(سلاڤۆی ژیژەک)

ڕوونکردنەوە:

ئەم بابەتەی لێرەدا دەیخوێنیتەوە وتار نییە، هەروەک نووسینیش نییە، بەڵکوو بەشێکە لە گفتوگۆیەکی هاوبەشی تۆمارکراو کە لەلایەن پێگەی (Progressive International)ەوە و لەڕێی بەرنامەی زوومەوە، تایبەت بە ڕۆژی ڤالانتاین ڕێک خراوە. هەریەک لە (ئێڤا ئیلۆز، مایکڵ هارت، ئێجە تەمەلکوران، ئەلێنکا زوپانچیچ و سلاڤۆی ژیژەک) تیایدا بەشدارن و لە ئاستی جیاوازی (سیاسی- بەکاڵاکردن- ئیرۆس- ئاگاپێ- دەروونشیکاری)دا سەرنج و خوێندنەوەی خۆیان دەخەنە ڕوو. دەکرێت بڵێین ئێمە لێرەدا پوختەی بەشی یەکەمی گفتوگۆکەمان نووسیوەتەوە و تا ڕادەیەک هەوڵمان داوە ڕێکخستنێکیان بۆ بکەین و پاشان وەریبگێڕین و، ڕەنگە لە داهاتوودا بەشەکەی دیکەشی ئامادە بکەین، ڕەنگە نەشیکەین بەهۆی ئەو سەرنج و ڕەخنەیەی کە لە بەشی دووهەمی گفتوگۆکە هەمانە، چ لە ڕووی خوێندنەوە و ڕەمزاندنی دەروونشیکارییانەی عەشق و ئارەزووەوە کە بە ڕای ئێمە زیان بە کۆی عەشق و پەیوەندییە مرۆیییەکان دەگەیەنێت، چ لە ڕووی ئەو بەهەندوەرنەگرتنەی تایبەتمەندکردنی سێکس و ئیرۆس کە ڕایەڵەی سەرەکیی ڕاگرتنی پەیوەندییە مرۆیییەکان و خودی ژیانیشە لەلایەن مایکڵ هارتەوە.  (وەرگێڕ).

ئێڤا ئیلۆز:

لێرەدا بەکورتی سەرنجی خۆم دەخەمە ڕوو، لەبەر ئەوەی ڕۆژی خۆشەویستییە (ڤالانتاین)، دەمەوێت بە شیعرێک دەست پێ بکەم کە لە سەدەی حەوتەمی پێش زایینیدا لەلایەن شاعیری گریکی سافۆ(Sappho)ەوە نووسراوە. بەم شیعرە دەست پێ دەکەم، لەبەر ئەوەی پێم وایە لەو تاکە قەسیدەیەدا، سافۆ ئەو توخمە بنەڕەتییانە دادەڕێژێت کە ئێمە وەک جەوهەری هەستی عەشق پێناسەیان دەکەین. ئەمەش شیعرەکەیە:

لەبارەی ئەوەی باشترینە

سافۆ

هەندێک ئاهەنگی جوانی دەگێڕن

لە شۆڕشگێڕان، یان جەنگاوەران،

یاخود کەشتی دەم شەپۆل

لە شەڕدا لەسەر دەریا.

جەنگ شکۆمەندیی خۆی هەیە،

بەڵام من، باڵاتر لە لوتکەی ئەم شکۆمەندییە سەربازییانە

ئەو تاکە شتە بەرز دادەنێم کە تۆ خۆشت ئەوێت.

بۆ سەلماندنی ئەم وتەیە

مێژوو تاقی بکەرەوە:

هەموو هێلینمان لە یادە،

کە خێزانەکەی خۆی جێهێشت،

منداڵەکەی، و هاوسەرە شاهانەکەی،

بۆ گرتنی دەستی غەریبەیەک:

جوانییەکەی هاوتای نەبوو،

بەڵام کڕنوشی بۆ ئەمری عەشق برد.

کەواتە عەشق هێزە

کەس ناتوانێت لێی لا بدات،

بیرکردنەوەکانی منیش

دەبێت بۆ زۆر دوور، شوێن ئازیزەکەم بکەون:

تەلیسمی پێکەنینەکەی

مەزنترین شادیم پێ دەبەخشێت

مەزنتر لە هەموو پاڵەوانە بڕۆنزپۆشەکان.

بە تێڕوانینی من، سافۆ زۆر زیاتر لەوەی لە دایۆتیما(Diotima)ی ئەفڵاتووندا هاتووە- کە قسە لەسەر ئەوە دەکات عەشق چییە- ئەو ئایدیایە دەربارەی ئیرۆس؛ خوداوەندی عەشق، دەخاتە ڕوو کە تاوەکوو ئەمڕۆ لەگەڵ ئێمەدا ماوەتەوە. وەک دەزانین لای ئەفڵاتوون بیرۆکەی پشت ئیرۆس ئەوەیە بە شێوەیەکی کوشندە مرۆڤ بریندار دەکات و وایان لێ دەکات عەقڵ لەدەست بدەن. بۆ سافۆ و ئەوانەی کە هەڵگرەوەی تێڕوانینی ئەون، عەشق هەم دژ بە دونیای نێرانە و هەمیش لە سەروو ئەو جیهانە نێرانەیەی گەڕان بەدوای شکۆمەندی و شەڕدا، وەستاوە. تەنانەت پارمەنیدس، ئیرۆس وەک یەکەمینی نێو هەموو خوداوەندەکان دەستنیشان دەکات. وەک دەبینن، لای گریکەکان بە تووندی هەست بە هێز و دەسەڵاتی ئیرۆس کراوە و سافۆ لێرەدا دەیکاتە هێزێک، دەسەڵاتێک بەرزتر، باڵاتر لە کارامەیی و ئازایەتیی نێرانە. وەک خۆی ئاماژەی بۆ دەکات: ئەو تاکە شتەی کە کەسێک خۆشی ئەوێت لە سەروو شکۆمەندی سەربازییانەوەیە. بۆیە ئەمە جەختکردنەوەیەکی ڕوونە کە عەشق سەروەرە بەسەر ئەو بابەتانەی پەیوەندییان بە وڵات و بردنەوە و سەرکەوتنەوە هەیە. وەک چۆن ژیژەک ئاماژەی پێ دەدات: عەشق ئاکتێکی شۆڕشگێڕانەیە و لە سەروو بەرژەوەندیخوازی و لە سەروو خود-پارێزییەوەیە (Self-preservation).

جگە لەوەش، ڕەنگە تێبینیی ئەرکی دایکانەش بکەین، بەو پێیەی ناچاری دەکات و پاساوی پێ دەدات، ژن، هێلین وەک ژنێک، منداڵەکەی جێ بهێڵێت، لەبەر ئەوە لە شیعرەکەی سافۆدا پێم وایە عەشق وەک هێزێک ئاکت دەکات، یاخود وەک هێزێک خۆی پیشان دەدات، هێزێکی دەرەکی کە تاکەکان ناچار دەکات  گرووپەکانیان جێ بهێڵن، وە مرۆڤ لە خێڵەکەی، لە نەتەوەکەی، خێزانەکەی، بەکورتی لە خودی کۆمەڵگا جیا دەکاتەوە. بەکورتی، ئەم میتۆلۆژیایەی عەشق هەتا ئەمڕۆ بەردەوامە و لەگەڵیدا دەژین و بە شیوازێک لە ڕۆژێکی وەک ڤالانتایندا ئاهەنگی بوونی دەگێڕین.

با بیر لە ڕۆژی ڤالانتاین بکەینەوە، مەبەستم خودی ڕۆژەکەیە، کە ئێمە و عەشق دەبێت ئاهەنگی تیادا بگێڕین. ئەوەندەی من ئاگادار بم، ئەمڕۆ، لانی کەم، لە هەشت وڵاتدا ئاهەنگی ڤالانتاین ساز دەکرێت؛ ئەمریکا، کەنەدا، مەکسیک، بەریتانیا، فەڕەنسا، ئوسترالیا، دانیمارک، ئیسرائیل، و ئیتاڵیا، لە ڕاستیدا نۆ وڵات. خەڵکی دیاری دەکڕن بۆ خێزان، هاوڕێ، تەنانەت سەگ و پشیلەکانیان. لە ساڵی ٢٠١٩دا، تەنیا لە ڕۆژی ڤالانتایندا زیاتر لە ٢١ ملیۆن دۆلار خەرج کراوە، گەر لە هێڵی سەر نەخشەی داتاکان بڕوانین دەبینین ئەو ژمارانە بەپێی ساڵەکان بە شێوەیەکی دیار لە زیادبووندایە. یەکێکی دیکە لە ڕاستییە گرنگەکان ئەوەیە کە ٦٠٪ی خەڵک لەنێوان تەمەنی ٢٥-٣٥ ساڵیدا، ئاهەنگی ڕۆژی ڤالانتاین دەگێڕن، ئەم ژمارەیەش بەپێی زیادبوونی تەمەن بە شێوەیەکی دراماتیکی دادەبەزێت، وە ئەمە دەریدەخات، بەپێی کات، جۆرێک لە گۆڕان لە گرنگیدانی خەڵک بەم رۆژە بەدی دەکرێت. لە هەندێک بڕگە(ئارتیکڵ)دا ئەوەم بینی کە وا چاوەڕوان دەکرێت لە ڕۆژی ڤالانتایندا هەر تاکێکی ئەمریکی بە تێکڕا بڕی ١٦٢ دۆلار لە کڕینی شمەکەکانی وەک شیرینی، کارتی پیرۆزبایی، گوڵ، چوونەدەرەوەی ئێوارە، خشڵ، جلوبەرگ، کارتی دیاری، خەرج بکات. کۆمپانیاکانیش لە ڕۆژی ڤالانتایندا لە دەسەویەخەی ڕکلامکردندان بۆ هاندانی خەڵک بۆ کڕینی بەرهەمەکانیان. دەنکن دۆنەت (Dunkin Donuts) کەمپینێکیان ئەنجامدا کە تیایدا کڕیارەکان دەتوانن لەڕێی ئینستاگرامەوە لە کێبڕکێی بەدەستهێنانی زۆرترین خۆشەویستی دەنکندا بەشدار بن، بە بەکارهێنانی ئەو دۆنەتانەی کە لە شێوەی دڵدا بۆ فرۆشتن دروست کراون. هەروەک لە چەندین شوێنی دیاریکراوی دیکەدا، بە شێوەی پەخشی ڕاستەوخۆ پێشبڕکێکە ئەنجام دەدەن، ئامانجیش لەم گواستنەوەیە ئاشکرایە، دروستکردنی کەشێکی چالاکە بۆ کڕینی ئەو دۆنەتانە لەلایەن کڕیارەکانەوە. هەموو ئەمانە تەنیا بۆ بەکورتی ناساندنی تێزەکەم بوو کە لە چەند کتێبێکدا پەرەم پێداوە، ئەویش ئەوەیە کە سەرمایەداری، بەتایبەت لەپاش جەنگی جیهانیی دووهەمەوە، بەردەوام لە بەرهەمهێنانی کاڵا سۆزدارییەکاندا بووە کە من ناوی دەنێم ‘Emodities‘، ئەو کاڵا سۆزدارییانەی کە پێم وایە لەژێر چاودێری تیۆرەکانی بەکاربردندا بەرهەم دەهێنرێن، بەڵام لە نیوەی سەدەی بیستەم بەدواوە، ڕیشاڵێکی زۆر بەهێزە بۆ گەشەی سەمایەداری. بۆیە بابەتەکە، تێڕوانینەکە سەبارەت بە کاڵا بەو شێوەیە نییە بڵیین سۆزەکان پاڵنەرن بۆ بەکاربردن، ئەوە شتێکی ئاسایییە، هەرکەس زانیاری لەبارەی مارکێتینەوە هەبێت ئەوە دەزانێت، بەڵکوو بە شێوەیەکی زۆر مەترسیدارتر سۆزەکان (Emotions) بوونەتە جۆرێک لە کاڵا (Commodities)، ئەمەش تاڕادەیەک هاوشێوەی تێگەیشتنە لە ئەزموونکردنی (بەکارهێنانی) کاڵا (Commodity Experience)، وەک گەشتیاری و کات بەسەربردن، کە ئەمانە کاڵای مەعنەوین، بەکاربەر دەکەن بە ئۆبێکتێک بۆ ئەو شتەی کە کاری لەسەر دەکەن. بۆیە لەڕاستیدا، داینەمیکییەتی مەترسیداری گەشەی سەرمایەداری ڕووەو فراوانکردنی ئەزموونکردنی کاڵایە، ئەوەی کە دەیکڕین چیتر کاڵایەک نییە لە دەرەوەی ئێمەدا، بەڵکوو بەپێچەوانەوە، ئەوە خودی خۆمانە کە بەکاری دەبەین. خودی خۆمان لە ئەزموونی سۆزداریی تایبەتدا بەکار دەبەین، بەوەش دەبینە هاو-بەرهەمهێن (Co-Producers)ی ئەو کاڵایانەی کە بەکاریان دەبەین. لەبەر ئەوە هەست و سۆز و کاڵاکان پێکەوە بەرهەم هێنراون، بەکاربردن و دەربڕینی سۆزدارییانە پێکەوە دێن، سۆز لەگەڵ بەکاربردندا دروست دەکرێت. کاتیگۆری کاڵا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە دروستکردن و بەهێزکردن و بەردەوامیدانی پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ئەوانی تردا، ئەو پەیوەندییانەی کە گرنگییان پێ دەدەین، عەشق، ڕۆمانسییەت، خێزان، هاوڕێیەتی، کاڵای بایەخپێدراون، ئەو کاڵایانەی کە لە کۆنتێکستی پاشەکشەی خێزان بۆ ڕووبەرێکی دیاریکراو لەخۆیدا، لە ئەنجامی سەرمایەدارییەوە سەریان هەڵداوە، وە پێناسەکردنەوەی خێزان وەک یەکەیەکی سۆزداری و زیادبوونی جەختکردنەوە لە هەست و سۆز و خۆشەویستی بۆ دروستکردنی تاک و شوناس بەگشتی. بۆیە لەم سیاقەدا، لە چوارچێوەیەکدا کە ژیانی کەسی، ژیانی ئەویندارانە، بووەتە ئایدیاڵێک، سۆزەکان دەکرێن بە کاڵا، ئەمەش لەڕێی گەشەی سەرنجڕاکێشی مومارەسەکانی پێشکەشکردنی دیارییەوە ئەنجام دەدرێت، وەک ئەنترۆپۆلۆجیستەکان پێمان دەڵێن؛ بەخشینی دیاری بۆ بەردەوامبوونی پەیوەندییە کەسییەکان گرنگە.

پراکتیکە ڕۆژئاوایییەکانی بەخشینی دیاری، بە هەمان شێوە وەک بەکاربەر و پراکتیکە سۆزدارییەکان، بەدامەزراوەیی کراون. بۆ نموونە، هەندێک بۆنەی وەک ڕۆژی دایک، یان ڕۆژی ڤالانتاین ڕێوڕەسمی بەکاربردن و خۆشەویستییە پێکەوە. لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەوە تا ئەمڕۆ، ڤالانتاین بووەتە بۆنەیەکی ناسراو و پشووی کڕیار لە ناو ئەمریکادا. لە کاتێکدا ڕۆژی دایکان لە دەوروبەری ١٩٢٠ەوە سەری هەڵداوە. ئەم دوو ڕۆژە هەر لە سەرەتاوە، بەکاربەر و پراکتیزە سۆزدارییەکان لە یەک کاتدا ڕووەو بەخشینی دیاری ئاڕاستە کراون، وە ئامانج لەمەیش بۆ دڵنیابوونەوەی بەشداری تاکە هەم لە بازاڕ، و هەم ئەوەی من ناوی دەنێم یەکەی بایەخپێدان. ئەوان هەستەکان دروست ناکەن، کە ڕەنگە دروستیشی بکەن؛ ئەوەندەی خواستی دووبارە نوێکردنەوەی ڕێوڕەسمی دووپاتکردنەوەی هەست و سۆز دەکەن، ئەمەش بۆ من ئەو شێوازانە دەردەخات کە کولتووری بەکاربردن تەنیا پەیوەندییەکانی ڕێک نەخستووە، بەڵکوو ئەخلاقی ئابوورییانەی دەربڕینی (ئەدای) هەستەکانیشی چڕ کردووەتەوە. وە ئەم جۆرە بەیەکداچوونەی بایەخدان و بەکاربردن تەنیا بۆ دەربڕینی بایەخ و خۆشەویستی دیزاین نەکراوە، بەڵکوو بۆ دامەزراندنی هەستە تایبەتەکانی وەک خۆشم دەوێیت، لە ڕۆژی ڤالانتایندا دووبارە دەریدەبڕمەوە، دیزاین کراوە.

پێم وایە ڕۆژی ڤالانتاین فۆڕمێکی سەرەتایییە بۆ بیرکردنەوە لەو جۆرە پڕۆسێسەی چڕکردنەوەی پەیوەندییە کەسییەکان و بەکاڵاکردن لە هەمان کاتدا. هەروەها تیشک دەخاتە سەر ڕاستییەکی سەرەکی سەبارەت بە سەرمایەداری، ئەویش ئەوەیە کە کاپیتاڵیزم تەنیا نامۆبوون و جیاوازی دروست ناکات، بەڵکوو لە ڕاستیدا، لەڕێی خودی پێکهاتەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانەوە کار دەکات و پەیوەندییە کەسییەکان چڕتر دەکاتەوە. وە پێم وایە خۆشەویستیی ڕۆمانسی کلیلی ئەم پڕۆسەیەی ئاوێتەبوونی تەواوەتی و نەرمی بەکاربردنە لەناو سوبێکتیڤیتەدا.

