به‌یانییه‌ی ژماره‌ 1

(ئێوه‌ که‌ دێنه‌ ژووره‌وه‌، ده‌ست له‌ هه‌موو هیوایه‌ک بشۆن)

” کۆمێدیای دۆزه‌خ” دانتێ ئالیگیری

   پوخته‌ی وتار  

هه‌ر دوو دیارده‌ی “مه‌نفا و شوێن- کات” له ‌(قه‌سیده‌ی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌)ی شێرکۆ بێکه‌سدا له‌ ڕووی پێکهاته‌ و مانا و ڕوانین بۆ جیهانی “بوون”  ئه‌زموونگه‌لێکی جیاوازترن له‌ هه‌موو ئه‌و ئه‌زموونه‌ شیعرییانه‌ی تاکوو ئێستا له‌ ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخی ئێمه‌دا بوونی هه‌بووه‌. شێرکۆ بێکه‌س له‌م تێکسته ‌شیعرییه‌دا هه‌وڵیداوه‌ به‌ جیهانبینییه‌کی قووڵ و ئاگاییی ده‌روونییه‌وه‌، ئاوڕ بداته‌وه‌‌ له‌ کانسێپتی “شوێن- کات”. له‌ به‌شی یه‌که‌می ئه‌م تێکسته‌دا، شێرکۆ بێکه‌س له‌گه‌ڵ سێ شاعیری کلاسیکی مه‌نفادا (نالی، حاجی قادری کۆیی و مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی) خۆی هاوتا ده‌کات و وه‌کوو “دانتێ‌” شاعیری تووسکانی، له‌ سه‌فه‌رێکی خه‌یاڵیدا له ‌دۆزه‌خی مه‌نفاوه ‌ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ مه‌نفای دۆزه‌خ. سه‌فه‌رێکی “دانتێ”ئاسا له‌ مه‌نفاوه‌‌  بۆ سه‌رزمینێکی دۆزخییانه‌، که‌ هه‌موو شت و دیارده‌کان تیایدا کوژراوه. قاقڕستان و کاولستانێ، که‌ ته‌واوی جومگه‌کانی یه‌کپارچه‌ بۆته‌ دۆزه‌خ و شاعیر خۆی ئاماده‌ ده‌کات بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو ئه‌و دۆزه‌خه‌ی که‌ هه‌موو جومگه‌کانی خاپوور بووه و‌‌ ئه‌م وه‌کوو شاعیرێکی خاوه‌ن کات، به‌ ئاگاییی ده‌روونی له‌ سێ حاڵه‌ت و دۆخی زه‌مه‌ن (ئێستا، ڕابوردوو، داهاتوو) ڕووداوه‌ تراژیکه‌کان و کاره‌ساته‌کان له‌ مکانیسمی خه‌یاڵدا هه‌ڵده‌گرێ و ده‌یبات بۆ مه‌نفاکه‌ی نالی و خه‌ونه‌که‌ی حاجی و سیروانه‌که‌ی مه‌ولانا خالید. کانسێپتی “شوێنکات” له‌‌ قه‌سیده‌ی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا له‌ مانا و ده‌لاله‌تی ئاسایی خۆی ده‌ترازێ و ده‌لاله‌ت و مانای فه‌لسه‌فی و فینۆمینۆلۆژییانه‌ وه‌رده‌گرێت، بۆیه‌ “شوێن” له‌ ئه‌زموونی مه‌نفای شێرکۆدا چیتر به‌شێک نییه‌ له‌ جوگرافیایه‌کی تایبه‌ت، به‌ڵکوو بارگاوی ده‌کرێت به‌ مانایه‌کی فه‌لسه‌فی و له‌گه‌ڵ مێژوو لێکده‌درێت. (هه‌روه‌ها که‌ شوێن‌ و مێژوو له‌ ئه‌زموونی شێرکۆدا هه‌میشه‌ دوو دیارده‌ی له‌یه‌کدی دانه‌بڕاو بوون.) شێرکۆ بێکه‌س به‌ پێچه‌وانه‌ی شاعیرانی کلاسیکی مه‌نفاوه‌، کاتێک له‌ مه‌نفاوه ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نیشتمان، بۆ سه‌رزه‌مینێک ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‌ “هادسه‌کان” پاسه‌وانی ده‌رگاکانی دۆزه‌خن و هاوکات ته‌واوی دیارده‌ و سرووشت و مێژووی ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌ تیایدا سووتاوه.

