاڵیی تایبەت بە بوونەوەری سەیر و سەمەرە، دەئافراند. تێمای چیرۆکەکانی بیدەسەڵاتیی و دەستەمۆیی مرۆڤ پیشان دەدەن لە گەردوونێکی فراوان و بێکۆتادا. لە ساڵی ١٩٣٧ لە تەمەنی چل و شەش ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

The Masque of the Red Death: Edgar Allan Poe. [vii]

The post چاوپێکەوتن لەگەڵ ستانلی کوبریک appeared first on ژنەفتن.

ژیاننامە

ئەنتۆنیۆنی لە ساڵی ١٩١٢ لەدایک بووە. لە ساڵی ١٩٣٠کاندا، فیلمەکانی بەو کامێرایانە بەرهەم هێناوە، کە ١٦ ملیمی بوون. هەروەها، وتاری ڕەخنەییشی دەربارەی فیلم؛ پێشکەش بە ڕۆژنامەیەکی ناوخۆی کردووە. لە ١٩٤٠دا، لە ناوەندی لێکۆڵینەوەی سینەماتۆگرافی دەستبەکار بووە؛ کە خوێندنگایەکە بۆ شرۆڤەکردنی فیلم لە ئیتاڵیا. پاش ئەوە وەک سیناریۆنووس ئیشی کردووە، لەوانەش: نووسینی فیلمێک بۆ دەرهینەر ڕۆبیرتۆ رۆسیلینی. یەکەم فیلمیشی وەک دەرهێنەر: بەڵگەفیلمێکی کورت بوو بە ناوی خەڵکی پۆ (gente del po) کە لە ساڵی ١٩٤٣وە بۆ ساڵی ١٩٤٧ کاری تێدا کردووە. لە ١٩٥٠کاندا، چەند فیلمێکی درێژی بەرهەم هێناوە و بەردەوام بووە لە کاری سیناریۆنووسین، ئەویش بە بەشداریکردن لە نووسینی فیلمی «شێخە سپییەکە ١٩٥٢»یی فێلینی بوو.

لە ١٩٦٠، فیلمی ڕووداوەکە، بەرەو سەرکەوتنێکی جیهانی برد. فیلمەکە خەڵاتی (Special Jury Prize)ی بردەوە لە فیستیڤاڵی کان. ئەنتۆنیۆنی، سێینەیەکی ساز کرد، لەگەڵ دوو فیلمەکەی پاشتری: لە ساڵی١٩٦١، فیلمی شەو، خەڵاتی باشترین فیلمی بردەوە لە بەرلین. لە ساڵی ١٩٦٢، فیلمی خۆرگیرانیش، بووە براوەی خەڵاتی (Special Jury Prize) لە فیستیڤاڵی کان. لە هەر سێ فیلمەکە، خانمە ئەکتەر ‘مۆنیکا ڤیتی’ ڕۆڵی سەرەکی گێڕاوە، هاوشێوەی ‘ژولیتا ماسینا’ لە فیلمەکانی فێلینی؛ ئەویش لە زۆربەی فیلمەکانی ‘ئەنتۆنیۆنی’دا بەشدار بووە. ئەنتۆنیۆنی زیاتر وەک دەرهێنەر ناسرابوو. مژارە سەرەکییەکەی، ڕووکەشی پەیوەندیی سۆزداری بوو لە پیاوی مۆدێرندا و گەڕانێکی بێهوودە بۆ دۆزینەوەی خودی خۆی لە جیهانێکی تەکنەلۆژیدا و بێتواناییان بۆ تێکدانی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتری. ئیفرایم کاتز سەرنجی خۆی دەخاتە ڕوو: «وێنەگرتنەکان بۆ ماوەیەکی دوورودرێژ لەسەر کارەکتەرەکانن، هەتاکوو دۆخی دەروونییان دەر دەکەوێت. جووڵە هێواشەکانیان لە وێنەگرتنەکاندا، فشارێکی زاڵ دەردەخەن، کە کات دەی خاتە سەر هەستەکانی مرۆڤ. ئەنتۆنیۆنی سوود لە جیهانی فیزیکی چواردەور وەر دەگرێت، بۆ گۆڕینی دۆخی دەروونی و بۆ دەربڕینی زەبری تەنیایی و ژانە دەروونییەکان. فیلمەکانی ئەنتۆنیۆنی بەزۆری بێ پیلانە، ناڕوونی گێڕانەوەکان لە فیلمەکاندا؛ نزیکە لە فەزایەکی نهێنییئامێزەوە.»  [لە ئینسیکلۆپیدیای نێودەوڵەتی فیلم ١٩٩٤].

ناوەڕۆکی فیلمی ئیتاڵیا

ئەنتۆنیۆنی لە سەروبەندی حکومڕانی فاشیزم گەورە بووە و پیشەی دەرهێنەرییەکەشی شانبەشانی بەرەوپێشچوونی هونەری نیۆڕیالیزم بوو. ئەو فیلمانەش تیشکیان خستبووە سەر ژیانی خەڵکی ئاسایی. نیۆڕیالیست: وێنەگرتنی شوێن و ئەکتەرە ناشارەزاکان و تاڕادەیەک شێوازێکی ناباوی بەکارهێناوە بە بەراورد بە ستۆدیۆی فیلمە کۆنەکان. لە ١٩٥٠کان، فیلمەکانی ئەنتۆنیۆنی دوورکەوتنەوە لە هونەری نیۆڕیالیستی و ئەنتۆنیۆنی دەستی کرد بە نیشاندانی وێنە و گێڕانەوەی ئاڵۆز و تەمومژاوی لە فیلمە بەناوبانگەکانیدا.

لە هەمان کاتدا، گۆڕانکاری لە بینەرەکانی سینەما و نمایشکردنی فیلم، کاریگەری لەسەر دەرهێنەرە ئیتاڵییەکان هەبوو. ئەوەش بەشێکبوو لەو گۆڕانکارییە بەرفراوانانەی کە لە دوای جەنگی جیهانییەوە ڕوویان دا لە سینەما. سینەماکان زۆرجار دادەخران؛ بەتایبەتی لە لادێ و ناوچە بچووکەکاندا. ئەو سینەمایانەی کە لە شار بوون، زیندوو مانەوە بەڵام لەچاو جارانا نرخیان زیاتر بوو. سەرباری ئەوەش، کۆمەڵێک شت هاتنە ئاراوە، کە ئێستا ئێمە بە «بینەری تایبەت» ناوی دەبەین. چەند فیلمێکی ناودار هەبوون، کە ئەوانیش بەشدارییان کردبوو لە هۆڵیوددا، ئەو فیلمانەش، فیلمی کوالیتی یان هونەری بوون. ئەوانەی دواتر، زۆرجار شێوازێکی ڕەش و سپی سینەماتۆگرافی بوون، کە بەشێوەیەکی گشتی تێچوویان کەمتر بوو. بەڵام ئەنتۆنیۆنی شێوازێکی جیاوازی بەکار هێنا؛ بەو چەشنەی ڕەنگ ببێتە شتێکی باو لە مژارە سەرەکییەکەیدا. ئەنتۆنیۆنی تەنها یەک فیلمی ڕەنگاوڕەنگی دەرهێنا، ئەویش فیلمی «بیابانە سوورەکە ١٩٦٤» بوو. زیاتر شێوازەکە، ڕەوتێکی جیاوازی خوڵقاند سەبارەت بە گێڕانەوە و کارەکتەر و شرۆڤەکردنی چیرۆکی فیلمەکە.

ئەنتۆنیۆنی: تریلۆژی (سێ فیلمی یەک لەدوای یەک)

فیلمی ڕووداوەکە، شەو و خۆرگیران پێکەوە تریلۆژیایەکیان پێکهێنا، کە ئەنتۆنیۆنی لەنێوان ساڵانی ١٩٦٠ بۆ ١٩٦٢ بەرهەمی هێنان. هەمووشیان بوونە براوەی خەڵاتەکانی فیستیڤاڵی ئیتاڵیا. ئەو فیلمانەش ناوبانگ و کەسایەتیی ئەنتۆنیۆنیان وەک دەرهێنەر دەرخست. مۆنیکا ڤیتی لە هەموو فیلمەکاندا بەشداری کردووە. ئەنتۆنیۆنی و تۆنینۆ گوێرا پێکەوە سیناریۆکەیان نووسیوە. (ئێرالدۆ دا رۆما) لە هەرسێ فیلمەکە مۆنتێر بووە، (گیانی دا ڤەنانزۆ) سەرپەرشتیاری وێنەگرتن بووە لە فیلمەکانی شەو و خۆرگیراندا. (گیۆڤانی فوسکۆش) ئاوازی داناوە بۆ هەردوو فیلمی ڕووداوەکە و خۆرگیران. لە هەمان ماوەدا، جگە لە فیلمی «ژیانە شیرینەکە»ــی فێلینی؛ ئینگمار بێرگمانیش فیلمی «شەوی زستانی» دەرهێنا، ئەلەین ڕێسنەیسیش فیلمی «ساڵی پار لە مارینبادی» دەرهێنا- هەموویان چەند فیلمێکی مۆدێرنستی نایاب بوون.

لە فیلمی ڕووداوەکە: «ژنێکی گەنج بە ناوی ئانا (لیا ماساری)، لە گەشتێکی دەریایدایە لە ناوچەی سیسیلی لەگەڵ کۆمەڵێک ئیتاڵی دەوڵەمەنددا و لەپڕ دیار نامێنێت. خۆشەویستەکەی: (ساندرۆ گابریلێ فێرزێتی) و هاوڕێکەی: کلاودیا (مۆنیکا ڤیتی)، سەرکەوتوو نابن لە دۆزینەوەی و گەڕان بەدوایدا بێ فایدەیە. بەهۆی ئەو پێشهاتەوە، پەیوەندییەکی ئاسایی لەنێوانیان درووست دەبێت. هیچ چارەسەرێک بۆ ڕووداوەکە نییە. بزربوونی ئانا، هەرگیز لە فیلمەکەدا باس ناکرێتەوە. دابڕانیشی، شتێکی دڵخۆشکەر نییە. لە کۆتاییی فیلمەکەدا، کلاودیا و ساندرۆ دەچنە نێو پەیوەندییەکی سۆزداریی ساردوسڕەوە، هەرچەندە بەزەحمەتیش بەیەک دەگەن. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێگەمان پێ نادرێ هیچ گێڕانەوەیەکی ئۆرسۆدۆکسی تێوەبگلێنین. فیلمەکە زۆر بەهێواشی دەڕوات، و زۆربەی ئەکشنەکانیش لە ساتە خۆڕسکەکاندا دەبینرێن. هەروەها زۆر بەکەمی کارەکتەرەکان پێکەوە قسە دەکەن. زۆرجار ئەوە دەبینرێ، کە هەر یەکەیان لەنێو دیمەنە سارد وشکەکانی سیسیلیدا بەتەنیان و لەیەکتر دوور کەوتوونەتەوە.» [ئەندریو توتۆر]

فیلمی شەو: «باس لە ژیانی هونەرمەندێک دەکات، کە یەکێکە لەو کەسانەی لە ئیتاڵیادا، خاوەن پاشخانێکی ئابووریی بەرزە. ئەم فیلمە، باس لە چەند کاتژمێرێک دەکات، بەتەواوی شەویشەوە، لە ژیانی گیۆڤانی پۆنتانۆ (مارسێلۆ ماسترۆیانی)ــی ڕۆماننووس، لە ڕۆژی بڵاوکردنەوەی کۆتا کتێبیدا. (ژیانی مۆریا) ڕۆڵی هاوسەرەکەی دەبینێت. هەروەها، مۆنیکا ڤیتیش ڕۆڵی خوشکی خاوەنکارگەیەک دەبینێت، کە گیۆڤانی هەوڵی بەدەستهێنانی دەدات، کەچی ناشتوانێت ڕازی بکات.

ئەنتۆنیۆنی ئیش لەسەر چوونە ناو پێوەرە ئاڵۆزەکان و دەرچوون لێی و گۆڕانکاری لەم پێوەرانەدا دەکات. بۆ ئەوەی بەشێوەیەکی ڕێک و پێک، لەنێوان ئەکتەرەکانیدا بیگۆڕێت- لەکاتی پاراستنی کاریگەریی ئەو ئەکشنە سەربەخۆیانەی کە پێکەوەی بەستوونەتەوە. وەک ئەوەی لەناو نهێنییەکانی یەکتریدا یەک ببینن. [پ. ئادەم سیتنی].  

فیلمی خۆرگیران

فیلمی خۆرگیران لە ڕۆما دەرهێنراوە، پەیوەندییە سەرەکییەکە ڤیتۆریا (مۆنیکا ڤیتی) و پیرۆ (ئەلەین دیلۆن) دەگرێتەوە. پلۆتەکە باس لە ئاڵوگۆڕیی بۆرسەی شار دەکات. هەرچەندە شوێنەکان زۆرتر لە ناوچەی بازاڕی و فاشیۆنی پێشانگای جیهانی ڕۆمادان. فیلمەکە [بۆ پارەکەم] ئەبستراکتترین بەشی تریلۆژییەکەیە.

فیلمەکە، لە دوو ناوچەی ڕۆما دەرهێنراوە، سەرەڕای ئەوەی فڕۆکەیەکی بچووکیش لە فڕۆکەخانەی ڤێرۆنادا هەیە. سەرنجە بنچینەیییەکە لەسەر ناوچەی پێشانگای جیهانی ڕۆمادایە، لەو شوێنەی کە ڤیتۆریا لە ئاپارتمانێکی مۆدێرن و سەرنجڕاکێشدا دەژی. پێشانگای جیهانی ڕۆما، لە ساڵی ١٩٣٠کاندا، یەکێک بوو لە پرۆژەکانی ڕژێمی فاشیست، کە دەبوایە ببوایە بە پڕۆژەیەکی تەلارسازی و نەخشەکێشان بۆ دروستکردنی مۆنۆمێنتێک لە دەوروبەری پێشانگایەکی گەورەدا. بەڵام هەرگیز پیشانگاکە دانەنرا لەو شوێنە؛ ناوچەکە لە دوای جەنگی جیهانیی دووەم، وەک دوو ناوچەی نیشتەجێبوون و بازرگانی، پەرەی پێ درا. بۆیە ناوچەکە تێکەڵەی چەند شێوازیک بوو لە پێش جەنگ و لەدوای جەنگ. وەک زۆربەی کات لە فیلمە ئیتاڵییەکاندا دەبینین، کە تەلارساز دەنگدانەوەیەکی تایبەتیان هەبووە لە ڕابردوودا.

فیلمەکە لەناو ئاپارتمانەکەی ڕیکاردۆوە (فرانسیسکۆ ڕاباڵ) دەست پێ دەکات، کە خەریکە پەیوەندی لەگەڵ ڤیتۆریا کۆتایی پێ دێت. دوای ئەوەی، ڤیتۆریا دەگەڕێتەوە بۆ ئاپارتمانەکەی خۆی، ریکاردۆ بەبێ فایدە هەوڵ دەدات پەیوەندی بە ئاپارتمانەکەیەوە بکات. پاشان، لە فیلمەکەدا پیرۆ سەرکەوتووترە لە پەیوەندیکردن پێوەی. هەروەها، دیمەنێک هەیە لەناو خانووی ئەو هاوسێیەی کە ڤیتۆریا و هاوڕێکەی سەردانی دەکەن. ئەمەش تاڕادەیەک دیمەنێکی نامۆ و سەیروسەمەرەیە. خاوەن ماڵەکە بۆ ماوەیەک لە کینیا ژیاوە، ئەو زۆر ڕەگەزپەرستە بەرامبەر خەڵکە ڕەشپێستەکانی کینیا. لەڕاستیدا، ژنەکە گاڵتەیان پێ دەکا و ئەو جلانە دەپۆشێت کە لە ئەفریقا کۆی کردوونەتەوە. من ئەم دیمەنە مێژوویییەی فیلمەکە بەشێوەیەک دەبینم، کە لە فیلمی (ڕووداوەکە)دا ڕوو نادات.

ناوچەی دووەم، سەنتەرە کۆنەکەی شارە، لەم شوێنە ئاڵوگۆڕی بۆرسە و ئاپارتمانی خێزانەکەی پیرۆی لێیە، لەگەڵ ئەو ئۆفیسەی کە تێیدا ئیش دەکات. ڤیتۆریا و پیرۆ لە ئاڵوگۆڕی بۆرسەکەدا یەک دەبینن. کە دایکی ڤیکتۆریا دێت بۆ چێککردنی سەرمایەکەی. ئەمەش هەراوهۆسە و گڕوتینێک نیشان دەدات. لە یەکەم دیمەندا، گرنگی بەو خولەکە بێدەنگییە دەدرێت کە ڕادەگیرێت بۆ ئەو دەڵاڵەی کە سەرمایەکەی لە دەست دەدات. ئاڵوگۆرەکە، سەنتەرێکی قەرەباڵغی قومارە. بۆ من ئەمە بیرخستنەوەی زنجیرە کورت و ستایلە جیاوازەکانی فیلمی (دکتۆر مابیوس)ــی فیرتز لانگی دەرهێنەرە. پیرۆ وەکوو هەموو ئەندامەکانی تری ئاڵوگۆڕەکە زۆر مەشغوڵە. لە جێیەکدا ڤیتۆریا پێی دەڵێت:

«تۆ هەرگیز ناوەستیت».

ڕووداوەکانی ناو بۆرسەکە، نیشانەی لایەنێکی پڕوپوچ و داڕماوە، کە ڕەنگدانەوەی پێشهاتە واقعییەکانی نێو ئابووریی ئیتاڵیایە لە ساڵی ١٩٦١.

هەروەها، لە ڕووباری تیباردا دیمەنێک هەیە، کە ئۆتۆمبێلە سپۆڕتەکەی پیرۆ دەدزرێت و دەکەوێتە ناو ڕووبارەکەوە. ئێمە ئۆتۆمبێلەکە و شۆفێرە مردووەکەش دەبینین، کە لە ڕووبارەکە ڕادەکێشرێنە دەرەوە. بەڵام، کاتێ کە پیرۆ و ڤیتۆریا پێکەوە لەناو پارکێکدا پیاسە دەکەن، چەند دیمەنێکی دیکە بەدوای خۆیدا دەهێنێت.  

 ئەوەی کە زاڵ دەبێت بەسەر بەشی کۆتاییی فیلمەکەدا، دیمەنی دەرەوە و دووڕیانێکە، کە لە ناوچەی پێشانگای جیهانی ڕۆمادایە. هەروەها بینایەکی تەواونەکراوی لێیە، کە داربەست کراوە و داپۆشراوە، تەنانەت ئاو دەچێتە ناو تەنکییەکەوە و دەڕژێتە سەر شەقامەکە. لە زۆربەی کاتەکاندا، ئەم دووڕییانانە دەبینین. سەرەڕای ئەوەش، ئێمە ڕێبوارێک دەبینین کە پەرستارێکە پاڵ بە عەرەبانەی مناڵێکەوە دەنێت. هەروەها لە کاتی کازیوەدا، پاسێک دەوەستێت، سەرنشینەکان لە پاسەکە دادەبەزن و بەردەوام دەبێت لە ڕۆیشتن. لێرەدا، دەگەڕێینەوە بۆ کۆتاییی فیلمەکە، بەشێک لە ڕێبوارەکان دەبینین، بەنموونە: پیاوێک ڕۆژنامەیەکی بەدەستەوەیە، پاشان دووڕییانەکە چۆڵ دەبێت. ئێمە چاوەڕێ دەکەین بەڵام هەرگیز نازانین کە چی ڕوودەدات. لە ڕواڵەتدا، ئەمە دیمەنێکی سەرنجڕاکێشە، بە وێنەگرتنێکی زنجیرەیی یەک لەدوای یەکی دووڕییانەکە، باڵەخانەکە، وێنە نزیکە وردەکان وەک ئەبستراکتترین دیمەن دەردەکەوێت، لە فیلمێکی ئەنتۆنیۆنی’دا.

فیلمەکە بە وێنەگرتنێکی بازنەیی درووست کراوە. کامێراکە چەند جارێک بە گۆشەیەکی لار دەی بڕێت. ئەوان سوود لە هەموو ئەو شتانە وەردەگرن کە لە پێش کامێرادایە. کارەکتەرەکان بەرامبەر ئۆبژێکتەکان، دیوارەکان، باڵەخانەکان دانراون. بۆ نموونە: وێنەگرتنی ڤیتۆریا لە ناو ئاپارتمانەکەی ریکاردۆدا، کە لەلای چەپی چوارچێوەکە وەستاوە و ڕووی لە ژوورەکە و ئاوێنەکەیە. بەهۆی بۆشایی و دیوار و کەلوپەلەکانەوە لە ڕیکاردۆ جیا دەکرێتەوە. کاتیک ڤیتۆریا و پیرۆ بۆ یەکەمجار لە ئاڵوگۆڕی بۆرسەکەدا قسە دەکەن، ئەوان لە دەوری پایەیەکی بازنەی گەورەدا گفتوگۆ دەکەن، ئەو کاتەی کە خەڵکەکە بۆ ماوەی خولەکێک بێدەنگ بوون. لە هەندێک لە وێنەگرتنەکاندا، بەتایبەتی وێنەگرتنەکانی ڤیتی، کۆمەڵێك شتی ناو فیلمی (شەو)ی وەبیرخستمەوە. وێنەگرتنەکان زۆر درێژ نین. چەند تراکێک لە فیلمەکەدا هەیە، زیاتر وا ڕوو دەدەن، بەجۆرێک کە لە کۆتاییی ڕووداندا بن.

ئێمە هەردوو دیمەنە شەو و ڕۆژییەکان و پانتایییەکی دەرەکی و ناوەکیمان هەیە. ئەوەی کە بیرم چوو لە سکرینەکانی پێشتردا، دیمەنی ئەو شەوە بوو، کە ژمارەیەک سەگی نیشان دەدا. ڤیتۆریا دوایان دەکەوێت، بەتایبەتی ئاژەڵە ماڵییەکەی هاوسێکەی. ناتوانم سەگی ترم بیر بکەوێتەوە لە فیلمەکانی ‘ئەنتۆنیۆنی’دا؟

جیا لە گەنگەشە و هەراوهوریا؛ ساوندراکەکەش پەرژوبڵاوە. دوو گۆرانیی Diegetic و گۆرانیبێژێکی Diegetic هەن. بڕگە مۆسیقاییە کورتە Non-diegeticکانی لە سەرەتای فیلمەکەیا دەردەکەون. زۆربەی زۆریان لەو دیمەنەدان کە پیرۆ ئاپارتمانی خێزانەکەی نیشانی ڤیتۆریا دەدات. بەڵام گەورەترین ڕێژەی موزیکە پێکەوەییەکان لە کۆتاییی دیمەنە درێژەکان و لەو شوێنانەدان کە چۆڵ و هۆڵە و کەسی لێ نییە.

گومان لەوەدا نییە، کە ئەنتۆنیۆنی دەرهێنەری مژار و شێوازەکانە. هەرچەندە ئەمە ئیشێکە (وەک ئیشەکانی تری)، کە کۆمەڵێک دەرهێنەر تیایا بەشداری کردووە، سینەماتۆگرافێکەی لەلایەن (گیانی دی فوسکۆ)وە کراوە و زۆر جوانە. هەروەها بەڕێوەبردنی دیزاین و مۆنتێریەکەشی نایابن. لە کاتێکدا گیۆڤانی فوسکۆ مۆسیقا سپێرسیەکەی داناوە و ئەتمۆسفیرییە.