****

مایکڵ هارت:

پێم وایە، بەتایبەت لە ڕۆژی ڤالانتایندا، پێویستە مرۆڤ ڕەخنەیەک بەرامبەر بە خۆشەویستی سەرپێ بخات، بۆ کردنەوەی ڕووبەرێک بۆ بیرکردنەوە لە ڕووانگەی سیاسییانەی عەشق، بێگومان بەو شێوەیەی ئێڤا لەگەڵ بەکاڵاکردندا کردی. لە ڕۆژی ڤالانتایندا پێویستە هێرش بکرێتە سەر بیرۆکەی خاوەندارێتیکردنی یەکتر (دووانەی خاوەندار)، دووانەی دژە-کۆمەڵایەتی، ئەو کەپڵەی خۆی وەک گشت (Whole) دەبینێت، لەبەر ئەوە پێویستی بە کۆمەڵگا نییە، ئەم جووتە دژە- کۆمەڵایەتییە لێرە لە زیادبووندایە، کە من پێم وایە ڕێگری لە ئەگەری سیاسییانە، یان تەنانەت شۆڕشگێڕییانەی چەمکی خۆشەویستی دەکات. بەڵام ڕاستییەکەی من نامەوێت قسە لەسەر ئەوە بکەم، یاخود لانیکەم لەم کورتە باسەدا.

پێم وابوو باشتر دەبێت گەر بە جیا هۆکاری گرنگیدانم بە خۆشەویستی وەک کۆنسێپتێکی سیاسی و تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ڕوون بکەمەوە. سەرەتا گرنگیم بۆ بیرکردنەوە لە بابەتەکە هەبوو، چونکە لەو باوەڕەدا بووم لەگەڵ ئەزموونی من و ئەزموونی زۆرێک لە خەباتگێڕانی نێو چالاکییە سیاسییەکاندا دەگونجێت. پێدەچێت شۆڕش کارەکتەری هاوبەشی لەگەڵ خۆشەویستیدا هەبێت، یاخود تەنانەت ناوی خۆشەویستی هەڵگرتبێت. ئەوەی بە پلەی یەکەم مەبەستمە ئەمەیە، یاخود ئەمە سادەترین شێوازی بیرکردنەوەیە لێی. خۆشەویستیی لێرەدا، لانیکەم، هەڵگری دوو خەسڵەتە، دوو تایبەتمەندی، ئەو دوو تایبەتمەندییە سەرەکییەی کە ئێمە بیری لێ دەکەینەوە؛ یەکەمیان سروشتی پەیوەندییەکەیە کە دروستی دەکات، وە دووەمیان تایبەتمەندیی گۆڕانکارییە، ئەزموونی گۆڕانکارییە، بۆ من ئەمە شتێکە کە وا لە خۆشەویستی دەکات تێڕوانینێکی ئەخلاقی هەبێت، زیاتر لە هاوڕێیەتی، یان سۆڵیدارێتی. بۆیە دەمەوێت ئەم دوو خاڵە ڕوون بکەمەوە، بەو شێوەیەی کە من دەیبینم، یان بیناسێنم لای سپینۆزا، بێگومان بە لەبەرچاونەگرتنی ئەو ڕووبەرەی کە لێوەی وەردەگرین، بەڵام زۆر پراکتیکییە، بۆ من زۆر پراکتیکییە. ئەم دوو توخمەی کە باسم لێوەکردن، لە پەیوەست بە تایبەتمەندیی پەیوەندی و گۆڕانکارییەوە.

یەکەمیان سەبارەت بە پەیوەندی، سپینۆزا وەک هەمیشە، پێناسەیەکی جیۆمێتریکی جوان پێناسەی عەشق دەکات، عەشق شادییە، لەگەڵ ناسینی هۆکاری دەرەکیدا (External Cause). بۆ تێگەیشتن لەمە، پێویستە شادی وەک پێناسەیەک بۆ زیادبوونی هێزی من بۆ بیرکردنەوە و ئاکتکردن، ببینیت. کەواتە عەشق زیادبوونی هێزی منە بۆ بیرکردنەوە و ئاکتکردن لەگەڵ ناسینی هۆکاری دەرەکی. بۆ من ئەمە زۆر پراکتیکییە. مەبەستم، سەرەتا لە پەیوەست بە بیرکردنەوەوە لە ڕووبەرێکی فیکرییدا بیری لێ بکەمەوە. زۆربەی بەرکەوتنەکانم لەگەڵ کەسانی تردا شادیبەخش نین. دڵتەنگ دەبم، بەو مانایەی یارمەتیدەر نین، وام لێ ناکەن بەهێزتر بیر بکەمەوە، زۆرکات پێم وایە لە شتێک تێدەگەم، و دەست دەکەم بە ئاخاوتن لەگەڵ کەسانی تردا، دواتر هەست بە گەمژەیی دەکەم، چیتر تێناگەم. بەڵام هەندێک کەس هەن ئەزموونی ئەوە دەکەیت کاتێک پێکەوەن و پێکەوە بیر دەکەنەوە، بەڕاستی زۆر بەهێزتر دەبیت، زۆر بەهێزتر بیر دەکەیتەوە، دەمەوێت بڵێم دەست بەو کەسانەوە بگرن، بیانپارێزن، بەتووندی دەستیان بگرن. لانیکەم، ئەمە یەکەمین تێگەیشتنە لەوەی کە خۆشەویستی چییە، کە زۆر بەهێزتر کراویت، وە ناسینەوەی پەیوەندیت بە ئەوانەوە وەک هۆکاری دەرەکی، بەهێزترت دەکات. بۆیە جارێکی دیکە دەیڵێمەوە؛ گەر تۆ بتوانیت لە پرسی بیرکردنەوەدا بیناسیتەوە، بۆ نموونە: ئەو گرووپەی لەگەڵیاندا دەخوێنیت، وات لێ دەکەن بەهێزتر بیت، گرووپی ڕۆشنبیرەکان بەهێزترت دەکەن، بەڵام کەسانی زۆر دیاریکراون. من لە ڕووی شۆڕش و خەباتەوە بەتەواوی بە هەمان شێوە بیر لەم بابەتە دەکەمەوە. دەزانیت؟ هەندێک کەسی دیاریکراو و تایبەت هەن کە تۆ زۆر بەهێزتریت لەگەڵیاندا بۆ ئاکت، دەتوانیت زیاتر ئاکت بکەیت و زیاتر بیر بکەیتەوە. ئەمە یەکەم ڕوونکردنەوەم بوو دەربارەی پەیوەندی. ئەمە تاڕادەیەک ئەو شتەیە کە هەوڵ دەدەم خۆشەویستی لە کۆنتێکستی سیاسیدا جێ بکەمەوە بە بیرکردنەوە لە پەیوەندی لەو ئاستەدا.

دووهەم توخمی سپینۆزا کە یارمەتیم دەدات، وەک ئاماژەم پێدا دەبێتە هۆی ئەم تێڕوانینە لە کارەکتەری گۆڕانکاری. سپینۆزا بەم تێڕوانینە لە هێزی کاریگەر دەست پێ دەکات، ئاماژە بەوە دەدات هێزی کرانەوە بۆ کاریگەربوون وەڵامدەرەوەی دەسەڵاتی ئاکتکردنە. دەبینین زۆرکات بە شێوازێک بیر لە هێزی کاریگەربوون دەکرێتەوە کە وەک لاوازییەک دەبینرێت، وەک بێدەسەڵاتی سەیر دەکرێت، یاخود بە نەبوونی سەروەرێتی بەسەر ئەوی دیکەدا لێک دەدرێتەوە، یان ڕادەی کاریگەربوون بە ئەوی دیکە پەیوەندی بە لاوازی تۆوە هەیە، سپینۆزا پێداگری لەسەر نەخێر، لەسەر پێچەوانەی ئەمە دەکات، لە ڕاستیدا ئەوە هێزە، هێزێک کە توانای تۆ بەرز دەکاتەوە بۆ ژیان لەنێو جیهاندا، بۆ کاریگەربوون بە ئەوانی دیکە، وە ئەو کاریگەربوونە، ئەو کارتێکراوییە شتێکی پاسیڤ نییە، بەڵکوو وەڵامدەرەوەیە، وەک ئەوەی ناتوانیت بەهێز بیت لە ئاکتەکانتدا ، لە بیرکردنەوەتدا، بەبێ هەمان کرانەوە بۆ هەستیاری (لاوازی)(Vulnerability) ڕەنگە ئەوە وشەکە بێت، تەواو دڵنیا نیم- لە بەرامبەر ئەوانی تردا. دەسەڵاتی تۆ بۆ ئاکت بەتەواوی پەیوەستە بە هێزی تۆوە بۆ کاریگەربوون بە ئەوی تر. ئەمەی کە من بیری لێ دەکەمەوە تێگەیشتنە لە توانای گۆڕانکارییانەی عەشق، ئەو هێز، یاخود دەسەڵاتەی پەیوەستە بە توانای تۆوە بۆ ئامادەبوون و گۆڕان لەلایەن جیهانەوە. جارێکی تر لەوێدا بیرم لەم کارەکتەرە گۆڕانکارە کردۆتەوە کە جیاوازە لە تێگەیشتنی من بۆ هاوڕێیەتی، بیرکردنەوەی جیاواز هەن سەبارەت بە هاوڕێیەتی، سۆڵیدارێتی، یان هاوپەیمانییەکی تایبەت، بەڵام ئەم خەسڵەتەی خۆشەویستی جیاوازترە، تۆ دەبیتە ئەوی تر، دەگۆڕێیت، جیاواز لە پێشتر لە خۆشەویستیدا، وە بیرکردنەوە لەمە بە مانایەکی سیاسی، بە مانای خەبات، کە بەهۆیەوە گۆڕانت بەسەردا هاتووە، بوویتەتە شتێکی تر. ئەمە هێزی تۆیە بۆ ڕێگەدان بە کاریگەری. وە ڕەنگە لەڕووی جیاوازییشەوە درکی پێ بکەین، لە نەریتی شۆڕشگێڕانەدا، یاخود لەنێوان کۆنسێپتەکانی ڕزگاری و ئازادیدا. ڕزگاری شتێکی ئاسایییە، هەمان شتە، هەمان پێشووە، وەک خۆت مانەوەیە، سوبێکت، هیچ گۆڕانکارییەکی سوبێکتیڤ لە ڕزگاریدا نییە، مرۆڤ ئاسایی بە هیچەوە نەبەستراوەتەوە. لە کاتێکدا ئازادی شتێکی تەواو جیاوازە، لە ئازادیدا سوبێکت گۆڕانی بەسەردا هاتووە، تۆ وەک پێشتر نەماویتەتەوە. لێرەدا کۆتایی پێ دەهێنم. تەنیا ویستم ئەو دوو شێوازە سەرەکییەی بیرکردنەوە لە خۆشەویستی لە سیاقی سیاسی، یان تەنانەت شۆڕگێڕانەدا وەک کواڵیتی پەیوەندییەکە کە بەهێزترە لە مەرگ، یان هەر شتێکی تر، بخەمە ڕوو. ئەوی تر کارەکتەری  گۆڕانکارییە. توانا، یاخود هێزی جیاوازبوون، بۆ من دوو توخمی بنەڕەتین بۆ دەستپێکی قسەکردن دەربارەی خۆشەویستی لە کۆنتێکستی سیاسی یان شۆڕشگێڕانەدا.

*****

ئێجە تەمەلکوران:

زۆرێک لە ئێمە بوێری بەکارهێنانی ئەم دوو وشەیەمان نییە، بێ لکاندنیان بە بنەمایەکی ڕەجعییەوە. هەر کاتێک قسە لەسەر عەشق و شۆڕش بکرێت پێویستیان بە ڕوونکردنەوەی زیاتر دەبێت. ئەوان دەڵێن نەخێر، ئێمە هێند ساویلکە نین بڕوا بەم وشانە بکەین. ئەو خەندەیەی کە لە کاتی وتنی، یان بیستنی، ئەم دوو وشەیەدا خۆی سەپاندووە بەسەرماندا، لە ڕاستیدا نیشانەی شکستێکی ترسناکە، گەر ڕای من وەردەگریت. ئەمە تاڵیی شکستخواردن و سینزمی دۆڕاوە لەڕووی پڕۆگرێسەوە. ئەم بزەیە وام لێ دەکات بیر بکەمەوە، لەبەر ئەوەی تراژیدییە، ئەمڕۆ تەنیا ئایین، یان با بڵیین مەسیحییەت، ئەو وشەیە (خۆشەویستی) بە بڕواوە بەکار دەهێنێت، بە بێ پێویستبوون بە گاڵتەجاڕیییەک لە کاتی بەکارهێنان، یان بیستنیدا. ڕاستییەک کە جێی بەزەیییە ئەوەیە؛ کۆتاجار کە بینیبێتم خەڵک هاواری وشەی شۆڕشیان کردبێت ئەو کاتە بوو کە (Capitol Hill) لەلایەن لایەنگرانی دۆناڵد ترەمپەوە ڕووبەڕووی ئاژاوە و پشێوی بوویەوە. پێدەچێت لەم چوار دەیەی دواییدا چەمکی شۆڕش لەلایەن دانیشتووانە نوێیەکانەوە دەستی بەسەردا گیرابێت، دواجار بەتەواوەتی قۆرخیان کردووە. لەبەر ئەوە کاتێک پێشکەوتووخوازان قسە لەسەر سیاسەت دەکەن نیازیانە خۆیان دوور بگرن لەم دوو وشەیە. بەتایبەت خۆشەویستی. مایەی داخە ئەو کەسانەی بوێری ئەوەیان هەیە بیر لە دونیایەکی باشتر بکەنەوە، بەڵام، لە وشەی عەشق و پرسە سۆزداری و ئەخلاقییەکان دەترسن. بەداخەوە، وا دیارە ئەخلاق و خۆشەویستی بۆ مۆنۆپۆلی ئایین جێهێڵراوە. لە پەیوەست بەم بابەتەوە، خەیاڵم چوو بۆ لای کتێبەکەی سپینۆزا، بۆیە خۆشحاڵم کە مایکڵ بەر لە من ئاماژەی پێ دا، بۆیە نامەوێت باس لە دیوە فەلسەفییەکەی بکەم، بەڵام لەبری ئەوە بیر لە عەباکەی سپینۆزا دەکەمەوە. وەک دەزانن، پاش ئەوەی سپینۆزا وەک گومڕا دەناسێنرێت، هەستی بەوە کرد کە دەکرێتە قوربانیی دەستی لینچ (Lynch)، ئەوەبوو لە هەوڵی کوشتنەکەی لینچ ڕزگاری بوو، بەڵام پشتی عەباکەی دەدڕێت، دەڵێن گوایە تا ڕۆژەکانی کۆتاییی ژیانی ئەو عەبایەی هەڵگرتووە، وەک ڕمزێک بۆ بیرخستنەوەی خۆی کە بەخت یاوەری بووە. بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی کە سپینۆزا بڕێکی بەرچاو لە نووسین دەربارەی عەشق و هاوڕێیەتی دەنووسێت، پێم وایە شتێکی قووڵتر لەژێر هەڵگرتن و پاراستنی عەباکەیدا هەیە تا کۆتاییی ژیانی. من وەک بەڵێنێک سەیری عەباکەی سپینۆزا دەکەم، بەڵێنێک بۆ خۆشویستنی مرۆڤ سەرەڕای واقیعیەتەکەی، کە بۆ ئەمڕۆمان زۆر گرنگ و لە کاتی خۆیدایە، لەبەر ئەوەی ئەمڕۆ ئێمە ڕووبەڕووی خراپترین نوێنەرەکانی ئەلگۆریزمی چەشنی خۆمان و ئەو تۆڕە داراییەی کە چواردەوری پەیوەندییەکانمانی داوە، لە خۆشەویستیدایە لەگەڵ شەڕێکی دراماتیک و فەزیحدا، بۆیە ئێستا سەختترین کاتە بۆ خۆشویستنی مرۆڤ. لەلایەک خراپەیەکی سەیر هەیە، باش وایە بۆ خۆپاراستن تەنیا پشیلەیەکت هەبێت. عەشق پێدانی شمشێرێکی داری شکاوە بۆ پارێزگاریکردن لە خۆی. بۆیە پرسیارەکەی من ئەمەیە: ئایا دەتوانین خۆشەویستی لە سیاسەت وەرگرینەوە لەپێناو سیاسەتێکی پێشکەوتووخوازدا؟ دەتوانین خۆشەویستی، کە شتێکی بنەڕەتییە بۆ جیهانێکی باشتر، وەرگرینەوە؟ وەڵامەکەی من زۆر زۆر سانایە: بەڵێ دەتوانین، دەشبێت ئەوە بکەین، چونکە پێویستە من زیاترم خۆش بوێت، وەک لەوەی خۆش بویسترێم. ئەم بازدانە لە سانایی بە گرنگ دەزانم بۆ سیاسەتێکی پێشکەوتووخواز لەمڕۆدا.

سەرچاوە:

The post <strong>ڤالانتاینی سوور: عەشق و شۆڕش</strong> appeared first on ژنەفتن.

هەر بۆیه سەرچاوەی نووسراوی زۆر کەم له بەردەسته. سەرەڕای ئەوەی که کۆمەڵگای کوردی کوردستان و تەنانەت بەشگەلێک له دەرەوەی سنووری فیزیایی کوردستان به شێوەی هەمیشەیی و تەنانەت تونداژۆیانه دژی مۆدێڕنیته و گۆڕینی دەوره ڕەگەزێتییەکان (کە لێکەوتەی ئەوە) دەوەستنەوە و له دژی دەجەنگن، له بواری ئازادیی ڕەگەزێتی ڕێژەی قبووڵکردن زۆر کەمه. له درێژەدا دەمهەوێ چەندین حاڵەتی توێژینەوەی تایبەتی له بواری ئەو کەسانه بخەمه ڕوو که لەسەر بابەتی ئەم توێژینەوه قسەم لەگەڵ کردن و ئەنگێزه و داپەڕەکانی ئەوانم له پەیوەندی لەگەڵ هاوڕەگەزخوازی خستۆته بەر تیشکی لێکدانەوه و لەبارەی ڕوانگەیەک که له کۆمەڵگای کوردیدا لە مەڕ خۆیان هەیانە پرسیارم لێ کردن.