(ئه‌م شه‌وه‌ سوورانه‌ “تارا”ن یان

بالیفی خوێناوی ژێر سه‌ری که‌ژ و کۆ؟

ئه‌م هه‌موو دووکه‌ڵه‌ دووکه‌ڵی یه‌ک “مانگ”ی سووتاوه‌

یان مێژووی سه‌رزه‌مین هه‌ر هه‌مووی پێکه‌وه‌ ئه‌سووتێ؟)

ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌ .. لا‌ 76

شاعیرله‌م سه‌فه‌ره‌دا به‌ چه‌شنی دانتێ ئالیگیری به‌ ته‌نیا نییه‌ و هه‌موو دیارده‌ و مرۆڤه‌کانی ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌ش ڕاده‌کێشێت بۆ ناو دۆزه‌خی مه‌نفا و‌ له‌گه‌ڵ خۆی به‌ره‌و مه‌نفایه‌کی ده‌سته‌جه‌معییان ده‌بات.‌ به‌مه‌وه‌ ئه‌زموونی مه‌نفای شێرکۆ له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا مه‌نفایه‌کی فه‌ردی نییه‌ به‌ڵکوو مه‌نفایه‌کی ده‌سته‌جه‌معییه‌ و ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ش وه‌ک مه‌ریوان وریا قانع ده‌ڵێت: (له‌ خاڵه‌ هه‌ره‌ جیاوازه‌کانی ئه‌زموونی مه‌نفای شێرکۆ بێت له‌ کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا له‌ پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئه‌زموونی مه‌نفای نالی و حاجی قادر و مه‌ولانا خالید له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزه‌هه‌م و کۆتاییه‌کانی هه‌مان سه‌ده‌دا.)

 هه‌وڵی ئه‌م وتاره‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ی سێ تیۆری و بۆچوونی فه‌لسه‌فی‌، له‌ چه‌ند گۆشه‌نیگایه‌که‌وه‌ ئه‌زموونی مه‌نفا و کانسێپتی “شوێن- کات‌”  له‌ قه‌سیده‌ی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا بخوێنێته‌وه‌.  

یه‌که‌م: تیۆری و بۆچوونه‌‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی ئه‌دمۆند هوسرل سه‌باره‌ت به‌ فینۆمینۆلۆژیای زه‌مه‌ن.

‌ دووهه‌م:  تیۆری و‌ بۆچوونه‌کانی ژاک دریدا سه‌باره‌ت به‌‌ بنه‌ماکانی پاش پێکهاته‌خوازی له‌ ڕووی ته‌عبیر و ده‌لاله‌ت و ماناوه‌.

سێیه‌م: بۆچوون و ڕوانگه‌ی تایبه‌تی مارتین هایدگێر سه‌باره‌ت به‌ پرسی مێژوو و جیاوازییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی  نێوان دوو چه‌مکی “مێژوو و ڕووداوی مێژوویی”  له‌ پێکهاته‌ی فه‌لسه‌فه‌ی ئۆنتۆلۆژیادا.

دیسان له‌ چوارچێوه‌ی باسه‌کاندا باس له‌ دوو پارادیمی فه‌لسه‌فه‌ی پۆزیتیڤیستی و دیارده‌ناسانه‌ له‌ پێوندی له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی چه‌مکی کات‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌، که‌‌ ڕوانینی شاعیر بۆ کانسێپتی کات له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌ و ئه‌زموونه‌کانی پێش ئه‌م تێکسته‌دا ئاشکرا ده‌کات. هاوکات تێڕوانینی شاعیر سه‌باره‌ت به‌‌ پرسی مه‌نفا‌ به‌ شێوه‌یه‌کی جیاکارانه‌ و جیاواز و ده‌ستنیشانکردنی خاڵه‌ جیاوازه‌کانی پرسی مه‌نفا لای شاعیرانی کلاسیکی کورد له‌ سه‌ده‌ی نۆزدهه‌م و کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ده‌خاته‌ به‌ر باس.  