وەکوو هەموو فیلمەکانی ئەنتۆنیۆنی، کە دۆخێکی ئێجگار ئاڵۆزی هەیە، کە پەیوەندی بە هەریەک لە کارەکتەرەکان و گێڕانەوەکەوە هەیە. هەرچەندە لە کاتی مژارەکاندا دەردەبردرێن. بەڵام بە دڵنیایییەوە ئەمە مۆدێرنیست و ژینگەیەکی نامۆیە. وەختێ کە سەنتەرە کۆنەکە ژیان و ئەکشنی زیاتری تیایە و تاڕادەیەکیش بێمانایە، کاتێک بەتەنیا نابێت بە دەستکەوت. کوالیتیی فیلمەکە و ئەو دەنگ و مۆسیقایەی کە بۆی زیاد کراوە، ئاسوودەیییەکی زۆر دەبەخشێت. هەروەها ورووژێنەریشە چونکە لەوانەیە هەندێک لە بینەرەکان لێی بێزار ببن. [بیستوومە کە دەگوترێت] گەر فیلمەکە شتێکی تیابێت، زۆر زەحمەتە ورد نەبیتەوە لێی و پرسیار نەکەیت پاش کۆتاییهاتنی ‘باش’.   

ئیتاڵیا/ فەڕەنسا ١٩٦٢. لەلایەن ڕۆبێرت و ڕایمۆند حەکیم بەرهەم هێنراوە.

سیناریۆ: مایکڵ ئەنجلۆ ئەنتۆنیۆنی و تۆنینۆ گوێرا، لەگەڵ ئیلیۆ بارتۆلینی و ئۆتیرۆ ئۆتێری. سینەماتۆگراف: گیانی دی ڤەنانزۆ. مۆنتێر: ئێرالدۆ دا ڕۆما. دەنگ: کلاودیا مەیلید و ماریۆ برامۆنتی. سەرپەرشتیاری دیزاین: پیرۆ پۆلیتۆ. موزیک: گیۆڤانی فوسکۆ.

ئەکتەرەکان: ئەلەین دیلۆن (پیرۆ)، مۆنیکا ڤیتی (ڤیتۆریا)، فرانسیسکۆ ڕابال (ڕیکاردۆ)، لەگەڵ لیلا برینۆن، ڕۆسانا ڕۆری، میرێلا ریکیاردی، لویس دیگنیێر.

نمایشکردن لە Digital cinema package، ڕەش و سپی بە ژێرنووسی ئینگلیزی: ١٢٦ خولەکە.

پوختەکان لە Macmillan International Dictionary of Film

The post مایکڵ ئەنجلۆ ئەنتۆنیۆنی: شاعیری نامۆیی appeared first on ژنەفتن.

بەڵام سەرەڕای ئەم تێگەیشتنە زانستییە، خۆشەویستی هێشتا وەك نهێنییەكی سەرنجڕاكێش ماوەتەوە. لەم سەردەمەدا تێكەڵبوونی زانست و هەست، پرسیاری نوێی لەسەری سرووشتی خۆشەویستی و چۆنیەتیی كاریگەریی بایۆتەكنەۆلۆژیا خوڵقاندووە. ئایا دەتوانین لە داهاتوودا خۆشەویستی بەشێوەیەكی زانستی كۆنتڕۆڵ بكەین، یان هەر دەبێت وەك هەستێكی سرووشتی و خۆڕسك بمێنێتەوە؟

١

لە دنیای هاوچەرخدا، دۆزینەوەی هاوبەشی ژیان بووەتە پڕۆسەیەکی ئاڵۆز، وەک تاقیکردنەوەیەکی کیمیایی، کە دوو ماددە دەبێت بە تەواوی لەگەڵ یەکتردا بگونجێن. سیستەمی کۆمەڵایەتی، وەک تاقیگەیەکی گەورە، مرۆڤەکان دەخاتە ژێر چاودێرییەوە. ئەوانەی ناتوانن هاوبەشی گونجاو بدۆزنەوە، وردە وردە دەست دەکەن بە گۆڕان. سەرەتا، تەنیایی وەک ژەهرێکی هێواش دەخزێتە ناو خانەکانەوە. هەر وەک نیتچە دەڵێت «ئەو کەسەی تەنیایی هەڵدەبژێرێت، یان دەبێتە خودا یان دەبێتە شەیتان.» لێرەدا، گۆڕانکارییەکە بەرەو دۆخێکی سروشتییترە. چاوەکان دەست دەکەن بە گۆڕان، وەک ئەوەی فێر بن لە تاریکیی تەنیاییدا ببینن. دەنگ دەگۆڕێت، چونکە کەس نییە لەگەڵیدا قسە بکات. هەر کەسێک خاڵی هاوبەشی تایبەت بەخۆی هەیە -کورتبینی، لەنگین، یان هەر تایبەتمەندییەکی تر-. ئەم خاڵانە وەک کۆدی ژینەتیکی وان کە دەبێت لەگەڵ کەسێکی تردا بگونجێن. کاتێک ئەم گونجاندنە ڕوو نادات، جەستە دەست دەکات بە گۆڕان بەرەو ئەو ئاژەڵەی کە هەڵیبژاردووە. وەک چۆن نیتچە باسی “گەڕانەوەی هەمیشەیی” دەکات، لێرەدا گەڕانەوەکە بۆ فۆڕمێکی سەرەتاییترە.

کۆمەڵگە چل و پێنج ڕۆژ دەدات بە مرۆڤەکان بۆ دۆزینەوەی هاوبەشێکی گونجاو. ئەم ژمارەیە وەک حوکمێکی قورسە، وەک ئەو «ویستی هێز»ــەی نیتچە باسی دەکات، بەڵام لێرەدا هێزەکە دژی سرووشتی مرۆڤە. لە ماوەی ئەم ڕۆژانەدا، ئەوانەی ناتوانن هاوبەش بدۆزنەوە، هەست دەکەن چۆن هەر ڕۆژە و بەشێک لە مرۆڤایەتیان لەدەست دەدەن. خۆشەویستی لێرەدا بووەتە پێویستییەکی بایۆلۆژی. وەک چۆن نیتچە دەڵێت «خۆشەویستی دۆزینەوەی ئەو کەسەیە، کە دەتوانێت لەگەڵیدا بە ئازادی بژیت.» بەڵام لێرەدا، نەبوونی خۆشەویستی واتە لەدەستدانی مرۆڤایەتی. هەر ڕۆژێک کە تێدەپەڕێت، واریسکە ئاژەڵییەکان بەهێزتر و بیرکردنەوە ڕۆشنبیرییەکان جێگەی خۆیان بە هەستە سەرەتایییەکان دەدەن.

لە هۆتێلەکەدا، شوێنی کۆبوونەوەی ئەوانەی هێشتا مرۆڤن، خەڵک بەترسەوە سەیری یەکتر دەکەن. هەموو کەس دەزانێت کە کات بەخێرایی تێدەپەڕێت و هەر چرکەیەک لە گۆڕان نزیکتریان دەکاتەوە. هەندێک هەوڵ دەدەن درۆ بکەن، خۆیان وا پێشان بدەن، کە لەگەڵ کەسانی تر خاڵی هاوبەشیان هەیە، بەڵام سیستەم زۆر وردە و هەموو درۆیەک ئاشکرا دەکات. لە کۆتایییدا، ئەوانەی لە دۆزینەوەی هاوبەشێک سەرکەوتوو نابن، دەبن بە بەشێک لەو دارستانەی کە پڕە لە ئاژەڵی جۆراوجۆر -هەموویان ڕۆژێک لە ڕۆژان مرۆڤ بوون-. وەک چۆن نیتچە دەڵێت «لە ناخی هەموو سرووشتێکی وەحشیدا، مرۆڤێک خەوتووە.» لێرەش، لە ناخی هەر ئاژەڵێکدا، مرۆڤێک هەیە کە نەیتوانی خۆشەویستی بدۆزێتەوە. ئەمە چیرۆکی دونیایەکە کە تێیدا خۆشەویستی بووەتە پرسی مان و نەمان، شوێنێک کە تێیدا نەبوونی هاوبەش تەنیا بە تەنیایی کۆتایی نایێت، بەڵکوو بە لەدەستدانی مرۆڤایەتیی کۆتایی دێت. وەک ئاوێنەیەک بۆ کۆمەڵگەی هاوچەرخ، کە تێیدا فشاری کۆمەڵایەتی بۆ دۆزینەوەی هاوسەر، دەتوانێت خەڵک بکات بە دڕندە.

​​​​​​​​​​

٢

‎لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، چەمکەکانی سەڵتی و هاوسەرگری، لە کۆمەڵگەدا وەک دوو بەرەی دژبەیەک دەردەکەون. وەک دوو ڕووباری جیاواز کە هەرگیز بەیەک ناگەن. کۆمەڵگە دابەش بووە بۆ دوو جیهانبینیی جیاواز. لەلایەکەوە، نەوەی نوێ بە شانازییەوە باسی سەڵتی دەکات، وەک نیشانەی سەربەخۆیی و ئازادیی تاک. ئەوان پێیانوایە هاوسەرگری کۆت و زنجیرە، بەربەستە لە بەردەم گەشەی کەسی و پیشەییدا. لە دیدی ئەوانەوە، ژیانی سەڵتی دەرفەتی زیاتر دەڕەخسێنێت بۆ خۆدۆزینەوە و خۆپێگەیاندن. هەروەها پێیانوایە پەیوەندییە کاتییەکان دەتوانن هەمان ئەو پێداویستییە سۆزدارییانە دابین بکەن، کە هاوسەرگری دابینی دەکات. لەلایەکی ترەوە، بەرەیەک هەیە کە هاوسەرگری وەک تەنیا ڕێگەی درووستی پەیوەندی و پێکەوەژیان دەبینێت. ئەمانە پێیانوایە سەڵتی نیشانەی نەگەیشتن بە پێگەیشتووییی کۆمەڵایەتییە. لە ڕوانگەی ئەوانەوە، هاوسەرگری بناغەی کۆمەڵگەیەکی تەندرووستە و تەنیا ڕێگەیە بۆ بەردەوامیی نەوە و پاراستنی بەها کۆمەڵایەتییەکان.

‎ئەم دووبەرەکییە لە مێدیای کۆمەڵایەتییدا زۆر بەڕوونی دەردەکەوێت. لێرەدا چیرۆکی سەرکەوتنی تاکەکەسی و ژیانی پڕ لە ئازادیی سەڵتەکان، بەرانبەر بە وێنەی خێزانی نموونەیی و خۆشبەختیی هاوسەرگری دەوەستێتەوە. هەر لایەک هەوڵ دەدات ئەوی تر بە نەزان تۆمەتبار بکات. کۆمەڵگە بووەتە گۆڕەپانی ملمڵانێی ئەم دوو تێڕوانینە. لە شوێنی کار، لە بۆنە کۆمەڵایەتییەکان، تەنانەت لە نێو خێزانەکانیشدا ئەم دابەشبوونە هەست پێ دەکرێت. سەڵتەکان لە کۆبوونەوە خێزانییەکاندا هەست بە پەراوێزخستن دەکەن، لە کاتێکدا هاوسەردارەکان هەست دەکەن، کە ناتوانن لە دونیای سەڵتەکان تێبگەن. ئەوەی زیاتر ئەم دۆخەی ئاڵۆزتر کردووە، گۆڕانی خێرای کۆمەڵگەیە. تەکنەلۆژیا و گۆڕانە ئابوورییەکان کاریگەرییان هەبووە لەسەر شێوازی پەیوەندییەکان. چەمکی خۆشەویستی و پەیوەندی لە گۆڕاندایە. هەندێک پێیانوایە ئێمە لە سەردەمێکی نوێداین، کە پێویستە پێناسەی نوێ بۆ پەیوەندییەکان دابنێین، لەکاتێکدا هەندێکی تر پێیانوایە دەبێت پارێزگاری لە شێوازە کلاسیکییەکەی بکەین.

لە کۆتاییی ئەم خاڵەدا، ئەم دووبەرەکییە ڕەنگدانەوەی قەیرانێکی قووڵترە لە کۆمەڵگەدا -قەیرانی ناسنامە و بەها-. لە جیهانێکدا کە بە خێرایی دەگۆڕێت، خەڵک هەوڵ دەدەن ڕێگەیەک بۆ ژیانێکی پڕ لە مانا بدۆزنەوە. هەندێک ئەم مانایە لە سەربەخۆیی و ئازادیی سەڵتیدا دەبیننەوە، هەندێکی تر لە ئارامی و سەقامگیریی هاوسەرگریدا. بەڵام لە کۆتاییدا، ڕەنگە پێویست بێت فێر ببین کە چۆن ڕێز لە هەڵبژاردنی یەکتر بگرین و تێبگەین، کە هەر کەسە و ڕێگەی خۆی بۆ دۆزینەوەی خۆشبەختی هەیە.​​​​​​​​​​​​​​​​

٣

لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە، ئەم فیلمە وێنەیەکی قووڵی دۆخی مرۆڤی هاوچەرخە، کە هەراری لە کتێبەکانیدا باسی دەکات. تێکەڵبوونی تەکنۆلۆگیا و کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی لەگەڵ سرووشتی مرۆڤ، دیمەنێکی ئاڵۆزی درووست کردووە. لە چوارچێوەی سایکۆلۆژیی کۆمەڵایەتیدا، کۆمەڵگەی فیلمەکە نموونەیەکی تووندڕەوی ئەو سیستەمە بایۆتەکنیکییەیە، کە هەراری پێشبینی دەکات. لێرەدا، دەستەڵات تەنیا جەستەی مرۆڤەکان کۆنتڕۆڵ ناکات، بەڵکوو هەوڵی کۆنتڕۆڵکردنی هەستەکانیشیان دەدات. ئەمەش هاوتەریبە لەگەڵ چەمکی “دەیتایزم” کە هەراری باسی دەکات -ئایینێکی نوێ کە داتا و ئەلگۆریتم دەکاتە خودا-. دۆخی دەروونیی کارەکتەرەکان نیشاندەری قەیرانێکی قووڵی ناسنامەیە. کاتێک سیستەم هەوڵ دەدات خۆشەویستیی -ئەم هەستە هەرە تایبەتە- بکاتە پڕۆسەیەکی میکانیکی، تاکەکان دەکەونە نێو ململانێیەکی قووڵی دەروونییەوە. ئەمە هاوشێوەی ئەو دۆخەیە، کە هەراری پێیوایە مرۆڤایەتی بەرەو ڕووی دەبێتەوە: کاتێک ئەلگۆریتمەکان دەبنە بڕیاردەری هەڵبژاردنە کەسییەکانمان.

‎دیاردەی گۆڕینی مرۆڤەکان بۆ ئاژەڵ لە فیلمەکەدا، لەڕووی دەروونشیکارییەوە، هێمایەکە بۆ پڕۆسەی “دی-هیومەنایزەیشن” کە هەراری وەک مەترسییەکی گەورە بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی دەیبینێت. کاتێک تەکنەلۆگیا و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان دەگەنە ئاستێک، کە توانای گۆڕینی سرووشتی مرۆڤیان هەبێت، پرسیاری “مرۆڤبوون چییە؟” دەبێتە پرسیار و پرسی هەنووکەیی. بابەتی هەڵبژاردنی تاک لە فیلمەکەدا زۆر بە قووڵیی نیشان دراوە. تەنانەت کاتێک کارەکتەرەکان “ئازادانە” هەڵدەبژێرن، کە ببنە چ جۆرە ئاژەڵێک، ئەم هەڵبژاردنەش لە چوارچێوەی سیستەمێکی داخراودایە. ئەمەش وەک ئەو دۆخەیە، کە هەراری پێیوایە تێیدا دەژین: هەڵبژاردنەکانمان زۆربەی کات لەلایەن ئەلگۆریتم و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانەوە دیاری کراون، تەنانەت ئەگەر هەست بە ئازادیش بکەین. یاخیبووەکانی ناو دارستان لە فیلمەکەدا، لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە، نوێنەری ئەو بەشەی ناخی مرۆڤن، کە بەرهەڵستی کۆنتڕۆڵی سیستەم دەکات. بەڵام ئەوانیش سیستەمی تایبەت بەخۆیان درووستدەکەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە مرۆڤ، وەک هەراری دەڵێت، بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و هەمیشە سیستەم درووست دەکات.

لە کۆتاییدا، فیلمەکە و تێڕوانینەکانی هەراری، دەمان خەنە بەردەم پرسیارێکی چارەنووسساز: ئایا دەتوانین لەنێوان پێشکەوتنی تەکنەلۆژی و پاراستنی سرووشتی مرۆییماندا هاوسەنگییەک بدۆزینەوە؟ یان وەک چۆن کارەکتەری سەرەکیی فیلمەکە ناچارە خۆی بریندار بکات بۆ ئەوەی لەگەڵ خۆشەویستەکەیدا “هاوشێوە” بێت، ئێمەش ناچار دەبین بەشێک لە مرۆڤایەتیمان قوربانی بکەین بۆ ئەوەی لەگەڵ سیستەمە نوێیەکاندا بگونجێین؟ ئەم پرسیارانە، چ لە فیلمەکەدا و چ لە تیۆرییەکانی هەراریدا، وەڵامی یەکلاکەرەوەیان نییە. بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە هەردووکیان هۆشیارمان دەکەنەوە لەو گۆڕانکارییە قووڵانەی، کە تەکنەلۆژیا و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان  لە سرووشتی مرۆڤدا درووستی دەکەن.

The post خۆشەویستی لە سەردەمی بایۆتەکنەلۆژیادا appeared first on ژنەفتن.

لە ژێر پێستی هەر نەشتەرگەرییەك، لە پشت هەر ئاوێنەیەك، لە قووڵایی هەر خۆشەویستییەك، شەڕێكی بێكۆتایی هەیە لە نێوان “خودی ڕاستەقینە” و “خودی خەیاڵی”دا.

دەتوانین ناوی ململانێیە بنێین “نەخۆشیی شارستانی”

ئەو نرخە دەروونییەی كە دەبێت بیدەین بۆ ئەوەی لەگەڵ پێوەرە كۆمەڵایەتییەكانی جوانیدا بگونجێین.

خۆشەویستی لەم گەمە ئاڵۆزەدا دەبێتە قوربانیی یەكەم. چونكە خۆشەویستیی ڕاستەقینە، وەك فرۆید دەڵێت، پێویستی بە “ئەوی تر”ە بۆ ئەوەی مانا پەیدا بكات. بەڵام كاتێك كەسێك زۆر سەرقاڵی گۆڕینی ڕووخساری خۆی دەبێت، “ئەوی تر” لە پەراوێز دەخرێت و دەبێتە تەنها بینەرێك، نەك بەشداربوویەكی چالاك لە پرۆسەی خۆشەویستیدا.

لە قووڵاییدا، هەموو هەوڵەكانمان بۆ گۆڕینی ڕووخسار پەیوەندی بە ترسێكی قووڵەوە هەیە – ترسی تەنیایی. فرۆید ئەم ترسە بە “ئەنگیزەی مەرگ” ناو دەبات، ئەو هێزەی كە وامان لێ دەكات بەردەوام هەوڵی گۆڕان بدەین بۆ ئەوەی لە تەنیایی ڕزگارمان بێت. بەڵام پارادۆكسەكە ئەوەیە كە هەرچەندە زیاتر هەوڵی گۆڕینی ڕووخسار بدەین، ئەوەندە زیاتر لە خۆمان و لە ئەوانی تر دوور دەكەوینەوە.

ئەم زنجیرە بێكۆتایییە لە گۆڕانكاری و نەشتەرگەری، وەك فرۆید دەڵێت، نیشانەی “نەخۆشیی كۆمەڵایەتی”یە – دۆخێك كە تێیدا كۆمەڵگا خۆی بووەتە سەرچاوەی نائارامی دەروونی. لەم دۆخەدا، خۆشەویستی ناتوانێت ڕۆڵی چارەسەركەر ببینێت، چونكە خودی خۆشەویستیش بووەتە بەشێك لە كێشەكە – خۆشەویستییەك كە تەنها لە ڕووكەشدا دەمێنێتەوە و ناتوانێت بگاتە قووڵایی.

لە كۆتاییدا، فرۆید پێمان دەڵێت تەنها ڕێگای دەربازبوون لەم بازنە داخراوە، گەڕانەوەیە بۆ “خودی ڕاستەقینە” – ئەو خودەی كە لە ژێر هەموو چینەكانی جوانكاری و دەستكارییەوە خۆی حەشار داوە. خۆشەویستیی ڕاستەقینە تەنها لەوێدا دەتوانێت سەرهەڵبدات، لەو شوێنەی كە “ئید”، “ئیگۆ” و “سوپەر ئیگۆ” لە ئاشتیدا دەژین، نەك لە شەڕێكی بێكۆتاییدا.

نەشتەرگەریی جوانكاری، وەك چەكوشێك وایە كە دەیەوێت پەیكەری “خود” دووبارە دابتاشێتەوە. ئەم هەوڵە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی هەیە بە قۆناغی “ئاوێنەیی”ی منداڵییەوە، ئەو كاتەی كە منداڵ بۆ یەكەمجار خۆی لە ئاوێنەدا دەبینێت و دەست دەكات بە دروستكردنی وێنەیەك لە خۆی.

خۆشەویستی لەم نێوەندەدا وەك جۆگەیەكی ئاو وایە كە لە نێوان دوو كەناردا دەڕوات – كەناری خۆشەویستیی خود و خۆشەویستیی ئەوی تر. نەشتەرگەریی جوانكاری دەتوانێت ئەم جۆگەیە لای یەكێك لەم كەنارانە قووڵتر بكات. هەندێك جار، بەپێی فرۆید، ئەمە دەبێتە هۆی لاوازبوونی توانای خۆشەویستی بۆ كەسانی تر، چونكە وزەی دەروونی زیاتر بەرەو خۆشەویستیی خود دەڕوات.

كاتێك لووت دەگۆڕدرێت، یان گۆنا دەتاشرێت، یان لێو پڕ دەكرێتەوە، لە ڕاستیدا ئەوە تەنها گۆشت و ئێسك نییە كە دەگۆڕدرێت. بەڵكو “ئیگۆ” خۆی دووبارە پێناسە دەكاتەوە. فرۆید ئەمە بە “نارسیزمی دووەم” ناو دەبات – قۆناغێك كە تێیدا مرۆڤ هەوڵ دەدات دووبارە خۆی خۆش بوێت، بەڵام ئەم جارە بە شێوەیەكی دەستكرد.

لێرەدا پارادۆكسێكی سەیر دروست دەبێت: هەرچەندە نەشتەرگەریی جوانكاری بۆ زیادكردنی متمانە بە خود و باشتركردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان ئەنجام دەدرێت، بەڵام زۆرجار دەبێتە هۆی دروستبوونی دیوارێكی نادیار لە نێوان خود و ئەوانی تردا. فرۆید ئەمە بە “مەودای دەروونی” ناو دەبات – ترسی ئەوەی كە ئەوانی تر نەتوانن ئەو “خودە” نوێیە قبووڵ بكەن.

خۆشەویستیی ڕاستەقینە، لە قبووڵكردنی هەموو لایەنەكانی خوددا سەرهەڵدەدات – چ جوان بێت، چ ناشیرین. نەشتەرگەریی جوانكاری دەتوانێت ئەم هاوسەنگییە تێك بدات، چونكە هەوڵ دەدات بەشێك لە “خودی ڕاستەقینە” بسڕێتەوە و “خودێكی ئایدیاڵ” لە جێگەی دابنێت.

لە كۆتاییدا، وەك چۆن دڵۆپە باران بەردی ڕەق دەتوێنێتەوە، كاتیش هەموو ئەو گۆڕانكارییە دەستكردانە دەخاتە ژێر پرسیارەوە. چونكە خۆشەویستیی ڕاستەقینە، لە قووڵاییی “ئید”ەوە سەرچاوە دەگرێت، نەك لە ڕووكەشی “ئیگۆ”وە. نەشتەرگەری دەتوانێت ڕووخسار بگۆڕێت، بەڵام ناتوانێت ئەو برینە دەروونییانە چارەسەر بكات كە وامان لێ دەكەن هەست بە ناتەواوی بكەین.

