بیرکردنەوە لە پرسی ئەویدیكە (الغیریة) دەمانباتەوە بۆ قسەکردن لەسەر خود(الذات)ی خۆنەویست؛ بەو قسانەش كۆی ئەو گفتوگۆیانە فەرامۆش دەكەم، كە لە بارەی (من) وەك: (كەس، ئیگۆیزم، سوبێكت) و (ڕۆح، عەقڵ، فیكر) و (زمان) كراون و تەنها ئەوە دەڵێم، كە جیاوازیی نێوان (من) و (خود) ئەوەیە: کاتێک كە (من) بەپێی دیدگا ئازادەکانی خۆی (نەك غەریزەكانی مێگەل) شوێنی خۆی بونیاد دەنێت، ئەوە پێی دەڵێن (خود)ی هۆشیار! خودی بناس بە هاوکاریی ئەویدیكەی جیاواز، ژیان دادەهێنێ. ئەگەرچی پەیوەندیی نێوان من و ئەویدیكە پەیوەندییەکی ئاڵۆز و فرەلایەنە و پێویستی بە شیکردنەوە و وردەکاری زۆر هەیە، بەڵام ئەمڕۆ لە سەردەمی تەكنۆلۆژیادا سوبێكت دووچاری شلۆكی ئازادی بووە.

لە شیعری (نەمنی)دا (مەولود ئیبراهیم حەسەن)ی شاعیر چەمکی نەمنی وەک نوێنەرێكی خۆنەویست و ئازادیی تاکگەرا بەکار هێناوە؛ لەوێشەوە هەموو شتێکی بۆ (خودی هۆشیاری- دیكارتی) و دەرکەوتنی ماهیەتی- ئەویدیكە گەڕاندۆتەوە! شاعیر چەمکی نەمنی وەك ڕێبەری خۆنەویستی و بەرپرسیاری ئازادی بەكار هێناوە، کە ئامانجی یارمەتیدانی ئەویدیكەیە بۆ ڕزگاربوون لەو وەهمانەی کە ئیگۆی خۆبەگەورەزان درووستی دەکات؛ چەمكی نەمنی وەك گەیشتن بە حاڵەتێک لە ئاشتیی ناوەوە و هۆشیاریی ڕاستەقینە بەكار هێناوە؛ چوونكە بەرپرسیارێتی هەڵبژاردنی ئازادیی ڕاستەقینە و ئاشتبوونەوە لەگەڵ ناخ کاتێک دەست پێ دەکات، کە تێدەگەیت ئیگۆ تەنها تۆ نیت؛ بەڵكە ئەویدیكەیە!

كەواتە ئاشتەوایی و سەربەخۆیی ئەو سیستمەیە کە (مەولود ئیبراهیم حەسەن) داهێنانەكانی ڕووداوی بوونی نەمنی لەڕێگای زمانەوە لەسەر بونیادناوە؛ (زمان) لە ڕووداوی بوونی نەمنیدا وەک چرکەساتی سەرهەڵدانی گوتارێکی (وجودی) جێگیر و تۆکمە خۆی دەنوێنێ. بەڕای من ئەوەی ڕێگا بۆ شاعیر خۆش دەکات دەروازەیەکی نوێ لەبەردەم زانستی مۆدێرنی زماندا بکاتەوە، درككردنی هەوڵە پێشینەکانی شیكاری دەروونی (زیگمۆند فرۆید)ە، لەبارەی چارەكردنی نەخۆش لەڕێگای دەربڕینی ناخ بە ئازادییەوە… بەو مانایەش وەك شاعیرێك، پەنا بۆ یاساکانی دەروونشیكاریی فرۆید دەبات و لە درككردنی ئەو ڕێگایەوە وادەكات (نەمنی) بە ئازادی قسەی خۆی بکات، بەو مانایە نەمنی شیعری، لەلایەك بە ئازادی خۆی دەردەبڕێ و لەلایەكی دیكە بەشێوەی واتای بوونی (هایدگەری) بوونی شاراوە دەکاتە بینراو و نهێنییەكان ئاشکرا دەکات. لەوێشەوە (من و کێشەكانی منـی چەپێنراو) لە ڕووداوێكی بوونگەرییانەدا (نەمنی) وەك کردنەوەی (شوێنی خودی بناس) و (بنەماكانی زمان) وەك شیعر لە دەروونشیكاری تێدەپەڕێنێ و لە گوتارێكی تۆكمەی ئازادانەی شیعریدا خۆی بەیان دەكات، وەك ڕووداوێکی بوونگەرانە دەڵێت:-

بێ دەنگیم

دەمامکێکە

شیتێم دەشارێتەوە

شێتیم

دەمامکێکە

تاوانباریم دەشارێتەوە

تاوانباریم

کرمێکە جەرگم دەخوا

ئەوی دەیبینن.. من نیم .

منی شلۆك

شێوازی شلۆك (السیولة) چەمكێكی كۆمەڵناسی پۆڵەندی (زیگمۆنت باومەن)ە؛ شێوازی شلۆك: بارێکە لە بەرەنجامی گۆڕانکارییە خێراكانی سەردەمی گلۆبالیزم و شۆڕشی ئەلیکترۆنییەوە ڕوو دەدەن؛ ڕۆشنبیریی شلۆكیش هەموو شێوە و ماناکانی ڕۆشنبیریی تۆكمە و چەسپاو دەگۆڕێت؛ لە ڕۆشنبیریی شلۆكدا، دەشێ لە هەموو چرکەساتێکدا بەها و باوەڕ و پێوەرە کۆمەڵایەتییەکان و ئەخلاق و ڕەفتاری تاک بگۆڕدرێن! لێرەوە لەو نووسینەدا دەمەوێ (ڕۆشنبیریی تۆكمە) و (سوبێكت) لە ڕووداوی (نەمنی)ی شاعیر و (نەمنی)ی شاعیریش لە (منی شلۆك) گەڵاڵە بكەم و لەسەر ئاستی شێوازە شلۆكەكانی (زیگمۆنت باومەن) وەك توانەوەی شێوە و ماناکانی (من) و لەڕێگای گۆڕانكاری بەردەوامەوە، کە هیچ سنوورێك ناس ناكات و هیچ ئامانجێکی دیاریكراویشی لەخۆ نەگرتووە، هەوڵی خوێندنەوەی ڕووداوی بوونی (نەمنی) شاعیر بدەم!

كەواتە ئەوەی دەتوانین وەك شیكاری دەروونی لەڕێگای دەربڕینی ئازادانە بیبینین، جیابووەتەوە یان دابڕاوە لەوەی كە دەبێت وەك ڕووداوی بوونی شیعری بیخوێنینەوە؛ لە هەموو ئەو بەدواچوونەشدا (زیگمۆنت باومەن) لە كتێبی (مۆدێرنەی شلۆك) وای دەبینێت كە: بەرخۆری لە كاڵای ماددییەوە هەنگاوی بەرەو بەرخۆری لە ھەست و سۆز و پەیوەندییە مرۆیی و تەكنۆلۆژییەكان ناوە؛ بەو مانایەش ڕۆشنبیریی تۆكمە و چەسپاو هەنگاوی بەرەو ڕۆشنبیریی شلۆك ناوە؛ قسەكردنی ئازادانەی فرۆیدی هەنگاوی بەرەو ڕووداوی بوونگەراییی هایدگەر ناوە.

هەڵبەتە لە ڕۆشنبیریی شلۆكدا (خۆشەویستی و کەوتنە داوی خۆشەویستی) بۆتە ئەزموون و توانست، ئەزموونەکانیش بوونەتە ڕاهێنان! دەمەوێ بڵێم بەو مانایە (منی شلۆك) دەتوانێت هەمان ڕستە (ئەوەی دەیبینن.. من نیم) وەك ئەزموون بە گۆڕانكاریی جۆراوجۆرەوە بەکار بهێنێت، یان بێ بەرنامە لە دەرگای (تاقیکردنەوەی خۆشەویستی) ڕۆشنبیریی تۆكمە و چەسپاو بدات و بەردەوام ئەزموونێکی دیکە لە کەسێکی دیکەدا بە مەبەستی جیاوازی و لوتکەی چێژ و خۆشی بەسەربردن… تاقی بکاتەوە!

لە کۆمەڵگای بەکاربەردا کاڵاکان زوو بەرهەم دەهێنرێن و زوو تەواو دەبن؛ واتە سوبێكت هەمیشە لە خاڵی سفردایە! لە خاڵی سفری ئازادیدا، زانیاریی پێش کۆکردنەوەی زانیاری دەكەوێت؛ خێراییی پێش کاردانەوە و وەڵامدانەوە؛ ڕۆشنبیریی شلۆك پێش ڕۆشنبیریی تۆكمە و چەسپاو؛ ئازادیی تەكنۆلۆژی پێش بوونی ڕەسەن… لێرەوە لە خوێندنەوەی ڕووداوی (نەمنی) شاعیردا دەمەوێ نەمنی و منی شلۆك بەهۆی شۆڕشی زانیارییەكان و گۆڕانكاریی خێرای كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی و پلەی سفری ئازادی و پەیوەندییە دیجیتاڵییەكانەوە، لەیەك نزیك بكەمەوە؛ بەو سیفەتانەی كە (نەمنی) شیعری و (منی شلۆك)ی تەكنۆلۆژی هەڵیانگرتووە.

ئیگۆ لە كۆمەڵگای تەكنۆلۆژیدا گەورەترین وەهمی ئازادییە، ئیگۆ ناسنامەی ڕاستەقینە نییە! تەنها پێکهاتەیەکی دەروونییە کە لەسەر بنەمای ترس، ئارەزوو و پابەندبوون و پلەی سفری ئازادی دامەزراوە! بەڵام ئیگۆ هەرچەندە هۆشیار بیت، کەمتر پێویستی بە بەرگریکردن دەبێت؛ ڕاستی پێویستی بە سەلماندن نییە، پێویستی بە ئازادی ڕاستەقینەیە، پێویستی بە سەلماندنی بوونە لەلایەن ئەویدیكەی جیاوازەوە. بۆیە لە شیعری (نەمنی)دا دەتوانین بڵێین هەمیشە ئازادی لە خستنەڕووی چەپێنراوەكانی ناوەوە دەرفەتێكی دیكە بۆ تێپەڕاندنی سنوورەکانی (نەمنی) تاقی دەکاتەوە: (ئەوەی دەیبینن.. من نیم.) ئەوەش وەك گوتمان هەر خۆنەویستی نییە، دەشێ قسەكردن بێ لە جیاوازیی بوونی ئەویدیکە، بەڵام نەك بەو مانایەی كە ئەویدیكە ڕەنگدانەوەی من بێ، بەڵکوو بەو مانایەیەی كە ئەویدیكە نهێنییەکە و من ناتوانم خاوەندارێتی بوونی بکەم.

(ئیمانوێل لێڤیناس) لە كتێبی (کات و ئەویدیکە) پێی وایە کە ئەویدیکە بوونەوەرێک نییە، بەو شێوەیەی من دەمەوێت، بەکاری بهێنم یان لێکی بدەمەوە یان پرۆجێکتی بکەم، بەڵکوو بوونێکی ئازادە کە ڕووخساری داوایەکی ئەخلاقی لێ دەکات؛ هەر بەو مانایەش منی ئازادیی شاعیر لە ڕووداوی بوونی (نەمنی)دا گوزارشت لە ئەویدیكە دەكات؛ هەر بەو مانایەش هەڵبژاردنی ئازادی (نەمنی) بە پەیوەندی لەگەڵ بوونی ئەویدیکە دەپێورێت! پاش (ئەوەی دەیبینن..) ئیتر گەڕانەوەی منی خۆنەویست (منی شاراوە) بۆ (نەمنی)ی شیعری، وەك حاڵەتێكی دەروونی نا، بەڵكە وەك پرسیارێكی بوونگەرانەی شیعری باسی جیهانی منی شلۆك دەكات.

جیهانی شلۆك

ئایا پرسیاری بوونگەرانەی (نەمنی) ڕەنگدانەوەی جیهانی (منی شلۆكە)ە، یان نهێنییەکە ناتوانم (وەك ڕووداو) خاوەندارێتی بکەم؟! دەشێ لەنێوان كردەی (خاوەندارێتی نەكردن) و چەمكی (منی شلۆك)دا هاوتاییەك هەبێ، یان هاوتایەك لەنێوان کاری شیعری وەك بابەتێكی جوان (كە چێژ تێیدا دەردەكەوێت) و ڕووداوی شیعری (كە بوون تێیدا دەردەكەوێت) هەبێ، بەڵام حاڵەتی دەروونی نەبێ.

لەوێوە دەڵێم جیهانی (منی شلۆك) نزیكە لە تەكنۆلۆژیا و ڕۆشنبیریی شلۆك و چێژ؛ بەڵام ڕووداوی (نەمنی) شیعری شوێنێكە لە ڕۆشنبیریی تۆكمە و ئەویدیكەی جیاواز و بوونگەرایی؛ واتە نەمنی شاعیر بە پەیوەندی لەگەڵ بوونی ئەویدیکە دەپێورێت؛ نەك چێژی تەكنۆلۆژی؛ بە پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤایەتی دیاری دەكرێت، نەك سوپەرمانی نیچەیی؛ بە پەیوەندی لەگەڵ ڕووداوی بوون شوێنێك بونیاد دەنێت، نەك لەگەڵ ڕازاندنەوەی زمانی شیعری.

کاتێک شاعیر من لە خۆی دەردەهێنێ، ئەویدیکە دەبینێ؛ بەرپرسیارێتی منی شاعیر بەرانبەر بوونی ئەویدیکە سەرچاوەكانی لە هۆشیارییەوەیە، بەرپرسیاریەتیی منی شاعیر بەرانبەر ڕووداوەكانی نەمنی سەرچاوەكانی لە هەڵبژاردنی ئازادییەدایە. بەكورتی ئازادیی من شوێنی بوونی ئەویدیكەی جیاوازە، كە وەك شیعر ناتوانم لە ڕووداوی (نەمنی) تێیپەڕێنم؛ بەو مانایەش ئەوەی دەیبینن، من نیم، بەڵكە منی خۆنەویستە؛ شوێنی نەمنی ڕووداوی شیعری لە داخوازییە مرۆڤایەتییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت؛ بەڵام ئەوەی ئەو جیهانە درووست کراوە ڕەخسێنراوەی ڕووداوی نەمنی بە منی شلۆك دەبەستێتەوە، لە داخوازییەكانی چێژ و هێزی سوپەرماندایە! چوونكە داخوازییەكانی ڕووداوی (نەمنی) خۆشەویستیی مرۆیییە؛ داخوازییەكانی (منی شلۆك) خۆشەویستیی تەكنۆلۆژییە؛ خۆشەویستیی مرۆیی پەیوەندی بە بەخشینەوە دەكات؛ خۆشەویستیی تەكنۆلۆژی پەیوەندی بە چەمكی زێدەیییەكانەوە هەیە!

بە كورتی لێرەوە دەتوانم بڵێم پەیوەندیی نێوان تەكنۆلۆژیا و منی شلۆك لە (پلەی سفری ئازادی، یان ئازادی وەك كەرستە) درووست دەبێت؛ نەك وەك دیاریكردنی پەیوەندیی خۆشەویستی. (زیگمۆنت باومەن) لە كتێبی (خۆشەویستیی شلۆك)دا پەیوەندیی نێوان تەكنۆلۆژیا و منی شلۆك ناو دەنێت (خۆشەویستیی کەرەستەیی)؛ بەو مانایەش لە جیهانی تەكنۆلۆژیادا پەیوەندیی خۆشەویستی بۆ بوونی ئەویدیكەی جیاواز لە پەیوەندییەوە بۆتە ئەزموون و توانست، ئەزموونەکان ژمارە و زێدە ژمارەن؛ ژمارەكان بوونەتە کاڵا؛ پەیوەندییەكان بوونەتە پەیوەندیی بەرژەوەندیخوازانە و کاتی؛ بەو مانایەش دیاریكردنی پەیوەندیی خۆشەویستیی تەكنۆلۆژی بە لۆژیکی (ئابووری و بازرگانی) دەپێورێن، لەسەر بنەمای (زیان و قازانج)؛ یان ئەو خۆشەویستییە وەك (تاقیکردنەوەی خۆشەویستی) تەماشا دەكرێت! كەواتە ئەوەی لە پلەی سفری ئازادیدا دەیبینن، من نیم، بەڵكە ئەزموونێکی دیکەی منی شلۆكە و کەسێکی دیکە تاقی دەکاتەوە؛ واتە گۆڕینی بە کەسێکی دیکە!.

جیهانی منی شلۆك، جیهانی زێدە تاقیكردنەوەیە، جیهانی زێدە قازانج… جیهانی منی شلۆك لەسەر بنەمای ئابووریی تەكنۆلۆژی وەستاوە، بەڵام شوێنی نەمنی، شوێنی بەخشین و ڕێزگرتن. شوێنی ڕووداوەكانی نەمنی وێنە و بوونی ئەو بەخشینە ڕاستەقینەیە دەكێشێ كە (ژۆرژ باتاى) لەسەر بنه‌مای–ئابووریى هەتاوی- باسی دەكات؛ واتە: بەخشینێكى تاكلایەنانەى وزەی هەتاو بە بوونی ئەویدیكەی جیاواز؛ بەخشینى ئەو شتەى كە خۆت بە خاوەنى نازانیت، پشت بە مامەڵەكردن نابەستێت؛ هەتاو دەسووتێت و هێدی هێدی لە وزە (خۆشەویستە) بێڕادەكەیدا (مەستمان) دەكات، (ژیانمان پێدەبەخشێت). بڕوانە: كتێبی (تیۆری ئایین) و: هاوار محەمەد، دەزگای ئایدیا، 2017، چ حەمدی- سلێمانی، ل122-123.