وشه‌ سه‌ره‌کییه‌کان: فینۆمینۆلۆژیا، ئۆنتۆلۆژیا‌، ئێگزیستانسیالیزم، شوێنکات، ڕووداوی مێژوویی،  گێڕانه‌وه‌ی کاره‌سات، دۆنادۆن، عیرفانی کابالایی و گنووسیانه‌، مه‌نفا.

  “دانتێ ئالیگیری” (1265-1321) شاعیری تووسکانی  له‌ کۆمێدی دۆزه‌خدا بۆ تێگه‌یشتن له‌ دۆزه‌خ و سرووشتی دۆزه‌خییان، خۆی ئاماده ده‌کات بۆ سه‌فه‌رێکی خه‌یاڵی به‌ره‌و سه‌رزه‌مینه‌کانی دۆزه‌خ. ‌‌دانتێ له‌م گه‌شته‌یدا به‌ هۆی نائاشنابوونی ته‌واوی به‌ سه‌رزه‌مینه‌کانی دۆزه‌خ، په‌نا ده‌باته‌ به‌ر “ویرجیلیۆس”  شاعیری یۆنانی که‌ونارا، وه‌ک ڕێبه‌ر و لێزانێک، هاوڕێی بێت و له‌ دۆزه‌خ و ماناکانی دۆزه‌خ تێیبگه‌یه‌نێت. دانتێ ئالیگیری‌ به دڵه‌ڕاکێ و ترسێکی ئێجگار زۆره‌وه‌ سه‌فه‌ر ده‌کات بۆ ناو دۆزه‌خ، بۆیه‌ به‌ ته‌نیا ناتوانێت ئه‌و سه‌فه‌ره‌ سه‌خته‌ ده‌ست پێ بکات. چونکه‌ ئاشنا نییه‌‌ به‌ ڕێگاکانی دۆزه‌خ و سرووشتی دۆزه‌خییان. بۆیه‌ کاتێک پێ ده‌خاته‌ نێو دۆزه‌خ و ئاشنا ده‌بێت به‌ سروشتی دۆزه‌خ و “هادس”ه‌کان، (که‌ پا‌سه‌وانی ده‌رگاکانی دۆزه‌خ و له‌ هه‌مان کاتدا جێبه‌جێکه‌ری فه‌رمانی خوداکانی دۆزه‌خن.) ده‌ڵێت: (ئێوه‌یش که‌ دێنه‌ ژووره‌وه‌، ده‌ست له‌ هه‌موو هیوایه‌ک بشۆن) شێرکۆیش به‌ هه‌مان شێوه‌ی دانتێ ئالیگیری له‌ سه‌فه‌رێکی خه‌یاڵیدا و له‌ مه‌نفاوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‌ بۆ سه‌رزمینێکی دۆزه‌خییانه‌. سه‌رزمینێکی ئه‌نفالی، سه‌رزه‌مینێک، که‌‌ هه‌موو دیارده‌کانی کوژراوه‌، مێژوو و سرووشتی کوژراوه‌، شاعیر بۆ مێژوویه‌کی کوژراو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، نه‌وه‌کوو بۆ شوێن و جوگرافیایه‌کی تایبه‌ت، (شێرکۆ‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی دانتێ‌، ته‌واو ئاشنایه‌ به‌ سه‌رزه‌مینی دۆزه‌خ و سرووشتی دۆزه‌خییانه‌ی ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌. دانتێ‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌‌ جیهانی دۆزه‌خ  سه‌فه‌رده‌کات، به‌ڵام شێرکۆ نه‌ک هه‌ر به‌ تێگه‌یشتنێکی ته‌واوه‌وه‌ به‌ڵکوو به عه‌شقێکی “برایمۆکانه‌”وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو دۆزه‌خی نیشتمان و سه‌رزه‌مینی دۆزخییان.) بۆیه‌ من پێم وایه‌ خاڵی هه‌ره‌ جیاوازی نێوان ئه‌م دوو شاعیره‌ ئه‌وه‌یه‌، دانتێ به‌ هۆی تێنه‌گه‌یشتن و نائاشنابوون له‌ سه‌رزه‌مینه‌کانی دۆزه‌خ و به‌ ترس و دڵه‌ڕاوکێیه‌کی ئێجگار زۆره‌وه‌ سه‌فه‌ر ده‌کات، به‌ڵام شێرکۆ به‌ ئه‌شقێکی برایمۆکانه‌وه‌ بۆ سه‌رزه‌مینه‌کانی دۆزه‌خ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. چونکه‌ شێرکۆ به‌ ته‌واوه‌تی ئاشنایه‌ به‌ هه‌موو دیاره‌ده‌کانی ناو دۆزه‌خ  و سرووشتی دۆزه‌خییان. (له‌ نێوان ئه‌زموونی مه‌نفای شێرکۆ بێکه‌س و ئه‌زموونی