حاڵەتی یەکەم

کوڕه دێته ناو ژوورەکە، داوام لێ کرد دانیشێ، ئەو دانیشت و من به فارسی سڵاو و حەواڵپرسیم کرد. و ڕوونی دەکەمەوه که بڕیاره به شێوەی پڕۆفیشناڵ پێکەوه ماوەیەک ئیش بکەین. دۆسییەکەی ئەویان که له یەکێک له بەشە یاساییەکانی شارەوانی لەندەن کارم دەکرد پێدام. لێی دەپرسم پێی خۆشه به کاکه بانگی بکەم یان خانم؟ و ئەو زۆر جیدییانه وڵام دەداتەوه تکایه هەمیشه به خانم بانگم بکه من ئافرەتم. ئینجا دەستبەجێ داوام لێ دەکا به پسپۆڕێکی بناسێنم بۆ ئەوەی بتوانێ ڕەگەزی خۆی بگۆڕێ، ناوی خۆی بگۆڕێ بۆ ناوێکی ئافرەتانه و له کۆتاییدا داوام لێ دەکا که پێی بڵێم گەڕەکی سۆهۆ کوێیه (گەڕەکێک بۆ له دەور یەک کۆبوونەوەی هاوڕەگەزخوازان له ناوەندی لەندەنی بریتانیا) داوێنێکی زۆر کورت و تاپێکی پەمەیی له بەر بوو، ‌ئەوەنده یەخەی تاپەکەی ئاوەڵا بوو که بێچمی مەمکی تەواو دەرکەوتبوو. قاچەکانی پڕ بوو له جێ شوێنی بڕینی تیغ و ڕوونی کردەوه که زۆر له هەوڵدایه بۆ ئەوەی تا ئەو جێی دەلوێ هەر هەموو مووی قاچی بتاشێ بۆ ئەوەی قاچەکانی موویەکی کەمتریان هەبێت. ناوبراو مووی ئەستوور و ڕەشی هەبوو و هەر ئەم بابەتەش پیشانی دەدا که لەم بوارەدا ئیشێکی ئاسوودەی نییه. گوارەکان، ئەنگووستیلەکان، زنجیرەکان و پێڵاوە پاژنه بەرزەکەی به لای منەوه هەوڵێکی چەتوون بوو بۆ ئەوەی بڵێ: من ئافرەتم.

له ماوەی هەفتەیەک که لەگەڵی بووم سەبارەت به ژیانی خۆی له وڵاتی ئێران قسەی بۆ کردم، ئەوەی که چۆن کارمەندێکی باڵا له شاری ئاینی قووم ئیزنی گۆڕینی ڕەگەزی پێداوه. ڕەنگه بتوانین ئێران وەک وڵاتێکی ناوازه لەسەر ئاستی هەموو جیهانی موسڵمانان له بواری ڕوانینێکی نەرمتر بەرامبەر به گۆڕینی ڕەگەز له قەڵەم بدەین، هەڵبەت ئەگەر هاوڕەگەزخوازان له بواری هۆگریی سێکسی خۆیان سەربەستانه ئیش بکەن سزای سێدارەیان به سەردا دەسەپێ، بەڵام کەسانی تڕەنس نەک هەر لەم وڵاتانه قبووڵ کراون، بەڵکوو تەنانەت بۆ چارەسەری خۆیان له پشتیوانی دەوڵەتیش سوودمەندن. ئیمام خومەینی له ساڵی ١٩٨٩ ڕاگەیاندنێکی بەناوبانگی هەیه که ڕایگەیاندووه ئەو کەسانەی وا پێیان وایه له لەشێکی هەڵەدا گیریان کردووه دەبێ ئەم چانسەیان هەبێ که لەم زیندانه دەرباز بن، و تەنانەت پاش گۆڕینی ڕەگەز بۆیان هەیه له بەڵگەی شووناسی نوێ سوودمەند بن. ڕەنگه هۆکاری ئەم پرسه ئەوه بێ که هاوڕەگەزخوازی به تاوانێکی زۆر نگریس دەزانن و هەر لەبەر ئەوه له بری ئەو تڕەنسێتیان قبووڵ کردووه. هەڵبەت هەست ناکا که له ئێران هەڵسوکەوتێکی باشیان لەگەڵ کردبێت. ئەوەی که له ئێران چەند نەشیاوانە مامەڵەی لەگەڵ کراوه و ناوبراو ناچار بووه بەرەو بلاڕووس له ئەوڕووپای ڕۆژهەڵات کۆچ بکات بۆ ئەوەی لەوێ یارمەتی پڕۆفیشناڵ دەست بخات و له کۆتاییدا ڕەگەزی بگۆڕێت. له چاوپێکەوتنی دووهەمدا که لەگەڵی سازم کرد له میانەی قسەکانماندا تەلەفۆنیان بۆ کردم، هاوڕێیەک له ئێرانەوه تەلەفۆنی بۆ کردم بۆ ئەوەی بزانێ ئایا دەتوانم چەند بەرگ کتێبی بۆ پۆست بکەم؟ لەگەڵ ئەوە دەنگی داگۆڕا. ئەو زۆر به ئارامی لێ پرسیم که خەڵکی کوێم؟ و منیش وڵامم داوه به ڕفتارمدا بۆی دەرکەوت که خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانم (کوردستانی ئێران)، کەمێک تێڕاما و ئینجا به دەنگێکی ئەسپایی وتی: منیش کوردم، خەڵکی کرماشانم. لێم پرسی به لایەوه کێشه نییه که منیش کوردم؟ و ئەو له وڵامدا وتی: خانەوادە ئاخیان کردووم، باوکم کاتێ زانی من هاوڕەگەزخواز / تڕەنسم هەوڵی دا بمکوژێ، من ناچار بووم له کوردستان ڕا بکەم و بچم بۆ تاران. کورد زۆر دەمارگژن. تکا دەکەم، من ئاماده نیم که کەس بزانێ کوردم. من تەنانەت لای کەس ناڵێم ئێرانیم. خەڵک ئەگەر بزانن کێشەم بۆ دەنێنەوه و به چاوی خراپ لێم دەڕوانن، ئەوان وەک مرۆڤێک هەڵسوکەوتم لەگەڵ ناکەن. لێرەدا بوو که له پڕ فرمێسکی هاتنه خوار.

تەنیا دوو خەونی هەبوو، ئەوەی که برینکارییەکی سەرکەوتووی بۆ گۆڕینی ڕەگەز بۆ بکرێ، و ئەوەی که دیسان لەگەڵ دۆستەکەی بێ که بەڵێنی پێ دابوو که ئەگەر ببێته کچ هاوسەرگیری لەگەڵ بکات. ناوبراو له درێژەدا وتی: من له کوردستان ژیانێکی ناخۆشم بووه، بۆم نەبوو لای کەس بڵێم که من هاوڕەگەزخوازم، زۆر دەترسام ڕۆژێ له ڕۆژان باوکم بەم بابەتە بزانێت. هەڵبەت زۆر کەس لەبارەی هۆگریی سێکسی من زانیارییان هەبوو یان لانی کەم به ڕفتارمدا شکیان کردبوو، مەبەستم ئەوەیه که من هاوشێوەی ئافرەتێک ڕفتارم دەکرد و دەنگێکی ناسکم هەبوو. بەڵام هیچ کەس به شێوەی ئازادانه لەم بارەوه قسەی نەدەکرد. ئەم بابەته نهێنییەک بوو که هەمووان لێی بەئاگا بوون. کاتێک پیاوه بەتەمنترەکان لێیان دەڕوانیم یان به تووڕەییەوه کاتێک منیان دەبینی ڕووی خۆیان وەردەگێڕا، پیاوه گەنجەکان هەندێ جار تێدەکۆشان له باوەشم بکەن، یان له مەڕ ڕەواڵەتم تانە و توانجم لێ بدەن. هەڵبەت له تاران دۆخەکە کەمێک جیاواز بوو. هیچ کەس منی نەدەناسی، ئەگەر ڕاستییەکەیتان دەوێ خۆشم ئیتر گرنگیم نەدەدا. له درێژەی ئەو ساڵانەی که له ئێران دژیام شەرمم له خۆم دەکرد، بە هۆی شتێک که بووم و دەمویست ببم. خەتای خۆم بوو، من هەر له منداڵییەوه لە دیتران جیاواز بووم، من کوڕەکانم له کچەکان خۆشتر دەویست. هەمیشه پێم خۆش بوو جلوبەرگی شیاو لە بەر بکەم و به ئەسپایی له کاتێکدا که له ژوورەکەی خۆم بووم و کەس له لام نەبوو ئارایشتم دەکرد و وێنەم له خۆم دەگرت.

دیاره من ئیزنی گۆڕینی ڕەگەزم وەرگرتبوو، کەواته دوو ساڵ پارەم کۆ کردەوه، بۆ ئەم پرسه هەموو کارێکیشم کرد، له شتنی قاپ و کەوچک هەتا شتنی ئۆتۆمبێلەکان. سەرەڕای ئەمە پارەی پێویستم نەبوو و نەمدەتوانی بەم پاره تێچووی تەواوی گۆڕینی ڕەگەزێتیم دابین بکەم. سەرەڕای ئەمانه دەبا پارەی دەرزی هۆرمۆن و دیکەی شتەکانم بدابایه. هەر لەبەر ئەوەش چوومه بلاڕووس. کاتێک چوومه ئەوێ ڕێکخراوی نەتەوەکان پشتیوانی لێ کردم. ئەوان هەوڵیان دا لەم وڵاتەدا بۆ برینکاری گۆڕینی ڕەگەزێتیم بەرنامەڕێژیم بۆ بکەن. ژیان لەو وڵاتەدا زۆر ئەستەم بوو. کاتێک هاوشێوەی کچێک جلوبەرگم له بەر دەکرد و دەچوومه دەرەوه پیرترەکان به بینینی من تفیان له عەرز ڕۆ دەکرد و کاتێک به لایاندا تێپەڕ دەبووم پیاوان و ژنه گەنجەکان هۆیان لێ دەکردم. تەنانەت کادری پزیشکیش زۆر هۆمۆفۆبیک (دژی هاوڕەگەزخوازان) بوو و هەر کەس دەهات بێ‌ڕێزی پێ دەکردم.

دیاره دڵخۆشتر بوو بەڵام زۆر نیگەران بوو، هەتا ڕۆژێکیان ناوبراو بەسەرهاتێکی ترسناکی له مەڕ هێرشی دوو پیاو له باکووری لەندەنی لەو کاتەی که کاتی گۆڕینی ڕەگەزێتی هاتبوو بۆ من گێڕاوه، ئەوان پەیتاپەیتا له زکیان دەدا و ناو و ناتۆرەی ناشیریان لێ دەدا (جنێوێک بۆ بێڕێزی به هەموو هاوڕەگەزخوازان) و به دەموچاوێکی خوێناوییەوه لەوێ بەڕەڵایان کردبوو، ناوبراو وەها ترسا بوو که هەتا چەند ڕۆژ له ماڵەوه دەرنەکەوت و تەنیا ئەو کاته له ماڵ هاته دەرەوه که بەرپرسانی خزمەتگوزارییه کۆمەڵایەتییەکان لەگەڵی بوون.

پاش برینکاری پێی وتم که ئێستا بوومەتە خاتوونێکی تەواو. وتی شادترین ژنی کورده لەم دنیایەدا. ناوبراو به شێوەی نیمچه کات له باری سۆهۆ وەک بەرپرسی بار ئیشی دەکا و خواردنەوه سێرڤ دەکا و ئێستا چاوەڕێیه چاوی به هاوسەری داهاتووی بکەوێت.

حاڵەتی دووهەم

ئەستەنبۆڵ ماڵی پتر له یەک ملیۆن کەسی حەشیمەتی کورده که زۆربەیان له تێهەڵچوونەکانی دەیەی نەوەد لەنێوان هێزە دەوڵەتییەکان و پ ک ک ناوچەی کوردستانیان له باشووریترین بەشی تورکیا بەجێ هێشتووه و پاش کاول بوونی هەزاران گوند لەم ناوچه بەرەو ئەستەنبۆڵ کۆچیان کردووه. له نزیک ناوچەی تووریستی سوڵتان ئەحمەد ئاکسارایدایه که دەتوانین بڵێین زۆربەی زۆری کۆچبەرانی کورد لەوێ کار و ئیشی بچووکیان بۆ خۆیان جێبەجێ کردووه، ناوچەیەک له دووکانی بچووک، و تەنانەت هەندێ کەس له سەر شەقامەکان به شێوەی ڕاستەوخۆ دەستفرۆشی دەکەن.

نزیک له هۆتێلی عەزیز کووچەیەکی تاریک و پیس بەدی دەکرێ که دەگاته بارێک لەژێر زەوی، ئەم باره بارێکی تایبەتی هاوڕەگەزخوازانی پیاو و ئافرەتی کورده. لەم بارەدا مووسیقای ڕاستەوخۆیان هەیه و جەوەکەی تەواو تاریکه، بۆ ئەوەی بەم شێوه پانتاکه ڕۆمانسی بکەن. لەگەڵ هاتنتان بۆ ناو ئەم باره هەمووان سەیرتان دەکەن، ڕەنگه لەبەر ئەوه بێ بزانن پیاون یان ئافرەت. گرووپێکی پێکهاتوو له 4 پیاو و ژن. له مێزەکەی پەنا لەگەڵ هاوڕێکەم که خانمێکه بۆ خواردنەوە بانگهێشتی سەر مێزێکم دەکەن. پاش خواردنەوەی چەند پەیک ئەوان سەبارەت به هۆکار و چۆنیەتی بەجێهێشتنی کوردستان دەستیان کرد به قسه کردن. یەکێک له کچەکان که لە ئێن جی ئۆیەکی پشتیوانی له هاوڕەگەزخوازانی ژن ئیشی دەکرد که سەر به ڕێکخراوێکی سوویدی بوو سەبارەت به ئەزموونەکانی خۆی و ئەوەی که بۆچی نەیتوانیوه له زێدەکەی خۆی (باتمان) بمێنێتەوه قسەی کرد. ناوبراو دەڵێ: زۆر سادەیه، هۆکارەکەی ئەوەیه که من هاوڕەگەزخواز بووم، باشم له بیره که کاتێک مێرمنداڵ بووم عاشقی ئامۆزاکەم بووم و کاتێک کچە مامەکەم لەگەڵ کوڕه خۆشەویستەکەی له کاتی ئامادەییدا هاوسەرگیری کرد من هەوڵم دا خۆم بکووژم بەڵام نەمتوانی و زیندوو مامەوه. ژنێکی دیکه دەڵێبۆ ماوەی ٥ ساڵ هاوسەرگیری کردبوو بەڵام له مێردەکەی بێزار بووه؛ ئەو ناپاکی لەگەڵ کردم و لەو کاتەوه من نامهەوێ لەگەڵ هیچ پیاوێک بم، من ئێستا لەگەڵ دۆستەکەم که کچێکی ڕووسییه زۆر شادترم، ئەم کچه چەند مەتر دوورتر له ژنەکە دانیشتبوو. پیاوەکانیش بەسەرهاتی هاوشێوەیان هەبوو، یەکیان تەنیا دەیتوانی به تورکی ئاخافتن بکا (له کاتێکدا که به تورکی ئەستەنبۆڵی من پێدەکەنی) وتی: من خەڵکی گوندێکی بچووکم، لەو گونەدا خەڵکیان منیان لە کاتی سێکسکردن لەگەڵ پیاوێکی دیکه بینیبوو و دەنگۆ لێرەوه دەستی پێ کرد و مەلای گوند و پیاوماقووڵەکانی گەڕەک و مامی منیان برد بۆ مزگەوت و هەواڵەکەیان پێدان. هاوڕێی قوتابخانەکەم به هەڵکەوت ئەم بەسەرهاتەی له چەند کوڕی دیکه بیستبوو، خێرا بەرەو ئەو مەزرایه ڕا دەکا که من تێیدا ئاگام له ئاژەڵەکان بووه. من هەر ئەوەنده پارەم بوو که خۆم گەیانده ئەنقەرەه و لەو کاتەوه ئیتر نەگەڕاومەتەوه بۆ گوندەکەی خۆمان بەڵام جار جار لەگەڵ دایکم قسه دەکەم.

حاڵەتی سێیەم

هەر دووکیان تەمەنیان بیست و ئەوەنده ساڵه، له یەکێک له زانکۆ ئەهلییەکانی ئێران لە بواری زانسته کۆمەڵایەتییەکان دەخوێنن. من (ک) و (ف) له کاتێکدا که خەریکی لێکۆڵینەوه له بواری کلتووری گەنجان له ئێران بووم له ڕێگەی چالاکڤانێکی مافەکانی ژنان لەگەڵان ئاشنا بووم دەڵێ هیچ کەس نازانێ ئەو کچێکی هاوڕەگەزخوازه، ئەگەر کەسێک بەم بابەتە بزانێ من زۆر زۆر تووشی کێشه دەبم، نه تەنیا خانەوادەکەم لەوانەیه بمکوژن، بەڵکوو تەنانەت دەوڵەتیش لەوانەیه بمخاته بەندیخانەوه. لەم کاتەوه دەنگی نزم دەکاتەوه و دەڵێ تەنانەت لەوانەیه هاوشێوەی پارەکه که دوو گەنجی فارسیان به تاوانی هاوڕەگەزخوازی له سێداره دا منیش له سێداره بدەن. ناوبراو درێژه به وتەکانی دەدا من هەتا ئەو کاتەی که لەگەڵ (ک) له زانکۆ ئاشنا نەببووم نەمدەزانی هاوڕەگەزخوازم. هەموو شتێک له پەردیسی زانکۆ دەستی پێکرد، ڕۆژێکیان که خۆشەویسته کوڕەکەم له بەر کچێکی دیکه وازی له من هێنا، (ک) لەو شەوەدا که من زۆر بێتاقەت بووم هاته لام بۆ ئەوەی سووکناییم بداتەوه. ئێمه هاوژوور بووین، کاتێک که باوەشی پێدا کردم هەستێکی خۆش کەوته دڵمەوه، ناوبراو زۆر به باشی له من تێدەگەیشت و ڕاست دەیزانی چۆن دەبێ من ئارام بکاتەوه. لەو کاتەوه ئێمه پێکەوەین.