 دەمەوێ بڵێم بوونی خۆشەویستیی مرۆیییانە وەك (تیشكى هەتاو) پشت بە مامەڵەكردن نابەستێ؛ پشتبەستن بە مامەڵەكردن، دەكەوێتە سەر سووكایەتیپێكردن (زیاتر قەرزباركردن)! لەبەرانبەریشدا (تاقیكردنەوەی خۆشەویستی) تەكنۆلۆژی پەیوەندی بە زێدە قازانج و زێدە مامەڵەكردندایە.  

بێگومان ئامادەیى بوونی خۆشەویستى لەسەر بنەمای (ئابوورىی هەتاوی) دەلالەت لە بەخشینى وزەی دەروونی و بەخشینى (خۆشەویستى) بێ‌ بەرانبەر دەكات. ئامادەییى خۆشەویستى لەسەر بنەمای (ئابووریی تەكنۆلۆژی) كاڵایە، قازانجە. یەكەمیان، بەردەوام بیر لە نرخ و شكۆی بوونی ئەویدیكەی جیاواز دەكاتەوە؛ دووەمیان، بیر له‌ زێدە سوود و ئاڵوگۆڕ و زێدە به‌رهه‌مهێنان و هەبوونی زێدە ده‌ستكه‌وت دەكاتەوە… یەكەمیان، هەمیشە خۆشەویستی وەك خاڵی سەرەتایی دەبینێ؛ دووەمیان، خۆشەویستی وەك كاڵا سەرف دەکات و لە پلەی سفردا (زێدە- خۆشەویستی) تاقی دەكاتەوە؛ (ئالان بادیۆ) لە كتێبی (لە ستایشی خۆشەویستی)دا، دار التنوير، 2014، ترجمة: غادة الحلواني- لە بەشى (خۆشەویستى لە ژێر هەڕەشەدایە)؛ بە ناوى (خۆشەویستیی ئازادانە)ى سەردەمى بەكاربردنى خۆشەویستى، دەڵێت: من پابەند نیم، من پابەند نیم، واتە: خۆشەویستی لە پلەی سفردا! بەو مانایە دووەمیان، پلەی سفری خۆشەویستییە. كەواتە (ئەوەی دەیبینن.. من نیم) واتە دوور لە پلەی سفری خۆشەویستی دەلالەت لە بونیادنانی خۆشەویستی دەكات.

مۆدێرنەی شلۆك

لە دیدی (زیگمۆنت باومەن) كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی دەلالەت لە توانەوەی پێکهاتە کۆمەڵایەتییە چەسپاوەکان و دامەزراوە تۆکمەکان دەكات؛ بە مانایەكی دیكە كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی مۆدێرنەی شلۆكە و لەڕێگای گوزارەی تاکگەرایی و مەسرەفگەرایی جێگای بە گوزارەی هاووڵاتیبوون و ڕووداوەكانی بوونی ئەویدیكە، چۆل كردووە؛ لەڕێگای پەیوەندیی هاوبەندییەوە جێگای بە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان تەنگ كردووە، لەوێشەوە (زیگمۆنت باومەن) ئاماژە بە لەرزۆکی و کەمخایەنی پەیوەندییە مرۆیییەکان دەدات و دەڵێ پەیوەندیییە مرۆییەکان، تا دێت زیاتر شلۆک و کەمخایەن و زوو تێپەڕ دەبن؛ شلۆکی پەیوەندییە مرۆیییەکان، هەستی تاوانباربوونمان بۆ درووست دەکەن، هەرچۆنێک ئەو هەستە بخەینەڕوو، هەست بە تاوان دەکەین، هەرگیز ئەو پەیوەندییە هەستی بەکۆمەڵبوون درووست ناكات، بەڵکە وەك هاوبەندی ئەو کاتە کۆتایی دێت کە داواکاری و ئارەزووەکانی ئێمە جێبەجێ ناکات، ڕێک وەک کاڵایە… لە کۆمەڵگای بەکاربەردا کاڵاکان زوو بەرهەم دەهێنرێن و زوو زوو تەواو دەبن؛ لە کۆمەڵگای بەکاربەردا چێژ بۆتە بەشێک لە بەکاڵابردنی سوبێكت، چێژ بۆتە هۆکاری سەرەکیی درووستکردنی پەیوەندییەکان.

تاوانباریم

کرمێکە جەرگم دەخوا

دەشێ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەكان و هاوبەندی تەكنۆلۆژی لەنێوان منی خۆنەویست و کێشەكانی منـی چەپێنراو لەو پرسیارە (نالۆژیكی/ لۆژیكی)یانەدا هەڵگرینەوە و بڵێین: خۆزگە (تاوانباریم) وەك كرمێك بە ئازادی جەرگی خواردم، لە دەرەوەی ئامێری بێ هەستی تەكنۆلۆژیاوە؛ ئەی (بێدەنگیم) كرمی نەبینراوی جەرگم بوو… چی بوو؟! ئەی چی دەبێت بەبێ دەنگی لەلایەكی جەرگم ڕێبکەم، یان گوێم لەدەنگی تاوانە شاراوەكانم بێ… بەڵام لە هەموو ئەوانەشدا ئەی چی دەبێت ئەگەر زەنگی چەێنراوەكانم لەبری زەنگی تەكنۆلۆژیا، سڵاوی ڕووداوەكانی بوونی (نەمنی)ی بە پلەی سفری ئازادی (منی شلۆك) بگۆڕێتەوە؟!.

دەمەوێ بڵێم ئەو لێکۆڵینەوە قووڵەی (زیگمۆنت باومەن) لە بارەی مرۆڤ لە سەردەمی مۆدێرنیتە شلەکاندا پێشکەشی كردووە، ترسەکانی چیتر لە مەترسییە کۆنکرێتییەکان و کۆنتڕۆڵکراوەکاندا قەتیس نین، بەڵکە گۆڕاون بۆ دۆخێکی بەردەوامی دڵەڕاوکێ و نادڵنیایی. لەو قەسیدەیەشدا وەك ڕوونمان كردەوە (ترسی ڕووداوەكانی- نەمنی) چیتر لە هەڕەشەیەکی دیاریکراو و دوورەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکە لە ناسکییەکی بێ مەودا و نزیكەوە هەڵقوڵاوە، کە خۆیان لە تایبەتمەندی دیجیتاڵی و مامەڵەی تەكنۆلۆژی و مەترسییە ئابووری و ژینگەیییەکانەوە تا ناسکی چاودێریكردنی ئەمنی و دڵەڕاوکێ و نادڵنیایی هەڵدەگرنەوە… هەموو ئەوانەش وەك كۆمەڵێ زانیاریی كەڵەكەكراو و زیرەكی/ ژیری دەستكرد و ڕەفتاری بەکۆمەڵ لە قاڵب دراو شلتر دەردەكەوێت و لەوێوە هەموو سنوورەکانی مرۆڤایەتی بەزاندووە و لە هەموو شوێنێ بەشێوەی سوپەرمانی نیچەیی بڵاو دەبێتەوە و بەردەوام دەگۆڕێت.

 ئیتر ئەوە شوێنی كۆمەڵگای تۆكمە و چەسپاوە، كە جیهانی كۆمەڵگای ئەلكترۆنی بەرهەم هێناوە؛ ئەوە هاوبەندی تەكنۆلۆژییە، كە مۆدێرنیتە شلەکانی لێكەوتۆتەوە، کۆمەڵگایەکی بەرهەم هێناوە، کە لە ناسکی بەردەوامی ئامێرە بێ هەستەكاندا بژی. ئیتر پەیوەندیی كۆمەڵایەتیی ڕاستەقینە و دامەزراوەی سەقامگیر و دڵنیایی تۆکمە و دەروونشیكاری… ڕۆژیان ئاوابوو؛ ئیتر تاکەکان ڕووبەڕووی ترسی هەمیشە گۆڕاو دەبنەوە! (زیگمۆنت باومەن) لە كتێبی (الخوف السائل)، ترجمة: حجاج أبو جبر- ط1، بیروت-2017. دەڵێت: مەترسییەکان چیتر تەنیا لە کارەساتە تەقلیدییەکاندا سنووردار ناكرێن، بەڵکە بوونەتە بێکاری شلۆك و داڕمانی بازاڕ و پیسبوونی ژینگە و گۆڕانی کەشوهەوا. جگە لە هەموو ئەوانەش (ترسی خەیاڵی) ترسی شەوە تاریكەكانی نادڵنیایی کە لەلایەن میدیا و سیاسەتەوە وەک ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردن بەردەوام تووند و تووندتر دەکرێت؛ یان  لەسەر بنەمای تاریكیی نادڵنیایی كۆنتڕۆڵی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان دەكات و کۆمەڵگا دەخاتە دڵەڕاوکێی بەردەوامەوە.

هەولێر 29/9/2025

The post لە ستایشی (نەمنی)دا appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە لەسەری شیعری “یوونس ڕەزای’یە. لەم وتارەدا باسی کتێبی “منم شاعیری ژنانی چاوەڕوان” دەکەین و شیعری یەکەمی دەخوێنینەوە.

شیعری یەکەمی ئەو کتێبە ناوی “سەردێڕی یەکەمی شیعرێکی خوێناوی بە پەیڤی دارەبەن”ە. ئەو شیعرە شیعرێکی درێژە و شەش لاپەڕەی داگرتووە. سەد و سی و سێ خشتەیە. دەبێت شیعرەکە بەسەر چەند یەکەی بچووکتردا دابەش بکەین تا بکرێت تاوتوێی بکەین.  

ئەمە سێ خشتەی سەرەتای شیعرەکەیە:

ئەگەر پێکەنین یانی ئەو شیعرە سڵاو بە تۆدا دەچێنێ

من شان بە شانی کازیوە ئاسۆم

پێ بە پێی میوە تا گەیشتن…

با بپرسین خشتەی یەکەم لە چی دروست بووە؟ لە خشتەی یەکەمدا “ئەو شیعرە”مان هەیە کە بووە بە کەس و خەریکە کارێک دەکات. لێرەدا ئیماژێک هەیە. لە شیعردا تا خوا حەز بکات شتەکان بە کەس کراون. ئێستا بپرسین “ئەو شیعرە” کە بە کەس کراوە، چ کارێکی مرۆڤانە ئەنجام دەدات؟ وەڵامەکەی ئەوەیە؛ ئەو شیعرە خەریکە شتێک دەچێنێت. شیعرێک خەریکە شتێک دەچێنێت. تا ئێرە ئیماژێکی ئاساییمان هەیە. مەبەستم ئیماژێکە کە جوانیی نییە. قۆناغێ تر کە بچینە پێش دەپرسین: ئەو شیعرە چی دەچێنێت؟ وەڵامەکەی دەبێت بە “سڵاو”. لێرەدا ئیماژەکە ئاڵۆز دەبێت. ئیماژەکە لە ئیماژێکی سادەی یەکڕەهەندەوە، دەگۆڕدرێت بۆ ئیماژێکی ئاڵۆز. ئەگەر شاعیر بیگوتایە: ئەو شیعرە گەنم دەچێنێت، فەرقی هەبوو لەگەڵ ئەوەی بڵێت ئەو شیعرە سڵاو دەچێنێت. لێرەدا لادان و ئیماژ دروستکردنەکە دووقات بووەتەوە. هەم شیعر بووە بە جووتیار، هەمیش “سڵاو” بووە بە دەغڵودان.

دروستکردنی ئیماژی لەو جۆرەی سەرەوە دەتوانێت فەرقێکی شیعری یوونسی ڕەزایی بێت لەگەڵ شیعری زۆربەی شاعیرانی تر. ناڵێم هەموو، دەڵێم “زۆربە”. ئەگەری زۆرە خوێنەر هێندە ئەم جۆرە ئیماژەی نەبینیبێت نامۆ بێت بۆی.

بێینەوە سەر خشتەکە: لادان هەر بەو دوو شتەی ئاماژەم پێدا، تەواو نابێت. بپرسین: شیعر خەریکە سڵاو لە کوێدا بچێنێت؟ وەڵامەکەی دەبێت بە لە “بە تۆدا”دا. لێرەشدا هەمتر ئاڵۆزکردنی ئیماژەکە دەبینین. یانی بە جێی ئەوەی لە شوێنێکی ئاساییدا بچێنرێت، بۆ نموونە لە کێڵگەدا یان لە “تۆدا” لە “بە تۆدا” دەچێنرێت. ئاڵۆزیی ئیماژەکە بەوە تەواو نابێت و لایەنێکی تری هەیە؛ ئەویش ئەوەیە کۆی ئەو شتەی باسم کرد یانی پێکەنین. “ئەو شیعرەی سڵاو بە تۆدا دەچێنێت”، “یانی پێکەنین”. هەمتر ئیماژەکە ئاڵۆز دەکرێت. ئیماژێک دروست دەبێت کە خۆی چەندین ئیماژی تێدایە.

شرۆڤەی ئەو خشتەیە زۆر بە کاری وتارەکەمان دێت؛ چوون شیعرەکە پڕە لە ئیماژی لەو جۆرە. ئێستا کاتی ئەوەیە بپرسین ئەم ئاڵۆزکردنی ئیماژە کارێکی هونەرمەندانە و جوانە؟ گەلۆ چێژ دروست دەکات؟ گەلۆ کارێکە وردەکاری و لێزانینی گەرەک؟ وەڵامەکەی نەخێرە.

ئەنجامدانی ئەو کارە لە سادەترین و سووکترین کارەکانە. بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە تەنیا پێویستە وشەی زیاتر لەیەک بدەیت.

کاتێک شیعرەکە تەواو بخوێنێتەوە خوێنەر تێ دەگات، ئەو شیعرە خاوەنی یەکێتی نییە. ئەگەر چێژێک هەبێت، خوێنەر دەبێت ئەو چێژە لە دانە بە دانەی خشتەکاندا ببینێت، نەک لە کۆکردنەوەی تەواوی خشتەکاندا. کۆکردنەوەی تەواوی خشتەکان خوێنەر بە هیچ مانایەک ناگەیەنێت.

شتێک کە گرنگە خوێنەر بیزانێت ئەمەیە؛ ئیماژ تەنیا لە حاڵەتی سادەبووندا دەتوانێت ڕوونکەرەوە بێت و شتێک بڵێت. کە ئیماژ بوو بە وشەلەوشەدان و پێوەلکاندن، پێی ناکرێت مانا بگوێزێتەوە.

با بە نموونەیەک ڕوونتری بکەمەوە. شاملوو دەڵێت:

نازلی مرغ سکوت 

جوجە مرگی فجیع را در آشیان بە بیضە نشستە است.

لەم ئیماژەدا دەنگ نەکردن و نەدرکاندنی نهێنیی حیزبی لە ژێر ئەشکەنجەدا، چوێندراوە بە کڕکەوتنی مریشکێک لەسەر هێلکە. ئیماژەکە بێجگە جوانی، بەشێکە لە گشتێتییەک و مانایەک دەگەیەنێت. بابەتێک ڕوون دەکاتەوە. ئەم ئیماژە ئەگەر لە سادەیی بیخەیت و بەردەوام شتی پێوە بلکێنیت؛ ناتوانێت مانایەک بگوێزێتەوە. ناتوانێت، بابەتێک بە شێوەی هونەری بخاتە ڕوو.

بۆ نموونە ئەگەر بڵێین “نازلی مرغ سکوت خندە کنان در چمنزار آفتاب، شکنجە چینە می‌کند”؛ ئەو کاتە هیچ مانایەکی پێ ناگوێزرێتەوە.

جارێکی تر حوکمەکەی سەرەوە دەهێنمەوە: ئیماژ کە ئاڵۆز بوو، ناتوانێت مانایەک بگوێزێتەوە.

کاتێک شیعرەکەی یوونس ڕەزایی دەخوێنیتەوە؛ دەبینی پڕە لەو ئیماژانەی کە گوتم پێیان ناکرێت مانایەک و پەیامێک بگوێزنەوە. ئەمە واتا شیعرەکەی “ی.ڕ” خاوەنی گشتێتی و یەکێتی و مانا و پەیام نییە.

نەبوونی گشتێتی و مانا و پەیام لە شیعرێکدا بە مانای خوێندنی فاتیحای ئەو شیعرە نییە. نەبوونی یەکێتی و مانا بە مانای شیعرنەبوون نییە. تەنیا مانای ئەوە دەدات کە ئەگەر شیعرایەتییەک هەبێت؛ دەبێت خوێنەر ئەو شیعرایەتییە لە دانە بە دانەی خشتە و دێڕەکاندا ببینێت نەک لە خستنەپاڵی ئەو خشتە و دێڕانەدا.

تا ئێرە کێشەیەکمان لە مل بووەتەوە. ئەویش ئەوەیه بە شوێن مانا و یەکێتی ئەو شیعرەدا ناچین. تەنیا باسی جوانبوون یان نەبوونی ئیماژی ناو پاژەکان دەکەین. لێرەدا کەوانێک بکەینەوە و دوو شت ڕوون بکەینەوە. دوای کەوانەکە دێنەوە سەر درێژەی قسەکانمان. یەکەم، لێکدراوگەلی “ئیماژی سادە” و “ئیماژی ئاڵۆز” دروستکراوی خۆمە بۆ تێگەیاندنی خوێنەر. مەبەستم لە ئیماژی ئاڵۆز، ئیماژێکە کە چەندین ئیماژی پێکەوەلکاوی تێدایە. وەک “ئەو شیعرەی سڵاو بە تۆدا دەچێنێ” کە بوون بە جووتیاری شیعر و بوون بە دەغڵی سڵاو و بوون بە کێڵگەی “بە تۆدا”ی تێدابوو. دەبێت ئەم ئیماژە ئاڵۆزە؛ لەگەڵ جۆرێک ئیماژی تر کە ڕەنگە ئەویش بە ئاڵۆز ناو ببرێت، تێکەڵ نەکرێت. سەیری ئەم دێڕەی نالی بکەن:

هەناسەم زوڵفەکەی لادا و نیگایەکی نەکرد چاوی 

نەسیم ئەنگووت و شەو ڕابرد و نەرگس هەر لە خەودایە

لەو دێڕەشدا ئیماژێکی ئاڵۆز هەیە. بەڵام لەگەڵ ئەوەی “ی.ڕ”دا فەرقی هەیە. لێرەدا ئیماژێک هەیە کە هەناسە لە بەرانبەر نەسیم، زوڵف لە بەرانبەر شەو و نێرگس لە بەرانبەر چاودا دەوەستێت. ئەمیش چەندین پاژی هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوی تر ئەم جیاوازییانەی هەیە:

 یەکەکانی پەیوەندیی چڕوپڕیان پێکەوە هەیە و پاژەکانی بە زۆر بە یەکەوە نەلکێنراون. پاژەکانی دەتوانن کۆیەکی یەکگرتوو دروست بکەن و مانا بگوێزنەوە.