مه‌نفای “دانتێ ئالیگیری”دا، وێکچوونێکی فینۆمینۆلۆژییانه‌ی گشتیی بوونی هه‌یه،‌ وه‌ک چۆن  له‌ نێوان ئه‌زموونی مه‌نفای شێرکۆ و ئه‌زموونی مه‌نفای نالی و حاجی قادر و مه‌ولانا خالید، هه‌مان وێکچۆنی فینۆمینۆلۆژییانه‌ش بوونی هه‌یه‌) له‌ هه‌ر دوو به‌شی ئه‌زموونی مه‌نفادا و له حاڵه‌تی ئێگزیستانسیالی خودی مه‌نفادا، سزایه‌کی سه‌خت و کوشنده‌ له‌ پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ که‌سی مه‌نفیدا بوونی هه‌یه. ئه‌م حاڵه‌تی سزادانه‌ی مه‌نفا به‌ته‌واوی هۆکاره‌کانییه‌وه‌ له‌ پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ته‌واوی که‌سه‌ مه‌نفییه‌کاندا‌ ‌(چ ئه‌و مه‌نفییه‌ی که‌ به‌ ڕاوه‌دوونان و زۆره‌ملی و به‌هۆی سه‌رپێچی له‌ ده‌سه‌ڵات و سیسته‌م و گوشاری سیاسی نه‌فی کراوه‌ و دوور خراوه‌ته‌وه‌، وه‌کوو (دانتێ‌ و شێرکۆ)  چ ئه‌و مه‌نفیه‌ش که‌ به‌ خوازیاری خۆی و به‌ هۆکاری تر دوورکه‌وتۆته‌وه‌ له‌ نیشتمانی خۆی، وه‌کوو (نالی و حاجی قادر و مه‌ولانا خالید) بوونی هه‌یه‌. ئه‌م حاڵه‌ته‌ به‌ نیسبه‌ت هه‌موو مه‌نفییه‌کانه‌وه‌، له‌ یه‌که‌م مرۆڤی مه‌نفییه‌وه‌ که‌ “ئاده‌م و حه‌وا”یه‌ تاکوو مه‌نفای زۆرێک له‌  پێغه‌مبه‌ره‌کانی دوای ئاده‌میش، به‌ تایبه‌ت پێغه‌مبه‌ر مووسا که‌ هه‌موو خه‌ڵکه‌که‌ی له‌گه‌ڵ خۆی به‌ره‌و مه‌نفا برد و تاکوو مه‌نفای “دانتێ‌” و  شێرکۆ بێکه‌سیش) وێکچوونێکی فینۆمینۆلۆژییان پێکه‌وه‌ هه‌یه‌. ‌ئه‌ڵبه‌ت با ئه‌وه‌ش بڵێم ئه‌زموونی مه‌نفای شێرکۆ بێکه‌س به‌ ته‌واوی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی خۆیه‌وه‌ له‌ ئه‌زموونی مه‌نفای “مووسا”وه‌ نزیکتره، چونکه‌ شێرکۆیش به‌ هه‌مان شێوه‌ی مووسای پێغه‌مبه‌ر کاتێک ناتوانێت فیزیایی بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نیشتمانی خۆی هه‌موو سه‌رزمینه‌که‌ی له‌گه‌ڵ خۆی به‌ره‌و مه‌نفا ده‌بات، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ ته‌نیا له‌ ڕووی فینۆمینۆلۆژییه‌وه‌ وه‌هایه‌، ئه‌گه‌ر نا ئه‌زموونی مه‌نفای هه‌ر مه‌نفییه‌ک به‌پێی شوێن و سه‌رده‌می تایبه‌ت به‌ خۆی، هه‌ڵگری کۆمه‌ڵێک تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌تی جیاوازه‌، بۆ نموونه (‌جیاوازیی ئه‌زموونی مه‌نفای شێرکۆ له‌ کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا که‌ هۆکاری سیاسی له‌ پشته‌،‌ له‌ ئه‌زموونی مه‌نفای نالی و حاجی قادر و مه‌ولانا خالید که‌ هۆکاری ئایینی و کۆمه‌ڵایه‌تی و کولتووری له‌ پشته‌وه‌یه‌‌ له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م و کۆتایییه‌کانی هه‌مان سه‌ده‌دا خاڵێکی به‌دیار و به‌رچاوه‌‌) بڕوانه‌ وتارێکی مه‌ریوان وریا قانێع (مه‌نفای کوردی له‌ نێوان سێ نه‌وه‌ و سێ ئه‌زموونی مانای جیاوازدا)  ڕه‌هه‌ند. ژماره‌. 12/13

