بۆبۆ وەک ژنێکی پیرۆز و شفاکەر و شۆخیکەر و باوانمان دەناسرێتەوە. ئەم میتۆلۆژییە پاڵنەرە بۆ ئازادکردنی ژنان، بە دانس و پێکەنین و ئازادیی سێکس و مردنیش وەک سایکلێک، هەروەها هاندەری مێینەیە بە قبوڵکردنی ژیان بەبێ ترس. وەک ئەوەی بۆبۆ بە گوێی دێمێتێردا بە چرپە باسی هۆکاری هەقیقەتی خەمگینی ئەوی کردبێت، دەستی خستبێتە سەر جەوهەری خەمگینییەکەی، به هەڵدانەوەی کراسەکەی ئەو هەقیقەتەی تەقاندبێتەوە، بۆیە دێمێتێر بەئاگا دەبێتەوە و دەژیێتەوە.

 لە میتۆلۆژیدا، تێمی لەدایکبوونەوە و ژیانەوە، بەستراونەتەوە بە ئێرۆتیزمەوە، وەک لەدایک بوونی دیۆنیزۆس دوو جاران. هەروەها وا هەست دەکەین هەندێک بیرۆکەی ئەم میتۆلۆژییە بە ناڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە سەفەرەکەی خواوەندی “ئینانا“وە؛ سەفەرەکەی ئینانا بۆ جیهانی ژێر زەوی؛ جەهەنم، بەستنەوەی وشکەساڵی بە مردنی ئیناناوە، خواوەندی ئیناناش وەک خواوەندی خۆشەویستی و سێکس بە  ژیان و بووژاندنەوە.

چیرۆکی دێمێتێر و بۆبۆ زۆر کۆنترە و بە چەندەها جۆری جیاواز لە ڕابردوودا گێڕدراوەتەوە، یەکێک لەوانە؛  گوایە ‘دێمێتێر’ وازی لە خواوەندەکان هێناوە و لەگەڵ پیاواندا هێشتا پەیوەندی نەبەستووە و سەری خۆی هەڵگرتووە وەک دێوانە، بۆ ماوەی نۆ ڕۆژ بەبێ وچان ڕێگای دەشت و دەری گرتووەتە بەر. هیلاک و ماندوو، نە خۆی شوشتووە، نە خواردنی خواردووە. لە تەنیشت بیرێکەوە دادەنیشێت، پاشان کچی پاشا دێت بە پیریەوە و دەیبات بۆ لای شاژن کە تازە زاوە و کوڕێکی بووە، شاژن بە بنینیی خواوەندی دێمێتێر هەست بە تەزوویەک و موچڕکەیەکی پیرۆز و غەوارە دەکات بە جەستەیدا تێپەڕ دەبێت. دەستوبرد لە بەری هەڵدەستێ هەتا جێگاکەی بۆ خواوەند چۆڵ بکات، بەڵام دێمێتێر لە شوێنی خۆی ناجووڵێت و بە پێوە دەمێنێتەوە بەبێ قسە، بۆیە شاژن کورسییەکی بۆ پێشنیار دەکات، کورسییەکە بە پێستێکی سپیی مەڕ داپۆشراوە، ئینجا  دێمێتێر دادەنیشیت، بەڵام هەر بەبێ دەنگی و بە خەمگینی دەمێنێتەوە، دوای ئەوەی شاژن بە قسە خۆشەکانی دەیخاتە پێکەنین و زەق و شەوقەوە.

فرۆید باسی دێمێتێری کردووە لە کاتێکدا باسی کچێکی دەروون شێواو دەکات، گوایە ئەو کچە وێنە و بیرۆکەی وابەستەی هەبووە، هەر دەمێک باوکی بینیوە هاتووەتە ژوورەکەیەوە، بیرۆکەیەک بە هزریدا تێپەڕیوە، ئەویش وشەی ڤاتریارش(Vaterarsch)ە و بە مانای (باوک سالار) دێت، بەڵام بە ئەڵمانی (ئارش،  arsch) بە مانای (قوون) دێت، وەک ئەوەی بڵێین ( باوک- قوون)، ئەو وشەیە وەهای لێ دەکرد باوکی وەک بەشێک لە ناوەرۆکی لەشی ببینێت، بەبێ سەر و دەست و قاچ و سینگ. (ئۆرگانی زاوزێی دیاری نەکراوە، ڕووکەشی دەموچاوی لەسەر زگی بووە) وەک بۆبۆ.

فرێدریک نیچەش کاتێک لە کۆتاییی ژیانیدا ئاشنایی بە چیرۆکی بۆبۆ و دێمێتێر پەیدا دەکات، لەو ڕووەوە دەڵێت: “دەبێت زیاتر ڕیز لە شەرمنی بگرین، کە سروشت خۆی تێدا دەشارێتەوە بە مەتەڵ و دوودڵی جۆراوجۆرەوە. پێدەچیت هەقیقەت ژنێک بێت کە پاساوی هەیە بەوەی کە پاساوی ئاشکرا نەکات. خۆ ئەگەر بە یۆنانی بدوێین، ئەو ژنە ناوی بۆبۆ نییە؟”

لێکدانەوەی زۆر بۆ ئەم وتەیەی نیچە کراوە، نیچەیەک کە لە بەرەی دیۆنیزۆس بووە، مەبەستی چییە کاتێک دەڵێت، پێدەچیت هەقیقیەت ژنێک بێت پاساوی هەیە خۆی ئاشکرا نەکات ؟ نیچە کە بەڕاشکاوانە دەڵیت: “ئا، هەقیقەت؟ هەقیقەت ناناسیت؟ ئایا تەقینەوە نییە بە ڕووی شەرمنیمان؟”

بە هەمان شیوە هەڵدانەوەی ڕۆبەکەی بۆبۆ چەندەها لێکدانەوەی بۆ دەکرێت؛ ئایا بۆبۆ مەبەستی پیشاندانی سێکسی بووە، یان زگی، یاخود هەندەک لێکدانەوە باسی ئەوە دەکەن کە گوایە بۆبۆ ‘سەمای سک’ی کردبێت. ڕاستە بۆبۆ ڕۆبەکەی لە بەردەم نێرینەیەکدا هەڵ نەداوەتەوە کە گشت مانای ئاکتەکە دەگۆڕێت، بەڵام بە هەڵدانەوەی ڕۆبەکەی شتێکی شاراوەی واڵا کردووە بۆ دێمێتێر؛ هۆکاری خەمگینیەکەی، واڵاکردنی هەقیقەتێکە بە بەزاندنی سنوور. بەڵام زمان و دووان و پێکەنین، دەنگی چەپێندراوی هەوەسن، سەرچاوەی هەوەسیش ئارەزووی سێکسوێلە، پێوسیتمان بە فرۆیدیش نییە هەتا بۆچوونەکانمان بسەلمێنین، ئەگەر نا هەرگیز دینەکان ڕەچاویان لە پێکەنینی ئافرەتان نەدەکرد وەک کارێکی  ناپەسەند. هەرچۆنێک بێت کاتێک بۆبۆ ڕۆبەکەی هەڵ ئەداتەوە بە مەبستی واڵاکردنی شتێکی شاراوەیە کە بۆتە هۆی خەمباری دێمێتێر. بە سنوور بەزاندن، لەبەر ئەوەی سەرچاوەی پێکەنین بەزاندنی سنوورە، واتە بە واڵاکردنی ئەو هەقیقەتە خواوەند دەهێنێتە پێکەنین. هەروەها لە دەقە پێشووەکاندا باسی دێمێتێر کراوە کە هێشتا پەیوەندیی دەگەڵ پیاواندا نەبەستووە لەوەتەی لە خواوەندەکان جودا بووەتەوە، بێشک ئاکتی سێکسوێلیش کە زایینی لێ دەکەوێتەوە سەرچاوەی هەوەسە، دەبنە هۆی بە دینامیک کردنی مرۆڤایەتی کە پێێ دەڵێین؛ ژیان، بۆیە دێمێتێر کە خەمگینە و جیهانیش بەو بۆنەیەوە تووشی وشکەساڵی بووەتەوە جارێکی تر دەژیێتەوە. 

هەرچۆنێک بێت بە پەیکەری بۆبۆ شکڵێکی نێرتکمان داوە بە ئۆرگانی مێینە، شکڵێکی بەهێز، دەموچاوێک بە سێکسی مێینە، کە گوزارشت لە سێکسوالیتێ و جەوهەری ژنمان نیشان دەدات، ئەم شکڵەش لە دەرئەنجامی ئەو ئاکتە ڕزگارکەرەی ‘بۆبۆ’وە ئەفرێندراوە.

***

کاتێک پەیکەرتاشی بە ناوبانگی فەرەنسی “ڕۆدان“، لە کۆتاییی سەدەی نۆزدە، پەیکەری ژنێکی لنگ بڵاوی، دروست کرد بە مەبەستی زیاتر سنووربەزاندن لە واڵاکرنی جەستەی مێینە، لە سەردەمی خۆیدا وەک کارێکی هونەری غەوارە و خراپ و ئابڕووبەر ڕەچاوی لێ دەکرا، بۆیە  بوو بە هەڵا لە پاریس. وامان دەزانی هونەرمەند ئیلهامی لە تابلۆکەی مانێ وەرگرتبوو، تابلۆی “خوان لە سروشتدا” هەتاوەکوو بەربەرەکانێی ئەو بکات لە ڕووتکردنەوەی جەستەی مێینە و زیاتر سنووربەزاندن، بەڵام ڕۆدان خۆی لەو سەردەمەدا خاوەنی پەیکەرێکی ‘بۆبۆ’ بوو؛ پەیکەرێکی یۆنانی بۆبۆی بە نرخێکی زۆر گرانبەها لە بازاڕدا کڕی بوو، بێشک لەژێر کاریگەریی ئەو پەیکەرەدا، ڕۆدان پەیکەری ئەو کچە لنگ بڵاوەی کردووە کە بووە یەکێک لە پەیکەرە بەناوبانگەکانی سەردەمی مۆدێرن.

تێمی سێکس و ئێرۆتیزم دەمانبەنەوە سەر چەمکی پێکەنین، بۆیە لە میتۆلۆژی بۆبۆ و دێمێتێردا پێکەنین بەستراوەتەوە بە هەڵدانەوەی ڕۆبەکەی بۆبۆوە، بە پیشاندانی ناوگەڵی، پیشاندانی ئەوەی شاراوەیە، بەزاندنی سنوور، لەبەر ئەوەی پێکەنین بەشێکە لە ئێرۆتیزم و بەندە لەسەر سنووربەزاندن وەک ئێرۆتیزم.

هەر بۆیەش لە دینی مەسیحیدا پێکەنین وەک کارێکی شەیتانی و جادووگەری و دەرخستنی دان وەک دڕندەی و هەوەسی سێکسی بینراوە، کەنیسە دژی میتۆلۆژی یۆنانی وەستاوەتەوە کە جێگایەکیان بۆ پێکەنینی ژنان تەرخان کردووە، ئەوان بەپێچەوانەوە هەردەم سەرزەنشتی ژنانین کردووە پێنەکەنن، ئاگاداری خۆیان بن لە کاتی پێکەنیندا.

خۆ ئەگەر دینەکان بە ڕاستەوخۆ ڕیگریان لە مێینە کردووە ئەوا ئاکتی پێکەنین لە دەرئەنجامی ڕووداوێک یان شکڵێکەوە دێت کە سنووری مۆراڵ و قانونی بەزاندبێت وەک ڕۆبەکەی بۆبۆ، بە مەرجێک تراژیک نەبێت، بۆیە لە دەروونی مرۆڤدا پێکەنین گوزارشت لە ئازادی و هەوەسی سێکسی دەکات لەبەر ئەوەی ئێرۆتیزم بەگژداچوونەوەی مردنە بە واڵاکردنی هەوەسی سێکسی. سەرنجیشمان داوە کاتێک ژنانی دێهاتی لە کوردستان لە بەردەم پیاواندا یان بێگانەیەکدا پێدەکەنن، بە خۆڕسکانە دەست دەگرن بە دەمیانەوە، فەقیانەکەیان دەگرن بە دەمییانەوە، وەک ئەوەی سێکسیان دابپۆشن، ئەم هەڵسوکەوتەش لە ئەوروپا باو بووە بە جۆرێکی تر. هەتا ئەم سەردەمەش لە هەندەک خێزانی بۆرژوازیدا ژنان بە ئاگادرییەوە پێدەکەنن؛ هەوڵ دەدەن شادییان بە پێکەنینێکی شەرماوی و شاراوە پیشان بدەن، بەبێ ئەوەی بدەنە قاقای پێکەنین و ددانیان پیشان بدەن، هەروەها سەرنجمان داوە لە کوردستان نەک پێکەنین بەڵکوو ژنان هەڵپەڕکێیەکی تایبەتیان هەیە کە ڕێگایان پێ نادات زۆر جەستەیان بە ئازادی بجووڵینن، چونکە سەما و جەستە جووڵاندنەوەش هەر گوزارشت لە ئازادی و هەوەسی سێکسی دەکات، بۆیە کاتێک ژنێک دەبینین بە ئازادی هەڵدەپەڕێت و شادە، هەوەسی خۆی بە جەستە دەنوێنێت، ئەگەر ئەو دیمەنە هەوەسمان دەهرووژێنێت، ئەوا لە کۆمەڵگەدا بە کارێکی ناڕەوا ڕەچاوی لێ دەکرێت لەبەر ئەوەی ناڕەوایە و گوناهە ژنان ئارەزووی سێکسوالیتێی خۆیان ئاشکرا بکەن، لەبەر ئەوەی هەموو پێکەنینێک وەک هەڵپەڕکێ و جووڵاندنەوەی جەستە بە ئازادییەوە بەستراونەتەوە بە هەوەسی سێکسییەوە.

هەر بۆیەش لە تابلۆکاندا نەدەبووا پێکەنین و ددان پیشان بدرێت، ددان وەک ڕەمزی سێکسوالیتێ و بەزاندنی سنوور دەبینرا، بەڵام خزمەتکار و کەسانی هەژار بۆیان هەبووە پێبکەنن، چونکا ئەوان لە چینی خوارەوە بوون، هەر بەو پێیەش کەسانی نزم بوون، سەرزەنشتی کچانی بۆرژوایان کردووە لە کاتی پێکەنیندا دەستەسڕ بگرن بە دەمیانەوە، کەنیسە پەرتووکی بچکۆلەی ڕێنمایی بەتایبەتی لەسەر چۆنیەتی پێکەنین بەسەر ژناندا بڵاو کردووەتەوە. هەر بەو مەبەستەشە کە خواوەندی بۆبۆ، هەندەک جار بە خواوەند و هەندەک جاریشوەک خزمەتکار ناسراوە.

کۆنترین پێکەنین کە لە مێژوودا باس کرابێت، لە بایبڵدا باس کراوە.  پێکەنینی سارای خێزانی ئیبراهیمە لە بەردەم خودادا، لەبەر ئەوەی خودا شتێکی ناڕەوای بۆ پێشنیار دەکات؛ ئاخر چۆن ڕێی تێ دەچێت ئافرەتێک لە هەشتا ساڵیدا دووگیان ببێت؟ نە سووڕی مانگانەی ماوە نە چێژی جووت بوون؟ بەڵام یاڤێ پێی دەڵێت؛ ساڵی داهاتوو دەگەڕێتەوە بۆ لایان و کوڕێکیان دەبێت، ئەو کارەش بۆ خودا گران نییە بۆیە نابێت پێبکەنێت. سارا لە ترسا نەرێنی دەکات لەوەی کە پێکەنی بێت، بەڵام یاڤێ پێداگری لەسەر دەکات و پێی دەڵێت؛

– نا، تۆ پێکەنیت.

هەرچەندە بایبڵ ڕوونکردنەوە نادات لەسەر  پێکەنینی سارا و ڕاستەوخۆ سارا خەتابار ناکات، بەڵام لە دیالۆگەکەدا هەست بە خەتابارییەک دەکەین لەلایەن ئێزدانەوە بەرانبەر بە پێکەنینی سارا.

دوو لێکدانەوە بۆ پێکەنینی سارا دەکرێت بەپێی تێکستی عیبری؛ خودا سوژەیەکی گەڵتەجاڕی هرووژاندووە، بۆیە سارای هێنایە پێکەنین.

بەڵام پێدەچێت پێکەنینی سارا پێکەنینێکی خەمگینی بێت، بەوەی کە ئەو ئارەزووی جووت بوونی نەماوە. پێدەکەنین هەتا خەمگینی نەمانبات بۆ خۆی وەک دێمێتێر. پێکەنین دژی خەمگینی و مردنە. هەر بۆیەش خواوەندی دێمێتێر چاک دەبێتەوە و کۆتایی بە وشکەساڵی دێت. ئێرۆتیزم بەرپەرچدانەوەی مردنە.

بۆیە ئەو ژنانەی کە پێدەکەنن و دانس دەکەن، وەک کەسانی پەتیارە و بێ پەرەوەردە ڕەچاویان لێ کراوە، هەر بە هەمان مەبەست کچانی لەشفرۆش دەم بە پێکەنینن، هەتا بۆ مشتەرییەکانیان بسەلمێنن کە ئەوان هەوەسی سێکسیان هەیە، لەبەر ئەوەی ئاشکرایە کە ئێمە سێکس لەگەل مردندا ناکەین، بەڵکوو بەگژیدا دەچینەوە، هەر بەو مەبەستەشە لە داستانی گیلگامێشدا ئەو کچەی کە ئەنکیدو ڕادەهێنێت و ڕازی دەکات لەگەڵیدا بڕوات بۆ شاری ئور و ببێتە کەسێکی شارستانی، ناوی “خانمی خۆشیە”، بەڵام لە هەموو وەرگێڕانە عارەبی و کوردییەکاندا لەبری وشەی “خۆشی”، “خۆشیدەر”یان بە ئاوەڵناو داناوە، نەک بە ناو. من زیاتر ڕام لەگەڵ ژۆن بۆتێرۆیە کە باوەڕی وایە کە ناوی ئەو کچە زیاتر نزیکە لەو ناوەی کە لە ساڵانی شەستدا لە فەرەنسا بەکار دەهات بۆ ئافرەتی لەشفرۆش. فەرەنسیەکان لەبری (prostitué) دەیانگوت (filele de joie ) بە واتای “کچی خۆشی”، نەک “خۆشیدەر”. وشەی خۆشی لێرەدا تەواو بە پێچەوانەی خەمگینییەوە هاتووە. “فی دو ژوا” وشەیەکی لێکدراوە و ناوێکیان لێ پێک هێناوە.

***

 کاتێک شارل گارنیێ، ئۆپرای پاریس دروست دەکات، کە ئێستاکە ئۆپرای پاریس ناوی ئەوی هەڵگرتووە، لە ساڵی ١٨٦٩دا، داوا لە پەیکەرتاش (ژۆن باتیست کارپۆ-Jean Baptiste Carpeaux) دەکات پەیکەرێک دروست بکات لەسەر تێمی دانس بۆ دیواری بەردەمی ئۆپرا، ئەویش پەیکەرێک دروست دەکات بە ناوی دانسەوە؛ کوڕێکی گەنج خەریکی تەمبور ژەنینە و بە چواردەوریدا چەند ژنێکی دیۆنیزۆسی بە ڕووتی و بە پێکەنینەوە دانس دەکەن بە دەوری ا. هەر بە بینینی ئەو پەیکەرە، دەبێتە هەرا و کۆکردنەوەی واژۆ دژی ئەو کارە و شەوێک چەند کەسێک بۆیەی ڕەش دەڕێژن بەسەر پەیکەرەکەدا کە هەتا ئەم سەردەمەش شوێنی ئەو بۆیە ڕەشە دوای پاکردنەوەش بە پەیکەرەکەوە هەر دیارە. ناچار پەیکەرەکە دەبرێتە مۆزەخانەی لۆڤەر و پاشان بۆ مۆزەخانەی ئۆرسای لە پاریس.

دەبێت ئەوە بوترێت کە ئاکتی داپۆشینی ئیشتار بە ڕۆبەکەی لە سەردەمی بابلیدا ئاکتێکی سیاسی بوو، ئەگەر هونەرمەندەکان لە سەردەمی ڕێنیسانسەوە بە تابلۆی شانۆیی بایبڵ و پاشان لە سەردەمی ئەمریسیۆنیستەکاندا بە واقیعی بەربەرەکانێیان دەکرد لەسەر دادڕینی ڕۆبەکەی ئیشتار و ڕووتکردنەوەی ژنان، ئەم دیاردەیەش لەگەل مۆدێرنیتێ و لە سەردەمی پیشەسازیدا دەستی پێ کرد، لەبەر ئەوەی نەماندەتوانی هەنگاوێک بچینە پێشەوە بەبێ ئەوەی بازنەی ئازادیمان فراون نەکەین، ئازادیش لە ناوگەڵی داپۆشراوی ئینانادا بوو، بۆیە کاری هونەمەندان دادڕینی ڕۆبەکەی ئەو بوو، هەتا بتوانین لە و دەروازەیەوە بچینە ژیانێکی نوێوە، بگەینە زانین (مەعریفە).