خاڵی دووهەم کە گەرەکم بوو لەم کەوانەدا بۆ خوێنەری ڕوون بکەمەوە؛ نیشاندانی جیاوازیی دوو جۆرە شیعرە کە یەکێکیان شیعرایەتییەکەی لەسەر یەکێتی و گشتایەتیی شیعرەکە دامەزراوە و یەکێکیان شیعرایەتییەکەی لەسەر جوانیی پاژەکانی وەستاوە، نەک پەیوەندیی نێوان پاژەکانی.  بۆ هەر یەکێکیان نموونەیەک دەهێنمەوە تا خوێنەر تێ بگات. نموونەیەک بۆ شیعرێک کە جوانییەکەی لەسەر کۆی شیعرەکە و یەکێتییەکەی دامەزراوە ئەم شیعرەی شێخ ڕەزایە:

شێخ کە هام‌سوحبەتی شامار و نەدیمی حەمە بێ

شێخ کە دۆستی مچە ڕێژاوی و ئەحمەد جەمە بێ

شێخ کە لەبەر جەلبی دڵی ئایشە کوڕانی ژنەکەی

شیر بکێشێت و لە ڕووی والیدە دەستەوقەمە بێ

شێخ کە قودسییەتی پیرانی تەریقەت لە کنی

هەموو ئەفسانە و ئەفسوون، هەموو گاڵتە و گەمە بێ

شێخ کە گەوادی وەکوو خادیمی سوججادە لە لای

سەییدی حوڕ لە سولالەی عەلی و فاتمە بێ

شێخ کە قەسری حەرەمی گەییە مەقاماتی ئەعللا

سەر بڵند کات و بڵێ، شێخ ئەمە و قەسر ئەمە بێ

شێخ ئەوا گۆی هونەری بردەوە، کەشکەک سەڵاوات

شێخ ئەوا جێی پدەری گرتەوە، دەستی بەمە بێ

لە خوێندنەوەی ئەو شیعرەدا تا دێڕی کۆتایی نەخوێنیتەوە ناگەیت بە جوانی و چێژی شیعرەکە. کە دێڕی کۆتاییشت خوێندەوە ناتوانی بڵێی جوانیی شیعرەکە تەنیا پەیوەندی بە یەک دێڕەوە هەبوو و دێڕەکانی تر بێبایەخ بوون.

نموونە بۆ شیعرێک کە شیعرایەتییەکەی ــ زۆرتر ــ لەسەر دێڕ و پاژەکانی وەستاوە، نەک کۆی شیعرەکە:

گوڵبنی قەددت له قوببەی سينه غونچەی كردووه

غونچه بەم شيرينييه قەت نەی شەكەر نەيكردووه

نەخلی باڵات نەوبەره، تازه شكۆفەی كردووه

تۆ كه بۆی شيرت له دەم دێ، ئەم مەمەت كەی كردووه!

قامەتت نەخله، به شيری، فائيقەی پەی كردووه

نەحلی بێ نێشی مەمەت شەهدی سپی قەی كردووه

نەخل و روممان پێكەوەن، يا باغەبان وەی كردووه

سەروی هێناوه له سێب و بەی موتور بەی كردووه!

بۆ مەمك نالی چ منداڵه وەی وەی كردووه 

گەرچی مووی وەك شیره، بەو شيره شكۆفەی كردووه

خۆش به هەردوو دەست و دەم گرتوويه ئۆخەی كردووه

كيزب و توهمەت، ئيفتيرا و بوهتان كه تۆبەی كردووه.

لە خوێندنەوەی ئەم شیعرەدا جوانی و چێژ و شیعرایەتی؛ لە دانە بە دانەی دێڕەکاندایە نەک لە کۆی شیعرەکەدا. هەرچەند شیعرەکە یەکێتییەکی تەنکیشی هەیە. یەکێتییەک کە خۆی لەوەدا دەبینێتەوە هەموو دێڕەکان یەک کێش و سەروایان هەیە و هەموویان باسی مەمک دەکەن.

دێینەوە سەر شیعرەکەی “ی.ڕ”. تا ئێرە خوێنەر دەزانێت ئیماژیی ئاڵۆز لە جۆری یوونسی چییە. با خوێنەر لەگەڵ پێوەلکاندنیش ئاشنا ببێت. سەیری خشتەی دووهەم بکەنەوە:

شان بە شانی کازیوە

ئیماژێکی سادەیە. بە زیادکردنی “ئاسۆم” دەبێت بە ئیماژێکی ئاڵۆزی یوونسی.

پێوەلکاندن بەو جۆرەی ئێمە لێرەدا مەبەستمانە؛ خستنی پاژێکە لەسەر ئیماژێک کە وای لێ بکات نەتوانێت مانایەک بگوێزێتەوە. ئەمە بەوە دەبێت کە ئەو دوو ئیماژەی لێک دەدرێن، نەتوانن ببن بە کۆیەکی یەکگرتوو. لە دێڕی “من شان بە شانی کازیوە ئاسۆم”دا؛ “شان بە شانی کازیوە” و “ئاسۆبوون”ی کەسێک ناتوانن کۆیەک دروست بکەن.

با نموونەیەک بهێنمەوە تا تێ بگەن. ماردین ئیبراهیم دەڵێت:

عاسیبوونی کلیلەکانی ئەشق من لە کیلۆنەکانی دوودڵی تۆدا

وەک دەبینن ئیماژی کلیلی ئەشق هەیە و ئیماژی کیلۆنی دوودڵی. ئەمانە کە لێک دەدرێن تێکەڵ دەبن و دەبن بە ئیماژێکی گەورەتر. بەڵام لە “شان بە شانی کازیوە ئاسۆم”دا دوو لایەنەکە تێکەڵ نابن.

لە سەرەوەدا لێکدراوی “ئیماژیی گەورە”م بەکار هێنا، باشترە بە ئیماژی نالیایی بڵێین: “ئیماژی گەورە” یان “بڵاو”.

دێڕی سێهەمی شیعرەکەی “ی.ڕ” ئەمەیە:

پێ بە پێی میوە تا گەیشتن.

دەکرێت لە خشتەبەندیی شیعرەکە بگەین بە “من پێ بە پێی میوە تا گەیشتن ئاسۆم”. ئەم دێڕیشە نموونەی ئیماژی ئاڵۆزی نائەدەبی و ناهونەرییە. ئەو دێڕە شیعرایەتییەکی بچووکی تێدایە شیعرایەتی کە دۆزینەوەی لە شیعری “ی‌ڕ”دا شتێکی سەیرە! لەو دێڕەدا جوانییەک بە وشەی “گەیشتن” داهێنراوە. “گەیشتن” بە جۆرێک دانراوە کە هاوکات “گەیشتنە جێ” و “پێ گەیشتن” بە زەیندا دەهێنێت. ئەو جۆرە یارییە ئەدەبییە لە شیعری “ی.ڕ”دا کەم دەست دەکەوێت.

چوار دێڕی دوای ئەو بڕگەیەی تاوتوێمان کرد، ئەمەیە:

من پێ بە پێی میوە دارێکی ڕاوەستاو

کە دڵۆپێک عیشقی ئاورین و 

قامووسێک پیت بە پیت 

ماچێک نەبێ مەگەر

دێڕی چوارەم لە جۆری خشتی دووهەمە. ئەو دێڕیشە شیعرایەتییەکی لە دەرەوەی ئیماژ، تێدایە کە زۆر تەنکە و ناگات بە “پێ بەپێی  میوە تا گەیشتن”. ئەو شیعرایەتییەش لە “پێ بە پێی ڕاوەستان”دایە.

“پێ بە پێ” بۆ ڕۆیشتن بەکار دەچێت؛ “ی.ڕ” داویەتییە پاڵی “دارێکی ڕاوەستاو”، ئەمە پارادۆکسێکی بێبایەخی تێدایە. ئەم پارادۆکسەیش لە دەرەوەی ئەو چاوەڕوانییەیە لە شیعری “ی.ڕ” هەیە.

دێڕی پێنجەم “کە دڵۆپێک عیشقی ئاورین و” بۆ خۆی بە تەنیا ئیماژێکی ئاڵۆز و بێمانا. “دڵۆپێک عیشق” لە خۆتەن ئیماژێکی سادەیە، کاتێک دەدرێت لە “دڵۆپی ئاورین” یان “عیشقی ئاورین” کە ئەویش ئیماژێکی سادەیە. دەرئەنجامەکەی دەبێت بە ئیماژێکی ئاڵۆز و بێمانا. خۆ ئەگەر لە کۆی بەندەکەدا سەیری بکەین، ئاڵۆزتر دەبێت. ئەگەر بیکەین بە “من پێ بە پێی دارێکی ڕاوەستاو، دڵۆپێک عیشقی ئاورینم”. بێماناتر و ئاڵۆزتر دەبێت.

هەڵەی بنەڕەتیی یوونس ئەوەیە وادەزانێت ئاڵۆزکردنی ئیماژ بەو شێوەیەی ئەو کردوویەتی، دەرەنجامی هەبوونی زەینێکی فراوانە. لە ڕاستیدا وا نییە. ئەو کارە وشەلەوشەدانێکی نائەدەبییە کە مناڵێکیش دەتوانێت بیکات.

ئەگەر بمانەوێت ئیماژ دروست بکەین و لە هیچ شتی پێوە بلکێنین، کارێکی دژوارمان بۆ کردن نییە. کارێکی سادەیە. قامووسێک وشە هەیە؛ لێکیان دەدەیت و پێکیانەوە دەلکێنیت. دێڕی شەشەم و حەفتەمیش هەر درێژەی ئیماژە ئاڵۆزەکانن و هیچ شتێکیان تێدا نییە باسی بکەین.

لە کۆی حەوت خشتەی یەکەم، شتێکی تر هەیە پێویست بکات ئاماژەی پێ بدەم؛  بڕێکجار شاعیر بەپێی هاووێنە(قرینە)یەک کە هەیە بڕێک پاژ دووبارە ناکاتەوە و دەیان‌ قرتێنێت. بۆ نموونه کە دەڵێت:

من شان بە شانی کازیوە ئاسۆم

لە دواییدا “من” ناهێنێت و دەڵێت:

 پێ بە پێی میوە تا گەیشتن.

 یان هەر لەوێدا “ئاسۆم” دووبارە ناکاتەوە. ئەم کارە هێندەی تر ئیماژەکان بێمانا دەکات.

لە سەرەوەدا ئەگەر شاعیر دەقەکەی دەخستە بەر دەستی خوێنەر و داوای دەکرد وێنای بکات، لێرەدا خوێنەر تەنانەت دەبێت دەقەکەش بنووسێتەوە. دواتر وێنای بکات. بۆ نموونە خشتەی یەکەم پێویستی بە زیادکردن نییە هەر ئەمەیە “ئەگەر پێکەنین یانی ئەو شیعرەی سڵاو بە تۆدا دەچێنێ”؛ خوێنەر خۆی زەحمەت دەدات وێنای بکات. بەڵام کە دەڵێت “پێ بە پێی میوە تا گەیشتن”. خوێنەر دەبێت سەرەتا بە زەحمەت بیکات بە “من پێ بە پێی میوە تا گەیشتن ئاسۆم”. ئەوجا وێنای بکات.

ڕەنگە یەکێک بڵێت ئەوە هونەری شاعیرە دەقەکەی بە جۆرێک نووسیوە خوێنەر تێیدا چالاکتر بێت. دەبێت بڵێم لە ڕاستیدا ئەوە هێندەی تر خوێنەر وەڕەز دەکات، چون خوێنەر دوای نووسینەوە، بڕیار نییە بڕگەیەکی چێژبەخشی دەست بکەوێت. بڕیارە شتێکی ئاسایی وێنا بکات. تەماشای ئەم دێڕە بکەن:

لە پاش تەمەنێ تێکۆشان

 کەم کەم بۆت مەعلووم دەبێ

ئێمەمانان ئازادیمان

نە دەست دەکەوێت، نە پێ

لەم دێڕەشدا قرتاندن بە یارمەتی هاووێنە بوونی هەیە. شاعیر “نە ئازادیمان دەست دەکەوێت” و “نە ئازادیمان پێ دەکەوێت”ی تێکەڵ کردووە و لەم ڕێگەوە بە کورتبڕی شیعرەکەی نووسیوە. خوێنەر دوای خوێندنەوە گتێک دەکات تا بڕگەی “نە پێ” لە زەینیدا لەود دەبێت، کە لەود بوو یەکسەر جوانی و چێژی شیعرەکەی پێ دەگات. بەڵام لەوەی “ی.ڕ”دا کە قرتاوەکان بخەیتەوە جێی خۆیان، تازە دەبێت ئیماژێکی ئاڵۆزتری یوونسی وێنا بکەیت کە بێجگە بێزاری هیچت تێدا دروست ناکات.

لە خوارەوەدا خشتەی هەشتەم تا یازدەهەم دەبینن:

ئەگینا

ئەم هەموو ئاسۆیە کوا هێندەی میوەیەک ڕوون

ئەم گشتە میوەیە کوا چەشنی درەختێکی کاڵ

ئەم تێکڕای مەمکانە و

ئیماژەکانی ئەم بڕگەیە هێندەی ئەوانەی سەرەوە ئاڵۆز نین و لە چاو ئەواندا پاژیان کەمترە، بەڵام وەک ئەوانی تر جوانییەکی ئەوتۆیان نییە و لە مێشکی خوێنەردا نامێننەوە. دەتوانن ئەو دوو بەندەی سەرەتا واتە لە خشتەی یەکەم تا یازدەهەم بەسەریەکەوە بخوێننەوە و بزانن مانایەکتان دەست دەکەوێت؟ بزانن؛ کاتێک شاعیر لە سەرەتای بەندی دووهەمدا دەڵێت “ئەگینا” ئێوە تێ دەگەن و دەزانن بۆچی دەڵێت ئەگینا؟ کە وەڵامەکەتان نەخێر بوو، بزانن بڕیار نییە ئەو شیعرە وەک کۆیەک مانایەک بە دەستەوە بدات. جوانی ئەگەر هەبێت، دەبێت لە خشتە و دێڕ و بەندەکانیدا بێت؛ واتە ئەو چوار دێڕەی بەندی دووهەم دەبێت بۆ خۆیان جوان و شیعر بن؛ تەنانەت ئەگەر وەک پاژێک دەرمانهێنا دەبێت چێژ ببەخشن. هەرچۆن شیعرێکی کورتی چوار خشتەیی چێژ دەبەخشێت.

دەگەین بە خشتەی دوانزدەهەم تا حەڤدەهەم:

کوا من 

من(کاڵترین ئاسۆی ماچێک دەچێژم)

سڵاو … کە ئەوەی پێکەنینی ئاسۆیە

شان بە شانی میوە لە گەیشتنا… کاڵ

… کە ئەوەی ماچێکە بە پێی گریان

پێ بە پێی دار لە بەهارا گەیشتوو

لە خشتەی سیازدەهەمدا “کاڵترین ئاسۆی ماچێک دەچێژم” خراوەتە ناو کەوان. ئەو لەناو کەوان خراوە، نموونەی ئیماژی ئاڵۆز و بێخاسییەتە کە زۆربەی شیعری یوونس لەو بابەتە پێک هاتووە. ئەو کارە شاعیر کردوویە “وشەلەوشەدان”ە. خوێنەریش دەتوانێت ئەو کارە بکات. پێویست بەوە ناکات کاک یوونس ئەو کارەی بۆ بکات.

سەرنج بدەن ئەگەر بیشی گوتبا “مزرترین ئاسۆی چرپەیەک بۆن دەکەم” هیچ فەرقی نەدەکرد. من وشەی “ئاسۆ”م دووبارە کردەوە کە بڵێم ڕەهبەری مەحموودزادە و ئەوانی تر کە خوێندنەوەیان بۆ شیعری “ی.ڕ”یان کردووە، دڵیان بەوە خۆشە وشەکان لە شیعری “ی.ڕ”دا دووبارە و دەبارە و هەزاربارە دەبنەوە. بۆ نموونە هەر لەو خشتانەی شیعرەکەدا کە تا ئێستا بینیمان، وشەی “میوە” و “ئاسۆ” و “شان بە شان” و “پێ بە پێ” چەندین بار دووبارە بوونەتەوە.

 وەک وتمان شیعرەکە پێی ناکرێت مانایەک بگوێزێتەوە. دەبێت دڵی بە ئیماژەکانی خۆش بێت. دەپرسم بۆ شیعرێکی وا باشتر نییە وشەکان دووبارە نەبنەوە؟ ئەگەر وشەکان نوێ بن، خوێنەر کەمتر دڵی نایەتەوە؟ گەلۆ ئەگەر وشەکان دووبارەکراو نەبن، شاعیر پێی ناکرێت ئیماژی جوانتر و جیاوازتر دروست بکات؟

من ناچمە دونیای قسەکانی ڕەهبەری مەحموودزادە کە ئەمە وێنەی قەبارەدار و جووڵەدارە و لەو شتانە. ناچمە ئەو دنیایەوە چوون لە بنەڕەتدا ئەو قسانە بێبنەمان. ڕەنگە خوێنەر قسەکانی کاک ڕەهبەری نەخوێندبێتەوە. با کەمێک باسی بکەم.

