ئەمەی کە باس کرا، بەتەواوی لە هەموو کون و کەلەبەرێکی شیعری “قەلەڕەش”دا بوونی هەیە. ئەم شیعرە هێندەی لە ڕێگەی دووبارەبوونەوە، گەڕانەوەیەکی ڕەمزی، شوێنگۆڕکێ و جێگرتنەوەدا خوێنەر تەنگەتاو دەکات، ئەوا هێندە لە ڕێگەی دەربڕینێکی ڕاستەوڕاستانە کار ناکات. “لێنۆر” [یانیش لینۆر] بەم لێکدانەوەیە نەک هەر تەنیا ژنێکی لەشمەند و لەدەستچوو نییە، ئەو دەبێت بە غیاب و غیاببوونیشی بەشێوەیەکی هاونشینانە لە دالێکەوە بۆ دالێکی تر بەرجەستە دەبێت تاکو گێڕەرەوە دەگات بە دالی “ئیتر ئەستەم/ نێڤەرمۆڕ”. واتە “لێنۆر” لە شیعرەکەدا کۆی زنجیرەی دالەکانی ناچار کردووە بە دەستگەیشتن بە ئۆبێکتێکی دەستپیانەگەیشتوو. بەپێچەوانەوە، کارکردی وشەی “ئیتر ئەستەم/ نێڤەرمۆڕ” جیاوازترە. ئەوەیان زیاتر خوازەییە پشتبەست بەوەی کە دالەکە لە کۆتاییدا لە مانایەکی ڕووت و ڕاستەوخۆدا هەڵدەکشێت و دەبێت بە زیادەیەک، ئەم زیادەیەش سەرلەبەری بونیادە هەستەکیییەکەی شیعرەکە چڕتر دەکاتەوە بۆ دەنگێکی تراومایی چەندبارەبووەوە. واتە جار لەدوای جار وشەکە گوزارشت لە چڕبوونەوە دەکات: جار دەبێت بە ئازار، جار قەدەغە، جارێک چارەنووس و جارێکیش دالێکی زبر و نەڕەمزێنراو کە بەبەردەوامی پانتاییی ڕەمزیی شیعرەکە دەهەژێنێت.

وەرگێڕان لەم نێوانەدا ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی ئەم دوو بونیادە دەبێتەوە. ڕێکخستن و درووستکردنی مێتافۆڕ و هاونشین لە هەردوو زمانی کوردی و ئینگلیزی بەتەواوی لە یەکتری جیاوازن. لەبەر ئەوەی هەردووکیان خاوەن نەستی تایبەت بە خۆیانن. ئەو دالانەی لەناو زمانی ئینگلیزیدا هەن کە بەهۆی تایبەتمەندییە دەنگی و وشەیییەکانەوە کۆمەڵێک کاریگەریی هەستەکی درووست دەکەن، لەڕووی بەکارهێنان و زرینگانەوە دەنگییەکەیان خاوەنی ڕیشەیەکی مێژووییی تایبەتن کە بە هیچ شێوەیەک بۆ ناو زمانی کوردی ناگوازرێنەوە [نەک هەر زمانی کوردی، بەڵکوو هەر زمانێکی تر]. ئەمە لە کاتێکدایە، کە زمانی کوردییش هەڵگری قووڵایییەکی ڕەمزی و مێژووییی خۆیەتی و بەرهەمهێنانەوەی فەزا ئینگلیزییەکە لەناویدا کارێکی ئەستەمە. لە وەرگێڕانیشدا، هەوڵدان بۆ هاوئەندازەکردنی ئەم دوو سیستەمەی نەست هەوڵێکی شکستخواردووە، چونکە هەردوو سیستەمەکە شتێکیان هەیە بە ناوی ئارەزوو، ئارەزووش لەو دوو پانتاییە زمانەوانییە بەشێوەیەکی جیاواز بەردەوامی بە سووڕی خۆی دەدات.

هەر بۆ نموونە، وەک نووسرا یەکێک لە تایبەتمەندییە تەمومژاوییەکانی شیعرەکانی پۆ، دەنگە. وشە ئەفسووناوییەکانی هەندێکجار دەبن بە دەنگێکی هێند زاڵ، کە پانتاییی تەواوی شیعرەکە دەتەننەوە. بەو  مانایەی، دەنگی وشەکان لە خودی وشەکان پێکداچووترە. دووبارەکردنەوەی وشەگەلی وەک ئیتر ئەستەم، ژوورەکەم، لێنۆرەکەم، پێچدار و تەم، زیاد و کەم هاوشێوەی چکەچکی میلی کاتژمێرێک ئاوازێکی گومانهەڵگر لە هزری خوێنەردا درووست دەکەن. پاتەبوونەوەی هەر دەنگێک سەختگری و دڕندەییی کاتمان پیشان دەدات، لەوەی چۆنچۆنی یادەوەری دووبارە و چەندبارە بۆ هەمان برینی قەتماغەنەگرتوو دەگەڕێتەوە. سەرباری ئەوەش، ئەم وشانە بە دووانەییی مانا بارگاویین، هەر دەڵێی بیچمی ئەم وشانە لەبری سێبەرێک خاوەن دوو سێبەرە. بۆ نموونە، گوریسە وشەی ئیتر ئەستەم Nevermore وەک نەفییەک دەکرێت بە شێوازی ئیتر هەرگیز نا، ئیتر هەرگیز، چیتر نا، ئیدی بۆ هەمیشە و زۆر شێوازی تر دابڕێژرێتەوە. لە فەڕەنسیدا، بۆدلێر و مالارمێ کردوویانە بە “Jamais Plus!” کە بە واتای “هەرگیز چیتر” دێت.

Then this ebony bird beguiling my sad fancy into smiling,

By the grave and stern decorum of the countenance it wore,

“Though thy crest be shorn and shaven, thou,” I said, “art sure no craven,

Ghastly grim and ancient Raven wandering from the Nightly shore—

Tell me what thy lordly name is on the Night’s Plutonian shore!”

Quoth the Raven “Nevermore.”

ئەودەم قەلەڕەش پەژارە خەیاڵبردەکانمی وەراند، بەرەو خەندە و بزەی وەرچەرخاند

بەو نیگا توندگرە بەسامەی پۆشیبوویە چاو و دەم

گوتم: “هەرچەند ڕووتەنە شکڵ و شێوەت، قرچالە نیت و خاوەن جورئەت،

ئەی مڕومۆچی تۆقێنەر، قەلەڕەشی دێرینی پەڕەوازەی لێوار شەوگاری تار و تەم

پێم بڵێ ناوە ڕەسەنەکەت لە کەوشەنی ژوورجیهانی ڕازئامێزت بێ زیاد و کەم!”

قەلەڕەش  وەڵامی دایەوە: “ئیتر ئەستەم.”

لێرەدا، بە جۆرەها شێواز وەرگێڕانی تری لێ دەکەوێتەوە. بۆ نموونە، دەکرێت دێڕی یەکەم بەم شێوەیە وەربگێڕدرێت: “ئەودەم قەلەڕەش کەڵکەڵەی کەیلی خەممی ڕەواندەوە“. بەڵام کێشەکە لە ئافراندنەوەی فەزا شیعرییەکەیە کە سەرەکییترین کەرەستەش بریتییە لە دەنگ. هەر سەبارەت بە “نێڤەرمۆڕ”، کێشەی وەرگێڕانی وشەی Nevermore لەوەدایە وەختێک کارەکتەری ناو شیعرەکە لە قەلەڕەشەکە دەپرسێت ناوت چییە، قەلەڕەش لە وەڵامدا دەڵێت: “نێڤەرمۆڕ”، واتە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کە وشەکە بە وەرنەگێڕدراوی بمێنێتەوە و وەک خۆی دابنرێت. بە بارێکی دیکەش، ئەم وشەیە کە وەک وەڵامێک بۆ زانینی ناوەکەی دەیڵێت وشەیەکی مانادارە نەک بە پێچەوانەوە. زیاتر لەوەش بۆ وەرگێڕان هەڵگری کۆمەڵێک توانستە لەوەی چۆنچۆنی دابڕێژرێتەوە. ئەم کۆپلەیە بریتییە لەو پارچەیەی بۆ یەکەم جار وشەکەی لێ بەکار دەهێنرێت، دواتر لە وەڵامی پرسیارەکانی تریشدا هەر هەمان وشە دەردەبڕێت. ئاشکرایە کە مانا وردترەکە لە  چوارچێوەی وەرگێڕاندا “ئیتر هەرگیز“ە تا “چیتر ئەستەم“، بەڵام دانانی وشەی “هەرگیز” هۆکارێکە بۆ لە مۆسیقاخستنی شیعرەکە کە یەکێکە لە تایبەتمەندییە هەرە گرنگەکانی، و جگە لەمەش خودی وەڵامەکە وەک دەربڕینێک کە بەدرێژاییی شیعرەکە دووبارە دەبێتەوە گوزارشتکردنە لە کۆمەڵە شتێک – ناکرێت تەنیا بە یەک شت یاخود کەسێک ببەسترێتەوە – کە چیتر ناگەڕێنەوە، بەم شێوەیەش بێت گەڕانەوەیان واتە مەحاڵ و ئەستەم. باشتر وایە لە دۆخێکی وەهادا لەبری ئەوەی دیوە ڕووکارەکییەکەی وشەکە وەربگیرێت، دیوە ناوەکییەکەی دەرەکی بکرێتەوە کە دەرخەری مەحاڵێتیی گەڕانەوە و حزوورە.

وەرگێڕان دەکەوێتە دووڕیانێکەوە کە ململانێ لەنێوان هاوسەنگکردنی دوو ئابووریی جیاوازیی ئارەزوو دەکات لەناو زماندا. زمانەکەی پۆ یانەخۆ ئینگلیزییەکەی پۆ بە زنجیرەیەک دالی لێئکئاڵاوەوە گوزارشت لە ماخۆلیایەک دەکات، ئێمەش هەوڵ دەدەین ئەم ماخۆلیایە بخەینە ناو زمانێکی ترەوە. بۆ نموونە، هەر قەلەڕەشەکە خۆی دەبێت بە فیگەرێکی زۆر بەهێزی ئەم پرۆسەیە. باڵندەکە وەک ئۆبێکتێکی دەرەکی پێ دەخاتە ناو دۆخ و فەزای شیعرەکە، گەرچی گێڕەرەوە دەیەوێت وردە وردە بە کۆمەڵێک دالەوە کە گوزارشت لە پەژارەیییەکەی دەکەن، ڕامی بکات، بەڵام دواجار ناتوانێت. قەلەڕەش تەنیا یەک وشە دەڵێت و ئیتر هەمان وشە دووبارە دەکاتەوە. یەک وشە دووبارە دەکاتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی ئارەزوو پاشەوپاشانە خۆی بەرهەم دێنێتەوە، ئەم وشەیەش لە دووبارەکردنەوەیدا ئازاری نوێتر لە بەروەخت بەرهەم دێنێتەوە. بە دەربڕینێکی لاکانی، قەلەڕەشەکە خۆی ئاماژەیە بۆ گەڕانەوەی ڕیاڵ لەناو زماندا. واتە چەندبارەکردنەوەیەک کە گێڕەرەوە توانستی ئەوەی نییە بەسەریدا زاڵ بێت. لەودیو گێڕەرەوەوە کە وەرگێڕ[ان] هەیە، هەمان ئەزموونی گێڕەرەوەکە دەچێژێت کە لە گواستنەوە و ئامادەکردن و ڕێکخستنی فەزا بۆ ئەم کڕۆکە زبرەی ناو شیعرەکە دەگات بە بنبەست. وەرگێڕ لە هەموو کۆپلەیەکدا مانا و زایەڵەی جیاواز و پڕووکێنەری دووچار دەبێت کە سەرەڕای زەمینەسازکردن و بەرهەمهێنانی فەزایەکی تاریک لەناو زمانی کوردیدا، شتێک هەر بە نەڕەمزێنراوی دەمێنێتەوە و دەرگیری پرۆسەی گواستنەوەکە نابێت.

هەمدیس پەیوەست بە وشەی “نێڤەرمۆڕ“ەوە، گومان لەوەدا نییە هێزی وشەکە هەڵقووڵاوی پێچەقاندنێکی کێشمەندە. بەڵام خاڵە سەیرەکە لێرەدایە کە وشەکە پێگەیەک لە پانتاییی ڕەمزیی شیعرەکە داگیر دەکات و سەرسووڕهێنەرتر لەوەش بەشێنەیی پێ دەخاتە ناو ڕووبەری ڕیاڵەوە [یانیش دەتوانین بڵێین ڕیاڵ خۆی دەیەوێت لەڕێگەی ئەم وشەیەوە پانتاییی شیعرەکە هەڵبپێچیت]. بۆ لاکان، ڕیاڵ ئەوەیە کە بەتەواوی لە ڕەمزاندن هەڵدێت. هەمان ئەزموون لە شیعرەکەدا دەردەکەوێت، “نێڤەرمۆڕ“یش ئەو دەربڕینەیە کە سەرتاپاگیرانە نوێنەرەوەی بەرەنگاریی و نەڕەمزانێکە دژ بە زمانە ڕەمزێنراوەکە. بەشێوەیەکی تر، کۆی شیعرەکە کە گێڕەرەوە تیایدا بەبێ پچڕان خەم و ئازارەکانی دەردەبڕێت و دەیەوێت لەڕێگەی زمانەوە غیابی لینۆری لەدەستچوو ساڕێژ بکات، کەچی سەرەڕای هەموو تینوتاوەکەی لە ئاست ئەم دۆخەدا هەر بەسەرنەکەوتوویی دەمێنێتەوە. سەرنەکەوتنی گێڕەرەوە دەبێتە هۆی ئەوەی گێڕەرەوە لە قسەکردن بەردەوام بێت، بەردەوامبوون لە قسەکردن وا دەکات گێڕەرەوە دووچاری دووبارەبوونەوە بێت، دووبارەبوونەوەش دەبێت بە ژویسانس [چێژ/ژان]. ئەمانە هەموویان بەیەکەوە گوزارشتی چێژێکی بە ئێش و ژان دەکەن ئەویش لە ڕێگەی گەڕانەوەیەکی بەردەوامەوە بۆ ئۆبێکتە لەدەستچووەکە. گێڕەرەوەکە لەم ئازارچەشتنەی دەربڕینی “نێڤەرمۆڕ”ی قەلەڕەشەکەوە چێژێک وەردەگرێت کە هۆکارە بۆ بەرهەمهێنانی جۆرێک ڕەزامەندی. لێکچوونی قەلەڕەش و دەربڕینەکەی کە وادەکەن وەک ئۆبێکتێکی لە ڕیاڵەوە هاتوو مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، هۆکارێکیشە بۆ دەرخستنی بونیادە تراوماییەکە، بونیادێک کە سوبێکت جار لەدوای جار دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ژان.