٢

لەبارەی فیلمی “Time” (2006)ی كیم كی دۆك

فیلمی “Time” (2006)ی كیم كی دۆك وەك ئاوێنەیەكی ڕەش وایە كە ترسناكترین لایەنی پەیوەندی نێوان خۆشەویستی و جوانی پیشان دەدات. سی-هی، كارەكتەری سەرەكیی فیلمەكە، نموونەیەكی زیندووە بۆ ئەو نائارامییە دەروونییەی كە فرۆید باسی دەكات – ترسی لەدەستدانی خۆشەویستی.

لە فیلمەكەدا، سی-هی هەست دەكات خۆشەویستەكەی، جی-وۆ، چیتر وەك جاران سەرسام نییە پێی. ئەم هەستە، كە فرۆید بە “پارانۆیای خۆشەویستی” ناوی دەبات، دەبێتە هۆی ئەوەی بڕیارێكی ڕادیكاڵ بدات: گۆڕینی تەواوی ڕووخساری لە ڕێگەی نەشتەرگەری جوانكارییەوە.

لێرەدا كیم كی دۆك وێنەیەكی دەگمەن لە “ناركیسیزمی نەرێنی” پیشان دەدات – كاتێك كەسێك ئەوەندە ڕقی لە ڕووخساری خۆی دەبێتەوە كە دەیەوێت بە تەواوی بیسڕێتەوە.

فیلمەكە بە شێوەیەكی هونەری باس لەو “كاتە” دەكات كە خۆشەویستی تێیدا دەژی. كیم كی دۆك پێمان دەڵێت خۆشەویستی وەك میوەیەك وایە كە بە تێپەڕبوونی كات دەگەنێت، بەڵام ترس لە گەنینی ئەم میوەیە دەتوانێت ببێتە هۆی لەناوبردنی پێش ئەوەی بگات. سی-هی نموونەی ئەم ترسەیە – ترسی لەوەی كات خۆشەویستییەكەی بكوژێت، بۆیە هەوڵ دەدات كات بوەستێنێت لە ڕێگەی گۆڕینی ڕووخسارییەوە.

نەشتەرگەرییەكانی سی-هی لە فیلمەكەدا دەبنە خاڵی وەرچەرخان. هەر نەشتەرگەرییەك بەشێك لە “خودی ڕاستەقینە”ی دەسڕێتەوە، هەتا دەگاتە ئەو خاڵەی كە جی-وۆ ناتوانێت بیناسێتەوە. ئەمە وێنەیەكی بەهێزە لەوەی فرۆید پێی دەڵێت “خۆكوژی دەروونی” – كاتێك كەسێك هەوڵ دەدات خۆی لەناو ببات بۆ ئەوەی خۆشەویستی بپارێزێت.

كیم كی دۆك لە ڕێگەی كامێراكەیەوە وێنەی ئەو شێتییە دەكێشێت كە خۆشەویستی دەتوانێت بمانخاتە ناوی. سی-هی وا هەست دەكات كە تەنها لە ڕێگەی بوون بە كەسێكی تەواو جیاوازەوە دەتوانێت خۆشەویستی بپارێزێت. ئەمە ئەو شتەیە كە فرۆید پێی دەڵێت “نەخۆشیی ناسنامە” – كاتێك كەسێك ناتوانێت خۆی قبووڵ بكات و هەوڵ دەدات ببێت بە كەسێكی تر.

فیلمەكە بە تراژیدییەك كۆتایی دێت كە پێمان دەڵێت گۆڕینی ڕووخسار ناتوانێت ئەو برینە قووڵانە چارەسەر بكات كە لە دەروونماندا هەن. سی-هی لە كۆتاییدا نە دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ خۆی و نە دەتوانێت ببێت بە كەسێكی تر. ئەو دەبێتە نموونەی ئەوەی فرۆید پێی دەڵێت “كەسی ون” – كەسێك كە لە نێوان دوو ناسنامەدا گیری خواردووە.

كیم كی دۆك لە ڕێگەی ئەم فیلمەوە ڕەخنەیەكی توند لە كۆمەڵگای هاوچەرخ دەگرێت كە تێیدا جوانی بووەتە زیندانێك، خۆشەویستی بووەتە كاڵا، و ناسنامە بووەتە شتێك كە دەكرێت بكڕدرێت و بفرۆشرێت. فیلمەكە هاوارێكە دژی ئەو كولتوورەی كە وامان لێ دەكات هەست بكەین تەنها لە ڕێگەی گۆڕینی ڕووخسارمانەوە دەتوانین خۆشەویستی بەدەست بهێنین و بیپارێزین.

The post ئاوێنەی داڕووخان: سروودی خۆشەویستیی بێ ڕووخسار appeared first on ژنەفتن.

تووڕەیییەکە لە دوو خاڵدا دەرکەوت: سیناریۆیەکی ناقۆڵا (لەژێر فشاری دواییهێنانی خێرا بە زنجیرەکە، ئاڵۆزیی گێرانەوەکەیان سادە کردبووەوە) و خەمڵاندنێکی دەروونیی خراپ (بەدگۆڕانی دینێریس بۆ “شاژنە شێتەکە” لەگەڵ گەشەی کاراکتەرەکەیدا نەدەهاتەوە). ئیتر ئاوا.

یەک لە دەنگە زرنگەکان کە لەو مشتومڕەدا پشکدار بوو، دەنگی نووسەر ستیفن کینگ بوو، کە بە باوەڕی ئەو تووڕەیییەکە لەسەر کۆتایییەکی خراپ نییە، بەڵکوو لە خودی حەقیقەتی هەبوونی کۆتایییە. لەم سەردەمەی تێیدا دەژین، کە چەندان زنجیرەی وا بەرهەم دەهێنرێن کە دەکرێت، وەک بنەما، ناکۆتا درێژ ببنەوە، بیرۆکەی دواییهێنان بە گێڕانەوە، ئاسان تێناپەڕێت.

ڕاستە کە دادانەوەی خێرای پەردەی زنجیرەکە، لۆجیکێکی نامۆی بەسەردا زاڵ بوو؛ لۆجیکێک کە ڕێسا ناسراوە دەروونییەکان پێشێل ناکات، بەڵکوو گریمانەکانی گێڕانەوەی زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی دەشێوێنێت. لە وەرزی کۆتاییدا، تەنیا بابەتی ئامادەکاری بۆ جەنگەکە، شیوەن و تێکدانەکەی دواتریشی، لەگەڵ خودی جەنگەکە، بە تەواوی بێماناییی خۆیەوە، بۆ من واقیعیتر بوو لە پلۆتە مێلۆدرامییە گۆتییە باوەکان.

وەرزی هەشتەم، سێ ململانێی یەک لە دوای یەک نیشان دەدات: یەکەم لەنێوان مرۆڤ و نامرۆڤەکان “ئەوانێل”دا (سوپای شەو لە باکوورەوە بە سەرکردایەتیی پاشای شەو)؛ دووەم لەنێوان دوو کۆمەڵە مرۆڤدا (بنەماڵەی لانستەری خراپەکار و هاوپەیمانێتیی بەرانبەریان بە سەرکردایەتیی دینێریس و بنەماڵەی ستارک)؛ سێیەمیشیان ململانێی ناوخۆییی نێوان دینێریس و بنەماڵەی ستارک.

ئەوەیە هۆکار کە شەڕەکانی وەرزی هەشتەم، ڕێڕەوێکی لۆجیکییان گرت، بە دەستپێکردن بە نەیارێتیی دەرەکی و کۆتاییهاتن بە دابەشبوونی ناوخۆیی: شکستی سوپای شەوی نامرۆیی، شکستی بنەماڵەی لانستەر، تێکوپێکدانی کینگز لاندینگ، دواتریش ململانێی کۆتاییی نێوان دینێریس و بنەماڵەی ستارک: کە دواجار نوێنەرەوەی خانەدانێتیی “دەست و دڵپاکی”ی تەقلیدییە (بنەماڵەی ستارک)، کە بەوپەری دڵسۆزییەوە ڕەعیەتی خۆی لە ستەمکاری بەدکار دەپارێزێت، لەگەڵ دینێریس وەک جۆرێکی نوێ لە سەرکردەی بەهێز؛ وەک جۆرێک لە بۆناپارتییەتی پێشکەوتنخوازانە، کە بە نوێنەرایەتیی بەشخوراوان دەبزوێت.

گرەوی سەر دوایین ململانێ، بەم شێوەیە بوو: ئایا یاخیبوون دژی ستەمکاری، تەنیا شەڕکردن بێت لە پێناو گەڕانەوەی نوسخەیەکی کۆنی باشتری هەمان نیزامی هیرارکی، یان دەبێت پەرە بستینێت بەرەو گەڕان بە دوای نیزامیکی نوێدا کە پێویستە؟

کۆتاییی [زنجیرەکە] ڕەتکردنەوەی گۆڕانی ڕیشەیی بە مۆتیڤێکی دژە-ژنێتی کە دەگەڕێتەوە بۆ ڤاگنەر، تێکەڵ دەکات. لای ڤاگنەر هیچ شتێک لەو ژنە قێزەونتر نییە کە دێتە ژیانی سیاسییەوە و ئارەزووی دەسەڵات پاڵی دەنێت. لە بەرانبەر چاوچنۆکیی نێرانەدا، ژن دەسەڵاتی بۆ ئەوە دەوێت، کە برەو بە بەرژەوەندییە بەرتەسکەکانی خێزانەکەی بدات، یان لەوەش خراپتر، بارە میزاجییە کەسییەکانی خۆی، بەبێ ئەوەی بۆ خۆی بتوانێت درکی ڕەهەندی هەمەکیی سیاسەتەکانی دەوڵەتداری بکات.

خودی ئەو ژنێتییەی کە لە بازنە داخراوەکەی ژیانی خێزانییدا، ڕەنگدەرەوەی هێزی خۆشەویستیی پارێزبەندییە، دەگۆڕێت بۆ سەرشێتییەکی لەدەستدەرچوو کاتێک لەسەر ئاستی کاروباری گشتی و کاروباری دەوڵەتدا، خۆی مانیفێست دەکات. با نزمترین نوختەی دایەلۆگی “گەمەی تەخت و تاج” بەبیر بێنینەوە، کاتێک دینێریس بە جۆن دەڵێت، گەر نەتوانێت وەک شاژنێک خۆشی بوێت، ئەوکات تۆقین باڵادەست دەبێت—نموونەی مۆتیڤێکی بازاڕیی ژنێکی لە ڕووی سێکسییەوە برسی، کە لە شێوەی تووڕەیییەکی وێرانکەر دەتەقێتەوە.

بەڵام –با گاز لە سێوە کرماوییەکە بگرین- ئەی چی لە پاڵنەرە تاوانکارییەکانی دینێریس بکەین؟ ئایا دەکرێت کوشتنی وەحشییانەی هەزاران خەڵکی ئاسایی لە “کینگز لاندینگ” وەک هەنگاوێکی پێویست بۆ بەدیهێنانی ئازادیی سەراپاگیر، پاساو بدرێت؟ لەم خاڵەدا، پێویستە لەبیرمان بێت کە سیناریۆکە دوو پیاو نووسیویانە.

بارگۆڕینی دینێریس بۆ شاژنە شێتەکە، ڕێک دەربڕی فانتازیایەکی پیاوانەیە. بۆیە ڕەخنەگران لە ئاماژەدان بەوەدا هەقیان بوو، کە بارگۆڕینی بۆ شێتی، لە ڕووی دەروونییەوە پاساودراو نەبوو. دیمەنی دینێریس بە نیشانەکانی تووڕەیی-شێتتیەوە، بەسەر پشتی ئەژدیهایەکەوە و سەرقاڵی سووتاندنی خانوو و خەڵکە، دەربڕینی ئایدیۆلۆژییەکی باوکانە و ترسییەتی لە ژنی سیاسیی بەهێز.

چارەنووسی کۆتاییی ژنە سەرکردەکانی “گەمەی تەخت و تاج”، لەگەڵ ئەو تان و پۆیانەدا کۆکە. تەنانەت گەر دینێریسی چاکەخواز سەربکەوێت و سێرسیی بەدکار تێکبشکێنێت، دەسەڵات هەر دینێریس گەندەڵ دەکات. ئاریاش (کە بە کوشتنی پاشای شەو، هەمووان ڕزگار دەکات) ون دەبێت، سەفەری ڕۆژاوای ڕۆژاوا دەکات (وەک ئەوەی ئەمەریکا کۆلۆنیزە بکات).

تاکە کەسێک مابێتەوە (وەک شاژنی شانشینی سەربەخۆی باکوور)، سانسایە، تایپی ژنی خۆشەویست لە سەرمایەداریی ئەمڕۆکەدا: ئەو فام و نازکیی ژنانەی تیکەڵ بە جورعەیەک لە هەڵهێنانی بەند و باو دەکات، بەوەش بە تەواوەتی لەگەڵ دەسەڵاتخوازییە نوێیەکەدا دەگونجێت. ئەم پەرواێزخستنەی ژن، ساتێکی تەوەرەییی گرنگە لە وانە لیبراڵییە-کۆنزێرڤاتیڤە گشتییەکەی ئەڵقەی کۆتاییدا: دەبێت شۆڕشەکان بەهەڵەدا بڕۆن، ستەمکارییەکی نوێ قوت دەکەنەوە، یان وەک ئەوەی جۆن بە دینێریس دەڵێت:

“ئەو خەڵکەی دوات دەکەون، دەزانن کە تۆ مەحاڵیکت بەدی هێناوە. بەشکوو ئەوە یارمەتییان بدات لە باوەڕهێنان بەوەی کە دەتوانیت شتی تری مەحاڵیش بەدیبهێنیت؛ بنیاتنانی دنیایەکی جیاواز لەو گوواوەی تا ئێستا ناسیویانە. بەڵام گەر ئەژدیهاکان بۆ ڕووخاندنی قەڵاکان و سووتاندنی شارەکان بخەیتە گەڕ، هیچ جیاوازییەکت نابێت”.

دواجار، لە سۆنگەی خۆشەویستییەوە، جۆن دەیکوژێت (ژنە مەلعونەکە لە دەستی خۆی ڕزگار دەکات، وەک ئەوەی دەستەواژە نێرسالارە-شۆڤێنییە کۆنەکە دەڵێت)، ئەو تاقە بکەرە کۆمەڵایەتییەی نێو زنجیرەکە دەکوژێت، کە بەڕاستی لە پێناو شتێکی نوێدا دەجەنگێت، لە پێناو دنیایەکی نوێدا کە کۆتایی بە نادادییە لەمێژینەکان بهێنێت.

بەو شێوەیە، دادپەروەری بەرقەرار بوو، بەڵام کام جۆری دادپەروەری؟ بران دەبێتە پاشای تازە: فەلەجە، هەمووشتزانە، هیچی ناوێت- لەگەڵ بیرهێنانەوەی ئەو حیکمەتە دێرینە بێتامەی، گوایە باشترینی فەرمانڕەواکان ئەوانەن کە دەسەڵاتیان نەگەرەکە. باشترین بەڵگەی ئەمانەش، ئەو پێکەنینە گاڵتەجاڕییەیە کە سەروەختی پێشنیازی یەکێک لە دەستەبژێری نوێ بە هەڵبژرادنێکی دیموکراتیکتری پاشا، دیمەنەکە دەتەنێتەوە.

مرۆڤ ناتوانێت خۆی لەو ڕاستییە نەبان بکات، کە وەفادارانی دینێریس تا کۆتایی، هەمەجۆرترینن – فەرمانڕەوا سەربازییەکەی ئەو، ئەسمەرە – لە کاتێکدا فەرمانڕەوا نوێیەکان پێیانەوە دیارە کە سپیپێستی نۆردی (سکەندیناڤی)ن. ئەو شاژنە ڕادیکاڵەی ئازادییەکی گەورەتری بۆ هەمووان دەخواست، بەبێ گوێدانە ڕەچەڵەک و بنەڕەتی کۆمەڵایەتییان، لەناو دەبرێت، ئیتر سەرجەمی شتەکان دەچنەوە شوێنی ئاساییی خۆیان.

سەرچاوە:

Slavoj Zizek, ‘Game of Thrones tapped into fears of revolution and political women – and left us no better off than before’ Independent, 22 May 2019 <https://www.independent.co.uk/voices/game-thrones-season-8-finale-bran-daenerys-cersei-jon-snow-zizek-revolution-a8923371.html>

The post <strong>شێتیی دینێریس فانتازیایەکی پیاوانەیە</strong> appeared first on ژنەفتن.

فریا یوونسی

ئەم وتارە بە فایلی (pdf) لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی پەڕگەی pdf) دابگرە.

The post بەرەنگاربوونەوەی سینەما و دەسەڵات appeared first on ژنەفتن.

سینەما ئامرازێکی کاریگەرە لە دونیای مۆدێرندا. کاریگەری لەسەر بینەران بەجێ دەهێڵێت، تەنها بۆ کات بەسەربردن و داهاتی بازرگانی نییە. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی ناوەڕۆکی فیلمی (زەر)ـە. سەبارەت بە پەیوەندی نێوان ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی نەتەوەیی دژ بە کۆلۆنیالیزم لە باکووری کوردستان. بۆ کۆکردنەوەی داتا میتۆدی شیکردنەوەی ناوەڕۆک بەکار هاتووە. ئامرازی کۆکردنەوەی داتا بریتی بووە لە شیکردنەوەی نیشانەیییانە، ئەو وێنانە شیکردنەوەیان بۆ کراوە کە لە دیمەنەکانی فیلمەکەدان.

دەرئەنجامی ئەم توێژینەوەیە ئەوە دەخاتە ڕوو چەوسانەوەی کورد لەلایەن کۆلۆنیالیزمی تورک، لە ڕێگەی سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە کاری لەسەر کراوە و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ مانا بەدەستەوە دەدات. نیشانەکان ڕۆڵ دەگێڕن لە ئاماژەکردن بە سەرکوتی سیاسی، نەتەوەیی، کولتووری و کۆمەڵایەتی. بە سوودبینین لە سینەمای نەتەوەیی، دۆکیۆمێنتی و کەمینەکان توانراوە ڕوانگەیەکی دژە کۆلۆنیالیستیانە بەرهەم بێت. زیاتریش لە ڕێی ئەدەبیات و فۆلکلۆر و گۆرانی و داستانە کوردییەکان دەوڵەمەند کراوە. دەریدەخات بە هەموو شێوە کولتووری و سیاسییەکان شوناسی کورد سەرکوت دەکرێت. ئەوە خراوەتە ڕوو کە ڕەوتی سینەمای دژەفاشیزم لەو فیلمەشدا ڕەنگی داوەتەوە.

وشە کلیلییەکان: شوناس، سینەمای کورد، نیشانەناسی، کۆلۆنیالیزم، باکووری کوردستان.

پێشەکی

سینەما هەرچەندە تەمەنەکەی هێندە زۆر نییە بەراورد بە بوارەکانی دی هونەر، بەڵام توانیوویەتی هەموو بەشەکانی تری هونەریش لەخۆیدا کۆ بکاتەوە. سەرهەڵدانی سینەما لە وڵاتانی ئەوروپاوە لە سەدەی ١٩ سەری هەڵدا و بەپێی زەمەن گواسترایەوە بۆ هەموو جیهان. لەمڕۆدا بەشێکی زۆر لە وڵاتان خاوەن سینەمای تایبەت بە خۆیانن. دەرکەوتنی سینەمای کورد بۆ سەرەتای چارەگی دووەمی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە. هەرچەندە گەشەی سینەمای کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان هاوشێوەی یەکدی نەبووە، بەڵام مۆرک و خەسڵەتی تایبەت بە خۆی هەیە.

لە سەرەتای هەشتاکانەوە سینەمای کورد لە باکووری کوردستان بە دەرکەوتنی یەڵماز گۆنای دەگەشێتەوە. گۆنای لەدوای خۆیەوە کاریگەری دادەنێتە شێوازی کارکردنی بەشێکی زۆر لە سینەماکارانی باکووری کوردستان. گۆنای نیشانی دەدات کە چۆن بتوانن سوود لە سینەمای دۆکیۆمینتی ببینن لە وێناکردنی ناڕاستەوخۆی کۆلۆنیالیزم و ستەمەکانی.

لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە سێ تیۆری لەبارەی کۆلۆنیالیزم، نیشانەناسیی سینەما و سینەمای فاشیزم بخرێتە ڕوو. تیۆرییەکان لە پەیوەندی بە چەوساندنەوەی گەلی کورد و شێوازەکانی بەرەنگاری شی کراونەتەوە. هەریەک لە تیۆرییەکان لەگەڵ شێوازی کارکردن و دەرخستنی ئاماژەکان لە فیلمەکەدا تاووتوێ کراوە. لە ڕێگەی شیکردنەوەی وێنە و هێما و گوزارەکانی نێو فیلمەکەوە، هەوڵ دراوە گرنگی سینەمای کورد نیشان بدرێ بە سوود بینین لە ئەدەبیات و فۆلکلۆری کوردی. هەروەها ئەو لایەنە دەربخات چۆن شوناسی کورد لە فیلمێکدا دەردەکەوێت و چەندپارچەییی ئەو شوناسە، گرفت و کێشەکانی بە شێوەیەکی نیشانەیی خراوەنەتە ڕوو.

ئامانجی توێژینەوە:

هەر توێژینەوەیەک بە مەبەستێکی دیاریکراو ئەنجام دەدرێت. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە کار لەسەر نیشاندانی خەباتی نەتەوەییی کورد بکات لە باکووری کوردستان و ئەو چەوساندنەوەی کورد دووچاری کراوە لەلایەن دەوڵەتی سەرکوتکار. هەوڵ دراوە باس لە ڕەوشی سیاسیی کورد و خەباتی نەتەوەیی بکرێت لەو پارچەیەدا. هەروەها لە ڕێی فیلمێکەوە دەمانەوێ شیکردنەوە بۆ ئەو زەبروزەنگە بکەین کە لەوێدا دەوڵەت بەسەر کوردەکانی سەپاندووە.

کێشە و پرسیاری توێژینەوە:

خەباتی سەربەخۆیی، بە مانایەکی دی پرسە سیاسییەکان، تا ڕادەیەکی زۆر گرێدراوی چەند بواری دیکەشن. بۆ تێگەیشتن لە شێوەی بەرگریکردنی گەلێک یاخود بۆ تێگەیشتن لە بنەما و سیستەمی سیاسی چەوسێنەری هەر وڵاتێک، ڕەنگە هەر ئەوە بەس نەبێت چاو ببڕینە پێکهاتەی دەسەڵاتەکەی، یاخود کۆی هێزی بەرگریکار لە بەرانبەر چەوسێنەردا. بەڵکوو ئەو لایەنانەی تریش لەبەرچاو بگرین کە پرسی سیاسیی خۆی لێیان پەخش دەکاتەوە. لەوانە: مێژوو، فەلسەفە، کۆمەڵناسی، سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. ئەو بوارەی دەمانەوێ پرسی سیاسی تێدا لەبەرچاو بگرین سینەمایە.

سینەما کاریگەری دادەنێت لەسەر پانتایییەکانی کولتوور، سیاسەت، دەروون، نەتەوایەتی. دەکرێ بڵێین سینەما هەر وێنەیەکی جووڵاوی ڕاگوزەر نییە بینەر بە دیاریەوە کات بەسەر ببات، دەکرێ سینەما لە ڕووی سیاسییەوە ئامرازێک بێت بۆ سەپاندنی دەسەڵات بەسەر لایەنێک و گروپێکدا. ڕەنگە بە هەمان شێوە لایەنی سەرکوتکراویش گەر بواری بۆ بڕەخسێت، دیوەکانی چەوساندنەوەی خۆی نیشان بدات. ئەمەش وابەستەی پرسێکمان دەکات کە پرسی ناسنامەی نەتەوەیییە لە سینەمادا.