تەماشای ئەم خشتانە بکەن:

من شان بە شانی کازیوە ئاسۆم – ٢

ئەم هەموو ئاسۆیە کوا هێندەی میوەیەک ڕوون – ٩

من(من کاڵترین ئاسۆی ماچێک دەچێژم) – ١٣

سڵاو… کە ئەوەی پێکەنینی ئاسۆیە – ١٤

میوەیەک ئاسۆی ماچی ئاورین و – ١٨

تۆ باخی کام ئاسۆ بەر دەگری لە گلێنەی سەوزدا – شین – ٢١

لە هەر شەشیاندا وشەی “ئاسۆ” هاتووە. کاک ڕەهبەر وای دادەنێت ئەمانە لە بنەڕەتدا یەک وێنەن و هەر کام لەو دێڕانە ڕەهەندێکی ئەو ئیماژەن. دیارە ئەم قسەیە هەڵەیە. وشەی ئاسۆ لە هەر کام لەو خشتانەدا بەشداریی کردووە و ئیماژێکی جیاوازی دروست کردووە. ناکرێت ئەو خشتانە بە یەک وێنە بزانرێن. ئەگەر ویستتان سەبارەت بە بۆچوونەکانی ڕەهبەری مەحموودزادە وردتر بزانن، سەیری وتاری “وشە هەڵگری ڕەساڵەتی تریفە”، بکەن. بزانن لەو قسانەی کاک ڕەهبەر دەیانکات، هیچتان دەست دەکەوێت؟

بەشێکی تر لە شیعرەکەی “ی.ڕ” دەهێنین:

میوەیەک ئاسۆی ماچی ئاورین و 

تۆ گەیشتن دەپەیڤی

میوەیەک درەختی ڕوونی ئەگینا سبەینێ و

تۆ باخی کام ئاسۆ بەر دەگری لە گلێنەی سەوزدا – شین –

تۆ مۆسیقای کام با حینجە دەکەی 

لە لەپی خوێناوی بەفردا – گەرم – 

تۆ

کەی بەم وڵاتەدا کاڵ دەبێ

کە من درەخت

کە من پیرتر.

تا بۆتان دەکرێت بە زۆر و سەختی ئەو ئیماژە ئاڵۆزانە وێنا بکەن. ئیماژەکان هێندەیان پێوە لکێندراوە؛ هیچ زەینێک تواناییی وێناکردنیانی نییە. سەرنجی “تۆ مۆسیقای کام با حینجە دەکەی” یان ” لە لەپی خوێناوی بەفردا –گەرم- ” بدەن؛ چۆن وێنا دەکرێن؟ ئەو بڕگانە بۆ وێناکردن دەست دەدن؟ ئەوە خۆ بیرفراوان نیشاندانێکی خەشیمانەیە.

ئەگەر شاعیر وادەزانێت تەنیا ئەو پێی دەکرێت لەو ئیماژانە دروست بکات، با بێت تا فەردەیەک ئیماژی وای بۆ دروست بکەم. سەیر بکەن:

ئێوارەی سێوێک چێشتەنگاوی چوارشەمان بوو

کە هەڵمێک هەڵئەنووت لە تەنانەت 

کە زەڵمێک هەڵئەنووست بە سپێدەدا 

لنگەفرتەی لالەنگییەک مزر بوو

لە باخەڵی شەودا 

لە سەرەوژووری ئێوارەدا 

دەمەڕوو کەوتبوو ئاسمانێک 

لە داخی تفی تریفەیەکی تەڕ

ئەو چەند دانەیەم لێرە هێنا. لە کۆتاییی وتارەکەشدا بڕێک لەو ئیماژانە دەهێنم. سەرنج بدەن ئەو ئیماژانەی کە کاریان تێدایە وێناکردنیان و بەشوێنداچوونیان ئاسانتر و سوودگەیەنترە. بۆ نموونە وێناکردنی “میوەیەک ئاسۆی ماچی ئاورین” کە لێکدانی ڕووت و بێ ئامانجی چوار وشەیە سەخترە لە “تۆ باخی کام ئاسۆ بەر دەگری لە گلێنەی سەوزدا –شین-“. لەمەوە دەمەوێت بڵێم، ئەو بەشە لە شیعرەکان کە لەو ئیماژانەی تێدایە، لەبەر ئەوەی بۆ خوێنەر وێنا ناکرێت، چاوەڕوانیی هیچ چێژ و جوانییەکی لێ ناکرێت. باشتر وایە ئەوانە وەک بار بەسەر شیعرەکەوە سەیر بکرێن. من پێم وایە وێنا ناکرێن بۆ ئەوانە کەمە؛ دەبێت بڵێم خوێنەر تەنانەت ناتوانێت بە دوای ئەو ئیماژانەدا بچێت.

سەبارەت بە جۆرێکی تریان؛ ئەوانەی کاریان تێدایە وەک “تۆ مۆسیقای کام با حینجە دەکەی”، لەگەڵ ئەوەی ئەمانەش هەر دەرەنجامی وشەلەوشەدانن، بەڵام دەکرێت وێنا بکرێن. بۆیە خوێنەر ئەگەر چێژیش نەبینێت، لانیکەم زەجر ناکێشێت.

ئەو ئیماژانه من دەخەنەوە بیری ئیماژەکانی خەشخاشیی کاشانی (سوهراب سپێهری). هەڵبەت هێشتا ماویانە بگەنە ئاستی ئەو ئیماژانە. هێشتا لە چاو ئەو ئیماژانەدا وێناکردنیان دژوارە. لە خوارەوەدا نموونەگەلێک لەو ئیماژانە لە شیعری “مسافر”ی سوهراب سپێهری دەهێنم:

و امتداد مرا تا مساحت تر لیوان 

پر از سطوح عطش کن.

کجا حیاط بە اندازەی شکستن یک ظرف

 دقیق خواهد شد.

و راز رشد پنیرک را 

حرارت دهن اسب ذوب خواهد کرد.

و در تراکم زیبای دستها، یک روز

صدای چیدن یک خوشە را بە گوش شنیدیم.

کجا هراس تماشا لطیف خواهد شد 

ناپدید تر از راه یک پرندە بە مرگ.

و در مکالمەی جسم ها مسیر سپیدار 

چقدر روشن بود!

مرا بە وسعت تشکیل برگ ها ببرید.

مرا بە کودکی شور آبها برسانید.

و کفش های مرا تا تکامل انگور 

پر از تحرک زیبایی خضوع کنید.

دقیقە های مرا تا کبوتر های مکرر

در آسمان سپید غریزە اوج دهید.

و اتفاق وجود مرا کنار درخت بدل کنید 

بە یک ارتباط گم شدەی پاک.

و در تنفس تنهایی 

دریچە های شعور مرا بە هم بزنید.

مرا بە خلوت ابعاد زندگی ببرید.

حضور هیچ ملایم را بە من نشان بدهید.

لە بڕێک لەو ئیماژانەی سوهراب سپێهریدا گونجانێک لە نێوان دوو وشەدا هەیە کە وێناکردنی بۆ خوێنەر ئاسانتر دەکات. بۆ نموونە لە ئیماژی “در تنفس تنهایی دریچەهای شعور مرا بهم بزنید”دا، ئەو پەیوەندییەی لە نێوان “تنفس” و “دریچە”دا هەیە تا ڕادەیەک وێناکردن یان باشترە بڵێم شوێنکەوتنی ئاسانتر دەکات.

هەروەها ئەو پەیوەندییە لە نێوان “کبوتران” و “آسمان” و “اوج دهید”دا لە ئیماژی “دەقیقە های مرا تا کبوتران مکرر در آسمان سپید غریزە اوج دهید”، دەبینن. ئەو نموونانەی لە سوهراب سپێهری هێنامەوە؛ ئەو دەرفەتە بە خوێنەر دەدەن، بڕێک ئیماژی تر ببینێت و لەگەڵ ئیماژەکانی “ی.ڕ”دا بەراوردیان بکات. هەروەها خوێنەر دەتوانێت لەگەڵ ئیماژەکانی شاملوو کە دواتر دەیان‌هێنم و لەگەڵ ئەو ئیماژانەی کە لە فایلی تایبەت بە ئیماژدا دێن بەراوردیان بکات.

لێرەدا ڕەنگە لە ڕووی لێنەزانینەوە بڕێک ئاڵۆزی ئیماژێک ببەستنەوە بە هونەرمەندی و شاعیری بنووسەکەیەوە. ئەمە دروست نییە. وەک وتم ئەم ئیماژانە تەنیا وشەلەوشدانن. دەرەنجامی هیچ وردبینی و وردبوونەوەیەک نین. هەرکەسێک ئەو کارەی پێ دەکرێت.

لە درێژەدا بڕێک ئیماژی بە زۆر ئاڵۆزکراوی “ی.ڕ” لەو شیعرەی بەردەستمان هەڵدەبژێرم و لەگەڵ بڕێک ئیماژی ئاکام کەوسەری لە کتێبی “هەینییەکانم لە چاوی قاڵاوێکدا قاویا” بەراوردیان دەکەم. بۆ ئەوەی خوێنەر بزانێت وشەلەوشەدان هیچ هونەرێکی تێدا نییە. هێندە کە یوونس دەتوانێت وشەلەوشە بدات، ئاکامی کەوسەریش دەتوانێت.

ئاکام کەوسەری دەڵێت:

بژەنە بە دەمارەکانما شیوەنێ

کە ئاڵۆزترم لە ئاوازی فەرامۆشی و 

سێ هێندەی نۆتەکانت خێراتر 

مردن ئەژیم.

یوونس ڕەزایی دەڵێت:

ئەگەر کازێوە عەشقی ئاسۆیەک لە چاوە کاڵەکانت ببارێ 

کوا من تا سەروەری میوەیەک لە باڵاتا ماندووم.

دەپرسم؛ ئەگەر ناوەکان بگۆڕین ئێوەی خوێنەر هەست بە گۆڕان دەکەن؟ ئێوەی خوێنەر هەرگیز ناتوانن شیعری یوونس و ئاکام لێک بکەنەوە. چون هەرتکیان دەرەنجامی وشەلەوشەدانن. وشەلەوشەدان‌یش بەنزیکەیی یەک دەرەنجامی لێ دەکەوێتەوە.

لە درێژەدا ناوی شاعیرەکە نانووسم با خۆتان بیر بکەنەوە کە ئەمە ئیماژی دروستکراوی کامیانە(ئاکام یان یوونس).

* تۆ میوەی درەختی قەراغی باران و شەو دەژی.

* ڕاڕەوەکانی دڵتەنگی 

شیمانەی ئەگەرێکی نەزۆک بن.

 کە دوور دوور غوربەتیان لێ دەبارێ.

*چامەیەک لە منەوە عەوداڵتر لە پیتەکانی 

تا بێدەنگیت خاڵییە لە هیچ.

*تێکڕای خاچ تاریکە دەستم 

لە تابلۆی ڕژاوی شارەکان.

*ئەی سەروەری ماندووی کازیوەم شەو بە شەو.

 کوا لەسەر ڕەوەزێک بە زمانی تینووی ئاسۆ هەتاوین.

*غەریبی شاعیریش خەنجەرە و تەنیایی لە چاوی مندا چاوی تۆ دەترەکێ.

(٢)

لە کۆتاییی وتاری “وشە هەڵگری ڕەساڵەتی تریفە”دا دکتۆر ڕەهبەری مەحموودزادە دەڵێت: “ئەگەر بمانەوێت چەن وێنە لە ناو شیعرەکانی یوونس-دا بخەینە پاڵ ئەو وێنانەی ڕوئیایی، بۆ دۆزینەوەیان تووشی زەحمەت نابین:

دڕکەزاری ئەندێشەیەک لەچاومدا 

بەخشیومە شیناوەردی شیعرێک بە وشە 

بە ڕازی دەنگتدا زمانم دەدرەوشێ 

وشە هەڵگری ڕەساڵەتی تریفە.

ئەگەر لەوە نەترساباین وتارەکەمان وەکوو لیستکردنێکی ناداهێنەرانەی نموونەی شیعرەکانی لێ بێت، بۆمان هەبوو بو چەند لاپەڕه لەم وێنە بەدیعانە بە دوای یەکدا ڕیز بکەین. وێنەی وەک:

قژت ڕەشترین بیرەوەریی پەنجەمە”.

ئەوەی خوێندتانەوە بۆچوونی ڕەهبەری مەحموودزادە بوو. بەمەوە دەست پێ دەکەم کە ئیماژی “قژت ڕەشترین بیرەوەریی پنجەمە”، ئیماژێکی جوانە. دەپرسم ئاخۆ؛ کتێبی “منم شاعیری ژنانی چاوەڕوان” بەو جۆرە ڕەهبەر دەڵێت؛ پڕە لە ئیماژی جوانی وەها؟ وەڵام نەخێرە. ئەو ئیماژە وەک نموونەیەکی بێجگە و بەدەر لە نۆرمی کتێبەکە، جوانە. بەڵام ئیماژەکانی تر زۆرینەیان وشەلەوشەدان‌ێکی سادە و بێتامن و هیچ جوانییەکیان نییە. دەبێت سەرنجی ئەوەش بدەین ئیماژگەلی “قژت ڕەشترین بیرەوەریی پەنجەمە” و “وشە هەڵگری ڕەساڵەتی تریفە” لەبەر ئەوەی بە هەمگەیەک ئیماژی قۆڕ دەور دراون، خوێنەر لە خوێندنەوەی شیعرەکەدا ئەگەری زۆرە هەر نەیخوێنێتەوە یان ئەگەر خوێندییەوە بە بێزارییەوە زوو تێی پەڕێنێت و لەسەری نەوەستێ و وێنای نەکات.

ئیماژی جوان کاتێک دەردەکەوێت و بایەخ پەیدا دەکات کە بە ئیماژی سووک و بێمانا دەوری نەگیرابێت. وەک ئیماژەکانی ئەحمەدی شاملوو کە هەر دانەیەکیان تا ماوەیەک لە بیری خوێنەردا دەمێنێتەوە. لەوە بترازێت شتێکی تر کە دەبێتە هۆی نرخ پەیداکردنی ئیماژ، ئەو هەماهەنگی و سازانەیە لەگەڵ پاژەکانی تری شیعرەکەدا هەیەتی. بۆ ئەم بابەتیشە ئیماژەکانی ئەحمەدی شاملوو نموونەگەلێکن کە دەتوانن خوێنەر قاییل بکەن.

شیعرێک کە لە کەڵەکەکردنی ئیماژگەلێک دروست بووبێت کە دروستبوونی خودی ئیماژەکان دەرەنجامی لێکدانی وشە بێت، ئەگەر ئیماژێکی جوانیشی تێ بکەوێت ــ کە ئەگەری هەیە تێی بکەوێت ــ بایەخی نابێت. تەنیا ئیماژێک کە بە بەئاگایانە و بە مەبەستی گواستنەوەی بابەتێک لە تەک پاژەکانی تری شیعردا هەماهەنگ کراوە، دەتوانێت چێژ بە خوێنەر ببەخشێت. بەدەر لەم حاڵەتە مەگەر وەک ئەو کارەی کاک ڕەهبەر بۆ ئەو دوو ئیماژەی ئاماژەم پێدا کردوویە؛ ئەو ئیماژانە لە شیعرەکە دەربهێنرێن و بە تەنیا نیشان بدرێن تا بکرێت جوانییەکەیان ببینرێت.

وتارەکەمان هەر سەلماندنی ئەو حوکمەی سەرەوەمانە. بڕگەگەلێکی تر لە شیعرەکە دەخەینە بەر دەستی خوێنەر تا خوێنەر بزانێت؛ کاتێک ڕەهبەر دەڵێت دەکرا چەند لاپەڕە ئیماژی وەک “پرچت ڕەشترین بیرەوەریی پەنجەمە” ڕیز بکەین، ڕاست دەکات یان نا.

تا خشتەی ٢٧مان تاوتوێمان کردبوو. ئەمەش خشتەی ٢٨ تا ٣٢:

ئەگەر کازیوە عەشقی ئاسۆیەک لە چاوە کاڵەکانت ببارێ

کوا من تا سەروەری میوەیەک لە باڵاتا ماندووم

تا بارانێکی ماندوو بە وڵاتی سبەینێدا

شان بە شانم ڕوون.

دەپرسم کام لەو ئیماژانە جوانن؟ بێجگە وشەلەوشەدان شتێکی ترن؟ دەبینن لە خشتەی شەشەمدا وشەی “کازیوە” و “عەشق” و “دڵ” و “چاو” و “کاڵ” و “بارین” لێکدراون. ئەو کارە حودی خوێنەریش دەتوانێت بە شەش وشەی تر بیکات. ئەگەر کاری شاعیر تەنیا وشەلەوشەدانە؛ فەرقی شاعیر و خەڵکی ئاسایی چییە؟ ڕێی ئەوەش نییە بڵێین دەی ئەو ئیماژانە پەیوەندییان پێکەوە هەیە. چون ئەگەر پەیوەندی تەنیا دووبارەکردنەوەیە خوێنەریش دەتوانێت تەنیا بە چەند وشە چەندین ئیماژی ئاڵۆزی بێ‌قافیە دروست بکات. دووهەم؛ گوتمان ئەو دەقەی کە زۆرتر لە ئیماژی ئاڵۆز پێک هاتووە، پێی ناکرێت مانایەک بگوێزێتەوە. کاتێک مانایەک نەگوێزێتەوە؛ بوونی پەیوەندیی نێوان پاژەکان هیچ سوودێکی نییە و تەنیا دووبارەکردنەوەی وشەیە.