چونکە لە ئیفلاتونەوە هەتا سانتۆگوستان و فرۆید، هەوەسی هەژێنی مرۆڤ بەسەر سێ قۆناغدا دابەش کراون؛ قۆناغی پوختی کە ڕاستەوخۆ بە ئاکتی سێکسوالیتێدا خاڵی دەبێتەوە، قۆناغی ئەگرێسیڤیتێ و پاشان گەیشتن بە مەعریفە، واتە وەرگێرانی هەوەسی هەژێن لە خودا بۆ زانین، بەڵام ئێمە ناتوانین بگەینە بە زانین ئەگەر ئینانا داپۆشرابێت واتە ئەگەر ئازادیمان لێ زەوت کرابێت، لەبەر ئەوەی خود سنووردار کراوە، وەک ئەوەی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵات ڕوو دەدات؛ تاکی ڕۆهەڵاتی لە بازنەدا دەسووڕێتەوە، سەری دەکێشێت بە ناوگەڵی ئیشتاردا. ڕوانگەی نەماوە دەبێت بە کوزی ئیشتاردا تێپەڕێت، بۆ گەیشتن بە زانین، گەیشتن بە هەقیقەت بە جەوهەر. بۆیە داپۆشینی ئیشتار کارێکی تەواو سیاسی بوو، بە مەبەستی شاردنەوەی هەقیقەت بوو.

سەرچاوەکان :

دۆکیومەنتەری تەلەڤزیۆنی فەرەنسی بەناوی؛ پێکەنین.

وتاری : Monique Broc-Lapeyre بە ناوی؛ بۆچی بۆبۆ دێمێتێری هێنایە پێکەنین؟

 (Pourquoi Baubô a-t-elle fait rire Déméter)

The post خواوەندی بۆبۆ و سێکس و پێکەنین appeared first on ژنەفتن.

فێمینیزم:

لە سەرەتادا پێم باشە دووبارە جەخت لەسەر ئەوە بکەمەوە (چەندین جاری دیکەش بە وتاری جیا جیا ئاماژەم بەم خاڵە کردووە) کە فێمینیزم یەکسان نییە بە فێمینیزم. چەمکی فێمینیزم وەک هەر ڕێبازێکی تیۆری دیکە بە چەندین ئاراستەی فیکرییدا گەشەی کردووە و لەو ڕێگەیەشەوە ئایدیا و تیۆرە فێمینیستییەکان پرسەکانی هێز، دەسەڵات، ژێردەستەیی، چەوساندنەوە و نایەکسانییەکان شیکار دەکرێن. بۆیە چەمکی فێمینیزم دەکرێت وەک چەمکی سەرەکی دەرک بکرێت و دواتر ئاماژە بەوە بکرێت کام فێمینیزم، چونکە بۆ خوێندنەوەی هەر بابەتێک لە ڕوانگەیەکی فێمینیستییەوە دەکرێت تێبگەین، کە ئەو فێمینیزمە بەرگری لە کام ئاراستەی فیکری دەکات و بە چ چاویلکەیەکەوە شەرحی بابەتەکە دەکات. بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە تەنیا تێگەیشتن لە فێمینیزم و ئەوەی فێمینیست بوون چییە بەس نییە، بەڵکو پێویستە لەگەڵیشیدا لە کۆنتێکستە مێژووییەکان تێبگەین، کە بۆچی هەل و مەرج و پێشزەمینەی بۆ هەندێک گۆڕانکاری ڕەخساندووە. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ڕزگاریی ژنان بە چەند قۆناغێکی جیاواز ئاشنا دەبین، کە هەر یەکێکییان بەپێی ئەو بارودۆخە سیاسی، ئابووریی و کۆمەڵایەتییەی تێیدا سەریان هەڵداوە لێکدانەوە و دەرککردنێکی دیکەیان هەیە لەگەڵ ئەوانەی پێش و پاش خۆیدا. بۆیە چەمکی فێمینیزم وەکئەوەی لە پرسیارەکەدا هاتووە، نەشێوێنراوە، بەڵکو لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسییەکاندا بەرگی دیکەی بە بەردا کراوە. ئەمەش دیاردەیەکی تایبەت نییە بە کوردستان و ڕەنگە چەمکەکەش بۆ کوردستان هێشتا نوێ بێت، مەبەستم لە نوێبوونیش جێگرتنی چەمکی فێمینیزم وەک ئایدیا و تیۆرییەک، کە کۆمەڵە کەسانێک بناغە و بنەمایەک بۆ بزووتنەوەیەکی سیاسی پێ بونیادبنێن، چونکە تاکو ئێستا سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی چالاکمان نەبووە لە مێژووی کوردیدا، کە بۆ پرسی ژن چڕ بووبێتەوە، ئەوەی هەبووە خەباتێکی تا ئەندازەیەک لەلایەن پیاوانەوە بووە بۆ بەگژداچوونەوەی سیستەمە داگیرکارەکان و کێشە سیاسییەکانی دیکە.

چەمکی فێمینیزم یاخود هەموو چەمک و تیۆرییە سیاسییەکانی دیکە لەدوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە پاشگری (یزم) وەردەگرن، کە وەک ڕێبازێک و تیۆرییەکی سیاسی مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت. بەڵام زاراوەی فێمینیزم (Feminismus) بۆ یەکەمجار لەلایەن ژنێکی فەڕەنسییەوە کە مامۆستای مافی ژنانە لە ساڵی ١٨٨٠ بە کار دەهێنرێت و ئەڵبەتە لە لایەن ئیوبێرتین ئەوکلێرت (HubertineAuclert    ١٨٤٨-١٩١٤) کە دواتر لەساڵانی ١٨٨١ تا ١٨٩١ لە ڕۆژنامەی(La  Citoyenne) ئەم چەمکە وەک ئایدیایەکی سیاسیی دژی ماسکولینیتی (Maskulinismus) [نێرایەتیی] ناو دەبات[1]. «خەباتی ژنان » و«فێمینیزم» لە ڕاستیدا یەک ئامانجی سەرەکییان هەیە، ئەویش ڕەخساندنی هەلومەرج و مافی سەرەکیی ژنان لە هەموو بوارەکانی ژیاندا، لە دەوڵەت و حوکمڕانیدا، لە کۆمەڵگا و کولتووردا و هەروەها لە سنووری تایبەتیشدا. بە شێوەیەک کە ماف و ئازادیی و بەشداریی ژنان لە هەموو کایەکاندا بە شێوەیەکی یەکسان و دادپەروەر، دابەش بکرێت. خەباتی ژنان وەک هەر بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دیکە دەکرێت وەک پێکەوە کارکردن و مامەڵەکردنێکی کۆمەڵایەتی بناسێنرێت، کە دەیەوێت بەو ئاراستەیەدا بڕوات بەشداریی لە گەشەی کۆمەڵگادا بکات. بە تایبەتیش خەباتی ژنان هەوڵدەدات کۆتایی بە پەیوەندییە ڕەگەزییەکان (جێندەرییەکان)، نادادپەروەریی و نایەکسانییە کۆمەڵایەتییەکان بهێنێت. ئەگەرچی لە زۆرینەی کات لە کاتی پێناسەکردنی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکانی ژنانەوە چەمکی فێمینیزم بە کار دەهێنرێت، بەڵام فێمینیزم هێشتا واتایەکی زیاتری هەیە. فێمینیزم وەک هەریەکێک لە تیۆریی و چەمکەکانی دیکەی وەک لیبڕالیزم، کۆنزێرڤاتیزم، مارکسیزم ….هتد ئاماژە بە ڕێباز و تیۆرییەکی سیاسی دەکات، کە چەقی تیۆرییەکە چەند لایەنێکی دیاریکراوی کۆمەڵگا بەرجەستە ناکات، بەڵکو دەڕوانێتە تەواوی پەیوەندییەکانی کۆمەڵگا.

بۆچی فێمینیزم؟

بزووتنەوە سەرەتاییەکانی ڕزگاریی ژنان وەک لە مێژوودا نووسراوەتەوە، بزووتنەوەی ژنانی بۆرژوازی بووە، چونکە داواکارییەکانیان لەو ئیمتیازانەدا کۆببوویەوە کە پیاوانی چینی بۆرژوازی توانا و مافی بەدەستهێنانیان هەبوو، بەڵام ژنانی بۆرژوازی ڕێگرییان لێ دەکرا، ئەمەش لەبەر ئەو نۆڕم و بەها و داوکارییە پیاوسالارییانەی لە کۆمەڵگاکاندا هەبوون. داواکاریی مافی هەڵبژاردن، مافی خوێندن و مافی بەشداری لە سەروەت و سامان و میرات سەرەکیترین داواکارییەکانی ئەو بزووتنەوانە بوون. ڤیرجینا وۆلف کە بەبێ سڵەمینەوە نازناوی فێمینیست هەڵدەگرێت و هەوڵ بۆ مافی هەڵبژاردن دەدات و ئاماژە بەوە دەکات، کە چەوساندنەوەی ژنان لە پێکهاتەی دابەشکردنی کار و هەلومەرجی نایەکسان بۆ گەیشتن بە پارە و خوێندن دایە. گۆڕینی ئەو هەلومەرجە کۆمەڵایەتی و ئابوورییانە ئامانجی سەرەکیی ئەو بزووتنەوانە بووە، کە ژنانیش بتوانن وەک بکەرێک بەشێک بن لە پڕۆسە کۆمەڵایەتیی و سیاسییەکاندا. وەکچۆن وۆڵف لە تێکستی “سەما بۆ خاوەندارێتی”دا بە ڕوونی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە و دەڵێت: «ئێمە پێویستیمان بە کۆمەڵگایەکی سەرمایەدار نییە، کۆمەڵگایەکی دیکەمان دەوێت، کە تێیدا ژنان بەر لە هەر شتێک زمانی خۆیان، میتۆدەکانی خۆیان، پەروەردە و فێربوونی خۆیان بدۆزنەوە. ئەمەش پەیوەست نییە بە یەکسانکردنەوەوە (یەکسانکردنی ژن بە پیاو)، چونکە پیاوێتی هیچ پێوەرێکی ئەرێنی نییە، بەڵکو پیاوێتی هەڵگری سەرمایەداری، جەنگ و خۆپەرستییە. ڕزگاری ژنان شتێکی دیکەیە، ئەڵتەرناتیڤێکی زیندووە و لێدەگەڕێت هەمووان تێیدا بگەشێنەوە»[2]. سەرەڕای گرنگیی ڕۆڵی بزووتنەوەی ژنانی بۆرژوازی وەک سەرەتایەکی دیار لە ناوهێنان و باسکردنی مافەکانی ژناندا، هێشتا ناتوانێت بە شێوەیەکی گشتی بۆ هەموو ژنان بدوێت، داواکارییەکان و تێگەیشتنیان لە دۆخی ژن تەنیا لەنێو چینی بۆرژوازییدا دەمێنێتەوە، هەر لەبەر ئەمەش بزووتنەوەی ژنانی بۆرژوازی دەکەوێتە بەر ڕەخنەی ژنانی سۆسیالیستی وەک ڕۆزا لوکسمبورگ، کە بزووتنەوەکە وەک کۆمیدیایەکی سادە وەسف دەکات، چونکە ئەو ژنانە کارکردێکی ئابووریی سەربەخۆیی خۆیان لە کۆمەڵگادا ناوێت و ناتوانن لەدەرەوەی داهاتی پیاوەکانیانەوە وێنای مافی سیاسیی خۆیان بکەن، ژنانی بۆرژوازی نایانەوێت خۆیان بێبەری بکەن لە بەرهەمەکانی چینایەتیی و چەساندەوە، بۆیە مافی سیاسی دەبێت ئەوکاتە داوا بکرێت و ئەو کەسە دەبێت داوای بکات، کە خۆی تاکێکی چالاکی نێو کۆمەڵگا بێت[3]، چونکە لوکسمبورگ سەرکەوتنی مافی هەڵبژاردنی ژنان لەگەڵ خەباتی چینایەتیدا وەک خەباتێکی بەیەکەوە گرێدراو دەبینێت. بە هەمان شێوەش کلارا تسەتکین وەک سۆسیالیستێک و فێمینیستێک، کە باوەڕی تەواوی بە ڕزگاریی ژنان بە گشتی هەیە، ئەم بزووتنەوە بۆرژوازییە لە بزووتنەوەیەکی ژنان بۆ گرووپ و نوخبە و ئیلیتێک دەگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەکی ژنانی پرۆلیتاری ئەنتەرناسیۆنال، کە نە سنوور، نە نەتەوە و نە هیچ بەربەستێکی دیکە بناسێت و خەباتێکی یونیڤێرسال بێت. لوکسمبورگ هەڵوێستی خۆی سەبارەت بە دۆخی ژنان و ستەمکردن لە ژنان بە شێوەیەکی گشتی دەردەبڕێت:

«شوێنی کارکردن لەسەر داهاتوو پێویستی بە دەستی زۆر و هەناسەی قوڵ هەیە. دنیای پڕ لە گلەیی و گازەندەکانی ژنان چاوەڕێی ڕزگاری دەکات. لێرە ژنە جوتیارێک بە دەست سەختی و قورسایی ژیان دەناڵێنێت و خەریکە گیان لە دەست دەدات. لەوێ لە ئەڵمانیا-ئەفریقا ژنانی هێرێرۆ لە بیابانە پەتییەکاندا ئێسکەکانیان دەسوێتەوە و بەهۆی سەربازە ئەڵمانییەکانەوە مەرگێکی تۆقێنەر بە برسێتی و تینوێتی ئەزموون دەکەن. لە هەر لایەکی ئۆقیانوسەکانەوە لە بەرزارییەکانی پوتومایۆ هاوار و قیژەی ژنانی ئیندیانی لەنێو زەوییە کشتوکاڵییەکانی سەرمایەدارە نێونەتەوەییەکان. ژنانی پرۆلیتاری، هەژارترینی هەژاران، بێمافترینی بێمافەکان، پەلە بکەن بۆ خەباتی ڕزگاریی ڕەگەزی ژن و ڕەگەزی مرۆڤ لە دەستی دەسەڵاتی سەرمایەی زەبەلاح»[4]. لەم نووسینەیدا ڕۆزا لوکسمبورگ ئەوەمان بە ڕوونی پیشان دەدات، کە خەباتی ژنان دەبێت خەباتێک بێت دژی چینایەتی، کۆڵۆنیالیزم و سەرمایەداری، ئینجا دەکرێت سەبارەت بە ڕزگارییەکی واقیعی ژنان قسە بکردێت. ئەم شێوە لە خەباتی ژنانە بە ئاشکرا دەبێت مەترسییەک بۆ سیستەمە چەوسێنرەوەکان (هەم سەرمایەداری و هەم پیاوسالاری) چونکە بە میکانیزمێک کار دەکات کە جیاکاریی و نایەکسانییەکان نەک لە سنوورێکی دیاریکراودا، بەڵکو بە شێوەیەکی فراوان و جیهانی کەم بکاتەوە، بەو واتایەی کاتێک لە دژی چەوساندنەوەی ژنان لە ئەوروپادا دەوەستێتەوە، بە هەمان شێوەش دژی چەوساندنەوەی ژنانی وڵاتانی کۆلۆنیکراویش دەوەستێتەوە. کەواتە بۆ ئەوەی بەر بەو مەترسییە بگرتڕێت دەبینین دوو قۆناغی جیاواز بۆ هێرشکردنە سەر ژنانی ئازادیخوازی سۆسیالیستی لە مێژوودا بەدی دەکرێت، ئەویش لە سەرەتای سەرهەڵدانی بزووتنەوە پرۆلیتارییەکاندا، جوڵانەوەیەک و ئاراستەیەکی دیکەی سیاسی دروست دەبێت، کە هەموو هەوڵێک دەدات بۆ دژایەتیکردنی داواکارییەکانی ژنانی پرۆلیتار (کە داوای کاری یەکسان و مافی سیاسیی، کۆمەڵایەتیی و ئابووریی یەکسانیان دەکرد) و هەوڵ دەدات لەو ڕێگەیەوە وا نیشان بدات کە هەبوونی مافی ژنان لێسەندنەوەی مافەکانی پیاوانە، بەو واتایەی لێسەندنەوەی دەسەڵات لە پیاوانەوە بۆ ژنان. بەم هۆکارەش کۆمەڵێک پارتی سیاسیی و جوڵانەوەی کۆنزێرڤاتیڤ دەست دەکەنەوە بە زەقکردنەوەی ڕۆڵی ژنان و ژنانەبوونیان لە کۆمەڵگادا، لە ڕێگەی دروشم و پڕوپاگەندەی سیاسییەوە، بەوەی کە جێگەی ژنان لە ماڵەوە و خزمەتکردنە و پیاوان شوێنیان لە سیاسەتدایە. هەر ئەمەش زەمینەسازی زیاتر دەکات بۆ هاتنە دەسەڵاتی فاشیزم و پارتە کۆنەخواز و ڕاسیستەکانی وەک نازیزم لە ئەڵمانیا و فاشیزم لە ئیتاڵیا. دووەمین قۆناغ لەدوای جەنگی جیهانیی دووەم و کەوتنی فاشیزمەوە دەست پێ دەکات، چونکە لەو کاتەدا یەکێتیی سۆڤێت وەک بەرەیەکی دژی ناسیۆنال-فاشیزم لە بەرامبەر بەرەی ئیمپریالیستیی ئەمریکادا دەوەستێتەوە. لە ئەنجامی کێشمەکێشمی نێوان ئەمریکا و سۆڤێتدا و دواتر ڕووخانی بلۆکی سۆڤێت، سیاسەتی لیبڕاڵەکان لە ئەوروپادا گەشە دەکات، بەمەش لەنێو پرسی ژنانیشدا ئەم سیاسەتە ڕەنگ دەداتەوە، بەوەی کە بەرەیەکی دژایەتیکردنی ژنانی سۆسیالیست دروست دەبێت، بە ڕابەرایەتی کردنی ئالیس شڤارتسە (کە لە ئێستادا یەکێکە لە ڕابەرانی ژنانی فێمینیست لەناو پارتە ڕاستڕەو و نیۆنازییەکاندا)، کە دژی هەر پرەنسیپێک دەوەستێتەوە ژنانی وەک کلارا تسەتکین، لوویس میشێل، ڕۆزا لوکسمبورگ، …هتد خەباتییان بۆ کردووە، بەمەش دووبارە خەباتی ژنان و فێمینیزم پێناسەیەکی دیکە وەردەگرێتەوە و بەپێی تیۆرییە (نیو)لیبڕاڵییەکان پرسی ژن دەخوێندرێتەوە. ئەم دوو قۆناغە (کە ئێستا خۆمان لەنێو قۆناغی دووەمدا دەبینینەوە) گرنگییەکی زۆریان هەیە بۆ تێگەیشتن لە پرسی ژن و سەرهەڵدانی بەرە جیاوازەکان لەنێو خودی تیۆرە فێمینیستەکاندا.