کورد نەیتوانیووە وەک دەوڵەتی مۆدێرن حوکمڕانی بکات، دووچاری تاوانی مرۆیی بووەتەوە. کولتوورەکەی دووچاری زەبروزەنگ بووەتەوە و مەترسی لەناوچوونی هەبووە لە جلوبەرگ، تا دەگات بە زمان و ئەدەبیاتەکەی. جیا لەمانەش سینەمایە. لە سەرێکەوە نەهێڵدراوە کورد بەئاسانی دەستی پێی بگات، یا گەر بەرهەمیشی هەبووبێت سەرکوت کراوە. دەستڕاگەیشتنی کورد بە سینەما لەڕووی پڕبەرهەمی نوێیە، ڕەنگە وەک تاقانە، بەرهەمی کۆنمان هەبێت. مەبەست لە دەستڕاگەیشتن سینەما وەک پڕۆژەیەکی کولتووری، سیاسی، ڕۆشنبیری لە بەردەستی کورد نەبووە، تا سوودی لێ ببینێت. لە بەرهەمی سینەماییی وڵاتان گەر نیشان درابێت بە مەبەست بووە.

بۆ تێگەیشتن لە ناسنامەی کورد دەبێ بۆ ئەو بەرهەمانە بگەڕێینەوە کە خۆی بەرهەمی هێناون. لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە دەرکەوتن و نیشاندانی ناسنامەی نەتەوەییی کورد لە بەرهەمێکی سینەماییی کوردی لە باکووری کوردستان شی بکرێتەوە و لە چوارچێوەی چەند تیۆرییەک ڕاڤەی دیمەن، و مانا و گوزارە سیاسی و نەتەوەیییەکانی فیلمەکە بکرێت. کەواتە لەم توێژینەوەیەدا دەمانەوێ بگەینە وەڵامی ئەم پرسیارە: پەیوەندی نێوان شوناس و خەباتی نەتەوەیی لە فیلمی زەر چۆن دەردەکەوێت؟

چۆن نیشانە و هێما لە بەخشینی مانای سەرکوتکردن و خەبات ڕۆڵ دەگێڕن لە فیلمی زەر؟

گرنگیی توێژینەوە:

ئەم توێژینەوەیە پەیوەندی نێوان ناسنامەی کورد و سینەمای کورد دەردەخات. لەو ڕووەوە کە سینەمای کورد تا ڕادەیەک زۆر نوێیە، ڕەخنە و شیکردنەوەی بەرهەمە سینەمایییەکانیش زۆر کەمە. بەهۆی سیستەمی سیاسی و سانسۆر لە باکووری کوردستان، ڕەنگە بوار کەم بووبێت دەربارەی ئەو بەرهەمانە بنووسرێت. ئەم توێژینەوە لە چوارچێوەی بواری کۆمەڵناسی سینەما بە بابەتێکی تازە دادەنرێت بۆ کتێبخانەی کوردی و دەکرێ لە داهاتوودا زیاتر سوودی لێ ببینرێت.

میتۆدۆلۆژی:

ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی شوناسی کوردە لە فیلمێکدا. میتۆدی شیکردنەوەی ناوەڕۆک بەکار هاتووە، شێوازێک و ئامرازێکی توێژینەوەی زانستییە، ناوەڕۆکی میدیای بینراو شی دەکاتەوە. لە دووتوێی بابەتەکان دەکۆڵێتەوە، دەکرێ وێنە، گۆرانی، دۆکیۆمێنت و دەقی ئەدەبی یاخود دیمەنی میدیا و ڕاگەیاندنی بینراو بن. ئەو پەیامانەی پەخش دەکرێ باکگراوندە هزری، ئایینی، کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتوورییەکەی شی دەکاتەوە. میتۆدێکە لە شیکردنەوەی پەیامی فیلم گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و لە دەرەوەی پەیوەندی گرێدراو بە مرۆڤەکانەوە ڕووبەڕوو دەتوانێ شیکردنەوە بۆ ڕەفتاری تاکەکان و دیاردەکان بکات لە کۆمەڵگەدا. شیکردنەوەی ناوەڕۆک یارمەتی توێژەر دەدات لە شیکردنەوە و خوێندندەوەی بابەتی توێژینەوەکە. یەکێ لە تایبەتمەندییەکانی ئەوەیە کە لە شیکردنەوەی فیلمە سینەمایییەکان دەتوانێت هەڵسەنگاندنی وێنەی هەر کۆمەڵگەیەک لای کۆمەڵگەیەکی تر بکات. بەم شێوەیە ئەم میتۆدە ئاشنامان دەکات بە گوتاری زاڵکراوی لایەنێک بەسەر لایەنێکی تردا(ئەبراش، ٢٠١٣: ٣٠٦-٣١٦).

ئەم میتۆدە هەڵبژێردراوە، چونکە توێژەر بۆی گرنگە بزانێ ئاخۆ چ پەیامێک لە پشتەوەی فیلمەکەدا هەیە. ئەم میتۆدە بەکار هاتووە، چونکە داتای کۆکراوە بۆ شیکردنەوە بریتییە لە فیلم. بەم میتۆدە دەتوانرێ باشتر دیاردە و نیشانە مەبەستدارەکان کە وەک پەیامێک ئاڕاستە کراون شی بکرێتەوە.

نموونە هەڕەمەکی و نموونە ناهەڕەمەکییەکان دوو جۆری سەرەکیی نموونەن. لەم توێژینەوەیە نموونەی وەرگیراو، بریتییە لە نموونەی مەبەستدار کە جۆرێک نموونەی ناهەڕەمەکییە. ئەم نموونەیە بەکار هێنراوە، چونکە بە لای توێژەر بەشێک لە دیمەنەکانی فیلمەکە کۆددارن و مانای پەنهانیان هەیە نەک هەموو دیمەنەکان. ئەمەش پەیوەستە بە ئەزموونی توێژەر لەو بوارەدا و بەپێی چەند پێوەرێکی لۆژیکی ئەم دیمەنانە هەڵبژێردراون. دیمەنە گرینگەکان سکرین کراون و بە شێوەی دۆکیۆمێنت بەش بەش کراون. لە تەواوی فیلمەکە بەشێک لە دیمەنەکان وەرگیراون کە زۆرترین سوود دەگەیەنن بە توێژینەوەکە(بۆکانی، ٢٠٢٠: ١٢٨).

لەم توێژینەوەیەدا کۆمەڵگەی توێژینەوە بریتییە لە چەند دیمەنێکی فیلمەکە. ئەم چەند دیمەنە هەڵبژاردوون، چونکە زۆرترین سوود دەگەیەنن بەو دەرئەنجامەی کە توێژەر دەیەوێ پێی بگات. ئەو دیمەنانە وەک دیارە بە شێوەی نیشانە دەردەکەون و ڕوون نین، بۆ توێژەر جێی شیکردنەوەیە و پێک بەستانەوەیەکی باشی هەیە لەگەڵ ئامانجەکانی توێژینەوە. تەنها فیلمێک هەڵبژێرداوە و شیکردنەوەی بۆ کراوە. زانیاریی کۆکراوە و وەدەستهاتووش بریتییە لەو دیمەنانەی کە لە فیلمەکدا دەردەکەون. توێژەر دوای چەند جارێک سەیرکردنی فیلمەکە و وردبوونەوەی قووڵ، ئەو دیمەنانەی بەلایەوە بایەخدارن جیای کردوونەتەوە، جا دیمەنەکان دەکرێ دیالۆگ، وێنە، گۆرانی و چەندانی دیکە بن(بۆکانی، ٢٠٢٠: ٨٦-٨٧). نموونە وەرگیراوەکان لەم فیلمەدا بریتین لە (٢١) دیمەن.

دوای لێوردبوونەوە لە بایەخی هەر دیمەنێک، لەم توێژیەوەیە میتۆدی خوێندنەوەی نیشانەیییانە Semiotic Analysis بەکار هێنراوە بۆ شیکردنەوەی داتای کۆکراوە(بۆکانی، ٢٠٢٠: ٨٥). ئەم میتۆدە بریتییە لە خوێندنەوە و شیکردنەوەی نیشانە، دەلالەت، جیاوازی و هێما و واتا و پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دیمەنەی دەردەکەوێت و ئەو مانایەی دروستی دەکات. توێژەر دەچێتە قووڵاییی بابەتەکەوە تا بە لۆژیکییانە ئەوە بخاتە ڕوو کە چ پەیوەندییەک لە نێوانیاندا هەیە. شیکاری نیشانەناسییانە پەیوەندییەکی فرەمانایی بۆ ئەو وێنانە دەکات کە لە دیمەنی سەرەتاییدا بە جۆرێک دەردەکەون و دەکرێ ماناکانیان شتی تریش بێت(Marvasti, 2003: 74-75).

بەشی یەکەم: چەمکەکان و چوارچێوەی تیۆری

تەوەری یەکەم: چەمکەکان

شوناس و شوناسی نەتەوەیی Identity and National Identity

شوناس یەکێکە لە چەمکە ئاڵۆز و جێ مشتومڕەکان. لە زمانی ئینگلیزیدا لە بەرانبەر وشەی (identity) بەکار هاتووە. وشەی شوناس لە دوو مانای جیاواز و دژبەیەکدا دەردەکەوێت، لە لایەکەوە جەختکردنەوەیە لەسەر جیاوازی، لە لایەکی ترەوە گوزارشتێکە لە وەک یەکدی بوون لەنێو گروپدا. شوناس بریتییە لەو کۆمەڵە تایبەتمەندییە تاکی و کۆمەڵییەی کە جیاواز و سەربەخۆ دەردەکەوێت لە ئاستێکی بەراوردکاری بەوانی تر و بەردەوام لە گۆڕاندایە.

شیکردنەوەی شوناس وەک پرسێکی تاکییەتی یا کۆمەڵی، شرۆڤەی زۆری بۆ کراوە. شوناس پڕۆسەیەکە بۆ خۆناسینی تاک لە کۆمەڵدا، شتێکی مێژوویی و پێشبینیکراوە و بنەماسازی بۆ دەکرێت. جەختکردنەوە لێی، بەردەوام جیاوازییەکان نیشان دەدات و قووڵی دەکاتەوە. لە هەر شوێنێکیش جیاوازی هەبێت، مانا دەبەخشرێ و ناکۆکی دێتە کایەوە(گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ٢٢١-٢٢٤). کۆمەڵە خەڵکێک لە چوارچێوەی خاکێکی دیاریکراو دەژین، دەبنە خاوەنی شوناسێکی گەورەتر لە شوناسی گروپ کە شوناسی نەتەوەییە. بریتییە لە ئینتیما و بایەخدان بە کۆمەڵێک بنەمای هاوبەش لە چوارچێوەی وڵاتێک یاخود خاکێکدا، ئەم خەسڵەتانە دواجار دەبێتە ڕەنگدانەوەیەکی کولتووری لەسەر کۆی لایەنەکانی ژیان. شوناسی نەتەوەیی بەشداری دەکات لە تێگەیشتنی نەتەوە بۆ خۆناسین و درککردن بە جیاوازبوون لە نەتەوەکانی دی.

بنیاتنانی شوناسی نەتەوەیی ڕەهەندی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری هەیە. ئەم چەمکە لەدوای (پەیمانی وێستافلیا)وە زێدەتر گەشەی سەندووە. خەسڵەتێکی سەرەکی بووە لە بنیاتنانی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن. شوناسی خێڵ و ناوچەیی تێدەپەڕێنێت. پێویستی بە ئەزموونی بەکۆمەڵ و کۆیادەوەری نەتەوەیی هەیە. لەمیانەی پڕۆسە مێژوویییەکاندا بۆ گروپەکە کەڵەکە بووە، بەهۆی ئەدەب و کولتوورەوە شێوە دەگرێ. کەواتە مەرجی هەبوونی ناسیۆنالیزمە(وانج، ٢٠١٤: ٢٢١-٢٢٦/سەیدی، ٢٠١٩: ماڵپەڕی پەیسەر).

توانەوە و ئاوێتەبوونی کولتووری Cultural Assimilation and Integration

توانەوەی کولتووری ئاماژەیە بۆ هەڵوەشانەوەی بنەما ناسێنەرەکانی شوناسی کەسێک، کەمینەیەک یا نەتەوەیەک. بە فشار و هەندێ جاریش خۆڕسکانە ڕوو دەدات. کاتێ تاک لە ژینگەیەکەوە دەچێتە ژینگەیەکی تر، یاخود لەو ژینگەیەی تێیدا لەدایک دەبێت، دەخرێتە بەر جێبەجێکردنی کۆمەڵێک نۆرم و ڕێسا زۆر جاریش یاسا. توانەوەی کولتووری دەکرێ لە نێوخۆی وڵاتێکدا بوونی هەبێت، زیاتر لەنێو ئەو وڵاتانە کە وڵاتی فرە نەتەوەن. کاتێ نەتەوەی سەردەست یاخود لایەنی دەسەڵاتدار زمان، جلوبەرگ، پەروەردە، ئایین و کۆمەڵێک بیروباوەڕی خۆی بەسەر هەموو وڵاتدا دەسەپێنێ، ئەوا کەمینەکان جا ئایینی، زمانی، ڕەگەزی هەر جۆرێک بن تووشی توانەوەی بەهاکانیان دەبن.

ئاوێتەبوونی کولتووریش چەمکێکی تری کۆمەڵناسانەیە. تاک لە کولتوورێکی دیاریکراودا سەرباری هەبوونی وردە کولتووری ناوچەیی، ناچارە پابەند بێت بە کۆمەڵێ ڕێسای گشتی. ئەوەی ئاوێتەبوون و توانەوە لە یەکدی جیا دەکاتەوە، لە زۆربەی باردا توانەوەی کولتووری بەهۆی فشاری توندی دەسەڵاتە، بەڵام ئاوێتەبوون زیاتر بەهۆی هێزی نەرم و پەروەردە و زمان و کولتوورەوەیە کە نەتەوەی زاڵ کولتووری خۆی زیاتر دەسەپێنێت (گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ١٢٧-١٢٩).

کولتوور چەند هۆکاری خۆناسینە، هێندەش هۆکاری خۆجیاکردنەوەیە. بەشێکە لە پێناسەیەک بۆ کۆمەڵ، ئەوە سیستەمە کولتووری و بەها کولتوورییەکانن جیاوازی دادەنێن لەنێوان من و ئەویدی. بەرزنرخاندن و ستایشکردنی هەر کولتوورێکیش، نیشانەی کەمتر نیشاندانی کولتوورێکی دیکەیە. زۆرینەی کێشە سیاسییەکان هەر کێشەی سیاسی نین، بەڵکوو کێشەی کولتووری قووڵیان لە پشتەوەیە. کورد نەتەوەیەکی کولتوورییە و توانیویەتی کولتووری خۆی بپارێزێت، بۆیەش بوونی کورد هەر لەڕێی کولتوورەکەیەوە ماوەتەوە و پارچەبوونی کوردستانیش پارچەبوونی ئەو کولتوورەیە.

کولتووری کوردی لە هەر بەشێکی کوردستان چەندە کەوتە ژێر کاریگەری کولتوورەکانی ئەم وڵاتەوە، هێندەش کاریگەری لەسەر کولتووری کوردی وەک یەکدەستیی کولتووری هەیە لە هەر چوار پارچە(سابیر، ٢٠٠٨: ٣٧-٣٩). لە کوردستانی باکوور کولتووری کوردی بە هەموو بەشە پێکهێنەرەکانییەوە لەژێر فشاری دەوڵەت لە توانەوە و ئاوێتەبوونێکی قووڵدایە، هەر بۆیەش دەکرێ هەر لەڕێی بەشە پێکهێنەرەکانی کولتوورەوە کوردبوونی خۆی بسەلمێنێت.

سینەما و سینەمای نەتەوەیی Cinema and National Cinema

سینەما هونەری حەوتەمە، لە دوای شانۆ، میوزیک، سەما، نیگارکێشی، پەیکەرسازی و بیناسازی و هەمووانی لەخۆ گرتووە. وشەیەکی یۆنانییە بە مانای جووڵە دێت. وەک زاراوەوە واتا کۆمەڵێک وێنە کە بەدوای یەکدا دێن و مەبەستێک دەگەیەنن(نەزەری، ٢٠١٧: ٥). فیلمەکەی برایانی لۆمێر لە فەڕەنساکە ساڵی ١٨٩٥ بەرهەم هاتووە، بە یەکەمین بەرهەمی سینەمایی دادەنرێت. لە ئەمریکا ساڵی ١٩٠٥ یەکەمین هۆڵی نمایش کراوەتەوە. لە ١٩١٠ بەولاوە کۆمپانیاکانی دروستکردنی فیلم دروست بوونە(گرکانی، ٢٠٠٢: ٨-٩).

سینەما ئامرازێکی هونەرییە بۆ نیشاندانی دیاردە و ڕووداوە مێژوویییەکان و کولتوورەکان. لەمڕۆدا دیاردەیەکی شارستانییە و لە جیهاندا بایەخێکی زۆری پێ دەدرێت. بینەران لەڕێی ئەم شاشەیەوە پەیام، زانیاری، وێنە و جووڵە دەبینن و هەریەکەیان بە شێوەیەک لە شێوەکان تێی دەگات(عوسمان، ٢٠١٠: ٥-٧). سینەما لەپێناو ئامانجێکی دیاردا کار ناکات. ئەمەش وا دەکات چەندین جۆری سینەمامان هەبێت، مێژوویی، داستانی، کولتووری، دۆکیۆمنتی، نەتەوەیی و چەندین جۆری تریش.

سینەمای نەتەوەیی لە بنەڕەتدا ژانرێک نییە. زیاتر دەکرێ بە سیاسەتی سینەمای نەتەوەیی ناوی ببرێت، واتە هەوڵ بدرێت لە چوارچێوەی فیلمدا پرسە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی نەتەوە لەمەڕ کولتوور و پرسی نیشتیمانیدا ببرێتە سەر شاشە. هەروەک چۆن لە ڕوانگەی بیندێکت ئەندرسۆنەوە دەوڵەت کۆمەڵگەیەکی خەیاڵییە کە هەستی شوناس و گرێدراوی و پابەندی دەبەخشێتە تاکەکان. ئەمەش لەڕیگەی بڵاوکراوەکانەوە دەبێت، بە تایبەت ئەدەبیات وادەکات سنوورێکی دیاریکراو لەمەڕ مێژوو، خاک، یادەوەری لای تاکەکان سازببێ لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا.

سینەمای نەتەوەیی زیاتر لە وڵاتانی دیکتاتۆری سوودی لێ بینراوە. ئەڵمانیای سەردەمی نازی، سۆڤیەتی سەردەمی ستالین. بەڵام دەکرێ سینەمای نەتەوەیی ئامرازێکی نەتەوە ژێردەستەکانیش بێ بۆ داڕشتنەوەی شوناس، مێژوو، کولتوور و خاکەکەیان

سینەمای نەتەوەیی زیاتر لە وڵاتانی دیکتاتۆری سوودی لێ بینراوە. ئەڵمانیای سەردەمی نازی، سۆڤیەتی سەردەمی ستالین. بەڵام دەکرێ سینەمای نەتەوەیی ئامرازێکی نەتەوە ژێردەستەکانیش بێ بۆ داڕشتنەوەی شوناس، مێژوو، کولتوور و خاکەکەیان. وەک گوتمان لای بیندێکت ئەندرسۆن گەشەی چاپ ئامرازێک بووە لە سوودگەیاندن بە ڕەوتی ناسیۆنالیزم. ڕۆژنامە و ڕۆمان هەستی نەتەوەیی لای هەمووان دروست دەکەن، کەواتە سینەماش دەتوانێ ئەم ڕۆڵە ببینێ بۆیە شوناسی نەتەوەیی و سینەمای نەتەوەیی پەیوەندیان بە یەکەوە هەیە(یوسفی، ٢٠١٧: ماڵپەڕی ڕووداو).

تەوەری دووەم: کورتەیەکی مێژوویی لەبارەی سینەمای کورد

فیلمەکانی هامۆبێک نازاریان سەرەتای سینەمای کوردە، چونکە باس لە کورد دەکات و ناسراوترینیان فیلمی (زارا)یە کە ساڵی ١٩٢٦ بەرهەمی هێناوە لە ئەرمەنستان. لە ماوەی ساڵانی ١٩٣٣-١٩٦٧ چەندین فیلم لەلایەن دەرهێنەرانی بیانی سەبارەت بە کورد بەرهەم هات، بەڵام ئەم بەرهەمانە بە شێوەیەکی خراپ کوردیان نیشان دەدا. فیلمەکانی یەڵماز گۆنای لە باکووری کوردستان توانی هەنگاوێکی گەورە بۆ پێکهێنانی ڕوانگەیەکی نوێی سینەمایی دابمەزرێنێ لە سەرەتای هەشتاکان، چونکە دەستپێکی نیشاندانی کورد بوو لە سینەمادا لایەن کورد خۆیەوە.

لە باشووری کوردستان ساڵی ١٩٨٩ بەرهەمهێنانی فیلمی (مەم و زین) دەستی پێ کرد. دواتر لە ١٩٩٠ فیلمی (نێرگز بووکی کوردستان)ی جەعفەر عەلی بەرهەم هات. لە هەموویان گرینگتر فیلمی (گۆرانییەک بۆ بەکۆ)ی نیزامەدین ئاریچ  بوو کە بە کردەوە زمانی کوردی تێدا بەکار هات لە ١٩٩٣. لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ١٩٩٩ فیلمی (ساتێک بۆ مەستی ئەسپەکان)ی بەهمەن قوبادی بەرهەم هات. بەم شێوەیە لە ساڵی ٢٠٠٠ـەوە سینەمای کورد توانی بکەوێتە سەرپێی خۆی و شێوە بگرێ. (حسێن، ٢٠١٤: ٩-١٠/سینا، ٢٠٢٠: ماڵپەڕی خاک).

کەواتە سێ قۆناغمان هەن. قۆناغی یەکەم: ئەو فیلمانەی لەبارەی کوردەوە دروست کراون و زیاتر وێنایەکی خراپی کورد نیشان دەدەن. قۆناغی دووەم: ئەو فیلمانەی کورد بەرهەمی هێناون و چیرۆکی کوردین، وەک فیلمەکانی یەڵماز گۆنای بەڵام زمان بیانییە. قۆناغی سێیەم: دەرهێنەر و ئەکتەر و چیرۆک و زمانی فیلم و سەرجەم ڕەگەزەکان کوردییە(محەمەد، ٢٠٢٠: ماڵپەڕی پەیسەر).

بەرهەمەکانی یەڵماز گۆنای لەو کە جۆرانەن شوێندانەربوون لەسەر سینەماکاران کار لەسەر سینەمای دۆکیۆمێنتی بکەن. وەک چەکێکی شارستانی دەکرێ سوودێکی زۆری لێ ببینرێ لە خەباتی نەتەوەیی(عارف، ٢٠٠٧: ١٦-١٩/مەحمود، ٢٠١٥: ٤٤-٤٥). دەبینین زۆر لە فیلمە کوردییەکان لە دوای گۆنایەوە، لەژێر کاریگەریی پرسە نەتەوەیییەکان و سینەمای دۆکیۆمێنتی بەدەر نەبوونە.