(چ گه‌رده‌لوولێکی سه‌وزه‌ و چ ئه‌سپێکی ئه‌فسانه‌یی باڵداره‌ وا

له‌م کۆتایی ئه‌م دنیایه‌وه‌ به‌ پڕتاو دێ و هه‌ڵم ئه‌گرێ و ئه‌مفڕێنێ و

دوور دوور ئه‌مبات به‌ره‌و هۆبه‌ی ئارانی تۆ.)

چ کڕێوه‌ی حیکایه‌تێ به‌م ناوه‌خته‌ و

له‌ ئاویلکه‌ی ئه‌م ڕۆژه‌دا

وه‌ک عه‌شقه‌که‌ی “برایمۆک” پێده‌شت پێده‌شت و کۆ به‌ کۆ

ئه‌مخاته‌ ڕێ به‌ره‌و لای تۆ

سه‌فه‌ره‌، سه‌فه‌ره‌، سه‌فه‌ر.

سه‌فه‌ری ئازاری زگماک و سه‌فه‌ری دره‌ختی بێ داڵده‌ وبێریته‌ی زامانی گه‌ڕێده‌ و

ته‌داره‌ک ڕێک یه‌خه‌م!

ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌… ل. 3-4

  له‌م سه‌فه‌ره‌ دۆزخییه‌دا شاعیر وه‌کوو دانتێ به‌‌ ته‌نیا نییه‌ و خۆی هاوتا ده‌کات له‌گه‌ڵ حه‌زره‌تی غه‌ریبان و سێ شاعیری که‌ڵه‌گه‌تی مه‌نفا. شێرکۆ بۆ ئه‌م سه‌فه‌ره‌ دۆزه‌خییه‌  ته‌داره‌کی خۆی ڕێک ده‌خات. له‌ چی؟ (له‌ ئه‌سپی که‌لله‌ سه‌رگڕگرتووی ڕه‌وه‌ند و له‌ جوانووی خه‌مه‌ بزێوه‌ سپییه‌کان و له‌ ته‌ختی که‌ژاوه‌ی زریکه‌ و فه‌ریادی فریشته‌ ڕه‌نده‌کان و له‌ تارای شیعری خۆی) ته‌داره‌ک رێک ده‌خات. شاعیر نه‌ ته‌نیا ئاماده‌یه‌ بۆ وه‌ها سه‌فه‌رێکی سه‌خت و دژوار ته‌داره‌ک ڕێک بخات، به‌ڵکوو ئاماده‌شه‌ ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌ دۆزه‌خییه‌ بگێڕێته‌وه‌ بۆ سه‌روه‌رانی مه‌نفا. ئاماده‌یه‌ باسی کوشتنه‌کانیان بۆ بکات، کوشتنی مێژوو و سرووشت و هه‌موو دیارده‌کانی سه‌رزه‌مین. شاعیر کاتێک ده‌ڕوات بۆ بینینی پیری موغان و سه‌روه‌ری غه‌ریبان، دووکه‌ڵی زامانی دوو سه‌ده‌ و ئه‌لبۆمی ڕه‌نگینی ئازار و ژان و سوێی قرچان و سووتان و زریکه‌ی بۆ ده‌بات. رۆژنامه‌ی ڕه‌شه‌بای خوێناویی پڕ له‌ کاره‌ساتی بۆ ده‌بات.