ئاراستە و ڕوانگەکانی فێمینیزم:

فێمینیزم وەک ڕێبازێکی سیاسی، خاوەنی چەندین تیۆری و ئاراستەی فیکریی جیاوازە، بەڵام من لێرەدا دەمەوێت ناوی چەند ئاراستەیەک بهێنم و شێوازی هەڵسەنگاندنەکانیان بۆ دۆخی ژن دیاری بکەم. بۆ ئەوەی لە دەرئەنجامدا بتوانین پرسی ژن بە شێوەیەکی گشتگیر و چەوساندنەوەی ژن لە چەندین لایەنی جیاوازەوە دەرک بکەین. بەپێی نەریتی فێمینیزمی فێمینۆلۆژیست، کە لەلایەن سیمۆن دو بۆڤوارەوە دامەزراوە، بوونی ژن پەیوەستە بە ژنانەییکردنی ژن لە بەرامبەر پیاودا. پیاو هەموو سیفەتێکی چالاکبوون و بەهێزبوونی دەخرێتە پاڵ و ژن لە ڕێگەی باڵادەستیی پیاوێتییەوە لە کۆمەڵگادا بەهۆی جەستەیەوە دەکرێت بە ئۆبیێکتێک (بە بابەتێک). لێرەدا کێشە و نایەکسانییەکان لە پەیوەندیی سوبیێکت و ئۆبیێکتدا (بکەر و بابەت) دەخوێندرێتەوە، کە پیاو وەک سوبیێکتێک لە کۆمەڵگادا ئاماژەی پێ دەکرێت و ژنان وەک ئۆبیێکتێک و وەک ئەوی دیکە. ئەمەش بەرەو دەرئەنجامی باڵادەستی، ژێردەستەیی و چەوساندنەوە لەنێوان ڕەگەزەکان (جێندەرەکان)دا دەڕوات. بۆڤوار لە کتێبی «ڕەگەزی دووەم»دا بە چڕی باس لەو ڕۆڵە جێندەرییانە دەکات کە چۆن جەستەی ژن لە ڕێگەی چاودێریی کۆمەڵایەتییەوە ئستیغلال دەکرێت. بوڤوار لە ڕوانگەی ئەزموونەکانی خۆی وەک ژنێک کە دەیەوێت لەو دۆخی بە ئۆبیێکتبوونە بڕواتە دەرەوە، شەرحی دۆخی ژن و ستەمکردن لە ژن لە ڕووی سوبیێکت و ئۆبیێکتەوە دەخوێنێتەوە. بەپێی بۆڤوار ئەم بە ئۆبیێکتبوونەش بووەتە ئامرازێک بۆ زەوتکردنی ئازادی ژن و نەبوونی بڕیاردانی ژن. لەگەڵ ئەوەشدا بۆڤوار پێی وایە کە ژنان تا ئەندازەیەک ڕۆڵیان لەم بە ئۆبیێکتبوونەدا هەیە، کە ببنە ئەوی دیکە، بەوەی هەوڵنادەن دژی ئەو بوونە بووەستنەوە کە خراوەتە پاڵییان، لە هەمان کاتیشدا ژنان ناچار دەکرێن ئەو دۆخی ئەوی دیکەبوونە قبوڵ بکەن، هەر ئەمەش دەبێتە هۆکاری دووبارە بەرهەمهێنانەوەی پەیوەندییەکانی دەسەڵات و ستەمکردن و چەوسانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا دۆخی ژن لەنێو ئەم ئۆبیێکتبوونەدا بەپێی شیکارییە نوێیەکانی تیۆرییەکانی ئیمپاوەرمێنت (بەهێزبوون) دوو شێوە بوون بەخۆیەوە دەبینێت، یەکەمیان ژنان هەوڵدەدەن لەو دۆخی بە ئۆبیێکتبوونە بچنە دەرەوە و ببنە سوبیێکتی سەربەخۆ، دووەمیشییان زۆرتر بەرگریکارانی فێمینیستی لیبڕال جەخت دەکەنە سەر قبوڵکردنی ئەو ئۆبیێکتبوونە و لە خوددا هەڵگرتنی ئەو ئۆبیێکتبوونە وەک ئامرازێک بۆ بەگژداچوونەوەی نایەکسانییە جێندەرییەکان لە کۆمەڵگا پیاوسالارییەکان، کە تێیدا پیاو هەموو شتێکە و ژن تەنیا ئەوی دیکەیە. بۆیە زۆر کات لە هەندێک لە مشتومڕە فێمینیستییەکاندا ئاماژە بەوە دەکرێت، کە ژنان بەوەی کە گرنگی بە جەستە، لەش و لار و جوانیی خۆیان دەدەن، ئەکتێکی فێمینیستییە و بەوە ژن هێز و توانای تایبەتی خۆی لە بەرامبەر پیاواندا نیشان دەدات و ئەمەش دەکرێت ڕێگەیەکی ڕزگاریی ژن بێت. بە پێچەوانەوە نەریتی فێمینیزمی لیبڕاڵ هێز وەک سەرچاوەیەکی کۆمەڵایەتیی ئەرێنی دەبینێت، کە لە واقیعییەتدا بە یەکسانی دابەش نەکراوە، کە ژنانیش بە هەمان شێوەی پیاوان هێز و دەسەڵات بەدەست بهێنن. بەو واتایەی ئەگەر ژنانیش بتوانن پلە و پێگەیەکیان بۆ چەساندنەوەی ئەوی دیکە پێبدرێت، ئەوا یەکسانیی جێندەری بەدیدێت.

لە لایەکی دیکەشەوە بەپێی فێمینیزمی ڕادیکاڵ جیاوازییە جێندەرییەکان بەرهەمی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانن، کە هێز و دەسەڵاتێکی دوالیزمی لەسەر بنەمای «باڵادەستیی و ژێردەستەیی» (Dominanz und Subordination) بونیاد دەنێت، بوونی ئەم دوالیزمە وای کردووە پیاوان ڕۆڵی باڵادەست و ژنانیش ژێردەست بگێڕن. ئەم فێمینیزمە زیاتر پشت دەبەستێت بە دیالێکتیکی ئاغا و کۆیلە، کە شولامیت فایەرستۆن بەرگریکاری سەرسەختی ئەم چەشنە فێمینیزمە بووە لە ساڵانی حەفتا و هەشتاکاندا. فایەرستۆن پەیوەندیییە جێندەرییەکان وەک پەیوەندییەکی دیالێکتیکی دەبینێت. لەمەشەوە ئاشنا دەبین بە شێوازێکی دیکە بۆ بەرەنگاربوونەوە بەرامبەر بە چەوساندنەوە و باڵادەستیی پیاو بەسەر ژندا. هۆکاری سەرەکی ئەم باڵادەستییەش دەگەڕێتەوە بۆ بنەمایەکی ئابووریی، بەهۆی خاوەندارێتیی تایبەت و سەرمایەوە پەیوەندیی و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان ئەم دیالێکتیکە بەدیدێت، کە تیۆرییە مارکسیستییەکان بە ڕوونی ئەم پڕۆسەیە شیکار دەکەن، بەڵام لەبەر ئەوەی زۆرێک پێیانوایە شیکاریی سەرمایەداریی مارکسیستی زیاتر دەچێتە میانەی دژیەکییەکانی کار و سەرمایەوە، کار لەسەر ئەو کاتێگۆرییانە دەکات کە بەزەقیی وەک کاتێگۆری جێندەریی نەناسێنراون، بۆیە فێمینیستی مارکسیستی یاخود سۆسیالیستی هەوڵ دەدات زیاتر ئەو کاتێگۆرییانە لە ڕوانگەیەکی جێندەرییەوە لە پەیوەندیدا بە مەسەلەکانی چینایەتییەوە بخوێنێتەوە.

بێجگە لەمەش فێمینیستانێکی دیکە زەروورییەتی ئاراستەیەکی دیکەی فێمینیستی بەدەردەخەن، بۆ ناساندنی فۆڕمەکانی دیکەی ستەم و چەساندنەوە، بەدیاریکراویش ئەو چەوساندنەوانەی کە ژنانی سپیپێست ئەزموونی ناکەن و لەتێڕوانینەکانیان بۆ فێمینیزم ڕەنگ ناداتەوە، ئەم فێمینیستەش فێمینیستی ئینتەرسێکشنالیتیی و فێمینیستی ڕەشپێستە. ئامانجی ئەم فێمینیزمە زۆرتر دۆزینەوەی هێڵە بەیەکداچووەکانی نێوان نایەکسانیی جێندەریی، نایەکسانیی ئابووریی (چینایەتیی) و نایەکسانیی ئێتنیکیی. بۆیە ئەم فێمینیزمە چەوساندنەوەی ژنان و گروپە پەراوێزخراوەکان تەنیا لە چەوساندنەوەی جیاوازیی جێندەریی نێوان ژن و پیاودا نابینێتەوە، بەڵکو بەشداریی لایەنەکانی دیکەش لەو چەوساندنەوەیەدا دەدۆزێتەوە و بۆیە فێمینیزمی ئینتەرسێکشنالیتی چوارچێوەیەکی فراوانترە بۆ شیکاریی پەیوەندییەکانی دەسەڵات لەنێوان سێکسیزم و ڕاسیزم و چینایەتییدا. ئەم فێمینیزمەش لە لایەن ژنانی ڕەشپێستەوە بەرگری لێ دەکرێت و هۆکاری سەرهەڵدانی ئەم ڕوانگە فێمینیستییەش دەگەڕێتەوە بۆ ناکامڵی فێمینیستی سپیپێست بە دیاریکراوی فێمینیستی ئەوروپی، کە نایەکسانیی ستەمەکان لە تەنیا لە پەیوەندیی نێوان ژن و پیاودا بەرتەسک دەکەنەوە و ئاماژە بە کێشە بونیادییەکان ناکەن، کێشەکان بەپێی ئیمتیازەکانی خۆیان دەخوێننەوە. بۆیە فێمینیستان و چالاکوانانی ڕەشپێستی وەک کیمبەرلی کرێنشاو (کە دامەزرێنەری چەمکی ئینتەرسێکشنالیتییە)، بێڵ هوکس، ئەنجێلا دەیڤس،…هتد فێمینیستی ڕەشپپێستییان وەک تێۆرییەکی جیاواز لە فێمینیستی خۆرئاوایی دامەزراند. بە هەمان شێوەش فێمینیستی ئینتەرسێکشنالیتی هەوڵدەدات پەیوەندیی و لایەنە لێکدابڕێنراوەکانی نێوان چین، ڕەگەز(جێندەر) و ڕەگەز (ئێتنیک) بڕوانێت و خاڵە هاوبەش و جیاوازەکان بدۆزێتەوە.

ڕەخنەی فێمینیستی بۆ سەرمایەداری و پیاوسالاری:

لێرەدا دەمەوێت بە پشتبەستن بەم دوو فێمینیزمە (فێمینیزمی ئینتەرسێکشنالیتی و سۆسیالیستی) ڕەخنەی فێمینیستی بۆ سیستەمی سەرمایەداری باس بکەم. لە تیۆرییە مارکسییەکاندا ژنان تەنیا ناچنە ناو چوارچێوەی ڕەگەزەوە، بەڵکو لەگەڵ کاتێگۆرییەکانی دیکەدا بەشێکن لە «سوپای زەخیرەکراوی کاری پیشەسازیی» (industriellenReservearmee)[5] و بۆ ئەو سیستەمە تەنیا «ئامرازێکی بەرهەمهێنانن»[6]. ئەم تیۆرییە فێمینیستییانە دەرفەتی ئەوەمان بۆ دەڕەخسێنن پەیوەندییە جێندەرییەکان و پەیوەندییەکانی چەوساندنەوە لە چەندین لایەن و هۆکاری جیاوازەوە ببینین و هەروەها سیستەمی سەرمایەدارییش لە کۆنتێکستی بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتییدا بخەینە بەر باس. بێل هوکس لە ڕەخنەی بەرامبەر فێمینیستی سپی پێستدا دەڵێت: زۆرێک لە فێمینیستەکانی ئەمڕۆ تەنیا جیاوازییە جێندەرییەکان بە هۆکاری سەرەکی قەیرانەکان دەبینن[7]، لەبەر ئەوە پێویستە دووبارە جەخت لەسەر ئەوە بکرێتەوە کە نایەکسانییەکان تەنیا لە چوارچێوەیەکی نایەکسانیی نێوان ژن و پیاودا بەرتەسک ناکرێنەوە چونکە مرۆڤ تەنیا ڕەگەزەکەی نییە، بەڵکو ئەو دۆخە کۆمەڵایەتیی-ئابوورییە و ئێتنیکییەی تێی کەتووە، کاریگەری لەسەر نایەکسانیی و جیاکارییەکان دادەنێت و قوڵتریان دەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا کێشە سەرەکییەکەش پیاوان نین، دەتوانن ستەمکار بن، بەڵکو وەکچۆن بەشێک لە تیۆرییە فێمینیستییە لیبڕاڵەکان بانگەواز بۆ ئەوە دەکەن کە ژنانیش دەتوانن کرێکاران بچەوسێننەوە، ژنانیش دەتوانن ببن بە هەموو شتێک، بەو واتایەی هەرکە ژنانیش گەیشتن بە پێگەی سەروەری، دەتوانن هەرکەسێک کە بیانەوێت بکەن بە ژێردەستە، بەڵام ئامانجی سەرەکی لێرەدا تێکشکاندن و لەناوبردنی پەیوەندییەکانی دەسەڵات و سەروەربوون بەسەر ئەوی دیکەدایە، نەک شوێنگۆڕکێی جێندەریی یاخود ئیتنیکی. لەمەشەوە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ تێزەکەی فایەرستۆن، کە لایەنی بایۆلۆژیی ڕیشەی ئەم دوالیزمەیە[8]، ئەوا دەبینین کە چۆن لایەنەکانی دیکە فەرامۆش دەکرێن، کە لە ڕاستیدا کاریگەریی ڕاستەوخۆ لە بەرهەمهێنانەوەی نایەکسانییەکان بە دیاریکراوی نایەکسانییەکان لەسەر بنەمای جێندەریی بەجێدەهێڵن. ئەمەش بەو دەرئەنجامەمان دەگەیەنێت، کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی پیاوانە بە واتای بە کۆتاگەیاندنی فۆڕمەکانی دیکەی چەوساندنەوە نییە[9]. چین، جێندەر و ئێتنیک بەیەکەوە پێکهاتەیەکی پراکتیکە کۆمەڵایەتییەکان پێکدەهێنن، ئیتر لەهەر شوێنێک دەربکەون. لەبەر ئەم هۆیە باوەڕم بەسێکوچکە و خاڵی یەکتربڕینی نێوان چین، جێندەر و ئێتنیک هەیە.

بۆ ئەوەی باشتر لەم پڕۆسە یەکتربڕە تێبگەین، پێویستە سەرمایەداری لە کۆنتێکستە مێژووییەکەیدا بخوێنینەوە و هەروەها ئەو میکانیزمانەی چەوساندنەوە و ستەمکردن لە ژنان کارا دەکەن. بەم شێوەیە دەکرێت کێشەی ژن و جیاکاریی و نایەکسانییەکان سەرەتا بناسرێتەوە و دواتر دەرفەت بۆ کەمکردنەوە و کۆتاییهێنان بەو نایەکسانییانە بدۆزرێتەوە. بۆ ئەم مەبەستەش چەمکی «کەڵەکەکردنی یەکەم»(ursprüngliche Akkumulation)[10]ی سەرمایە لای مارکس یارمەتیمان دەدات. کەڵەکەکردنی یەکەمی سەرمایە دەکرێت لە گۆڕانی پارەوە بۆ سەرمایە و لە سەرمایەوە بۆ زێدەبەها و لە زێدەبەهاوە دووبارە بۆ سەرمایە لێکبدرێتەوە. تیۆریزەکەری مارکسیستیی، سیلڤیا فەدیریچی هەمان چەمکی لە پەیوەندیدا بە سووتاندنی ژنە جادووگەرەکانەوە لە سەدەی ناوەڕاستدا خستووەتە بەرباس. لێرەدا چەمکی کەڵەکەکردن گرنگی خۆی دەبینێت، چونکە ئەم چەمکە پەیوەندیی و کاریگەرییەکانی فیودالیزم بۆ سەرهەڵدانی سەرمایەداری دەردەخات و هەلومەرجە مێژوویی و لۆژیکییەکەی ئەم سەرهەڵدانە دیاری دەکات، کە بە شێوەیەکی ڕیشەیی ئاماژەیەک و هەلڕەخساندنبوون بۆ دروستبوونی پەیوەندییە سەرمایەدارییەکان[11]. لە کاتێکدا ئابووریی فیودالیی بۆ چەندین سەدە لە قەیرانی کەڵەکەبووندا بوو، کۆمەڵێک پڕۆسەی شۆڕشی هەبوون دژ بەو سیستەمە ئابوورییە، کە زۆرینەیان لە لایەن ژنان و بزووتنەوە کۆلێکتیڤییەکانەوە بەڕێوە دەبرا. لە سەردەمی ڕاوکردنی ژنەجادووگەراندا دەوڵەت و کڵێساکان ئەو ژنانانەیان وەک جادووگەر لە قەڵەم دا ، کە بە تەنیا دەژیانیان و سەربەخۆ بوون یان هەژار بوون، یان ئەوەی کە زانینێکی تایبەتییان هەبوو، وەک مامانی یان چارەسەرکەر بوون لە ڕێگەی دەرمان و ڕووەکی سرووشتییەوە. بۆ ئەمەش پێویست بوو دۆخێکی بێ متمانەیی بەرامبەر بەو ژنانانە بخوڵقێنن. لەپشت ئەمانەشەوە باکگراوندێکی حەزی ئابووریی هەیە. لەو سەردەمەدا سەرەتای سەرهەڵدانی سەرمایەداری بوو، کەم کەم دەستکراوە بە بەتایبەتییکردنی زەوی و زارەکان و تێپەڕاندنی سەردەمی دەرەبەگایەتی (فیودالی) بۆ سەرمایەداری. لەسەرووی ئەمانەشەوە ئەو ژنانەی کە لەو شوێنانەدا ژیاون لە ڕێی کشتوکاڵ و زەوییەکانیانەوە پێداویستییە سەرەتاییەکانی خۆیانیان پڕکردۆتەوە و تەرخان کردووە. هەر ئەمەش ئەکتێکی بەرەنگاریی و نەهاتنە ژێرڕکێفی سەرمایەداری بووە، ئەم ژنانە دژی بەتایبەتیکردن وەستابوونەوە، بۆیە پێویست بووە ئەم بەرەنگارییە لەناو ببردرێت. بۆ ئەوەی ئەو پڕۆسە شۆڕشگێڕییە بە خاک بسپێرن، هەوڵ دراوە کاری ژنان، زانین و توانای ژنان، سێکسوالیتەی ژنان بێبەها بکرێت، بەوەی بەر لە گەشەسەندنی سەرمایەداری  دەستکراوە بە فراوانکردنی ڕاوکردن و سووتاندنی ژنە جادووگەران و باڵکشانی کۆلۆنیالیزم بۆ تەواوی جیهان. بۆ ئەمجامدانی ئەم پڕۆسەیەش پێویست بووە کە جەستە بگۆڕدرێت بۆ مەکینەی کار و شوێن پێدانی ژنان بەپێی داواکارییەکانی بەرهەمهێننانی هێزی کار. لەسەرووی ئەمانەشەوە پێویست بووە لە هێز و توانای ژنان بدرێت. بۆ ئەمەش هەم لە ئەوروپا و هەم لە ئەمریکا لە ڕێگەی لەناوبردن و سووتاندنی «جادووگەران» (کە لە ڕاستیدا مەبەست لە ژنان بووە) هەوڵدراوە بەو ئامانجە بگەن[12]. بەپێی فەدیریچی کەڵەکەکردن تەنیا تەرکیزی نەخستۆتە سەر سەرمایە، بە شیوەیەک تەنیا سەرمایە یەک لەدوای یەک کەڵەکە بکرێت، بەڵکو زیاتریش لەوە کەڵەکەبوون تەرکیز دەخاتەسەر جیاوازیی و لێکجیاکردنەوە لەنێو چینی کرێکاراندا، بە شێوەیەک قوچەکێتیی نەک تەنیا لە ڕووی جێندەرەکانەوە بەڵکو ئێتنیک و تەمەنیشەوە بووەتە بەشێکی ڕیشەیی چینایەتیی و لەدەرئەنجامی ئەوەشەوە دروستبوونی  پرۆلیتاریای مۆدێرن[13]. هەر لەبەر ئەمەش جیاکاریی و قوچەکێتی ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینن لە جێگیرکردنێکی ئایدۆلۆژیا و سیاسی بۆ پێکهاتەکانی سەرمایەداری.

سەرهەڵدانی سەرمایەداری هیچ پەیوەندییەکی بە ڕزگاریی ژنانەوە نییە و تەنیا سیستەمەکە پێویستی بە هەبوونی دەستی کاری کەم بەها و بێ کرێیە، لە ڕێگەی ئەو جیاکارییە جێندەریی و دابەشکردنی کارەوە توانیویەتی کاری ژنان وەک ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوە و ڕاگرتنی کۆمەڵگا، لە هەمان کاتیشدا بە کەمترین تێچوو ڕێکبخات.