تەوەری سێیەم: چوارچێوەی تیۆری

دژە کۆلۆنیالیزم

تیۆرییەکانی دژە کۆلۆنیالیزم سەبارەت بە مەسەلەی خەباتی نەتەوە ژێردەستەکان دژ بە وڵاتانی کۆلۆنیکارن. شێواز و هۆکارەکانی دەستەمۆکردنی نەتەوەی بەکۆلۆنیکراو خراوەتە ڕوو، بەشی زۆریان ڕەهەندی دەروونی و سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری بە توندی لەبەرچاو دەگرن. ڕابەرانی پێک دێن لە ئالبێر میمی کتێبی (ڕوخساری داگیرکار ڕوخساری داگیرکراو) پێی وایە نەتەوەی بەکۆلۆنیکراو سووکایەتی بە کولتوور و مێژووی دەکرێت. فرانز فانوونکتێبی (پێستی ڕەش دەمامکە سپییەکان، دۆزەخییەکانی سەر زەوی) بەکۆلۆنیکراو لەڕووی دەروونییەوە خۆی پێ کەمە و خۆی بە کولتووری نەتەوەی کۆلۆنیکار هەڵدەواسێ(ئاشکرۆفت، گریفیس، تیفین، ٢٠١٩: ٣٦٣-٣٦٥).

ئیسماعیل بێشکچی نووسەر و کۆمەڵناسێکی تورکە، ساڵی ١٩٣٩ لەو وڵاتە لەدایک بووە. ماوەی ١٧ ساڵ بەهۆی پشتگیریکردنی دۆزی کورد لە تورکیا لە زینداندا بووە و چەندین کتێبیشی هەر سەبارەت بە دۆزی کورد لە تورکیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەراست و کۆلۆنیالیزم نووسیوە. بێشکچی ئەندامی فەخری دامەزراوەی (PEN)ـە. کاندیدی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بووە.

لە کتێبەکەیدا (کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی) ١٩٩١ پێی وایە کۆلۆنیالیزمی تورک جۆرێکە لە کۆلۆنیالیزمی نێوەخۆیی، وەک ئەوە نییە وڵاتێک لە جوگرافیای دوورەوە بچێ وڵاتێکی تر داگیر بکات. دەوڵەتی تورک لەڕێگەی سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە توانیویەتی دەسەڵاتی بەسەر گەلی کورددا بسەپێنێت. سیاسەتێک وا دەکات نەتەوەی ژێردەست بێ ناسنامە و زمان و کولتوور بێت. ناکۆکی دروست دەکەن لەنێو نەتەوەی ژێردەسەت. ئەم سیاسەتە هزری نەتەوەیی لەناو دەبات، دوژمنایەتییەکی قووڵ لەنێوان کوردەکان لە هەر چوار پارچە دروست دەکات(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٠٨-٢١٢).

وڵاتانی دی نکوڵی لە کورد ناکەن بەڵکوو لەسەر مەسەلە سیاسییەکان ناکۆکیان هەیە، تورکیا نکوڵی لە کورد دەکات. بەپێی فەرهەنگی زمانی تورکی ساڵی ١٩٣٦، کورد ناوی کۆمەڵەیەکە لەو تورکانەی زۆربەیان زمانی خۆیان گۆڕیوە و بە فارسییەکی شکاو قسە دەکەن کە لە تورکیا و عێڕاق و ئێراندان. چاپی شەشەمی هەمان فەرهەنگ ١٩٧٤ بەم شێوە باس لە کورد دەکات: کۆمەڵە کەسێک کە بە ڕەگەز تورکن، زمانیان گۆڕیوە. (بێشکچی، ٢٠٠٠: ٢٠٧-٢٠٩). ئەمە یەکێکە لە ئەنجامەکانی بە کۆلۆنیکردنی کوردستان. ڕاستییەکی زانستی تێدا نییە کورد وەک تورکە شاخاوییەکان دەناسێندرێ.

لە ڕوانگەی بێشکچی لەناوبردنی کولتووری کوردی یەکێکە لە سیاسەتە ئایدۆلۆژییە سەرەکییەکانی تورک. دەوڵەت لەڕێگەی کۆمەڵێ پسپۆڕی میوزیک و ئەدەبەوە گۆرانییەکان وەردەگێڕێتە سەر زمانی تورکی و دواتر لە ڕێگەی چەند گۆرانیبێژێکی کوردەوە هەمان گۆرانی بە تورکی دەگوترێنەوە. ئەمەش کۆلۆنیالزمی ئەدەبی و کولتوورییە(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٣٥-٢٣٧). ئەم بابەتە بۆ سینەماش ڕاستە. تورکیا لەڕێی فیلم و دراماکانەوە، لەڕێ دەرهێنەر و ئەکتەری خودی کوردەوە، دەیەوێ وێنایەکی ناشیرین لە کورد نیشان بدات.

نیشانەناسی

پێکهاتەباوەڕی قوتابخانەیەکی فیکرییە. لە فەڕەنسای شەستەکان لەلایەن فێردیناند دوسۆسۆرەوە دامەزرا. هەوڵ و ڕانان و میتۆدێکی نوێ بوو لە زانستی مرۆڤایەتی. سۆسۆر لە (کۆرسێک لە زمانەوانی گشتی) ١٩١٦ زمانی وەک سیستەمێک لە ئاماژەکان ناساندووە. لەو مانایەدا کە بچووکترین یەکەی زمان، واتە وشەلە پێکهاتەیەکی دیارکراودایە کە مانا دەبەخشێت. ئەم وشەیە لە ڕەوتی مێژوویدا گرنگ نییە، بەڵکوو لە ڕەوتی ئێستایدا گرنگی هەیە. وشە دالێکە کە هەڵگری مانایەکە پێی دەوترێ مەدلوول، پەیوەندییەکەیشیان خۆڕسکە. بەگشتی پێکهاتەباوەڕی گرنگی بەو ئاماژانە دەدات کە لە شتەکانەوە دەکەونەوە، یاخود شتەکان لە پاشخانی خۆیاندا لە پێکهاتەدا هەڵگری مانان نەک ئەوەی کە خۆیان مانادار بن(ئیگڵتن، ٢٠١٦: ٢٢١-٢٢٣).

ڕۆڵان بارت تیۆریی داڕێژەری ئەدەبی، کۆمەڵناس و نیشانەناسی فەڕەنسی. ساڵی ١٩١٥ لەو وڵاتە لەدایک بووە. هزر و بۆچوونەکانی لەنێو کۆمەڵێ قوتابخانەی وەک پێکهاتەباوەڕی، نیشانەناسی، تیۆریی کۆمەڵایەتی، مرۆڤناسی و پاش پێکهاتەباوەڕی جێیان دەبێتەوە. ئەو لە شیکردنەوەی سیستەمە نیشانەیییەکان لە نیشانەناسیی کۆمەڵایەتی و کولتوور ڕۆڵی گرنگی هەبووە.

نیشانەناسی لە سینەمادا ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕێت. بەهۆی پانتایییەکی تیۆریی فراوانی زمانناسی، نیشانەناسی، کۆمەڵناسی و فەلسەفە، سەیرکردنی سینەما دەرچووە لە ڕەهەندە جوانیناسییەکەی بۆ بینەر. ئەمڕۆ هەموو بەرهەمە سینەمایییەکان شیکردنەوە و خوێندنەوەی قووڵیان بۆ دەکرێت. نیشانەناسی سینەما بوارێکە لەلایەن چەندین نووسەری وەک کریستییەن میتز، پاولۆ پازۆلینی، ئۆمبێرتۆ ئیکۆ و ڕۆڵان بارت کاری لەسەر کراوە و زۆربەیشیان لەژێر ڕۆشناییی کارەکانی سۆسۆرن. بەم شێوەیە نیشانەناسی لایەنی کولوتووری، کۆمەڵایەتی، دەروونی و هزری بەرهەم دەردەخات.

لە کتێبی (ئوستوورەناسییەکان) ١٩٥٧ درێژەی بە ڕاڤەکەی سۆسۆر دا. وشە کە ناونراوە دال هەڵگری یەک مەدلوول نییە، مەدلوولیش بۆ خۆی دەبێت بە دالێک و مەدلوولی تر یا چەندین مەدلوولی تایبەت بەخۆی هەیە. بە باوەڕی ئەو نیشانەکان لە هەموو شوێنێک هەن، بەتایبەت لە جیهانی میدیادا. هەمیشە وێنەکان و ڤیدیۆکان هەڵگری چەند مەدلوولن کە لەلایەن دەسەڵاتەوە زەمینەسازی بۆ کراوە بۆ بەخشینی مانایەک. بۆیەش لە ڕوانگەی بارتەوە دەکرێ زمانناسی بە بەشێک لە نیشانەناسی دابنێین، چونکە نیشانەناسی بۆ خۆی بوارێکی سەربەخۆیە(بێرتێنز، ٢٠١٥: ١١٢-١١٦).

تیۆریی داڕێژەرانی نیشانەناسی شه‌ش سیسته‌می نیشانەناسی له‌ سینه‌مادا دیاری دەکەن: یه‌ك: سیسته‌می وێنه‌یی‌. ئه‌م ده‌سته‌یه‌ زۆرتر ئاماژه‌ به‌ كاركردی نیشانەکانی ڕوخسار دەدەن. دوو: سیسته‌می جووڵاو‌. زۆرتر ئاماژه‌ به‌ جووڵه‌كانی كامێرا، بڕگه‌ بڕگه‌كردنی فیلم و مۆنتاژ له‌ سینه‌مادا ده‌كات. سێ: سیسته‌می زمانناسانه‌ی ئەدەبی‌. بریتییه‌ له‌ پێگه‌ی وته‌، زمانی وێژه‌یی، وتووێژ و شرۆڤه‌ ده‌ره‌كییه‌كان. چوار: سیسته‌می زمانناسانەی نووسین‌. بریتییه‌ له‌ به‌شێكی به‌ربڵاو له‌ كاركردی نووسین له‌ سینه‌مادا، سه‌ردێری فیلم، نیشانەکانی نووسینی نێو پێكهاته‌ی فیلم. پێنج: سیسته‌می زمانناسانه‌‌. به‌ جۆره‌ جیاوازه‌كانی ده‌نگ و‌ پێگه‌ی ده‌نگه‌ ئاسایییه‌كان له‌ سینه‌مادا ئاماژه‌ ده‌كات. شه‌ش: سیسته‌می میوزیکی‌. بریتییه‌ له‌ میوزیکی فیلم و سیناریۆ. کەواتە نیشانەناسی شتێک بە شتێکی دیکە دەناسێنێت. چەمک لە بری چەمک، هێماکان هەڵگری واقیعگەلی کۆمەڵایەتین لە سینەمادا، یاخود زۆر ڕەهەندی واتادار لە پشتەوەی ئەو شتانەدا هەن کە دەردەخرێن(بەهرامی، ٢٠١٣: ماڵپەڕی ئاسۆی ڕۆژهەڵات).

زۆر جار کاتێک کەمینەکان لەژێر فشار و کاریگەریی دەسەڵاتدا دەخرێنە ژێر سانسۆرەوە، سوود لە سیمبولەکان وەردەگرن. بۆ گەیاندنی پەیامێک ڕەنگە سیناریست نەتوانێ دیالۆگ و مۆنۆلۆگی مەبەستدار بنووسێ، بەڵام دەکرێ لەڕێی وێنە، ئاماژە و جووڵەوە ئەو مەبەستە بگەیەنێ. لەنێو سینەمای کورددا کارکردن لەسەر سیمبول دەکرێ جێ بکرێتەوە. واتە بۆ نیشاندانی نەهامەتییەکی وەک جینۆساید لەبری نیشاندانی ڕووداوەکە وەک خۆی، لەڕێی ئامرازی ترەوە بچینەوە بەدوای پرسەکەدا. وەک پرسی جوولەکە بە چەندین شێوە کاری لەسەر کراوە، فیلمی (Jojo Rabbit) نموونەیەکە. بێ نیشاندانی کوشتن، پرسی قڕکردنی جوولەکەکان دەورووژێنێت لە سەردەمی نازییەکان.

هونەر وەک بەرهەمهێنان

واڵتەر بنیامین فەیلەسووف و ڕەخنەگری کولتووری. ساڵی ١٨٩٢ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە. لەژێر کاریگەریی ئایدیالیزمی ئەڵمانی، ڕۆمانتیسیزم و مارکسیزمی خۆرئاوایی بووە، نزیک بووە لە بیرمەندانی قوتابخانەی فرانکفۆرت. بەرهەمەکانی لە چوارچێوەی ڕەخنەی جوانییناسی، ڕەخنەی ئەدەبی و ماتریالیزمی مێژوویین. هونەر و کولتووری جەماوەری یەکێک بوو لە بابەتە سەرەکییەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرت. مارکۆزە و ئادۆرنۆ بە شێوەیەکی ڕەشبینانە لە هەمبەر کولتووری بەکاربەری کۆمەڵگە هەڵوێست وەردەگرن، بەڵام بنیامین زیاتر بەلای گەشبینیدا چووە.

لە چوارچێوەی تیۆرییە مارکسیتییەکان، بنیامینیش هاوشانی بیرمەندانی تر سەبارەت بە دەرکەوتنی سینەما دەدوێت. لەوانە برێخت، ئایزنشتاین، ڤێرگتۆڤ، پۆنتیۆرڤۆ، ترۆتسکی، کراکاوەر، گارڤراس و ڕۆزێلینی لەو مارکسیستانە بوون لە پەیوەندی نێوان هونەر و مارکسیزم یا بە دیاریکراوی بەشێکیان سەبارەت بە مارکسیزم و فیلم لە ڕەوتی دژە فاشیزم نووسیویانە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٠١-٢٠٣).

بنیامین لە (کاری هونەری لە سەردەمی بەرهەمهێناوەی تەکنیکیدا) ١٩٣٥ پێی وایە گۆڕان لە شێوەی بەرهەمهێنانەوەی میکانیکی کولتووردا دەبێتە هۆی گۆڕانی کارکردی کولتوور لە کۆمەڵگەدا. ئەمە بنەڕتییەکە توشی بەرهەمهێناوە دەبێت، بەهای باو لەدەست دەدات، هەر بۆیە لە ڕەوتی بەکارهێناندا ماناکەی بەدەستەوە دەدا، نەک لە ڕەوتی بەرهەمهێنان. لای بنیامین بەکاربەری کولتوورێکی گەشبینانەیە، نەک هێندە ڕەشبینانە بێ. وەک لای مارکۆزە و ئادۆرنۆ دەردەکەوت. مانا لە بەرهەمدا ناشاردرێتەوە چیدی، ئەمەش دیموکراتیزەبوونی بەرهەمی هونەرییە(بەشیرییە، ٢٠٠٦: ٢٧-٢٨).

فیلم بابەتە ناگرنگ و ڕۆژانەیییەکان دەخاتە بەر هاوێنەی کامێرا. جیهان وەک زیندانێک دەترازێنێ و ئەو بابەتانەی ڕۆژانە لە واقیعی ئێمەدا هەن و بە چاوی ئاساییی خۆمان نایبینین، فیلم نیشانی دەدات. فۆرم و تەکنیکی فیلم وامان لێ دەکات بەردەوام بەر ئەو نهێنییانە بکەوین کە درکمان پێ نەکردبوون. هەر بەرهەمێکی هونەری لە ئەگەر و ئیمکانی واقیعەوە سەرچاوە دەگرێت و وشیاری پێویستە، بارودۆخێکی کۆمەڵایەتیی مەعریفیش دەخاتە ڕوو(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٢٠-٢٢٢). دەکرێ بابەتێکی زۆر سادە بکرێ بە پنتێکی سەرەکی لە بەخشینی مانایەکی فراواندا. لەنێو سینەمای کورد کەمتر بەر ئەم هەوڵە دەکەوین، زیاتر وێنای شتەکان لە قاڵبی خۆیدا نیشان دەدرێت. فیلمەکانی سەبارەت بە هەڵەبجە و ئەنفال هەموویان تژین لە کوشتن. دەتوانرێ لە بابەتی ڕۆژانەیییەوە بپرژێینە سەر پرسە گرنگەکان.

بنیامین پێی وابوو ئەو ژانرە هونەرییانەی ‌كە شیاوی ئەوەن لە سەرووی هەموواندا بن، ژانرەکانی وەك سینەما و وێنەگرین. نابێت موڵكی تایبەتیی كەسانێكی دیاریكراو بن، بەم شێوەیە مانایەکی شۆڕشگێڕی هونەر شێوە دەگرێت. ئەركی هونەرمەندی شۆڕشگێڕ ئەوەیە گۆڕان بەسەر شێوازە كۆنەكانی بەرهەمهێنانی هونەریدا بهێنیت. بنیامین فیلم وەک پڕۆژەیەکی سیاسی دەبینێت، هەر بۆیەش لای ئەو فیلم هونەرێکی جەماوەرییە و لە خزمەتکردن بە شۆڕشدا گرنگی خۆی هەیە. ئەمەش لە چوارچێوەی ڕوانگەکانی بنیامین لەمەڕ کولتووری جەماوەری خراوەتە ڕوو(ئیگلتۆن، ٢٠٠٨: ١٠٠).

“پیشەسازیی کولتووری دەتوانێ بە شێوەیەکی سەیر ژمارەیەکی زۆری بابەتە شۆڕشگێڕییەکان وەک پڕوپاگەندە بەکار بهێنێ و بیانخاتە خزمەت ئەو دەسەڵاتەوە“

سەبارەت بە سینەمای ئەوکاتی نازیزم باس لە چەمکی (بەجوانیناسیکردنی سیاسەت) دەکات و دەڵێت کە چۆن کۆمۆنیزمیش لەڕێگەی (بە سیاسیکردنی هونەر)ەوە وەڵامی فاشیزم دەداتەوە. پێی وایە ئەو دوو بەرەوپێشچوونە کە تەکنەلۆژیا هۆکارییەتی، یەکەمیان تەواو کۆنەخوازانەیە و ئەوەی دووەمیان تەواو پێشکەوتنخوازانەیە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٥١-٢٥٢). دەکرێ ئەم پەیوەندییە لە پەیوەندی نێوان سینەمای کورد لە باکوور و سینەمای تورک بەراورد بکرێ. سینەمای تورکیا هەوڵ دەدات وێنایەکی ناشیرین لە کورد نیشان بدات و تا ڕادەیەکی زۆر فاشیستییە، بەڵام سینەمای کورد دەکرێ زۆر لە بە سیاسیکردنی ناڕاستەوخۆی ڕووداوەکان سوود ببینێ.

سینەما گرنگی لەوەدایە دەکرێ لە دەستی هەر کەسێکدا بێت، ئەمەش دووری دەخاتەوە لە فاشیزم، بەرەو ڕەوتێکی شۆڕشگێڕییانەی دەبات. بە هاتنە سەر دەسەڵاتی نازیسم، بنیامین وتی:“پیشەسازیی کولتووری دەتوانێ بەشێوەیەکی سەیر ژمارەیەکی زۆری بابەتە شۆڕشگێڕییەکان وەک پڕوپاگەندە بەکار بهێنێ و بیانخاتە خزمەت ئەو دەسەڵاتەوە”. ئەرکی هونەرمەندان ئەوەیە هونەرێک بهێننە بەرهەم کە فاشیستەکان نەتوانن بە سوودی خۆیاندا بیشکێننەوە(جویل، ماتیسیین، ڤیدیل، ٢٠١٦: ١١٠-١١٢).

کورتەیەک دەربارەی فیلمی “زەر”

زەر لە دەرهێنانی (کازم ئۆز)ـە و ساڵی ٢٠١٧ بەرهەم هێنراوە. ماوەکەی کاتژمێرێک و پەنجا و سێ خوولەکە و ڕووداوەکان لە ساڵی ٢٠١٤ ڕوو دەدەن. زمانی فیلم تورکییە لەگەڵ کەمێک کوردی. کوڕێک بە ناوی (ژان) کە لە ئەمریکا دەژیت و بواری میوزیک دەخوێنێت. ڕۆژێکیان داپیرەی ژان (زەر یاخود زەریفە) لە تورکیاوە دەهێنرێتە ئەمریکا بۆ چارەسەری نەخۆشی و وا بڕیارە ژان ئاگاداری بێت. ژان لەو چەند شەوەی لای دەبێت، حەز بە گۆرانییەک دەکات کە داپیرەی بۆی دەچڕێت. دوای کۆچی دواییی داپیرەی و گەڕانەوەی ژان بۆ تورکیا، هەوڵ دەدات ئەم گۆرانییە کۆنە بدۆزێتەوە. ئەمەش دووچاری کۆمەڵێک پرسی دەکات کە پەیوەستە بە مەسەلەی نەژاد، ڕەگەز، نەتەوە و کولتوور کە لە مێژوویەکی کۆندا هەن. بەمەش پەی بە کوردبوونی داپیرەی دەبات، دەزانێ یەکێک بووە لە ڕزگاربووانی جینۆسایدی دەرسیم لە ساڵی ١٩٣٨.

بەشی دووەم: گفتووگۆی توێژینەوە

بابەتی یەکەم: لاوازکردنی شوناسی نەتەوەییی کوردان لە باکووری کوردستان

هەموو کەس خاوەنی شوناسە چ وەک تاک، چ لەنێو گروپدا. ئەم شوناسە بە شێوەی کولتووری و سیاسی ساز دەکرێ، دەبێتە شوناسێکی نەتەوەیی کە لەسەر بنەمای هۆگریی هاوبەش لە کۆمەڵگەدا دروست دەبێت(ئەحمەدزادە، ٢٠١٢: ٢٤٦-٢٤٧). زەریفەی داپیرەی ژان ھەمیشە خەون دەبینێ بە جینۆسایدی دەرسیم، لەو کاتەدا منداڵ بووە و بردوویانە بۆ شاری ئاڤیۆن. لە خەوەکەیدا ناوی شارەکانی ئەلازیگ، مالاتیا، سیڤاس و قەیسەری دەهێنێت، وەک دیارە وێستگەکانی گواستەنەوە بوون. دەریدەخات شوناسی نەتەوەیی چەندە پەرش بووە، بەهۆی جینۆسایدەوە.

پەرتکە-زاڵبە یەکێکە لەو سیاسەتانەی کە وا دەکات نەتەوەیەک تووشی داڕمانی کولتووری و کۆیادەوەری هاوبەش بێت. وڵاتانی کۆلۆنیکار سوودی لێ دەبینن بۆ ئەوەی درێژە بەو ژێردەستەیییەی بە کۆلۆنیکراو بدەن

لەڕوانگەی (گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ٢٢٨) کولتوور بە گرنگترین سەرچاوەی شوناس دادەنرێت و تاکەکان بەهۆیەوە تایبەتمەندبوون بەدەست دەهێنن. زمانیش وەک بەشێکی کولتوور گرنگە لەو پەیوەندییەدا. زمانی کوردی لە باکووری کوردستان لەلایەن دەوڵەتەوە بە ناشارستانی و بێ نرخ دانراوە و قەدەغە کراوە(بێشکچی، ٢٠٠٠: ٢٠٢). یەکەم جار لە ڕێی گۆرانییەکەی داپیرەی ژانەوە زمانی کوردی دەردەکەوێت. لەو کاتەدا ژان بە سەرسوڕمانەوە لە داپیرەی دەپرسێت تۆ چۆن کوردی دەزانیت؟(پاشکۆی ٢) تورکیا نکوڵی لە ناسنامەی کورد دەکات. لەوێ کولتووری کوردی بە گشتی کار لەسەر توانەوە و ئاوێتەبوونی کراوە. یەکێک لەو لایەنانەش بریتییە لە زمان، گۆرانی و فۆلکلۆر.

پەرتکە-زاڵبە یەکێکە لەو سیاسەتانەی کە وا دەکات نەتەوەیەک تووشی داڕمانی کولتووری و کۆیادەوەری هاوبەش بێت. وڵاتانی کۆلۆنیکار سوودی لێ دەبینن بۆ ئەوەی درێژە بەو ژێردەستەیییەی بە کۆلۆنیکراو بدەن(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٥٤). کاتێ ژان دەگەڕێتەوە ناوچە کوردییەکان، بە زمانی کوردی لێی دەپرسن تۆ کێی؟ ئەویش دەڵێت: “من لە زمانی تۆ تێناگەم”. ئەمە دەریدەخات کە چۆن کوردەکان پارچەپارچە و بەش بەش بوونە لەم وڵاتەدا و شوناسیان پەرتەوازە بووە.