(من که‌ چووم، به‌ نیازم له‌گه‌ڵ خۆم له‌ سنگما

 ڕۆژنامه‌ی ڕه‌شه‌بای خوێناویی دوو سه‌ده‌ی کێوانی بۆ به‌رم

 یادداشتی دووکه‌ڵی زامانی دوو سه‌ده‌ی پێ ده‌شت و بناری بۆ به‌رم

 به‌ نیازم ئه‌لبۆمی ڕه‌نگینی ئازار و ژان و سوێی قڕچان و سووتان و

 زریکه‌ی ئاو، گڵ، دار، به‌رد، شار، گوند، ئاژه‌ڵ و باڵدار و بێ باڵی

 دوو سه‌ده‌ی بۆ به‌رم

 به‌ نیازم وه‌ختێ چووم له‌ گه‌ڵ خۆم له‌ چاوما

 به‌ تایبه‌ت ئاسمانی خنکاوی ” هه‌ڵه‌بجه‌ی” بۆ به‌رم. )

” ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌”  ل. 189.

  شوێن له‌م تێکسته‌ شیعرییه‌دا چیتر شوێنێکی ئاسایی نییه، هه‌روه‌ها به‌شێک نییه‌ له‌ جوگرافیایه‌کی تایبه‌ت، شوێن لێره‌دا، وێرانه‌یه‌کی جوگرافی و مێژوویی و ئێگزیستانسیاله‌، سه‌رزه‌مینێکی به‌رینه‌ هه‌موو شته‌کان تیایدا کوژراوه‌، شوێن مێژوویه‌کی کوژراوه‌، سرووشتێکی کوژراوه‌ به‌ هه‌موو جومگه‌کانییه‌وه‌. بۆیه‌ لێره‌دا شاعیر به‌ ئاگایی ده‌روونی له‌ کانسێپتی شوێن- کات بۆ خۆی ده‌بێت به‌‌ مرۆڤێکی “خاوه‌ن شوێن”یش.

“فینۆمینۆلۆژیای هوسرڵ و ئۆنتۆلۆژیای هایده‌گه‌ر”

خوێندنه‌وه‌یه‌ک بۆ دوو چه‌مکی “شوێن- کات”

فینۆمینۆلۆژیا چییه‌ و ڕوانینی دیارده‌ناسانه‌ بۆ چه‌مک و بابه‌ته‌کان لای  فینۆمینۆلۆژیسته‌کان چۆناوچۆنه؟ ‌

 فینۆمینۆلۆژیا بزووتنه‌وه‌یه‌کی فه‌لسه‌فی زۆر گرنگ بوو که‌ له‌  (Phenomenology)