لەگەڵ سەرهەڵدانی سەرمایەداریدا فۆڕمی ژیان و کارکردن دەگۆڕدرێت بۆ سیستەمی کاری کڕێ، کە ژنانیش وەک هێزی کار لەو پڕۆسەیەدا بەشدار دەبن. زۆرێک لایان وایە سەرمایەداریی دەرفەتی یەکسان بۆ ژن و پیاو بۆ کارکردن ڕەخساندووە و چیتر ژنان ناچارنین لە ماڵەوە کار بکەن، بەڵکو ئەوانیش وەک پیاوان بەشدارن لەنێو سیستەمی کاری کرێدا. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی لەنێو کاری کرێدا جیاکاریی جێندەری و دابەشکردنی کار لەسەر بنەمای جێندەری لایەنێکی سەرەکی ئەم سیستەمەیە[14]. بۆیە دەکرێت ئەوە بگوترێت کە سەرهەڵدانی سەرمایەداری هیچ پەیوەندییەکی بە ڕزگاریی ژنانەوە نییە و تەنیا سیستەمەکە پێویستی بە هەبوونی دەستی کاری کەم بەها و بێ کرێیە، لە ڕێگەی ئەو جیاکارییە جێندەریی و دابەشکردنی کارەوە توانیویەتی کاری ژنان وەک ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوە و ڕاگرتنی کۆمەڵگا، لە هەمان کاتیشدا بە کەمترین تێچوو ڕێکبخات. سەرەڕای ئەمانەش نیگای فێمینیستی کاری چاودێری و ئاگالێبوون وەک گرنگترین و سەرەکیترین لایەنی کۆمەڵگا و هەتا سیستەمیش دەبینێت، کە سییستەمەکە خۆی بەهۆی میکانیزمەکانی بۆ هەڵکشانی ئابووری و زێدەبەهاوە ئەم لایەنە گرنگە لەبەرچاو ناگرێت. ئەم فەرامۆشکردن و نادیدەگرتنەی ئەو کارانەی کە زۆرینەی کات ژنانەیی دەکرێن لە ڕاستیدا وێرانکردنی کۆڵەکە بنچینەییەکانی ئەو سیستەمەیە. بۆیە هەروەک مارکس دەڵێت: سەرمایەداریی بەرەو خاڵی بەرەو پێشچوونی خۆی ناڕوات، بەڵکو خاڵی چوونەدەرەوە و کۆتایی ئەو سیستەمە[15]، چونکە ئابووریی سەرمایەداری سەرچاوە بنچینەییەکانی خۆی وەک سەرچاوەکانی سروشت و هێزی مرۆڤ وێران دەکات، بەهۆی چەوساندنەوەی بەردەوام، کە لەڕاستیدا ئەم سەرچاوانە زەروورییەتیان هەیە بۆ مانەوەو بەرهەمهێنانەوەی پڕۆسەکانی ئەو سیستەمە[16].

هەر قەیرانێک گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، بەپێی ئەزموونە مێژووییەکانەوە دەکرێت ئەو ڕاستییە بسەلمێنرێت. قەیرانی ئابووریی فیودالیزم ئەو هەلەی بۆ گۆڕانکاریی خوڵقاند، کە کۆمەڵگاکانی سەرتاپا سەرەوژێرکرد و سیستەمێکی دیکەی بوونیادنا، ئەویش سەرمایەداریی و کاری کرێ بوو. قەیرانی دارایی ٢٠٠٨ تا ٢٠٠٩ بۆ تەواوی سیستەمە ئابووریی و بانکییەکان زەرەرێکی بێشوماری خەمڵاند، ئەمەش وای کرد کە سیاسەتی نیوڵیبڕالیزمی جیهانی زیاتر تەرکیز بخاتە سەر لایەنە ئابوورییەکان. ئەو شتانەی کە دەبوو ڕزگار بکرێن لەو قەیرانەدا بانکەکان و کۆمپانیا زەبەلاحەکان بوون. لە دوای ئەم قۆناغەوە سیاسەتی نیولیبڕاڵیی جیهانی کۆمەڵێک هەلی کاری دیکەی ڕەخساند، بۆئەوەی پێش بە دەرکەوتە و پێشهاتەکانی قەیرانێکی دیکەی لە چەشنی ئەو قەیرانە داراییە بگرێت. بەرزبوونەوەی ڕێژەی شوێنی کار دەرفەتی ئەوەی ڕەخساند کە دەروویەکی دیکە بۆ پەروەردە، سیاسەت، میدیاکان، بازاڕەکان…هتد. بە ڕووی ژنانیش بکرێتەوە[17]. ئەمەش دەمانخاتە بەردەم پرسیارێکی ستراتیژی، ئایا دەکرێت هیوامان بە قەیرانەکان هەبێت بۆ دووبارە ڕێکخستنەوە و سەرلەنوێ فۆڕمپێدانەوەی کۆمەڵگاکان، کە لەوەوە بکرێت گۆڕانکاری بەسەر نایەکسانیی و جیاکارییەکاندا بهێنرێت؟ یان ئەوەی ئەو هەلومەرجانە بخەینە ژێر پرسیارەوە کە تێیاندا قەیران دروست دەبێت؟

وەک ڕوانگەیەکی جێندەری کە یەکسانییەکان لە ڕوویەکی چەندێتییەوە ببینێت، دەکرێت ئەم قۆناغە وەک قۆناغی «وەرچەرخانی مەزن» ببینرێت، بەو واتایەی کە تێکەڵاوبوونێکی کۆمەڵایەتیی و ئابووریی ڕوویداوە کە بەرەو فۆڕمگۆڕینێکی جیهانی چووە[18]. بەڵام ئەگەر ئەم گۆڕانکاریی و پڕۆسەیە لە ڕوانگەیەکەی چۆنیەتی و ئینتەرسێکشنالیتییەوە سەیر بکرێت، چەند وێنایەکی سەیر لە نۆرمە جێندەرییەکان و ستێریۆتایپەکان هەم  لە گوتار و پراکسیسی گشتی و تایبەتیدا سەبارەت بە  “ژنانەییبوون” و «پیاوانەییبوون» بەدی دەکرێت. لەگەڵ ئەمانەشدا دیاردەیەکی دیکەی جیهانی لە هەڵکشاندایە، ئەویش بەرپرسیارێتیی و خەمی خود، کە هەموو ئەرکە بەرهەمێنەرە کۆمەڵایەتییەکان دەخرێتە ئەستۆی تاک. ئەو دروشمانەی دەیانگووت: «جەستەم هی خۆمە» و ئەو داواکارییانەی دەیانگووت جەستە وەک ڕەهەندێکی تایبەتیی و خودی کە هیچ پەیوەندی بە کۆمەڵگاوە نییە، مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، ڕێخۆشکەرییەک بوون بۆ سیاسەتی نیولیبڕالیزم، کە بتوانێت ئەم دروشم و داواکارییانە بۆ مەبەستی خۆی، کە کەمی تێچوو و پێنەدانی کرێ بە کارەکانی چاودێریی و ئاگالێبوونە، سوودی لێ ببینێت. لەگەڵ ئەمانەشدا پیویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە کارەکانی چاودێریی و ئاگالێبوون خۆیان لە خۆیاندا ستەمگەری نیین، بەڵکو چەوسێنەرییەکەیان پەیوەندیی بە قوچەکێتی (هیرارکی) و پلەبەندیی ئەو کارانەوە هەیە لەژێر ئەو کارانەی دیکەوە کە قازانجی زیاتر دەهێنێت بۆ سەرمایەداریی.

کێشە سەرەکییەکە لەوەدایە کە کارەکانی بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتی و خێزانی لە کۆمەڵگا بۆرژوازییەکاندا وەک کارێکی سۆزداری، کە بەشێکە لە پیشە و سروشتی ژن مۆڕکی لێ دەدرێت[19]، هەر بۆیەش کاری بەرهەمهێنانەوە بە واتای کاری ژنان دێت. کاری بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتی، کاری ناوماڵ و «کاری ژنان» دالا کۆستا[20] ماڵ وەک گێتۆیەک ناوزەند دەکات، بەوەی کە ڕۆڵی ژنانەیی و ژنی ماڵەوەبوون زیندانێکە بۆ شوناسێکی ژنانەیی. زیندانێک کە تێیدا هەم پیاوان و هەم ژنان لەبەرهەمهێنانەوەی پێکهاتە سەرمایەدارییەکان بەشدارن و دووبارە سوبیێکتێکی پڕ جیاوازیی ڕەگەزیی بەرهەم دەهێننەوە، بەوەش ڕەوایەتی زیاتر بە کاری بێکرێ (کاری ژنان) دەدرێت. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە بەرزبوونەوەی ڕێژەی ژنان لە بازاڕی سەرمایەداریدا هێشتا بە واتای گۆڕانکاری بەرەو یەکسانی نایەت. ئەگەر لە دۆخی قەیراناویی پەتای کۆڕۆنا بڕوانین، دەبینین لە زۆرینەی وڵاتاندا، ئەوە ژنان بوون کە کۆمەڵگایان لەسەر پێ ڕاگرتبوو و ڕاگرتووە، چونکە لە سەرەتای قەیرانەکەدا هەموو سێکتەرەکان وەستێنران، بێجگە لە سێکتەری تەندروستی و پەروەردە. لەم دوو سێکتەرەشدا ڕێژەی ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو دیارە و هەتا دەکرێت بڵێین ژنانن کە بە شێوەیەکی چالاکانە لەم بەشانەدا کار دەکەن. ئەمەش بەڵگەیە لەسەر گرنگی کارەکانی چاودێریی و ئاگالێبوون، کە هەتا بۆ سیستەمی سەرمایەداریش ڕۆڵێکی گرنگ لە مانەوە و نەکەوتنی دەبینن. لە کاتێکدا ئاراستەیەک زاڵە لەنێو بازاڕی سەرمایەداریدا، کە جیاوازییە ژنانەیی و پیاوانەییەکان زەقتر دەکاتەوە لە ژیانی تایبەتی و کار و سیاسەتدا، ئاراستەیەکی دیکەش هەیە کە هەندێک لە بوارەکانی کار بەژنانەیی دەکرێن، وەک کاری پەرستاری، چاودێریی تەندروستی، پەروەردەی منداڵان لە ماڵەوە و دایەنگاکان و هتد، لە هەمان کاتیشدا نادیدەگرتن و بێبایەخکردنی ئەو کارانە. چونکە هەرچی زیاتر کارێکی ژنانەیی بێت، بەهایەکی کەمتری پێ دەدرێت لە بازاڕی سەرمایداریدا[21]. جیاکاریی جێندەری بووەتە بەشێکی بنچینەیی سیستەمی کاری کرێ و کاری ماڵ، بۆیە لە دوایین دێڕدا ئەوە دووپات دەکەمەوە هەتا ئەو کاتەی دووبارە دابەشکردنەوەی کار و بەرپرسیارێتییەکان بۆ هەموو بوار و لایەنەکانی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتی، ئیکۆلۆژیی و ئابووریی ڕوونەدات و کاری جددی بۆ نەکرێت، کارێکی ئاسان نییە قەیران و نایەکسانییە کۆمەڵایەتییەکان تێبپەڕێنرێن.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە بانگەشە لیبڕالییەکان دۆزی ژن و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بە واقیعی بەرەو ڕزگاری ژن دەبەن، یاخود دەرفەت بۆ ئەوە دەڕەخسێت کە ژن بە وەهمی ئازادیی و بانگەشە لیبڕاڵییەکان بەرەو ئاراستەیەکی وا بەرن، کە ژنان خۆیان لەگەڵ پڕەنسیپەکانی سەرمایەداریی و پیاوسالاریی بگونجێنن و خۆیان خۆیان بەکاڵابوون و سێکسوالیزەکردنی جەستەیان هەڵبژێرن؟

وەکچۆن لیبڕاڵەکان باسی پێکەوەژیانی هەمەجۆر دەکەن و کۆمەڵگا مۆدێرنەکان وەک کۆمەڵگایەکی پلوڕالیستی دەچوێنن، کە دەرفەت و هەل بۆ هەموان دەڕەخسێت کە بەشداربن لە پڕۆسە کۆمەڵایەتیی و سیاسییەکاندا، هەر ئەم ئایدیای پلوڕالیزمە لە چوارچێوەی بانگەشەکردنەکان بۆ لیبڕالیزمدا هاتۆتە نێو کوردستانەوە، کە ئەمەش دەرفەتی بۆ ئەوە ڕەخساندووە هەمەجۆرییەکانی فێمینیزمیش لە کوردستان گەشە بکات. ئەم هەمە جۆرییەش دەکرێت لایەنی پۆزەتیڤ و نێگەتیڤ لەگەڵ خۆیدا بهێنێ. بەڵام پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە بانگەشە لیبڕالییەکان دۆزی ژن و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بە واقیعی بەرەو ڕزگاری ژن دەبەن، یاخود دەرفەت بۆ ئەوە دەڕەخسێت کە ژن بە وەهمی ئازادیی و بانگەشە لیبڕاڵییەکان بەرەو ئاراستەیەکی وا بەرن، کە ژنان خۆیان لەگەڵ پڕەنسیپەکانی سەرمایەداریی و پیاوسالاریی بگونجێنن و خۆیان خۆیان بەکاڵابوون و سێکسوالیزەکردنی جەستەیان هەڵبژێرن؟ بەدەربڕینێکی دیکە، ئایا لەگەڵ کرانەوەی هەرێمی کوردستان بەڕوی سیاسەتی ئابووریی نیولیبڕاڵیزمی لە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن، کام تێگەیشتن لەگەڵ پێوەرەکانی بازاڕی ئازاد و سیاسەتی نیولبڕاڵیزمدا هاتووەتە نێو کۆمەڵگای کوردی. هەروەها بۆچی ئاراستەیەکی دیاریکراوی فێمینیزم لە کوردستاندا گەشە دەکات و پشتیوانی دەکرێت لەلایەنی سیاسەتی لیبڕالیستییەوە؟

ترس لە فێمینیزم:

ناوهێنانی ئەکتێک بە ئەکتێکی فێمینیستی هێشتا ناکرێت بڕیار لەسەر ئەوە بدات کە فێمینیستییە یاخود نا، بەڵکو پەیوەندی بەوەوە هەیە کە چ ئامانجێک لەخۆیدا هەڵدەگرێت و چ شتێک وەک کێشەی سەرەکی دەبینێت، کە هەوڵدەدات کاری بۆ بکات و بەرەو باشتربوونی بەرێت. ئەرکی ڕێکخراوە مەدەنییەکان (NGO) بە گشتی ئەنجامدان و بەشدارییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتییە لەدەرەوەی هەر دەستتێوەردانێکی حکومەتی، ئەمەش بۆ توانای پارێزگاریکردن لە سەربەخۆیی و پرەنسیپەکانی ئەو ڕێکخراوە، کە لەسەری ڕێککەوتوون. بە هەمان شێوە ئەمە بۆ ڕێکخراوەکانی ژنانیش ڕاستە، چونکە زەروورییەتی بەرگریکردن لە ژنان بەرامبەر بەرکەوتنی ژنان بە توندوتیژیی و جیاکاریی و نایەکسانی سەری هەڵداوە. کەواتە ئەم هۆشیارییە دەبێت لە شوێنێکەوە سەرچاوەی گرتبێت، کە توانیبێتی هەست بەو جیاوازیی و چەوساندنەوانە بکات و هەڵیبسەنگێنێت، لەمەشەوە بیرۆکەی بەرگریکردن لە ژنان و مافەکانیان بۆ هاتبێت. ئەم هۆشیارییە دەکرێت وەک هۆشیارییەکی فێمینیستی دەرک بکرێت، هەتا ئەگەر بە ڕاستەوخۆیی خۆیان وەک فێمینیست پێناسە نەکەن. سەبارەت بەو ڕێکخراوانەش کە لە هەرێمی کوردستاندا چالاکانە کار دەکەن، تاکو ئێستا هەڵوێستێکی لەو شێوەیەم بەرچاو نەکەوتووە کە بتوانن بەبێ سڵەمینەوە خۆیان وەک فێمینیست پێناسە بکەن، بەڵام لە زۆرێک لەو کارانەی کە هەوڵیان بۆ داوە دەکرێت بخرێنە نێو کاتێگۆریی فێمینیزمەوە. لێرەدا ئەوەی جێی سەرنجە ترسە لە گووتنی فێمینیزم، ئەویش بەهۆی ئەو پێشبڕیار و ئەفسانانەی سەبارەت فێمینیستبوون لە کۆمەڵگا دژەژنەکان(میزۆگێن)دا برەوی پێ دەدرێت. ئەم دیاردەیەی دژەژنی و دژەفێمینیستییە لە چەندین سوچی کۆمەڵگادا خۆی مڵاسداوە و بە بەرگی جیاواز خۆی نمایش دەکات. ئەمەش دەکرێت گرنگترین هۆکاری سەرەکی بێت، کە ئەو ژنانەی ویستیان بۆ بەشداری لە گۆڕینی کۆمەڵگادا هەیە، بەڵام هۆشیارییەکی گەشەکردوویان سەبارەت بە پرسی ژن نییە، بکەونەوە نێو هەمان ئەو نەریتە باوانەی کۆمەڵگا، بەمەش نەتوانن لە دەرەوەی ئەو نەریتانە بیربکەنەوە. باشترین نموونە دەتوانێت ئەم ترسە بە باشی ڕوون بکاتەوە دروشمەکانی ڕێکخراوەکانی ژنانە لە ڕۆژی هەشتی مارسی ٢٠٢١، کە بۆ من بووە جێگەی سەرنج و هەڵوێستە لەسەرکردن. بەکارهێنانی هەندێک چەمک و هەندێک دەربڕین ئەو باکگراوندە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەی هەڵگرانی ئەو دروشمانە دەردەخات، بۆ گەیاندنی ئەو شتەی باوەڕیان پێی هەیە دەیانەوێت چ شتێک بگەیەنن. بۆ کاتی یادکردنەوەی ڕۆژی جیهانیی ژنان لە هەرێمی کوردستان بەشێکی زۆری ژنان و ژنانی نێو ڕێکخراوەکانی ژنان سەرەتا بە جلوبەرگی کوردییەوە و دواتر بە گۆڕینی وشەی ژن بۆ خانم ئەم ڕۆژەیان یادکردەوە لەگەڵیشیدا بەبێ ئەوەی ئاماژە بەوە بکەن، کە ئایا هیچ داواکارییەک و خواستێکیان هەبێت بۆ یادکردنەوەی ئەم ڕۆژە. ئەم ئەکتە دەرخەری ئەو کەمی هۆشیارییەیە لەنێو چالاکوانان و بەشدارانی بەشێک لەو ڕێکخراوانە، کە بەهۆی نەبوونی هۆشیاریان لەسەر پرسەکانی ژن ئاراستەی خەباتی ژنان بەرەو ئاراستەی پێچەوانەی ئەو ئامانجە دەبەنەوە کە ژنانی ڕزگاریخواز خەباتیان بۆ کردووە. لە لایەکی دیکەشەوە زاڵبوونی ئاراستەیەکی فیکریی دیکە ژنان بەرەو خانمبوون ناچار دەکاتەوە و خەسڵەتەکانی ژن وەک چارەنووسی ئەبەدیی و سروشتیی ژن پیشان دەدات و لەم ڕێگەیەشەوە پێگەی ژنان لەو شوێنەدا دەهێڵێتەوە کە خۆی مەبەستیەتی، ئەویش ئەو دوالیزمە جێندەرییەی نێوان هەردوو ڕەگەز.