تۆ بڵێی وەرگێڕ و وەرگێڕان ڕووبەڕووی هەمان چێژ و ژانەکەی گێڕەرەوە ببنەوە؟ یانیش دەربڕینێکی وەک “نێڤەرمۆڕ” کە لەناو زمانە ڕەسەنەکەشدا وەک ناوکێکی مەحاڵ خۆی نادات بەدەستەوە، چۆن بۆ زمانێکی تر وەردەگێڕدرێت؟ گەر لە زمانە ڕەسەنەکەدا دەربڕینێکمان هەبێت و وەک ڕیاڵێکی لاکانی دەقەکە بهەژێنێت، ئەوا بێ چەندوچون لە کاتی وەرگێڕاندا کۆی شیعرەکە دەبێت بە مەحاڵێک و هەر ئەمەشە کە وەرگێڕان لەدوای وەرگێڕانی شیعرەکە وا دەکات وەرگێڕ[ان] دەرگیری ژویسانس [چێژ/ژان]ێک ببێت و لەم نێوانەدا هەم بە وەرگێڕانی شیعرەکە پەشیمانە و هەمیش بە وەرنەگێڕانی. لەبەرئەوەی هەر لە وەرگێڕانی یەکەم کۆپلە و دەستەوئەژنۆبوون لەگەڵ دەقی ڕەسەن، وەرگێڕ بەر بونیادە تراوماییەکەی دەقی ئەسڵ دەکەوێت، دەقێک کە هەر بە ناوونیشانەکەیەوە فەزایەکی قەترانی و لەدەستچوو دەخولقێنێت. سا تێگەیشتنێکی وەها گومان دەخاتە سەر ئەو بۆچوونەش کە پێی وایە وەرگێڕ توانستی ئەوەی هەیە لە ڕەهەندە ماناییەکە سەربکەوێت و دەقەکە بگوازێتەوە، بەڵام ناتوانێت ئەو بەشەی ژێرەوەی ماناکەش کە بریتییە لە نەستی دەق، بۆ زمانی ئامانج بگوازێتەوە. گەر تێڕوانینی وەرگێڕی بەتوانای فارس، ساڵح نەجەفی، لەمەڕ وەرگێڕ/وەرگێڕان لێرە دابنێینەوە، و دواتریش تێهەڵکێشی فەزا لاکانییەکەی بکەین، لەوانەیە بەرچاومان زیاتر ڕوون ببێت. ساڵح نەجەفی لە شوێنێکدا سەبارەت بە سوبێکتی وەرگێڕ دەنووسێت:

“لە سەرەتاترین چرکەساتی دەستپێکردنت بە وەرگێڕان دەتزانی کە وەرگێڕێکی باش نیت و هەرگیزیش نابیت بە وەرگێڕێکی باش. ئێشتاش بە خۆت دەڵێی: ‘پێویستە وەرگێڕی باش توانای وەرگێڕانی ڕاستەوخۆی هەبێت.’ هیچ وەختێکیش توانای وەرگێڕانی ڕاستەوخۆت نەبووە. ئەسڵەن بەبێ بەکارهێنانی فەرهەنگ و وشەدان هەر لە تواناتدا نەبووە وەرگێڕان ئەنجام بدەیت. تۆ لە بنەڕەتدا ڕێگایەکی هەڵەت هەڵبژاردووە. تۆ وەرگێڕێکی نەگونجاویت، لەڕێگەی هەڵبژاردن و هەڵەکردنێکی بێکۆتاوە بەسەختی کارت لەسەر وەرگێڕان کردووە و لەگەڵ چەند وتار و کتێبێکیشدا لە کێشمەکێشدایت، بە کۆمەڵێک ڕێگای جیاوازەوە ڕستەکانت وەرگێڕاوە… پاشانیش کتوپڕ لە ساتێکی وەهادا، هەستی کوڵوکۆیەک بۆ وەرگێڕان تۆی تەنییەوە کە بەهیچ شێوەیەک چاوەڕوانی دەرکەوتنی نەبوویت. تۆ ڕێچکەیەکت گرتەبەر. پێت وابوو ئەمە شوێنێکە ناتوانیت لێی بگەڕێیتەوە، تاکو ئەمڕۆش تەنیا یەک ڕێگەی تر لە بەردەمتدا هەیە: ئەویش ببیت بە وەرگێڕ و مامۆستای وەرگێڕان. ئەوەیشی زیاتر لە هەموو شتێک دەتەوێت ئەنجامی بدەیت، ڕێگریکردنە لە هەر کەسێکی تر کە دەیەوێت ڕێچکەکەت هەڵبژێرێت[1].”(نجفی، ١٣٩٦).

گەر بۆچوونەکەی ساڵح نەجەفی بە تێزە لاکانییەکەوە باربەست بکەین، دەبێت بڵێین شکستی وەرگێڕ هەر تەنیا لە نەزانینی مانا و سنوورداری تواناکەی نییە لە گواستنەوەی دەقدا، بەڵکوو شکستەکە لە بونیادی زمان و نەستە کە بەشێوەیەکی هاوتا و پێکداچوو ڕسکاون. واتە ئەمە وا دەکات بڵێین وەرگێڕان وەک پرۆسەیەک ناتوانێت تەنانەت دیوە مانایییەکەش بەسەرکەوتوویی بگوازێتەوە، چونکە گواستنەوەی ئەم دیوە چنراوە بە دیوە نەستەکییەکەی ترەوە کە ژوورجیهانی ماناکە پێک دێنێت و ئەسڵەن مانا بێ ئەم ژوورجیهانە هیچ شتێکی تری لێ نامێنێتەوە. بەڵام سەرباری هەموو ئەمانە، دەتوانین لێرەدا ناوبڕێک -گەر کورتیش بێت- درووست بکەین و بڵێین لەپاڵ ئەمانەشدا بەلایەنی کەم شتێکی تریش هەیە، ئەویش ئەوەیە کە دەکرێت دەقی وەرگێڕدراو سەرەڕای هەموو شکستێکی وەک نەفییەک تەماشا بکرێت. پاش ئەوەی دەقی ڕەسەن وەک دالێک لە چوونەناو زمانێکی نوێوە بەشێک لە چڕێتییەکەی خۆی لەدەست دەدات، ئەوا پێ دەخاتە ناو سیستەمێکی تری زمان و پانتایییەکی ڕەمزیی جیاوازتر کە هەر لە ئانوساتی هاتنەناوەوە و جێکەوتبوونییدا نەستی زمانەکە دەیەوێت کۆمەڵێک مانای تری بخاتە سەر و لەڕێگەی چڕبوونەوەوە مانایەکی نوێ درووست بکات [سەرەڕای مانا ڕەسەنەکە].

لاکان لە “هەڵگێڕانەوەی سوبێکت و دیالەکتیکی ئارەزوو لە نەستی فرۆیدی[2]“دا چوار هێڵکاری سەبارەت بە درووستبوونی سوبێکت و سووڕی هاتنەناو پانتاییی ڕەمزی دەخاتەڕوو، کە هەریەکەیان بەشێوەیەکی سەرنجڕاگر کڕۆکی دەروونشیکاریی لاکان نیشان دەدەن. تیژبینی و وردیی هێڵکارییەکان هۆکارێکە بۆ ئەوەی لە کۆمەڵێک چوارچێوەی جیاوازتر بەکار بهێنرێن و سوودیان لێوەربگیرێت، وەکچۆن لێرەشدا شیکارییەکی درشت و ماتماتیکییانەمان پێشکەش دەکەن لەوەی پرسن و نێژراودۆزن. دەشێت هێڵکاریی سێیەم گرنگترین هێڵکاری بێت تاکوو ئەزموونی وەرگێڕانی پێ ڕاڤە بکرێت. ڕاستییەکەی هێڵکاریی چوارەم زۆر لە هی سێیەم گرنگتر و ڕاڤەهەڵگرترە، بەڵام وا دەکات شوێنێکی زیاتر بگرێت و لەپاڵیشییدا کۆمەڵێک بابەتی تر ڕاکێش دەکات. هێڵکاریی یەکەم و دووەمیش کە باس لە درووستبوونی سوبێکت دەکەن و دواتریش وەرگرتنی دالەکانی ئەوی تری گەورە لەلایەن سوبێکتەوە، ناتوانن بەپێی پێویست گوزارشت لەم پرۆسەیە بکەن. هەر بۆیە سێیەمیان هەڵبژێردراوە. لە بەشی سێیەمدا، زمان و دەربڕینەکانی سوبێکت بەدەوری هیوابڕییەکی بێکۆتاوە دەخولێنەوە، ئەویش ڕازیکردنی ئەوی تری گەورەیە یانیش دەرهێنانی سەرەداوێکە لەوەی سوبێکت بزانێت ئەویتری گەورە چی لەو دەوێت، تاکو بزانێت ئەویش ئارەزووی چی بکات. لەم قۆناغەدا، ئارەزوو لە داشکاندنی نێوان داواکردن و پێویستییەوە دروست دەبێت، واتە لە دۆخێکدا کە مانا تێکدەشکێت و بۆشایییەک درووست دەبێت لە بەرانبەر ئەوەی کە سوبێکت چی دەڵێت و ئەوی تری گەورەش گوێی لە چی دەبێت. بۆ نموونە، نەخۆش کە قسە بۆ دەروونشیکار دەکات نازانێت دەروونشیکار وەک ئەوی تری گەورە چی لەو دەوێت. ئاخاوتنەکانی نەخۆشەکە لە زنجیرەیەک دەربڕینی سادەوە دەگۆڕێت بۆ هەوڵێک تاکو ئارەزووی دەروونشیکار بدۆزێتەوە. بەتایبەتی ئەمە لە کاتێکدایە، کە نەخۆشەکە زۆر بەوردی دەکەوێتە قسەکردن و چاوەڕێی ئەوە دەکات دەروونشیکار کاردانەوەیەکی جیاوازی هەبێت، کەچی دەروونشیکار بە سووکە دەربڕینێکی وەک “بەڵێ، بەردەوام بە.” یانیش هەر تەنیا منگەمنگ و سەر لەقاندنێک ستوونێکی توندتر بۆ نوقسانی و هەڵنەهێنانی مەتەڵی ئارەزووەکە درووست دەکات. ئەمەیان تەنیا نموونەیەکە و دەکرێت دەیان شتی تر لەم هێڵکارییە دابنرێت و وەک نموونە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. هەر ئەزموونی سوبێکت خۆی دەقاودەق هێڵکارییەکە دەگرێتەوە، ئەوەی کە سوبێکت دوای بەسوبێکتبوون دێتە ناو پانتاییی ڕەمزی و لەڕێگەی دالەکانی ئەوی تری گەورەوە دەیەوێت ئارەزووەکانی خۆی دەستنیشان بکات، بەڵام بەتەواوی نازانێت ئەوی تری گەورە چی لێ دەوێت، ئیتر بە چنینی فەنتازیا و خۆبەستنەوە بە واقیع و خۆبەدوورگرتن لە ڕیاڵە زبرەکە دەکەوێتە ناو ململانێیەکی ناکۆتادا.        [3]

وەرگێڕ وەک سوبێکتێکی لەتبوو، یانیش وەرگێڕان وەک پرۆسەیەکی کەرتبوو دەکەوێتە جێگەی سوبێکتە لەتبووەکەی هاوکێشەکەوە ($) . لەوێدا هێشتا سەنگ و کێشی ئایدیاڵ ئیگۆی پانتاییی خەیاڵی بە کۆمەڵێک وێنەی کامڵەوە ڕێبەستی دەکات، ئەو وێنەیەی کە سوبێکت لەگەڵیدا هاوشووناس بووە و فەنتازیای ئاغایەتییەکی بۆ درووست کردووە. وەرگێڕان لەو نێوانەدا دەیەوێت ئەم وێنەیە بپارێزێت، ئەم سەروەرێتییە خەیاڵییە لەنێوان زمانەکاندا بەپارێزراوی بگوازێتەوە. بێئاگا لەوەی ئەم وێنەیە دوای هەر چوونەپێشەوەیەک وردە وردە تێکدەشکێت و ئارەزووی وەرگێڕان خلۆری دەکاتەوە. پرسیاری “چیت دەوێت؟” لە قولەپۆپەی هاوکێشەکە سەرلەبەری پرۆسەی وەرگێڕان دەتەنێتەوە. بەڵام شێوازی پرسیارکردنەکە کەمێک دەگۆڕێت، چونکە لێرەدا دەقی “قەلەڕەش” دەبێت بە ئەویتری گەورە و وەرگێڕانیش لەناو ئەم پانتایییە ڕەمزییەدا کە موڵکی ئەوی تری گەورەیە [واتە شیعری قەلەڕەش]، دۆش دادەمێنێت و دەپرسێت: “شیعر[ئەوی تری گەورە]ەکە چی لێم دەوێت؟ زمانی ئەم دەقە چی لە زمانەکەم دەوێت؟” یان هەروەک پرسیارەکە زۆر ڕوون و ڕاشکاو لە دەقەکە دەپرسێت: “چیت دەوێت؟”، لێرەدا وەرگێڕان دووچاری سەختییە سەرەکییەکە دەبێتەوە بەوەی ئەوی تری گەورە ناتوانێت هیچ جۆرە وەڵامێک بۆ پرسیارەکانی دابین بکات و بەمەش نازانێت ئەوی تری گەورە [دەقەکە] ئارەزووی چی دەکات و چۆن سیستەمی دالەکانی هەڵبگرێت و بەنێو پانتایییە ڕەمزییەکەی خۆی بدوورێتەوە [چونکە ئەوی تری گەورە خۆی نوقسانە]. لێرەدا جگە لە فەنتازیاسازییەک بۆ خۆگرتنەوە و پەیوەستبوون بە واقیعی پرۆسەکەوە هیچ بژاردەیەکی تر نییە. تەنانەت بەم بارەش، ناتوانین لە کڕۆکی ئارەزووی دەقەکە بگەین، ئاخۆ بزانین دەقەکە چی لێمان دەوێت، دەیەوێت تەنیا ماناکەی لێ بگوازینەوە؟ یان ژوورخانە هەستەکی و پڕهەژەندەکەی بئافرێنینەوە؟ یاخود هەردووکی و یانیش هیچیان [هەر وەرینەگێڕین]؟ ئیتر لە هەوڵ و دەستەویەخەبوونێکی وەهادایە کە دەمانەوێت ستایل و شێوازە کەسییەکەی خۆمان بەسەر دەقەکە بسەپێنین و لە وەرگێڕانییدا پرۆسەکە سوبێکتیڤ بکەینەوە، ئەو ستایل و وێنەیەی ئایدیاڵ ئیگۆ پێمانی دەدات. بەڵام بەهۆی خاڵێکەوە ئەم هەوڵە سەرناگرێت، خاڵێک کە هاوجۆرە لەگەڵ نیگای ئەوی تری گەورە و ئێمە لێیەوە لە چاوی ئەوی تری گەورەوە لە خۆمان دەڕوانین، کە ئەویش پێچەوانەی ئایدیاڵ ئیگۆیە و پێی دەگوترێت ئیگۆ ئایدیاڵ. ئایدیاڵ ئیگۆ گەر سەر بە پانتاییی خەیاڵی بێت، ئەوا ئیگۆ ئایدیاڵ سەر بە پانتاییی ڕەمزییە. ئەو خاڵەیە وا ئێمە لەلایەن ئەویتری گەورەوە دەناسرێینەوە. لە ڕێگەی ئەوەوە خۆمان بە پانتاییی ڕەمزی ڕاگیر دەکەین و نەک وەک گشتەباسێک، بگرە زۆر بە وردی سەرنجی خۆمان دەدەین لەوەی چۆنچۆنی دەبینرێین. ئەمە بەتەواوی بۆ وەرگێڕانیش دروستە، دەقەکە وەک ئەوی تری گەورە خاڵی ئیگۆ ئایدیاڵ دروست دەکات، بەم شێوەیە یاسا و قەدەغەکان چڕتر دەکاتەوە. وەکچۆن ئێمە لە هەر جووڵە یاخود قسەکردنێکمان گریمانەی ئەوی تری گەورە دەکەین و سەیرێکی ئەملاو ئەولا دەکەین داخۆ چۆن بینراوین، بە هەمان شێوە لە وەرگێڕانی هەر وشە و ڕستەیەکیشدا بۆ ئەوی تری گەورە [دەقەکە] دەگەڕێینەوە و بەراوردی دەکەینەوە و دەمانەوێت بزانین ئاخۆ لەم وەرگێڕانەماندا تا چەند ڕێنوێنییمان لە دەقەکە کردووە، ئەرێ لە چاوی دەقەکەوە چۆن دەبینرێت، و تا چەند ئەومان ڕازیی کردووە. خودی بەراوردکردنی وەرگێڕانەکە بە دەقی ڕەسەن ئیگۆ ئایدیاڵ زەق دەکاتەوە، ئەوە نیشان دەدات کە نابێت ئارەزوو و گوژمی زمانی وەرگێڕان ئاراستەی دەقە ڕەسەنەکە بەبێ کێشانە و پێوانەی خۆی بگوازێتەوە، ناوەکیکردنەوەی ئەمە نزیکبوونەوەیە لەو وێنەیەی کە ئەوی تری گەورە لەژێر ناوی “وەرگێڕی باش پێویستە بەم جۆرە بێت” دایدەتاشێت. لە وەها دۆخێک نە دەکرێت بەتەواوی پەیڕەوی لە ئیگۆ ئایدیاڵ بکەین، نە ئایدیاڵ ئیگۆش پیادە بکەین بەوەی شێوازی کەسیی خۆمانی بەسەر بسەپێنین. ئەوەی دەمێنێتەوە تەنیا وەرگێڕان خۆیەتی بە هەموو گرێ و پێچە سەختەکانییەوە کە گوزارشت لە لۆژیکە تاقاناکەی ئارەزووی لاکانی دەکات. ئارەزووێک کە دەیەوێت دەقێکی دەستپیانەگەیشتوو دەستبخات، دەق کە گواستنەوەی مەحاڵە و ئارەزووی وەرگێڕانی دەقیش لە بەرەنجامی نوقسانییەوە دروست بووە! واتە ئەوەی لەم هاوکێشەیەدا دەمێنێتەوە وەرگێڕانێکی تۆقێنەرە بۆ وەرگێڕانی [دەستخستنی] ئۆبێکت-هۆکاری ئارەزوو.