ئەمەش بخەمەسەری؛ ئێمە چەندین وتارمان لە لایەنگرانی شیعری کاک یوونس خوێندووەتەوە. ئێستا دەزانین ئەوان پێیان نەکرا پەیوەندییەک لە نێوان پاژەکاندا بدۆزنەوە کە جوانی و چێژی هەبێت. وتارەکانی عادڵ قادری و ڕەهبەر مەحموودزادە وەبیر بهێننەوە. بێجگە لە باسی دووبارەبوونەوەی وشە شتێکان تێدا نەبوو.

لە خوارەوەدا خشتەی ٣٣ تا ٥١ی شیعرەکەی یوونس ببینن:

ئەگەر من لە تۆدا گریانی کازیوە

(شەو دەبم)

بێ ماچی ئەو شیعرەی دەمچێنێ

لە ئێستا و زەماندا 

(ڕۆژ دەبی)

بە تێکڕای ئەوینی سبەینێی گەیشتن

لە دوێنێ و بۆسۆدا. 

تۆ میوەی درەختی قەراغی باران و شەو دەژی

بۆو کەسەی حەوت برای بە جامیلکە و جامیلکەی ئاسۆوە

(دارە بەن)

بۆو عیشقەی حەوت کەڵی بە گۆمیلکە … گۆمیلکەی شەوەوە

هەڵدێراوە

ئەو دەبم…

هەتاکوو سیپانی ماندوویەک بێقەرار

دەمکێڵی بە تەنیا 

تەنیایی حەوت کەسی خوێناوی ئاسۆیەک 

بە بێ ڕووناکایی و 

بە بێ ژن 

لە من دا دەبارێ.

لەو بڕگەیەدا بێجگە کۆمەڵێک ئیماژی بێجوانی؛ من و تۆیەک هەیە و “شەو دەبم” و “ڕۆژ دەبی”یەک و چەندین دووبارەکردنەوەی “دا”، وەک لە “تۆدا”، “زماندا”، “بۆسۆدا”. هەروەها دووبارەکردنەوەی “بۆوە”یەکیش.

لەمە زیاتر پێویست ناکا نموونەی شیعری یوونس بهێنینەوە. شیعری یوونس زۆرینەی وەک ئەوەیە تاوتوێمان کرد. لێرەدا بەشێک دەکەینەوە و چەندین نموونەی جوانی ئیماژ لە ئەحمەدی شاملوو دەهێنین. خوێنەر ئەم ئیماژانە لەگەڵ ئیماژەکانی یوونس بەراورد بکات.

بالابلند!

بر جلوخانِ منظرم

چون گردشِ اطلسیِ ابر

قدم بردار.

از هجومِ پرنده‌ی بی‌پناهی

چون به خانه بازآیم

پیش از آن که در بگشایم

بر تختگاهِ ایوان

جلوه‌یی کن

با رُخساری که باران و زمزمه است.

چنان کن که مجالی اَندَکَک را درخور است،

که تبردارِ واقعه را

دیگر

دستِ خسته

به فرمان

نیست.

ئەم بڕگەیەی سەرەوە چەند ئیماژی جوانی تێدایە. ناوازەکانیان بۆ من دوو دانەیانن. یەکەمیان “هجوم پرندەی بی پناهی”یە. ئەوەی لەم ئیماژە جوانە بە زەینی من دەگات، تێکەڵبوونی دوو نیگارن کە پێکەوە ئیماژێک دروست دەکەن. یەکەمیان پۆلێک چۆلەکەن لە ناکاو بەیەکەوە دەفڕن. هەموو ئەو وێنە و نیگارەمان بینیوە. دووهەمیان پیاوێکە کە بێزارە لە خەڵک و  پەلەیەتی زوو بگاتەوە ماڵ. ئەم دوو وێنە دەنیشنە سەر یەک و ئیماژی جوانی “هجوم پرندەی بی پناهی” دروست دەکەن.

ئیماژێکی‌تر کە لەو شیعرەدا هەیە و بڕێک گووندییانەیشە ئیماژی “تبردار واقعە”یە. لێرەدا قەزا و چارەنووس بە کەسێک چوێندراوە کە تەور دەوەشێنێت. ئەگەر تەورت وەشاندبێت دەزانی؛ دوای ماوەیەک تەوروەشاندن باسک و باهۆت شەکەت دەبن. کە وات لێ هات؛ هەرچی تەور دەوەشێنی، تەورەکە دەناکاتە ئەو شوێنەی مەبەستتە. دەدەکاتە شوێنێکی بانتر یان خوارتر. یان ڕەنگە دەکاتە قوول و قاچی خودی کەسەکە. ئەمەیە شاملوو “واقعە” یان قەزا و قەدەر و مەرگ بە کەسێک دەچووێنێت تەوری وەشاندن بێت و شەکەت بێت. دەڵێت هەردەم ئەگەری ئەوە هەیە تەوری مەرگ لێمان بدات.

ئیماژێکی تر کە لەو بڕگەیەدا هەیە، بەڵام وا نییە بڵێی فرە جوانە، ئیماژی “چون گردش اطلسی ابر قدم بردار”ە. لەم ئیماژەدا لەنجە و ڕێوەڕینی کەسێک بە خولخواردنی هەور چوێندراوە.

فریاد کردم:

” ای مسافر!

با من از آن زنجیریانِ بخت که چنان سهمناک دوست می‌داشتم

این‌مایه ستیزه چرا رفت؟

با ایشان چه می‌بایدم کرد؟”

-“بر ایشان مگیر!”

چنین گفت و چنین کردم.

لایه‌ی تیره فرونشست

آبگیرِ کدر

صافی شد

و سنگریزه‌های زمزمه

در ژرفای زلال

درخشید

(شعر وصل).

لێرەدا بەشێکی درێژی ئەو شیعرەم هێنا تا ئیماژی جوانی ” لایه‌ی تیره فرونشست/ آبگیرِ کدر / صافی شد/ و سنگریزه‌های زمزمه / در ژرفای زلال / درخشید” باشتر دەر بکەوێت. لێرەدا دوو نیگار تێکەڵ دەبن و ئیماژێکی جوان دروست دەکەن؛ یەکەمیان گۆل یان هەسێرێکە کە لێڵ بووە، دواتر لێڵییەکەی دەنیشێت و لە بنی هەسێرەکەدا وردەزیخ دەبریسکێنەوە. دووهەمیان وێنەی مرۆیەکی تووڕە و زویر بووە کە وردە وردە تووڕەیی و زوویرییەکەی لا دەچێت و ئارام دەبێتەوە، ئینجا لەبەرخۆیەوە دەست دەکات بە گرنگە و نارەنار. چواندنی کەسی تووڕە یان زویر بە ئاوی لێڵ بوو، شتێکی سەیر نییە، تەنانەت لە فارسیدا دەڵێن کابرا “مکدر شد” و بۆ ناڕاحەت بوون بە کاری دەهێنن. ئەمە واتا ئەو ئیماژە تا ئەوێ خۆی خوازەیەکی مردووە. ئەوەی شاملوو ئەنجامی داوە، چواندنی “ورینگە”یە بە درەوشانەوەی وردەزیخەکان لە بنی هەسێرەکەدا.

ئەو زیادکردنەی شاملوو بەو خوازە مردووە؛ ئیماژێکی ناوازەی دروست کردووە. ئەمەش نموونەیەکی تر لە شیعری شاملوو:

مرا پرنده‌یی بدین دیار هدایت نکرده بود:

من خود از این تیره خاک

رُسته بودم

چون پونه‌ی خودرویی

که بی‌دخالتِ جالیزبان

از رطوبتِ جوباره‌یی.

لەم بڕگەیەدا من بەشێکی کەمی شیعرێکم هێناوە. شاعیر باسی پەیوەندیی خۆی و شیعر دەکات. دەڵێت من وەک ئەو پوونگەیەم لە قەراخی جۆگەلەیەکدا دەڕوێت. پوونگە کە بێستانەوان بۆ شینبوونی زەحمەتی نەکێشاوە. دەڵێت کەس یارمەتی منی نەداوە ببم بە شاعیر. ئەو چواندنە جوانە، ئیماژێکی جوانی لێ دەرچووە.

ئەمەش نموونەیەکی تر:

من ایستاده بودم

تا زمان

لنگ‌لنگان

از برابرم بگذرد،

و اکنون

در آستانه‌ی ظلمت

زمان به ریشخند ایستاده است

تا منش از برابر بگذرم

و در سیاهی فروشوم

به دریغ و حسرت چشم بر قفا دوخته

آنجا که تو ایستاده‌ای.

لەم کۆپلەیەدا تێپەڕینی خاوی کات بە ڕابردنی کەسێکی شەل چوێندراوە.

نه

تردیدی بر جای بِنمانده است

مگر قاطعیتِ وجودِ تو

کز سرانجامِ خویش

به تردیدم می‌افکند،

که تو آن جُرعه‌ی آبی

که غلامان

به کبوتران می‌نوشانند

از آن پیش‌تر

که خنجر

به گلوگاهِشان نهند.

سەرنجی ئیماژی جوانی “تو آن جرعەی آبی کە بە کبوتران می نوشانند” بدەن.

نه

این برف را

دیگر

سرِ بازایستادن نیست،

برفی که بر ابروی و به موی ما می‌نشیند

تا در آستانه‌ی آیینه چنان در خویشتن نظر کنیم

که به وحشت

از بلندِ فریادوارِ گُداری

به اعماقِ مغاک

نظر بردوزی.

ئیماژە جوانەکەی ئەوەیە دەڵێت؛ کە لە ئاوێنەدا تەماشای خۆت دەکەی و هەست بە پیربوونت دەکەیت، ترسێک داتدەگرێت کە دەڵێی لە بەرزایییەوە تەماشای ناوی نوڕێک دەکەی. تازە هەر ئەو بڕگە ئیماژێکی جوانتری تێدایە ئەویش ئەوەیە کە نوڕی بە هاوار چواندووە.

شکوهی در جانم تنوره می‌کشد

گویی از پاک‌ترین هوای کوهستانی

لبالب

قدحی درکشیده‌ام.

در فرصتِ میانِ ستاره‌ها

شلنگ‌انداز

رقصی می‌کنم –

دیوانه

به تماشای من بیا!

“شکوهی در جانم تنورە می کشد” ئیماژێکی جوانە. دەڵێت شکۆیەک لە مندا خول دەخوات. ئەم بڕگەیە دەمخاتەوە بیری ئەم دێڕەی نالی:

گاهێ دەبی بە ڕەوح و دەکەی باوەشێنی دڵ

گاهێ دەبی بە دەم و دەدەمێنی دەمی غوروور.

وەک بەڵێنم بە خوێنەران دابوو لێرەدا بڕێکی ئێجگار زۆر ئیماژ دەهێنم کە لە ئەنجامی وشەلەوشەدان‌دا دروست بوون. وشەلەوشەدانی ڕووت هێندە قۆڕ بوو بڕیارم دا زۆربەی کارەکە بە کێش و سەرواوە بنووسم. لە بڕگەیەکیشدا هەوڵم داوە بە چەند وشەی تایبەت چەند ئیماژ دروست بکەم. سەرنجی ئەو بەشە بدەن، لەبەر ئەوەی وەک لە وتارەکەدا ئاماژەم پێ داوە، بڕێک باسی دووبارەبوونەوەی وشە لە شیعری یوونسدا دەکەن و وەک خاڵی ئەرێنی تەماشای دەکەن. منیش ئەو بەشەم بە دووبارەکردنەوەی وشەگەلێکی دیاریکراو نووسی.

ئەمەش نموونەکان:

رەوە تەنیاییەکی زۆڵ لە هەتاوێکی شیندا مڕ کەوتبوو

کە شوانێک بە فیکەیەکەوە کاڵ دەبووەوە 

کە شەمامەیەک لەم بەری کازیوەوە قاچی هەڵکردبوو.

لە سێبەری هەرزەکاریما، لە توێی شیری درەختێکدا خەوتبووم

لەو لامەوە باران بە کازیوەدا چنگەکڕەی بوو.

لەو شەوەدا بێقەرایی بە گیانی گەولاوێژەوە بە خلسکێنەوە هەڵدەزنا

ئەگەر بەهار بەرەوخوار سێبەرێک سوێر 

ئەگەر هاوین بەرەوژوو دێبەرێک کوێر 

هەر هەڕۆ بارانی چەقیو ئە چەقی چوارشەمە 

هەر خەڕۆ یارانی بەزیو لە جەنگی جاڕەجۆ.

ها شاعیر بنووسە ئێوارەیەک بە تێکڕا تەنیا بوو 

تا ئەو مانگە گێلیەکانی لە پایینی پووشپەڕا مۆڵ دەدا.

دوو دز بە تاوێرێک شەویان لە ڕووناکی هەڵدەدێرا 

کە من شەتاوێک لە پێڵوی خۆرنشینەوە دەنووستم

پێڵوی شەو بە تاوێری شەتاوێکا خۆرنشین بوو 

دوو دز بە ساوێری هەتاوێکا خۆرنشین چوو.

بەیانی بە چرپەوە قیڕیاندی سپێدە کوا؟ 

کە شەوێک سەری خۆی داگرت، بۆ کوێی بوا؟ 

بنووسە 

باران هەتاوێک باشتر

جاڕەجۆ گەنمێک ئاشتر

خاوە خاو هەڵمێک هەڵدەنیشت بەرەو ئاسمان

لە ڕادیۆی خۆرا تیشک نەیکردووە باسمان.  

کوا نامۆیەک ئامۆزای ئامێزی ئاوێزان 

ڕاکشێت لە سەر کۆتایی و کەمتر 

ڕاخشێت لە سەر مارایی و سەمتر 

ماری تەنیایم پاچەقوولەی دەگرت لە خۆی

کە باوەشی با مردار سەری بڕی بوو بە چەقۆی. 

ئەو ئەوسا ئەگەرێکی لیلک و ڵێڵی ڕوون دەکردەوە

ئەم ئەمسا مەگەری شەوەیەکی شەلی دەبردەوە.

 لە پاڵی نیوەڕۆدا هەتاوێکی شەلیان بەستەوە

لە چاڵی “بەخوا”یەکدا شەراوێکی کەلیان خەستەوە.

ئەگەر هەناسەت بەرامەیەکی سستر

با بڕوا ئۆخەیەکی سوێر بە سی سێشەمەدا

چاوڕێم چن 

دێمەوە لە وردەوردەی مانگێکی بێشەمەدا.

چوارشەمەیەکی سوور سۆرەی خوشکی هەتاوە

لێواری تەنیاییم، نغرۆی هەناسەی وشکی شەتاوە.

کوا ئەو قەیسیەی خەونی بە کچی مانگەوە دیبوو؟

لە باغی ئاوا مرۆری سۆزی سوێر چنی‌بوو. 

لە نێزیکی پاییزێکا ڕووی ترش کردبوو لە هەنار

ئەو بڕوایەی هاوین هەڵدەهات لە دەستی بەهار. 

لە تورتی سۆزێکی خاوا بوەستن 

لە ڵێڵی دۆزێکی یاوا بمەستن 

کە من دەمێکە شەکەتی بۆچییەک دەژیم

کە من دەمێکە قورسی بۆشییەک دەمرم.

شیعری جەنابت

 دەستی بە گونی شەوەزەنگ دەشوات 

ڕەخنەی ڕەپی من  

لێی گەڕێیەکی باوێشکاوی دەیخوات. 

لە تەنیادا ڕووخانتری لە مانگ و جێگرەکەی

له بانگدا بەهارتری لە نوێخواز و ڕێگرەکەی.

گەر هیلاکە شەوەزەنگی شەمەیەکی شەمامە 

با بنووێت درزی دووری و تەنیایی ئەم حەمامە.

دە هەستە دوێنی دوور، بمێنێ لەو ترشەدا

بە سەوزەوە دامەنیشە لەو گێلییە برشەدا.

لە پۆشایی سەری مانگدا، ئێوارەیەک خەوتووە 

لە بۆشایی بەری بانگدا، قاڵدرمەیەک کەوتووە. 

کە چاوی پاییز، ترش و کاوڕ بوو

دڵی نینۆکم لە دوێنێ دەچوو. 

هەستن لە سێبەری شیعرا نزیکی بدوورنەوە

بۆ خاتری سەوز دڵی ڕەش بسوورنەوە. 

دوێنێ نازانێ لێواری ئێستام تەواو بەهارە

کە کوێری سێبەر لە خواری باشدا بۆچی هەنارە؟

هەی لەو نێرگسەی لە سوێندی سوورا خۆی ڕاچەنی‌بوو

حەی لەو دەروێشەی لەگەڵ کەفێکا چەنەچەنی بوو.

باوانی بەیبوون، بە دەم بەردەوە سووری بشێلن

پاوانی پاییز بە دەم نەردە چاوی بخێلن.

کە هەڕگی هەتاو لە تاوی دوێنێ کاڵ دەبێتەوە

سۆزی سێشەمە لە کەشخەیی سێو بۆ ناچێتەوە؟

لەبەر “بە گشتی” تاکێتی تاقەت مەپڕووکێنن

لەبەر سبەینێ لە ناو بیرکاری باش بدوێنن.  

 بە لەکوێ مەڵێ وەرزێکی خاکی چەند جوان دەناسێ 

چوون  “هەتائێستاش” بە سێبەری مانگ قسەی دەتاسێ.

سمێڵی سۆسەن، وەک تورتی سێبەر خەیاڵی خاوە

وڵمەی دوێنێمان لە بەر باشی با تا ئێستای ناوە. 