یەکێک لە میکانیزمەکانی پەرتکە-زاڵبە دانانی سیخوڕە لە گوند و ناوچە کوردییەکان، بۆ ئەوەی دووبەرەکی لە نێویان دروست بکەن(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٧٣). لە دیمەنێکی فیلمەکەدا یەکێک لە کەسەکانی نێو چایخانەکە، بە شێوەی تەنز بە هاوڕێکانی دەڵێت: “ڕەنگە ژان سیخوڕ بێت”. کەواتە لەوێ ژینی کوردەکان بە بارودۆخێکی سەختدا دەڕوا. فشارەکانی دەوڵەت لە ناوچانە لەوپەڕی خۆی دایە و وایان لێ دەکات بە دژی یەک هەڵوێست بگرن.

لە ئەنجامی بابەتی یەکەمدا، دەگەینە ئەوەی بڵێین دەوڵەتی تورکیا بە هەموو شێوەیەک کار لەسەر لەیەکتر ترازان و دوورخستنەوەی کوردەکان دەکات لە یەکدی. لەڕێی دەرکردنی یاسای تایبەت و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، تا دەگات بە لایەنی کولتوور و هونەر، دەیەوێ ناسنامەی کورد بسڕێتەوە. سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە بە شێوەیەکی زۆر بە زەبر گورزی لە کوردەکان وەشاندووە.

بابەتی دووەم: نیشانەناسی سینەمایی

نیشانەناسی بوارێکی توێژینەوەیە، لە مانای ئەو شتانە دەکۆڵێتەوە کە لە شتێکدا شاردراونەتەوە. زمان، وێنە و دیمەنەکان دەکرێ مانای پەنهانیان هەبێ، واتە نیشانەناسی ناوەڕۆکی ئایدۆلۆژیی چالاکییە جیاوازەکان کەشف دەکات(کولەر، ٢٠١٧: ١٦١-١٦٢). ژان کە دەگاتە ناوچە کوردییەکان، تانک و زرێپۆشەکان دەردەکەون. ڕەنگە تێپەڕینی کاروانێکی سەربازی دیمەنێکی ئاسایی بێت لە دیمەنی یەکەمدا، بەڵام مەدلوولی دووەم ئەوەیە ئۆپەراسیۆن و چالاکییە سەربازییەکانی دەوڵەت لە ناوچە کوردییەکان بوونی هەیە، سەرباری ئاساییی دۆخی ناوچەکە.

زەریفە ئەو دوو گوێزە و بوخچەیەی لا ماوە کە خوشکەکەی لە کاتی ڕاگواستەنەکەدا پێی دەدات. دواتریش ئەو دوو گوێزە دەکەونە دەستی ژان و بە درێژاییی فیلمەکە جاروبار گوێمان لە دەنگی بەیەکدادانیان دەبێت وەک ئاماژەیەک بۆ وەبیرهێنانەوەی کارەساتێکی مێژوویی. نیشاندانی هەرجارەی گوێزەکان دەردەچێ لەو تێگەیشتنە باوەی بینینی گوێز هەمانە. لە دیمەنی پرسەدا دەنگی بەیەکدادانیان دەگاتە دوا ئاستی بەرزی، مەبەستیش لێی بیرخستنەوەی کارەساتێکی میژوویییە.

نیشانەناسان شەش سیستەمی نیشانەیی لە شرۆڤەی فیلمدا ڕەچاو دەکەن: وێنە، ڤیدیۆ، زمانناسی، ناونیشانی فیلم، فۆنیتیک، میوزیک(بەهرامی، ٢٠١٣: ماڵپەڕی ئاسۆی ڕۆژهەڵات). ناوی فیلمەکە (زەر) ناوی داپیرەی ژانیشە، داستانێکی فۆلکلۆری کوردییە، باس لە کوڕ و کچێک دەکات یەکتریان خۆشویستووە و بە یەکدی نەگەیشتوون، دواتر بووە بە گۆرانی. کولتووری کوردی لە شارەکان دووچاری توانەوە بووەتەوە، زێدەتر لە ناوچە گوندنشینەکان وەک خۆی ماوەتەوە. زەر و ژان ناوی سیمبولیکن. ژان پێی وایە ناوەکەی فەڕەنسییە، بێئاگایە داپیرەی ئەو ناوەی لێ ناوە و مانای (ئازار)ـە.

بارت پێی وایە دال هەڵگری یەک مانای باو نییە، خۆی دەبێتەوە بە دال و مەدلوولی دووەمی هەیە. سینەماش پڕە لە هێما و وێنە کە هەڵگری مانایەکن بەدەر لە مانای یەکەمیان، ئەم مانایەش لە پێکهاتەدایە(بێرتێنز، ٢٠١٥: ١١٧-١١٨). لە دوو دیمەنی وانەی میوزیک، وانەیەک میوزیکی بلوزە، تایبەت بووە بە ڕەشپێستە ئەفریقییەکانی ئەمریکا. دووەم وانە باس لەو ھۆکارە کۆمەڵایەتییانە دەکات وا دەکەن جۆرێک میوزیک شێوە بگرێ. لێرەدا تەنها وەک دوو وانە سەبارەت بە مێژووی میوزیک دەرناکەون، کارکردی سیاسییان هەیە. پێمان دەڵێ چۆن میوزیک ڕۆڵ دەگێڕێ لە خەباتی نەتەوەیی.

ژان بە شەمەندەفەر دەچێت بۆ هۆزات. شەمەندەفەر هێڵێکی گواستنەوەیە، دەکرێ ئەمە بە دوو مەبەست بێ. یەک: تابلۆی سەر شەمەندەفەرەکە ناوی ئەو ناوچانەیە ڕێڕەوی ڕاگواستنی کوردانی دەرسیم بوون. دوو: نیشانی دەدات ناوچە کوردنشینەکان لەلایەن دەوڵەتەوە پەراوێز خراون لەڕووی خزمەتگوزاری. لەوێ بەرەبەرە هۆکارەکانی گواستنەوە زەحمەت تر دەبن. ژان کە دەگاتە گوندەکە، دەڵێت پێویستە لە هوتێل بمێنێتەوە، پێی دەڵێن لێرە هوتێل نییە. دوای بە خاک سپاردنی داپیرەی، شەمەندەفەرێک لە دواوەی گۆڕەکە دەردەکەوێت. لە تەواوی ئەو دیمەنانەدا، شەمەندەفەر وەک دالێک ماناکەی تەنها هێڵێکی گواستنەوە نییە. بەڵکوو مەدلوولی دووەمی بریتییە لە گوزارشتکردن لەوەی چۆن ئامرازێکی گواستنەوە و بە تورککردنی کوردەکان بووە لە جینۆسایدی دەرسیم. لە ئەنجامی ئەم بابەتەدا دەبینین کۆمەڵێ هێما و وێنە و دیمەن هەن کە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ دەیانەوێ مانایەک بدەن بەدەستەوە، بە شێوەیەکی ڕوون دەرناکەون. بەڵکوو بە شێوەی سیمبولیک کار بۆ نیشاندانیان کراوە. هەر لە چەوسانەوە، جینۆساید، ڕەوشی خراپی ناوچە کوردییەکان و چەندین بابەتی دی. بە شێوازێکی لێهاتووانە ئازار و زوڵممان بیر دەخاتەوە بە ناڕاستەوخۆ.

بابەتی سێیەم: سینەمای نەتەوەیی وەک ئامرازێکی شۆڕشگێڕی

دژایەتی فاشیزم بابەتێکی سینەمای دۆکیۆمێنتییە، تایبەت دوای گەشەی سینەمای سۆڤیەت لە دژی نازیسم. لەم چل ساڵەی دواییشدا بە تەواوی پەرەی سەندووە(مەحمود، ٢٠١٥: ٢٦). لە دەستپێکی فیلمەکەدا دێرێکی شاعیری کورد جەمال سورەیا نووسراوە: (لەپێش مێژوودا سەگەکان دەوەڕین). ئەو یەکێک بووە لەوانەی ماڵباتەکەی لە جینۆسایدی دەرسیم ئاوارە بووە لە زێدی خۆی. ژان بە خەیاڵ لە وێستەگەیەک چەند سەربازێک دەبینێ کوردەکان دەگوازنەوە دوای جینۆسایدەکە. لەو کاتەدا کە ناوەکان دەخوێندرێنەوە، ناوی زەریفەی داپیری ژان و ناوی جەمال سورەیا دەبیستین.

بنیامین پێی وایە پرسە ڕۆژانەیییەکان دەبنە پرسی جددیی لە فیلمدا. هەر بەرهەمێکی هونەریش مۆرکی سەردەمێکە، کە ڕەنگدانەی دۆخی کۆمەڵایەتی تێدا دەردەکەوێت(کەمالی، ئەکبەری، ٢٠١٧: ١٦٥-١٦٦). ژان لە پرسەی داپیرەی داوا دەکات گۆرانیی زەری بۆ بڵێن کە گۆرانییەکی کوردییە. باوکی پێی دەڵێت شتێک نییە بە ناوی زمانی کوردی و ئەوان بیزانن. ژان زیاتر پێداگری دەکات و باوکی زللەیەکی لێ دەدات. لە دواوەیان وێنەی (ئەتاتورک) بە دیوارەکەدا هەڵواسراوە، ئەمە پێمان دەڵێت کە باوکی چەندە دەیەوێ ڕا بکات لە شوناسی و کوردبوونی خۆی.

گۆڕان لە شێوازە کۆنەکانی بەرهەمێنان، خەسڵەتێکی سەرەکیی ڕەوتی شۆڕشگێڕی هونەرییە لای بنیامین. هەر بۆیەش فیلم دەتوانێ ببێتە پڕۆژەیەکی سیاسی(ئیگڵتۆن، ٢٠٠٨: ٩٩). کۆمەڵێ دیمەن هەن ڕاستەوخۆ بەرەو لای پرسی جینۆسایدەکەمان دەبەن. لەوانە: پەیکەری سەید ڕەزای دەرسیم. بەهۆی جووڵانەوەکەی سەید ڕەزا، دەوڵەت چەندین هەزار کوردی لەم ناوچەیە کۆمەڵکوژ کرد. ژان چاوی بەو چەند تابلۆیە دەکەوێت کە سەبارەت بەو کوشتارە هەن. هەروەها وێنەی ئەحمەد کایا دەبیندرێ، وەک گۆرانیبێژێکی ناسراو کە بەهۆی کوردبوونی لە تورکیادا دەربەدەر کرا. هەموو ئەمانە برەودانە بە نیشاندانی کارەسات لە فۆڕمێکی بەرزی هونەریدا. فیلم هونەرێکی جەماوەرییە لای بنیامین. بەشێکە لەو ئامرازەی خزمەت بە ڕەوتی شۆڕشگێڕی دەکات دژ بە فاشیزم، هەر بۆیە داهێنەرانەیە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٥٥-٢٥٦). کە کچ و کوڕە گەریلاکان دەردەکەون، گەریلا وەک خۆیان دەبینین کە بەتەواوی مرۆڤدۆست دەردەکەون. ئەمەش دژ بەو وێنانەیەکە کە ئێمە لە سینەمای تورکی دەیبینین و دیدگای خراپ سەبارەت بەوان نیشاندەدرێ. لێرەدا هەمان ئەو پەیوەندییەی لەنێوان سینەمای نازیزم و سینەمای کۆمۆنیزم هەبوو بۆ سینەمای کورد و تورک دەبیندرێ.

سینەمای نەتەوەیی هەرچەندە ژانرێکی سەربەخۆ نییە، بەڵام کار لەسەر جۆرێک دەرکەوتنی ناسنامە و شوناسی گەل دەکات. کە تووشی زوڵم و ستەم بۆتەوە، بۆیە هەڵگری پەیام و گوتاری سیاسییە(یوسفی، ٢٠١٧: ماڵپەری ڕووداو). لە دیمەنێکدا ئەو پیاوەی قەرارە گۆرانیی زەر بۆ ژان بڵێت، وادەزانێ ژان کوڕەکەیەتی لە دەرەوەی وڵات هاتووەتەوە. کاتێ ژان دەپرسێ بۆ کوڕەکەی لە کوێیە؟ پێی دەگوترێ کە لە ترسی دەوڵەت ناتوانێ بگەڕێتەوە.

جینۆساید وەک خەون نیشان دەدرێ، ئەمەش هەمیشە بینەر دەهێڵێتەوە تا دوا ساتی فیلمەکە نەزانێت ڕووداوەکان بەرەو کوێ دەیبەن. لە کۆتایی هەموومان دەپرسین بۆچی گوندی ئیسکۆر بوونی نەماوە؟ کۆتایییەکی تەواو سیمبولیکە. ژان کە خۆی دەخاتە چەمەکەوە، دەبینێت ژیان لە خوارەوە هەر بەردەوامە و زۆربەی شتەکان وەک خۆیان ماون. ئەمەش مانای خۆبەدەستەوەنەدان و هەبوون و جەختکردنەوەیە لە شوناسی بەرگری گەلێک سەرباری ئەو هەموو زوڵمەی دەرهەقی کراوە.

بەم شێوەیە لە ئەنجامی ئەم بابەتەدا دەڵێین سینەمای نەتەوەییی کورد تا ڕادەیەکی زۆر توانیویەتی لەم فیلمەدا وەک ژانرێک دەربکەوێت و ڕۆڵ ببینێت لە نیشاندانی کارەساتێکی مێژوویی. فیلمەکە لە بەرەنگاری دژ بە فاشیزم سەرکەوتنێکی باشی بەدەست هێناوە و وەک سینەمای کەمینەکان خزمەت بە شۆڕشێکی شارستانیانە دەکات.

دەرئەنجامی توێژینەوە:

لە کۆتاییی ئەم توێژینەوەیەکە نموونەکان بریتی بوون لە دیمەنەکانی فیلمێک. پرسیارەکان بریتی بوون لە دوو پرسیار، و بە شێوەی شیکردنەوەی ناوەڕۆک کار لەسەر شیکردنەوەی دیمەنەکان کرابوو. گەیشتین بەم دەرئەنجامە؛ پەیوەندییەکی پتەو لەنێوان نیشاندانی ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی نەتەوەیی هەیە لە فیلمی زەردا. ئەو دیمەنانەی خراونەتە ڕوو بە شێوەی ناڕاستەوخۆ سەرکوتکردن و کۆلۆنیکردنی کوردەکان نیشان دەدات لە باکووری کوردستان، کە لە ڕێی چەندین سیاسەتی کولتووری و یاساییەوە لەلایەن دەوڵەتەوە بە ئەنجام دەگەیەندرێت. لەم فیلمەدا دید و تێڕوانینێکی دژەکۆلۆنیالیستی هەیە لە دەرخستنی کولتوور، سیاسەت، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و تەواوی ئەو لایەنانەی بەرهەمهێنانەوەی چەوساندنەوە زیاد دەکەن.

فیلمەکە لەژێر کاریگەریی سینەمایەکی دیاریکراو نییە و بە فۆڕم و ستایلی دیاریکراو بەند نییە. کۆمەڵێ کەرەستەی گرنگ هەن: ئەدەب و فۆلکلۆری کوردی، کولتووری کوردی بە گشتی، خەباتی نەتەوەیی و ئەنفال و جینۆساید، تێکەڵکردنی ژانرەکانی وەک سینەمای دۆکیۆمێنتی و نەتەوەیی و کەمینەکان سوودیان لێ بینراوە. سیاسەتی دەوڵەتی تورکیا لەپێناو پەرتکردن و زاڵبوون بەسەر کورددا ئەنجام دراوە کە خەسڵەتێکی سەرەکیی کۆلۆنیالزیمە. ئەم ستەمە نکوڵی لێ دەکرێت، بۆیە بە شێوەی نیشانە و ئاماژەی ناڕاستەوخۆ لە فیلمەکەدا دەردەکەون. ئەمەش وا دەکات کە سینەمای کورد جیا لە سینەمای نەتەوەیی، هاوکات سینەمایەکی دژە فاشیزم بێت.

لیستی سەرچاوەکان

ئەحمەدزادە، هاشم (٢٠١٢). زمان ئەدەب و ناسنامە. چاپی یەکەم، هەولێر، دەزگای ئاراس.

ئیگڵتن، تێری (٢٠١٦). تیۆریی ئەدەبی. و: عەتا قەرەداغی. چاپی یەکەم، سلێمانی، ناوەندی ئەندێشە.

ئیگڵتۆن، تێری (٢٠٠٨). مارکسیزم و ڕەخنەی ئەدەبی. و: عەبدولخالق یەعقوبی. چاپی یەکەم، هەولێر، دەزگای ئاراس.

بەشیرییە، حسەین (٢٠٠٦). تیۆری کولتووری. و: مەنسوور تەیفووری. چاپی یەکەم، سلێمانی، پڕۆژەی ی.ن.ک.

بۆکانی، سابیر (٢٠٢٠). میتۆدی توێژینەوەی زانستی. چاپی دووەم، سلێمانی، خانەی چوارچرا.

بێرتێنز، هانز (٢٠١٥). بنەماکانی تیۆریی ئەدەبی. و: عەبدولخالق یەعقووبی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

بێشکچی، ئیسماعیل (٢٠٠٠). تێزی تورک بۆ مێژوو. و: ئاسۆس هەردی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

بێشکچی، ئیسماعیل (٢٠٠٢). کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی. و: حەمە ڕەشید. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

جویل و ئەوانی تر (٢٠١٦). قوتابخانەی فرانکفۆرت. و: عوسمان حەمە رەشید. چاپی دووەم، سلێمانی، ناوەندی جەمیل رۆژبەیانی.

حسێن، شۆڕش محەمەد (٢٠١٤). رەوتی فیلمسازیی کوردی. چاپی یەکەم، سلێمانی، بڵاوکراوەکانی جەمال عیرفان.

سابیر، رەفیق (٢٠٠٨). کولتوور و ناسیۆنالیزم. چاپی سێیەم، سلێمانی، چاپخانەی تیشک.

عارف، حەمە کەریم (٢٠٠٧). یەڵماز گۆنای. چاپی یەکەم، سلێمانی، چاپکراوەکانی پڕۆژەی کتێبی یانەی قەڵەم.

عوسمان، عەدنان (٢٠١٠). چیرۆکی سینەما. چاپی یەکەم، هەولێر، چاپخانەی منارە.

کولەر، جۆناسان (٢٠١٧). رۆلان بارت. و: هاوار محەمەد. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای ئایدیا.

کەمالی، ئەکبەری (٢٠١٧). واڵتەر بنیامین. و: پەیمان عەلیپوور. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای ئایدیا.

گرکانی، گیتا (٢٠٠٢). مێژووی سینەما. و: ستار کەریم. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

گوڵمحەمەدی، ئەحمەد (٢٠٠٧). بەجیهانیبوون کولتوور شوناس. و: عەوڵا بەهرامی. چاپی یەکەم، هەولێر، موکریانی.

محەمەد، پێشڕەو (٢٠٢٠). دیالەکتیکی هونەری سێیەم. چاپی یەکەم، سلێمانی، ناوەندی ڕەهەند.

مەحمود، ئیبراهیم (٢٠١٥). یەڵماز گۆنای و ڕۆڵی سینەمای دۆکیۆمینتی لە خەباتی نیشتمانیدا. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

نەزەری، مێهناز (٢٠١٧). سینەما حەوتەمین هونەر. و: ئاریا ئەحمەدی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

وانج، سۆفیا ئیزابێلا (٢٠١٤). پەرەسەندنی شوناسی نەتەوایەتی کورد و ئەگەرەکانی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان. و: یاسین سەردەشتی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای جەمال عیرفان.

گۆڤار

ئاشکرۆفت، گریفیس، تیفین (٢٠١٩). دژە کۆلۆنیالیزم. (ئۆنڵاین). و: بەڕۆژ ئەسعەدی. گۆڤاری تیشک. ژمارە ٥٢، لا ٣٦٣-٣٦٦. دواجاری بینین ٢٠ی نیسان ٢٠٢١ لە:

سەرچاوە ئەلیکترۆنییەکان

بەهرامی، جەمشید (٢٠١٣). هێماناسی لە سینەمادا. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٢٥ی شوبات ٢٠٢١ لە:

http://asoyroj.net/kurdish/detail.aspx?=hewal&jmara=3408&Jor=10

زەر، 2020. (ئۆنڵاین). ماڵپەڕی کورد سینەما، ٢٠١٧، تورکیا، دواجاری بینین ١ی ئادار ٢٠٢١ لە:

سەیدی، سەعید (٢٠١٩). شوناس و شوناسی نەتەوەیی. (ئۆنلاین). دواجاری بینین ٢٠ی شوبات ٢٠٢١ لە:

سینا، خوسرەو (٢٠٢٠). کورتەیەک لەسەر مێژووی سینەمای کورد. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٥ی ئادار ٢٠٢١ لە:

محەمەد، هەوراز (٢٠٢٠). قۆناغەکانی دەرکەوتنی کورد لە سینەمادا. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٥ی ئادار ٢٠٢١ لە:

یوسفی، هاوڕێ (٢٠١٧). شوناس و سینەمای نەتەوەیی. (ئۆنلاین). دوایین جاری بینین ٢٠ی شوبات ٢٠٢١ لە:

سەرچاوە ئینگلیزییەکان

Marvasti, Amir (2003). Qualitative Research in Sociology. First Published, New York, SAGE Publications.

The post شوناس و خەباتی نەتەوەییی کورد لە باکووری کوردستان: appeared first on ژنەفتن.

پرسیار: بەڕێز بێلا تار، فیلمە نوێکەت بە چەند وشەیەک لەبارەی ڕووداوێکەوە دەست پێ دەکات کە لە ساڵی ١٨٩٩ لە ئیتاڵیا بۆ فەیلەسووفی ئەڵمانی ((فرێدریک نیتچە))، هاتە پێش. ئەو کاتێک بە تەنیشت گالیسەکەیەکدا ڕەت دەبێت، دەبینێت گالیسکە سوارەکان حەوسەڵەیان نامێنێت و بێ سڵەمینەوە دەست دەکەن بە شەلاقکاری و تەمبێکردنی ئەسپە بێگوێ و سەرەڕۆکەیان. ئەوە بوو نیتچە خۆی خستە نێوان گالیسکەسوارەکان و ئەسپەکەوە و دواتر لە هۆش خۆی دەچێت. پاش ئەم ڕووداوە بیماری نیتچە زۆر سەختتر دەبێت و بە یەکجاری دەست لە نووسین هەڵدەگرێت. ئەسپەکەی تۆرین دەربارەی چییە؟ چ پەیوەندییەکی بە نیتچەوە هەیە؟

بێلا تار: واتای گشتیی فیلمەکە سادەیە. ئێمە دەمانویست بە دوای ئەو پرسیارەدا بڕۆین؛ ئاخۆ دوای ڕووداوەکە چی بەسەر ئەسپەکەدا هات؟ وێڕای ئەوەی فیلمەکە دەربارەی فرێدریک نیتچە نییە، بەڵام کاریگەریی ئەو ڕووداوە وەک تارمایییەک بەسەر تەواوی فیلمەکەوە دیارە.