واڵتەر بنیامینیش لە “ئەرکی وەرگێڕ[4]“دا تێگەیشتنێکی تر لەمەڕ ئەم شکستەی وەرگێڕ دەخاتەڕوو. بنیامین لەم وتارەیدا لەپاڵ ئەوەی وەرگێڕان وەک هەوڵێک دەناسێنێت بۆ بەرهەمهێنانەوەی دەقی ڕەسەن، باس لەوەش دەکات کە وەرگێڕان وەک پرۆسەیەک دۆخی پەرتەوازەیی و لەتبوویی زمان ئاشکرا دەکات. هەموو زمانێک سنووردار و ناتەواوە، بۆیەش بەدوای شتێک دەگەڕێت کە لەودیو سنوورەکانی خۆیەوە بێت. وەرگێڕان بەم بارە دەرخەری مەودایەکی نادیارە کە دەبێتە هۆکار بۆ جیاکردنەوەی وشە لە مانا و واتا ژێرینەکان. ئیتر وەرگێڕ وەک سوبێکتێکی ناو ئەم پرۆسەیە دەچێتە پێگەیەکی تراژیدییەوە: چونکە سەرەڕای ئەوەی دەزانێت بەهیچ شێوەیەک سەرکەوتوو نابێت، کەچی هەر دەیەوێت یەکانگیرییەک لەنێو زمانەکان بخولقێنێت. لێرەوەیە کە بنیامین وەرگێڕان لە پرۆسەیەکی تەکنیکی و زمانەوانییەوە دەگۆڕێت بۆ چارەنووسێکی فەلسەفی. قڵیش و درزە بنیامینییەکە بە هەمان شێوەی نوقسانییە لاکانییەکە لە “قەلەڕەش”دا بەرچاو دەکەوێت. چونکە شیعرەکە پشتبەستە بە پەیوەندییەکی ماتماتیکییانەی نێوان دەنگ و کارکردی هەست. وەرگێڕانی دەقێک کە بە پەیوەندییەکی وەها تەلبەند کراوە تەنیا لە ڕێگەی قوربانییەوە وەردەگێڕدرێت. واتە وەرگێڕانێکی کامڵ تەنیا وەک ئۆبێکتی بچووکی ئەی لە ئارەزووی وەرگێڕدا بوونی هەیە و هەمیشە وەک شتێکی دەستپیانەگەیشتوو دەمێنێتەوە بەبێ ئەوەی بتوانێت ڕامی بکات. وەرگێڕان بەردەوامە لەبەرئەوەی کامڵبوون مەحاڵە و هەر بە مەحاڵییش دەمێنێتەوە. وەرگێڕان هەر خۆی ماخۆلیایە.


هەر سەبارەت بە “ئەرکی وەرگێڕ”، بنیامین لە وتارەکەیدا کۆمەڵێک خاڵی ورد دەورووژێنیت و لەپاڵیشیدا نموونە دەهێنێتەوە. یەکێک لەم خاڵانە سەبارەت بە وەرگێڕە کە وەک غەریبەیەکی تاسەمەند لێی دەڕوانێت، سوبێکتێک نە پێی وایە لەناو زمانی بیانییدا لە ماڵە و نە بە زمانی خۆیشی ڕەزامەندە. دواتر، بۆ ئەو جیاوازی شاعیر و وەرگێڕ لەوەدایە کە شاعیر لەناو زماندا کار دەکات، بەڵام وەرگێڕ لە دەرەوەی ئەم دارستانەدایە کە ناوی زمانە و ئامانجی وەرگێڕیش بریتییە لە زمان وەک گشتێک. مەبەستیش لەم ئامانجەی تێکۆشانێکە بۆ ئافراندنی زایەڵەی دەقی ڕەسەن. بنیامین ئاماژە بە تێڕوانینی فەیلەسووف و شاعیری ئەڵمانی، ڕودۆلف پانویتس، دەکات. بەبڕوای ناوبراو، وەرگێڕانە خراپەکان ئەو وەرگێڕانانەن کە هەوڵ دەدەن دەقی ڕەسەن بەخۆماڵی بکەن [چونکە خۆماڵیکردنی دەقی ڕەسەن لەئەفسوونداماڵین و خەساندنی دەقەکەی لێ دەکەوێتەوە]. بۆ نموونە، ئەو وەرگێڕە ئەڵمانییانەی دەیانەویست دەقی یۆنانی بە ئەڵمانی بکەن [بئەڵمانێنن]، لەکاتێکدا دەبێت بەپێچەوانەوە بێت. واتە بەپێی ڕودۆلف پانویتس، نابێت لە وەرگێڕانی دەقێکی ئینگلیزیدا هەوڵی بەکوردیکردنی دەقە ئینگلیزییەکە بدەین، بەڵکوو دەبێت هەوڵی بەئینگلیزیکردنی زمانەکەی خۆمان بدەین! ئەمە مانای کوشتنی زمانەکەت نییە؟ نەخێر، چونکە مەبەست لە بەئینگلیزیکردنی کوردی یان بەیۆنانیکردنی ئەڵمانی لەوەدایە کە دەقی سەرچاوە بەشێوەیەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت و بگوازرێتەوە کە لەکاتی خوێندنەوە هەست بەوە بکرێت زمانی کوردی لەو جیڕییەی هاتووەتە دەرەوە و لەڕێگەی ئەم وەرگێڕانەوە خۆی لێککشاندووەتەوە لەپێناو کردنەوەی کۆمەڵێک پێچ و شاڕێی پڕ هەڵبەز و دابەز بۆ پێشوازیکردن لە دەقە ڕەسەنەکە و نواندنەوەی دەقەکە، لانی کەم، وەک ئەوەی هەبووە. بۆ نموونە، لە ئەدەبدا پێویستە دەقی نووسەرێکی هاوچەرخ بەشێوەیەکی ئێستایی و هاوچەرخانە وەربگێڕدرێت نەوەک بە کوردییەکی پەتیگەرا، کە بە تێڕوانینە لاکانییەکە هەر خۆی ئەم هەوڵی کورداندنە بریتییە لە کشانەوەیەک بۆ باوەشە بێخەوشەکەی ئەوی تری سەر بە ئارەزوو: دایک   .[M]Other واتە بەکوردیکردن و کورداندن هەر خۆی هۆکارە بۆ هەژاری و کوشتنی زمان. لای بنیامین، تاکە کەسێک کە لە ئەرکی وەرگێڕ تێگەیشتبێت، ئەوا فرێدریک هۆڵدەرلینی شاعیرە. ئەو لە وەرگێڕانی ئەنتیگۆن و ئۆدیپ پاشای سۆفۆکلیسدا ڕچەوڕێکاری پانویتسی بەکارهێنا، بەڵام زیاد لە ڕاددە ئەم تەکنیکەی پەیڕەو کرد و دەیەویست زمانی ئەڵمانی و یۆنانی یەکبخات، کە بنیامین بە هەوڵێکی “تۆقێنەر” ناوزەدی دەکات. ئەو ڕەتی کردەوە دەقەکە بەخۆماڵی بکات، بەڵام لەم نێوانەدا زیاد لە ڕاددە سەرکێشی کرد و تەنانەت ڕستەسازیی ئەڵمانی بە شێوازی ڕستەسازیی گریکی داڕشتەوە، پانتاییی ڕەمزیی زمانی خۆی خستە ژێر پانتاییی ڕەمزیی زمانێکی تری وەک یۆنانی، ئەم خستنەژێرە بە واتای لەناوبردنی پانتاییی ڕەمزیی زمانەکەی خۆی نایەت، بەڵکوو بە مانای کردنەوە و درووستکردنی پانتایییەکی نوێ دێت کە هەردوو زمانی ئەڵمانی و یۆنانی تیایدا یەکبگرن [ئەی ئاسایییە بڵێین هەوڵەکەی هۆڵدەرلین تێکشاندنی دوو زمان بووە لەپێناو درووستکردنی زمانێکی نوێ؟!]. بۆ ئەوەی ئەم پەرەگرافە تەواو ببێت و درێژەی پێ نەدرێت، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین، کە لای بنیامین، ئەم شێوازە نەریتییەش ڕەت دەکرێتەوە وا جەخت لەسەر دوو جۆری وەرگێڕان دەکاتەوە وەک “وشە بۆ وشە” و “مانا بۆ مانا”. وەرگێڕان بە مانا بنیامینییەکە، نە پێویستە لاساییی مانا ڕەسەنەکە بکاتەوە، نە داڕشتنەوەیەکی دەقاودەقییش، بگرە دەبێت بە ئەشقەوە هەوڵی یەکخستن و ئافراندنەوەی شێوازی مانا ڕەسەنەکە بدرێت، هاوشێوەی کۆکردنەوەی کەلوپەل و پارچەکانی پاپۆڕێکی تێکشکاو. وەرگێڕان و دەقی ڕەسەن بریتیین لەم کەلوپەلە کە گوزارشت لە شتێکی باڵاتر دەکەن، ئەمەش بەو مەبەستە نییە کە هەردووکیان پێویستە لە یەکتری بچن، بەپێچەوانەوە دەبێت هەردووکیان لەم قۆرت و گرێیانەدا بەستنگەیەکی گونجاو درووست بکەن.

گەر تێزەکەی بنیامین تێهەڵکێشی تێڕوانینە لاکانییەکە بکرێت، دواجار وەرگێڕان وەک پرۆسەیەکی لێ دێت کە دەیەوێت مەحاڵێتیی خودی وەرگێڕان نیشان بدات. وەرگێڕان وەک دەرگیربوونێک بۆ ڕەمزاندن، بەرجەستەکردنی کۆمەڵێک دالە بۆ نیشاندانی ناوکێکی زبر کە وەرناگێڕدرێت و هەر بە وەرنەگێڕدراوییش دەمێنێتەوە. دەقی سەرچاوەش وەک ئۆبێکت [و ئەوی تری گەورە] ناچارمان دەکات لە غیابی کۆمەڵێک ڕەهەندی زمانەکەمان ڕابمێنین. ئەم تێڕامان و خۆئامادەکردنە دەرهەق بە غیابی زمان وەرگێڕانی لێ دەکەوێتەوە و وەرگێڕانی دەقەکەش بریتییە لە کوشتنی دەقەکە و نواندنەوەی لەناو زمانێکی تر. ئەم نواندنەوەیە هەر خۆی ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ترە لەگەڵ غیابی زمان. واتە وەرگێڕانی دەقێک بۆ سەر چەندین زمانی جیاواز ڕێکاوڕێک هەوڵی نواندنەوەی دەقە ڕەسەنە غیابەکەیە. زیندوومانەوەی دەقەکەش خۆی لە سەرنەکەوتنی وەرگێڕاندا دەبینێتەوە، زیندوومانەوەکەی لەوەدایە کە هیچ وەرگێڕانێک ناتوانێت دەقەکە بەتەواوی وەک خۆی بگوازێتەوە و بینوێنێتەوە. ڕاستە کە دالەکان لەم پرۆسەیەدا هەوڵی گواستنەوەی دالە نەڕەمزێنراوەکانی تر دەدەن، بەڵام مەودایەک هەیە لە توانای دال بەدەرە و ناتوانێت بەتەواوەتی بیکوژێت [بینوێنێتەوە]. نەمریی دەقەکە لە درووستکردنی برینێکی نەمر و ساڕێژنەبوودایە، وەرگێڕانی دەقەکەش داو و دەرمانێکن بۆ ساڕێژکردنی ئەم برینە. کەواتە وەرگێڕانی دەق بەهیچ شێوەیەک بەمانای گەشتکردنی دەقەکە نایەت بۆ ناو زمانێکی تر، بەڵکوو ئەم دەقە هەر لە شوێنی خۆی دەمێنێتەوە و وەرگێڕان دەیەوێت بگات بەو شوێنەی کە دەقەکەی لێیە. دەق ماڵ جێناهێڵێت و تەنانەت دەرگای ماڵەکەشی لەسەر ئێمە قفڵ نادات، ئەوەیشی وا دەکات نەزانین بە چ شێوازێک لە دەرگای دەقەکە بدەین و سەردانی بکەین نوقسانییەکی بونیادی پانتایییە ڕەمزییەکەی وەرگێڕانە. وەکچۆن سوبێکت لە هەوڵی بەسوبێکتبووندا شکست دێنێت و ئەم شکستە بریتییە لە خودی سوبێکت، بەهەمان شێوە بۆ وەرگێڕانیش درووستە، ئەم نەزانینە لە نزیکبوونەوە و لە دەرگادانی دەقەکە بریتییە لە خودی وەرگێڕانی دەقەکە.