حاڵەتی چوارەم

(ئـ ف) پیاوێکی کەم تەمەنی پێگەیشتووه، و له وڵاتی ئەڵمانیا کۆڕسی باڵای تەواو کردووە. ناوبراو دەڵێ له شاری هەڵەبجه (باشووری باشووری کوردستان) لەدایک بووه. من زۆر سەبارەت بەوێ شتم وەبیر نایه. من بۆ هاوسەرگیرییەکی بنەماڵەیی و سەردانی بنەماڵه گەڕامەوه بۆ کوردستان بەڵام لەوه ناچێ بتوانم لەوێ بژیم. لەم کاتەدا هەست دەکەم بێتاقەت بوو، دیاره مەبەستم ئەوەیه که من ناتوانم لەوێ بژیم، ئەمه بۆ منێک که پیاوێکی هاوڕەگەزخوازم، مومکین نییه، ئینجا درێژەی پێدەدا من خەڵکی ناوچەی هەورامانم و ئەمه پرسەکە ئەستەمتر دەکات. به ڕای من هەورامان هێشتا زۆر ئاینی‌تر له دیکەی ناوچەکانی کوردستانه. ناوبراو له درێژەدا دەڵێ: خوا دەزانێ ئەگەر خزمەکانم و بەتایبەت کوڕه مامەکەم که سەرۆکی عەشیرەته بەم بابەتە  بزانێ چ  ڕوو دەدا، سەیر بکەن ئەم کەسە حاجییه (کەسێک که زیارەتی مەککەی کردووه) و له ناو خزمەکاندا زۆر ڕێزی هەیه. دەست دەکا به جگرە کێشان و درێژەی پێدەدا: ئەم ڕووداوانه هەمووی له ئەوڕووپا دەستی پێ کرد.

با ڕاستگۆ بم، من نەمدەزانی هاوڕەگەزخوازم تا ئەوەی که شەوێکیان من لەگەڵ یەکێک له هاوڕێ هاوزانکۆییەکانم بووم و ئەو جووڵەیەکی نواند، ئێستا که بیر لەڕابردوو دەکەمەوه دەزانم بۆچی هیچ کات عەشقی هیچ کچێک نەدەبووم. ئینجا بزەیەک دەنیشته سەر لێوی و دەڵێ: من ئێستا لەگەڵ خۆشەویسته کوڕەکەم دەژیم و هەموو شتێک باشه. تەنیا کێشەم ئەوەیه که دەبێ پەیوەندییەکەم بشارمەوه، خۆ دەزانی بۆ. من زۆر کەس له ناوچەی خۆمان که نایانناسم بەڵام که بۆ سەردانی ئێمه دێنه ئێره پێیان دەڵێین که خوێندکار حەزی لێیه که (ئـ ف)ـین و له ژووری جیادا دەژین. پێم وایە هەمووان بڕوا به قسەکەمان دەکەن ڕۆژێکیان بتوانن ئازادانه بڵێ که کێیه. ناوبراو دەڵێ: من ئیتر لەم ژیانه دووانەییه ماندوو بووم، له سەرەتادا ئەم پرسه سەرنجڕاکێش بوو، زۆر هەیەجانی و مەترسیدار بوو، من پێم خۆش بوو، بەڵام ئێستا خۆشەویسته کوڕەکەم بەم بابەته ناڕازییه و بەردەوام دەڵێ بۆچی وا بکەین؟ من به ڕاستی تێدەکۆشم بۆی ڕوون بکەمەوه که تا چەنده بارودۆخی من ئاڵۆزه بەڵام وا هەست دەکەم ئەو تێناگات، هەڵبەت مافی خۆشیەتی. بۆ کەسێک که ژیانێکی زۆر جیاوازی لەگەڵ من بووه تێگەیشتن لەم پرسانه هەر وا ئاسان نییه. هەڵە مەکەن، ئێمه تەنانەت له لایەن دۆستان و ناسراوانی ئەویش زۆر قبووڵ ناکرێن. هاوڕەگەزخوازبوون تەنانەت له ئەوڕووپاش هەر وا ساده نییه.

ڕوانینێک بۆ ئەم دیارده له ڕوانگەی مرۆڤ‌ناسی: سەرەڕای ئەوەی تابۆیەک پرسی هۆگرییه سێکسییە نەگوونجاوەکانی گرتۆته بەر، چه لە مەڕ هاوڕەگەزخوازان و چ له مەڕ تڕەنسەکان، ڕێبەرانی دەرەوەی وڵات دەستپێکەری باسی گشتی لەم بارەوه بوون. پاش پێشێلکردنی تۆقێنەرانەی مافەکانی مرۆڤ له مەڕ کاپڵێکی هاوڕەگەزخوازی کورد و لێدانیان به قەمچی به هۆی ئەم تاوانه له وڵاتی ئێران، پشتیوانێکی مافەکانی هاوڕەگەزخوازانی کورد له ئیندیمیدیا (Indymedia.com) نووسی: له کوردستان هاوشێوەی بەشەکانی دیکەی خۆرهەڵاتی ناڤین، هاوڕەگەزخوازی به ڕاستی جێی قبووڵ کران نییه و هۆی ئەم پرسه له پاڵ ئاین و کلتووری ئێمەیه. هاوڕەگەزخوازی هەمیشه و له هەموو زەمەنێکدا وەک کارێکی قێزەون بەراورد کراوه، بەڵام له ئەوڕووپای کۆن کردەوەی نێربازیی زۆر باو بووه. هەر لەبەر ئەوه به شێوەی سرووشتی ئێمه هەمیشه دژی هاوڕەگەزخوازی بووین بەڵام له هەمان کاتدا یاساکانی شەریعەتم قبووڵ نییه و بە قەمچی لێدانی هاوڕەگەزخوازان هەتا ئەو کاتەی دەمرن یەکێک له یاساکانی شەریعەته.

بهێڵن ئەم کەسانه چۆنیان پێ خۆشه بژین. ئەگەر ئێوه کەسێکی ئاینین، ئێوه خۆتان باش دەزانن که ئەوان لەو دنیا تووشی چی دەبن و ئەگەر ئاینی نین نابێ کێشەیەکتان لەگەڵ ئەم بابەته ببێت.

مەلاکان هەمیشه بڕ و بیانو دەهێننەوه بۆ ئەوەی کەسەکان له قەمچی بدەن، هۆکاری ئەم پرسه دەتوانێ ناڕەزایەتی دەربڕین دژ بەوان، خواردنەوەی شەراب و یان سێکس کردنی پیاو لەگەڵ پیاو و ژن لەگەڵ ژن بێت.

هاوڕەگەزخوازی لەنێوان ژنان و پیاوان دیاردەیەکی ڕاستەقینەیه و نابێ هیچکات وەک نەخۆشییەک ڕەچاوی بکەن. ئەم پرسه تەنیا له مرۆڤەکاندا سنووردار نابێتەوه و له ئاژەڵەکان و تەنانەت ڕووەک و گوڵەکانیشدا بوونی هەیه.

چالاکێکی مافەکانی ژنانی هاوڕەگەزخواز له کورردستان دەنووسێ: هاوڕەگەزخوازی لەنێوان ژنان و پیاوان دیاردەیەکی ڕاستەقینەیه و نابێ هیچکات وەک نەخۆشییەک ڕەچاوی بکەن.

سرووشت بۆ هەر کام له سیستەمەکانی خۆی هۆکارێکی هەیه. کەسانی هاوڕەگەزخواز نزیکەی 0.1 هەتا 1.0 له سەد له حەشیمەتی مرۆڤەکان له سەرتاسەری دنیا پێک دێنن. ئەم پرسه تەنیا له مرۆڤەکاندا سنووردار نابێتەوه و له ئاژەڵەکان و تەنانەت ڕووەک و گوڵەکانیشدا بوونی هەیه. هەندێ کەس پێیان وایه هۆی دەرکەوتنی ئەم دیارده کۆنتڕۆڵی حەشیمەتی ڕووی زەوییه بۆ ئەوەی ڕێگری له کارەسات بگیرێت، چوونکه زۆر بوونی حەشیمەتی ڕووی زەوی دەتوانێ قەیرانێکی نوێ بەدی بێنێت، بۆ وێنه کاتێک مرۆڤەکان دەستێوەردان له دنیای پەلەوەرەکاندا دەکەن و ڕێژەیەکی زۆری پەلەوەر بۆ بەکارهێنانی مرۆڤ بەرهەم دێنن، دەبینین که نەخۆشی ئەنفلۆوانزای باڵنده دروست دەبێ که نه تەنیا ژیانی پەلەوەرەکانی جیهان بەڵکوو ژیانی ئێمەش دەخاته مەترسییەوه.

زۆربەی کەسانی هاوڕەگەزخواز داهێنەر و هونەرمەندن، ئەگەر ئاوڕێک له مێژوو بدەینەوه دەبینین که زۆرێک له هونەرمەندان و نووسەرانی جیهان وەکوو ئۆسکار واید، ڕامبۆ و هەتد لەم حاڵەتە بەدەر نین.

وڵامی پرسی هاوڕەگەزخوازی توندوتیژی نییه و ئەم ڕێکاره هەرگیز نەیتوانیوه کێشە چارەسەر بکات. ئەگەر ئێمه هەڵوەدای بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی مۆدێڕن و داهێنەرانه بین، دەبێ دان به جیاوازییەکانی خۆمان لەگەڵ دیتران بنێین و بتوانین به ئاشتی و دۆستایەتییەوه پێکەوه بژین، کەسی هاوڕەگەزخواز دەتوانێ کچ، کوڕ، هاوسەر یان دۆستی نزیکی ئێوه بێت. ئەگەر ئەوان ئەم بابەته بشارنەوه ئەوه ناگەیێنێ که ئەم پرسه بوونی نییه. ئێمه له سەرەتای مێژووەوه هەین و دیسانیش له پاڵ ئێوه دەبین و درێژه به ژیانی خۆمان دەدەین، کەواته باشتر وایه ئێمه قبووڵ بکەن و ڕێز لەم بابەته بگرن. بەهەر حاڵ عەشق سەرشۆڕی نییه و ئەوه دەبێ خەجاڵەت ببێتەوه که عەشق به سەرشۆڕی دەزانێت.

مارگارێت مید له ڕوانگەی مرۆڤ‌ناسییەوه کتێبێکی به ناوبانگی نووسیوه و تێیدا پێشنیار کردووه که ئەو نیگەرانییانەی که بوونی مێرمنداڵ بۆ گەوره ساڵ دەمێنێتەوه (وەکوو هۆگریی سێکسی که تازه دۆزراونەتەوه) پێکهاتەی کلتووری لەخۆ دەگرن. ناوبراو له سامۆوا لەگەڵ گەنجان ئیش دەکا، لێرەدا کلتوور هانیان دەدا که هۆگریی سێکسی خۆیان تەنانەت به سێکسکردنی بەر له هاوسەرگیری به ئەزموون بکەن، و گریمانەی ئەوه هەیه که ئەم ئیشه له کۆمەڵگادا متمانه به خۆبوونێکی زیاتری لێ دەکەوێتەوه و کاتێک وەک گەوره ساڵێک توانیان هاوسەرگیری بکەن له ژیانی سێکسی خۆیاندا متمانه به خۆبوونێکی زێدەتریان دەبێت. هەڵبەت لەو کۆمەڵگایانەی که تەواو پێش پیشەسازی نین، وەکوو سامۆوا و به وتەی ناوبراو به توندی لەژێر کاریگەریی بەها ئیسلامییەکانن، ڕوانین بۆ تافی مێرمنداڵی به شێوەی سەردەمی بشێوی، ئیسترێس و کارەساتێکی بەهێزە. ڕوانگەی مید بەرامبەر به ڕوانگەی کراوه سەبارەت به پەیوەندیی سێکسی و ڕۆمانسی و ئازادی بۆ ئەزموونی ئەم بابەتانه له ناو مێرمنداڵانی سامۆوایی، لەگەڵ ئەزموونی گەنجان له ئێران تەواو جیاوازه، لە وڵاتی ئێران له نێوان هەر دوو ڕەگەزەکه دیوارێک دانراوه و وەک پرسه مەترسیدارەکان به توندی پەیوەندییه سێکسییەکانیان قەدەغەی کردووه. لەم ڕوانگەوە ئاراستەی بەرامبەر به مەترسییه ڕوو له هەڵکشانەکانی پەیوەندیی ژنان و پیاوان بەر له هاوسەرگیری ڕەنگه سەرسامهێنەر نەبێت.

ئایدیاکانی ڕفتاری ژنانەی شانۆیی، دراماتیک، لەگەڵ شەرمەزاری و پارێزراوییە ڕەنگە ئەنجامی ئەم ڕوانگه بێو دەتوانین لەگەڵ هەستی ورووژانی پەیوەست به مێرمنداڵی له ئەوڕووپا و جێبەجێکردنی ڕۆژانەی بەراورد بکەین. ڕەنگه خاڵی سەرنجڕاکێش که دەبێ لەم بارەوه ڕەچاوی بکەین درێژەدان به ڕفتاری منداڵانەی ژنان له گەوره ساڵییه. له بەرامبەردا کوڕان له پرۆسەیەکی یەکدەست به هۆی دوو ساڵ خزمەتی سەربازی که هەیانه دێنه ناو کۆمەڵگا و بەم شێوە ڕاستەخۆ دەورەکانیان له کۆمەڵگا دەگۆڕدرێ و له مێرمنداڵییەوه دەبنه گەوره ساڵ. (سینکلر -وب،١٩٩٠ ؛کاپلان،١٩٩٠).

پاس ئەوه ئەگەر ئەم کەسانه پیشەیەکی تایبەتی هەڵنەبژێرن، یان درێژه به خوێندن نەدەن، دەچنه ناو کار و کاری بنەماڵەیی یان دوکانێکی بچووک به هاوکاری بنەماڵه دەکەنەوه، له ناوچەی کوردستان زیاتر دۆخەکە بەم شێوەیه. مۆدێڕنیزەبوون بووەته هۆی تێکچوونی هاوسەنگی و کەوتنه ژێر پرسیاری دەوری ئافرەتان. به شێوەی نەریتی ژنان تەنیا له ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە گەوره دەبوون، بەڵام له ئێستادا زۆریان له کۆتاییەکانی تافی مێرمنداڵی یان سەرەتاکانی تەمەنی بیست ساڵان ماڵەوه به جێ دێڵن و دەچنه زانکۆ و بەم شێوه گەیشتوونەتە ڕادەیەک له سەربەخۆییی ئابووریی. سەرەڕای ئەوەی به گشتی له کوردستانکێشەی دانەمەزران و بێکاری هێشتا بوونی هەیه، بەڵام هەلی دامەزراندن بۆ ژنان له کەرتی دەوڵەتی و له هەندێ له بەشەکانی کەرتی تایبەتی زۆر کەمتره و ئەم (بواره تایبەتی پیاوان ڕەچاو کراوه.) توحیدی، ١٩٩٤

تەنانەت سەرەڕای ئەوەی هاوڕەگەزخوازی له دێرزەمانەوه له کۆمەڵگای کوردستان بابەتێکی ئاشنا بووه، و له کاتی قسەکردن لەسەر پیاوانی هاوڕەگەزخواز وەک ئاسەواری پەستی ناو کۆمەڵگا له قەڵەم دەدران، ڕوانگەی کۆمەڵگا بۆ هاوڕەگەزخوازی ژنان هێشتا له قۆناغه سەرەتاییەکانی خۆیدایه. ئەم پرسه له پێشدا له باکووری کوردستان دەستی پێ کرد، له دیکەی بەشەکانی کوردستان ژیانی کۆمەڵایەتی بۆ هاوڕەگەزخوازانی پیاو و ژن به شێوەی کردەیی بوونی نییه، کوردانی دەرەوەی وڵات به هۆی فوکووسێک که لەسەر کەمپەینەکانی دیکە هەیانه هەتا هەنووکه نەیانتوانیوه ئەم پرسه بخەنه ناو ڕێسای ئیشی کەمپەینەکانی خۆیان. بەڵام یاساناسانی تورکیایی بۆ کەسانی هاوڕەگەزخوازی پیاو و ژن و تڕەنس و ڕێکخراو و لۆبییه گشتییەکانی پەیوەست بەم چالاکییانه هەندێ دەرفەتیان هێناوەته کایەوه بۆ ئەوەی بۆ قبووڵ کرانی ئەم کەسانه له ناو کۆمەڵگا هەندێ داپەڕ ئەنجام بدەن، ئەم هەوڵانه زیاتر هی ئێن جی ئۆکانی دانیشتووی ئەستەنبۆڵه. بەڵام پێویستیی بوونی ئەم کۆمەڵگایانه بۆ کۆمەڵەی هاوڕەگەزخوازانی پیاو و ژن و تڕەنسه کوردەکان هێشتا زۆر پشتگوێ خراوه.

لەم کلتوورانەدا زۆر جار هاوڕەگەزخوازی به دژی دیتر‌ڕەگەزخوازی و بوونی تایبەتمەندیی نێر و مێ ڕەچاو کراوه. سێ فۆڕمی سەرەکیی پەیوەندیی هاوڕەگەزخوازانه لەلایەن مرۆڤ‌ناسان پێشنیار کراوه که بریتیین:

یەکسان‌خوازی، پێکهاتەی ڕەگەزێتی و پێکهاتەی تەمەنی. ‌لەناو ئەم مژارانه یەکیان زیاتر له کۆمەڵگایەکی دیاریکراو له کاتێکی دیاریکراو زاڵ دەبێت. به ئاوڕدانەوه له مێژووی کوردەکان و ڕوانگەیان بەرامبەر به هاوڕەگەزخوازی، دەتوانین سەرچاوەی زۆری کەسەکان (زیاتر دەوڵەمەند و مامناوەند تەمەن، و هەمیشه پیاو) دەست  بخەین که سەبارەت بەوان دەنگۆی ئەوه له ئارادا بووه که پارەیان به کوڕانی کەم تەمەن دەدا بۆ ئەوەی پەیوەندیی سێکسیان لەگەڵ ساز بکەن. له هەمان کاتدا ئەمانه کەسانێک بوون که (مومکینه له ڕۆژاوا پێیان بووترێ پێدۆفیلیا) بەڵام وەکوو پیاوی بنەماڵه ژیانێکی ئاسایییان هەبوو، بەڵام هەر کات باس له ئامۆژگاری کوڕانی کەم تەمەن دەهاته گۆڕەوه بەئاگا دەبوون. له زۆربەی کاتەکاندا، ئەم کوڕه کەم تەمەنانەی که دەستدرێژی سێکسیان دەکرایه سەر له کۆمەڵگا به توندی سووکایەتیان پێ دەکرا و دەبوایه ئەم سووکایەتییەیان بۆ درێژەی ژیانیان له وڵات (شەرمەزارهێنەر)یان لەگەڵیان بوو کەواته زۆریان وایان به لاوه پێ باشتر بوو که به هۆی بوونی ئەم پێشینه نیشتمانی دایکی خۆیان به جێ بێڵن. ئەم پرسه تەنیا به هۆی ئەوه خرایه ڕوو که دەربکەوێ فۆڕمی هاوڕەگەزخوازی دیاریکراو به چ شێوەیەکه که بزانن ڕوانگەی تاوانبارانه و لادەرانه که سەبارەت بەم کەسانه بوونی هەیه به چ شێوەیەکه. هەڵبەت پێدۆفیلیاش له کۆمەڵگا بوونی بووه و هەیه بەڵام ئەوەش وەک نهێنییەکی ئاشکرا بوو ڕەچاو بکەن.