ڕەگەز، سێکسوالیتە و دوالیزمی ئەبەدی:

کۆمەڵگای کوردی بەدەر نییە لە پرۆسەی بەجیهانیبوون، بەو واتایەی دەکرێت هێشتا جیاوازیی کولتووریی و نەریتیی باو لە کۆمەڵگانای دیکە جیامان بکاتەوە، بەڵام سیاسەت و سیستەمە جیهانییەکە بەیەکەوە کار دەکەن و یەکتری تەواو دەکەن، هەر لەبەر ئەمە پێویستە لەوە تێبگەین کە ئەو سیستەم و سیاسەتە نیولیبڕاڵییە جیهانییە پابەندە بە چ کڕۆکێکەوە بۆ سەقامگیرکردن و بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتیی و خودی سیستەمەکە.جیاوازییە جێندەرییەکان و وابەستەیی و سێکسیزم لەلایەن «سەرمایەداریی پیاوسالارییەوە»[22] ڕۆڵێکی بەرچاوییان هەیە بۆ هێشتنەوە و سەقامگیرکردنی نەزمی بۆرژوازیی- سەرمایەداری[23]. لە پەیوەندییەکانی ڕۆژانەدا لەنێو ئەو سیستەمە پیاوسالارییەدا دوو پۆلێندبەندی هەن، یەکێکیان هەر مرۆڤێک بەپێی بوونە بایۆلۆژییەکەی کۆدی مێ و نێری لێ دەدرێت، بە واتای «دووڕەگەزی»[24] و هەر جۆرێکی دیکە بەزۆرەملێ دەخرێتە نێو ئەم دوو کاتێگۆرییەوە یاخود وەک شتێکی ناسروشتیی و نائاسایی لە قەڵەم دەدرێت، کە دەبێت پێویستی بە نەشتەرگەری هەبێت بۆ دووبارە هاتنەوە نێو ئەو نەزمی دووڕەگەزییە. لە لایەکی دیکەشەوە سێکسوالیتەی مرۆڤ لە «جەبری هێترۆسێکسوالیتەبوون»[25]دا دەهێڵدرێتەوە. هەموو ئەمەش وێنایەکی دەستەجەمعییە هەر لە سەرەتای دروستبوونی کۆمەڵگا بۆرژوازییەکانەوە جێگەی خۆی گرتووە و بەو وێنەیەش بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتیی پەیوەندییە جێندەرییەکان بەڕێوە دەڕوات. ئەم وێنە نەریتییە نەزمێکی دوالیستیی لەنێوان جێندەرەکان دروست دەکات، کە لە بوار و کایە تایبەتی و دەوڵەتییەکاندا بە سیستەماتیکی دەکرێت. بۆ ئەمەش هێشتنەوە و بە پیرۆزکردنی شێوازی خێزانی بۆرژوازی، کە تێیدا ژن و منداڵ لەژێر سێبەری پیاوی بەخێوکەردا دەهێڵنەوە، بەشێکن لە پێداویستییەکانی بەرهەمهێناەوەی سەرمایەداری. بەپێی جودیت بەتلەر جێندەر پێگەیەکی سیمبۆلییە، کە لە ڕاستیدا لە«یاسای سزادان» (penal code) وەردەگیرێت و بەرجەستە دەکرێت، بەو واتایەی بۆ قبوڵکردنی ئەو پێگەیە سەرەتا کەسەکە ناچار دەکرێت، ئەم ناچارکردنانەش لەنێو زمان و پەیوەندییە کولتوورییەکانی ژیانی ڕۆژانەدا ڕەنگ دەداتەوە[26]. ئەم جەبرانەش هێڵێکی نەپچڕاوی نایەکسانییە کۆمەڵایەتییەکان پێکدەهێنن، لەپاڵ جیاوازیی و نایەکسانییە جێندەرییەکان مەسەلەکانی ئیتنیک و چینایەتییش بەزەقی دەکەونە بەرچاو.

بەپێی مارکس سەرمایەداری لەگەڵ سەرهەڵدانیدا فیودالیزمی داڕماند، بەڵام ستڕەکچەرە پیاوسالارییەکانی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرت. بۆیە لێرەدا پێویستە بە ڕوونی ئاماژە بە چەمکی پیاوسالاریی بکرێت، لەبەر ئەوەی کاراکتەرێکی مێژوویی هەیە لە چەوساندنەوەی جێندەریدا.

لەگەڵ ئەوەشدا لەگەڵ ڕەتکردنەوە و تەنانەت قبوڵکردنی ئەو تێزەش نیم، کە سەرمایەداری «نابینایە لەبەردەم جێندەرەکان»[27]، بەو مانایەی کە بۆی گرنگ نەبێت کام ڕەگەزە ئەوی دیکە دەچەوسێنێتەوە، چونکە بەپێی مارکس سەرمایەداری لەگەڵ سەرهەڵدانیدا فیودالیزمی داڕماند، بەڵام ستڕەکچەرە پیاوسالارییەکانی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرت. بۆیە لێرەدا پێویستە بە ڕوونی ئاماژە بە چەمکی پیاوسالاریی بکرێت، لەبەر ئەوەی کاراکتەرێکی مێژوویی هەیە لە چەوساندنەوەی جێندەریدا. هەر لەبەر ئەمەشە سەرمایەداری دەستی کراوەیە بۆ پەیوەندییەکانی هێز و دەسەڵات لەنێوجێندەرەکاندا[28]. لە پراکسیس و لە ئەکادیمیای فێمینیستیدا کۆمەڵێک تیۆری جیاواز هەن بۆ لێکۆڵینەوە جێندەرییەکان، کە هەندێکیان جیاوازییە جێندەرییەکان یاخود بە دەربڕینێکی دیکە نایەکسانییەکان بەهۆی ڕەگەزەوە وەک کاتێگۆرییەکی پێکهاتەیی کۆمەڵگا دەرک دەکرێت، کە تێیدا نەزم و پێکهاتەکانی کۆمەڵگا ئەو جیاوازییە جێندەریانە دروست دەکەن یاخود قوڵتری دەکەنەوە. لەمەشەوە کارکردن لەسەر تێگەیشتن لە میکانیزمەکانی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و هەوڵدان بۆ گۆڕینیان، دەرفەتی ئەوە دەڕەخسێنێت کە جیاوازی و نا یەکسانییە جێندەرییەکان کاڵ ببنەوە. بەڵام لە هەندێک لە تیۆرییەکانی دیکەدا واقیعیەتە بایۆلۆژییەکان وەک هۆکاری سەرەکی ئەم نایەکسانیی و جیاوازییانە دیاری دەکرێن و وەک خاڵێک ئاماژەیان پێ دەکرێت کە تێپەڕین لێیان کارێکی ئەستەمە. ئەم تیۆریانەش زۆرتر جەخت لەسەر ڕواڵەت و خەسڵەتە تایبەتییەکانی (بە تایبەتی) هەردوو ڕەگە (ژن و پیاو) دەکەنەوە. بۆ نموونە شولامیت فایەرستۆن جیاوازییە جێندەرییەکان لە ڕێگەی پیاوسالارییەوە وەک حەقیقەتێک دەبینێت، کە ژنان تێی کەوتوون، بەو هۆیەشەوە پێویستە فێمینیستەکان کاتێک باسی نایەکسانییەکان دەکەن، نەک هەر تەنیا کولتووری ڕۆژئاوایی بخەنە ژێر پرسیارەوە، بەڵکو سروشتیش[29]. بە دەربڕینێکی دیکە فایەرستۆن ڕیشەی دوالیزمی جێندەری لە بایۆلۆژیی و وەچەخستنەوەدا دەبینێتەوە، هەتا لای ئەو ڕزگاریی ژن ئەو کاتە بە دەست دێت، کە ژنان چیتر ئەرکەکانی وەچەخستنەوە و کارە چاودێریی و پڕ هەست و سۆزەکان ئەنجام نەدەن، بەمەش ئەگەر تەکنەلۆژیا بە ڕادەیەک پێشکەوت، کە ئەو ئەرکەی خراوەتە پاڵ ژنان بگرێتەوە، ئەوا دەکرێت ڕزگاریی و یەکسانیی جێندەری بەدی بێت. بە پێچەوانەی فایەرستۆنەوە، میشێل بارێت دیدێکی دیکەی فێمینیستی هەیە و دەڵێت: فێمینیستان ئەرکییان ئەوە نییە دۆخی بایۆلۆژی، کە ڕەگەز و سێکسوالیتی دەگرێتەوە، فۆرمێکی دیکەی پێ بدەن، بەڵکو دەبێت فێمینیستان ئەو پەیوەندییانە بگۆڕن کە لەسەر بنەمای چەوساندنەوە و نایەکسانیی جێندەری دروستبوون[30]. بەپێی بارێت جیاوازییە فیزیکی و بایۆلۆژییەکان شتێک نین بۆ نکوڵیلێکردن، بەڵام پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە بۆچی جیاوازییە سروشتییەکان لە ڕێگەی کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکانەوە مرۆڤەکان دەخەنە پێگەیەکی دیالێکتیکییەوە و باڵادەستی و ژێردەستەیی بەدی دەهێنن. هەر لەبەر ئەمەش پێویستە باس لەوە نەکرێت کە چ جیاوازییەکی « بایۆلۆژی» لەنێوان ڕەگەزەکاندا هەیە، بەڵکو چ پێکهاتە و میکانیزمێک ئەم جیاوازیانە زەق دەکەنەوە و دووبارە بەرهەم دەهێنرێتەوە.

دوو سیستەمی جیاواز و سەربەخۆ پاڵنەرن بۆ چەوساندنەوە لەسەر بنەمای ڕەگەزی، هەم سیستەمی پیاوسالاریی کە پیاو تیایدا دەبێتە بکەری باڵادەست بەسەر جێندەرەکانی دیکەدا بە دیاریکراوی بەسەر ژندا و هەم سیستەمی سەرمایەداری کە تێیدا ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و چینایەتیی ڕۆڵی سەرەکی لەم چەوساندەوەیەدا دەبینن. ئەم فۆڕمە باڵادەستیانەش چەوساندنەوەیەکی ئابووریی و جێندەرین، پەراوێزخستنێکی کۆمەڵایەتیی و ئابوورین. پێکهاتە پیاوسالاریی و سەرمایەدارییەکان بەندن بەو قوچەکێتییەوە (هیرارکی)، کە بکرێت باڵادەستیی پیاو بەسەر ژن و لە هەمان کاتیشدا باڵادەستیی چینێک بەسەر چینێکی دیکەدا. بۆ بەدیهێنان و پاراستنی ئەم قوچەکێتییەش هەردوو سیستەمەکە زەروورییەتێکی زۆرییان هەیە بۆ زیاتر ڕەوایەتیدان بە دووڕەگەزیی و جەبری هێترۆسێکسوالیتی، چونکە دووڕەگەزیی و جەبری هێترسێکسوالیتی ئەم قوچەکێتییانە بە بەردەوامی دەپارێزرێن و دووبارە بەرهەم دەهێنرێنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا وا دەردەکەوێت دووڕەگەزی وەک “زیندان”[31]ێک بێت، کە مرۆڤ تێیدا ناچار دەکرێت بمێنێتەوە، بەڵام بە دڵنیاییەوە دیوارەکانی ئەم زیندانە قابیلیەتی شکاندنییان هەیە وەک هەر چوارچێوەیەکی دیکەی ناچارکردن، چونکە هەلومەرجەکانی دووڕەگەزی چیتر بەهانەیەکی بایۆلۆژیی و سروشتیان نەماوە و بەپێی توێژینەوە نوێیەکان تەنیا دەرئەنجامی پڕۆسە و نۆڕمە کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەکانن. توێژینەوەکان دەربارەی ترانسجێندەر ئەوە دەردەخەن کە لەنێوان ئەناتۆمی-فیزیکیی ڕەگەزیی جەستەیی و شوناسی ڕەگەزدا هیچ پەیوەدنییەکی بنچینەیی سروشتی بوونی نییە[32]، بەو واتایەی کاتێک کەسێک لە کاتی لەدایکبوونیدا هەر ڕەگەزێکی هەبێت، ئەوە گەرەنتیی ئەوە ناکات کە کەسەکە لە کاتی پێگەیشتندا هەست بە چ شووناسێک بکات، بەڵکو لە ڕوویی ئەناتۆمیی و فیزیکییەوە هیچ پەتێکی پەیوەندیی نییە، بەڵکو نۆڕم و نەریتەکانی کۆمەڵگا و کولتوورە کە کەسەکە ناچار دەکەن بەوەی چ شوناسێک هەڵبگرێت. بۆیە دووجەمسەریی یاخود دووڕەگەزیی لەنێوان ژن و پیاودا و ئایدیالی هێترۆسێکسوالیتی قابیلیەتی تێپەڕاندنیان هەیە[33]. لە دەرئەنجامی ئەوەشەوە جێندەر یان ڕەگەز دەتوانێت دەرکێکی زیاترمان سەبارەت بە کارکرد و واتای جەستە پێ بدات و هەروەها جێندەر بەشێکیشە لە لایەنە کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەکان، کە چ ڕەگەزێک بە تاک دەبەخشن لە هەمان کاتیشدا چی لە ئەودا بەرجەستە دەکەن. پێشکەوتنی پزیشکی بۆ مەسەلەکانی وەچەخستنەوە و کۆنتڕۆڵی مناڵبوون ڕۆڵێکی گرنگیان گێڕاوە لە تێکشکاندنی وێنەی خێزانی هێترۆنۆرماتیڤی و ئەمەش پیشانمان دەدات جەبری هێترۆسێکسوالیتی و واتای خێزانی بۆرژوازی دۆخێکی ئەبەدیی چەقبستوو نییە و گۆڕانکاریی بەسەردا دەهێنرێت.

ڕەخنە لە پیاوانەییبوون:

ڕەوتێکی فێمینیستی، پێویستی بە کۆمەڵێک توانای مرۆیی و ماتریاڵی هەیە، کە بتوانێت لەو ڕێگەیەوە لێکۆڵینەوەی زیاتر و تێگەیشتنی زیاتر لەسەر پرسی جیاکاریی و چەوساندنەوەی جێندەری بکات، لە هەمان کاتیشدا تیۆریگەلێکی فێمینیستی بخرێتە بەردەست تا لەو ڕێگەیەوە ئاشنایی بەدی بێت بە فۆڕمەکانی چەوساندنەوە، چونکە هۆشیاریی و تێگەیشتن لە فۆڕمە لێکدابڕاو و یەکتربڕەکان دەتوانن ئاماژە بە خاڵێک بۆ دەستپێکردن و کارکردن لەسەر ئەو پرسانە بکەن. ئەم هۆشیارییەش دەتوانێت لە داهاتوودا هەموو ڕەگەزەکان لەو جیاکاری و چەوساندنەوانە بەئاگا بهێنێتەوە، نەک ئەوەی وەک زۆرێک لایان وایە فێمینیزم بابەتێکە دەبێت تەنیا ژنان پێوەی خەریک بن. کاتێک پیاو ئاشنا نییە بەو وێنا بەدێوەزمەبووەی خۆی، هۆشیاریی فێمینیستی بۆ ژنان هیچ دەردێک چارەسەر ناکات، بەڵکو هێڵی جیابوونەوەی ڕەگەزەکان زۆرتر لە یەکتر دوور دەخاتەوە. کاتێک لە زۆرینەی شوێنەکاندا ناوی کۆرسەکانی بەرگریکردنمان بەرگوێ دەکەوێت، دەبێت لەوە تێبگەین کە بەپێی ئەو سیستەمە ئەو ڕەگەزەی دەبێت خۆی بپاریزێت و بەردەوام لە خۆتۆکمەکردندا بێت، تا نەکا ڕەگەزی پیاو دەستدرێژی سێکسی بکاتە سەر، نەکا توندوتیژی بەرامبەر ئەنجام بدات، نەکا لەبەر ئەوەی ژنە لە شوێنەکانی کار و شوێنە گشتییەکان ناحەقی و جەوساندنەوەی بەرامبەر بکرێت.. هتد، ڕەگەزی ژنە. لەمەشەوە وا دەبینرێت کە ئەرکی هۆشیاریی و تێگەیشتن لە فۆڕمەکانی ستەمکردن ئەرکی ژنانە، وەکئەوەی پیاوان زۆر دەمێک بێت بەوە گەیشتبن. پیاوان دەمێکە بەوە گەیشتوون کە بوونی خۆیان نامۆببن و تەنیا دێوەزمەیەک بن، کە هەموو خەسڵەتەکانی ترس و تۆقین، تاوان و کوشتن و توندوتیژی تیایاندا کەڵەکە کراوە. پیاوانیش شان بەشانی ژنان دەبێت بەشدار بن لەو پڕۆسەی ڕەخنەکردنەی پیاوێتییدا، نەک ژنان بە تەنیا ئەو قورساییە بگرنە ئەستۆ، ئەم هەڵەتێگەیشتنە بووەتە لایەنێکی چێنراو لە زۆرێک لە تاکەکانی کۆمەڵگادا. بۆیە گرنگە ژنان و پیاوان و هەروەها نەوەی نوێش سەرلەنوێ پەروەردە بکرێنەوە بە پەروەردەیەک کە تێیدا بە دیاریکراوی ئاماژە بە ڕۆڵی ژن و پیاو نەکرێت، کچانی چکۆلە بە خەسڵەتە خستنەپاڵدراوە ژنانەییەکان و کوڕانی چکۆلەش بەبێ پەرپرسیارێتی و توندوتیژییەوە گەورە نەکرێن.

پەراوێزەكان

[1]Waldmann2019: 30

[2]Haug 2010: 143

[3]Haug 2010: 143

[4]Luxemburg 1979: 412

[5]Marx 2004: 555

[6]Marx & Engels 2009: 43

[7]Hooks 1994: 323

[8]Firestone 1975:14

[9]Hooks 1994: 323

[10]Marx 2004: 635

[11]Fedirici 2012a: 77

[12]Fedirici 2012a: 78

[13]Fedirici 2012a: 78

[14]Barrett 1990: 137

[15]Marx 2004: 635

[16]Wichterich 2020: 143

[17]Wichterich 2010: 165

[18]Wichterich 2010: 165

[19]Federici 2012b: 15

[20]Dalla Costa 1976: 279

[21]Wichterich 2009: 3

[22]Kraemer et al. 2012 :31/ Berger 2008, S. 372

[23]König/ Jäger 2011: 147

[24]Landweer 1994: 140

[25]Butler 1994: 101

[26]Butler 1994: 104-105

[27]Kraemer et al. 2012 :31

[28]Barrett 1990: 221

[29]Firestone 1975: 10

[30]Barrett 1990: 225

[31]Landweer 1994: 140

[32]Kuster 2017: 7

[33]Kuster 2017: 8

سەرچاوەکان:

Barrett, Michèle (1990). Das Unterstellte Geschlecht. Umrisse eines marxistischen Feminismus. 2             Auflage. Argument. Berlin.

Butler, Judith (1994). Phantasmatische Identifizierung und die Annahme des Geschlechts. (S. 101-138). In Band: Institute für Sozialforschung (Hrg.) (1994). Geschlechterverhältnisse und Politik. Suhrkamp. Frankfurt am Main.

Dalla Costa, Mariarosa (1976). Die Produktivität der Passivität. Die unbezahlte Sklaverei als Grundlage für die Produktivität der Lohnsklaverei. (S.275-295) In: Menschik, Jutta (Hg.) (1976). Grundlagetexte zur Emanzipation der Frau. 1 Auflage. Pahl-Rugenstein. Köln.

Federici, Silvia (2012a). Caliban und die Hexe. Frauen, der Körper und die ursprüngliche Akkumulation. Mandelbaum. Wien.

Federici, Silvia (2012b). Aufstand aus der Küche. Produktionsarbeit im globalen Kapitalismus und die vollendete feministische Revolution. Kitchen Politics: Band 1. 1 Auflage. Edition assemblage. Münster.

Firestone, Shulamith (1975). Frauenbefreiung und sexuelle Revolution. Fisher Taschenbuch Verlag.

Haug, Frigga (2010). Briefe aus der Ferne. Anforderungen an ein feministisches Projekt heute. 1 Auflage. Argument. Hamburg.

Hooks, bell (1994). Feminismus – eine transformative Politik. (S. 323-337). In Band: Kaiser, Nancy (Hrg.) (1994). Selbst bewusst. Frauen in den USA. 1 Auflage. Reclam Verlag. Leipzig.

König, Tomke König / Jäger, Ulle (2011). Reproduktionsarbeit in der Krise und neue Momente der Geschlechterordnung. Alle nach ihren Fähigkeiten, alle nach ihren Bedürfnissen! (S.147- 164). In Demirovic´, Alex / Dück, Julia/ Becker, Florian/ Bader, Pauline (Hrsg.) (2011). VielfachKrise, Im finanzmarktdominierten Kapitalismus. VSA Verlag. Hamburg.

Kraemer, Klaus/ Korom, Philipp/ Nessel, Sebastian (2012). Kapitalismus und Gender. Eine Auseinandersetzung mit der kapitalismuskritischen Intersektionalitätsforschung. Berliner Journal für Soziologie. Berlin J Soziol 22:29–52 DOI 10.1007/s11609-012-0178-z. Online verfügbar:https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s11609-012-0178-z.pdf

Kuster, Friederike (2017). Mann – Frau: die konstitutive Differenz der Geschlechterforschung. In: Kortendiek, Beate et al. (Hrsg.) (2017), Handbuch Interdisziplinäre Geschlechterforschung, Geschlecht und Gesellschaft. Springer Fachmedien. Wiesbaden. Online verfügbar:https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-658-12496-0_3

Landweer, Hilge (1994). Jenseits des Geschlechts? Zum Phänomen der theoretischen und politischen Fehleinschätzung von Travestie und Transsexualität. (S. 139-167). In Band: Institute für Sozialforschung (Hrg.) (1994). Geschlechterverhältnisse und Politik. Suhrkamp. Frankfurt am Main.