خۆزگە ئەو ژوورە، سێو بینووسایە کە خوێی خۆش دەوێ 

کێ وەک تەماتە وەها بە دشتی لە دەشت دەنەوێ؟

دەک باوانی با بە خوڕ بگیرێ و وەک سوێری سەوز بێ 

قەینا دەستی دوور وەک بەردی هەتاو پڕ لە وەنەوز بێ. 

باشی بەیانان بە خاوی خۆزگە چارە ناکرێ 

توونی کازیوە بە دوو شەمامە کرێی نادرێ.

هەتاوێکی کۆم هەرگیز ناتوانێ وەک دوانزە نێر بێ

ئەوەڵی سۆزگە بۆ بینینی سارد پێ دەچێ دێر بێ

تا سۆز نەقووپێ، گیا ناڕژێ 

تا داخ نەخووسێ چیا نامژی.

گوێزکی نەوسن بە ئارەقی سوور دووی بیسمیل دەکرد 

لە با بپرسە خاوی خوێڕێتی بۆچی سوور دەمرد.

ئاوڕێکی پەر بۆ ئەوە باشە مانگ بمەیەنێ

ماستی شەڕ بخۆن، هەڵمی سێشەمە هەڵدەوەرێنێ.

هەرگیز بە لالێو بارانی بەهار داسکەنە مەکەن

با شەمامەی سۆز لە قووڵی وەشتا خۆیان هەڵبخەن. 

تاوان بەردانە، تورتی دەتاشێ

گاوان دەردانە ، کونکون دەپاشێ.

ئیتر شەکەتم لە لابەلایی گیای خۆزگەتان 

لەگەڵ خەست دەچم تا بەرپاساری چیای سۆزگەتان.  

ڕێگەی ئەو ژوورە ناکەوێتە خوار

وشکی ئەم عەسرە، وا نابێت بە سوار. 

کەشی ئەو کەوشە وەک کا کۆنەیه

داهاتووی بەراز مۆنیی سۆنەیه.

پڕی لالوێچێ خۆری بۆ کردوو، هەستایە سەرپێ 

 دەستڕێژی لێکرد بە ئانیشکی با سەرما دەسبەجێ.

رینگاڵی سێبەر لۆژەلۆژ کز بوو 

بەردێکی خراپ بە پێدزکە چوو.

لە بەینی بادا قەسرێکی قسری ختووکە دابوو

لەبەر لەبەرچی سووری بۆشایی ئە ناو قوڕ نابوو.

کاڵترین مەستی بە هەشتێک بگرن 

تاڵترین پەستی بە وەشتێک بمرن.

خۆزگە بە خۆتان، کونجانی شێتی هاوماڵی لافاو

داخی مەستی سۆز لە شاخی دوێنێ دەرنەچووە تەواو.

بارانێ بێنن دۆستی کازیوە، بۆنی بەی لێ بێ

لەبەر چاوی قوڕ لەنجە بکات و هەرگیز هەڵنەچێ.

منیش وەک شەماڵ، بە ڕێنووسی بەرد قەد لار  ناخەوم

گەر چناری مۆن، پێ دانەکێشێ و لێڵ نەکا شەوم.

پاژێکی شلی ئاوێکی پژمن

لێل گێلی پووشپەڕ بووبوون بە دژمن

وتی بە هاوار شارێکی دڵپیس 

خوو خەڵەتاوە گوڵی داوێن سیس 

حاشا لەو یاڵەی ژەنگی هێناوە

حاشا لەو ماڵەی گوێبیسی تاوە

حاشا لە ئادەی شەڕانی و سەرکوێر

حاشا لە بادەی وڕکن و ڕەنگ سوێر 

توونی دووشەمە بە دۆڵ ژیر نابێ

بۆ زبری و خاوی مانگ بە شیر نابێ 

هەنجیر ناتوانێ دەرسی غار بدا 

ڕەشیش ناتوانێ وەک بی غار بدا

ئیتر مەجاون کێڵگەی کەڵکەڵە

هەتا کوێرانە بەرد دەدات پەڵە

ئیتر مەنێژن دووری لابەلا

ئیتر مەپێژن سوێی هەلاهەلا

ئەوەی سێشەمەی بە گوڵ داغ دەکرد 

لەبەر هاژەی دەرد سەرەوخوار دەمرد 

ئەوەی شاخانە کۆڵەکۆڵی بوو

بە بوختانی بەرد حاڵی چۆڵی بوو.

وتمان مەوەستن شەمامەی تینوو

بە دیار باوێشکی کۆڵەکەی زینوو 

وتمان مەخەون گورگەلی دوودڵ

تا بەردی بنار لە با دەکا سڵ

وتمان مەکۆکە ئەشکەوتی مللار 

تا جوانی کیسەڵ دەگاتەوە شار 

وتمان بنواڕە سەربانی مزگەوت 

بە دەم دەستەوە خۆزگە بوو دەکەوت.

بە دارەدارە بەردێک دەکەنی 

مامۆسا ئاسا خوێیەک دەگەنی 

بریایەکی سوور بریا بە خۆشی 

شادی بوو گوڵێک دەکەوتە کۆشی 

گریایەکی دوور گریا مۆرئاسا

تا لەولای خۆزگە هەتاوێ ڕاسا 

قسەی قەلانجە سوێرە بۆ کانی 

لە کۆشاییدا حەزێک دەیڕوانی

داستانی بەردێ ڕۆژووی دەق دەکرد

چیوچیوکەران بوو، یایەک بوو بە پرد 

شل شل خۆی دەنواند باشێکی هەراو

زل زل خۆی دەکەند بۆشێکی بەراو.

هەرزانی هەتاو بۆ با باش نییە

چوون کۆشێکی کاڵ بۆ دارەبییە

با وانەزانێ هەر ئەو دێردەسە

کاوێژی ئاسۆ بووە بەلەسە

نەیجەی پرسیارێک لە ماڵا بشکێ 

پەیجەی هاوارێ کەلاوە بتکێ.

کۆشکێ پەنجەرەی هەتاوێ بڕوێ

 سواڵی سوێڵ ناکات لە ئاوی گڕوێ 

ئەوەی سوێرایی مانگێکی دیوە

ناچێتە داوای کچی کازیوە

لەگەڵ دێڕێکا شەڵاڵ ببارە 

با نەڵێن باشە بۆشی بێچارە.

ئاوڕێک بڕوا بەرەو وەستانێ 

سۆزێک هەڵدەفرێت لە ناو بێستانێ 

کەڵ خۆی ناگرێ لەبەر ئاسۆی توند

با خۆی فش نەکات، لە بەرچاوی کوند

بەڵام ناخویسێ بە درۆی باران

بێخود دەیگرێ نینۆکی شاران.

بەردێکی بازوو بووە بە ماوا

گوڵاڵە سوورە دەدا بە ئاوا 

پینەی پاڵتۆیە جوێن دەجاوێ 

بە دەم سوورەوە لە خوار هەتاوا

پۆڕێکی دووری بێپەنا دەیگووت 

بەهارێ مەست بوو خەزووری زاوا. 

ئامێزی کۆمی داڵێکی پرچن

بڵێسەی کێوی هێنابوو لە بن 

خەیاڵی مانگی هەردەم بەگرمە

وەک پاڵی پاییز دایم نسرمە

ئێستایەک ئەوسا دەیگووت بە کاڵی

بۆ کەرێکی پووک گا نابێ حاڵی

تا گوڵ بەرەودوا دەردێک دەدوێنێ

شیعرێ ڕەقەڵە دێت خۆی دەنوێنێ

شیعری ڕەقەڵەی چوارپەل ئێوارە

گۆزینگی گتی لە دوور دیارە

هەورێکی چاری کوڵنجە ڕێ ڕێ

بە دارشەقەوە دەگەڕا دێ دێ 

ئەگەر خەیاڵی شەمامە کوڵ بێ 

نابێ دەریایێ نۆکەری گوڵ بێ 

گەر سۆز بەردەباز بۆ گەنم دانێ

خۆزگە چۆن بشوات، بە تەنیا نانێ  

بە دەریا بێژن خەیاڵی نەرم بێ

هەتا سۆز نەنووێ دەبێ گوڵ گەرم بێ 

گوڵیش دانیشێ لە ڕێی تەنانەت 

دەریا ناناسێ دووری کەڵەگەت.

بە حاڵ یەکشەمە دوێنێ ڕادەبرد

گوڵ بە پانەوە پشتی تێ دەکرد 

کە دەریای سیخن لە لای گوڵ سووکە

لووتەلان لە سۆز هەرچی گڵووکە 

ئەوەی زانیبا سۆزی قوول قەوی

هەرگیز نەیدەگووت: گوڵ! مانگ نەوی

جینگنی دەریا هێشتا هەر باشە

باسی گوڵ و سۆز دەوەن بە ئاشە.

لاجانگی لووسی ئەستێرەی کەوە 

کاوێژی کاڵی خەرمانەی خەوە

بەردێک نەنووسێ شۆخییەکی لۆچ

لە ترسی برسی بۆچی ناکا کۆچ 

تا لە وەسەتی یانا نەوەستێ

کەری حەفتەیەک بە باش نابەستێ

پەردەیەکی پۆش زۆر زووزوو دەژی 

پێش ئەویش گوڵێ چاوی دەڕەژی 

بەهارێ بۆرم نەدیوە بە گوێ

کە هاژەی هەرمێ ناخورێ بێ خوێ.

دەرماڵێ گوێزی بە چرچ دەنۆشێ 

باخێکی نێری هەرگیز دەدۆشێ

چاڵی چەناگەی چوارشەمە چەوتە

سەرینی سێبەر ئانیشکی حەوتە.

The post کارێز دەریایی و هونەری وشەلەوشەدان appeared first on ژنەفتن.

ئەم جیهانە

 جیهان کاتێ لە مندا دەمرێ،

جاڵجاڵۆکەکان دەگەڕێن بۆ شوێنێکی دیکە بۆ خۆحەشاردان

باڵندەکان دەگەڕێن بۆ ئاسمانێکی دیکە بۆ فڕین و

گوڵەکانیش بۆ سروشتێکی دیکە بۆ گەورەبوون.

***                  

وەها جیهان لە دڵمدا دەمرێ،

شەقامەکان خاڵی دەبنەوە لە تیشکی خۆر،

ئاسمان دەگەڕێ تا بە ڕەنگێکی دیکە خۆی ڕەنگ بکا و

تۆش خۆت دەشاریتەوە لە جوانی.

ئەوە من نیم لەنێو جیهاندا دەمرم، بەڵکوو ئەوە  تۆ و جیهانن لە مندا دەمرن.

(٢)

جیهانێکی تر

جیهانێکی تر ئەوەیە،

تۆ نەبی بە پاسەوانی ڕەشەبا، سێبەر و ڕەهێڵە.

خۆت نەکەیت بە خاوەنی ئاسمان و

دەست نەبەی بۆ ئەو گۆرانییانەی لە خۆوە* هەن.

***

جیهانێکی تر ئەوەیە،

بەیانییەک زوو، بێ دوودڵی، بە دەنگی چۆلەکەکان بەخەبەر بێیت.

نیوەڕۆیەک، بەنێو شەقامەکاندا بەبێ دەنگی تێپەڕی.

ئێوارەیەک، پیاسەیەک بەنێو نەمریدا بکەی.

شەوێک، سەر بخەیتە سەر سەرین و بیر لە هیچ نەکەیتەوە .

***              

جیهانێکی تر ئەوەیە،

فریشتەکان سەرقاڵ بکەیت بە خۆتەوە.

بگەڕێی بە دوای دۆزینەوەی نەسیمدا.

لەژێر سێبەری درەختێکدا تا هەتایە ڕاکشێی.

ڕێ بدەیت کۆترەکان بە ئارەزووی خۆیان دەنگ هەڵبڕن و

ئاژەڵەکانش بگەڕێنەوە بۆ نێو باخچەکانی سروشت.

 ***                 

وەهایە جیهانێکی تر،

بگەڕێی بە دوای زانینی ئەو شتانەدا کە نین.

واز بهێنی لە هەڵدانەوەی لاپەڕەکان و

فێری فڕینێکی بێ باڵ ببیت.

سالۆنیک، هاوینی ٢٠٢٣

*لە خۆوە یان لەخۆوەبوون: مەبەست لەوەیە شتێک بە شێوەی خۆکرد و ئۆتۆماتیک دەبێت و هەیە.

The post جیهانێکی تر appeared first on ژنەفتن.

خۆری ئەم ناوچەیە زۆر سەیر ئاوا دەبێ

عمران شاهێدە

هەر دەمەوئێوارەیەک ڕەنگێکە و کۆمەڵێک هاتوهاواری منی بۆ ئەو هەموو هیچە پێیە

نامەوێ وەک کوڕەکانی دیکە لەسەر دیوار بنووسم

ئەوەی لە دەروونمە هێندە نامۆیە

دەترسم ئەو گەنجەی دوای من دێتە ئەو بەشەناوخۆیییە

لەنێو ئەو دیوارانەدا شێت ببێت

من ئیتر وەسفێکم نەماوە بۆ گوڵ و پەپوولە و زوڵف و پەرچەمی بۆیەکراو

من شەڕی مانەوە دەکەم

لەم زەبوونیی قەناعەت‌بەخۆهێنانە، بێمانایی تاریکی کردووین

بە ئاگری گەرمکردنەوەی هیچ خواردنێکی دوێنێ ڕۆشن نابینەوە.

من دەبوا لە ئوسامەوە فێر بم

کە بە بێدەنگی و بە دڵێکی غەمگینەوە

وەک منداڵێک بەدیار ژیانەوە دابمێنم

ئاخر ئەو دەوری غەریبییە

بە تەمەشاکردنیش دەرەقەتی نایێیت

چ جای شێتبوون لەناویدا

سەرۆک هەموو جاران دەڵێ

بێفایدەیە… بەڵێ بێفایدە بوو چوار ساڵ دەستبادان لەگەڵ ناخۆشترین گۆرانی.

سەرۆک مرۆڤێکی هێندە دوورودرێژە من نامەوێ دان بە کۆتایییەکەیدا بنێم.

زاخۆ لە بەیەکەوەییی من و سەعد هێندە دەترسا،

تەلیسمی پردی دەلال هەموو شەوێک سەعدی بە بەهانەیەک پەلکێشی لای خۆی دەکرد

وەک پیاوێک بیەوێ پەروەردەی هێتیمێک بکات

هەر ڕۆژە و سحرێکی لێ دەکرد

لە کۆتاییدا سەعد ناچار نەبوو بێتەوە زاخۆ

ئەو هێشتا کۆمەڵێک حەکایەتی دیکەی لێرە ماوە

بۆیە نامەوێ دان بە کۆتایییەکەیدا بنێم.

عمران زۆر هەوڵی دا بە عەرەبی بدوێ و ئەم شارە لێمان حاڵی نەبێت و نەمانناسێتەوە

کەچی بیری دەچوو گوێ لەو گۆرانییانە نەگرێ کە عەبدولقەهار

بۆ مانەوەی عەشق لەو سەردەمە دەیگوتن

زاخۆ بریتی بوو لە خەوە پچڕپچڕەکانی عمران

کە لەوەتەی دەیناسم تێرخەو نەبووە

بەڵام نامەوێت دان بە کۆتایییەکەیدا بنێم.

ئێمە ئیدی چاوەڕێی ئەو خۆشەیستەمان نین، کە تەنیا ئیدریس پێی دەڵێ

ئێوارە هات و تۆ ناهاتی

ئێمە خەریکە بەدەم نەهاتنی ئێوارەوە شێت دەبین

دایە گیان

خۆر بۆ ئاوا نابێت؟

من بیری خۆم دەکەم و

نامەوێ دان بە کۆتایییەکەمدا بنێم.

بە یادی ئەو ڕۆژانەی پێ ڕانەگەیشتم بیانبینم

بێهوودە لەبەر خۆمەوە دەڵێم

نامەوێ دان بە هیچی دیکەدا بنێم

کەچی بەبەر چاومەوە غەریبیم گووشێکی دڕاوە و

یادەوەریمی لێ بەردەبێتەوە.

The post زاخۆ؛ چرپەی چوارەمی من appeared first on ژنەفتن.

درەختێکی هەناسەسوارم

بە خیسەی دڵ و بۆڵەبۆڵی سییەکان

زیاتر لە داهاتوو دەترسێم

ئازار دەخۆم و ڕابردوو بە گارەگار دەپەیڤێت:

بەختەوەری کۆترێکی کەوی بوو،

لە نەمامگەی ئەڤیندا سەمای دەکرد

کوژرا.

ڕۆژگاری سەختی کرێکاری سێبووریی برد

کردمی بە ژوورێکی بێپەنجەرە!

بە نەریتە ساختەکان

ڕۆح شی بووەوە

دڵۆپ دڵۆپ ڕژایە نێو زێرابەکان،

ژیان ئەندێشە و

جەستەی مژی.

باڵغبوون لە دەرگای ڕابردووم دەدات

کە دەمویست تابلۆی چێژ بکێشم

درزی دیوارەکان نەیانهێشت

کە بەیانیێک،

کێلوونی دەرکەی باغم کردەوە

کەوتمە دڕکەڵانی دڕندانەی گەورەبوون!

ئێوارەیێک ویستم

لەگەڵ پەپوولەکان ئاشت ببمەوە

دەنگ پڕ بوو لە تاسە

ژاوەژاوی لێ هەڵستا!

شەوانی بێئۆقرە

داهاتووم دەبینی

نەمامگەکان وشک دەبوون،

چاو پڕ بوو لە تەم

ئاشووبی لێ تکا!

٭٭٭

ساختەیە مۆدێرنەیەی ئێرە

ناخی ڕەسەن فڕی

لەناو ئامێرێک بە ئەهریمەن دۆزرایەوە

ڕۆح بووە

پەپوولەی بێگوڵ و

کاروانی بێسەفەر و

زستانی بێزوقم و

نیگاری دوای سووتان.