هاوڕەگەزخوازی نۆڕماڵی گەورەساڵانی تڕەنس بوونیان له چاو فۆڕمی چەوسانەویی ئەم هۆگرییانه کەمتر قبووڵ دەکرێت. هەڵبەت ئەم هۆگرییه له چاو هاوڕەگەزخوازان و تڕەنسەکان ڕەنگه دیاردەیەکی زۆر نوێتر و ئەنجامی خەباتەکانی کۆنسێرڤاتیڤ لەگەڵ مۆدێڕنیتەیه. ئەم چەشنه ژیانە سێکسییه له خۆرهەڵاتی ناڤین و کەواته له کلتووری کوردستان بۆ چەندین سەده بەردەوام بوو.

شاعیرانی فارس زمان وەکوو (عەتار)، (ڕۆمی)، (سەعدی)، (حافز) و، (جامی) و هەروەها شاعیری کورد شێخ ڕەزا له پەیوەندی لەگەڵ هێماگەلی هۆمۆئۆرۆتیک کۆمەڵێ شێعری هەیه.

سەرچاوه بایۆلۆژیکی، مێژوویی و دەروونناسییه جیاوازەکان لەناو زۆرێک له کلتووری موسڵمانانی خۆرهەڵاتی ناڤین بوونی هەیه و داپەڕی هاوڕەگەزخوازانه زۆر بەربڵاو و گشتی بووه. شاعیرانی فارس زمان وەکوو (عەتار مردوو ١٠٠٢)، (ڕۆمی، ١٠٢١)، (سەعدی، ١٠٩١)، (حافز، ١١٨٩) و، (جامی ١٤٩٠) و هەروەها شاعیری کورد شێخ ڕەزا له پەیوەندی لەگەڵ هێماگەلی هۆمۆئۆرۆتیک کۆمەڵێ شێعری هەیه. توێژینەوه لەبارەی ناهاوسانانی سێکسی وا پیشان دەدا که سەرەڕای ئەوەی بینراوی بوونی ئەم پەیوەندییانه کەم بووەتەوه بەڵام ڕێژەیان کەمی نەکردووه. دوو فۆڕم زیاتر تۆمارکراو بریتیین له هەبوونی پەیوەندیی سێکسی پارەیی لەگەڵ پیاوانی تڕەنس یان ئەو پیاوانەی وا خۆیان تڕەنس دەنوێنن و نموونەگەلێک لەم کەسانەن که ئەوان به ناوی بچووکی ٢ و منداڵ ٣ بانگ دەکەن و هەروەها داپەڕی مەعنەوی سۆفییەکان که تێیدا تاک له داپەڕێکی پاکداوێنانه و ئایدیالانه دەگا به داپەڕێک به پێی خواست و هۆگریی.

بۆ وێنه له ئێرانی کۆن هاوڕەگەزخوازی و هۆمۆئۆرۆتیک له زۆرێک له شوێنه گشتییەکان پەسندکراو بووه، بۆ وێنه له دێیر و حەوزەی زانستی هەتا مەیخانه، کەمپی سەربازی، گەرماو و قاوەخانەکان. له سەرەتاکانی سەردەمی سەفەوی (١٥٢ هەتا ١٢٠١) شوێنگەلێک به ناوی ئەمروودخانه هەبوو که تێیدا پیاوانی لەشفرۆش ئیشیان دەکرد، ئەم شوێنانه یاسایی بوون و باجیان دەدا. ئەدەبیات و هونەرێکی بەهێز دیسان بێچمی گرتەوه که تێیدا هاوڕەگەزخوازی له خۆرهەڵاتی ناڤین به شێوەی شووبهاندنی عەشقی پیاوان خۆی نواندبوو. بەم پێیه گانیمێد (ساقی خودایان) سیمبۆلی کوڕه خۆشەویستێکی ئایدیال بوو. موسڵمانان و زۆربەی سۆفی و شاعیرانێک که له وڵاتانی عەرەبی و ئێرانی بوون سەبارەت به کوڕانی ساقی جوانی مەسیحی دواون و ئیدعا دەکەن که له ڕۆژدا له مەیخانە میواندارییان لێ دەکەن و له شەودا دەخزێنه ناو پێخەفەکەیان. له زۆرێک لەم ناوچانه ئەم داپەڕه هێشتا له سەردەمی نوێدا دەبینرێ (ئەم پرسه لەلایەن ڕیچارد فڕانسیس بارتۆن، ئاندره گاید و ئەوانی تریش تۆمار کراوه).

هاوڕەگەزخوازان هێشتاش خەریکی خەبات لەپێناو وەرگرتنی ماف و دادپەروەری بۆ خۆیان له کۆمەڵگا ڕۆژاواییەکانن. کەسێکی هاوڕەگەزخواز پیاو یان ئافرەت و یان کەسێکی تڕەنس هێشتا لەوانەیه له شەقامدا بێڕێزی پێ بکرێ و یان له هەندێ له شوێنه گشتییەکان مافی هاتنه ژوورەوەیان نەبێت. له بریتانیا لەم ماوەی دواییدا باسێک لەنێوان دەوڵەت و چالاکڤانانی پیشەسازی تووریزم ڕووی داوه و هەندێ له هۆتێل و میوانخانەکان داوایان کردووه که دەوڵەت ڕێگەیان پێ بدا کاپله هاوڕەگەزخوازەکان که وەکوو هەر کاپڵێکی دیکه داوای ژوورێک دەکەن  بکەنە دەرەوه. له حاڵێکدا کەسانی هاوڕەگەزخوازی ئەوڕووپی به توندی هەڵوەدای وەرگرتنی مافی هاوسەرگیری له هەندێ له وڵاتانن، ئەم ڕاستییانه وای کردووه دنیا لەم بارەوه بۆچوونی دوو جەمسەری هەبێ و مشتومڕی سیاسی زۆر لەم بارەوه بێته ئاراوه و تەنانەت له هەندێ  له وڵاتان بابەتەکه پەلکێشی دادگاکان بکرێت. له ساڵی ٢٠٠٢ له هۆڵندا، بەلژیکا، ئیسپانیا، کەنەدا و ئەفریقای باشووری هاوسەرگیری لەگەڵ هاوڕەگەزخواز یاسایی کراوه. بەڵام له بواری هاوسەرگیری هاوڕەگەزخوازان له ویلایەته یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تەنیا له ویلایەتی هاوبەرژەوەندی ماساچۆست مافی هاوسەرگیری هاوڕەگەزخوازان به فەرمی ناسرا و ویلایەتەکانی وێرمۆنت و کانکتیکات ئیزنی بوونی پەیوەندیی مەدەنیان پێ داون.

له هەمان کاتدا وڵاتانی دیکه، که زۆرینەی وڵاتانی ئەوڕووپی دەگرێتەوه کۆمەڵێ یاساین پەسند کردووه که به گوێرەی ئەو کەسانی هاوڕەگەزخواز بۆیان هەیه پەیوەندیی مەدەنیان پێکەوه هەبێ و بەم چەشنه کاپڵه هاوڕەگەزخوازەکان لەو مافانه سوودمەند دەبوون که کاپڵه هاوسەرگیری کردووەکان له بواری یاساییدا لێیان سوودمەند دەبن. لەم چەشنه دەتوانین ئاماژه بکەین به یاساکانی میرات و کۆچ. زۆرێک له وڵاتانی سکادیناڤیا یاساکانی هاوبەشی ناوخۆییان له دەیەی ١٩٨٢ بەم لاوه له یاساکانی خۆیاندا گونجاندووه. له ویلایەته یەکگرتووەکانی ئەمریکا چڕکردنەوەی مشتومڕەکان لەسەر به یاساییکردنی هاوسەرگیری له بری قبووڵکردنی یەکێتیی مەدەنی دەتوانێ هۆکاری سەرەکی شکستی ئەو هەوڵانه بێ که لەم بوارەدا ئەنجام دراوه و لەلایەن گرووپه مەحافزەکار و ئاینییەکانەوه بەرهەڵستی کراوه. بۆ وێنه له کالیفۆڕنیا، فەرماندار ئاڕنۆڵد شوارتزینگێڕڕایگەیاند که به شێوەی تەواو پاڵپشتی له یاسای پشتیوانی له کاپڵه هاوڕەگەزخوازەکان دەکا بەڵام پرسی هاوسەرگیری هاوڕەگەزخوازان باشتر وایه لەلایەن خەڵک یان دادگاکان یەکلایی بکرێتەوه.

سیاسەتمەدارانی هاوڕەگەزخواز توانیویانه ڕێژەیەکی زۆری کورسییه دەوڵەتییەکان تەنانەت لەو وڵاتانە وەدەست بێنن که یاساگەلی دژه نێربازی و یان کوشتنی هاوڕەگەزخوازانیان له مێژووی هاوچەرخی خۆیاندا هەبووه

له ڕوانگەی زۆرێک له لایەنگرانی نەریت و به ئاوڕدانەوه لەو ڕوانگه نەخوازراوانەی که لەم بوارەدا له هەندێ له ئاینزاکاندا هەیه، هەندێ ناڕەزایەتی دژ بەم بابەته ئەنجام دراوه، بۆ وینه ئەم باسه له ئارادایه که هاوسەرگیری میکانیزمێکی دیاریکراوه که بۆ سازدانی بنەمای (دایک یان باوک بوون) بەرنامەڕێژی بۆ کراوە و پێکەوەبوون بەبێ بوونی کەسەکان به دایک و باوک ناتوانێ ناوی هاوسەرگیری له خۆی بنێت. ئەنجوومەنی دەروونناسانی ئەمریکا ئەم باسەی تەواو ڕەت کردووەتەوه (پترسون، ١٩٩٥) و ڕایگەیاند که زۆربەی لێکۆڵینەوەکانی ئاکادمیک بەبێ هەڵاواردن له بواری کەسانی هاوڕەگەزخوازی ژن یان پیاو که پێکەوه دەژین تەواو دژی ئەم باوەڕانەیه. سەیرتر ئەوەی که سیاسەتمەدارانی هاوڕەگەزخواز توانیویانه ڕێژەیەکی زۆری کورسییه دەوڵەتییەکان تەنانەت لەو وڵاتانە وەدەست بێنن که یاساگەلی دژه نێربازی و یان کوشتنی هاوڕەگەزخوازانیان له مێژووی هاوچەرخی خۆیاندا هەبووه. هاوڕەگەزخوازان له کابینەی بریتانیا وەکوو وەزیری پێشوو کریس سمیت (لۆڕد سمیتی ئەوڕۆیی له فینزبێری که یەکێک لەو چەند کەسەیه که هەڵگری HIV زایدن که ئەم بابەتەی ڕاشکاوانه ڕاگەیاندووه) و نیک بڕان  و هەروەها حاڵەتی زۆر نوێی پتر ماندڵسۆن که کۆمیسێرێکی ئەوڕووپی و هاوڕێی زۆر نزیکی تۆنی بلێره و یان پێرکریستییەن فووس که وەزیری کاروباری دارایی نەرویژە هەتا ساڵی 2015 بوو کە سەربەستانه هاوڕەگەزخواز بوونی خۆی ڕاگەیاند.

هۆگریی گشتی که له بواری قبووڵکردنی زۆربەی پیاوان و ژنانی هاوڕەگەزخواز له کۆتایییەکانی سەدەی ٢٠ بەدی هات له ڕێکخراوه سکۆلارەکاندا سنوودار نەبووبووەوە. ئەم ڕووداوه له زۆرێک له دامەزراوە ئاینییەکانیش ڕووی دا. جوولەکایەتیی ڕیفۆڕمخواز که گەورەترین لقی جوولەکایەتی له دەرەوەی ئیسڕائیله هاوسەرگیری هاوڕەگەزخوازانی بۆ شوێنکەوتووانی خۆی له کەنیسەکان ئاسان کردووه. کڵێسای ئانگلیکان تووشی هەندێ ناکۆکی بوون که بووه هۆی دابڕانی نێوان کڵێساکانی ئەفریقا و کڵێسای ئانگلیکانی ئاسیایی له لایەک و کڵێساکانی ئەمریکای باکووری له لایەکی ترەوه. هۆکاری ئەم ناکۆکییه هی ئەو کاته بوو که کڵێساکانی ئەمریکا و کەنەدا هاوسەرگیری هاوڕەگەزخوازانیان قبووڵ کرد و کەسانی هاوڕەگەزخواز ڕێگەیان پێ درا که پێکەوه بن. دیکەی کڵێساکان هاوشێوەی کڵێسای مێتۆدیست تووشی بابەتی بەڕێوەبردنی دادگا بۆ زانایانی ئاینی هاوڕەگەزخواز بوونەوه که هەندێ ئیدعایان کردبوو ئەم کاره دژی بنەما ئاینییەکانه و فەرمانی دەرکراو بۆ ئەم کەسانه به پێی ناوچەی جوگرافیایی جیاواز بوو. لێرەدا ئیسلام تەنیا بەشێک له کێشەکەیه. چوونکه بینیمان له هەندێ له شوێن و فۆڕمەکاندا جۆرەکانی هاوڕەگەزخوازی قبووڵ کراوه.

له پەیوەندی لەگەڵ کوردستان، حیزبه سیاسییە چەپەکانی کورد به شێوەی نەریتی پشتیوانییەکی گشتی کەمتریان له هاوڕەگەزخواز و تڕەنس و مافەکانی ئەوان کردووه بەڵام ئەم پشتیوانییه کەمه به دەگمەن بووەته داپەڕێکی گشتی.

بێگومان پرسی زۆر زیاتر له بەرنامەی سیاسیی کوردەکاندا بوونی هەیه که دەتوانین ئاماژه بکەین به مافەکانی مرۆڤ بۆ هەموو تاکەکان، هەر لەبەر ئەوه کوردەکان لەم بوارەدا داپەڕێکی ئەوتۆیان ئەنجام نەداوه. چالنجی گەورەتر له کۆمەڵگای کوردی ئەوه نییه که هۆگریی له ناو بلیمەتە سیاسییەکاندا بگۆڕن، له ئێرانیش لەم بارەوه ڕوانگەیەکی هاوشێوەی سیاسەتمەدارانی کۆنسێرڤاتیڤ و ئاینیی ئەمریکایی بوونی هەیه. لێرەدا چالنجی سەرەکی پرسی کلتوور و کۆی حەشیمەته که هێشتا وەک باسێکی سزایی سەیری هاوڕەگەزخوازی و تڕەنسەکان دەکەن و ئەمه تاکه سناریۆی شیاوی قبووڵکردن لە بواری ئەم بابەتەیه.

ئەم بابەته له بواری مافەکانی ژنان له کوردستانی ئێرانیش به شێوەی گشتی تر بەدی دەکرێت. له کۆمەڵگایەکدا که تێیدا تەنیا حاڵەتی قبووڵکردنی دەربڕینی هۆگریی سێکسی له ڕێگەی هاوسەرگیرییه، و بەتایبەت به هۆی ئەو نۆڕمانەی که له کوردستان هەیە ئازادییەکانی ژنان نه تەنیا له بواری ڕەگەزی بەڵکوو له بواری کۆمەڵایەتیشدا زۆر سنوورداره. هەڵبەت ئەم پێویستییانه له بواری دیکەی ڕفتارەکانی وەکوو دەرکەوتنی گۆڵمەزییانەی قەتڵی نامووسی که لەم ماوەی دواییدا له کوردستان و دەرەوەی کوردستان زۆر جێی باس بووه بەدی دەکرێت. له ڕوانگەی ڕەگەزیی و کۆمەڵایەتی، دەبێ فێر بین هەموو شتێک به ڕوانگەیەکی زۆرینەخوازتر ببینین. واته دەبێ مافێکی زێدەتر به هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا بدەین. له بواری سێکس و ڕەگەزێتی، هیچ نازناو یان ڕوونکردنەوەیەک به تەنیایی ناتوانێ بۆ هەر هەموو تاکەکان بەکار بهێنرێ و خەڵک دەبێ بتوانن هەموو شتێک به ئەرێنی ببینن و فێر بن ئەو کەسانەی که بوێری تەواویان هەیه که ڕادەپەڕن و خۆی ڕاستەقینەیان پیشان دەدەن به شوورەیی و عەیبه ئازار نەدەن. ئەم پرسه له کۆمەڵگای کوردی پێشینەیەکی زۆر دوور و درێژی هەیه و ئەگەر کورد بیهەوێ ببێته کۆمەڵگایەکی مۆدێڕن دەبێ بتوانێ به شێوەی گشتی و بەبێ شەرمکردن ئەم پرسه چارەسەر بکا و پشتیوانی له مافەکانی مرۆڤ بکات.