[1] نجفی، صالح. (١٣٩٦، ٢٥ خرداد). نامه اول. پیج‌ز مگزین.

[2] Lacan, J. (2006). The subversion of the subject and the dialectic of desire in the Freudian unconscious. In Écrits: The first complete edition in English (B. Fink, Trans.; pp. 671–702). W. W. Norton & Company.

[3] Graph 3 (Lacan, Écrits, 2006, p. 690)

[4] Benjamin, W. (1968). The task of the translator (H. Zohn, Trans.). In Illuminations. Harcourt, Brace & World.

The post شیعری “قەلەڕەش” و نەستە لاکانییەکەی وەرگێڕان appeared first on ژنەفتن.

دەمکرد موتاڵای کۆمەڵێک کتێبی پڕ ڕاز و بەسەرهاتی ئەودەم — [1]

هەرچەن دەچەمیمەوە، خەو دەیبردمەوە، کتوپڕ لەدەرگادانێک بۆرژانی لێ بردمەوە،

چەشنی لێدانێکی ئەسپایی، پیاکێشێتە دەرگای ژوورەکەم

چرپاندم: “هەر سەرلێدەرێکە، پیادەکێشێتە دەرگای ژوورەکەم—

تەنیا ئەمەیە و شتێک نییە بە پێچ و تەم.”

ئاهـ، ڕوون ڕوون بیرمە و یادهێن، لە بەفرانبارێکی هیوابڕی ورەبەزێن؛

هەر سەرەبزووتێکی سەر ئەرزەکەش پەرتەواز و خێوهێن، سازی دەکرد شۆپی دێوەزمەیەکی پڕ ترس و بۆر.

ئارەزووی سبەینێ بووم تاسەمەندانە؛ لە تەقەلادا بووم پڕوپووچانە

لەناو کتێبەکانم بۆ هەتوانی ئەم برینەم، زامی لەدەستچووەکەم؛ لێنۆر—

بۆ ئەو شەنگۆڵە کەمپەیدا و درەوشاوەیەی وا فریشتەکان گازیان دەکرد بە ناوی لێنۆر—

ئەمێستاش لێرە بێناو ماوەتەوە و تاهەتایە بێناو و چۆڵ.

خشەخشە ناسک و ژاکاو و گومانبارەکەی هەریەک لە پەردە ئاوریشمیینەکان

هەژاندمیان، تژیان کردم بە ترسێکی خوونەگرتووی سەمەرە وا هیچوەختێک نەبووە ئەم هەستەم:

بۆ خاوکردنەوەی ترپەترپی دڵم، هەڵستام و چەندپاتەم کردەوە:

“هەر سەرلێدەرێکە داوای هاتنە ژوورەوە دەکات بۆ ژوورەکەم—

تەنیا سەرلێدەرێکی ناوەختە دەیەوێت بێتە ژوورەکەم—

هەر ئەوەندەیە و شتێک نییە زیاد و کەم.”

 دەسبەجێ ڕۆحم گۆڕا و بوێرانەتر؛ لە باری دڕدۆنگییدا نەبوو چیتر

گوتم: “کاکە، یان دادە، لە ناخمەوە بەخشینتان لێ داوا دەکەم.

دەی ڕاستییەکەی خەو دەیبردمەوە، تۆش بە کزە لێدانێکی هێند ئەسپایی و

هێند نەرم و سووک دەتکێشا بە دەرگاکە، بە دەرگای ژوورەکەم،

کە نیوەچڵ لە بیستنی خاترجەم بووم.”— لەم سەروبەینەدا پانوپۆڕ کردمەوە دەرگاکەم؛—

ئەمما جگە لە تاریکاییەکی قەترانیی شتێک نەبوو پێچدار و تەم.

قووڵ لەو تاریکییە ڕامام، سەروەختێکی دوورودرێژ لەوێ وەستام، دەحەپەسام، دەترسام

گومانکرد دەمام، ئەندێشەی خەیاڵگەلێکم دەکرد نەکراوە جورئەتی بینینی لای هیچ کەسێکی دەرەگۆڕ

بەڵام کشوماتییەکە هەروا مایەوە نەشکێندراو، کپوکڕییەکە نەیدەدا کزەیەکی بیستراو

تاقە پەیڤێک لەوێ گوترا پەیڤە چرپێندراوەکە بوو: “لێنۆر؟”

ئەوەم چرپاند و زایەڵەیەک بە سرتە گەڕایەوە: “لێنۆر!”

هیچ شتێکی تر، هەر تەنیا ئەمەیە و پەنهان و چۆڵ.

بامداوە بۆ ناو ژوورەکەم، کڵپەی بوو سەرتاپای ناخ و دڵە گڕگڕتووەکەم،

ئەمجارە لە بەروەخت بەرزتر، هەمدیس بیستمەوە تەقەی دەرگاکەم.

گوتم: “بێ ئەملاوئەولا، دەنگەکە لە پەرژینی پەنجەرەکەوەیە؛

سا با بنۆڕم و بزانم چییە، ئەم ڕازە کپ و ماتە سەر بخەم—

دڵم بۆ چرکەساتێک بسرەوێت و ئەم ئەفسوونە دەرخەم —

ئەفسووس تەنیا فووە بایەکە، شتێک نییە پێچدار و تەم!”

واڵام کرد بەربەندی پەنجەرەکەم لووتوبزووت، هات دەنگی باڵ لێدان و شەقوکوت،

قەلەڕەشێکی ڕۆحزل و مەند، پەیوەست بە ڕۆژگارێکی کەونار و دێرین، شەقاوە باڵی نایە ژوورەکەم؛

نەینواند تەنانەت تیزە ڕێزێکیش، نەدەوەستا و نەدەحەجما بۆ ساتێکیش؛

کەچی بە خوودوخدەی خانمێک یانەخۆ گەورەزادێک، نیشتەوە سەر دەرگای ژوورەکەم —

هەڵنیشتە سەر نیمچەپەیکەری پاڵاس[2]، ڕێک لەبان دەرگای ژوورەکەم —

هەڵنیشت، بێخشپە دانیشت، ئیتر هەر ئەوەندە، شتێک نەبوو زیاد و کەم.

ئەودەم قەلەڕەش پەژارە خەیاڵبردەکانمی وەراند، بەرەو خەندە و بزەی وەرچەرخاند

بەو نیگا توندگرە بەسامەی پۆشیبوویە چاو و دەم

گوتم: “هەرچەند ڕووتەنە شکڵ و شێوەت، قرچالە نیت و خاوەن جورئەت،

ئەی مڕومۆچی تۆقێنەر، قەلەڕەشی دێرینی پەڕەوازەی لێوار شەوگاری تار و تەم

پێم بڵێ ناوە ڕەسەنەکەت لە کەوشەنی ژوورجیهانی ڕازئامێزت [3]بێ زیاد و کەم!”

قەلەڕەش وەڵامی دایەوە: “ئیتر ئەستەم.”

مەدهۆش مام ئەو فڕندە خاووخلیچکە سستەپەڵە وەها ڕوونچەشن وشە دەردەبڕێ

گەرچی چکە وەڵامەکەی پێبەند نەبوو بە مانای شکە پرسیارەکەم

سا گەرەکە تەواو هاوڕابین، نەبووە وەک من تاقە مرۆک و بەختیارترین

وەها بەهرەوەر بووبێتم بە بینینی باڵدارێک بەسەر دەرگای ژوورەکەم—

فڕندە یانیش دڕندەیەکی هەڵنیشتوو لەبان نیمچەپەیکەری سەر دەرگای ژوورەکەم،

بە ناوێکی نائاشنا و سەمەرەی وەک “ئیتر ئەستەم.”

کەچی قەلەڕەش، تەنیای تەنیا بەسەر پەیکەرە سرەوتووەکە هەڵنیشتبوو،

وەک ئەوەی سەرلەبەری ڕۆحی پڕژاندبێتە ناو ئەم وشەیەوە، تەنیا وتی: “ئیتر ئەستەم”.

نەیگوت شتێکی تر— نەیجووڵاند دەنکێ پەڕوباڵی تر—

تا بە ئاستەم منگەوپرتەم کرد: “پێشوەخت لێم هەڵفڕیون زۆرێک هاودەم—

بەیانی ئەویش جێمدێڵێ، وەک چۆن جێیانهێشتم ئارەزوو و هیوای ئەودەم.”

ئەوسا قەلەڕەش هاتەوە گۆ: “ئیتر ئەستەم.”

بە وەڵامێکی هێند لەبار و گونجاو، لە ئاست پچڕانی کپوماتییەکە ڕاچڵەکاو،

گوتمە خۆم: “ئەرخەیانم ئەوەی دەیڵێ تاکە دەسمایەیەتی بێ زیاد و کەم

چنگی کەوتبێ لە ئەربابێکی بەدشانس و کڵۆڵ

ئەربابێک وا ڕۆژەڕەشی شۆپەوشۆپ ڕاوی ناوە تا هەڵبەستەکانی باربەست کراون لە داخ و خەم —

تاکو بەستەی پرسەباری تەما و هیوا لەکیسچووەکانی کۆڵکێشکران لە هەمان باری ماخۆلیا و خەم

بارکراو بە سەنگ و گوشاری: ‘ئەستەم — ئیتر ئەستەم'”.

هەمدیس قەلەڕەش پەژارە خەیاڵبردەکانمی وەراند، بەرەو خەندە و بزەی وەرچەرخاند،

یەکەوڕاست کورسیێکی ڕاحەتم ڕاکێش کردە بەر فڕندەکە، بەردەم پەیکەر و دەرکی ژوورەکەم،

ئەوسا لەناو کورسییە قەدیفەکە خۆم قووڵپاند، خەیاڵ دوای خەیاڵم لە یەکتری دەئاڵاند

واقوڕماو لە باڵندەی کەوناری شووم و جیهانی ئەودەم —

تۆبڵێی قەلەڕەشی شێلگری بارناخۆشی قاقڕی ورەبەری نەگریسی کەوناری ئەودەم

مەرامی چی بووبێت لە قیڕاندنی: “ئیتر ئەستەم.”

زارم نەیگوت یەک دەنکە بڕگە، دانیشتم بە خەیاڵ و گومان دەستەویەخە

لەو باڵدارە چاو گڕکێشەی ئەمێستا دەیسووتاند کڕۆکی ڕۆحە بارخەمەکەم؛

دانیشتم پتر دەبووم نوقم و نخوون، سەرم لارکردەوە ئاسوودە و ڕوون

لەسەر باڵنجی ئەو کورسییە ئەرخەوانییە مەخمەڵییەی دەبریقایەوە لەژێر چرا نەبزواوەکەی فانووسەکەم،

ئەو نێوپۆشە ئەرخەوانییە مەخمەڵییەی دەبریقێتەوە لەژێر چرا نەبزواوەکەی فانووسەکەم،

ئاهــ، جارێ تر نایەتەوە سەری، ئیتر ئەستەم!

ئەودەم ئەندێشەم کرد هەوا خرسەک دەبوو و تێکترنجاو، بە قانگی عەتری بخوورێکی نابەرچاو

بردەوهێن ڕایدەژەند فریشتەی باڵا، تەپەوخشپەی پای جرینگەجرینگیان بوو لەسەر ئەرزە دارینەکەم.

زیکاندمە خۆم: “لێقەوماوی بەستەزمان، خوا بۆ تۆ ناردوویەتی، بەو فریشتەیە بۆت هاوردوویەتی؛

وردیلەیەک حەسانەوە، پشووێکی کورتەماوە، بە شەرابێکی پەرجووتیرە بۆ خامۆشکردنی یاد و بوویەری لێنۆرەکەم؛

قووڵ هەڵیقووڕێنە، گوڕی کە ئەم شەرابە زامڕەوێنە، با لەیاد بکرێت پەژارەی لێنۆرە لەدەستچووەکەم!”

وەڵامی دایەوە قەلەڕەش: “ئیتر ئەستەم.”

گوتم: “پێشبین! وەیا هۆ قێزەوەنی سەربار پێشبینی بەدڕەسەن! — گەر فڕندە بیت یانیش ئەهریمەن! —

گەر ڕەوانەی کردبێتی ئەهریمەن، یانیش تووڕهەڵدرابیتە ئەم زەمینە بە باهۆزێکی تار و تەم،

تەنیای کزوماتی خاڵی لە ترسان، لەسەر زەمینێکی تەلەسماویی و چۆڵستان —

لەم ماڵە خێوڕیزەی پڕتارمایی — پێم بڵێ بەدروستی و ڕاستی، دەپاڕێمەوە و تکا دەکەم:

ئەرێ هەیە — هەیە هەتوانێک لە گرد و تەپۆڵکە پیرۆزەکانی ئەودەم[4]؟ — بڵێ پێم — پێم بڵێ، تکا دەکەم!”

قەلەڕەش گوتی: “ئیتر ئەستەم.”

دیسان گوتم: “پێشبین! وەیا هۆ قێزەوەنی سەربار پێشبینی بەدڕەسەن! — گەر فڕندە بیت یانیش ئەهریمەن!

بۆ خاتری ئەو بەهەشتاسمانەی لەبانمان نووشتاوە— بۆ خاتری ئەو یەزدانەی ستایشی دەکەین بێ زیاد و کەم —

بڵێ بەم ڕۆحە کۆستکەوتووەی مات و مەلوول، داخۆ لە فیردەوسی تەریک و دوور،

ئامێزگر دەبم بەو شۆخە دەستلێنەدراوە پیرۆزەی فریشتەکان گازیان دەکرد بە ‘لێنۆرەکەم’ —

باوەشگر دەبم بەو شەنگۆڵە کەمپەیدا و تیشکدەرەی وا فریشتەکان گازیان دەکرد ‘لێنۆرەکەم؟’”

قەلەڕەش قیڕاندی: “ئیتر ئەستەم.”

هەڵبەزیم و لێم گوڕاند پشووتەنگ: “باڵندە وەیا شەیتانی دڕندە! ڕێبدە ئەم وشەیەی لێکبوونمان ببێتە مۆر و بەرژەنگ.

بگەڕێوە نێو توندەبای تیژوتەنگ، بایدەوە نێو کەوشەنی ڕاخستەی مەرگاویی، نیشتنگەی ڕەشتاڵەی تومان و تەم!

بۆ ئەو چەوتەوشانەی ڕۆحت هەڵیڕشتن چەتوون و سەختناک! تاریکە شاپەڕێکیش مەهێڵە وەک ژێتۆن و میناک،

واز لە تەنیایی ڕووتم بێنە و مەیخە ناو جل و پۆشاک! — دابەزە لە پەیکەری بان ژوورەکەم!

دندووکت لە دڵم وەدەربێنە، لایبەرە کۆتە و کەلاکت بەسەر دەرگای ژوورەکەم!”