لە دڵی زەویدا

دەمویست مل لە گوڵەکان بئاڵێنم

دەست و لێو و بۆن

وشک بوون لە بێباغی

دەمویست و دەمویست

دەتکام دەتکام و ڕژام

ئازار و برینی شەڕ و داوی نەهاتن، ڕێگەکان منیان بڕی

پێکەنینەکانم لە بێتەبیعەتیی ژیان وشک بوون،

خەیاڵ شێلوو بوو بە خەونە بەتاڵەکانی منداڵی

 ژیان ترسی هێناوە (بوون).

دڕکەکانی زەوی گەمەیەکی سەیرن

تەممووزم بە ئاشق و شوبات بە نەخۆشی

پاشەڕۆژ بە حەسرتی ڕابردوو بریندارت دەکەن،

پێیەکمان لە ڕێی ڕۆشتن و

پێیەکمان لە ڕێی گەڕانەوەدان،

سەراوژێرن   

         فکرەکان

               مانگەکان

        نەریتەکان

               شۆڕشەکان

٭٭٭

لە دڵی نەمامگەی زەوی

گەورە بووم و نەمزانیبوو

دژەسڵاو ماڵاوایییە

جەنگی چارەنووس بێهودەیییە

مرۆڤ بە شەڕ کۆتاییی دێت

بە خوێنی ژیاندا زانیم

ئادەم چاکەیەکی شەیتان بوو

ئاشووبی بەردەوامی دروست کرد

تاریکیی خەستتر کرد

خەونەکانمی ناشرین کرد.

گومڕا بووم بە جیهانی مرۆڤ

ئەم جیهانەی

شاڵاوی نەگریسانەی

زمان و

      هۆش و

              جەستەیە

کە کۆمەڵێک شریتی یادگاریی دڕندەیین و

ئازارم دەدەن 

                 شێت و

وشکم دەکەن

نەمامگەی زەوی گەڵازەردە

جەستەیێکی پڕ دڕک و تەنگەنەفەسە

هەمیشە

بە هێڵی نەخشەی جوگرافیاکان و

تەوری شەڕی سەردەمەکان

ئاوازی ڕەش دەچڕێت

هەمیشە

زەوی کێڵگەیێک بووە لە غەم و

لە دڵی مندا ئازاری چاندووە

بۆ هەمیشە

زەوی لە دڵی مندا ئازار دەچێنێت…

The post زەوی لە دڵی مندا ئازار دەچێنێت appeared first on ژنەفتن.

شێعر لای من بگرە زیاتر لە ڕۆمان پێویستی بە ئێمە یا هەموومان یا تەواوەتی کۆمەڵگا و ڕووداوەکانی هەیە، شێعر هیچ کات بە تەنیا بەرهەمی یەک کەس یا شاعیر بە تەنیا نییه. شێعر لای من نە تەنیا ئیلهام نییه تەنانەت لە زەمیری ناوشیاری مرۆڤیشەوە سەرچاوە ناگرێ، ئێمە لە دنیا و سەردەمێکدا ئەژین کە هەموو شتێکمان ئەزموون کردووە، بۆیە هەوڵم ئەوە بووە تەنیا ئەو ئەزموونانە لە ناو زمان و نووسیندا ئەزموون بکەم و کەشێکی هونەری پێ بدەم و قووڵتریان بکەمۆ. ئەم شێعرە ئێمەین کاتێک یەکتر ئەناسین، پێکەوە ئەخەوین، قسە ئەکەین، شۆڕش ئەکەین، ئەمرێن، خەیانەت ئەکەین، سیخوڕی ئەکەین، بێتاقەت ئەبین …، شێعر ئێمە یا هەموومانە بەڵام ئەو هیچ ئەزموون و بیرەوەرییەکی خۆی بیرنەچۆتەوە، شێعر ئێمەین، بەڵام خۆمان ناناسینەوە تێیدا، هەست بە خۆمان ئەکەین لە توێی وشەکاندا وەک ڕۆح و تارمایییەک. ئەم شێعرە تارمایییەکە لە گشتمان، لە ژیانێک کە بیرمان چۆتەوە.

عەبوو ڕاوەند

پاژێک لە شیعرەکە:

جگە لە چەن ناو و ڕووداوێک هیچ شتێکی ئەم نووسراوە کوردی نییە و ئەگەر ئەتوانی لە زمانی ڕووسییەوە بیخوێنەوە.

گەر شەڕیشت کرد ئەتوانی بە چەکی ڕووسییەوە بیکەی

هیدایەتی عەبدووڵڵاپوور پیش ئەوەی چەکدار بکرێ بە چەکی ئامریکایی و دواتر بە چەکی عەرەبستانی و نێوی عەرەبستانییەوە شەڕی کرد و کوژرا

ڕامینی حسەین پەنایی بە چەکی بریتانی و ناوی فارسییەوە شەڕی کرد و کوژرا

بەڵام هاوخەمەکانی حەزیان ئەکرد و ئەیانویست بێژن ڕامین چەکی ڕووسی پێ بووە و شەڕی پێ نەکردووە و کوژراوە

ڕامین کە مرد ناوە فارسییەکەشی کردە ناوێکی مردووی کوردی

تکایە کردت بە چەکی ڕووسییەوە بیکە، بە ناوی ڕووسییەوە بیکە

ئەگەر مردی بە چەکی ڕووسییەوە بمری سەربەرزترە، بە ناوی ڕووسییەوە بمری نەمرترە

وەک من مەبە کە هەر وڵاتێکی بەخشەندە چەکی دامێ شەڕی پێوە ئەکەم. شەڕێکی بەخشەندە، چەکێکی بەخشەندە

وەک من مەبە کە هەر شاعیرێکی بەخشەندە شێعرێکی دایتێ بیخوێنیەوە

خوێن کە ئامیانی شێعرە و لە هەر زمانێکدا بگرسێ ئەیکاتە زمانی کوردی

فیشەک کە لە هەر جەستەیەک بدات ئەیکاتە جەستەیەکی کوژراوی کوردی

***

ماڵپەڕی نەفتن ئەم دەقەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لەسەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆد بکەن.

The post گیانبازی appeared first on ژنەفتن.

شاعیرانە

لەسەر زەوی نیشتەجێ دەبێت”

(هۆڵدەرلین)

لافاوی ”ئەو سیلسیلە وا خەم بە خەمۆ”

پێلی دەخستە ڕەشاییی ڕەها

نیشتەوە بەسەر پیلی زاگرۆسدا

شۆقی دا دووهەمین دەستپێکی جیهان

/ هەزارەی هەیدێ لە پیرۆزکراوان /

نیشان بەو نیشانەی هەڵۆی سەقز

بە شەقامی شاراندا دەفڕێ

چنگ لە عەمامەی کەویری کاهینان دەگرێ

..

بڕیاری ”ئەو سیلسیلە وا خەم بە خەمۆ”

پرسیاری ئاڵۆزە لە خاو

/ نە نەوتی ئێستا و

نە خەیاڵی کەونی کاهینی /

کە هەر لە بسک جوانە و

خەیاتەش ئەگەر

”زوانەکەم قەڵەم بیهێرم پیا” و

هانکەی گیان کە وەبەر خڕکەبەرد /سێو/ و

ساچمە /مێخەک/ دێتەوە ئاواڵم

لەسەر شەقام گوڵی سەنگەر /سێپەڕە/ دەچێنێت

دەستەویەخەی ڕەوەدێوی ”ئاتەش بە ئیختیار”

لە گەروویدا گۆرانی دەپێکێت فیشەکی فێدار

ئیدی بە ڕیتمی تاهەتایدا

هەر شەقامە و

”گێژ دەخوات”

”پێچی دەدات” و

دەگێڕێتەوە

ڕۆژێک بوو

ڕۆژێک نەبوو

لە پشتی گاشە و

داوێنی کانی

لەدایک بوو

لە قوماتی گوڵاڵە پێچرا

بە کوڵمییەوە

خۆر ئاوردووی کوڵاندنی لافاو و

لە پەنجەیدا

مانگ گوستیلەی خواژنان

بەوێ ئەفسانەی لە وەنەوشەڕا

کوولەکەی ڕۆحی دێوی دەماوەندی ئەنگاوت

ئێستا لەو بێرونەی

گوریسی سێدارە لە ڕدێن دەچنن

کەڤۆکی گەروو باڵ لێک دەسوون لە گەرمەی گمەدا و

ئاواڵی من ژواری زمانپاراوی پرچی خۆی

بە بای قامچیی ئەشکەنجەدەری غەزریو گوت

کە ژیان وراوەی ئازادی

لە ورینگەی نیانی ژن وەردەگرێ

خانمی وشەی خاک / کە سەرەتا هەر خۆی هەبوو /

لە دێڕە سووتاوەکانی بە فیشەک و

هاژەک و

هەر ئاگرێکدا

لێدانی بێترپەی مۆتیفی پشکووتن دەهزرێ

کە ئاواڵی من پڕ     پڕانیی پشکوتنە و

لێو دەنێرێ بۆ دەمی باخ

گۆرانیی نەبیستراوی خونچە بڵێ

چاو دەنێرێ بۆ پەنجەی شەو

مستی هەڵپێکراوی تاریکی ببینێ

گوێ دەنێری بۆ هۆشی ڕۆژ

پرتەپرتی سێبەر ببیستێ

..

ئاواڵی من

مۆسیقایەکی قژڕووبارە

بە سینگی پڕ لە گاونی چیادا دەخوشێ و

بواری پەڕێنەوە تەنیا بە پەنجەی شیعر ئەدا

لە دوای شیعر دانوستانی خولیا لەگەڵ بارانە

نەک مشتومڕی تینووێتی لەگەڵ یەکپارچەییی خوڵبارین

لە دوای شیعر گفتوگۆی گاشە لەسەر شکاندنی ڕچەی ڕێبەندانە

نەک تەزووی سەرماوەز لەمەڕ ڕچینی خڕۆکەکانی خوێن

”لە دوای شیعر پاساوێک بۆ لاڵی نامێنێ”

بدوێن بدوێن بدوێن و

پێکهاتەی خەنجەر و خوێن هەڵوەشێننەوە

کری سەنگەر و سێپەڕە لە تانوپۆی شەقامەوە دەن

شار بچنن

بە هەراسانیی ڕاسیاوی دژەڕکەی لە هامێزی فڕین خزاو

بە خۆشیی هاواری لە گەروودا پەنگر

بە گڤەی وەهەتاوشۆراوی وتەی لە دیدە داچۆڕاو

بە سەفای ناز و ناڕەزایەتی

کە ئاواڵی من یاخی

بەو سیلسیلە وا خەم بەخەمۆ

لە کێش بەدەر

هەموو شتێکتان لەسەر شانیەتی

هەر بۆماوەییی ڕازانی خوناو لەسەر مێخەکبەند نا

لە دوای شیعر

ئاواڵی من

ملە دەگەڵ زیادکردن و داشکاندنی بەئاشکرای باران دەکا

لە بگرە و بەردەی بۆرسەکانی شەڕدا پشکی خۆێن دەپارێزێ

لە کێشمانی ئەو سیلسیلە وا خەم بە خەمۆ

تووناتوونی چاخەکان دەبڕێ

تا هەست بە یەکدی ڕامووسانی وتە بە وتەی نیگا نەکا

هەر دەکشێ

دەکشێ

ئاواڵی من لە دوای شیعر

٢٤ی دیسامبری ٢٠٢٢

The post هەزارەی هەیدێ لە پیرۆزکراوان appeared first on ژنەفتن.

نەمزانی چی بوو مەبەستی گەردوون/ لەم هاتوچۆیە، بوون و مەماتم.

خەیام

ئێمەش ئاژەڵێک نین

دەمانەوێ پەی بە نهێییەکان ببەین؟

چونکە منیش

لەو ڕۆژانەم هەبوو

مەتەڵێکم هەڵێنا و گوتیان

قسە لە شێت یان مناڵ.

*

شەوە. نۆڤێمبەرە.

گڵۆپی ماڵ، هۆتێل و یانەکان مرۆڤ کێش دەکەن. شەقام ملهوڕ دەست دەدەنە یەک. دوندی ستوونەکان ونن، سەریان بەتەمە. تەنانەت بێلانەکان شوێن هەورەکان دەچن- کەس نابینرێ لە دەر چاوەڕوانی گۆدۆیەک بێ

دوو قۆچی ئاگرین نەبێ داگیرساوە و لە ئاسماندا لێدەخوڕێ

فریشتەیەکە بڵێسە تینوویەتیی دادەمرکێنێ

فریشتەیەکە بەرکوڵی دۆزەخی لایە

خاڵی نیشانکراوی ئەمجارەی نەخشەکەی

ماڵێکە لە کازیوەی سلێمانی

لیستێکی درێژ ناوی قوربانی.

دەنیشێتەوە، ساتێ کە دکاری مانای نەمان لەمس بکەی؛

دەنگ خۆی کپ دەکا، وێنە خۆی دەسڕێتەوە…

یەک خێزان نەبێ، کۆ بوونەتەوە

وەک ئەوەی دوایین بن لەسەر هەسارە

دوایین هاتوچوون، دوایین خوان، دوایین دوایین.

بەلووعەیەک دەکرێتەوە، تانکییەک گڕ دەگرێ.

*

چەند منداڵێکن و پلەیستەیشنەکەیان

چاوەڕوانن کەمێکی دی، لووت

بۆنی کێکی تازه دەرهێنراو لە فڕن بگرێ

ئینجا هاپی بێرزدەی و کوژانەوەی مۆم، ڕەشبەڵەک و قاشکردن.

بەڵام قاشبوون تەنیا بڕینی کێک نییە لە ئاهەنگدا

ڕاکشانە لەسەر سیسەمی دۆستێک، کە چەقۆ تەنیویەتی

مێزی کۆبوونەوەی وڵاتانە و شڕوشیتاڵبوونی ئاڵایەک.

ئەوەتا ڕەشبەڵەک تەنیا لە خۆشیدا نابەسترێ

کچێک لە شەڕی ئازادبوونی قژدا کوژرا و

دایکی لەسەر گۆڕەکەی هەلهەلەی لێ دا.

خامۆشبوونی مۆم هەمیشە شوبهاندنێکی ڕۆمانسییانەی شیعرییە؟

ناگەن بە بینینی ئەمانە

پشتیان لەناو پرسیارەکاندا ناچەمێتەوە

دەسکەکان جێ دێڵن

نزیک دەبنەوە

لەو ساتەی نهێنییەکان هەڵدەتەکێن.

*

ئاخۆ چ گەمەیەکتان کردووە؟

دوای کام نهێنی گەڕاون؟

مردنی کەسایەتییەکە؟ بڕینی بانکەکە؟

لە گەمەکەدا چ ڕووی داوە؟

وڵاتێک داگیر کراوە و

نەتانزانیوە لەبەر چی؟

ئەمێرکا و ڕووسیا وەک هەمیشە خەڵکیان گاوە؟

تێگەیشتن بۆچی لە بەشێکدا

خێزانەکە ئارام نان دەخۆن

لە بەشێکی تردا شەقام سوورە؟

بۆچی لە بەشێکدا منداڵەکە پێدەکەنێ

لە بەشێکی تردا پیرێکە تەنیا، دەگری؟

*

دەستەکان وەک ئەوەی قوڕمیش کرابن تاوێرەکان وەلا دەنێن، شۆفڵەکانیش بێ هەدادان دەکۆڵن. لەسەر داروپەردووم و تانکییەک لە تەنیشتمە- دەڵێی بە خەڵووز شۆردراوە، نەفەستەنگ. داوای لێ دەکەم بکەوێتە قسە.

دەکەوێ، ئاوا؛

نەدەبوو من لێرە دواییم بێت. کاتێ هێنایانمە ئەم خاکەوە، بە خۆمم گوت ئارام بگرە، ڕەنگە بکەویتە سەربانی کۆشکێکەوە، بەڵام بەختم نەبوو، بوومە ڕوانینوانێک لەم سەربانە، شارم بینی زنجیری لێ ئاڵابوو- لە گۆڕەپانێکی زۆرانبازیدا بریندار لەنێوان پێڵاوی شاهانەییدا شەقشەقێنی پێ دەکرا، خەڵکیش تەماشاکەر بوون، پەڕۆ لەسەر چاویان. پاشان تێگەیشتم کەسانی دی هەیە شایستەی سڕینەوە

کەسێکە ڕستەگەلی ئامادەی لە کۆمپیوتەرە بۆ سەرەخۆشی

هەمان، لە کاسەی زێڕین خوێنی هاونیشتمانەکەی دەخواتەوە.

کەسێکە سکی ئەمباری نەوتە

هەمان، پارە دەخاتە گیرفانی کەڕەناژەنەکە، ماڕلین مەنڕۆی یەک شەو بۆ زیندوو بکاتەوە.

کەسێکە دۆشەگی چەکەکانە، سەرینی بارووت

هەمان، دوژمنەکەی دەیپارێزێ.

کەسێکە باز و داڵ و ئەستێرەی وڵاتی داگرتۆتە سەر کراس

هەمان، تەنیا لە شاشەکانەوە کارەساتەکانی سەرزەوینەکەی چاو لێ دەکا.