سەبارەت به نووسەر:

کامیل ئەحمەدی، خەڵکناسی کۆمەڵایەتی و توێژەر، براوەی خەڵاتی «نامووس» له زانکۆی یاسای لەندەن له بنیاتی مافەکانی ژنان (IKWR) و براوەی خەڵاتی «ئاشتی» بنیاتی جیهانی ئاشتی بەشی ئەدەبیات و زانسته مرۆییەکان له زانکۆی جۆرج واشینگتۆنه. توێژینەوەکانی کامیل ئەحمەدی سەبارەت به گەشەی کۆمەڵایەتی و نێودەوڵەتی، ئێتنیکەکان و پرسەکانی پەیوەست به ڕەگەزێتی (جێندەر) و منداڵان بووه. وتار و توێژینەوەکانی پێشووی ناوبراو به زمانەکانی ئینگلیزی، تورکی ئەستەنبۆڵی، فارسی و کوردی له ژێر ئەم ناوانه چاپ کراون:

– ڕوانینێکی دیکه بۆ ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا (ڕوانینێکی خەڵکناسانە بۆ داب و نەریتی مزۆپۆتامیا)؛Etkim press (Istanbul, Turkey 2009)

– به ناوی نەریت (توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت به خەتەنەی ژنان له ئێران) که له لایەن Uncut Voices Press-Oxford و وەشانخانەی شیرازه چاپ کراوه؛

– زایەڵەی بێدەنگی (توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت به هاوسەرگیری پێشوەختەی منداڵان له ئێران) بڵاو بۆتەوه له Nova Science Publisher, Inc., New York 2017؛

– ماڵێک له سەر ئاو (توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت بە سیغە / هاوسەرگیری کاتی له ئێران) که دەقە فارسییەکەی له لایەن وەشانخانەی شیرازه بڵاو بۆتەوه و وەشانخانەی مێهری لە لەندەنیش دەقە ئینگلیزییەکەی چاپ کراوە؛

– ماڵێک بە درگای ئاوەڵاوە (توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت به هاوسەرگیری سپی له ئێران) بە ئینگلیزی و فارسی کە وەشانخانەی مێهری لە لەندەن چاپ کراوە؛

– توێژینەوەیەکی دیکه به ناوی تاڵانی منداڵی بۆ ئەنجوومەنی پشتیوانی له مافەکانی منداڵان ئەنجام درا که بابەتی زبڵگەڕی منداڵانی له تاران تاوتوێ کردووە و له ساڵی 2020 ڕوونوێنی کرا؛

– دەقی ئینگلیزی و فارسی دەقی شاری قەدەغەکراو (توێژینەوەیەک سەبارەت بە ناهاوسانان له ئێران) که هەندێ وتاریشی به زمانەکانی فارسی و ئینگلیزی لێ دەرکێشراوه و چاپ کراوه و لەم ماوەی دواییدا له لایەن وەشانخانەی مێهری له لەندەن چاپ کرا؛

– و توێژینەوەیەکی ناوبراو له ژێر ناوی له سنوورەوه هەتا سنوور (توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت به شوناس و ئێتنیکایەتی له ئێران) که 5 ئێتنیکی عەرەب، بەلووچ، کورد، فارس و تورکی تاوتوێ کردووە که هەندێ وتاریشی به زمانەکانی فارسی و ئینگلیزی لێ دەرکێشراوه و چاپ کراوه و لەم ماوەی دواییدا له لایەن وەشانخانەی مێهری له لەندەن چاپ کرا؛

-دوایین توێژینەوەکانی نووسەر سەبارەت بە خەتەنەی پیاوان و جۆرەکانی کاری منداڵان لە ئێران خەریکە چاپ دەکرێت.

 توێژینەوەکانی لە ماڵپەڕی خۆیان دەست دەکەوێت:www.kameelahmady.com

The post بوونی هاوڕەگەزخوازی و تڕەنسێتی شاراوه لەناو کلتووری کوردی appeared first on ژنەفتن.

زیاتر بەو کاڕانەی ناسراوە کە لەسەر فەلسەفەی سێکس نووسیونی. نموونەیەک لە کاڕەکانی:

جەنگی «عەرەب- ئیسرائیل (٢٠٠٧)»، «سێکس و ئەخلاق (٢٠٠٧)»، «فەلسەفەی سێکس، ئەوین و هاوسەرگیری (٢٠١٠)»، «فەلسەفەی سێکس (٢٠١٢)»

پ: پێخۆشحاڵین بەخێرهاتنت بکەین بۆ ستەیجی ئەلیکترۆنی “معنی” کە ئامانجی بڵاوکردنەوەی ڕۆشنبیری و مەعریفەیە لە دونیای عەرەبیدا. ئەوەندەی بزانم ئەمە یەکەم گفتوگۆیە کە بە عەرەبی لەگەڵت دەکرێت، لەگەڵ ئەوەی کە بە ڕەچەڵەک لوبنانیت و لەوێ گەورە بوویت، لێ تا ئێستا بە عەرەبی نەتنووسیوە، بۆچی؟ ئایا ئەمە بەربەستێک نییە لە ڕێی فکرەکانتدا؟ یان هەڵوێستێکە لەهەمبەر ڕۆشنبیریی عەرەبیدا؟

حەلوانی: بێگومان هیچ هەڵوێستێکم نییە دژ بە ڕۆشنبیریی عەرەبی، بە دڵنیاییشەوە هیچ بەربەستێک نییه‌ لە نێوانماندا، بگرە شانازی دەکەم کە سەر بەوێم. دەترسم وەڵامەکەم بێهیواتان بکات، بەڵام دەتوانم بڵێم کە سێ هۆکاری هەیە:

یەکەم، کە لە بەیروت دەژیام، زۆربەی خوێندنی ئەکادیمیم بە ئینگلیزی بوو (لە زانکۆی ئەمریکی لە بەیروت)، نووسینەکانم زۆربەی بە ئینگلیزی بوون. بە تێپەڕبوونی کات توانام نەما بەسەر زمانی عەرەبیدا و چیتر نەمدەتوانی بە ڕێزمانێکی دروست بنووسم. تا ئێستا لوبنانییەکەم زۆر باشە، لەگەڵیشیدا من بە عەرەبی قسە دەکەم و دەخوێنمەوە، هیچ کێشەیەکیشم لەگەڵیدا نییە، لێ گەر بە عەرەبیی ڕێزمانی بنووسم کۆمەڵێ هەڵەی گەورەی زمانەوانی دەکەم، کاتی زۆر دەوێت تا ئەمە چاک بکەم.

هۆکاری دووەم، ئەوەیە کە مامەڵەی من لەگەڵ فەلسەفە سەر بە کولتووری شیکاریی ڕۆژئاواییە، بۆیە نووسین لەم بارەیەوە بە زمانی عەرەبی ناچارم دەکات کە دووبارە ئەم کولتوورە بە زمانی عەرەبی بخوێنمەوە، تا بتوانم بەئاسانی مامه‌ڵە لەگەڵ چەمکە ئینگلیزییەکان و هاوواتا عەرەبییەکانیان بکەم؛ ئاوایش بێخەم دەبم لە وەرگێڕانەکانیان.

هۆکاری سێیەم، ئەوەیە کە نیوەی ژیانم لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ژیاوم، بەهۆی ئەوەیشەوە کە من لەوێ توێژەرم، هەر دەبێت بە ئینگلیزی بنووسم بۆ جەماوەرە ئینگلیزەکەم، له‌گه‌ڵ ئەو هاوپیشانەم کە ئینگلیزی وەک زمان بەکار ده‌هێنن و ئەو خوێندکارانەیش کە خوێندنیان بە ئینگلیزییە؛ هەر لەبەر ئەمەیشە هەموو نووسینەکانم بە ئینگلیزییە.

پ: لەمڕۆدا، جیهان بەرەو پسپۆڕی تایبەت دەچێت، بەڵام تۆ لەسەر بابەتگەلی هەمەچەشن دەنووسیت؛ فەلسەفەی ئەخلاق، ئەوین، سێکس، جەنگی عەرەب-ئیسرائیل و مافەکانی فەلەستین، لە کاتێکدا پسپۆڕییەکەت فەلسەفەی هونەرە، هۆی ئەمە چییە؟

حەلوانی: ئەم بابەتانە هیچ پەیوەندییەکیان بە یەکدییەوە نییە! لە ڕاستیدا هەموو ئەم بابەتانە لە دیدگای فەلسەفەوە لێیان دەڕوانم، هەروەها بەبێ جیاوازی بۆم گرنگن.

لە منداڵییەوە عاشقی فەلسەفەم، چەندین بواری تریش هەن کە حەزم پێیانە و بە مەزنیان دەبینم، وەک فەلسەفەی سیاسەت، فەلسەفەی ئەخلاق، فەلسەفەی ئایین و فەلسەفەی سێکس. دەبێت ئەوەیش بڵێم کە نووسین لەسەر بابەتی هەمەچەشن مانای لەدەستدانی پسپۆڕی نییە.لە ڕاستیدا، هەر کاتێک بمەوێت لەسەر یەکێک لەو بابەتانەی سەرەوە بنووسم، وەک هەر توێژەرێکی تر ناچارم دەبم کە کاتێکی زۆر بەسەر بەرم لە خوێندنەوە و تێبینی نووسیندا، تا بتوانم بە تێروتەسەلی لەسەر بابەتەکە بنووسم، من ئەم قۆناغەم ناو ناوە “سکپڕبوونی زانستی¹“.

پ: بە یەکێک لە دیارترین ئەو کەسانە دادەنرێیت کە ئێستا گرنگی بە بابەتی سێکس و ئەوین دەدەن، وەرگێڕانی کتێبەکەیشت لەژێر ئەم ناوەدا بڵاو بووەتەوە “فەلسەفەی ئەوین، سێکس و هاوسەرگیری” ²پێت وایە کە ئەم سێگۆشە بە هەر سێ لاکەیەوە، بوونی ئێمە لە جیهاندا پێک دێنێت و دەچێتە ناو کۆمەڵێک بابەتەوە و تێیان دەپەڕێنێت؟ ئەخلاق و سیاسەت و هونەر وەک نموونە.

حەلوانی: کەمتر دڵنیام لەسەر هاوسەرگیری، کە تا ڕادەیەکی زۆر وەک ڕێکخستنێکی ئابووری و یاسایی دەبینم؛ لێ سێکس و ئەوین دوو لایەنی زۆر گرنگی بوونمانن (بێگومان هەر ئەم دووانەیش نین). سەرەتا سەیری ئەوین بکە، گەر تەنها لە ئەوینی ڕۆمانسییش بڕوانیت، بیر لەو بڕە گەورەی ئەدەب و سینەما و شیعر و هەوڵە مرۆیییە بکەرەوە کە بۆی تەرخان کراوە و دەکرێت. بەشێکی زۆری گرنگییەکانمانی گرتووەتەوە، بۆیە زۆر گرنگە فەلسەفییانە بیری لێ بکەینەوە. گەر لە جۆرەکانی تری خۆشەویستی بڕوانین، چەشنی خۆشەویستیی دایکوباوک بۆ ڕۆڵەکەیان و خۆشەویستی نێوان خوشکوبرا و خۆشەویستی نێوان هاوڕێکان، دەبینیت کە تا ڕادەیەکی زۆر بێ خۆشەویستی شتێکی ئەوتۆ نیین، لە ڕاستیدا بێ خۆشەویستی ژیان ماناکەی لەدەست دەدات؛ لەلایەکی تریشەوە سێکس گرنگییەکی زۆری هەیە، بیر لەو هەموو کاتە بکەوە کە خەڵکی (بەتایبەت گەنجان) بەسەری دەبەن بە خۆیانەوە تا جێی سەرنجی ئەوانی تر بن. سێکس دەستی گرتووە بەسەر سایکۆلۆجیای زۆر کەسدا ئەمەش دەرەنجامی پەرەسەندنە؛ ئێمە بەرەنجامی کردەکانی پەرەسەندنین کە ئەمانجەکەی زۆربوونە، هەر بۆیە پاڵنەری سێکس بە شێوەیەکی سروشتی زۆر بەهێز و بەچێژە.

لەبەر ئەوەی کە سێکس و ئەوین زۆر گرنگن بۆیە فەلسەفاندن تێیاندا و ڕوانین لێیان لە ڕوانگەی دیدگا ئەخلاقی و سیاسییەکان زۆر گرنگ و پێویستە. ئاخر ناکرێت شتێک زۆر بنەڕەتی بێت بۆ مرۆڤایەتی، وەک سێکس و ئەوین، کەچی لەوسەرەوە نەچێتە ژێر وردبینیی چاوە ئەخلاقی و سیاسییەکان.

لە ڕیی سێکسەوە درێژە بە خۆمان دەدەین و هەر لە ڕێی ئەمەوە پەیوەندییە ڕۆمانسییەکان دروست دەکەین و دەیانپارێزین. هەروەها دەکرێت پاڵنەرە سێکسییە چه‌پێنراوه‌کان (تێگەیشتنە فرۆیدییەکە) لێکەوتی مەترسیداری هەبێت لەسەر تاکەکان؛ بۆیە بەڵێ، سێکس زۆر گرنگە. لەبەر ئەوەیشی کە سێکس و ئەوین زۆر گرنگن بۆیە فەلسەفاندن تێیاندا و ڕوانین لێیان لە ڕوانگەی دیدگا ئەخلاقی و سیاسییەکان زۆر گرنگ و پێویستە. ئاخر ناکرێت شتێک زۆر بنەڕەتی بێت بۆ مرۆڤایەتی، وەک سێکس و ئەوین، کەچی لەوسەرەوە نەچێتە ژێر وردبینیی چاوە ئەخلاقی و سیاسییەکان. بە شێوەیەکی گشتی شتە بنەڕەتییەکان دوو پرسیاریان لەسەرە: چۆن بەراورد بکرێن و بە شێوەیەکی دروست مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت (پرسیارە ئەخلاقییەکە)؟ لە دیدی دادپەروەریی کۆمه‌ڵایەتییەوە چۆن سەیر دەکرێت (پرسیارە سیاسییەکە)؟

ئەمە بەو واتایە نایەت کە هیچ شتێکی تری بنەڕەتی نییە: بەبێ هونەر، ژیانی وەڕزکەرە، هەر ئەوەیش نە، هەستێکی تیا نابێت، لەوانەیەشە ئازاربەخش بێت. بەبێ دامودەزگای سیاسی و دادپەروەر و بێلایەن، ژیانی خەڵک تێکەچێت.

یاسا ئەخلاقییەکان نەبووایەن، تا ئێستا لە قۆناغی سروشتیی هۆبزدا دەبووین. بۆیە سێکس و ئەوین گرنگن، بەڵام بەتەنها ئەم دووانە گرنگ نین (کە ئەمە زۆر ڕوونە).

پ: پرسی نائەخلاقی ئامادەییەکی زۆری هەیە لە کتێبەکەتدا، بۆچی؟

حەلوانی: پێم وایە بە شێوەیەکی سەرەکی نۆرمە ئەخلاقییەکان پەیوەندییەکانمان تووند و ڕاشکاو دەکات. هەر ئەوانیشن ئاڕاستەمان دەکەن تا بیر بکەینەوە کە چۆن بین و چۆن هەڵسوکەوت بکەین لە جیهاندا؛ لەگەڵ یەکتردا و دەگەڵ بوونەوەرەکاندا، بەگشتی لەگەڵ هەموو شتێکدا.

نۆرمە ئەخلاقییەکان بنەڕەتی بوونمانن و پێویستە لە زۆر شتی تر لەپێشتر بن (هەڵبەتە بە لەبەرچاوگرتنەوە، بە شێوەیەکی سروشتی بۆ ئەو کەسە کەمانەی کە پێویستە لەسەریان بەبێ ئەوەی لەلایەن کەسانی ترەوە ڕێیان لێ بگیرێت ئیش بکەن، لەگەڵ ئەوەی کە لەو دۆخەیشیاندا دەبێت ئاگادار بن تاکوو خراپ لەگەڵ ئەوانی تردا هەڵسوکەوت نەکەن). ئەمە بەو واتایە نایەت کە هەمووان بە شێوەیەکی ئەخلاقییانە مامەڵە دەکەن (لە ڕاستیدا ئەوەی ڕوونە زۆربەی خەڵکی وا ناکەن)، بەڵکوو واتە ئەخلاق گرنگییەکی مەزنی هەیە. بەبێ ئەمەیش هەموو ئەوەی کە دەمانەوێت بەدی بێنین لەلایەن دەستی تاوانکاری مرۆڤەوە پیس دەکرێت.

هەموو شێوەکانی تەکنه‌لۆجیا و پێشکەوتنی زانستی ناشیرین دەبێت گەر مرۆڤایەتی خراپ هەڵسوکەوت بکات؛ لە ڕاستیدا زۆربەی فەیلەسووفان لەم ڕووەوە هاوڕان. لەگەڵ ئەوەی کە لەسەر بەهاکان فرە قسەن و چەندین جۆری جیاوازی قبوڵ دەکەن (بەهای ئەخلاقی، جوانیناسی، ئابووری، زانستی وەک نموونە) لێ زۆربەیان کۆکن کە بەگشتی بەهای ئەخلاقی زۆر گرنگترە لە هەر بەهایەکی تر، لە ئەگەری بەرکەوتنی دەگەڵ بەهایەکی تریشدا، ئەم لەپێشتر و خاوەن ئیمتیازە.

پ: کۆتاییی کتێبی “ئەوین و سێکس و هاوسەرگیری” بۆ خوێنەر شۆکهێنەر بوو؛ دیدگات بۆ ژیانت تەواو نیهلیزمانەیە، دەتەوێت ڕزگارت بێت لە بەرپرسیارێتییەکی بەردەوام. پێت وایە وەچەخستنەوە کارێکی نائەخلاقییە؟

حەلوانی: بەڵێ، دەرەنجامەکەی زۆر نیهلیستانەیە. زۆر کەس لەسەر وەچەخستنەوە و ئەخلاقیبوونی نووسیویانە، خۆم بە خاوەن بیرکرنەوەیەکی تاک و دەگمەن دانانێم لەم پرسەدا، من سەیری ئەو کارانە دەکەم کە فەیلەسووفانێکی وەک شۆپنهاوەر و دەیڤد بێناتار (فەیلەسوفی هاوچەرخ کە لە باشووری ئەفریقا دەژی و وانەی تێدا دەڵێتەوە) نووسیویانە.

دڵنیا نیم کە وەچەخستنەوە کارێکی نائەخلاقی بێت. لەگەڵ ئەوەیشدا کە کەسێک دێنیتە ئەم دونیاوە لە بەردەم ئەگەری تووشبوون بە ئازاری زۆر و مەترسیی گەورەدا دایدەنێیت؛ لە کاتێکدا گەر نەیهێنیتە جیهانەوە، ئەوا لە هیچ شتێک بێبەشی ناکەیت (با وا نەزانین کە منداڵان لە دیوێکی جیهانەکەی تردا لە دەرگای خستنەوەمان دەدەن و چاوەڕێی وەڵامی ئێمەن). هەرچەندە کە جۆری ژیانی هەر کەسێک لەوی تر جیاوازە، لێ هەمووان دەناڵێنن لەنێو ژیاندا، لەسەریشیانە ڕووبەڕووی مەرگ ببنەوە، کە زۆر کەس لێی تۆقیوە. هەروەها کۆمەڵێک خەڵک هەن زیاد لەوانی تر دەناڵێنن؛ هەژاری، خراپی باری تەندرووستی و ڕووداوە ناخهەژێنەکانی ژیان و چەندین شتی تر.