Luxemburg, Rosa (1979). Gesammelte Werke 1/1. Dietz Verlag. Berlin

Marx, Karl (2004). Das Kapital. Kritik der politischen Ökonimie. Ungekürzte Ausgabe nach der zweite Auflage 1872. Voltmedia. Paderborn.

Marx, Karl/ Engels, Friedrich (2009). Manifest der kommunistischen Partei. Anaconda. Köln.

Waldmann, Maximilian (2019). Queer/Feminismus und kritische Männlichkeit. Ethico-politische und pädagogische Positionen. Budrich UniPress Ltd. Opladen. Berlin. Toronto.

Wichterich, Christa (2009). Krisen, Kapital und Kosten. Ein feministischer Blick auf die globalen Krisen. in: Lunapark. Online verfügbar:http://www.femme-global.de/fileadmin/user_upload/femme-global/themen/globalisation/Krise_Luna2.pdf

Wichterich, Christa (2010). Geschlechteranalysen und – Diskurse in der Krise. (S. 164-187). In: PERIPHERIE Nr. 118/119, 30. Jg. 2010, Verlag Westfälisches Dampfboot, Münster.

Wichterich, Christa (2020). Covid-Kapitalismus, Körper und Care. (S. 143-145). In: FeminaPolitica – Zeitschrift für feministische Politikwissenschaft, 29(2). Online verfügbar:https://doi.org/10.3224/feminapolitica.v29i2.27

The post فێمینیزم یەکسان نییە بە فێمینیزم appeared first on ژنەفتن.

لەم ساڵانەی دوایی بەزۆری  بیستوومانە کە دەڵێن دەروونشیکاری مردووە. لە کۆتاییدا پێشکەوتنە نوێکان لە زانستەکانی مێشک (brain sciences)، دەروونشیکاریان لە پاڵ دانپێنەرە دینییەکان و خەوزانەکان لە ژوورە تاریکەکانی گەڕانەکانی تاریکبیرەکان بۆ مانای نهێنی، دانا. بە هەمان شێوە کە ‘تۆد دوفرێسن” دەیڵێ هیچ کەسێ لە مێژووی هزری مرۆییدا پتر لە فرۆید لەبارەی بنیادەکان هەڵەی نەکردووە-هەندیک بۆی زیاد دەکەن؛ بە ئاوارتەی مارکس. ساڵی ڕابردوو “کتێبی رەشی دەروونشیکاری” پاش “کتێبی ڕەشی کۆمونیزم” گەیشت و تیایدا هەموو هەڵە تیۆرییەکان و فێڵە کلینکاڵییەکانی کە فرۆید و پەیڕەوەکانی ئەنجامیان دابوو، لە لیستێکدا تۆمار کردووە. لانیکەم بەم شێوەیە هەمووان دەتوانن هەڤگرتووی (سؤلیدارێتی) بنەڕەتی مارکسیزم و دەروونشیکاری ببینن.

سەدەیەک لەمەوبەر، فرۆید دەروونشیکاری بە یەکێ لەوەی خۆی ناوی نابوون (سێ نەخۆشییە نەرجسییەکە) دانا. یەکەم، کۆپێرنیکۆس دەریخست کە زەوی بە دەوری خۆر دەسووڕێتەوە و بەم شێوەیە مرۆڤەکانی لە پێگە سەنتراڵەکەیان لە گەردوون بێبەش بوون. ئینجا داروین دەریخست کە ئێمە بەرهەمی پەرەسەندنین و بەو شێوەیە پێگەی لەسەرترمان لە بەینی زیندەوەران لە کیس چوو. دواجار، فرۆید بە ئاشکراکردنی ڕۆڵی بەرزتر(لەسەرتر)ی نەست لە پرۆسیسە دەروونییەکان دەریخست کە ئیگۆ تەنانەت سەروەری ماڵی خۆیشی نییە. ئەمرۆکانێ وادەردەکەوێ پێشکەوتنە زانستییەکان پووجی زیاتریان هێناوەتە ئارا: زەین تەنیا ماشینێکی لێکدانەوەی داتاکانە و هەستی ئازادی و سەربەخۆییمان تەنیا “وەهمی بەکارهێنەر”ێکە . تا ڕادەیەک بە بەراورد بەم ئاکامە دەروونشیکاری کۆنزیرڤاتیڤتر بووە.

چەمکی نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان پاڵنەرە سێکسییەکانی تاکەکەن سەرکوت دەکات، بەرگەی چێژپەرستی ئەمرۆ ناگرێ.

ئایا دەروونشیکاری بەسەر دەچێ؟ بێگومان وا دەردەکەوێ کە بەڵی. لە ڕووی زانستییەوە بەسەر دەچێ، چونکە مۆدیلی زانینی-سیستەمی دەماریی زەینی مرۆڤ جێی مۆدیلی [ەروونشیکارانەی] فرۆیدی گرتووەتەوە؛ لە کلینیکەکانی پزیشکی دەروونی لە برەو دەکەون چونکە چارەسەرکردنی دەروونشیکارانە جێی خۆی داوە بە پانتایی جارەسەری دەرمانی و ڕەفتاریی؛ لە کۆمەڵگەش بە شێوەیەکی گشتی  برەوی نامێنێ، چونکە چەمکی نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان پاڵنەرە سێکسییەکانی تاکەکەن سەرکوت دەکات، بەرگەی چێژپەرستی ئەمرۆ ناگرێ. بەڵام ناکرێ پەلەمان هەبێ. ڕەنگە لە جیاتی ئەوە پێداگری بکەین کە لە ڕاستیدا (سەردەمی دەروونشیکاری) تازە هاتووە. یەکێ لە سەرچاوەکانی ڕەخنەی کولتووریی کۆنەپارێزی ئەمڕۆ ئەوەیە، کە لە سەردەمی ئاسانگر(شلگرا)نەی ئێمە، منداڵان بێبەشن لە سنوودارکردن و یاساغکردنە توندوتۆڵەکان. ئەمەش ئەوانی  نائومێد کردووە و لە توندڕەوییەک بۆ یەکێکی تر پاڵیان پێوە دەنێ. تەنیا سنوورێکی تۆکمەی ڕێکخراو کە لەسەر بنەمای جۆرە دەسەڵاتێکی هێمایی سەقامگرتووی ڕەزامەند، دەستەبەری دەکات، ڕەزامەندییەک کە لە سەرپێچیکردن لە قەدەغە بەدەست دێت. فرۆید بۆ روونکردنەوەی شێوازی کارکردی ڕەتکردنەوەی نەست، بۆچوونی یەکێ لە نەخۆشەکانی پاش گێرانەوەی خەوەکەی لەبارەی ژنێکی نەناسەوە دەگێڕێتەوە: “ئەو ژنەی کە لە خەودا بینیم هەر کەسێ بێت دڵنیام دایکم نییە”. بۆ فرۆید بەڵگەیەکی ڕوونە کە ژنەکە دایکی بووە. بۆ وەسفی خووی نەخۆشی تیپیکاڵ ئەمرۆ چ ڕێگەیەک باشترە لە کاردانەوەی ئەو بۆ ئەو خەوە: “ئەو ژنەی کە لە خەودا بینیم هەر کەسێ بێت دڵنیام دایکم نییە”

بە شێوەی نەریتی، چاوەڕوانکراو بووە کە دەروونشیکاری، وا لە نەخۆشەکە بکا تا بە ئاسانی زاڵ بێت بەسەر کۆسپەکانی ڕەزامەندی سێکسێکی ئاساییدا: ئەگەر ناتوانی دەستت پێی بگات[ڕەحەت ببی] سەردانی دەروونشیکارێک بکە، ئەو هاوکاریت دەکات تا لە دەستی بەربەندییەکان(inhibitions)ت رزگارت ببێ. ئێستا لە هەموو لایەکەوە  بە فەرمانی “چیژ وەربگرە” بومباران دەکرێین، ڕەنگە دەبێ بە شێوەی دیکە لە دەروونشیکاری بڕوانرێ، وەک تەنیا دیسکۆرسێک کە تیایدا ڕێپێدراون لە چێژ وەرنەگرتن: نەک “ڕێپێنەدران بە چێژ وەرگرتن”، بەڵکو ڕزگاربوون لە گوشاری چێژ وەرگرتن.

ئەم گۆڕانە پارادۆکسیکاڵە لە ڕۆڵی لێکدانەوەی دەروونشیکارانە، لە هیچ شوێنێک وەک لە بابەتی خەونەکاندا ڕوون نییە. تێگەیشتنی باو لە تیۆری فرۆید لەبارەی خەون ئەوەیە کە خەون بەدیهاتنی فانتازیایی خواستێکی نەستی سانسۆر کراوە، کە وەک ڕێسایەکی سرووشتیی سێکسییە. فرۆید لە سەرەتای کتێبی “لێکدانەوەی خەونەکان“دا، لێکدانەوەی تێروتەسەل لەبارەی خەونی “تێڕاژاندنی ئیرما- Irma’s injection’” [دەرزی لێدانی ئیرما] دەخاتە ڕوو. ئەم لێکدانەوەیە بە شێوەیەکی سەیروسەمەرە بیرخەرەوەی نوکتەیەکی سەردەمی سۆڤیەتە؛ “ئایا ڕۆبینۆڤیچ لە پێشبڕکێی لۆتۆی ویلایەتیدا، ئۆتۆمبیلێکی نویی بردەوە؟”، “لە بنەڕەتدا بەڵێ، براوە بوو. بەڵام نەک ئۆتۆمبێلێک، پاسکیلێک، نوێش نەبوو، کۆن بوو، نەیشبردەوە، لێیان دزی!”. ئایا خەون ئاشکراکەری مەیلی سیکسی نەستی کەسی خەونبینە؟ لە بنەڕەتدا بەڵێ، لەگەڵ ئەوەشدا لە خەونێک کە فرۆید بۆ شیکردنەوەی تیۆرەکەی لەبارەی خەونەوە هەڵیبژاد، مەیلەکەی نە سێکسییە و نە نەستی و، بێجگە لەمەش هی ئەو نییە.

ئەم خەونە بە وتووێژی فرۆید و نەخۆشەکەی (ئیرما) دەست پێ دەکات، لەبارەی سەرنەکەوتنی چارەسەرەکەی لەبەر هەوکردنێک کە بەهۆی دەرزی لێدان (تێڕژاندن)ەوە. لە کاتی وتووێژدا فرۆید لێی نزیک دەبێتەوە و بە وردی نێو دەمی دەپشکنێ. ئەو ڕووبەڕووی دیمەنیکی ناساز لە قەتماغە و پێکهاتەی لوول لووی وەک ئێسکەکانی لووت دەبێتەوە. لەم ساتەدا لە پڕێکدا ترسەکە دەگۆڕدرێت بۆ کۆمیدیا. سێ پزیشک لە هاوڕێیانی فرۆید کە یەکێ لەوانە ناوی “ئۆتۆ“یە دەردەکەون و بە زمانێکی گاڵتەجاڕانەی نیمچە-پیشەگەرانە دەست دەکەن بە ژمارەدنی هۆکارە ئیحتمالییەکانی هەوکردنی ئێرما. ئەگەر کەسێ سووچی هەبێت، دەبێ لە خەونەکەدا ئاشکرا ببیت، ئەویش جگە لە “ئۆتۆ” کەس نییە، چونکە ئەو بوو دەرزی لە ئیرما دا: پزیشکەکان دەگەنە ئەو ئاکامەی کە “نەدەبوایە دەرزی لێدانەکە بە بێ موبالاتییەوە ئەنجام بدرێ، ڕەنگە سیرینجەکە پیس بووبێت”. کەواتە جومگەی “بیری شاراوە”ی خەون نە سکێسسییە نە نەستیشە، بەڵکو ئەو ئارەزووە تەواو ئاگایانەی فرۆیدە بۆ ئەستۆپاکی خۆی لە ئاست سەرنەکەتنی لە چارەسەرکردنی ئیرمادا. ئەمە چۆن لەگەڵ ئەو تێزەدا کە خەونەکان ئاشکراکەری ئارەزووە سێکسییەکانی نەستن، دەگونجێت؟

ئارەزووی نەست کە خەون دەوروژێنێ، بەس بیری شاراوەی خەون نییە کە وەردەگێڕدرێتە سەر ناوەڕۆکە ئاشکراکەی، بەڵکو ئارەزووی نەستی ئەویدیکەیە کە لە ڕێگەی (خەون-کار)ەوە خۆی لەسەر خەون هەڵدەکۆڵێت

لێرەدا ڕاستکردنەوەیەکی گرنگ پێویستە. ئارەزووی نەست کە خەون دەوروژێنێ، بەس بیری شاراوەی خەون نییە کە وەردەگێڕدرێتە سەر ناوەڕۆکە ئاشکراکەی، بەڵکو ئارەزووی نەستی ئەویدیکەیە کە لە ڕێگەی (خەون-کار)ەوە خۆی لەسەر خەون هەڵدەکۆڵێت، پرۆسەیەکە کە بە هۆیەوە بیری شاراوە خۆی دەگۆڕی بۆ فۆرمی ئاشکرای خەونەکە. پاڕادۆکسی خەون-کار لێرەدایە: ئێمە دەمانەوێ ڕزگارمان بیت لە بیرێکی شڵەژێنەر کە بە تەواوی لێی بەئاگایین، بۆیە دەیگۆڕین و وەریدەگێڕینە سەر هێڵی وێنەیی هیرۆگڵیفی خەون. لە کاتێکدا ڕێک بە هۆی ئەو گۆڕانی شێوەیەیە کە ئارەزوویەکی زۆر بنەڕەتی تر خۆی لە خەوندا کۆدبەندی دەکات، هەمان ئارەزووی نەست و سێکسی.

دوایین مانای خەونی فرۆید چییە؟ فرۆید لە شیکارییەکدا کە دەیخاتە ڕوو، سەرنج دەخاتە سەر خەون-بیر، سەر ئارەزووی “ڕواڵەتی”ی  خۆی بۆ بێ سووچ بوونی لە چارەسەرکردنی ئیرمادا. لەگەڵ ئەمەشدا لە وردەکاری لێکدانەوەکەیدا ئاماژەگەلیک لە بزوێنەری قووڵتر هەن. خەونی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئیرمادا فرۆید دەخاتە بیری چەندان ژنانی دیکە. پشکنینی دەمی، بیرخەرەوەی (نەخۆش)ی دیکەیە، مامۆستایەکی وانەی تایبەتی کاتێ سەیری نێو دەمی کردبوو “وێنەی جوانییەکی تازەپشکووتوو”ی هێنابووە بەرچاوی. پێگەی ئیرما سەبارەت بە پەنجەرە، ئەوی دەخستەوە بیری “ژنێک لە هاوڕێی گەرموگوڕەکان”ی ئیرما کە سەبارەت بەو “دیدێکی زۆر ئەرێنی” هەبوو؛ ئێستا کە بیری لێدەکاتەوە “دڵنیایە کە ئەو خاتوونەش دووچاری هیستریا ببوو”. توێژاڵ و ئێسکەکانی لووتی، ئەوی دەخستەوە بیری بەکارهێنانی خۆی لە کۆکایین بۆ داکشانی هەوکردنی پەردەی لووتی، هەروەها دەکەوتە بیری ئەو ژنە نەخۆشەی کە بە گوێرەی نموونەکەی خودی فرۆید “تووشی ڕەشبوونێکی زۆری ڕیشاڵەکانی لووت” بووبوو. ڕاوێژی لەگەڵ یەکێک لە پزیشکەکان بیرخەرەوەی سەردەمێکە کە چارەسەرێکی فرۆید بۆ ژنێکی نەخۆش کە ببووە هۆی “ژەهراوی بوونی تووند”ی نەخۆشەکە و دواجار مردنی؛ ئەو ژنە هاوناوی کچە گەورەکەی “ماتیلد” بوو. ئارەزووی نەستی خەون هەر ئەو ئارەزووەی فرۆیدە بۆ بوون بە “باوکی ئەزەلی”، باوکێک کە هەموو ئەو ژنانەی لەبەر دەستن کە ئیرما لە خەون وێنایان دەکات.

سەرەڕای ئەوەش ئەم خەونە، (مامک- enigma)ێکی تریش ئاشکرا دەکات. خەون ئاشکراکەری ئارەزووی کێیە؟ لێکدانەوە نوێکان بە ڕوونی لەسەر ئەوەن کە بزوێنەری ڕاستەقینەی پشت خەونەکە، ئارەزووی فرۆیدە لە بێ تاوانکردنی فلیسی هاوکار و هاوڕێی گیانی بەگیانی لە بەرپرسیارییەتی و درێخی. ئەوە فلیس بوو کەمترخەم بوو لە نەشتەرگەری لووتی ئیرمادا و، ئارەزووی شاراوە لە خەونەکە بۆ بێتاوانی فرۆید نییە بۆ ىێتاوانی هاوڕێکەیەتی، کەسێک کە لەم مژارەدا هەمان “سوبێکتی کە وادەزرانرێ دەزانێ” فرۆید بوو، ئۆبێکتی گواستنەوەی ئەو. خەونەکە، ئارەزووی فرۆید لەبارەی ئەوەیکە فلیس بەرپرسی شکستی چارەسەرەکە نەبوو، ئەوەیکە ئەو کەموکوڕی زانستی نەبوو، بەرچاوتر دەکات. ئەم خەونە ئارەزووی فرۆید ئاشکرا دەکات، بەڵام تەنیا تا ئەو شوێنە کە ئارەزووی ئەو پێشوەختە ئارەزووی ئەویتر(فلیس)ە.

ئەرکی کۆتایی خەون، هێشتنەوەی خەونبینە لە خەوەکەدا. ئەم وەڵامە بەزۆری لە پەیوەند بەو خەونانەوە لێکدەدرێتەوە کە هەندێ پشێوی دەرەکی-بۆ نموونە هەراوهوریا- هەڕەشەی بێداربوونەمان لێدەکەن.

بۆچی خەون دەبینین؟ وەڵامەکەی فرۆید بە شێوەیەکی خەڵتێنەرانە سادەیە: ئەرکی کۆتایی خەون، هێشتنەوەی خەونبینە لە خەوەکەدا. ئەم وەڵامە بەزۆری لە پەیوەند بەو خەونانەوە لێکدەدرێتەوە کە هەندێ پشێوی دەرەکی-بۆ نموونە هەراوهوریا- هەڕەشەی بێداربوونەمان لێدەکەن. لە دۆخێکی وەهادا خەونبین دەستبەجێ وێنای دۆخێک دەکات کە ئەم پاڵنەرە دەرەکییە ڕاکێشێتە نێو خۆی و، ئیتر دەتوانێ بۆ ماوەیەکی درێژ بخەوێت؛ کاتێ پاڵنەرە دەرەکییەکە زۆر توند ببێت دواجار ئەو لە خەو هەڵدەستێ. ئایا بە ڕاستی هەموو شتێ وا سەرڕاستە؟ لە نموونەیەکی بەناوبانگی دیکەی “لێکدانەوەی خەونەکان”دا، باوکێکی شەکەت کە کوڕە گەنجەکەی تازە مردووە، لە خەودا کوڕەکەی دەبینێ کە لە ێو کڵپەکانی ئاگردا بە سرتەوە سەرکۆنەیەکی ترسناک دەڵێ:”باوکە نابینی خەریکە دەسووتێم؟” کەمێ پاشتر باوکەکە لە خەو ڕادەپەڕێ و سەرنجی دەکەوێتە سەر مۆمێک لەسەر کفنی کوڕەکەی. ئەو لە خەودا بۆنی دووکەڵی کردبوو و وێنای کوڕەکەی بە سووتاوی پەیوەستی خەونەکەی خۆی کردبوو تا خەوەکەی درێژتر بکاتەوە. ئایا لەبەر ئەوە باوکەکە لە خەو ڕاپەڕێ بوو کە بزوێنەری دەرەکی توندتر بوون لەوەی کە لەگەڵ سیناریۆی خەونەکە بگونجێنرێ؟ یان بە پێچەوانەوە، باوکەکە ئەو خەونەی بۆ درێژتر کردنەوەی خەوەکەی دروست کرد، بەڵام ئەوەی لە خەونەکەدا ڕووبەڕووی بوویەوە زۆر ئاستەمتر بوو لە خودی واقیعی دەرەکی، سەرەئەنجام لە خەو ڕاپەڕێ تا هەڵبێت بۆ نێو واقیعیەت.