قیڕاندی قەلەڕەشی تۆخڕەنگ و تەم: “ئیتر ئەستەم.”

قەلەڕەشی هێشتا هەڵنیشتوو و نەبزواو، دانیشتووە مات و هەڵترووشکاو

لەبان نیمچەپەیکەری ڕەنگپەڕیو و بزرکاو، ڕێک بەسەر دەرگای ژوورەکەم؛

چاوەکانیشی دروست و یەکبین، هاوچەشنن بە چاوی شەیتانێکی خەوبین،

چرا بریسکەدارەکەی فانووسەکەش، سایەکەی هەڵدەڕێژێتە سەر ئەرزی ژوورەکەم؛

ڕۆحیشم ڕاکشاو لەژێر خەفکەی ئەم سێبەرە تەنیوەی سەر ئەرزی ژوورەکەم

نابینێ ئاواڵە و دەرەتان بۆ هەردەم — ئیتر ئەستەم!

چەند ڕستەیەک دەربارەی شاعیر

لەنێو پانتایی ئاڵۆز و تاریکڕێژی ئەدەبیی گۆتیکدا، پۆ (١٨٠٩-١٨٤٩) لەو دەنگانەیە وا هەمیشە بە زایەڵەیەکی قووڵی تەنراو و هۆشبەر سەرتاپای ناخی خوێنەر دەهەژێنێت. هەر وشەیەکی بە دەربڕینێکی چڕبێژ ژوورۆچکەیەکی تاریکی پڕ لە نهێنی لەناو هزرماندا دەکاتەوە کە تیایدا ترس و تاسەباریی، تاوان و ئارەزووێکی بێکۆتا بە کێش و سەروایەکی ڕووەودوا بە قووڵایی ناخماندا ئاواز دەچرپێنن. خوێندنەوەی پۆ دەمەونخوونبوونە بەنێو قووڵایی داڵانە پێچەڵاوپێچەکەی ناخی مرۆڤ. داڵانێک وا عەشق دەگۆڕێت بۆ لەدەستچوون، لۆژیک و ئاگایی لەرزیوئاسا بەرانبەر ئەندێشەیەکی تیژڕەوی تاریکی ترسێنەر، هەڵدەکورمێن. هەڵە نییە گەر بڵێین تاقە نووسەری سەردەمی خۆی بوو کە جوانیی لەنێوان ترس و تۆقیندا بینی، بەختەوەری لەنێو بێهیوایی، و ترپە و ژەنینی ژیانیش لەنێو کڕۆکی هۆڤێتیی. شیعرەکانی جیاواز لە هەر پارچە نووسینێکی تری، لەمەڕ جیهان و بابەتێکی دەرەکییەوە نین، بگرە ڕۆچوونە ناو نیوەشەوێکی ناواخنبووەوەمانە وا هەریەک لە ئێمە لەناو دەروونە تاریک و لێڵەکەماندا، قفڵمان داوە.

“پۆ” وەک تاقە ناوێک ماتەوزەی ئەوەی تیایە کۆی قورسایی ئەدەبیاتی گۆتیک هەڵبگرێت. هەرچەندە گۆتیک تەنیا بینا ڕووخاو و قەڵا ترسێنەرەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ناگرێتەوە کە بە بروسکە و هەورەتریشقەی خێوئاساوە دەورەدرابێت [بەڵکوو ئەو ئەدەبیاتە تەمتومانەی سەدەی هەژدەیەمیش دەگرێتەوە کە هەستی تۆقین و ترس وەک شاهێزی بونیادی دەقەکانی لە هەموو گۆشە و گوێ چەمێکی وشەکان حزووریان هەیە. هەڵبەت، تەوری شووم و قەترانیی ڕۆمانتیسیزمی تاریکی ئەوکاتی ئەمریکاش بەدەست کەسێکی پڕاوپڕ لەم تایبەتمەندییانە بوو: ئێدگار ئالان پۆ]. نووسینە تاریکەکانی پۆ دەستەویەخەن بە خێچکردنەوەی دەروونی مرۆڤ. شیعرەکانی چەشنە نووسینێکن وا لە منداڵدانی ترسە شاراوە و ئارەزووە لاڵکراوەکانەوە لەدایکبوون. تاراماییەکانی پۆ یادەوەریین. دێوەزمە و دەعباکانی سۆز و ئەڤینن. خانوو و ژوورە تۆقێنەرەکانیشی ڕووبەرە دەستەپاچەبووەکەی هزرن. لەم شیعرەیدا، قەلەڕەش، کە هەم بەناوبانگترین شیعری ناوبراو و هەمیش سەردەمەکەی خۆیەتی -واتە ڕۆمانتیسیزم-، پۆ وێنەی باڵندەیەک وەردەگێڕێتە سەر ڕەمزی بیرنەچوونەوەیەکی بێکۆتا، وەک ئەوەی بڵێین شەقەی دوو باڵی قەترانیی بۆ تاهەتایە لە ئاسماندا ئاوازی پەژارەیی دەچڕێنن. شیعرەکە لە یەک کاتدا هەم ئاوازدارە و هەمیش سەرووئاواز. بە مانایەکی تر، ئاواز و مانای دەقەکە بەشێوەیەکی هێند پێکداچوو بەنێو یەکتری ئاخنراون، کە فەرامۆشکردنی هەر کامێکیان لەقکردنی ئەوەی دیکەی لێ دەکەوێتەوە.

سەرچاوە

Poe, E. A. (1902). The Raven. In J. A. Harrison (Ed.), The complete works of Edgar Allan Poe.

[1] — بۆشایی درێژ لە شیعرەکانی پۆ هاوشێوەی وشە دووبارەبووەکانی ئامادەییەکی زۆریان هەیە کە ئاماژەن بۆ وەستانی شاعیر یاخود پچڕان لە هزر یانیش نووسین، بەمەش تۆنگۆڕکێیەک دێنێتە ئارا و لەپاڵ ئەمەشدا، ناجێگیریی و دڵەڕاوکێی دەروونیی شاعیر نیشان دەدەن.

[2] ئەم پەیکەرە ئاماژەیە بۆ خواژنی دانایی لە ئووستوورەی یۆنانییدا. هەرچەندە لە ئووستوورەی یۆنانیی ئەتێنا وەک خواژنی دانایی هەژمار دەکرێت، کە لە مێشکی زیوس لە-باوک-دەبێت، بەڵام لە هەندێ گێڕانەوەکاندا ناوی پاڵاس لەبری ئەتێنا بەکاردێت، گوایە پاڵاس پەرییەک بووە و جارێکیان خۆی و ئەتێنا زۆرانبازییەکی هاوڕێیانە دەکەن، ئەتێنا لە ئانوساتی دۆڕاندا دەبێت و زیوس بە بینینی ئەمە -ئەگەرچی زۆرانبازییەکە هاوڕێیانە بووە- تووڕە دەبێت و بە قەڵغانەکەی خۆی پاڵاس دەکوژێت. لە ئەنجامدا ئەتێنا تووڕە دەبێت و وەک ڕێزلێنان و شکۆیەک بۆ پاڵاس، ناوەکەی دەخاتە سەر ناوی خۆی، واتە هەردووکیان چ ئەتێنا و چ پاڵاسیش ئاماژەن بۆ خواژنی دانایی.

[3] لێرەدا شاعیر پێچێکی پێویست لێدەدات و لە ئووستوورەی یۆنانییەوە بەرەو ئوستوورەی ڕۆمانیی دەگیرسێتەوە، کە لە دەقەکەدا بەمشێوەیەیە  “Night’s Plutonian shore”، پلوتۆ ئاماژەیە بۆ سەردار، یاخود خواجیهانی ژێرەوە، جیهانی ژێرەوەش واتە جیهانی مردووەکان، کە لە ئووستوورەی یۆنانییدا هەیدیس سەرداری ئەم جیهانەیە و ڕۆح و کێشانی ڕۆح لەژێر دەسەڵاتی ئەودان. Plutonian لەم بەستێنەدا بە مانای ئەو شوێنگەیە دێت وا پلوتۆ تیایدا دەسەڵاتدارە. Nightیش هەروا بەسادەیی مانای شەو نادات بەدەستەوە، بەڵکوو مەبەست لێی جیهانەکەیە، واتە ئەو جیهانەی کە پلوتۆ تیایدا حوکم دەکات جیهانێکی تاریکە چەشنی شەو، بۆیەش لە وەرگێڕانەکە جیهان لەبری شەو بەکارهاتووە. پۆ مەبەستی لەو ئاماژەدانە شوێنگۆڕکێکردنێکە بە قەلەڕەشێکی ئاساییەوە بۆ ئۆبێکتێکی مەرگاویی ڕەمزدار، کە نیگابڕکێ لەگەڵی بە بیرهێنەرەوەی لەدەستچووەکان کۆتایی دێت.

[4] لێرەدا پۆ ئاماژە بۆ شوێنێک دەکات بە ناوی جەلعاد “balm in Gilead”، کە لە ئینجیلدا لە کتێبی جێرێمایا [ئیڕمیا]دا ئاماژەی پێ کراوە وەک شوێنێک وا ماتەوزەی خودای تیادا شوێنگر بووە بۆ ڕەوینەوە و نەهێشتنی ئازارە دنیاییەکانی مرۆڤ. لە ئەمڕۆدا، ئەم شوێنە دەکەوێتە باکووری ئوردن، کە ناوچەیەکی شاخاویی و بەپیتە.

The post قەلەڕەش appeared first on ژنەفتن.

كاتی کەمتر  

……………..

کاتێکی کەمتری پێویستە بۆ وتن، کەمتر لەو فرمێسکەی پێیدەچێت  بۆ مردن؛

 من حسابم بۆ هەموو شتێك کردووە، لەوانەی تۆ هەتە.

 سەرژمێریی بەردەکانم کردووە، ئەوان ژمارەیان هەیە، وەک پەنجەکانی من و هەندێکی تر؛

هەندێک نامیلکەم بەسەر ڕووەکەکاندا دابەش کرد، بەڵام هەموویان ئامادە نەبوون قەبوڵی بکەن،

تەنیا یەک چرکە هاوەڵیی مۆسیقام کرد و ئێستا من چیتر نازانم بیر لە چی خۆکوشتن بکەمەوە،

 چونکە هەرکات گەر بمەوێت لە خۆم جیا ببمەوە، دەرچوونەکە لەم لایەوەیە، بەدئاکام بۆی زیاد دەکەم،

 دەرگای چوونە ژوورەوە، دووبارە چوونە ژوورەوە لە لایەکی ترەوەیە.

 دەبینی چیتر دەبێ بکەیت، کاژێرەکان، خەمناکی، حسابێکی ماقوڵیان بۆ ناکەم،

من تەنیام، لە پەنجەرەکەوە تەماشای دەرێ دەکەم؛ ڕێبوارێك نییە، یان باشتر وایە بڵێین کەس تێناپەڕێت،

 (هێنانی هێڵ بە ژێر تێپەڕین). تۆ ئەم پیاوە دەناسی؟ ئەوە کاک هەمان شتە

ئەی ئایا دەتوانم خانم خاتوونت پێ بناسێنم؟ وهەروەها منداڵەکانیان.

 پاشان دەگەڕێمەوە سەر هەنگاوەکانم، هەنگاوەکانم، هەروا گەڕانەوە دواوە،

 بەڵام تەواو نازانم دەگەڕێنەوە سەر چی؟ ڕاوێژ بە خشتەیەك دەکەم؛ کە

ناوی شارۆچکەکان گۆڕدراوە بە ناوی ئەو کەسانەی ڕادەیەك لە منەوە نزیک بوون،

ئایا بچم بۆ (ئەی)، پاشان بگەڕێمەوە بۆ (بی)، لە (ئێکس) بیگۆڕم، بەڵێ، بەدڵنیایییەوە، من لە (ئێکس) دەیگۆڕم.

فەراهەم هێنراوە، من پەیوەندی بە بێزارییەوە لەدەست نادەم! ئێمە لەوێین: بێزاری، ئەی هاوتەریبی جوان،

چەندە هاوتەریبەکان جوانن لە ژێر گومبەزی ئاسماندا.

***

٢

مۆنۆمێنتی تا

………………….

پیادە بە  پارکەکەدا چووم بۆ مۆنۆمێنتی تا.

لە ناوەندی چوارگۆشەیەکی شووشەییدا بوو  

 دەورە درابوو بە گوڵ و نافورەی سوور.

مۆنۆمێنت لە شێوەی ئەسپی دەریاییدا بوو،

تابلۆیەکیش نووسرابوو:

گەرم بووین و مردین..

***

٣

شەپقەی کافکا

………………

لەگەڵ بارینی بارانەکەدا

بە نەشتەرگەری لەسەر سەقفەکە،

قاپێ ئایسکرێمم خوارد

کە لە کڵاوی کافکا دەچوو.

قاپێ  ئایسکرێمی ئاوها بوو

تامی مێزی نەشتەرگەری دەدا

کاتێك نەخۆشەکە نیگا دەکات

  لە بنمیچەکە.

***

بایۆگرافی و ستایڵ:

ڕیچارد گاری بڕاتیگان ( ٣٠/١/١٩٣٥ – ١٤ /٩/ ١٩٨٤) نووسەری ئەمریکی، خاوەنی ١٠ پەڕتووکی هۆنراوەو ١١ ڕۆمان و ١ پەڕتووکی کورتە چیرۆكە، هەروەها پەخشانیشی نووسیوە. لە تاکۆمای واشینگتۆن لەدایک بووە، لەساڵی ١٩٥٦ چووتە سانفراسیسکۆ، هەر لەو ساڵانەشدا خۆی لە دنیای نووسین و داهێناندا بینیوەتەوە و بەرەو جیهانیبوون هەنگاوی نا، مه‌خابن ناوی لە لیستی ١٠٠ نووسیارو بیرمه‌ندی دیدایە کە لە سەدەی بیست و لە ١٤ی سیبتەمبەری ١٩٨٤ بە ڕووداوی خۆکوژی کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا.
وێڕای ئەوەی سەر بە ڕێبازی پۆستمۆدێرنیزم ناوزەد دەکرێت؛ ئەمڕۆ نووسەران، خوێنەران، هونەرمەندان، میوسیکژەنان …. ئیلهام لە کارەکانی  وەردەگرن و پەرچڤەی سەر زیاد لە بیست و پێنج زمان کراون. دوا ڕۆمانی (ژنێکی بێ بەخت) لەساڵی ٢٠٠٠دا لە چاپدرا.

هەر لەسەرەتای لاوی و گەشەکردنیەوە ژیانی زبرو برسێتی حزوری بەردەوامیان هەبوو لای براتیگان ، بۆ نموونە لە تەمەنی بیست ساڵیدا ئەو دەسگیرکرا چونکە بەردێکی گرتبووە پەنجەرەی پۆلیسخانەیەك. تا بچێتە زیندان و لەوێ بواری نان خوارنی بۆ دەرەخسێت ، بەڵام لەبری زیندان ڕەوانەی نەخۆشخانەی دەروونی ئۆریگۆن کرا.   بیانوی توشبوونی حاڵه‌تی شیزۆفرینیای به‌دگومانیی.