هەر کاتێک منداڵێک دەهێنینە جیهانەوە، هاوکارین لە هێنانەبوونی بوونەوەرێک کە ئەگەری هەیە بناڵێنێ. کەواتە بۆچی وا بکەین لە کاتێکدا گەر وا نەکەین لە هیچ شتێک بێبەشی ناکەین؟

بۆیە هەر کاتێک منداڵێک دەهێنینە جیهانەوە، هاوکارین لە هێنانەبوونی بوونەوەرێک کە ئەگەری هەیە بناڵێنێ. کەواتە بۆچی وا بکەین لە کاتێکدا گەر وا نەکەین لە هیچ شتێک بێبەشی ناکەین؟ ئەوەیشمان بیر نەچێت کە دۆخی ئێستای ژیان زۆر خراپە: گۆڕانی کەشوهەوا بووە بە کەتوار، ژمارەی دانیشتووانیش بێسنوور زیاد دەکات، ڕێژەیەکی زۆری منداڵیش هەیە کە پێویستیان بە ماڵێکی باش و ژیانیکی بە کەرامەتە. زۆر خۆپەرستانەیە لام کە خەڵک وەچە دەخەنەوە لە کاتێکدا لە جیاتیی ئەوە دەتوانن منداڵێک هەڵبگرنەوە و یارمەتی بدەن کە ژیانێکی باشتر بژی لە جیهانێکی هەڵاوساو لە دانیشتوواندا، زۆر نابات بەدەست کێشەی کەمی خۆراک و ئاوەوە دەناڵێنێت (مەگەر پەرجوویەکی تەکنەلۆجی بێت و ئەم کێشانە چارەسەر بکات).

بەکورتی، گەر ئەو دۆخە بخەینە لاوە کە ئەوڕۆکە جیهان تیایدایە، ئەوا هێنانی منداڵ بۆ ناو جیهان، مانای ئەوەیە بیانخەیتە بەردەم مەترسیی گەورە و هەمیشەیییەوە، بۆیە لە ڕووی ئەخلاقییەوە نەکردنی ئەمە کارێکی باشترە.

وەگەر دۆخی ئەمڕۆی جیهانیش بێنینەوە بیر خۆمان، ئەوا زۆر هەڵەیە منداڵێک بخەینەوە لە کاتێکدا دەتوانین هەڵی بگرینەوە. دەزانم ئەم قسە قورسە بۆ زۆر کەس، لێ ئەمە ڕاستییە؛ وە تا چەند زووتر قبوڵی بکەین و گوێ لە دەنگی ئەقڵی ناوی [ئەم قسە] بگرین زۆر باشترە، وەک لەوەی بکەوینە ژێر باری دیوە بایۆلۆجییەکەمان. 

پ: یەکێکیت لەوانەی بانگهێشتی ئەخلاقی فەزیلەت دەکەیت، ئەم هەڵوێستە لەگەڵ ئەمەدا دێتەوە؟

حەلوانی: مانای جیاواز هەڵدەگرێت کە بەرگری لە ئەخلاقییاتی فەزیلەتەکان دەکەم، لەو دیدەوە بەرگری لێ دەکەم کە گرنگیدانی فەلسەفی هەیەتی بۆ ماهییەتی فەزیلەتەکان و خاوەندارییەتی کردنیان چ مانایەکی هەیە.

سەبارەت بەوەی کە خاوەنی بیت، مانای وایە کە مرۆ کەسایەتییەکی جێگیر و بەهێزی هەبێت و پڕ بێت لە دانایی و توانای بڕیاردانی دروستی هەبێت لەهەمبەر ئەوەی چۆن بە شێوەیەکی دروست مامەڵەیان پێوە بکات، هەروەها توانای هاوسۆزی هەبێت بۆ ئەو دۆخەی کە تێیداین، لەگەڵیشیدا بە شێوەیەکی دروست توانای تێگەیشتن و هەڵسەنگاندنی جیهانی هەبێت. پرسیارەکەی تر پەیوەندی بە ماهییەتی فەزیلەتەکانەوە هەیە بەو چۆنییەتەی کە هەن، لێرەوە ژمارەیەک کەم فەیلەسووف ئەم پرسیارەیان کردووە، لەگەڵ ئەوەیشی کە هەندێکیان پێیان وایە فەزیلەتە کلاسیکییەکان (وەک ئازایەتی و دادپەروەری و یەکسانی و ئەمین بوون)، لە کاتی نەبوونی دادپەروەری و برسییەتیدا، بەس نین و دەبێت بە فەزیلەتی تر پڕ بکرێنەوە (کە خۆم زۆر لەگەڵ ئەم ڕایانەدا نیم).

لە کارە تایبەتەکەمدا، زۆرم نووسیوە لەسەر فەزیلەتی دادپەروەری؛ ئەو فەزیلەتەی کە کۆنترۆڵی خۆراک و شەراب و سێکس و بەگشتی سەرجەم شەهوەتە جەستەییەکان دەکات. بەگشتی کێشەی منداڵ خستنەوە: ئایا هیچ ڕێگه‌یه‌ک هەیە تا لە ڕێیەوە فەزیلەتەکان پێمان بڵێن منداڵ بخەینەوە یان نا؟ باوەڕ ناکەم فەزیلەتێکی لەو جۆرە هەبێت (لەگەڵ ئەوەیشدا پێم وایە هەر یەکێک لەو فەزیلەتانەی پێشوو دەکرێت دەستکاری بکرێن تاکوو دەرەنجامی گرنگمان لەسەر منداڵ خستنەوە بدەنێ؛ بۆ نموونە هەر کەسێک دەتوانێت بڵێت کە ئازایەتی پێمان دەڵێت دەبێت منداڵ بخەینەوە و بەرپرسیارییەتییەکەی هەڵبگرین، بۆ ئەوەی بەرەنگاری ژیان بینەوە بە خۆشی و ناخۆشییەکانییەوە؛ جارێکیشیان هاوڕێیەک پێی وتم منداڵ خستنەوە داناترمان دەکات).

لە دیوێکی ترەوە پێم وایە کۆمەڵێک فەزیلەت هەن کە دەڵێن نابێت منداڵ بخەینەوە: یەکێک لەو فەزیلەتانەیش فەزیلەتی هاوسۆزییە دەگەڵ ئازارەکانی ئەوانەی لەدایک دەبن. هەروەها فەزیلەتی دادپەروەری (و بەزەیی) لەهەمبەر منداڵە بێلانەکانی دونیا پێمان دەڵێت گەر توانای بەخیوکردنی منداڵێکمان هەیە ئەوا دەبێت هەڵی بگرینەوە نەک بیخەینەوە. هەروەها فەزیلەتی دانایی پێمان دەڵێت لە جیهانێکی پڕ لە ئازاردا، نابێ هەوڵی ئەوە بدەین کە ئەندامی تازەی بۆ بێنین؛ دڵنیام کە خەڵکی دژی ئەمە دەبنەوە و هەوڵی دۆزینەوەی ئەو فەزیلەتانە دەدەن کە پاڵپشتیی ویستی خستنەوە دەکات. لێ ئەم فکرەی من لێرەدا زۆر لەوە خاکەڕایانەترە کە بیەوێت پەشیمانیان بکاتەوە؛ فکری من لە سەرەتاوە ئەوەیە کە دژبوونم بە خستنەوە و بانگەشەکردنم بۆ فەزیلەتەکان پێکەوە دێنەوە و هیچ دژیەک نین و دەکرێت هەردووکیان ڕاست بن.

پ: لە کتێبەکەتدا چەندین جۆری پەیوەندیی ئەڤین و هاوسەرگیری دەبینم کە لە ڕووی که‌لتوورییەوە لێک جیاوازن؛ باوەڕت بە تایبەتیبوونی کو‌لتووری هەیە لەم جۆرە پرسانەدا؟ بۆ نموونە ئەوەی کە لەگەڵ کۆمەڵگای ڕۆژئاواییدا دەگونجێت دەکرێت و لە کۆمەڵگای عەرەبیدا نەگونجێت، یان پێت وایە ئەو پرسانە جیهانین؟

حەلوانی: بێگومان ئەڤین و حەزی سێکس لایەنێکی جیهانی و گشتگیری هەیە. بەهۆی پێکهاتەی بایۆلۆجیمانەوە حەزی سێکسمان هەیە، هەروەها ئەوین (بە ئەوینی ڕۆمانسی و هەموو جۆرەکانییەوە) لە هەموو کۆمەڵگاکاندا هەیە، چ تازە بێت یان کۆن، لێ نیشاندانی لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی تر دەگۆڕێت، ئەو جیاوازییانەیش چاوەڕوانکراو و دروست و باشن.

زۆر گرنگیشە کە وا نەزانین کە هەموو ئەم جیاوازییانە لەڕووی ئەخلاقییەوە لەسەر یەکسانی بنیاد نراون، بۆ نموونە گەر کۆمەڵگایەک هەبێت دژی حەزی ئافرەت بێت بۆ سێکس، ئەوا دەبێت لێرەدا ڕەخنەی بکەین و ڕەتی بکەینەوە، چون پیاو و ئافرەت لەم مافەدا یەکسانن؛ بۆیە وەڵامی پرسیارەکە پشت بە دوو شت دەبەستێت:

یەکەم، بەندە لەسەر ئەوەی کە ئایا ئێمە لەڕووی ناوەڕۆکەوە باسی سێکس و ئەڤین دەکەین، کە ئەمە وای لێ دەکات جیهانی بێت و کولتوورەکان تێ بپەڕێنێت، یانژی بەندە لەسەر شێوازی باسکردنیان، کە لێرەدا وا دەکات جیاوازیی کو‌لتووری کۆمەڵگاکان دەربکەوێت. گەر هەڵی بسەنگێنین ئەوا هەندێک لە کو‌لتوورەکان چی کۆن بێت یان ئەوانەی ئێستا دەربازیان نابێت لە وردبینیی ڕەخنەیی، بەتایبەت لە پرسی ئافرەت و کەمینە سێکسییەکاندا.

پ: ئەمڕۆی جیهان چۆن دەبینیت؟ بەرەو کوێ دەچێت؟

حەلوانی: وەکووتر حەز ناکەم لێدوان لەسەر داهاتوو بدەم، بۆیە دڵنیا نیم بتوانم وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە. دەزانم کە لەڕووی ئەخلاقییەوە لە هەندێک ئاستدا بەرەو پێش چووین: ئەوڕۆکە بیروباوەڕەکانی پرسی مافی مرۆڤ لە ئاستێکی فراواندا بڵاو دەبێتەوە، باوەڕیشمان بە گەڕانەوەی هەندێک لە جۆرەکانی زاڵبوونی سروشتی نەماوە (کۆیلایەتی وەک نموونە)؛ باوەڕیشمان بە یەکسانییەکی بنەڕەتی هەیە لەنێوان هەموو مرۆڤەکاندا. بەڵام ئەم پێشکەوتنه‌ لە بنچیندا لە دوو ئاستدایە، فکری و یاسایی، دڵنیاش نیم لە ئاستی پێشکەوتنی مرۆڤ لەڕووی دەروونییەوە، چی وەک تاک یان کۆمەڵ؛ چی وەک هەبوویەکی تاک یان کۆمەڵایەتی.

لەڕووی تاکەوە: ئەو ڕەزالەتانەی کە بەدەستیانەوە دەناڵێنین، هەمان ئەوانەن کە لە ڕابردوودا هەبوون: چاوبرسێتی، کینە، ئیرەیی، گەمژەیی، خۆپەرستی، گێلییەتی، خودئه‌ڤینی، خۆبەزلزانی، باوەڕی زیاد لە پێویست، چاوچنۆکیی بێسنوور، خودسەنتەری، نەزانی، نەبوونی بیرکردنەوە سەربەخۆ و هتد. لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە: تا ئێستا چەندین وڵات و کۆمەڵگا هەن لەڕووی ئەقڵییەتەوە لە یەکدی دەچن، بۆیە ڕێ بە هەندێک گفتوگۆی دیاریکراو نادەن چون پێیان وایە “شەرمەزارکەرە” یان “سووکایەتییە بە ئایین” وەک ئەوەی خودا بیەوێت ئەقڵمان کڵۆم بدەین! لە ڕۆژاوا، خراپترین جۆری سیاسەتی شوناس دەبینین کە بەزیندوویی لەناوەوە دەمانخوات. لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا، کۆمەڵەکان هەمیشە لە سەنگەری کو‌لتووردان، وەک ئەوەی کولتوور هەمیشە ڕێنیشاندەرێکی دروستی ئەخلاق بێت.

لەوەیش گرنگتر مرۆ لەمڕۆدا، چی لە ئاستی تاک بێت یان کۆمەڵ، وەک هەمیشە ڕێڕەوێکی نائەقڵانی گرتووەتە بەر، کە ئەمە زۆر بێتاقەتم دەکات. ئایا لە ئاستی فکری یاساییدا پێشکەوتنی ئەخلاقی هەیە؟ بەڵێ. ئایا لە ئاستی زانستی و دەروونیدا پێشکەوتن هەیە؟ زۆر نا، گومانیشی تیا نییە زۆر لە ئاستی پێویستدا نییە.

پ: دەچینە نێو بواری پسپۆڕییەکەت، فەلسەفەی هونەر… چەند قسەیەک هەیە لەسەر مەرگی هونەر، کە بەمانای نەمانی هێڵی نێوان هونەری و ئەوەی ناهونەرییە دێت. لەم ڕووەوە چی بە خوێندکارەکانت دەڵێیت؟ لەژێر سێبەری بەهاکانی لیبرالیزمی نوێدا چۆن لە چەمکی جوانی دەڕوانیت؟

حەلوانی: بابەتی نەمانی سنووری نێوان هونەری و ناهونەری تەواو جیایە لە پرسی جوانی، دەشکرێت هەر دانەیەکیان لەوی دی جیا بکەیتەوە و بە جیا چارەسەری بکەیت. دەربارەی یەکەمیان، پێم وایە هەرگیز ناتوانیت سنوورەکە نه‌هێڵیت، مادەم پێمان وایە شتانێک و ڕووداوگەلێک هەن کە هونەر پیشان ئەدەن، ئەوا مە هەمیشە بە شێوەیەکی دیاریکراو مامەڵەیان دەگەڵ دەکەین، دیاریکراوە بە مەودایەک(کە ناوی “مەودای جوانیناسی”یە)، ئەمە دوور لەوە کە ئایا کارێکی هونەری چەندە نزیکە لە ڕووداوێکی ڕاستی یان نا. گەر بەشدار بیت لە نواندنێکدا دەگەڵ کۆمەڵێک کەسدا، کە پێکەوە لەسەر مێزێک دادەنیشن و نان دەخۆن، ئەوا هەڵوێستت لەگەڵ ئەم ڕووداوەدا و ئەو شێوەی کە خۆت لەگەڵیدا دەگونجێنیت و، چۆن هەستی پێ دەکەیت، کاریگەرە بەوەی کە تۆ دەزانیت بەشێکیت لە نواندنێک، تاکە ڕێگا بۆ سڕینەوەی سنوورەکە ئەوەیە وازبێنیت لەوەی بیر لە هونەر بکەیتەوە وەک شتێکی سەربەخۆ لە شتەکانی تر؛ باوەڕ بە خۆت بێنیت کە کۆی کارە هونەرییەکە بە جیاوازییەکانیشییەوە لە دۆخێکی ئاسایی، ئاسایییە، پێیشم وایە هیچ کەسێک باوەڕی بەمە نییە.

لە وانەکانمدا لەسەر فەلسەفەی هونەر، وەل خوێندکارەکانمدا گفتوگۆی چەمکی “جوانیناسی³” و “جوانی⁴” دەکەم، گومانێکی زۆر لەم چەمکانه‌دا هەیە کە لە چەند بیروباوەڕیکەوە سەرچاوه‌ دەگرێت کە لە قۆناغێکی دوای مۆدێرنە‌ سەری هەڵداوە، ڕێژەیی و خودییەتی بەهاکان و ڕەتکردنەوەی پێوەرە ڕۆژئاوایییەکان بۆ جوانی. بێگومان گەر نەیشتوانین دیاری بکەین کە جوانی چییە، ئەوا مانای ئەوە نادات کە نییە. تەنانەت گەر کولتوورە جیاوازەکانیش هاوڕا بن لە تێڕوانینیان بۆ شتە جوانەکان، ئەمە مانای وا نییە کە کولتوورەکان جوانی لە شتەکاندا نابینێت یان دەست بە گرنگییایەنەوە ناگرن.

 لە پۆلەکەمدا، داوا لە خوێندکارەکانم دەکەم کە وتار لەسەر پەیوەندیی هونەر و جوانیناسی و ئەو وتارانەی کە بەسته‌رەکانی نێوانیان دەدۆزێتەوە بخوێننەوە، کە هەندێکیان گرنگیی جوانی و جوانیناسیی هونەر دووپات دەکەنەوە.

لە کۆتاییدا، وەک ئەوەی “ڕیچارد شوسترمان⁵” جارێکیان وتی گەر هونەر تەواو جیابووەتەوە لە ئیستاتیکا، کەواتە ئامانجی چییە؟ ئایا پێویستمان بەوەیە هونەرمەندان قاڵ ببنەوە لە دۆخی سیاسیی جیهان؟ شرۆڤه‌کاری سیاسی و زانا و ڕۆژنامەنووس و فەیلەسوفمان هەیە تا ئەم کارە بکەن. گەر هونەرمەندان دەیانەوێت قسە لەسەر جیهان بکەن، لێیان گەڕی با بە شێوەیەکی ئیستاتیکی و لە ڕێی جوانییەوە بدوێن. ترسم لەوەیە جەماوەر تەواو پەیوەندی بچڕابێت لەگەڵ بەشێکی زۆری هونەری هاوچەرخدا، لەوانەیشە ئەمە ڕوویدابێت، چون بەشێکی زۆری هونەری هاوچەرخ، وازی لە ئیستاتیکا هێناوە، لێ مرۆڤەکان هەمیشە سەرقاڵ دەبن بە ئیستاتیکا و بەدووی دەچن. لە ڕاستیدا بەڵگەیەک هەیە کە گرنگیدانمان بە جوانی تەواو پەیوەستە بە بایۆلۆجیامانەوە، بەڵگەگەلێکیش هەن کە ئاژەڵەکانیش چێژ دەبینن لە دیمەنی سروشتی.