لە هەردوو خەونەکەدا ڕووبەڕووبوونەوە تراومایی هەیە (دیمەنی گەرووی ئیرما، بینینی کوڕ لە کاتی سووتان)؛ بەڵام لە خەونی دووەمدا، خەونبین لە ساتی ئەم رووبەڕووبوونەوەیەدا لە خەو هەڵدەستێ. لە کاتێکدا کە لە خەونی یەکەمدا، ترس تا گەیشتنی پزیشکەکان بەردەوامە. ئەم هاوتەریبییە(پارالێل) کلیلی تێگەیشتن لە تیۆرەکەی فرۆیدمان لەبارەی خەونەوە بۆ دەخاتەڕوو. بە جۆرێ کە بێداربوونەوەی باوک لە خەونی دووەم هەمان کارکردی هەیە کە گۆڕانی لەناکاوی کەشەکە لە خەونی یەکەمدا. بۆیە واقیعی ئاساییش ئەو توانستەمان دەداتێ تا لە ڕووبەڕووبوونەوەی تراومای ڕاستەقێنە خۆ بدزینەوە.

لای ‘ئادۆرنۆ‘ مانای دروشمی نازییەکان “ئەڵمانیا، لە خەو ڕابە!” لە راستیدا پێکدژە: ئەگەر وەڵامی ئەم بانگەوازەتان بدایەتەوە، دەتانتوانی لە خەو و خەون بەردەوام بن (بە دەربڕینێکی تر، خۆتان دوور بگرن لە تووش بوون لەگەڵ واقیعی ئانتاگۆنیسمی کۆمەڵایەتی). لە کۆپلەی یەکەمی شیعری (بە خەبەر بە)ی “پریمۆ لێڤی”دا ڕزگاربوویەکی کەمپی کاری زۆرەملێ، کەمپەکەی بیر دێتەوە، ئەو لە خەودا خەونی بەسۆزی لەبارەی گەڕانەوەی بۆ ماڵ، نان خواردن و گێڕانەوەی چیرۆکەکەی بۆ خزم و خوێشەکانی خۆیەوە دەبینی، کە لە پڕێکدا بە فەرمانی کاپۆ(سەرپەرشتی زیندانییەکان)یەکی پۆڵۆنیایی ڕادەپەڕێ: “هەستە!”. لە کۆپلەی دووەم، شەڕ کۆتایی هاتووە و ئەو لە ماڵەوەیە، تێر نانی خواردووە، چیرۆکەکەی بۆ خێزانەکەی گێڕاوەتەوە، کە لە پڕێکدا خەیاڵ دەکات کە دووبارە دەبیستێت: “هەستە!”. ئاوەژووبوونەوەی پەیوەندی نێوان خەون و واقیعیەت لە کۆپلەی یەکەم تا کۆپلەی دووم زۆر گرنگە. ناوەڕۆکە ڕواڵەتییەکەیان وەک یەکە – دیمەنێکی خێزانیی دڵگیر بە فەرمانی “هەستە” هەڵدەوەشێتەوە- بەڵام لە کۆپلەی یەکەمدا، خەونەکە بە هۆی فەرمانی ‘بەخەبەر بە’ هەڵدەوەشێتەوە، لە کاتێکدا لە دووەمدا، واقیعیەت بە هۆی فەرمانێکی خەیاڵییەوە لێک دەپسێت. ڕەنگە بتوانین نموونەی دووەمی “لێکدانەوەی خەونەکان” سەر بە ڕزگاربووەکانی هۆڵۆکۆست دابنێین، کە بێتوانا لە ڕزگارکردنی کوڕەکەی لە کورەی تەرم سووتاندن، بۆیە تووشی سەرکۆنەی کوڕەکەی دەبێت: “باوکە نابینی خەریکە دەسووتێم؟”.

گرنگترین وانەی “لێکدانەوەی خەونەکان”: واقیعیەت بۆ کەسانێکە کە ناتوانن بەرگەی خەون بگرن.

لە “کۆمەڵگەی نمایشی”ی ئێمەدا، کە تیایدا ئەوەی وەک واقیعیەتی ڕۆژانەیی ئەزموونی دەکەین زیاتر و زیاتر شێوەی واقیعی درووستکراو لە درۆ لە خۆی دەگرێ، تێڕوانین و تێگەیشتنەکانی بەهای راستەقینەی خۆیان نیشان دەدەن. کارلێکی یارییە کامپیوتێرییەکان بێننە بەرچاوتان کە هەندێکمان خۆنەویستانە یاری دەکەین، یاریگەلێک کە توانا دەداتە کەسی دەروون شێواو و لاواز تا ببێتە کەسایەتی نێرینەی دەستدرێژکەر، لە پیاوەکانی دیکە بدات و بە شێوەی توندوتیژانە چێژ لە ژنان وەر بگرێ. بە ئاسانی دەتوانین گریمانەی ئەوەی کە ئەم لاوازە  بۆ هەڵهاتن لە واقیعی ماندووکەر و پەککەوتوویی سێکسییەوە پەنا دەباتە بەر سایبێرسپەیس (فەزای مەجازی). بەڵام ڕەنگە یارییەکان لەوە زیاتریان پی بێت. چی دەبێ گەر لە کاتی یاریدا، من کرۆکی لادەری کەسایەتی خۆم بە زمانێکی ڕوون دەرببڕم، کە لەبەر لەمپەرە ئەخلاقی-کۆمەڵایەتییەکانەوە ناتوانم لە ژیانی واقیعی جیبەجێی بکەم؟ ئایا کەسێتی ڤیرتواڵ(مەجازی)ی من تا ئاستێک “واقیعی تر لە خودی واقیع نییە”؟ ئایا ئەمە دروست لەبەر ئەوە نییە کە من دەزانم ئەمە “تەنیا یارییەک”ە و تیایدا دەتوانم هەموو ئەو کارانە بکەم کە هەرگیز لە دنیای واقیعی ناتوانم بیانکەم.؟ لەم مانا وردەدا، بە دەربڕینی ‘لاکان’، هەقیقەت بونیادێکی ‌هەڵبەستراو(چیرۆک)ی هەیە: هەندێ جار ئەوەی لە خەودا دەردەکەوێ، تەنانەت لە خەون و داڵغەکانی ڕۆژانە، هەقیقەتێکە کە واقیعی کۆمەڵایەتی خۆی لەسەر چەپاندنەکەی بنیاتناوە. لێرەدا گرنگترین وانەی “لێکدانەوەی خەونەکان” دەبینین: واقیعیەت بۆ کەسانێکە کە ناتوانن بەرگەی خەون بگرن.

سەرچاوە:

The post فرۆید زیندووە! appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

ئەو فەیلەسوف بوو، شانۆنووس، ڕۆماننووس، ئەکتڤیست و فێمینیست، ئەتیست و بێباوەڕ، دژ بە کۆمەڵگە و دەزگا سیاسییەکانی بوو، بە تایبەتی کەنیسە و خێزان. گەر زیادەڕەوی نەبێت، مارکیز دو ساد (١٧٤٠-١٨١٤) بەر لە داروین، بە دامەزرێنەری بیرۆکەی (مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی سرووشتی نەوەک یەزدانی)، دادەنرێت، هەندێک مێژوونووس ڕایان وایە کە بوێرترین ئەدیبی بواری ئیرۆتیکا و توندوتیژیی سێکسییە کە توانیبێتی هێند ورد و بە دیقەت دزە بکاتە ناو هەموو کەلێن و کون و کەلەبەرەکانی جەستە و دۆخە سێکسییەکانییەوە کە زۆرجار مایەی قێزلێکردنەوە و دڵتێکهەڵاتنن، چونکە زۆر غەریزی و ئاژەڵیانەن، جگە لەوەی کە (بە باوەڕی بیریارێکی وەک میشێل فوکۆ)، ئەو ئارشیفکارێکی دانسقەی دۆخی سایکۆلۆژی و دیسپلینکراوی مرۆڤ و ژیانیەتی لەناو شێتخانە و زیندانەکاندا، بە تایبەتی ئەو بەشە یەکلاییکەرەوە لە مێژووی شۆڕشی فەرەنسی کە بە شکاندنی زیندانی باستیل دەست پێ دەکات. 

بەڵام ئایا لەسەر ئاستی میللی، خەڵکی بە گشتی ئەم هەموو سادە پۆزەتیڤە دەناسن؟ ئەم کۆمەڵە (ساد)ە ئەدەبی، شۆڕشگێڕی و کولتوورییانەی سەرنجیان ڕادەکێشێت و لەسەری ڕادەوستن؟  ئایا وێنە گشتی و باوەکەی ساد چۆن پەخش دەکرێتەوە و باش بوونی بە میراتێکی باو، لە چ فۆرم و قەوارەیەکدا سادی بەرجەستەی کردووە و دەیکات؟

پێکدادانی سادەکان

 
ساد کێیە و چییە؟ ئایا ساد لادەر و تاوانبارێکی شایستە بە سزای یاساییە، نەخۆشێکی دەروونی سایکۆپاتی هەڵەشە و دێوانەیە وەک میشێل ئۆنفرای لە کتێبەکەیدا (ساد: لێکشیتاڵکردنی ئەفسانەیەک) باسی دەکات یان یەکێکە لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی بیری ئازادیخواز وەک سوریالیستەکان (بە تایبەتی بروتۆن و ئەپۆڵۆنێر و باتای) خوێندنەوەیان بۆ دەکرد؟ 

گرنگییەکەی ساد هۆشمەندی و زرنگی و سەریەتی، ئایدیاکانیەتی، هەموو بیرکردنەوە ڕادیکاڵ و ڕەخنەییەکانیەتی بەرامبەر بە چەمکەکانی وەک سێکس، چێژ، سرووشت، یەزدان، زیندان، ئایین، دەزگای سیاسی و کۆمەڵایەتی.

بە گشتی، ساد خۆی ئیکۆن و ئیدیاڵێکی پڕ تەلیسم و تۆقێنەرە، یادخەرەوەیەکی ترسناکی گوناهەکانمانە و ئاشناکەرەوەیەکی ڕاستگۆیی مرۆڤەکانە بە تاوانەکانی خۆیان، بە ڕادەیەک کە هەر ناوی هێنرا و باسکرا، خەڵکی ڕاستەوخۆ تەزوویەکی سارد بە لەشیاندا و کسپەیەک بە جەرگیاندا دێت، دڵیان بۆ چەند ساتێک خورپەیەک دەکات، کەمێک دەوەستن و بێ ویستی خۆیان، وێنەی هۆڤێکی دڕندە و ئەدگاری شارەزایەکی بواری تاوانکاریی، بەر چاویان تاریک دەکات. تەنها بە بیستن یا گۆکردنی ناوەکەی، ترسێکی گەورە لە لێدان، لە زەبر و سێکس بە زۆرەملێ، تۆقین لە ڕووتکردنەوە و فەلاقەکردن، ڕایان دەچڵەکێنێت. خەڵکی وا فێرکراون جیهانی ئەو بۆ چەند گرتەیەکی ترسناک لە ئەشکەنجەی سێکسی، لە پێست ڕنین، گازگرتن و داوەشاندنی جەستە بە قامچی، یا قفڵکردن لە پاسارێکدا و خۆبەدەستەوەدان بۆ هەژموونی ئیرۆس و غەریزەی کەسێکی بێبەزەیی، کورت بکەنەوە. لێ لە ڕاستیدا ئەمە وێنە باو، میدیایی و میللییەکەی سادە، ئەو بەشەیە لە ساد کە نەیارانی بۆ شێواندنی و بە کەمگرتنی داهێنان و بەشدارییەکانی لە کەلەپووری خۆرئاوادا، بە مەبەست بەرجەستەی دەکەن و تیشکی دەخەنە سەر، چەشنێک لە هۆشیاری لە پشتیەوەیەتی کە تەنها بە ڕەنگدانەوە و ڕۆڵەکانی جەستەی سادەوە نووساوە، بەبێ ئەوەی هیچ نرخێک بۆ سەری (بیر و ئایدیاکانی) وەک بەشێک لە لەشی، دابنێت، جۆرێک لە ڕقی کوێرانە و مەبەست لە شێواندنی ساد کە بیریارێکی وەک رۆلان بارت ناچار دەکات بڵێت: ((دادپەروەری بەرامبەر بە ساد ئەوەیە کە بتوانین سەری لە لەشی جیابکەینەوە)). مەبەستی بارت لە بڕینی سەری ساد نییە بە گیولاتین و پەڕاندنی وەک ئەوەی لە شۆڕشی فەرەنسیدا باو بوو، نا! بە لای بارتەوە گرنگییەکەی ساد هۆشمەندی و زرنگی و سەریەتی، ئایدیاکانیەتی، هەموو بیرکردنەوە ڕادیکاڵ و ڕەخنەییەکانیەتی بەرامبەر بە چەمکەکانی وەک سێکس، چێژ، سرووشت، یەزدان، زیندان، ئایین، دەزگای سیاسی و کۆمەڵایەتی. جیاکردنەوەی سەری ساد لە لەشی، واتە خوێندنەوەی ئایدیا و باوەڕەکانی، واتە وەستان لەسەر دێڕەکانی، تێکست و نامە و شانۆنامە و ڕۆمانەکانی، نەوەک بەتەنها ئەو جەستە هایپەرە سێکسوێلەی کە لە بەشە کۆمەڵایەتی و ڕۆژانەییەکەی ساد خۆیدا چالاک بووە و مێژوو بەس ئەوەی لە بیرە. 

ژینی ئاسایی ساد پڕیەتی لە ڕەفتاری ناچیز و دژ بە ئەتەکێتی ئەریستۆکراتی و ئایینی و کۆمەڵایەتی باو: میزکردنی لە پەنجەرەی ماڵەوە، دەستپەڕکردنی لە بەردەم خەڵکیدا بەبێ شەرم و ترس لەوەی ببینرێت، کچ هەڵگرتن و فڕاندنیان، پەلاماردان و دەستدرێژی سێکسی و بەستنەوەی سۆزانی و ئازاردانیان، تەنانەت کوشتنی ئافرەتیش بە ژەهر وەک بەشێک لە ئارەزوو بۆ خودبوون و گەیشتن بە ئۆرگازمێکی پەڕگیری هەژموون بەسەر ئەوی تردا. بەڵام ئەم سادە واقیعییە، ئەم سادە نەفرەتییە، ئەم سادە کۆمەڵایەتییە تاوانبارە توندڕۆیە، بۆ بارت یان رەخنەگرانی وەک باتای، دۆلوز، فوکۆ یا دو بوڤوار و لاکان و تەنانەت ئەپۆلۆنێر و سوریالییەکانیش… هتد، گرنگ نین، گرنگ سەری (ساد)ە، ئەوەی کە شایستە بە تێڕامانە، بیرکردنەوە و جەسارەتی (ساد)ە لە سەدەی هەژدەیەمدا بۆ ئارشیفکردنی دڕندەیی یاسا، تاوانکارییەکانی کەنیسە، بەدمۆراڵی ئەریستۆکرات و بەگزادەکان، سترەکتوری خێزان و گرنگی هاوسەرگیریی وەک دۆخێکی پیرۆز، شەرم و کۆتوپێوەندە کۆمەڵایەتییەکان. ساد لە هەموو ئەو وێنە کۆمەڵایەتی و یاساییانە زیاترە کە وەک لادەرێک و بێڕەوشت و قەحبەباز و کەسێکی پۆڕنۆگرافەر و سێکسخواز وێنەی دەکێشن. بە ڕای هەندێک سادناس، ئەو فەیلەسوف و بیریارێکە کە هیچی لە داروین کەمتر نییە، بە تایبەتی لەو خاڵەدا کە نە باوەڕی بە خودا هەیە، نە بەها بە ئایین دەدات، ئەمە جگە لەوەی کە بەردەوام جەختیش لەسەر دۆخی سرووشتیانە سارد و دڵڕەقانەی مرۆڤ لە سرووشتدا دەکاتەوە. کە ئەمەش بۆ خۆی وای کردووە کەسانێکی زۆر قبوڵی نەکەن و بۆیان هەرس نەکرێت، بە تایبەتی لە هەردوو سەدەی هەژدەیەم و نۆزدەیەمدا کە هێشتا هەر کەڵکەڵەی ئایینی سترەکتور و ناوپۆشێکی سایکۆلۆژیانەی هزری مرۆڤە لە خۆرئاوادا.

جەستە وەک سێنتەر:

ساد وەک ئەرشیفکاریی فانتازییە سێکسییەکان

جەستە، چێژ، ترۆپکی ئۆرگازم و قێزەونی و دۆزینەوەی کۆدی نوێ بۆ سێکس، بۆ کون و کەلەبەری جەستە و پراکسیسکردنی جەستە وەک دراوێکی سرووشتیی ئاژەڵی، هەموو ئەمانە تێمای سەرەکی سادن. گرنگترین پایەی بیرکردنەوەی ساد بریتییە لە نووسینەوەی جەستە، لە ئارشیفکردنی سێکس و دۆخە ناچیز و ئاژەڵییەکانی چێژ، ئەو چرکەساتانە لە سێکس کە ئیدی کۆڵ بە توانا و بەرگەگرتنی مرۆڤ دەدات و سنوورێکی تیواڵ لە تاوانی جیادەکاتەوە. جەستە چەقی کارکردنی جیهانی سادە، جەستە وەک یەکەم و دوا دراوی سرووشتیانەی مرۆڤ، هەر بۆیە لە زۆربەی کارەکانیدا، بە تایبەتی (ژۆستین، فەلسەفە لە ژوری نووستندا، ژولێت یان ١٢٠ رۆژ لە سۆدوم) جۆرێک لە توندڕەوی لە ڕەفتاری نمایشخوازی (Exhibitionism) و بەرجەستەکردنی جەستە لە وردەکارییەکانیدا دەبینین. بەڵام جەستە لە جیهانی (ساد)دا وەک تێمایەکی سێکسی و هاوکاتیش تاکە دەربڕ لە جەوهەری ئاژەڵی و سرووشتیانەی مرۆڤ، زیاد لە پنت و شوێنێکی هەیە، تەنها لە شوێنە باوەکاندا بایەخی نییە. لۆکەیشن و جێگەی جەستە لای ساد بە تەنها ژووری نووستن و سەر چرپایەک نییە، تەنها ئەو شوێنە باوانە نییە بۆ سێکس کە مرۆڤ وا ڕاهاتووە تیایاندا یەکتری ڕووت بکەنەوە، بەڵکو وروژاندنی پنتە لە چاو دوورەکانی ناو دەزگاکانیشە، ناو زیندان، خەستەخانەکان، ئاهەنگەکانی مەیخواردنەوە، سوچ و پەنا و پاسارەکانی شوێنە پیرۆزەکانیشە، سەر پلیکانەکانی کەنیسە، لە ژێرزەمینەکانی بەرەو خوار، لەو شوێنە رۆحانی و موقەدەسانەدا کە خواپەرستی دەکرێت و مرۆڤ خۆشەویستی و پەیمانی خۆی بۆ یەزدان دووپات دەکاتەوە. کەنیسە بۆ ساد فابریکێکی گەورەی زۆرەملێ و خورافەت بووە، هەر بۆیە تا سەر ئێسقان دژایەتی دەکات و پێی وایە بەس درۆ و وەهم بڵاودەکاتەوە. کەنیسە ناوێرێت لەسەر مرۆڤی ڕاستەقینە قسە بکات، تەنها بێدەنگ، ڕام و تەمێی دەکات، دۆخێک کە تەواو پێچەوانەی فەلسەفەی سادە بۆ ئازادی ڕەهای جەستە و ئارەزووەکانی.