دیکنسن و ولیەم کارۆلس ویلیەمس کاریگەریان لەسەر بەرهەمەکانی  بووە، پەخشانەکانی زۆر جار بەلای شێتۆکەیی و سەمەرەدا دەچن، بەسەرهاتە سوریالیەکان، یان ئەو تێبینی و وێکچواندنانەی لەگەڵ یەکدا بەرەنگاردەبنەوەو نەگونجان و دوورکەوتنەوەیەکی گەورەیان لەخۆ دەگرت، لە کارەکانیدا تێبینی دەکرێن بەڵام جارانێکی تریش سادەوئاسان بوون. ئەو حەزی دەکرد ڕۆمانەکان لەگەڵیەکدا بدورێت، پەرەگرافی بەشەکان به‌جۆرێك درێژدەبوونەوە لە نێوان هاتن و چووندا، لە نێوان داڕشتنە لەناکاوەکان و ئاڵۆسکاندنی سۆزداری و وێناکردنی سادەی تێبینیکراوی ژیانی ڕۆژانە.
چەندڕەگەزێکی دیاری کراو لە بوونەوەران و شمەك لە نووسینەکانیدا دووبارە دەبوونەوە، وەك تەختەدارەکان، ماسییە خاتوونەکان، ڕووبارەکان .. چیرۆکەکانیشی پڕ بوون لە گۆڕانکاریە سەیرەکان: ناوەکان دەبوون بە کردار، مرۆڤەکان دەبوونە بیرۆکەکان، ناونیشانی پەڕتووکەکان دەبوونە پیت.

  (ئەبۆت کیت )ی ڕەخنەنووس دەڵێت: شیکاری ڕەخنەیی بۆ شێوازی بڕاتیگان وای ڕاڤەدەکەن کە برەوی بڕاتیگان وەك نووسەر لە شێوازی کاریگەری بەکارهێنانی زۆرانبازی و گرژی نێوان واقیع و خەیاڵدایە.
باشترین ڕۆمانی لە ساڵی ١٩٦٧دا چاپکرد بە ناوی ( ڕاوکردنی ماسیەخاتوونە لە ئەمریکا).
جێگۆڕکێیه‌کی سه‌یر له‌ زاراوه‌و وشه‌کاندا هه‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تاو ناوه‌ندو کۆتایی ده‌قه‌کاندا، جارانێك گوێ به‌ هیچ یاسایه‌ك نه‌دراوه‌ له‌ ناویاندا، جارانێکیش ساتیرو گاڵته‌کردنه‌ به‌ عه‌قڵی مرۆڤگه‌لێك، جارانێك سیفه‌ته‌ دژه‌کان پێکه‌وه‌ ده‌گونجێنێت، تیایاندا  ئایرۆنیکییه‌کی جوان و بێ ئازار ده‌بینرێته‌وه‌.. هه‌ڵقوڵاو له‌ نامه‌عقولی ژینی که‌ڵه‌ نووسه‌رێکی به‌دبه‌خت و ناکام..

سەرچاوەکان:

   1- Poetry Book, Richard Brautigan, Atlas  Pack, October 1969

2- richardbrautigan.net ,  poems and Biography,

The post هێڵێک بە ژێر (تێپەڕین)دا appeared first on ژنەفتن.

چاڵێک هەڵدەکەنم

تا بە دوای وشەیەکی نێژراودا بگەڕێم. 

گەر بیدۆزمەوە،

وشەکە چاڵەکە پڕ دەکاتەوە.

گەر نەیدۆزمەوە،

چاڵەکە بۆ هەمیشە بە کراوەیی لە دەنگمدا دەمێنێتەوە.

گەڕان بە دوای ئەوەی نێژراوە

پووچیی شکستی لەخۆ گرتووە.

***

یەک

لە کوێیە سێبەری

ئەو تەنەی بە دیواردا هەڵپەسێردراوە؟

لە کوێیە وێنەی

ئەو ئاوێنەیەی بە شەودا هەڵپەسێردراوە؟

لە کوێیە ژینی

ئەو بوونەوەرەی بە خۆیدا هەڵپەسێردراوە؟

لە کوێیە ئیمپڕاتۆریەتی

ئەو مرۆڤەی بە مەرگدا هەڵپەسێردراوە؟

لە کوێیە نووری

ئەو خودایەی بە هیچدا هەڵپەسێردراوە؟

ئەوەی هەر دەگەڕێین بۆی

ڕەنگە لەو ناشوێنانەدا بێ.

سەرچاوە:

Roberto Juarroz, Antología esencial, “5” (p. 63) y “1” (p. 89). Traducidos al kurdo por Jiyar Homer.

The post دوو شیعری ڕۆبێرتۆ خواڕۆز appeared first on ژنەفتن.

ژنێكی تەنیا

لە ئاستانەی وەرزێكی سارددا

لە سەرەتای فامی خەڵتاوی زەوی و

ناهومێدیی سادە و خەمباری ئاسمان و

بێهێزیی ئەم دەستە بەردینانەمدا.

زەمان تێپەڕ بوو

زەمان تێپەڕ بوو، زەنگی كاتژمێر چوار جاران ژەنرا

چوار جاران ژەنرا

ئەمڕۆ یەكەم ڕۆژی بەفرانبارە

من شارەزای ڕازی وەرزانم

من لە چرپەی چركە دەزانم

ڕزگاریدەر لە گۆڕدا نوستووە

خاكیش، خاكی وەخۆگر

ئاماژەیە بۆ ئۆقرەگرتن.

زەمان تێپەڕ بوو، زەنگی كاتژمێر چوار جاران ژەنرا

لە كۆڵان بای دێ

لە كۆڵان بای دێ و

من ڕادەهزرێم لە پێكەوە جووتبوونی گوڵان

لە لاسكی ناسكی كەمخوێنی خونچەگەل و

ئەم زەمانە لەبڕكەوتووە سیلدارە.

پیاوێكیش بە تەنیشت درەختە خووساوەكاندا دەڕوا..

پیاوێك كە هەودای شینی دەمارەكانی

وەكو ماری مردوو

بەملاولای گەروویدا

هەڵخوشیون و

لە شەویلكە ئاوەژووەكانیدا ئەو بێژە خوێناوییە دەبێژنەوە‌:

-‌ سڵاو

– سڵاو

منیش ڕادەهزرێم لە پێكەوە جووتبوونی گوڵان.

لە ئاستانەی وەرزێكی سارددا

لە كۆڕی تازیەی ئاوێنەكاندا

لە نێو كۆمەڵانی شینگێڕی ئەزموونە ڕەنگپەڕیوەكان و

ئەم زەردەپەڕە ئاوسبووە لە تۆرەی بێدەنگیدا

چلۆن دەكرێ

فەرمانی وەستان بدرێ

بە ئەو كەسەی كە ئاوا

بەسەبر و

لەشقورس و

سەرگەردان

      ڕێ دەبڕێ.

چلۆن دەكرێ بەو پیاوە بڵێی که‌ زیندوو نییە،

                     هەر هیچكاتێك زیندوو نەبووە.

لە كۆڵان بای دێ

قاڵاوە پەڕەوازەكانی تەنیایی

لە پیرەباخەكانی وەڕەزیدا دەخولێنەوە و

بەرزایی پەیژە. چەندە نزمە.

ئەوان هەموو ساویلكەیییەكانی دڵێكیان

لەگەڵ خۆ بردە نێو كۆشكی بەسەرهاتان

ئێستاش ئیتر

ئیتر چۆن كەسێك وەسەما دەكەوێ و

پرچی منداڵیی خۆی

دەپڕژێنێتەوە نێو خوڕێنیی ئاوان

چلۆن سێویش ـــ كە ئاخری ڕنیویەتی و هەڵیمشتووە ــــ

لە ژێر پێیدا پان دەكاتەوە؟

ئەی یار، ئەی تاقانەترین یار!

پەڵەهەوری چەندە ڕەش ڕەش

              چاوەڕوانی ڕۆژی میوانداریی خۆرن.

دەتگوت لە ڕەوگەیەكی وێنای هەڵفڕیندا بوو كە ڕۆژێك

ئەو باڵندەیە وە‌دیار كەوت

دەتگوت لە هێڵە سەوزەكانی خەیاڵەوە سەریان هەڵدا

ئەو گەڵا تازانەی لە هۆكی شنەدا دەیانهانكاند

دەتگوت

ئەو بڵێسە بنەوشەی لە مێشكی پاكی پەنجەرەدا دەگڕا

هیچ نەبوو بێ لە وێنایەكی بێگەردی چرا

لە كۆڵان بای دێ

ئەمە سەرەتای ڕووخانە

ئەو ڕۆژەی دەستەكانی تۆش ڕووخان، هەر بای دەهات.

ئەستێرە ئازیزەكان!

ئەستێرە مقەبایییە ئازیزەكان!

كاتێك لە ئاسمانەوە درۆ هەڵدەكا

چۆن دەكرێ

پەنا بەرییە بەر سووڕەتی نێردراوەیلی دڵسارد؟

ئێمە وەك مردووی هەزاران هەزار ساڵان پێك دەگەین

ئەوسا خۆر

دەبێتە دادوەری بەزایەچوونی جەستەمان.

من سەرمامە

من سەرمامە و دەڵێی هەرگیز گەرم نابمەوە.

ئەی یار، ئەی تاقانەترین یار!

”ئەو شەرابە مەگین چەند ساڵان بوو؟”

بڕوانە لێرە

زەمان چەندە قورسە و

ماسی چلۆن گۆشتمان دەجوون

بۆچی هەمیشە لە بن‌بنی دەریامدا ڕادەگری؟

من سەرمامە و لە گوارەی سەدەف بێزارم

من سەرمامە و دەزانم

كە لە تێكڕای خولیا سوورەكانی گوڵاڵەیەكی كێویلە

بێ لە چەند دڵۆپە خوێن

هیچی دی بەجێ نامێنێ.

هێڵان وێڵ دەكەم

هەروەها دەست لە ژماردنی ژمارەكانیش بەردەدەم

لە نێوان تەنە ئەندازەیییە بەرتەسكەكاندا

پەنا دەبمە بەر پانتا بەرهەستە بەرینەكان.

من ڕووتم، ڕووتم، ڕووتم

وەكو بێدەنگیی نێوان وتەكانی خۆشویستن ڕووتم

هەموو برینەكانیشم لە ئەڤینن

لە ئەڤین، ئەڤین، ئەڤین.

من ئەم دوڕگە سەرگەردانەم

بە نێو لرفەی ئۆقیانووس و

گڕكانی كێودا هێناوە.

لەت‌لەتبوونیش ڕازی ئەو هەبوونە یەكگرتووە بوو

كە لە بچووكترین گەردیلەكانییەوە خۆر لەدایك بوو.

سڵاو ئەی شەوی بێگەرد!

سڵاو ئەی ئەو شەوەی چاوانی گە‌لەگورگی بیابان

دەكەی بە كونەئێسقانی باوەڕ و بڕوا،

ئەی ئەو شەوەی لە تەنیشت جۆگەلەكانی تۆدا

گیانی داربییەكان بۆن بە ڕووحی دڵۆڤانی تەورەوە دەكەن.

من لە دنیای بێهەڵوێستی بیر و وتە و دەنگانەوە دێم

ئەم دنیایە

وەكو كونەماران وایە

ئەم دنیایە

پڕە لە ترپەی پێی ئەو كەسانەی كە ماچت دەكەن و

لە مێشكیاندا پەتی سێدارەت بۆ دەچنن.

سڵاو ئەی شەوی بێگەرد!

لە نێوان پەنجەرە و دیتندا

هەمیشە مەودایەك هەیە.

بۆ سەرنجم نەدا؟

وەكو ئەو كاتەی پیاوێك لە تەنیشت درەختە خووساوەكانڕا دەڕۆیشت…

بۆ سەرنجم نەدا؟

دەتگوت ئەو شەوە دایكم گریابوو

ئەو شەوەی من ژانم گەیشتێ و تۆوێك گوورا

ئەو شەوەی من بووم بە چەپكە ئەقاقی

ئەو شەوەی ئیسفەهان پڕ بوو لە زایەڵەی كاشیی شین و

ئەو كەسەی كە نیوەی من بوو، گەڕابووەوە نێو تۆوی من.

ئەمن دەمدی لە ئاوێنەدا

كە وەكو ئاوێنە پاك و ڕوون بوو

لە ناكاو گازی كردم

من بووم بە بووكی چەپكە ئەقاقی…

دەتگوت ئەو شەوە دایكم گریابوو

چ تیرێژێكی بێهوودە لەم ڕۆچنە ئاخنراوەڕا دزەی كرد

بۆ سەرنجم نەدا؟

هەموو چركە بەختەوەرەكان دەیانزانی

كە دەستەكانی تۆ دەڕووخێن و

من سەرنجم نەدا

تا ئەو كاتەی پەنجەرەی كاتژمێر كرایەوە و

ئەو قەنارییە دڵتەنگە چوار جاران ژەنرا

چوار جاران ژەنرا و

من تووشی ئەو ژنە بچكۆلەیە بووم

كە چاوانی وەك هێلانەی بەتاڵی سیمرخان وا بوو

بە جووڵەی ڕانەكانیشیدا

دەتگوت كچێنیی خولیای شكۆمەندی من

لەگەڵ خۆی دەبا بۆ نێو جێوبانی شەو.

ئاخۆ دیسان بسكم

بەدەم باوە دادێنم؟

ئاخۆ دیسان وەنەوشە لە باخان دەچێنم؟

ئاخۆ دیسان شەمانییەكان لەبەر ئاسمانی دەرەوەی پەنجەرە دادەنێـم؟

ئاخۆ دیسان بە دەوری پیاڵەكاندا سەما دەكەم؟

ئاخۆ دیسان دەنگی زەنگی دەرگا

بەرەو چاوەڕوانیی دەنگێكم دەبا؟

گوتم بە دایكم: ”ئیتر تەواو بوو.”

گوتم: ”هەمیشە بەر لەوەی بیری لێبكەیەوە دەقەومێ.

دەبێ پەیامێكی سەرەخۆشی بۆ ڕۆژنامە بنێرێن.”

مرۆڤی كلۆر

مرۆڤی كلۆری شایی بەخۆ

لێی بڕوانە چۆن

ددانەكانی لە كاتی جاویندا گۆرانی دەڵێن

چاوانیشی چۆن

لە كاتی ڕوانیندا ‌هەڵدەدڕن و

چۆن بە تەنیشت درەختە خووساوەكاندا دەڕوا:

بەسەبر،

لەشقورس،

سەرگەردان.

لە ساعەت چواردا

لە چركەیەكدا كە هەودای شینی دەمارەكانی

وەكو ماری مردوو بەملاولای گەروویدا

هەڵخوشیون

لە شەویلكە ئاوەژووەكانیدا ئەو بێژە خوێناوییە دەبێژنەوە:

-‌ سڵاو

– سڵاو

ئەرێ تۆ

قەت بۆنی ئەو چوار گوڵاڵە شینەت هەڵمشتووە؟…

زەمان تێپەڕ بوو

زەمان تێپەڕ بوو

شەو كەوت بەسەر پەلكە ڕووتەكانی ئەقاقیدا

شەو لە پشت جامی پەنجەرەكانەوە هەڵخلیسكا و

بە زمانە سڕەكەی

بنكڕەكانی ڕۆژی ڕابردووی قووت دەدا

من لە كوێڕا دێم؟

من لە كوێڕا دێم؟

كە وەها بۆنی شەوم گرتووە؟

هێشتا خۆڵی سەر گۆڕەكەی هەر تازەیە

گۆڕی ئەو دوو دەستە سەوز و گەشە دەڵێم…

چ دڵۆڤان بووی ئەی یار، ئەی تاقانەترین یار!