پرسیار: بەگشتی زەمەنی فیلمەکانی تۆ زەمەنی هەنووکەن. چ بیرۆکە و پاڵنەرێک لە پشت گەڕانەوە بۆ زەمەنێکی تر لە ئارادا بوو؟ ئایا ئەمە فیلمێکی مێژوویییە؟

بێلا تار: بەگشتی فیلمەکانی من زەمەن و سەردەمێکی دیاریکراویان نییە(Timeless).  ئەم فیلمەش بە هەمان شێوە بێزەمەنە. تاکە شتێک بیبەستێتەوە بە ساڵی ١٨٩٩وە، ئەو ڕووداوەیە کە بۆ فرێدریک نیتچە قەوماوە. ئەمە بەشێکە لە کاری من، و لەبەر ئەوەی فیلمەکەم پەیوەندی بە کات و سەردەمی ئێستاوە نییە، هەر بۆیە بە پێویستم نەزانیوە شتێک بگۆڕم یان دەستکاری بکەم.

پرسیار: جوانیناسی (Aesthetics)  و هونەر پانتایییەکی بەرفراوانیان لە نووسینەکانی نیتچەدا داگیر کردووە، نیتچە هونەر وەک فۆڕمێکی ڕەسەنی دەربڕینی ئیستاتیکی دەناسێنێت. ئایا بەڕێزت لەگەڵ نیتچەدا تەبایت کاتێک دەڵێت ئەگەر لە کاری هونەریدا بە دوای پەیامێکدا بگەڕێین ئەوا هەڵوێستەیەکی هەڵەمان لەمەڕ هونەر هەڵگرتووەتەوە؟

بێلا تار: ئاسایی فیلمەکانی من پەیامێکی دیاریکراویان نییە. کامێرا بینەرێکە کە وێنەی هەلومەرجی چرکەساتێکی دیاریکراو و کاردانەوەکانی بەرانبەر ژیان، دەگرێت. من نامەوێت پەیامێکی دیاریکراو بۆ بینەر بگوازمەوە، بەڵکە دەمەوێت وێنەکانی خۆم بۆ دنیا پیشانی بینەرەکان بدەم. کامێرا خۆی گۆشەنیگایەکی بابەتی(Objective)  هەیە، من تەنها دەتوانم واقیعتان بۆ بگوازمەوە و نیشانتان بدەم. سینەما وەک ئەدەب نییە؛ سینەما تەنها ئەو شتانەتان نیشان دەدات کە دەکەونە بەردەم لێنزی کامێرەکە، تۆ ناتوانیت فێڵ لە کەس بکەیت و کەسیش فریو بدەیت.

پرسیار: بەڵام ئەوە تۆیت بڕیاردەدەیت دەبێت چی پیشان بدرێت.

بێلا تار: بەڵی ئەوە ڕاستە، چونکە ئێمە فیلمی دۆکیۆمێنتاری بەرهەم ناهێنین، بەڵکوو ئێمە جۆرێک لە چیرۆک و فەنتازیا دەخولقێنین. بەڵام وێرای ئەوەش ئەم چیرۆکە هێشتا ڕەنگدانەوەی ژیانە.

پرسیار: تا چەند دەسەڵاتت بەسەر ئەوەدا دەشکێت کە لە بەردەم لێنزی کامێرادا ڕوو دەدات؟ لە کۆتاییدا فرێدریک نیتچە باوەڕی وا بوو کە هونەر تێکەڵەیەکە لە دەسەڵاتی ڕەها و حاڵەتی ئاوارتە. ئایا فیلمەکانی تۆ لەسەر ئەگەر و هەل بەندن؟

بێلا تار: هیچ شتێک لە فیلمەکانی مندا ئاوارتە و بێمەبەست نییە. من ڕقم لە دۆخی ئاوارتەیە. بەگشتی دەزانم سەرلەبەری فیلمەکانم لە سەرەتاوە تا کۆتایی، بۆ چییە و چۆنە. کاتێک چاوەکانم لێک دەنێم، تەواوی فیلمەکە دەبینم. دەزانم سیناریۆ چییە، دەزانم فەزای نمایش چییە و دەشزانم ئەکتەرەکان کێن. ئەگەر شتێک بگۆڕم تەنها لەبەر ئەوەیە دەمەوێت هەل و دەرفەتێک بە ئەکتەرەکان ببەخشم تاکوو سروشتی و سەنجڕاکێش ڕۆڵەکانیان بەرچەستە بکەن. من زۆر بە تووندی چاودێریی ئیشی کامێرا دەکەم.

پرسیار: ئەگەر تۆ بەتەواوی دەزانیت چیت دەوێت، ئەی کەواتە پڕۆسەی ئەدیتی فیلم(Editing Play)  چ ڕۆڵێک دەبینێت لە فیلمەکانی تۆدا؟

بێلا تار: ڕۆڵێکی ئەوتۆی نییە. ئیدیتۆرەکەمان لە هەموو قۆناغەکانی وێنەگرتندا ئامادەیە و چاودێری پڕۆسەکە دەکات [پڕۆسەی بەرهەمهێنانی فیلمەکە].

پرسیار: ئەی لەبارەی سیناریۆوە چی دەڵێیت؟ تۆ دووبارە بە هاوبەشی لەگەڵ لازلۆ کرازناهۆرکای  (Laszlo Krasznahorka) کارت کردەوە، ئەو کەسەی کە پێشتریش لە چەند فیلمێکی جیاوازدا پێکەوە کارتان کردووە. ئایا جەنابی کرازناهۆرکای لە وێنە بینراوەکاندا هیچ کاریگەری و دەور و نەخشێکی هەیە؟

بێلا تار: نەخێر. لازلۆ کرازناهۆرکای بەرپرسیارە لە وشەکان (Text)، و منیش بەرپرسیارم لە وێنەکان(Image)  . ئەوەی ئەو ڕایدەپەڕێنێت کاری ئەدەبییە و منیش پێویستە ئەو کارە ئەدەبییە لە زمانی سینەماییدا بەرجەستە بکەمەوە. ئەوەی گرنگە زمانە سینەمایییەکەی منە، بەڵام تێکستەکەش لەڕووی ڕۆحییەوە یاریدەم دەدا تاکوو وێنە شیاو و گونجاوەکان بدۆزمەوە.

پرسیار: بیرۆکەکە چۆن چەکەرەی کرد؟

بێلا تار: سروشتی کاری ئێمە بەم شێوەیەیە؛ دادەنیشین و دەربارەی بیرۆکەیەک وتووێژ دەکەین. پاشان ئەو بیرۆکەکە یاداشت دەکات و ئیدی دەست دەکەین بە کارکردن لەسەر بیرۆکەی دەستنیشانکراو. بەڵام بۆ ((ئەسپەکەی تۆرین))، ئەوەی ئەو نووسی پتر تام و بۆی ڕۆمانێکی دەدا وەک لە سیناریۆی فیلمێک.

پرسیار: بیرۆکەی بەرهەمهێنانی فیلمەکە کەی لەدایک بوو؟

بێلا تار: لازلۆ کرازناهۆرکای چیرۆکێکی کورتی دەربارەی ئەو ڕووداوە نوسیبوو کە بۆ فرێدریک نیتچە هاتەپێش. ئەوەی کە دوای ڕووداوەکە چی بەسەر ئەسپەکەدا هات و، فیلمەکەی ئێمەش بەتەواوی لەبارەی ئەو پرسیارەوەیە؛ وەڵامە فەنتازییەکەی ئێمە بۆ ئەو پرسیارە.

 پرسیار: ڕاگەیاندنی رێککەوتی فیلمەکە چەندین جار دواخرا. ئەو کێشانە چی بوون هاتنە ڕێتان؟

بێلا تار: ئەو کێشانەی هاتنە پێشمان پەیوەندییان بە بارودۆخی کەشوهەواوە هەبوو لەو شوێنانەی وێنەمان تیادا دەگرتن. تەواوی ڕووداوەکانی فیلمەکە لە شەش ڕۆژدا ڕوویان دەدا، و ئێمەش پێویستمان بە هەمان کەشوهەوا هەبوو لە تەواوی کاتی وێنەگرتندا. هەر لەبەر ئەوەش ئێمە چەندین جار دەستمان لە وێنەگرتن هەڵگرتوو و دوامانخست.

پرسیار: ئایا لەو ماوەی هەڵپەساردنەدا چیرۆکی فیلمەکە هیچ گۆڕانکارییەکی بە سەردا هات؟

بێلا تار:  نەخێر. ئەو دابڕانانە زیاتر کردەکی(Practical)  بوون و کاریگەرییەکی ئەوتۆیان لەسەر چیرۆک و بیرۆکەکەی من نەبوو.

پرسیار: تۆ زیاتر لەگەڵ ئەو کەسانەدا کار دەکەیت کە پیشەگەرانە ئەکتەر نین. تێڕوانینتان دەربارەی ڕۆڵبینین چییە؟

بێلا تار: بە بڕوای من، ئەوانەی پیشەگەرانە ئەکتەرن لە ڕاستیدا نازانن ڕۆڵ ببینن. من هەمیشە بە ئەکتەرەکانم دەڵێم لەبریی ئەوەی نمایش بکەن، کردار بنوێنن. من وەک فیلمسازێک دەبێت هەلومەرجێکی شیاو بۆ دیمەنەکانم بخولقێنم. هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە کە ئەکتەرێکی جیهانی دەتوانێت شانبەشانی ژنێک ڕۆڵ ببینێت کە لە کارخانەیەکدا کار دەکات و هەرگیز ئەزموونی ڕۆڵبینینیشی نەبووە پێشتر؛ ئەوان لە هەمان بارودۆخدان، و دەبێت گوێ بۆ یەکتر ڕادێرن. ئەگەر ئەوان گوی بۆ یەکتر ڕادێرن، ئەوا دیمەنەکە زۆر واقیعی دەبێت.

پرسیار:  تۆ جارێک لە یەکێک لە چاوپێکەوتنەکانتدا دەڵێیت حەز ناکەیت بینەرەکانت لە کاتی تەماشاکردنی فیلمەکەتدا زۆر بیر بکەنەوە. ئایا وا هەست دەکەیت ڕەخنەکردنی فیلم لە ڕێبازی بەرهەمەکەی تۆ خافڵ دەبێت؟

بێلا تار: ئەو ئیشی من نییە لەبارەی فیلمەکانەوە بنووسم. دڵخۆش دەبم ئەگەر کەسێک فیلمەکانی منی بەدڵ بێت و پەسەندی بکات. خۆ ئەگەر کەسێکیش بە دڵی نەبوو، ئەوا دەبێت قەبوڵی بکەم. من نامەوێت هیچ شتێک بەسەر ڕەخنەگراندا بسەپێنم. دوای ئەوەی لە کۆتاییی فیلمەکەدا گڵۆپەکان هەڵدەکرێن، ئیتر ئیشی من تەواو دەبێت. پاشان دەبێت هەرکەسە و بە شێوازی خۆی پەیوەندی لەگەڵ فیلمەکەدا دروست بکات.

پرسیار: ئەو شتە گرنگە چییە کە دەتەوێت لە فیلمەکانتدا پیشانی بینەرەکانی بدەیت؟

بێلا تار: شتێکی گرنگ کە هەمیشە گەرەکم بووە لە فیلمەکانمدا نیشانی بدەم، خەڵک بووە. زۆر جار ڕێک کەوتووە ئێمە توانای ڕاپەڕاندنی کارێکمان هەبووە، بەڵام کۆمەڵگا و ژینگەکەمان بوونەتە بەربەست لە بەردەمماندا. دەمەوێت ئەوە نیشان بدەم کە هەموو کەس شایستەیی و مافی ئەوەی هەیە ژیانێکی بەختەوەرانە بژی. لە دونیای ئێمەدا ئەمە شتێکە هەمیشە گەرەنتی نەکراوە، هەر بۆیە دەمەوێت ئەو ڕاستییە بیری مرۆگەل بهێنمەوە کە هەمووان یەکسانن. ئەوەی کە خودی منیش دەیکەم چاودێریکردنی خەڵک نییە، چونکە منیش یەکێکم وەک ئەوان و جیاوازییەکی ئەوتۆ بەدی ناکەم.

پرسیار: تۆ هەمیشە تێڕوانینێکی زۆر ڕەخنەییت دەرهەق بە زمانی سینەماییی باو هەبووە. ئایا کێشەی سینەمای باو لە چیدایە؟

بێلا تار: کێشەکە ئەوەیە زۆرینەی فیلمەکان یەک هیرارکیەتیان هەیە لە کارکردندا؛ ئەکشن، کەت، ئەکشن، کەت. ئەوان تەنها سەیری هێڵی چیرۆکەکە دەکەن. بەڵام چیرۆک خۆ هەر تەنها کردەی مرۆڤەکان نییە، هەمووشتێک دەشێت چیرۆک بێت. کەسێک کە لە سووچێکدا وەستاوە دەشێت چیرۆک بێت. شتگەلی زۆر هەن کە لە ژیانی واقعیدا گرنگ و بەنرخن بەڵام فیلمسازەکان وەک شتگەلی بێزارکەر نمایشیان دەکەن. من لەو باوەڕەدا نیم ئەم شتانە مایەی بێزاری بن. من لە فیلمەکانمدا، دەمەوێت زیاتر لە ژیانەوە نزیک بم وەک لە سینەما.

پرسیار: تۆ خۆت وەک بەشێک لە سینەمای هەنگاری دەبینیت؟

بێلا تار: بێگومان من هەنگاریم و زۆر بەختەوەریش دەبم ئەگەر توانیبێتم شتێکم بۆ هەنگاریا کردبێت، بەڵام نامەوێت بەشێک بم لە بازرگانی سینەمای هەنگاری. پێم وایە هەمیشە شتێکی جیاوازتر بووم.

پرسیار: بەڕێزت بەیاننامەیەکت واژۆ کردووە کە لەلایەن فیلمسازە هەنگارییەکانەوە دەرکراوە کە تیایدا ڕەخنە لە سیستمی سەرلەنوێ دامەزراوی سینەمای هەنگاری دەگرن. دەکرێت کەمێک لەبارەی ئەو کێشەیەوە قسەمان بۆ بکەن؟

بێلا تار: حکوومەتی هەنگاریا کەرتی سینەمای لە ناوەندی هەموو کەرتەکانی دیکەدا دانابوو. تا ئێستاش، ئێمە بزاوتێکی بزۆکمان هەبوو کە لەلایەن دەوڵەتەوە دامەزرابوو و زۆر دیموکراسییانەش کارەکانی خۆی ڕادەپەراند. جۆرە ڕێکخستنێکی وای هەبوو کە هەرکەس دەیتوانی بێتە ناویەوە. ئەمێستاش هاتوون دامەزراوەیەکی سینەمایی تایبەت بە حکوومەتی هەنگاریایان دامەزراندووە کە دەست دەگرێت بەسەر کەرتی سینەمادا، و ئێمەش نیگەرانی ئەوەیەن کە ئەو سیستمە پلوڕالەی کە هەمانبوو وا بەرەو لەناوچوون دەڕوات. لەو کاتەوەی کە یاسای میدیا دەرچووە، تارمایییەک بەسەر ژیانی کولتووری هەنگارییەوە دەسووڕێتەوە و هەر ئەمەشە ئێمەی فیلمسازانی تەواو نیگەران کردووە.

پرسیار: دوای فیلمی ئەسپەکەی تۆرین چی ڕوو دەدات؟

بێلا تار: پێم وایە ئەم فیلمە پێگەیەکی تایبەتی هەیە لە ناو کارەکانمدا. من ٣٤ ساڵ بەر لە ئێستا، بە کارکردن لە یەکەم فیلممدا دەستم پێ کرد. ئەوە ماوەیەکی ئێجگار دوورودرێژە، و ئەم فیلمەش شتێکی گۆڕیوە. ئیتر بازنەکە داخرا.

زۆر سپاس بۆ قەبوڵکردنی ئەم چاوپێکەوتنە

١٥ فێبریوەری ٢٠١١

The post دەربارەی فیلمی ئەسپەکەی تۆرین appeared first on ژنەفتن.

– حەز بە چ چەشنە فیلمێک دەکەیت؟

ئارتۆ: حەزم لە هەموو چەشنە فیلمێکە، بەڵام کە وا دەڵێم، مەبەستمە بڵێم هێشتا هەموو ئەو چەشنانە لەدایک نەبوون و بەرهەم نەهاتوون. بە ڕای من سینەما تەنها ڕێگە بە چەشنێکی دیاریکراو لە فیلم دەدات: چەشنێک کە خۆی هەموو ئامرازەکانی کردەی هەستەوارەنەی بۆ بەردەست خستووە تا بەکاریان بهێنێت.

بە لای منەوە، سینەما واتە ژێرەوژوورکردنی تەواوی بەهاکان، شۆڕشێکی سەرتاسەری لە دیدگە و تێڕوانین و لۆژیکدا. سینەما لە فۆسفۆر درەوشاوەترە، لە خۆشەویستی قەشەنگترە. مرۆڤ ناتوانێت تا سەر هێزە دنەدەر و بزوێنەرەکانی خۆی وێران بکات، لە چوارچێوەی کۆمەڵێک بابەتدا و هەر بە هۆ و لە ڕێی هەندێک بابەتیشەوە بەکاریان بهێنێت کە لە بنەڕەتدا ڕیشە سەرەکییەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ شانۆ.

– ئەی وەک خۆت، حەز بە بینینی چ چەشنێک لە فیلم دەکەیت؟

ئارتۆ: حەزم بە بینینی فیلمی خەیاڵییە، فیلمی شیعری بە مانای تەواو وردی فەلسەفییانەی وشەکە. خوازیاری بینینی فیلمی دەروونیم، ئەو فیلمانەم دەوێت کە دەروون و خۆشەویستی یا نمایشکردن لە ناڵە و هەستە مرۆییەکان، داناماڵن. بەڵام وەک دەزانیت ئەو فیلمانەی کە جۆرێک لەو ئاوێتە-گیراوەیەیان تێدایە، مەبەستم لە بوونی تێکەڵەیەکە بۆ سەرلەنوێ یەکخستنەوەی هزر و جەستە تا تایبەتمەندێتی (کوالتی) و ڕەونەقێکی سینەماییانەیان پێ ببەخشێت، جارێ لەدایک نەبوون. سینەما واتە زیادەڕەویکردن لە بوون و هەبوونی بابەتەکاندا، لە وردەکارییە دەروونییەکاندا، بەڵام لە سەروو هەموویشیانەوە پێویستی بە خێراییە، پێویستی بەوەیە کەمکوڕ بێت لەسەر بابەتەکانی. سینەما هەم دووبارەکردنەوە دەخوازێت و هەم پوختکردنەوەیش. سەرچاوەی سەرەکیی سینەما بریتییە لە ڕۆحی مرۆڤ، بە هەموو لایەنەکانییەوە و لە هەموو ڕوانگەکانەوە.

لە سینەمادا، ئێمە هەموومان دڵڕەق و توند، هاوکات کاتی و تێپەڕیشین. باڵادەستی و یاسای بەهێزی ئەم هونەرە لەوەدایە کە ڕیتمەکەی و خێراییەکەی تەواو دوورن لە ژیانەوە، لایەنە وەهمییەکەی ژیانمان نیشان دەدەن کە پێویستی بە پشکنینێکی وردی توخمەکانی و دڵۆپاندن و تنۆکاندنێکی بە سەلیقەی تەواوی ڕەگەزەکانیەتی. هەر ئەمەیشە کە وا لە سینەما دەکات بایەخ بە بابەتی نائاسایی بدات، بە کەشێک لە دیدگە و ڕوانگە، بەو دۆخانەی کە تێیدا هزر لە ترۆپکی خۆیدان.

سینەما، وریاکەرەوە و بەئاگاهێنەرەوەیەکە ئاوارتە و دانسقە، ڕاستەوخۆ کار لە مادە خۆڵەمێشییەکەی مێشک دەکات. کەی تواندرا تاڕادەیەکی پێویست تام و چێژی هونەر تێکەڵ بەو پێکهاتە دەروونییە بکرێت کە تێیدا پەنهانە و هەڵگریەتی، ئەوی دەمێ بەرەو شتێک ڕۆیشتووین کە لە شانۆ زیاترە، بەرەو ئاستێکی باڵا، شانبەشانی شکۆمەندی و سەروەریمان. شانۆ بە سروشتی خۆی جۆرێکە ساختە و ناپاکە. ئێمە کە زۆر دەچین بۆ شانۆگەرییەکان، زیاتر لەبەر ئەوە دەچین کە نمایشکارەکان ببینین نەوەک خودی نمایشەکە، لانی کەم و زۆر بە تایبەتییش ئەو نمایشکارانەی کە کاریگەرییان لە سەرمان هەیە. بەڵام لە سینەمادا وا نییە. نمایشکار لە سینەمادا ئاماژەیەکە زیندوو. ئەو خۆی بە تەنها کار بۆ هەم ئامادەکردن و هەم بیرۆکەی دانەر و دواجار زنجیرەبەندیی ڕووداوەکانیش دەکات. ئا لەبەر ئەم هۆیەیشە کە ئێمە بیری لێ ناکەینەوە. ئێمە پێمان وایە چاپلن نمایشی چاپلن دەکات، پیکفۆرد ڕۆڵی پیکفۆرد و فەیربانکس هی فەیربانکس، دەبینێت. ئەوان خودی فیلمەکەن، هیچ کەسێک ناتوانێت بەبێ بوونی ئەوان وێنای بوونی فیلمەکە بکات. مەبەستمە بڵێم کە تەنانەت لەو کاتەیشدا کە بەردەم و ڕێگەی کەسیان نەگرتووە، هەر لە پێشی پێشەوەی فیلمەکەدان. ئەمەیش خۆی هۆکاری نەبوونیانە، هۆکاری ئەوەی کە بوونیان نییە. هەر بۆیە ویستم بڵێم کە هیچ شتێک لەنێوان ئێمە و کارەکەدا ڕوو نادات. دەمەوێت بڵێم کە سینەما خاوەن هێزێکە وەک ژەهرێکی ڕاستەوخۆ و ناکوشندە، وەک دەرزییەکی مۆرفین کە لەژێر پێستەوە لێت دەدات. هەر ئەمەیشە کە وا دەکات بڵێین: نابێت بابەتی فیلم، ئاست نزمتر بێت لە کاریگەرییەکانی، بەڵکوو دەبێت خاوەن ڕەگەزێکی ئەفسوناوی بێت.

سەرچاوە:

Susan Sontag:Antonin Artaud: SELECTED WRITINGS.Translated from the French: HELEN WEAVER, 1976 by Farrar, Straus and Giroux, Inc.. لاپەڕەکانی: ١٨١ – ١٨٢.

The post سینەما چییە؟ appeared first on ژنەفتن.

کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، کارێکی نوێی سیناریست و دەرهێنەر “کامەران جەمال”ـە، کە بەم دواییانە لە فیستیڤاڵی ساڵانەی فیلمدا لە سلێمانی و لەسەر شاشەی سیتی سینەما نمایش کرا. ئەوەی لەم نووسینە کورتەدا دەمەوێت هەڵوەستەی لەسەر بکەم و لەبارەیەوە بدوێم، زیاتر وەستانە لەسەر مانا و تێماکانی کورتە فیلمەکە، لە ڕێگای ئاناتۆمی و کردنەوەی کۆدەکان و نیشاندانی ئەو مەدلولانەوە، کە لە کورتە فیلمەکەدا کاریان لەسەر کراوە، نەک خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ فۆڕمی کارەکە و هەڵسەنگاندنی لەڕووی تیۆری سینەما و دیوە هونەرییەکانی وەک دەنگ و تەسویر و ڕووناکی و میوزیک و …هتدەوە. هەڵبەت هەر کەسێک ئاشنایەتییەکی سەرەتایی بە ئەدەبیات هەبێت، لەگەڵ دەستپێکی فیلمەکەدا پەی بەوە دەبات کە فەزای فیلمەکە فەزایەکی ئێدگار ئالان پۆییانەی هەیە، ئەدەبیاتی پۆ، کە سەر بە ژانری ڕۆمانسیزمی ڕەشە، گرێدراوی مەرگئەندێشی و خۆکوژی و تاریکییەکی سامناکی پڕ لە زایەڵەی دەنگ و هاواری قوربانییەکانە. پۆ وەک سەرمەشقی خوڵقێنەری دوو-جیهانی کارەکتەرەکان، بەدەر لە دۆخی ئاگاییانە و ئاسایی، دۆخی یەغما و وەنەوز و خەوەنووچکە، دەکاتە زەمینەی بیرکردنەوەی کارەکتەرەکانی، ئەمەش وا دەکات وەرگر و خوێنەری چیرۆکەکانی پۆ، تا کۆتایی لەناو ترس و دڵەڕاوکێدا بژین و وەڵامێکی بنجبڕیان دەست نەکەوێت بۆ دۆزینەوەی ئارامش و گەیشتن بە سکونێکی دابڕاو لە مەترسی و خۆفناکی لە ژیاندا.