‌سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا له‌ ئه‌ڵمانیا درووست بوو. به‌ڵام زۆر خێرا به‌ ته‌واوی دنیادا بڵاو بووه‌وه ‌و گه‌شه‌ی سه‌ند. فینۆمینۆلۆژیا له ‌وشه‌یه‌کی یۆنانی به ناوی (فه‌ینامه‌ینان) به ‌مانای “ده‌رکه‌وتن” هاتووه‌. فینۆمینۆلۆژیا هه‌وڵ ده‌دات ئه‌زموونی تایبه‌تی مرۆڤه‌کان (به‌ مه‌به‌ستی خۆ ده‌رخستنی ئۆبژه‌کان و چۆن خۆ ده‌رخستنیان بۆ ئێمه‌ و ئه‌وه‌ی که‌ زه‌ینی ئاگای ئێمه‌ چۆن چۆنی ئه‌و حاڵه‌تانه‌ له‌ خۆیدا تۆمار ده‌کات) بخوێنێته‌وه‌ و لێکدانه‌وه‌یان بۆ بکات. فه‌لسه‌فه‌ی دیارده‌ناسی له‌ سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا و له‌ لایه‌ن “ئه‌دمۆند هوسرڵ”ه‌وه‌ پێکهات و دواتر خوێندنه‌وه‌ی چه‌مک و دیارده‌کان به‌ ئایدیای فنۆمینۆلۆژیانه‌ له‌ لایه‌ن چه‌ند بیرمه‌ندێکی تره‌وه‌  په‌ره‌ی پێدرا و گه‌شه‌ی سه‌ند و گواسترایه‌وه‌ بۆ نێو زانسته‌کانی تر، به‌ تایبه‌ت بۆ ناو جیهانی هونه‌ر و ئه‌ده‌بیاتی مودێڕن. هه‌ندێک له‌ نووسه‌رانی مودێڕنی ئه‌ده‌بی جیهانیی وه‌کوو (جیمز جۆیس و مارسل پرۆست و تۆماس مان و ویرجینیاووڵف و زۆر نووسه‌ری تر له‌ نووسینه‌کانیاندا به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر باش که‌ڵکیان لێ وه‌گرت. به‌رچاوترین ئه‌و بیرمه‌ندانه‌ی که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی قووڵ و  شێلگیرانه‌ کاریان له‌ سه‌ر فینۆمینۆلۆژیای هوسرڵ کرد، خوێندکاره‌که‌ی خودی هوسرڵ واته‌ “مارتین هایده‌گه‌ر” بوو، هایده‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ڕه‌خنه تونده‌کانی له‌ هوسرڵ وه‌کوو بیرمه‌ندێکی شێلگیر و قووڵ به‌ جیدییه‌تێکی زۆره‌وه‌ سه‌رقاڵی ئایدیای فینۆمینۆلۆژیا بوو. دواتر له‌ سه‌ر بنه‌مای بۆچوونه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی هوسرڵ ئایدیای فینۆمینۆلۆژیای به‌ره‌و ئاقارێکی نوێتر برد، که‌ له‌ ئه‌نجامدا  “فینۆمینۆلۆژیای ئێگزیستانسیال”ی لێکه‌وه‌ته‌وه‌. (هایده‌گه‌ر پێی وایه‌ فینۆمینۆلۆژیا توانای تێگه‌یشتنی ژیانی ڕه‌سه‌ن و واقعی هه‌یه‌. بڕوانه‌… باسێک سه‌باره‌ت به‌ فنۆمینۆلۆژیا له‌ کتێبی(هایده‌گه‌ر و پرسیاری بنه‌مایی)دا. بابه‌ک ئه‌حمه‌دی. ل. 183.