چ دڵۆڤان بووی ئەو كاتەی درۆت دەكرد

چ دڵۆڤان بووی ئەو كاتەی پێڵووی ئاوێنەكانت لێك دەنا و

چلچراكانت

لە لاسكە تێلینەكان دەڕنی و

بە تاریكایی چاو لە چاوان نەدیودا دەتبردم بەرەو

مێرگی ئەڤین

تا ئەو هەڵمە گێژەی لەدوودراوی گڕی تینوویەتی بوو

بەسەر مێرگۆڵانی خەودا دەنیشت.

ئەو ئەستێرە مقەباییانە

بە دەوری نەبڕانەوەدا دەخولانەوە.

بۆچی وتەیان بەدەنگ دەربڕی؟

بۆچی نیگایان كردە میوانی ماڵی دیدار؟

لاواندنەوەیان لەبەرچی

لە ژێر پرچەكانی كچێنیدا شاردەوە؟

بڕوانە لێرە

گیانی ئەو كەسەی بە وتە دوا؛

بە دیدە تكا و

بە لاواندنەوە لە ڕەو دامركا

چۆن

بە تیرەكانی وەهمەوە

لە خاچ دراوە.

جێگای هەرپێنج پەلی قامكەكانی تۆش

كە وەكو پێنج پیتی هەقیقەت وا بوون

چۆن

شووخاڵیان لەسەر گۆنای ئەو هەر ماوە.

بێدەنگی چییە، چییە، چییە، ئەی تاقانەترین یار!

بێدەنگی چییه،‌ لە وتەی نەگوتراو پتر.

من لە گۆ دەكەوم، لێ زمانی پەڕەسێلكەكان

زمانی ژیانی ڕستە زیندووەكانی جێژنی سروشتە.

زمانی پەڕەسێلكەكان یانی: بەهار، گەڵا، بەهار

زمانی پەڕەسێلكەكان یانی: شنە، بۆن، شنە

زمانی پەڕەسێلكەكان لە كارخانەدا دەمرن.

ئەمە كێیە ئەو كەسەی به ڕێگای ئەبەدییەتدا

بەرەو چركەی یەكبوون دەچێ و

كاتژمێرە هەمیشەیییەكەی

بە ژیربێژیی بیركارییانەی كەمكردنەوە و ناكۆكییەكان كۆك دەكا،

ئەمە كێیە ئەو كەسەی كە بانگی كەڵەباب

بە دەستپێكی دڵی ڕۆژ نازانێ،

بە سەرەتای بۆنی خورێنیی دادەنێ.

ئەمە كێیە ئەو كەسەی تاجی ئیشقی لەسەردایە و

لە جلی بووكێنیدا ڕزیوە.

كەواتە ئاخری خۆر

هاوكات

پڕشنگی لە هەر دوو جەمسەری ناهومێد نەدا

تۆ لە زایەڵەی كاشیی شین بەتاڵ بووویەوە.

كەچی من هێندە پڕم، كە لەسەر دەنگم نوێژ دادەبەستن.

تەرمە بەختەوەرەكان

تەرمە دڵتەنگەكان

تەرمە بێدەنگە ڕاماوەكان

تەرمە خۆشمەشرەب و جوانپۆش و خۆشخۆرەكان

لە وێستگەی كاتە دیاریكراوەكاندا

لە بەستێنی دڕدۆنگی تیشكە كاتییەكاندا

لە چاوچنۆكیی كڕینی میوە بۆگەنیوەكانی بێهوودەییدا…

ئاخ،

چەندە خەڵك لەسەر چواڕێیان چاوەڕوانی ڕووداوەكانن و

ئەم هەموو فیتووی فەرمانی وەستانەش

لە چركەیەكدا كە دەبێ، دەبێ، دەبێ

پیاوێك لە ژێر تگەرەكانی زەماندا بپلیشێ

پیاوێك كە بە تەنیشت درەختە خووساوەكاندا دەڕوا…

من لە كوێڕا دێم؟

گوتم بە دایكم: ”ئیتر تەواو بوو.”

گوتم: ”هەمیشە بەر لەوەی بیری لێبكەیەوە دەقەومێ.

دەبێ پەیامێكی سەرەخۆشی بۆ ڕۆژنامە بنێرێن.”

سڵاو ئەی نامۆیی تەنیایی

ژوورەكەم ڕادەستی تۆ دەكەم

كە هەمیشە پەڵەهەوری ڕەش

پێغەمبەرانی ئایەتە نوێكانی پاكبوونەوەن و

ڕازێكی ڕووناك

لە شەهیدبوونی مۆمدایە

كە دواین و درێژترین گڕپە

بە جوانی تێی دەگا.

باوەڕ بێنین

باوەڕ بێنین بە سەرەتای وەرزی سەرما

باوەڕ بێنین بە پاشماوەی وێرانی باخەكانی خەیاڵ

بە داسە هەڵواسراوە بێكارەكان و

دانەوێلەی نێو چاڵ.

بڕوانە چ بەفرێك دەبارێ…

ڕەنگە هەقیقەت هەر ئەو دوو دەستە گەنجە بوو

ئەو دوو دەستە گەنجەی

لە ژێر كڕێوەی یەكڕێی بەفردا نێژرا

ساڵێكی دی، كاتێك بەهار

ئاوێتەی ئاسمانی ئەوبەری پەنجەرە دەبێ و

لە جەستەیدا هەڵدەچێ

قه‌ڵبه‌زه‌ی سەوزی لاسكە نەمام چرۆیان دەپشكوێ

ئەی یار، ئەی تاقانەترین یار!

باوەڕ بێنین بە سەرەتای وەرزی سەرما…

The post باوەڕ بێنین بە سەرەتای وەرزی سەرما appeared first on ژنەفتن.

لە سەرووی گۆمەکان، لە سەرووی دۆڵەکانەوە

لە کێوەکان، دارستانەکان، هەور و شەپۆلی دەریا

لە پشت پەردەی هەتاوەوە، لەودیو ئاسمانی بەرین

لەودیو کەناری کۆتاییی گەردوونی پڕ ئەستێرە

ڕۆحی من،

چەشنی مەلەوانێک بە نەشئەوە لە باوەشی شەپۆلدا دەتوێتەوە

 بە کەیفخۆشییەوە لەناو ئەو بێسنوورییە قووڵەدا ڕێ دەکات

بە لەزەتێکی مەستانەی پیاوانە و بێوێنە.

باڵ بگرە و بڕۆ، دوور لەم ژەنگارە مەرگەساتە[1]؛

بفڕە و خۆت لە هەناسەی ئاسمانەکان بسازێنەوە

وەک بادەی پاکی خوداوەندانە، بینۆشە

ئەو بڵێسە ڕوونەی بۆشایییە بێگەردەکانی تەنیوە.

سەرەڕای بێزاری و ناڕەحەتییەکان

کە بە باری گرانیان ژینی لێڵمان زیاتر دەشێوێنن

بەختەوەرە ئەو کەسەی بە باڵێکی گڕئاساوە[2]

بەرەو ئەو دەشتە ڕۆشن و هێمنانە دەفڕێ؛

ئەو کەسەی ئەندێشەی، هاوشانی فڕندەکان

لەگەڵ گزنگی بەیانییاندا، بەرەو ئاسمانەکان دەفڕن،

سوکەڵانە و پۆل پۆل بەنێو ژیندا گوزەر دەکەن،

لە چرپەی خونچە و ڕازی شتە خامۆشەکان تێدەگەن!

سەرچاوە:

“Élévation” لە “Les Fleurs du Mal“ـی شارڵ بۆدلێر، چاپی ساڵی 1857.

پەراوێز:

[1](ژەنگارە مەرگەسات) ئەم دەستەواژەیە وەرگێڕانێکی داهێنەرانە و قووڵی (miasmes morbides)ی فەڕەنسییە، کە بە واتای “هەڵمی نەخۆشیهێنەر” یان “گازی ژەهراویی نەخۆشی” دێت. لەبری وەرگێڕانێکی وشەبەوشە، دوو چەمکی لە ڕواڵەتدا دژبەیەکم تێکەڵ کردووە کە پێکەوە وێنەیەکی بێوێنە دروست دەکەن: “مەرگەسات” ئاماژەیە بۆ ڕووداوێکی خێرا و لەناکاو (وەک تەقینەوەیەک). “ژەنگار” پرۆسەیەکی هێواش و درێژخایەنی داخورانە. پێکەوەبەستنیان ئەم مانایە دەبەخشێت: کارەساتە گەورەکە ڕوو دەدات و تەواو دەبێت، بەڵام ژەنگارەکەی واتە ئاسەوارە خەماوییە داخورێنەرەکەی بۆ ماوەیەکی درێژ دەمێنێتەوە و بەردەوام ڕۆح دەڕزێنێت. بەم شێوەیە، دەستەواژەکە لە بیرۆکەیەکی ئەبستراکتەوە دەبێتە وێنەیەکی زیندوو و هەستپێکراو؛ خوێنەر دەتوانێت “ژەنگار” ببینێت و هەست بە ساردی و داخورانەکەی بکات، کە ئەمەیش قووڵایی و کاریگەریی شیعرەکەی چەند هێندە زیاد کردووە.

[2] “باڵێکی گڕئاسا”: ئەمە وەرگێڕانێکی وێنەیی و نوێیە بۆ une aile vigoureuse (باڵێکی بەهێز/توند). وشەی “گڕئاسا” لەبری “بەهێز” وێنەیەکی پڕ تامەزرۆییتر دەبەخشێت، وەک ئەوەی ئەو باڵە توانای سووتاندنی خەمەکانی هەبێت و بە گڕوتینەوە بەرەو ئاسمان بفڕێت.

 دووانەی “بڵندبوونەوە” و “داڕزان” لە شیعرەکەدا

شیعری “بڵندبوون” دوو جیهانی دژ بەیەک پیشان دەدات کە ناوکی فەلسەفەی بۆدلێرە: جیهانی سەرەوە (Ideal) و جیهانی خوارەوە (Spleen).

جیهانی خوارەوە (داڕزان): بریتییە لە “گۆمەکان، دۆڵەکان، ژەنگارە مەرگەسات، بێزاریی، ناڕەحەتییەکان، باری گران، ژینی لێڵ.”

جیهانی سەرەوە (بڵندبوون): بریتییە لە “ئاسمانی بەرین، بۆشاییە بێگەردەکان، هەناسەی ئاسمانەکان، بادەی پاک، دیتنی دەشتی ڕۆشن و هێمن.” وەرگێڕانەکە بە سەرکەوتوویی ئەم دوو جەمسەرەی گواستووەتەوە و وای لە خوێنەر کردووە بە تەواوی هەست بکات کە شاعیر بانگەشەی بۆ دەکات: فڕین و هەڵاتن لە زەلکاوی ژیان بەرەو ئاسمانی بێگەردی ئەندێشە و ڕۆح.

The post بەرزبوونەوە appeared first on ژنەفتن.

ڕێسان

ئەو ڕۆژەی من لەدایک بووم 

خودا نەخۆش بوو.

هەمووان دەزانن زیندووم،

خراپم،

بەڵام سەبارەت بە سەرماوەزی ئەو بەفرانبارە،

هیچ نازانن.

سا ئەو ڕۆژەی من لەدایک بووم 

خودا نەخۆش بوو.

بۆشایییەک

لە هەوای مێتافیزیکیمدایە

کەس دەستی نایگاتێ،

دەیرێکی کپە

لەسەر ئاگر دوا.

سا ئەو ڕۆژەی من لەدایک بووم 

خودا نەخۆش بوو.

برالە، گوێ بگرە، گوێ بگرە…

باشە. بەبێ بردنی سەرماوەزەکان،

بەبێ جێهێشتنی بەفرانبارەکان،

هەر ناڕۆم.

سا ئەو ڕۆژەی من لەدایک بووم 

خودا نەخۆش بوو.

هەمووان دەزانن زیندووم،

دەیجوومەوە… کەچی نایشزانن

چما لە شیعرمدا دەجیڕێنن،

چما تابووتئاسا بێتام تاریکن،

چما با شینگێڕەکانی ناویان بەر دراون 

لە دەست ئەبوولهەولی پرسای بیابان.

هەمووان دەزانن… کەچی نایشزانن

ڕووناکی سیلاوییە،

نسرمی دابەستەیە…

نایشزانن نهێنی ئاوێتە دەبێت،

کۆپارە پڕئاواز و خەمبارەکەی

وەرچەرخانی کەوشەنی کەوشەنەکان

لە دوورەوە ڕادەگەیەنێت.

ئەو ڕۆژەی من لەدایک بووم

خودا نەخۆش بوو،

پیسیش.

شاعیر بۆ دڵدارەکەی

دڵدارەکەم، لەسەر دوو داری چەماوەی ماچم

بەم شەوە خۆتت لە خاچ داوە،

پەژارەکەیشت پێی گوتووم مەسیح گریاوە

و هەینییەکی پیرۆزی زۆر لەو ماچە شیرینتر بەڕێوەیە.

بەم شەوە نامۆیە هێندە چاوت لێم بڕیوە،

مردن خۆشحاڵە و بە ئێسکی سترانی چڕیوە.

بەم شەوی ئەیلوولە 

دووەمین هەرەسم و مرۆیانەترین ماچ وەگەڕ خراوە. 

دڵدارەکەم، دەمرین پێکەوە، زۆر پێکەوە؛

تاڵییە لەڕادەبەدەرەکەمان کاوەخۆ کزر دەبێتەوە  

و لێوی مردوومان بەر نووتەکی دەکەوێتەوە.

چیدی لۆمە لە چاوی پیرۆزتدا ناخوێنمەوە؛

منیش زویرت ناکەمەوە. 

هەردووکمان جمکانە

لە گۆڕێکدا خەو دەمانباتەوە.

سەرچاوە:

César Vallejo, Obra poética completa, “Espergesia” (pp. 115–116) y “El poeta a su amada” (p. 58). Traducidos al kurdo por Jiyar Homer.

The post دوو شیعری سێسار بایێخۆ appeared first on ژنەفتن.