ئەگەر کەمێک بەوردی سەرنج بدەین، دەبینین هەمان فەزا و هەلومەرج لە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” باڵادەستە. دەنگی وتاربێژێکی ئاینی لە بڵندگۆی مزگەوتێکەوە، کە باس لە چیرۆکی قوربانیکردنی ئیسماعیل دەکات لەلایەن ئیبراهیمەوە (بە گێڕانەوەی قورئان، چونکە بەپێی گێڕانەوەی تەوڕات ئیسحاق قوربانییە)، هەژموونێکی سەرتاسەری بەسەر فەزای فیلمەکەدا هەیە و وەک باکگراوندێکی میتافیزیکی دەکەوێتە پشت ڕووداوەکانی فیلمەکەوە، هاوکات دەلالەتێکی قووڵیشە بۆ فەرمانی قوربانیکردن لەپێناو ئەوی دی گەورەدا. ئەوەی ترس و بیمی فەزای فیلمەکە قووڵتر دەکاتەوە و لە فەزای چیرۆکەکانی پۆ تەواو نزیکی دەکاتەوە، دۆخی شیزۆفرینیایی کارەکتەری سەرەکییە؛ کە خاتوونێک بەرجەستەی دەکات. ڕۆیشتنی ژنەکە بە ناو چەند ڕاڕەوێکی تەنگەبەردا تا سەر جێگای خەوتنی مێردەکەی، بە دیوە ڕەمزییەکەیدا هەنگاونانە بە ناو پێچەڵپێچی نەریت و دەسەڵاتی نێرینەدا، بۆ خۆ ڕزگارکردن لە پاتریارکییەت و هەیمەنەی باوکسالاری. ئەو دیمەنە پڕ لە وەحشتەی کوشتن، کاتێک لەگەڵ وەشاندنی تەورەکان و فیچقەی خوێنپژاندا ئاوێتەی هاوار و قاقای پێکەنینە سادیستییەکەی ژنەی بکوژ دەبێت، دەنگدانەوەکەی سیستەم لە گەمەکردن دەوەستێنێت؛ کە دووانەی حەسحەس و  پاسەوانەکانی شار نوێنەرایەتی دەکەن. گەر لە نیگای دۆلوزەوە لەم دیمەنە بڕوانین، دۆخی شیزۆیی ژنەی بکوژ، دۆخێکی تەواو پەراوێزی و ڕادیکاڵە، لای ژیل دۆلوز دوو جۆر کارەکتەر هەیە، یەکەمیان کارەکتەری پاڕانۆیدییە، کە جووڵەکانی تەریبە بە جووڵەی سیستەم و تەبایە لەگەڵ گوتاری باڵادەستدا، دووەمیان کارەکتەری شیزۆییە و تەواو بەپێچەوانەی خواستی سیستەمەوە دەجووڵێت و هەر نەزم و ڕێسایەکی جێگیر و چەقبەستوو تێکدەشکێنێت؛ کە گەمارۆی فەردانییەت و خواستە ئیندیڤیجواڵیەکانی دەدەن. دۆخی شیزۆیی ژنەی بکوژ، جگە لەوەی نوێنەرەوەی دۆخی پەراوێزی ژنە، هاوکات هێمایە بۆ لەدایکبوونی جۆرە سوبێکتێکی ڕادیکاڵی ژنانە، کە بە شێوەیەکی ڤێرچواڵ و گریمانەیی هەیە و هەر هێندەی دەرفەتی بۆ ڕەخسا، دەشێت لە ناکاوێکدا ببێتە ئاکچواڵ و لە زەمینەی واقیعدا دەربکەوێت. 

٢ــ لە فەرمانی کوشتنەوە بۆ ئاکتی کوشتن

دەنگێک لە ناوەوەمدا پێی دەوتم؛ بیکوژە..بیکوژە…ئیتر کوشتم!  ئەمە مۆتیڤی پشت ئاکتی کوشتنەکەیە، لە کاتێکدا هەموو فەزا و سپەیسی دەرەوە، سیخناخە بە هاواری وتاربێژێک کە باسی چیرۆکی ئیبراهیم و کردەی قوربانیکردن دەکات، لە ناویشەوە خەریکە ڕووداوی کوشتن ڕوو دەدات! هەرچی پەیوەندی بە چیرۆکەکەی ئیبراهیمەوە هەیە، بە بڕوای کیرکەگارد، هیچ پێوەرێک نییە ڕەوایەتی بەم ئاکتی قوربانیکردنە بدات، بەڵکوو بگرە بە هەموو مانایەک دژ بە پێوەری ئەخلاقی و ئینسانی و کۆمەڵایەتییە، بەڵام ئەوەی ئیبراهیم دەکاتە شۆڕەسواری ئیمان و لە دایلەما و تەڵزگە ڕزگاری دەکات، “بازی ئیمانە”، بازی ئیمان لای کیرکەگارد لەودیو سنوورەکانی عەقڵەوە دەست پێ دەکات. ئیبراهم فەرمانی خوداکەی بەجێ دەهێنێت و ئیمانەکەی وا دەکات کە ئیسماعیلیش لەدەست نەدات و دواجار بۆی بگەڕێتەوە. ئەو دەنگەی فەرمان بە ئیبراهیم دەکات دەنگێکی میتافیزیکی و موقەدەسە و لەدەرەوە دەسپێنرێت و بانگێکی ئیلاهییە و ملکەچی و خۆ بەدەستەوەدان لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، بەڵام هاواری ژنەی بکوژ هاوار و فریادێکی سوبێکتیڤ و ناوەکییە و فریادێکی هالۆوەییانەیە، فریادی هالۆوەی فریادێکی ڕادیکاڵە و سەرەتای هەر ئاکتێکی شۆڕشگێرانەیە، بۆ ئەوەی سوبێکت لە ملکەچی دەربچێت، سەرەتا دەبێت هاوار بکات و بە گوتار و سیستەمی باڵادەست بڵێت “نا”. ئەوەی کارەکتەری ژنەی بکوژیش لە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” دەیکات و ئەو ئاکتی کوشتنەی ئەنجامی دەدات، فریاد و گوتنی “نا”یەکی گەورەیە بۆ ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی پاتریارکییەت و مێردسالاری، کە پیاوێکی کەتەی ڕموزن، وەک هاوسەری ژنەی بکوژ بەرجەستەی دەکات و دەینوێنێت. بەم پێیە؛ کردەی کوشتن، ڕەتکردنەوەی هەموو ئەو خواستە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییانەیە کە حەسحەس و پۆلیسەکانی ئەخلاق گەمارۆی ژنبوونی پێ دەدەن و دەیکەنە سوبێکتێکی ملکەچ. لێرەوە کینایەی کوشتن، گوزارشتە لە دروستبوونی کارەکتەری ژن و بونیادنانی سوبێکتیڤیتەی ژنانە. بە بڕوای ڕۆڵان بارت و دواتر ژیل دۆلوزیش یەکێک لە جیاوازییە قووڵەکانی نێوان ئەدەبیات و سینەما لەوەدایە، کە ئەدەب لە ڕێگای ئیستیعارە و خوازەوە دەدوێت و سینەما بە زمانی کینایە و وێنە و جووڵە، خۆی دەردەبڕێت. بۆیە کاتێک لە ئاکتی کوشتنەکە بەم مانایە ڕادەمێنین بۆمان دەردەکەوێت، کردەی کوشتن لە فیلمەکەدا، کوشتنێکی ڕەمزییە و لێدانە لە دەسەڵاتی نێرسالاری و گوتنی “نا”یە بە ڕووی خواستی کۆمەڵایەتی و کولتووریدا و ڕەتکردنەوەی هەر کۆت و بەندێکە کە دەیەوێت ژنبوون لەناو پێوەرەکانی خۆیدا دیل بکات، ئەمەش تا دوا دیمەن و هەڵدانەوەی گۆڕەکە لە کۆتاییی فیلمەکەدا بەتەواوی دەرناکەوێت. تەنیا لە گرتەی کۆتاییدایە پەی بەوە دەبەین مەدلولی دالی کوشتن هەڵگری ئەم دەلالەتە ڕەمزییەیە، کاتێک پشکنەرەکان بۆ قەبری قوربانییەکە دەگەڕێن و دوای دۆزینەوەی دەست دەکەن بە هەڵدانەوەی، لەو ساتەدا دەبینین گۆڕەکە خاڵییە و هیچ لاشەیەکی تێدا نییە! لێرەوە بەڕوونی بۆمان دەردەکەوێت، کینایەی گۆڕی خاڵی، تەعبیرە لە کوشتنی ڕەمزی دەسەڵات و هەیمەنەی پاتریارکیەت و مێردسالاری و ڕەتکردنەوەی گوتاری ئەخلاقی و سیستەمی باڵادەست.

٣ــ کاتی کایرۆسی دژ بە کاتی کرۆنۆلۆژی

تەسویر و وێنەگرتنی کلاسیک لەسەر بنەمای دوو میحوەر پێناسە دەکرا: لە لایەکەوە تەسویر بەپێی ڕێساکانی پێکەوەبەستن و یەکپارچەیی و هاوشێوەیی و دژیەکی و بەرانبەرێتی پێکەوە پێناسە دەکرا و لە لایەکی دیکەشەوە، لەسەر بنەمای گەیشتن بە یەک مەفهوم و یەکپارچەیی لە ڕێگای کارکردن بە تەکنیکی سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایییەوە دەناسێنرا. بەڵام تەسویری مۆدێرن بەو نیگا تازەیەوە کە بۆ هونەری هەیە؛ دەست دەبات بۆ چەند کەتێکی نامەعقول و چاوەڕواننەکراو و “کەت” وەک بەشێک لە تەسویر پێناسە دەکات. بەم پێیەش مانا حزوورێکی نوێ بەخۆیەوە دەگرێت لەناو سینەمادا. ئەم گۆڕانکارییە لە سینەمای مۆدێرندا و هەڵوەشاندنەوەی ڕێسا و پێوەری سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی، مانایەکی ناوەکی بە فیلم دەبەخشێت و نیگای بینەر لە سەتح و دەرەوە بەرەو قووڵایی و ناوەوە ئاڕاستە دەکات. کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” بە هەمان شێوازی مۆدێرن و بگرە پۆستمۆدێرنانە کاری تێداکراوە. دەرهێنەر زۆر ورد و بە دیقەتەوە قاڵبی کلاسیکی سێیینەی (سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی)، تێک دەشکێنێت و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی سەرباری ئەو پانتایییە کورت و کەمەی کارکردن لەڕووی زەمەنەوە، چڕی دیمەنەکان و نەبوونی یەک هێڵی درامی گێڕانەوە وا بکات بەر تێماگەلێکی بە پێز و قووڵ بکەوین و بینەر دەخاتە ناو بیرکردنەوە و تێڕامانەوە بۆ دۆزینەوە و کەشفکردنی مانای نوێ. کارکردی سینەما و هەر فیلمێکی جوان و جیدیش هەر ئەوەیە کە ئاسۆی دیکەمان بداتێ بۆ بینینی کێشە و گرفتەکانمان و ڕەخنەکردن و دەستکاریکردنی واقیع.

یەکێکی دیکە لە دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانی “مردن لە باخی سێودا”، ئەو چرکەساتەیە کە ژنەی بکوژ تەقە لە کاتژمێرەکەی بەرانبەری دەکات! دوای ئەوەی دووانەی حەسحەس و پاسەوانانی پاراستنی دۆخی باڵادەست، بەرەو سەرچاوەی هاوارەکەی ژنەی بکوژ دەکەونە ڕێ، بە پاساوی ئەرک و بەرپرسیارێتی پاراستنی ژیانی خەڵک، لە دەرگا دەدەن و دەڕۆنە ناو حەرەمی ماڵەکەیەوە. پاش پرسیارکردن و لێکۆڵینەوەیەکی بەرایی، هەواڵی مێردەکەی لێ دەپرسن، ژنەکەش سادە و ساکار وەڵامیان دەداتەوە و پێیان دەڵێت لە ماڵ نییە. هەڵبەت سەرەتا ئێمە دوو مرۆڤ دەبینین کە خۆیان لەناو ماڵی ژنەکەدا ڕووت دەکەنەوە و وەک خاوەن ماڵ هەڵسوکەوت دەکەن و پشوو دەدەن، ژنەش وەک ئادابی میوانداری ڕێزیان لێ دەنێ و خوانیان بۆ ئامادە دەکات، بەڵام زۆری پێناچێت ئەم ئاشنایی و ئارامییە دەشێوێت، کاتێک دوو میوانەکە دەچنە ناو جلوبەرگی حەسحەس و پۆلیسییەوە، ئەم پۆشاکە یاساییە شوناس بە دوو میوانەکە دەبەخشێت و دەیانکات بە دوو پشکنەری ڕەزاگران و دزێو. دەرهێنەر لە ڕێگای ئەم دیمەنەوە دروستبوونی نەزم و دیسپلینمان بەوردی نیشان دەدات، کە چۆن جلوبەرگی دامودەزگایی مرۆڤەکان شوناسمەند دەکات و دایاندەبڕێت لە هاوچەشنەکانیان و دەیانکاتە کۆیلە و ئامرازی جێبەجێکردنی خواست و داواکارییەکانی سیستەم. کاتێک دوو پشکنەرەکە بە لێپرسینەوە و پرسیارەکانیان تەواو زۆر بۆ ژنەی بکوژ دەهێنن و بێزاری دەکەن، جارێکی دیکە ژنەکە ملکەچبوون ڕەت دەکاتەوە و ڕووبەڕووی پاسەوانەکانی شەرەف و دۆخی باڵادەست هاوار دەکات و تاو دەداتە چەکەکەی پەنای و پێیان دەڵێت مێردەکەم کوشت و لەگەڵ درکاندن و ئاشکراکردنی ڕاز و نهێنی کردەی کوشتنەکەدا، گوللەیەک دەنێت بە کاتژمێرەکەی بەرانبەرییەوە! هەموو شتێک بۆ چەند چرکەیەک دەوەستێت و بێدەنگییەکی سامناک باڵ بەسەر دۆخەکەدا دەکێشێت. دوو حەسحەسەکە زارەترەک دەبن و بە حەپەسانەوە لە یەکتری و لە ژنەکە دەڕوانن و دەکەونە گەڕان بە شوێن لاشەی کوژراوەکەدا. ئەوەی جێگای سەرنجە، ئەو مانا ڕادیکاڵەیە کە دەرهێنەر لە ڕێگای تەقەکردن لە زەمەن “کاتژمێر”ەکەوە، بەرهەمی دەهێنێت. ژنەی بکوژ لە ڕێگای کینایەی تەقەکردنەوە لە کاتژمێرەکە، زەمەنی سیستەم کە زەمەنێکی هێڵی و کرۆنۆلۆژیی یەکپارچەیە، دەشێوێنێت و کاتی کایرۆسی و دابڕاو لەناو کاتی تەقویمیدا دروست دەکات. ئەم پچڕان و هەڵوەشاندنەوەیەی کات هەڵگری ئاماژە و دەلالەتێکی قووڵە بۆ لێسەندنەوە و دەرهێنانی زەمەن لەژێر هەژموونی سیستەمدا و هاوکات خوڵقاندنی کاتێکی کایرۆسی نوێ و ڕادیکاڵیشە. ژنەکە دوای ئەوەی سوبێکتیڤیتەی خۆی بەرهەم دەهێنێت، کاتیش وێران دەکات و زەمەنێکی دیکەی شایستە بە ئازادییەکەی دروست دەکاتەوە.

لەدوا دیمەندا حەسحەسەکان گۆڕی قوربانییەکە دەدۆزنەوە و یەکێکیان دەست دەکات بە هەڵدانەوەی گۆڕەکە بۆ بینینی لاشەی قوربانییەکە، بەڵام ئەوەی شۆکهێنەر و مانادارە ئەوەیە کە  گۆڕەکە خاڵییە و هیچ لاشەیەکی تێدا نییە! لە ڕێگای خوڵقاندنی ئەم دیمەنە تەواو سوریالی و شیعرییەوە؛ دەرهێنەر پێمان دەڵێت، هەموو ئەوەی ڕووی داوە بۆ دەرخستن و نیشاندانی دۆخی پەراوێزیی ژنە، کە چۆن دەکرێت لە لەحزەیەکدا وشیار ببێتەوە و ڕادیکاڵانە بە گژ دۆخی باڵادەستدا بچێتەوە و بەرەنگاری بکات بۆ سەندن و بەدەستهێنانەوەی مافە زەوتکراوەکانی. هەر بۆیە تێما و ناوەرۆکی ئاکتی کوشتن گۆڕانی بەسەردا دێت و دەبێتە هەڵگری دەلالەتێکی ڕەمزیی ڕادیکاڵ بۆ دروستبوونی سوبێکتی ژنانە. بە مانایەکی دیکە؛ ئەگەر تێپەڕاندنی گرێی ئۆدیب و کوشتنی باوک (سیستەم و دیسپلین) لە دەروونشیکاریدا هێما بێت بۆ کامڵبوونی کەسایەتی، ئەوا لە ئەدەبیات و دەتوانین بڵێین لە سینەماشدا؛ ئەم کردەیە ئاماژەیە بۆ لەدایکبوونی پاڵەوان و دروستبوونی سوبێکت.

ئەم کۆتایییە کراوەیە هێمایە بۆ بەردەوامی بەرەنگاریی و نیشاندەری وەفاداری سوبێکتە بۆ ڕاکێشان و درێژکردنەوەی چرکەساتی ڕووداو

سەرئەنجام، کاتێک کە حەسحەسەکە گۆڕە بەتاڵەکە دەبینێت، وەک ئەوەی بینینی ئەو بەتاڵی و چاڵە هاوکات بینینی ئەو درز و کەلێن و بۆشاییە بێت کە کارەکتەری ژنەکە لەناو سیستەم و دیسپلین و گوتاری باڵادەستدا دروستی کردووە، بۆیە خۆی پێ ناگیرێت و وەک پەلەقاژە و بۆ پارسەنگی ئەو زەبرەی بەر سیستەمی چاودێری و کۆنترۆڵکردنیان کەوتووە، شاڵاو بۆ ژنەکە دەبات و زللەیەکی لێ دەدات. بەم شێوەیە و لەناو کۆتایی و نیهایەتێکی کراوەدا کورتە فیلمەکە دەگاتە کۆتایی. هەڵبەت خودی ئەم کۆتایییە کراوەیەش هێمایە بۆ بەردەوامی بەرەنگاریی و نیشاندەری وەفاداری سوبێکتە بە مانا بادیۆیەکەی بۆ ڕاکێشان و درێژکردنەوەی چرکەساتی ڕووداو، تا دەگات بە تێپەڕاندنی دۆخی باو و باڵادەست و بونیادنانی ژیانێکی نوێ.

٤ــ لە پەراوێزی فیستیڤاڵی فیلمدا

لە کۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم؛ مایەی نیگەرانییەکی زۆرە کورتە فیلمێکی جوان و پڕ وردەکاریی وەک “مردن لە باخی سێودا”، لەناو فیستیڤاڵی فیلمدا ون دەکرێت و پشتگوێ دەخرێت. جێگای ڕەخنەکردن و هەڵوێست وەرگرتنی جیدییە، کە کۆی فیستیڤاڵ و سازدانی بۆنەکانی کێبڕکێ لە دونیای ئێمەدا، پێشوەختە و لەسەر بنەمای دۆستایەتی و ناسیاوی و وەلائی حزبی و داوەتکردنەوە بەهایان پێ دەدرێت و پلەبەندی دەکرێن، نەک بە پێودانگی نرخاندن و هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەییانەی کار و بەرهەمەکانی بەشداربووان. ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر مەترسیدارە و ئەرک و مانای فیستیڤاڵ و بۆنە هونەرییەکان لە پرۆسەیەکی ڕەخنەگرانەی جیاکردنەوەی کاری جیدی لە ناجیدی و زەمینەی دەرکەوتنی دەنگی جیاواز و دەستگیرۆیی و هاندان و پاداشتکردنی داهێنەرانەوە، دەگۆڕێت بۆ دیوەخانێکی بێزراو، کە شاسەنعەتی دەبێتە بەفیڕۆدانی کات و بەهەدەردانی سەروەت و سامانی گشتی و پێشێلکردنی مافی کەسانی شایستە و داهێنەرانی ڕاستەقینە. بگرە زۆر جار ئەم بۆنە و کەرنەڤاڵانە دەبنە مایەی نیگەرانی و دڵشکانی داهێنەران و لەجیاتی پێشخستن و ڕێگاخۆشکردن بۆ کەسانی کارامە و لێهاتوو، خۆیان دەبنە بەربەست و هۆکاری دواکەوتن و پەکخستنی پرۆسەی داهێنان. فەرامۆشکردن و ونکردنی کارێکی گرنگ و پێویستی وەک “مردن لە باخی سێودا”، لەلایەن بەڕێوەبەران و لیژنەی ڕەخنەگرانی فیستیڤاڵی فیلمەوە لە سلێمانی، نمونەیەکی بەرچاو و خراپی کارکردن و ئەنجامدانی ئەم جۆرە فیستیڤاڵانەیە. لە کاتێکدا کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، لێوانلێوە لە ئایدیای فەلسەفی قووڵ و ڕادیکاڵ، ئەمە جگە لەوەی بە شێوازێکی دیکە و بە زمانی سینەما تەعبیر لە دۆخی پەراوێزیی و پڕ مەرگەساتی ژنان دەکات و لە هەمان کاتدا، ئیمکان و ڕۆڵی سینەمامان نیشان دەدات، کە چۆن دەکرێت ببێتە کەرەستەیەکی ڕادیکاڵ بۆ لێدان لە بەها کۆنینەکان و دۆگما دینی و کولتوورییەکان و پاشان لە ڕێگای وێنە و جووڵەوە، توانای سینەمامان بۆ دەردەخات لە بەرهەمهێنانی گوتارێکی جیاوازدا کە تەریب نەبێت بە گوتاری سیستەم و بەرهەمهێنانەوەی دۆخی باڵادەست، بەڵکوو بە زمانی دۆلوز؛ بۆ خۆی وەک ژانرێکی هونەری ببێتە سەرمەشق و داهێنەری جووڵەی نوێ بۆ دۆزینەوەی هێڵەکانی هەڵهاتن. لە کۆتاییدا، هیوادارم کە چیتر بەبێ هەڵسەنگاندن و لێکدانەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەکان، بە شێوازێکی پێشوەختە و لامسەلایی ئاست و شایستەیی بەرهەمەکان بڕیاریان لەسەر نەدرێت. ڕەوا نییە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، بەو هەموو مانا و دەلالەتە قووڵانەوە کە هەڵگرێتی، لە فیستیڤاڵی فیلمدا بازی بەسەردا بدرێت و بە بێدەنگی فەرامۆش بکرێت.

The post کوشتن وەک کینایە؛ بۆ لەدایکبوونی سوبێکتی ژنانە appeared first on ژنەفتن.