بەڵام ئەوە، گشت نیوەشەوێک دڵۆپەی بنمیچی شێگرتووی ماڵە هەژارەکان دەچۆڕنە سیمای، گەریلاکان سواری داری ماسیحە بوونە و بەناو ژوورەکەیدا دەفڕن… دژخەو دەبێ، گڵۆپە سوورەکان تێدەپەڕێنێ، کیلۆمەتر دەپێوێ بۆ قومێک ئاو، سەلاجە دەکاتەوە چاوی دەرهاتوو لەناو قاپەکان و گوێی بڕاو. قاچوقول و دەستی جووڵاو وەردەبنە گیانی. گەرووی هاوار هاوار شەق دەبێ. بێتاوان-زیندانکراو لە ژێرزەمین هەڵاتووە و بە مشاری کارەبایی دەرگەی کۆشک دەبڕێ. پاسەوانەکانی ئاپۆڕە دەبەستن؛ دەموچاویان ڕووپۆش بە ماسکی زیندەبەچاڵکراوانی نوگرەسەلمان کە کوردی بیری خۆیان دەبەنەوە و وشەکانی کتێبێکی فەرهەنگی عەرەبی ئەزبەر دەکەن. بۆ ڕۆژنامەوانە شەهیدەکان ڕێ چۆڵ دەکەن بە قەڵەم ڕاوی بنێن و ئازادانە نامەکانیان بنووسن. مێشکی ئەوە زەنگی وەهم دەیشڵەقێنێ. دەروونیەتی غەرقی ئەڵوەن بووە، هانا دەباتە بەر خەڵکی خانەقین و وەردەسووڕێن، بۆق تاجەکەی دەخوا، قاقای زنجیرەچیاکانی حەمرین گوێی قانگ دەدەن.

*

منیش ڕۆژانێ…

ئاخ بۆ ئەو ڕۆژانەی

ئەوپەڕی خەمباریم مردنی کەسایەتییە دڵخوازەکەم و

بێزاریم دۆڕاندن بوو لە دووگۆڵی

بڕانی کارەبا کاتی گەمەکردن هۆی تووڕەییم.

بیرمە هەمبوو ڕۆژێکی وا تازە پەڕوباڵم دەرکردبوو، نیشتبوومە سەر نوێنەکەی دایەگەورە، چاوم چەشنی پانکە سووڕی دەخوارد لەنێوان لێوەکانی دوو مامم. ناوێکیان لێ ون ببوو.

کتوپڕ گوتم “گالیسکە” و نیگاکان بۆ من ڕاکێشران. مامێکم گوتی خۆیەتی… قسە لە شێت یان مناڵ. دامانە پێکەنین.

بووژامەوە، وەک کاپتنی چەتە دەریایییەکانی ڕۆمانێک بم، گەنجینەیەکم دۆزیبێتەوە.

*

سڵاو منداڵەکان

ئێستا ئەو لەبەینچووانە کوان پێیان دەگوتین

سەفەری مەرگ بە ئەسپەکێویی سپی دەکرێ؟

کەوایە دوای گوزەراندنی

ئەو هەموو ساڵە

کاتی ئەوە نییە

وەڵامی مەتەڵەکان

دەربارەی مەرگ،

نیازی گەردوون

لەم هاتوچۆ بێهوودەیە،

لە لاشەکانی

ئێوە وەربگرینەوە؟

١٣/١٢/٢٠٢٢

The post <strong>تەقینەوەیەک لە ناوەڕاستی نۆڤێمبەر</strong> appeared first on ژنەفتن.

“بێ تۆ نەبوون، نییە”

تۆ چرپەیەکیت

بە نوتفەیی بانگهێشتت کردم بۆ ژیان

تۆ دەنگێکیت

لە شەوی لە دایکبوونمەوە دەتبیستم

هاوارێکیت ساڵەهایە بۆ سەرچاوەکەت دەگەڕێم

لە خۆمدا، تا ژێر هەنسکەکانی منداڵیم بۆت گەڕام و نەمبینیت

بە ناو کوچە تاریکەکانی دڵمدا شوێنت کەوتم،

بەڵام تەنیا ئەو تریفانەم بینی لە هەنگاوت هەڵوەریبوون!

لە بنی خەرەندەکانی ڕۆحمەوە بە جۆرێک بانگم لێ کردیت،

عەرشی خوا کەوتە لەرزین و بورجی بابل بە شکۆی ناوەکەت ڕووخا

لەسەر زایەڵەی ناوی تۆ نەتەوەکان کەوتنە گۆ و زمانیان پژا!

پەڕە پەڕە مێژووی شارستانییەتەکانم بە شوێنتا هەڵدایەوە

لە “وەرکا” بۆ دۆزینەوەت نووسراوی سەر تاتەکانم خوێندەوە

ناوی تۆم لەسەر دەروازەکانی نەینەوا بینی و سۆراغم کردیت

لە میسڕ شوێن پێکانتم لەسەر کەناری نیل هەڵگرت

لە لوتکەی هەڕەمەکانەوە بۆ تۆم ڕوانی و ئەفسوس هەر نەمدۆزیتەوە!

هەتا چین بەدواتا هاتم، عەتارەکان لە هەناسەت میسک و عەتریان دەگرتەوە

لە هندستان بۆ سەلماندنی تەناسوخ، بە باخچەدا ڕۆحی تۆیان دەناسییەوە!

لە گریک چوومە سەر ئەکرۆپۆلی و بانگم کردی

بێ ناوی تۆ؛ لە ئەکادیمیای ئەفڵاتون نەیانهێشت بچمەژوورەوە!

تۆ چرپەیەکیت لە ئەزەلەوە گوێم لێتە

لە ئەفسانەکاندا بۆت گەڕام و دەستەکانتم نەدۆزییەوە

کە هۆمیرۆس ئیلیادەی نووسی تۆ حیبرت بۆ دەگرتەوە

هەندێک دەڵێن؛ نەخشەڕێگای هەڵهاتنت بۆ ئەنتیگۆنا داناوە

بەهۆی تۆوە ئۆرفیۆس پشتی کردووەتە خوداکان

لەبەر تۆ بوو کە ئۆردیکای لەدەست داوە!

بەپێی گێڕانەوەی تەوڕات

سەردەمانێک لە بەهەشتدا باغت ئاوپرژێن کردووە

ئەو کاتەی ئادەم دەرکرا، لە عەدەن مامانی گوڵ بوویت

لە دوای تۆفانی نوحەوە

لە ڕەزەکانی ئۆرشەلیم ترێت کردووە بە شەراب

سەردەستەی ئەو کچانە بوویت، سڵێمان غەزەلی بۆ وتوون!

سەبەئییەکان ئەو کاتەی تۆیان بینیوە، وازیان لە بەلقیس هێناوە

شیوەنەکانی یەرمیاش بۆ بێمەیلی تۆ نووسراوە!

لە زاهیرا بە دزی پوتیڤارەوە

نامەی یوسفت بردووە بۆ زولەیخا

لە کەنعان ئەندازیاری غەم بوویت

یەکەم ماڵی چاوەڕوانی تۆ بۆ یەعقوب نەخشەت کێشا!

تۆ ڕازێکیت لە ئەزەلەوە دەتبیستم

زۆرجار دەنگدانەوەی ناوت، هەناسەمی تاساندووە

بۆ هەر جوانییەک وەستابم سوسەی دەنگی تۆم کردووە

لە دەرباری فیرعەوندا بە نیگای تۆ سیحریان بەتاڵ کردۆتەوە

موسا بە باسی جوانی تۆ بەحری کرد بە دوو کەرتەوە!

تۆ چرپەیەکیت تکاویتە ناو خوێنمەوە

لە ئینجیلدا، بەپێی کتێبی بەرنابا

یەکەم پەیامبەری جوانیت مژدەی هاتنت دراوە

لەسەر تۆ پۆڵس ڕووی لە مەسیح وەرگێڕاوە!

لە قورئاندا نهێنی خەلق بەستراوە بە ناوی تۆوە

خودا بۆ سەلماندنی خۆی، شێوەی تۆی بەدیهێناوە!

تۆ ترپەی لێدانی عەشقیت

لە دوای سی ساڵ؛ خورپەت ڕژایە دڵمەوە

بە شوێنتا چوومەوە ئەزەل، تا بۆ ئەبەد بتدۆزمەوە!

غەریبێکی لانەوازیت، هاوماڵی نەوڕەس و دەریایت

لە “با”دا بۆنی تۆ ئەکەم، بە باراندا ئەتناسمەوە

ڕەمزی شار و ئەفسانەکان لەبەر پێتا بوون بە غوبار

تەنیا شیعر بۆ شکۆی تۆ، شایستەیە ببێت بە شار!

لەسەر زایەڵەی مەوداکان

پرشنگی مانگەشەوێکیت؛ پڕم دەکەیت لە تریفە

بە وەرینی شەونمێکت، سەحرام دەبێتە لالەزار!

ـــــــــــــــــــــــ

“مەستی“

گەڕیدەیەكم ڕەنگی ھەموو شەرابەكانم بینیوە،

لە پیاڵەی ھەموو سەردەمەكانم خواردۆتەوە،

لەگەڵ تاڵیی بادەكاندا ھاوسەفەر بووم،

لە درزی ھەورەكانەوە، فریشتەم بە ڕووتی بینیوە!

ھەندێك جار شێتی وەك ڕازێكی پەنھان ڕژاوەتە ناو خوێنمەوە،

لە ئەوجی مەستییدا قسەم لەگەڵ مانگی یەك شەوەدا كردووە،

بە ناڵەی من، درەختەكان میوەی ئازاریان گرتووە

ئەستێرە ھەبووە لەبەر توڕەییم ئاسمانی بەجێ ھێشتووە!

وەڵامم ھەبووە تا كۆتایی ھەر بە پرسیار ماوەتەوە، باڵندەی پرسیارم ناسیوە بە شاری وەڵامدا فڕیوە!

شەوم ھەبووە، بێگانەكان لە دۆستەكانم دڵسۆزتر بوون،

دۆستم ھەبووە، لەناو گەرمەی پێكەنیندا حاشای لە بوونم كردووە.

گوێم لێ بووە لە گەمارۆی تاریكیدا نەخشەی كوشتنیان كێشاوم،

ھاوڕێم ھەبووە سەرباری برینی خۆی، فرمێسكی بۆ من سڕیوە!

ھاوڕازم ھەبووە لەناو باخدا بەیەكەوە،

ڕێمان بە خودا گرتووە،

بە ھەناسەی، تۆزمان لەسەر پەیكەری شاعیران سڕیوە..

جار ھەبووە، لەناو دڵی شەوەزەنگدا مەستانە گۆرانیم بۆ وتوویت،

لە كوچەكانی خەیاڵدا، بە دوای تارمایییەكەت كەوتووم،

لەگەڵ بۆنی ھەڵاڵەكان ھەناسەتم لێ تێكچووە.

ھەتا شەوێك لەتۆدا بەر موتڵەق كەوتم،

زانیم بێ تۆ؛

ئەو ڕۆژگارانەی ژیاوم، بەھەدەرچوون.

ئەو شەرابانەی نۆشیومن

لە نەشئەی مەستی خاڵی بوون!

—–

“بێدەنگی“

دەمەوێت پشوو بدەم

دەمەوێت بەبێ سەرین، بەبێ پێخەف

لەسەر پەڵەھەورێكی وێڵ ڕاكشێم

دەستێكم بخەمە ژێر سەرم و بەوەی تریان لە ھەوادا بنووسم؛ بێدەنگی!

دەمەوێت، ھاونشینی ئەو ئەستێرانە بم شەوانی منداڵی بە بێدەنگی دەمژماردن

دەمەوێت لە نزیكەوە گوێ لە بێدەنگیی خودا بگرم و دەست لە گەرمی خۆر بدەم

دەمەوێت لە بێدەنگیی ڕووناكی ڕابمێنم، كە ئێمە ھەمیشە بە دەنگمان دەیشێوێنین

دەمەوێت بەدیار كپی تریفەی مانگەوە، دڵم پڕكەم لە بێدەنگیی خەرمانە

بە ئاگری بێدەنگی دوای كشانی ئەستێرەكان

وشە دەنگدارەكان لەسەر زمانم بسووتێنم!

دەمەوێت لە حیبری شەو، لە نەرمی باران، لە كوژانەوەی ئەستێرە، لە تەمی چڕی سەر شاران

زمانێك بسازێنم ھەموو پیتەكانی بێدەنگ بن!

دەمەوێت لە ئەسپەكەم دانەبەزم، كە پەڵەھەورێكی بێدەنگە

تا نیشتمانێك دەدۆزمەوە دوور لە ژاوەژاو و ھاوار

دوور لە ھەر دەنگێك، كە بلوری بێدەنگی دەشكێنێت، لەھەر ناڵەیەكی ناوەخت، كە خەوی باخم دەزڕێنێت

دەمەوێت نیشتەجێی شارێك بم

بازاڕەكانی بێدەنگ بێت

خەڵكەكەی بە بێدەنگی سڵاو لە یەكتر بكەن

قیتارەكانی لەسەر سكەیەك بڕۆن

لەژێر چەكوشی بێدەنگیی ئاسنگەراندا دروست بووبێت

شۆفێری تاكسی و پاسەكانی بە بێدەنگی

نەفەر سەرخەن

نەفەرەكان بە بێدەنگی چیرۆك بۆ یەك بگێڕنەوە

بە بێدەنگی لە وێستگەكاندا دابەزن، بەبێ دەنگی بەرەو ماڵ بگەڕێنەوە!

دەمەوێت ئێواران لە شەقامێكی بێدەنگدا

دڵدارەكان بە بێدەنگی سەما بكەن

بچن بۆ باخی بێدەنگی، بۆ سەیری سینەمای بێدەنگ، شیعری بێدەنگ بۆ یەكتری بخوێننەوە!

من دەمەوێت پشوو بدەم

دەمەوێت لە ئەسپە ھەورینەكەم دانەبەزم

كە ھەرجارە و بایەك دەبێتە مەیتەری

دەمەوێت وەك موسافیرێكی بێدەنگ، وەك باڵندەیەك كە كەس باكی بە فڕینی نییە

بێدەنگی بەسەر جیھاندا ببەخشمەوە

دەمەوێت ببمە ئیمپراتۆرێك، قەڵەمڕەوەكەم لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا، لە باكوورەوە بۆ باشوور، بێدەنگی بێت!

سوپام ھەبێت ھەموو سوارە و پیادەكانی بێدەنگ بن،

كە لە جەنگەكاندا دۆڕان بە بێدەنگی تێك بشكێن،

كە سەركەوتن، تەپڵی سەركەوتن لێ نەدەن، بەبێ دەنگ بگەڕێنەوە!

دەمەوێت جیھانێك دروستكەم ھەموو سوچ و كەلێنێكی بێدەنگی بێت،

لە ھەر دەروازەیەكیەوە بڕۆیت بە بێدەنگی كۆتایی بێت،

داخڵی ھەر شارێكی بوویت بەناو بێدەنگیدا بڕۆیت، چوویت بۆ ھەر مەیخانەیەكی مەیگێڕەكانی بێدەنگ بن،

مەستەكانی بێدەنگ بگرین، لە جێی شەراب بێدەنگی تیا بخورێتەوە!

بەڵام وەك چۆن

ھەمیشە لەژێر بەفردا بەھارێكی نووستوو ھەیە،

وەك چۆن

ھەر قوفڵێك كلیل و ھەر دڵێكی داخراو شفرەی خۆی ھەیە،

لەژێر ھەوری ئەم بێدەنگییەی منیشدا دەنگێك ھەیە؛

دەنگێكە لە شكستی شۆڕشەكان جیابۆتەوە و بۆ سەردەمی تر دەگەڕێت!

قریشكەیەكە لە خۆڵەمێشی ژنە سووتاوەكاندا بۆتە قەقنەس و

نایەوێت دەستی لە ژیان بەربێت!

ناڵەیەكە لە گەروومدا، ‎ھەناسەمی خنكاندووە

دەیەوێت بەبێ تۆ ھیچ ھاوارێك دەنگی نەبێت

بێدەنگیم ھێندە سامناك بێت، ھیچ دەنگێك لە ڕەنگی نەبێت!

———

The post “بێ تۆ نەبوون، نییە” و دوو شیعری تر appeared first on ژنەفتن.

ڕایەخەکان موو دەخۆنەوە و

کۆلاش کحول دەردەدا.

لە هەوای شەوی تەماویدا

خۆر خۆی دەسوێتەوە.

مانگ و ئەستێران دەلاوێنەوە

بۆ دوورییەک

کە پێوانە ناکرێ.

هەرچی هەیە ڕووتە.

هەرچی هەیە خۆیەتی و

هەرچی هەیە ناڵەیەتی.

ئاوێنە ڕووبەرێک لە خۆی

لە ئەوانی تر کە بێدەنگ

خەریکی ئازارچەشتنن

دەداتەوە.

لەپێناو دروستکردنی سبێنێیەکی زوودا

درەنگنووستن دەشێ

ڕێگەیەکی خراپ نەبێ.

بۆ هەڵهاتنی خۆر

خۆخواردنەوە

وزەی زێڕینی ڕووناکایی

دەبەخشێتەوە.

ئەو تاریکییەی کە پێوانە ناکرێ

ئەو دوورییە

لە هەناوی سەرینێکی لاکێشەی بۆنخنکدا

دەتلێتەوە.

چایییەکی سەفەری و بوتڵێک ویسکی

مژدەی ڕۆژێکی نوێ

نادەن جگە لەوەی

هەنگاوێک بەرەو چیای سەرکەش

بتبەن.

خۆڵ و بەرد و بیابان

دەتخۆنەوە

هەوا دەخۆنەوە و

ئاو دەخۆنەوە.

لوتکەی هەوراویی مەرگ

دەتخۆنەوە

هەوا دەخۆنەوە و

بەفر دەخۆنەوە.

ڕۆچوون بەنێو تاوێردا

لە هەورازی هەنگاوی بوێردا؛

ئاوێنە

ئاوێنە کە ڕووبەرێک لە خۆی

لە ئەوانی تر

کە بێدەنگ ئازار دەچێژن

دەداتەوە؛

بۆ قووڵایییەک کە ئەژمار ناکرێ

تیشکی خۆر دەشکێنێتەوە.

The post شەوار appeared first on ژنەفتن.