پاییز. گەمییەکەمان، لەنێو تەمێکی هەڵواسراوەوە هەڵدێت، بەرەوڕووی بەندەرگەی هەژاری وەردەسووڕێ، شارە هۆڤییەکە، ئاسمانەکەی پەڵەئاگر و قوڕی پێوەیە. ئاه! ئەو شڕوشیتاڵە بۆگەنیوانە، نان بە باران، سەرخۆشی و ئەو هەزاران ئەڤینەی منیان لە خاچ دا، وەردراوە! ئاخۆ ڕۆژێک دێ ئەو شاژنە ڕمووزنەی خاوەن ملیۆنان ڕۆح و لاشەی مردووە، کۆتایی بێ و هەمووان داوەری بکرێن!؟ دەتوانم دووبارە لە خۆم بنۆڕم، پێستم بە چەپەڵی و نەخۆشی داخوراوە، کرم بە قژ و بنباڵم دەخزێن و، گەورەترین کرمەکانیشم لەنێو دڵمدا دەخزێن، بەسەر نموودی نەزانراوی کالی[1] و بێبەزەییدا ڕاکشاون… دەکرا لەوێ بەسانایی بمرم… چ یادەوەریییەکی قیرسچمەیە! ڕقمە لە هەژاری.

لە زستانیش دەترسم چونکە پڕئارامییە!

• هەندێجار لە ئاسمان بەستێنگەلی لماوی دەبینم گەلانی بە شادییەکی سپیی داپۆشیوە. کەشتییەکی زێڕینی مەزن، بە سەرمەوە، چەندین ئاڵای ڕەنگاوڕەنگ لە شنەی بەیاندا دەشەکێنێتەوە. من داهێنەری هەموو خوانێک بووم، هەموو سەرفرازییەک، هەموو درامایەک. هەوڵم دا گوڵی نوێ دابهێنم، ڕووەکی نوێ، گۆشتی نوێ، زمانگەلێکی نوێ. پێم وابوو هێزێکی دەرئاسام هەیە. پەکوو، دەبێ خەیاڵدان و یادگارییەکانم بنێژم! چ کۆتایییەک بۆ ڕێپیشەیەک[2] وەک هونەرمەند و چیرۆکبێژێک!

من! من بە خۆمم دەگوت جادووگەرێک، فریشتەیەک، ئازاد لە هەموو کۆتوبەندێکی ئەخلاقی، من نێردرامەوە نێو خاک لەبۆ گەڕان بەدوای هەندێ پابەندییەوە، لەبۆ گرتنەئامێزی واقیعی گرێشک[3]! جووتارێک!

داخۆ فێڵم لێ کراوە؟ ئاخۆ خێرومەندی بۆم دەبێتە خوشکی مردن؟

نەیسێ، ژبۆ ژینکری بەدرۆوە، دەبێ داوای لێخۆشبوون بکەم، ئیتر هەر وایە.

بەڵام تەنانەت یەک دەستی هاوڕێیانەیش نەبێ!؟ لەکوێیش بەدوای یارمەتیدا بگەڕێم؟

—

ڕاستە، ئەم چەرخە هیچ نییە لە ڕمێک[4] زیاتر.

چونکێ دەکارم بێژم سەرکەوتنێکم بەدەستهێنا؛ جیڕەی ددان، پێتەپێتی ئاگری دۆزەخ، هەناسە بۆگەنیوەکان هێور دەبنەوە. هەموو یادگارییە دێوەزمەییەکانم دەخەمتن[5]. کۆتا ئارەزووەکانم ماڵاوایی دەکەن، – ئیرەییبردن بە سواڵکەران، چەتەکان، هاوڕێیانی مەرگ، هەموو ئەوانەی جیهان پێیاندا گوزەرا. – ڕۆحە بەنەفرەتکراوەکان، سا چۆن من تۆڵەی خۆم دەکەمەوە!؟

مرۆڤ دەبێ بەتەواوی مۆدێرن بێت.

گوێ مەدەنە سروودی شوکرانەبژێری[6]: خۆتان بەو هەنگاوەوە بگرن کە نراوە. شەوێکی سەخت! وشکەخوێن دووکەڵ لەسەر ڕووخسارم دەکا و، جگە لەو درەختە بێزەوەرە، هیچشتێک لە پشتمەوە ڕانەکشاوە. جەنگی ڕۆح، مینا جەنگی مرۆڤ بەزەبرە؛ بەڵام دیمەنی دادهەقی[7]، بەتەنها چێژی خودا خۆیەتی.

سەرەڕا، ئەمە کاتی شەوە. لێگەڕێن هەموومان هێزی نوێ و سۆزی ڕاستەقینە پەسند بکەین. لە ئەنگوتنیشدا، چەکڕێژ بە تاقەتگری[8]، دەچینە نێو شارە شکۆمەندەکانەوە.

بۆچی دەربارەی دەستێکی هاوڕێیانە دووام! کەڵکە مەزنەکەم ئەوەیە کە دەتوانم بە خۆشەویستییە درۆیینە پڕهەڵەکان پێبکەنم. سووکایەتیش بەو جووتە لەخشتەبەرانە بکەم، – لەوێوە بەنێو دۆزەخی ژناندا ڕۆیشتم؛ – ئەمێستایش دەتوانم خاوەندارێتی لە حەقیقەت بکەم لەنێو یەک جەستە و یەک ڕۆحدا.

گوڵان-گەلاوێژ، ١٨٧٣

ئ. ڕامبۆ – وەرزێک لە دۆزەخ

[1]  Ageless

[2]  Career

[3]  Gnarled، بەگرێوگۆڵ، گرێکوێرە

[4]  ڕامبۆ وشەی “sévère”ـی بەکار هێناوە، بە واتاکانی “جددی، گۆڕ، توند و تیژ” دێت. وەرگێڕانە ئینگلیزییەکەی پۆڵ شمیدت وشەی “harsh”ـی بەکار هێناوە، بە واتاکانی “سەخت، دڕ، گڕ، توندوتیژ و وێرانکەر” دێت. لە کوردیدا وشەی “ڕم” هەیە، جگە لە چەکێکی وەک ڕم، ڕەگی وشەی “ڕمان”ـیشە. لەبەر نزیکایەتی هەردوو ماناکەی ڕم، وەک سەرێکی تیژی بریندارکەر و ڕەگی وشەی ڕمان، لێرەدا وەک ڕمێنەرێک بەکاری بهێنینەوە.

[5]  وشەی “fade” وەک لەناوچوون یان کزبوونەوەی ڕووناکی دێ، لە کوردیدا وشەی “خەمتین” لەبۆ کزبوونەوەی ئاگر بەکار دەهێنرێ.

[6]  Thanksgiving

[7]  Justice: بەوپێیەی ئەم وشەیە لە بنەڕەتە لاتینییەکەیدا بە واتای “هەقگۆیی، درووستی و ڕاستگەری” دێت و فۆرمولەیەکی پیرۆزە، لای کوردانیش، بە تیرەئایینەکانی “ئێزەدی، یارسانی و عەلەوی” سەر بە فریشتەباوەڕی دەگوترێ “ئەهلی هەق” و ئەمەیش فۆرمولەی پیرۆزی ئەوانە، ئەوا دەکارین وشەی “داد” کە ماناگەلێکی هەیە وەک “نەکردنی جەور و ستەم، هاوار، دایک و حوکمی ڕەوا” هەروەها وشەی “دادار” بە واتای “خودا” دێ، بە ئەگەرێکی زۆرەوە “خودای ئاگر یان خوداوەندی ڕووناکی ‘داد+ئار””، هەروەها وشەی “هەق” کە ماناگەلێکی هەیە وەک “ڕەوا، بەش، ڕاست، درووست، خودا، ماف” بە ئەگەرێکی زۆرەوە بە مانای گەڕاندنەوە/سەندنەوەی شتێک دێ کە هی مرۆڤێکە و بەهەرجۆرێک بێ خاوەندارێتی لێ دەکات، بۆیە بە مانای تۆڵەسەندنەوەیش دێت، تۆڵەیەکی ئەرێنییانە، سەندنەوەی ماف. چونکە دادپەروەریش دەلالەتێکی پڵەیتۆییانەی تێدایە، میتافیزیکییانە، وەکئەوەی داد شتێکی دەرەمرۆڤی بێ و دەبێ پەروەری لێ بکرێ، ئەوا شیاوە “دادهەق” بەکاربهێنین.

[8]  Patience – سەبر – پشوودرێژی

The post ماڵاوایی appeared first on ژنەفتن.

لاپه‌ڕه‌ دوای لاپه‌ڕه‌ی په‌یڤه‌ بۆنداره‌کان

به‌ نێو ڕسته‌کانه‌وه‌

خۆی ده‌خوێنێته‌وه‌.

له‌ نێوان دوو شوێندا

پێست له‌ بان پێست به‌ نێو هه‌ر جه‌سته‌یه‌کدا به‌ ده‌م ڕێگای باخچه‌وه‌

به‌رده‌کان ده‌چنێته‌وه،

                     ئه‌و ڕه‌قترین ڕووبه‌ره‌

وه‌ستاوییه‌.

ئه‌ز خۆم، بایه‌کم، که‌ به‌ نێو هه‌ر دیدارێکی به‌رزه‌وه‌

بێسازش به‌ره‌و ده‌روازه‌ی دۆزه‌خ ڕێ ده‌که‌م. [1]

گاڤه‌کانم بێ ئاراسته‌ ده‌بن،

جه‌سته‌ به‌ردییه‌کان به‌ جووڵه‌کانییه‌وه‌

رێگاکه‌ بۆ نێو خانووه‌که‌ نیشان ده‌ده‌ن

که‌ له‌وێدا ده‌ستپێکردنیان له‌ دایک ده‌بن،

جارێکی تر له‌ چاڤه‌ راماوه‌کانی مندا، جارێکی تر

له‌دایک ده‌بنه‌وه‌.

من ده‌ستی تۆ، ئه‌و ده‌سته‌ شازاده‌ سپیترینه‌ی تۆم گرت

بوو به‌ نه‌رمترین پێست

که‌ هه‌ناسه‌ی ده‌دا.

هه‌ندێک جار به‌رانبه‌ر ڕووخسارت ده‌وه‌ستم،

پڕ له‌ په‌رێشانییه‌کی ئه‌به‌دی

                                به‌ چاوێکی ڕۆندکییه‌وه‌،

په‌رێشانییه‌کی بێ بن و

له‌ بن به‌ده‌ر.

سه‌رتاپای تۆ سه‌لماندنه‌!

من له‌ ده‌نگه‌وه‌ به‌ قووڕگێکی کراوه‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌و پیرۆزییه‌ واقیعێنراوه‌،

بوونایه‌تییه‌ک له‌ ڕووخسارێکدا جیا ده‌که‌مه‌وه‌،

                  له‌وێدا له‌ باخچه‌که‌دا جه‌سته‌کان

                  له‌ هزره‌ ده‌ست ئاساکانه‌وه‌ ده‌فراژێن،

که‌ ئه‌و ده‌سته‌ جارێکیان خه‌یاڵیکی پێکڤه‌ داتاشی

بۆ رۆژگارێکیش‌ بوێرتر بوو.

ئه‌و شوێنه‌ ژوورێکی له‌ ئه‌به‌دییته‌دا سازاند،

خانووه‌که‌ له‌ بێ بناخه‌ییه‌وه‌ هه‌ڵچنراوه‌.

گه‌ره‌که‌ چاوه‌کانم به‌ دیداری

بچووکترین بزوانی

ڕوح بگه‌ن.

هاوڕێیه‌که‌م بۆچی… ئه‌و بزواوه‌ هه‌ر بچووکه‌،

 به‌رد،

               به‌ نێو ڕاماوێک له‌ نه‌بزواوییه‌وه‌‌

یه‌کجار زۆر بزوتنه‌وه‌ دروست ده‌کا؟

چۆن ده‌توانم  هه‌ست به‌ نه‌رمیی بکه‌م که‌ به‌ نێو پێستێکی ره‌قهه‌ڵاتووه،

ئه‌و به‌ردینه‌وه‌،

سه‌ما بکا؟!

هه‌موو ڕووخساره‌ به‌ردینییه‌ خه‌ونبینه‌کان گه‌واهی له‌سه‌ر من ده‌ده‌ن

من له‌وێدا به‌رانبه‌ر ئه‌وان،

ئه‌و قه‌ده‌ره‌ له‌ من راماوه‌دا،

ده‌جووڵێمه‌وه‌،

                جه‌سته‌کان

                پفکراو، رژی له‌ روح:

گوڵێک که‌ له‌ داستانه‌کانی مانگه‌وه‌ گه‌شه‌ ده‌سێنێ.

به‌هاری 2004

ستۆکهۆلم

تێبینی: ئه‌و شیعره‌ به‌ یادی  به‌هاری 2004ی پاریس، شوێنپێیه‌کانی گه‌ڕان به‌ناو باخچه‌ی په‌یکه‌ره‌ به‌ردینه‌کانی ئه‌گۆست رۆدێن، نووسراوه‌.

ئیلۆنۆرا برو، ژنه‌ شاعیر و نووسه‌ر، له‌ ساڵی 1979 له‌ شاری ستۆکهلمی سوێد له‌دایک بووه‌. به‌که‌لۆریای له‌ فه‌لسه‌فه‌ به‌ ناوێ “رامانی دۆلوز له‌مه‌ڕ بیرۆکه‌ی فیلم  و هونه‌ری فیلم لای تارکۆفسکی” .  وێڕای شیعر نووسین، وتار و ره‌خنه‌ له‌ باره‌ی فیلم، شانۆ و ئه‌ده‌ب بڵاو ده‌کاته‌وه‌.  پێشتر ئێلۆنۆرا برو به‌ کوردی کۆمه‌ڵێک شیعری له‌ کۆشیعری “نیگای ده‌ست”، 2006، بڵاوکراونه‌ته‌وه‌.

سه‌رچاوه‌:

Tidningen Kulturen, Nr 19, 2007-07-3

رۆژنامه‌یه‌کی هه‌فتانه‌ی تایبه‌ت به‌ کولتووره.

‌

‌

[1] ده‌روازه‌ی دۆزه‌خ، ئاماژه‌یه‌ بۆ یه‌کێک له‌ په‌یکه‌ره‌ به‌ناوبانگه‌کانی ئاگۆست رۆدێن، که‌ ئه‌و 37 ساڵ (1880-1917)کاری له‌گه‌ڵ کرد، که‌چی  ئه‌و هه‌رگیز ده‌ستی له‌ ئیشکردنی ئه‌و په‌یکه‌ره‌ هه‌ڵنه‌گرت

The post له‌ باخچه‌ی به‌رده‌کاندا appeared first on ژنەفتن.

زویربوون ڕاستگۆیییە،

منداڵانەیە، هەر بۆیە هێند پاک و بێ گوناهانەیە.

بێ درۆیە.

زویربوون؛ “تۆم خۆشەوێ”یە.

دەستبەردارنەبوونە.

زویربوون باسی “من” ئەکات.

زویربوون:

“تووڕە بووم، بەڵام هێشتا لێرەم”ە،

“ناڕۆمە”ە،

“ناتوانم بڕۆم”ە.

زویربوون:

نازکردنە،

بە نزیک بینینە،

“بە نرخی بۆ من”ە.

زویربوون:

“خۆشەویستییەکەت بڵێ”یە،

“دە ئیتر تێبگە”یە.

زویربوون:

ئومێدە،

لە ناوبردنی “تۆ بڵێی”یەکانە،

دڵنیابوونەوەیە.

ئەزانی ئەمەوێ بڵێم چی:

“من زویرم لێت”!!

The post زویربوون appeared first on ژنەفتن.