ساد بۆیە گەوهەرێکی ئەدەبی و تەنانەت فیکری و سیاسییشە، چونکە بەرهەمهێنەری مۆدێلی مرۆڤێکی قڵپکەرەوەی واقیع و بەها باوەکانە

مرۆڤی (ساد)ی وەک قڵپکەرەوەی دۆخ

مرۆڤی سادی (واتە کارەکتەرەکانی ساد) بوونەوەرێکی پەڕگیرە، دژە باوە و نائاسایی. بە باوەڕی بیریارێکی وەک ژۆرژ باتای، ساد بۆیە گەوهەرێکی ئەدەبی و تەنانەت فیکری و سیاسییشە، چونکە بەرهەمهێنەری مۆدێلی مرۆڤێکی قڵپکەرەوەی واقیع و بەها باوەکانە، دژە باوە، حەزی بە هەموو ئەو شتانەیە کە مرۆڤی ئاسایی و نۆرماڵ ڕقی لێیانە، وەک چۆن هەموو ئەو شتانەیش دەبێزێت و دڵی پێیان تێکەڵ هەڵدەێت کە مرۆڤی ئاسایی و سادەی ژیانی ڕۆژانە حەزی پێیانە. واقیع بۆ ساد هەموو ئەو شتانەیە کە هی ئەو خۆی نین و دروستکراون، ئەوانی تر چوارچێوەیان کێشاوە تا ئەو سنووردار بکەن و لە ئازادی بخەن. واقیع و کۆمەڵگە دوو دوژمنە سەرەکییەکەی بیرکردنەوەی سادن: ڕستێک نەریت و ترادسیۆن و ئەتەکێتی بۆرژوازی و ئاکاریی کە تەنها و تەنها کاریان داڕنکردنی مرۆڤە لە ئازادییەکانی و چێژ و غەریزەکانی. ساد باوەڕی بەوە نییە دڵی کەس ڕابگرێت، خەمی کەس لە کۆڵ بنێت و ڕێز لە هەوا و هەوەسی کەس بگرێت، چونکە پێی وایە هەموو ئەو کردەوانە، ئەو ڕیتواڵ و ڕەفتارە کۆمەڵایەتیانە ئازادی ئەم دەخنکێنن.
هەر بۆیە بەلای هەندێک توێژەری دەروونشیکارییەوە زۆر ئاساییە و ڕێی تێ دەچێت لە بنەڕەتدا ئەم “ساد”ە دڵڕەقە ساردوسڕە بێهەستە، ئەم دڕندەیەی کە هیچ هاوسۆزییەکی بۆ ئەوانی تر نییە، کاردانەوەی ئەو سادە مازۆخییە بێت کە کۆمەڵگە دەخوازێت لەو قەفەزەدا دیلی بکات و لەسەر ملکەچی و چێژبینین لە خۆئازاردان و فیداکردن بۆ گروپ، دەستەمۆی بکات و ڕای بهێنێت. 

ڕەنگە کورتکردنەوەی بیۆگرافی ساد ئاسان بێت: ئەو لە تاریکیدا لە دایکبوو، لە زینداندا نیوەی ژیانی بردە سەر، لە شێتخانەدا مرد. بەڵام ئایا بە ڕاست ساد مردووە یان لە ناوەوەی هەمووماندا کارەکتەرێکی ئەبەدییە کە بەردەوام پەنگ دەخواتەوە، بۆڵەبۆڵ دەکات و ڕقئەستورانە بە ڕووی ستەمەکانی کۆمەڵگە و دەزگا سیاسی و ئایینییەکاندا دەقیژێنێت؟ 
ئایا ساد دەمرێت، دەمرێندرێت، یا پێویست دەکات (وەک دو بوڤوار نووسیویەتی) بسووتێنرێت؟

The post مارکیز دو ساد<br>بیریار یا پۆرنۆگرافەر appeared first on ژنەفتن.

لە تەواوی توێژینەوە، ڕاپۆرت و هەواڵگواستنەوە … هتد، چەند ڕێسایەکی زۆر سادە هەیە. کەسی توێژەر یان ڕۆژنامەنووس بۆ بەدواداچوون و پشتڕاستکردنەوەی تێزێک، هەواڵێک یاخود هەرشتێکی دیکە، دەبێت لەبەرچاوی بگرێت، ئەویش تێکەڵنەکردنی بیروڕای شەخسی (لێرەدا مەبەستم پێشبڕیار و ڕق و کینەی کەسێتیی بەرامبەر شتێک) لەگەڵ ئەو بابەتەی کە دەتەوێت کاری لەسەر بکەیت، ئەگەرچی ئاسان نییە بێلایەنانە(ئۆبیێکتیڤی) مەسەلەکان بخوێندرێنەوە و کاریان لەسەر بکرێت، بەڵام گرنگیی گواستنەوەی هەواڵ و کاری توێژینەوە لەوەدایە، کە سەرەتا بەبێ حوکمی پێشینە هەموو لایەنەکانی هەڵبسەنگێندرێت و دواتر لە ڕێگەی ئەو هەڵسەنگاندەوە گریمانەیەک دەخرێتەڕوو. بۆ ئەمەش پێویستە ناوبهێنرێت کە ئەمە تەنیا گریمانەیەکە و دەکرێت بسەلمێنرێت یاخود بە پێچەوانە. لەکاتی توێژینەوە و خوێندنەوە و ڕووماڵکردنی زیاتری بابەتەکەدا دەکرێت بە دەرئەنجامێک بگات یاخود هەرگیز هیچ دەرئەنجامێک. لە دەرئەنجام و ئەوەی کە کەسی توێژەر پێیگەیشتووە دەکرێت گفتوگۆیەک دروستبکات و لایەنەکان بەپێی بیروڕای خۆی (سوبێکتیڤیتی) لێکبداتەوە و ئارگومێنتی بۆ بهێنێتەوە، کە بۆچی لەگەڵییەتی یان بۆچی دژییەتی. ئەمە تەنیا شەرحێکی کورت بۆ ئەوەی بچمە سەر ئەو بابەتەی دەمەوێت بیگەیەنم.

زۆر کات ڕاپۆرتێکی سێ دەقەیی بەسە بۆ ئەوەی بکرێت هەموو کێشە بەیەکداچووەکانی کۆمەڵگا ببینیت و بزانیت کۆمەڵگا بەرەو چ ئاڕاستەیەكدا دەڕوات. لە سەرەتای یەکێک لە ڕاپۆرتەکاندا (ڕاپۆرتێکی سێ دەقەیی) لەگەڵ باسکردنی هۆمۆسێکسوالیتی وەک نەنگیی و تاوانێک ڕاگەیاندکارەکە دەستدەکات بە دەربڕینی پێشبڕیارە پڕ لە سێکسیتی و ڕاسیستییەکانی، بێ ئەوەی کە ئەمە وەک گریمانەیەک دابنێت، بەڵکو وەک فاکتێکی جێگر ئاماژەی پێدەکات و دەڵێت:

“ئاسایشی سلێمانی هەڵمەتێکی دەستپێکردووە بۆ دەستگیرکردنی هاوڕەگەزخوازان لە شاری سلێمانی، کە ماوەیەکە ئەم دیاردەیە ڕووی لە زیادبوون کردووە و ژمارەیەکی زۆر بە تایبەت هاووڵاتی عەرەب هاتوونەتە ناو سنووری پارێزگای سلێمانییەوە، کە هاوڕەگەزخوازن.” سەرەڕای نەبوونی ئێتیکی ڕاگەیاندکاری لە کەسی ڕاگەیاندکاردا، دەبینین کە بە شێوەیەکی زەق جەخت لەسەر چوار شت بەدیاریکراوی دەکاتەوە:

١. هۆمۆسێکسوالیتی وەک دیاردەیەک، کێشەیەکی کۆمەڵگا و تاوانێک، کە هاوشێوەی نەخۆشی و پەتایەک بڵاو دەبێتەوە (هۆمۆفۆبی).

٢. زۆر جەختکردنەوە لەسەر شوێن، بەو مانایەی کە ئەو شوێنە سنوورێکی هەیە و نابێت ببەزێنرێت.

٣. لە کاتێکدا ئاماژە بەوە دەکات کە هۆمۆسێکسوالیتی نەخۆشییەکی واگیرە، بڕیار لەسەر ئەوەش دەدات کە ئەو نەخۆشییە هی ناو ئەو سنوورە دیاریکراوە نییە و خەڵکی بیانی لەگەڵ هاتنیان بۆ ناو ئەو سنوورە، ئەو نەخۆشییەش (هۆمۆسێکسوالیتی) دەهێننە نێو ئەو کۆمەڵگایەوە (زێنۆفۆبیا و ڕاسیزم).

٤. ستایشکردن و پیاهەڵدانی پۆلیس و دەزگاکانی ئاسایش و سەرکوتکاری، وەکئەوەی ڕێگرییان لە تاوانکارییەکی گەورە کردبێت. موقەدەسکردنی دەزگای سەرکوت لە ڕێگای میدیاوە.

ئەم پرسە دەقۆسترێتەوە بۆ زیاتر دانپیانان بە پایەکانی ئەو سیستەمە (سێکسیزم، ڕاسیزم) و شاردنەوەی پرسە سەرەکییەکان (کێشە و قەیرانە ئابووریی و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کوردستان).

لێرەدا ترس لە بێگانە و ڕاسیزم بە شێوەیەکی زۆر دیار و ڕەوایەتیپێدراو هەستی پێدەکرێت، لە هەمان کاتیشدا وەک ئاگرخۆشکردنێکی زیاتر ناوی عەرەب دەهێنرێت، کە “عەرەب” لە ڕووی نەتەوایەتی و لە ڕووی جوگرافییەوە سنوورێکیان هەیە لەگەڵ کورددا. ئەم پرسە دەقۆسترێتەوە بۆ زیاتر دانپیانان بە پایەکانی ئەو سیستەمە (سێکسیزم، ڕاسیزم) و شاردنەوەی پرسە سەرەکییەکان (کێشە و قەیرانە ئابووریی و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کوردستان). هەر ئەم بەتاوانکردنەی سێکسوالیتی تاکێک و ئەنجامدانێکی مارشێکی پۆلیسی و میلیتاری ئاماژە بەوە دەکەن کە سێکسوالیتی مرۆڤ چیتر تایبەت نییە بە خودی کەسێکەوە، بەڵکو بەپێی نۆڕم و نەریتە باوەکانی کۆمەڵگا بڕیاری لەسەر دەدرێت، بۆیە وەک خۆم لەو باوەڕەدام سێکسوالیتی ڕەهەندێکی سیاسی هەیە وەک لەوەی کە تەنیا شتێکی شەخسی بێت، چونکە چارەنووسی هەر کەسێک بەپێی ئەو ژینگەیەی کە تێیکەوتووە دیاری دەکرێت.

پشتیوان بەهادین (بەڕێوبەری بەڕێوبەرایەتی نەهێشتنی ماددەی هۆشبەر) لەو ڕاپۆرتەدا بە تایبەتی جەخت لەسەر ئەوە دەکات، کە هۆمۆسێکسوالیتی “بەدڕەوشتی”یە، ئەوان (پۆلیس و ئاسایش) بەپێی قسەکانی پشتیوان بەهادین هەستاون بە “دەستگیرکردنی ئەو کەسانەی کە پشێوی و تێکدەری لەناو شاری سلێمانی دروست دەکەن” و ئەرکی ئەوان وەک پاسەوانی ئەخلاقی خەڵک ڕاگرتنی ئەمنییەتە و دەڵێت: “ناهێڵین ئەمنییەتی ئەم شارە تێکبچێت” و، “ڕێگری بکرێت لە کۆمەڵێک خەڵک، کە کاری هاوڕەگەزبازی دەکەن لەناو شاری سلێمانیدا”، وەکئەوەی بەبێ هەبوونی هۆمۆسێکسوالەکان شار لە ئەمنییەتدا بێت. وەکئەوەی گەندەڵی، دزی نەوت، موچەبڕین، ژن کوشتن ….هتد هۆمۆسێکسوالەکان ئەنجامیان دابێت.

ئەم وەڵامە ئەگەرچی لەلایەن کەسێکی پۆلیسەوەیە (کە بە بڕوای من لە هەموو جیهاندا پۆلیسی باش ئەو پۆلیسەیە کە مردووە) وەڵامێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ ڕاگەیاندکارەکە و بەرپەرچدانەوەی هەموو ئەو ڕق و کینە (سێکسیتی و ڕاسیستییە)یە، بەڵام واقیعێکی تاڵیشی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە،

لەمیانەی ئەو قسانەدا ڕاگەیاندکارەکە وەک واقیعێکی دانپیانراو لەلایەن خۆیەوە دووبارە ئەو پرسیارە دەکاتەوە: “ئەمانە نەک هەندێکیان بەڵکو زۆرینەیان عەرەبن، ئایا تا ئێستا ئەوانەی دەستگیرتان کردوون ئەوەتان بەدیکردووە؟”، پشتیوان بەهادین لەوەڵامدا دەڵێت: “بەداخەوە هەموو ڕەگەزەکانی [ڕەگەزی ئێتنیکی] تیایە، کوردی تیایە، عەرەبی تیایە، خەڵکی دەرەوەی وڵاتی تیایە،…”. ئەم وەڵامە ئەگەرچی لەلایەن کەسێکی پۆلیسەوەیە (کە بە بڕوای من لە هەموو جیهاندا پۆلیسی باش ئەو پۆلیسەیە کە مردووە) وەڵامێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ ڕاگەیاندکارەکە و بەرپەرچدانەوەی هەموو ئەو ڕق و کینە (سێکسیتی و ڕاسیستییە)یە، بەڵام واقیعێکی تاڵیشی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە، چونکە ئەویش (پشتیوان بەهادین) بە هەمان شێوەی ڕاگەیاندکارەکە هیوای دەخواست کە هەموو عەرەب بوونایە تا باشتر بتوانن تۆوی ڕق و کینە لای خەڵک دروستبکەن. ئەو بەداخەوەیە کە واقیعەکە وانییە، چونکە مەسەلەی هۆمۆسێکسوالی شتێک نییە پەیوەندیی بە گرووپ و تاقمێکەوە هەبێت و ئەوانی دی لێێ بێبەری بن، هۆمۆسێکسوالیی پەیوەندییەکی مرۆییە و لە ڕووی زانستی پزیشکی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە سەلمێنراوە کە پەیوەندییەکی سێکسوالیتی نێومرۆییە و نەخۆشییەک نییە تا بکرێت چارەسەر بکرێت.

بە هەمان شێوەش ڕاسیزم پێویستی بە هەبوونی ئەو پێشبڕیارانە هەیە، تا بتوانێت ڕەگەزێکی ئێتنیکی بچەوسێنێتەوە ڕەگەزێکی ئێتنیکی دیکە باڵادەست بکات، کە دووبارە لە ڕێگەی هۆکار و ئەفسانە هێنانەوە بۆ هەبوونی شتێک بەناوی ڕەیس (نەژاد)

هەر ئەم شێوە پێشبڕیار و وەک نەخۆشی و تاوان بینینی هۆمۆسێکسوالیتی دەرخەری ئەو سێکسیزمەیە کە هێترۆسێکسوالەکان و کەسانی کۆنەخواز دەیخەنە پاڵ هۆمۆسێکسوالەکانەوە، بەبێ بوونی بەڵگەیەکی زانستی. سێکسیزم لەسەر ئەو حوکمی پێشینانە بەندە کە لە ڕێگەیەوە ڕەگەزێکی سێکسی دیکەی پێدەچەوسێنرێتەوە، ئیتر بە هۆی خەسڵەتەکانییەوە بێت یاخود پراکتیکەکانی. بە هەمان شێوەش ڕاسیزم پێویستی بە هەبوونی ئەو پێشبڕیارانە هەیە، تا بتوانێت ڕەگەزێکی ئێتنیکی بچەوسێنێتەوە ڕەگەزێکی ئێتنیکی دیکە باڵادەست بکات، کە دووبارە لە ڕێگەی هۆکار و ئەفسانە هێنانەوە بۆ هەبوونی شتێک بەناوی ڕەیس (نەژاد)، کە لە واقیع و زانستە بایۆلۆژی و ئەناتۆمییەکاندا بە تەواوی سەلمێنراوە کە هیچ بوونێکی نەژادیی بوونی نییە، بەڵکو ئەوەی هەیە کاریگەریی ژینگە جوگرافیی، کولتووریی و کۆمەڵایەتییەکەیە کەوا لە مرۆڤەکان دەکات گۆڕانکارییان هەبێت لە ڕووی ڕوخسار و ڕەنگەوە. بۆیە لەم ڕاپۆرتەدا ئەو خاڵە هاوبەشەی نێوان سێکسیزم و ڕاسیزم بەدیدەکرێت. ڕاگەیاندکارەکە دەیەوێت لە ڕێگەی پێشبڕیارە سێکسیستی و ڕاسیستییەکەی ئارگومێنت بۆ هۆمۆفۆبیا و زینۆفۆبیای (ترس بەرامبەر بێگانە) خۆی بەرامبەر کەسانی بەرکەوتە بهێنێتەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا ئاماژە بە خاڵێکی دیکە دەکردرێت، ئەویش شوێن. لە زۆرێک لە پێشبڕیار و ئەفسانە سێکسیتی و ڕاسیستییەکاندا هەوڵدەدرێت ڕەگەزی سێکسی و ڕەگەزی ئێتنیکی لەنێو شوێنێکدا قەتیس بکەن و بڵێن ئەمە شوێنی ئەو شتەیە. بۆ نموونە لە زۆرێک لە پێشبریارە سێکسیستییەکاندا بەرامبەر بە ژن پێدانی ماڵەوە بەدی دەکرێت، بەوەی ژن جێگەی تەنیا نێو چێشتخانە و ئەرکەکانیش بەخێوکردنی منداڵ … هتد. پێشبڕیارە ڕاسیستییەکانیش ئاماژە بەوە دەکەن کە جۆرە خەڵکێک تەنها دەتوانن لە شوێنێکیکی دیاریکراو بژین و هەر لەوێش بەردەوامی بە ژیان بدەن. بۆ نموونە هێرشکردنی ئەوروپییە ڕاستڕەوەکان بەرامبەر خەڵکی موسوڵمان و ئارگومێنت هێنانەوە بەوەی کە ئیسلام جێگەیەکی لەنێو کولتوور و کۆمەڵگای ئەوروپیدا نابێتەوە یان زۆرکات لە مەسەلەکانی فێمیساید (کوشتن لەبەر ژنبوون)دا هێرشی ڕاستەوخۆ دەکرێتە سەر خەڵکی بیانی لە ئەوروپادا، لەبەرئەوەی پێیانوایە تەنیا بیانییەکانن ژن دەکوژن و هەر ئەوانیش ئەو دیاردەیەیان هێناوەتە نێو ئەوروپا، لە کاتێکدا ڕێژەیەکی بەرچاویش ژن کوشتن لە کۆمەڵگا ئەوروپییەکان هەبووە بەر لەوەی پەنابەران ڕوو بکەنە ئەوێ. لەم ڕاپۆرتەشدا ئەم خاڵە زۆر بە ئاشکرا بەرگری لەو شێوە سێکسیزم و ڕاسیزمە دەکات، سەرەتا بەوەی کە هۆمۆسێسوالەکان وەک لەشفرۆش لەقەڵەم دەدات، بەو واتایەی کە هۆمۆسێکسوالیتی بەشێک نییە لە ژیانی ڕۆژانەی کەسێکی ئاسایی، بەڵکو شوێنەکەی لەنێو یانەکانی لەشفرۆشییە. ئەم جۆرە تۆمەت خستنە پاڵ و بێبەهاکردنی سێکسوالیتەی کەسێک لەسەر ئەو حوکمە پێشینە سێکسیتییانە بەندە. لە هەمان کاتیشدا کاتێک ئاماژە بەوە دەکرێت بەوەی کە عەرەب ئەو هۆمۆسێکسوالیتییەیان هێناوەتە نێو سلێمانی/کوردستانەوە ڕاستەوخۆ جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هۆمۆسێسوالیتی هی ناو ئەو کۆمەڵگایە نییە و دەگوازرێتەوە لەلایەن ڕەگەزێکی ئێتنیکی دیکەوە.

بۆیە پێویستە بەرامبەر ئەو کردەوە قێزەونە بوەستینەوە و هەڵوێستە وەرگرین، چونکە هەر جۆرە بەرگریکردنێک لەم کارە و هۆکارهێنانەوە بەهۆی پێشبڕیارەکانەوە یان ڕق و کینە شەخسییەکان بەرامبەر ئەو دیاردەیە پایەکانی ئەو سیستەمە بە بەهێزی دەهێڵێتەوە و ڕەوایەتی زیاتر بە سێکسیزم، هۆمۆفۆبیا، ڕاسیزم و زێنۆفۆبیا دەدات. دووبارە نا بۆ سێکسیزم، نا بۆ ڕاسیزم، نا بۆ هۆمۆفۆبیا، نا بۆ زینۆفۆبیا.

سەرچاوەی ڕاپۆرتەکە:

• فەیسبووک، پەیجی ئێستا (٢/٤/٢٠٢١)، وردەكاریی دەستگیركردنی هاوڕەگەزخوازەكان لە زمانی هێزە ئەمنییەكانەوە.

The post خاڵی یەکتربڕینی سێکسیزم، ڕاسیزم، هۆمۆفۆبیا، زێنۆفۆبیا appeared first on ژنەفتن.