با نموونەیەکتان بۆ باس بکەم هەرچەندە سادەیشە: پشیلە ماڵییەکەم، ئەرماندۆ، حەزی لە دانیشتن و بۆنکردنی ئەو گوڵانەیە کە دەیانهێنمەوە بۆ ماڵ. باز دەداتە سەر مێزی نانخواردنەکە، تەنها ئەو کاتەیش وا دەکات کە گوڵی لەسەرە؛ تاکوو لە تەنیشتیانەوە دابنیشێت و چێژ لە بۆنکردنیان وەر بگرێت (بۆیە گەر هونەر واز لە جوانی دەهێنێت ئەوا تەنها بۆ خۆیەتی!)

پ: پەیوەندییەک هەیە لەنێوان ئیستاتیکا و ئەخلاقیدا؟

حەلوانی: ئەمە بابەتێکە لە فەلسەفەی هونەردا لە ئاستێکی فراواندا تاوتوێ کراوە. پێم وایە پەیوەندییەک هەیە، بەڵام دەبێت ئاگادار بین کە چۆن لێی تێدەگەین: ئایا هۆکارییە یان ماناییە یانژی بنەڕەتییە؟ هەروەها دەبێت ڕوون بین دەربارەی لقەکانی ئەو پەیوەندییە: ئایا لەنێو سنووری کارە هونەرییەکەدایە؟ ئایا لەنێوان کارە هونەرییەکە و جەماوەردایە؟ لەگەڵ هونەرمەندەکەیە ئەو دەمەی کارە هونەرییەکە دروست دەکات؟ لە کۆتاییشدا دەبێت سنووری ئەو پەیوەندییە بپرسین. بۆ ڕوونکردنەوە، گومان دەکەم کە هیچ پەیوەندییەکی مانادار هەبێت لەنێوان خەڵک و هونەردا؛ گەر ئەمە بەو واتایەش بێت کە دەکرێت هونەر ژیانی خەڵک باشتر یان خراپتر بکات لە ڕوانگەی ئەخلاقییەوە. ئەمەیش لەبەر ئەوەی کاردانەوەی خەڵک بۆ کارە هونەرییەکان دەوەستێتەوە سەر کەسایەتی و سیفەت و چۆنییەتی لێکدانەوەیان بۆ کارە هونەرییەکە. گەر کارە هونەرییەکانیش بتوانن بە شێوەیەک کار لە خەڵک بکەن، ئەوا ڕوون نییە کە ئەم پەیوەندییە ڕاستەوخۆ لە هونەری باش(لە ڕووی ئیستاتیکی)وە و باشکردنی ئەخلاقییەوە بێت.

دەزانین کە کاری هونەری هەرچەندە لەڕووی کوالێتییەوە نزمتر بێت، ئەوا کاریگەرییە ئەرێنییەکەی لە ڕوانگەی ئەخلاقییەوە زیاترە. بۆ نموونە، بیر لە کارێکی هونەریی هاوچەرخ بکەرەوە کە دەیەوێت شرۆڤه‌یه‌کی سیاسی بدات، بەڵام نغرۆ بووە لە جۆرێک لە نیشانەی شەخسی و هونەری، بە شێوەیەک کەسێک ئەتوانێت لێکدانەوەیه‌کی دروستی بکات کە قاڵ بووبیتەوە لە مێژووی هونەر و ڕەخنەدا؛ بە ئەگەرێکی زۆرەوە زۆرێک لە خەڵکی لە ماناکەی ناگەن.

ئێستا بیر لە چیرۆکێک بکەنەوە کە بە سادەترین شێوە نووسراوە(لە ڕووی تەکنیکییەوە نە، بەڵکوو بەهۆی نەبوونی بەهرەوە) لێ چیرۆکەکە بۆ زۆرێک سەرنجڕاکێشە، دەیخوێننەوە و لەوانەیشە لەڕووی ئەخلاقییەوە باشتریان بکات، گەر دیوێکی ئەخلاقی تیا بێت. هەروەها پەیوەندییە هۆکارییەکانی نێوان هونەر و لێکەوتە ئەخلاقییەکانی تا ئاستێک ناڕوونە. پێم وایە (لەگەڵ هەندێک فەیلەسووفدا)، کە پەیوەندییەک هەیە لەنێوان لایەنی ئیستاتیکی و ئەخلاقیدا لە کارە هونەرییەکاندا. هەندێک لە کارە هونەرییەکان بەو شێوە نابن کە هەن گەر کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ئەخلاقیی دیاریکراویان نەبێت. گەر پاڵەوانی دراما لەڕووی ئەخلاقییەوە چاک نەبووایە، یانژی دوور نەبووایە لە هەڵە، ئەوا تراژیدیای یۆنانی(کۆن) نەدەبوو. لەوەیش گرنگتر، وەک ئەوەی کە کۆمەڵێک فەیلەسووف باسیان کردووە، کاتێ کارە هونەرییەکان دیدگای ئەخلاقیی خۆیان لەسەر بابەتێک پێشکەش دەکەن، ئەوا دەکرێت کار بکاتە سەر هەڵسەنگاندنە ئیستاتیکییە گشتییەکەی. بۆ نموونە گەر کاری هونەری هاوڕا یان دژی ئەو ڕایە بێت کە دبێژێت هەندێک لە مرۆڤەکان شایەنی ڕێزێکی کەمترن لەو ڕێزەی کە لە مرۆڤەکانی تر دەگیرێت (بۆ نموونە لەبەر ئەوەی کە ڕەچەڵەکێکی دیاریکراوی هەیە)، ئەوا ئەم کارە هونەرییە، بەهۆی ئەم ڕا ئەخلاقییەوە، لایەنە ئیستاتیکییەکی نزمتر دەبێت. گەر ئەو بیردۆزەی کە لە ئەدەبییاتە فەلسەفییەکاندا بێریس گەوت ناوی ناوە “کێشمەکێشمی ئەخلاقی (ethicism)”، یان ئەوەی “نۆیل کارۆڵ⁶” ناوی ناوە “نێوەندگیریی ئەخلاقی⁷” کەواتە کارە هونەرییەکان لە ڕووی ئیستاتیکییەوە دەکرێت باشتر یان خراپتر بن، ئەمەیش بەهۆی ئەو دیدگا ئەخلاقییەی کە پێشکەشی دەکات یانژی ئەو بەهایەی پاڵپشتی دەکات.

 کێشەی ئەم ڕایە ئەوەیە کە دژە نموونەی هەیە: دەتوانین بیر لەو کارە هونەرییانە بکەینەوە کە لەڕووی ئیستاتیکییەوە بەرزن هەرچەندە کە پاڵپشتیی دیدگایەکی نائەخلاقی دەکەن، ئەمە بە شێوەیەکە کە هەر ڕوانگەیەکی ئەخلاقی تیابێت ئەوا زیان دەدات لە لایەنە ئیستاتیکییەکەی، بۆیە دیارە ناکرێت بگەینە بەهانەیەکی دروست بۆ ئەم کێشە. تەنانەت گەر بیردۆزەکەیش ڕاست بێت، ئەوا سنووردار دەبێت.

هەندێک لە کارە هونەرییەکان پرسە ئەخلاقییەکان چارەسەر ناکەن و، جوانیی سروشتیش نائەخلاقییە (لەگەڵ ئەوەی کە دەکرێت لایەنێک لە ناشرینییەکەی ئەخلاقی بێت (ئەو ئاژەڵانەی کە یەکدی دەخۆن، دیمەنێکی ترسناکیان هەیە، گەر کەمێکیش بێت ترسناکییەکەی لە ئازارەکەی زیاترە؛ ئازاری ناڵاندنی نێچیرەکە). لەگەڵ ئەوەیشدا، زۆرێک لە کارە هونەرییەکان پرسیاری ئەخلاقی دەورووژێنن لەباتی وەڵامدانەوەیان، لەم حاڵەتەیشدا ناکرێت پێوەری ئەخلاقی پەیڕەو بکرێت. لێ دەبێت ئەوەیش بڵێین کە بەگشتی ئەو کارە هونەرییە باشانەی کە پرسیاری ئەخلاقی دەورووژێنن، لە ڕاستیدا لە ڕووی ئیستاتیکییەوە بەهایان زۆر زیاترە لەو کارە هونەرییانەی کە وا ناکەن، وە گەر پرسیارە ئەخلاقییەکان نزیک بن لە دۆخی مرۆ و ئەو پرسانەی کە پەیوەندییان بە پرسی مرۆڤەوە هەیە، ئەوا گرنگی و سەنگ و بەهایان زۆر زیاترە.

لەم چوارچێوەیەدا، گفتوگۆم وەل فەیلەسووف “کارۆلین کرۆسمیر⁸” کرد، لە چاوپیکەوتنێکدا دەربارەی ئەوەی کە “جوان” لە “قەشەنگ” جیا دەکاتەوە بابەتەکەیە: جوان لەگەڵ بابەتگەلی قووڵدا مامەڵە دەکات، لە کاتێکدا قەشەنگ وا نییە: تابلۆیەک کە لە گوڵێکی جوان پێکهاتووە قەشەنگە، بەڵام ئەم پەسنە بۆ تابلۆیەک نابێت کە مەرگ بەرجەستە دەکات و ورد کێشراوە. بۆ نموونە وەک هەندێک لە “تابلۆ ڕەشەکان(black paintings)”ی گۆیا(Goya) کە بە ئیسپانی پێی دبێژن “pinturasnegras” کە بێگومان جوانن.

لە هونەردا جوانی تێکەڵ دەبێتەوە وەل پرسە قووڵەکاندا.

نموونەکەی کۆرسمیر جێی سەرنجە لەهەمبەر دەرهێنەری فیلمی “ژنانی تەروادە (١٩٧١)” مایکل کاکۆیانیس، سەبارەت بە هەڵبژاردنی ئیرین باباس بۆ ڕۆڵی هێلین، کە دەڵێت جوانییەکەی [هێلین] لەو جۆرە نییە کە لەسەر بەرگی گۆڤارەکان بیان بینین، تەنانەت گەر سەرنج ڕاکێشیش بێت، تا بتوانێت باری کەسایەتییەکی سەنگین و مێژوویی وەک هێلین هەڵبگرێت، دەبێت جوانییەکەی بێبەزەیی و بەهێز و سەرکێش بێت.

پ: ئەی چی دەربارەی جەنگی فەلەستین و ئیسرائیل؟

حەلوانی: جەنگی ئیسرائیل و فەلەستین هەمیشە لە کۆمەڵێ بابەتی عەرەبی ئاڵاوه‌، بەتایبەت دەربارەی پێویستیی فەلەستین بە پاڵپشتیی عەرەبی بۆ دۆز و کێشه‌که‌یان؛ پاڵپشتییەک کە هەمیشە پێویستی بە زیاترە. تەنانەت ئەوانەیش کە ئەوڕۆکە پاڵپشتیی سیستەمەکەی بەشار ئەسەد دەکەن، باوەڕیان وایە کە ئه‌و پاڵپشتی فەلەستینە، بەڵام ئەوە لەبیر خۆیان دەبەنەوە کە هێنده‌ی نه‌مابوو باوکی ڕێکەوتن لەگەڵ ئیسرائیل بکات؛ ڕێکەوتنێک کە خه‌ریک بوو سەر بگرێت، لێ لەسەر کێشەی ئاوی دەریاچەی “تبریا” ڕێک نەکەوتن. لە ڕاستیدا پاڵپشتیی عەرەبی بۆ پرسی فەلەستین دوای ساڵی ١٩٤٨ بۆ ماوەیەک و لەماوەی سەرۆکایەتیی عەبدولناسر بەردەوام بوو. لێ ئەو وڵاتانەی کە پەیمانی ئاشتییان دەگەڵ ئیسرائیل بەست، ئەو کارەیان بەبێ حسابکردنێکی ئەوتۆ بۆ فەلەستین کرد، ئێستایش بارودۆخەکە فرە هەستیارە.

ئیدارەی ترامپیش کۆمەڵێ شتی گرنگی کردووە (گواستنەوە کونسوڵخانە و لێدوانەکانی لەهەمبەر نیشتەجێبووەکان)، کە هەروەک چاوەڕوانکراوە، بە هاتنی سەرۆکێکی نوێی ئەمریکی ناگۆڕدرێن، چون مەحاڵە سەرۆکێکی ئەمریکی شتێک بکات کە وا دەر بکەوێت دژی ئیسرائیلە. وادیارە فەلەستینییەکان لە سەختترین ساتەکانیاندان؛ بەختیان دەبێت گەر ببنە خاوەن دەوڵەتێک گەر پارچەپارچەکراویش بێت. وا هەستدەکەم ئیسرائیل دەیەوێت ژمارەیان کەم بکاتەوە هەر وەک ئەوەی کە بەسەر ئەمریکییە ڕەسەنەکان(هندییە سوورەکان)دا هات لەنێو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا: پارچەپارچەکراو، بە دەسەڵاتێکی سیاسیی دیاریکراو و لەڕووی ئابوورییەوە باوەڕپێکراوە لەلایەن ئیسرائیل و چەند دەوڵەتێکی ترەوە. ڕاستییەکەش ئەوەیە بارودۆخی عەرەبی ئەم ماوە سەختە و هەلێکی کراوە دەهێڵێتەوە بۆ ئیسرائیل تا ئەوە بکات.

پ: لەسەر مافی ئاژەڵان نووسیوتە و هەروەها یەکێکیت لە کەسە چالاکاکەکانی دژە جەنگ و بانگەشە بۆ ئاشتی دەکەیت، لەو کەسانەیت وێنەی خەیاڵی دەکەیت بۆ جیهان؟

حەلوانی: بێگومان دژی جەنگم، بەڵام بەڕەهایی دژی نیم؛ ناکرێت بڵێیت توندوتیژی هیچ هۆکارێکی نییە؛ هەندێک حاڵەت هەیە کە تیایدا پێویستە بچیتە جەنگەوە، وەک ئەو حاڵەتانەی کە ستەمێکی گەورە دەکرێت و پێویستە بوەستێنرێت. من ئاوام، وەک زۆربەی خەڵک، ڕقم لە جەنگە، بەو شێوە دەیبینم کە هەیە؛ لەناوبەر و ناشیرینە، بۆیە دەبێت دواچارەسەر بێت، لێ بەداخەوە هەندێک جار پێویستە.

هیچ وێنەیەکی خەیاڵیم نییە بۆ جیهان. دوورترینی ئەو دۆخەی کە بە سروشتیی مرۆییەوە دەکرێت بەدەست بێت، دۆخێکە تیایدا دەوڵەتەکان بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و مەدەنییانە لەگەڵ یەکیدا مامەڵە بکەن و، هاوکاری یەک بن لە کەیسە جیهانییە سەرەکییەکاندا؛ وەک ئاو و خۆراک و، کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان، کەمکردنەوەی بوودجە سەربازییەکان تا بەگشتی دوور بن لە جەنگی وێرانکەر.

پێم وایە خەڵکێکی زیاتر و زیاتر کە زۆربەیان لە جیهانی ڕۆژاوادان، لە ئێستادا بەشێوەیەکی جیاواز لە پەیوەندیمان وەل ئاژەڵاندا دەڕوانن؛ بە هاوسۆزییەکی زیاترەوە، لەگەڵ ئاگابوون بەوە کە ناتوانین بەو شێوە بەکاریان بهێنین کە چەکوش و بزمار بەکار دێنین. بۆیە هیوادارم کە وڵاتان لە ئاستی جیهانیدا ڕێک بکەون کە بەکارهێنانی بەرهەمە ئاژەڵییەکان کەم بکەنەوە و، بەکار هێنانی ئاژەڵ بۆ ڕابواردن قەدەغە بکەن و، ئەو بەرهەمە ئاژەڵیانە قەدەغە بکەن کە تەنێ بۆ تێرکردنی ئارەزوومان دەمانەوێت (بۆ نموونە وەک عاج) یان لەپێناو هەندێک خورافەدا (بۆ نموونە ئەندامی نێرینەی پڵنگ حەزی سێکس دوو هێندە دەکات).

پ: ئێستا کار لەسەر چی دەکەیت؟

حەلوانی: هێند نابێت تەواو بووم لە نووسینی دوو وتار، یەکێکیان لەسەر مافی گەڕانەوەی فەلەستینییەکان و، ئەوی تر کە لەسەر فەزیلەتی دادپەروەری و خواردنی گۆشت. ئێستا لە چەند ئاستێکی جیاوازدا بەشدارم لە نووسینی وتاری هەمەچەشندا: یەکێک لەسەر جیاکاری نیوان مەیلە سێکسییەکان و دڵخوازە سێکسییەکان و، یەکێک لەسەر فەزیلەتی دادپەروەری و ڕەشبینیی کانتی، وتارێکی تریش لەسەر ئەڤینی ڕۆمانسی وەک سۆزێکی ئەخلاقی، دانەیەکیش لەسەر ویستی سێکس و چێژی سێکس. بەم نزیکانەیش دەست دەکەم بە نووسینی کتێبێک لەسەر فەزیلەتی یەکسانی بەو شێوەی کە ئەرستۆییە هاوچەرخەکان لێی تێگەیشتوون، لەوانەیشە بەشێکی تیابێت کە باس لە ڕۆڵی فەیلەسوفەکانی تر بکات. بەردەوامیش لە سایتەکەمدا دەنووسم، گەر خوێنەرانیش لایان گرنگە ئەوا دەتوانن سەیری بکەن:

(http://rajasmusingsconfusings.blogspot.comHYPERLINK “about:blank”/)

– دنیایەک سوپاس بۆ پڕۆفیسۆر ڕەجا حەلوانی.

سەرچاوە:

پەراوێزەکان

The post سێکس و ئەوین، هاوسەرگیری و وەچەخستنەوە appeared first on ژنەفتن.