 هوسرڵ له‌ شیکاری و لێکۆڵینه‌وه‌کانی خۆیدا سه‌باره‌ت به‌ دیارده‌ی “زه‌مه‌ن” کات” وه‌کوو بوونێکی ده‌ره‌کی و ئۆبژه‌کتیڤ ره‌ت کرده‌وه‌ و به‌ پارادیمێکی دیارده‌ناسانه‌وه‌ ئاوڕی دایه‌وه‌ له‌م کانسێپته‌‌. دواتر هایده‌گه‌ر (له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی که‌ به‌ توندی ڕه‌خنه‌ی ئاراسته‌ی هوسرڵ کرد و پێی وابوو خوێندنه‌وه‌کانی هوسرڵ له‌ دیارده‌ناسی “زه‌مه‌ن” شوێنکه‌وته‌ی ده‌یتای زانستی و ده‌روونناسانه‌یه‌) به‌ڵام له‌ ئه‌نجامدا هه‌مان ڕێچکه‌ی دیارده‌ناسانه‌ی هوسرڵی بۆ خوێندنه‌وه‌ی چه‌مکی “کات” په‌یڕه‌و کرد، ئه‌ڵبه‌ت خوێندنه‌وه‌ی هاید‌ه‌گه‌ر له‌ “شوێن- کات” زیاتر له‌سه‌ بنه‌مای فه‌لسه‌فه‌ی بوونناسانه‌ و ئۆنتۆلۆژیکه‌ تاکوو فینۆمینۆلۆژیا. به‌ گشتیی  پرسی “کات” له‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا گرنگی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌بووه‌ و ئێمه‌ هیچ سه‌رده‌مێکی گرنگی مێژووی فه‌لسه‌فه نابینین که‌ تیایدا پرسی “شوێن – کات” پرسێکی جیدی و گرنگ نه‌بووبێت و بیرمه‌ندان ئاوڕیان له‌م  بابه‌ته‌‌ نه‌دابێته‌وه‌، بۆیه‌ هایده‌گه‌ر له‌ کتێبه‌ به‌ناوبانگه‌که‌یدا “بوون و کات” ده‌نووسێت: ڕه‌گی ته‌واوی بوونناسی له‌ ناو “زه‌مه‌ن”دایه‌) به‌ده‌ر له‌ فه‌لسه‌فه‌، که‌ هه‌میشه‌ “کات” به‌رده‌وام پرسێکی گرنگ و جیدیی بووه‌ بۆی، “کات” له‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بی مودێڕنیشدا به‌رده‌وام پرسێکی جیدی و سه‌نتراڵ بووه‌ و هه‌ندێک له‌ نووسه‌رانی گه‌وره‌ی ئه‌ده‌بی جیهانی وه‌کوو (پرۆست له‌ رۆمانی “گه‌ڕان به‌ دوای زه‌مه‌نی له‌ ده‌ستچوودا”، جیمز جۆیس له‌ ڕۆمانی “ئۆلیس” و تۆماس مان له‌ ڕۆمانی “کێوی جادوو” و ویرجینیا وۆڵف له‌ ڕۆمانی “خانمی دالووی” و به‌شێک له‌ شانۆنامه‌کانی “سامۆئل بێکت و هاوکات له‌ به‌ستێنی سینه‌ماشدا چه‌ند فلیمێکی سینه‌ماکاری ڕووسیا “ئاندرێ تاراکۆفسکی” (‌که‌ فیلمه‌کانی  وه‌کوو په‌یکه‌ر سازکردن له‌ زه‌مه‌ن ناو ده‌برد) گرنگییه‌کی تایبه‌تیان داوه‌ به‌ پرسی “کات”. له‌ پانتاییی ئه‌ده‌بی جیهانی و جیهانی ئه‌دبیاته‌ بچووکه‌کانیشدا پێموایه‌ ‌ئه‌ده‌بی کوردی  که‌متر‌ به‌ ئایدیای فینۆمینۆلۆژیانه‌ ئاوڕی داوه‌ته‌وه‌ له‌ پرسی “کات” وه‌کوو توخمی زاڵ. به‌ڵام له‌م نێوانه‌دا تێکستی “ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌”ی شێرکۆ بێکه‌س له‌م حاڵه‌ته‌ ده‌ترازێ و پرسی “زه‌مه‌ن” له‌م تێکسته ئه‌ده‌بییه‌دا ده‌بێته‌‌ توخمی زاڵ و بابه‌ت و موتیڤه‌کان تری ناو جیهانی ده‌ق به‌ ده‌وری ئه‌م توخمه‌دا ده‌سووڕێنه‌وه‌. شێرکۆ بێکه‌س له‌ ته‌واوی ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌کانیدا به‌رده‌وام بووه‌ به‌ کارکردن به‌ چوار پرس و بابه‌تی سه‌ره‌کیی (سرووشت، مێژوو، شوێن- کات) به‌ڵام له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا، به‌ جۆرێکی تر و به‌ ڕوانینێکی  قووڵ و ئاگایییه‌کی ده‌روونییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دیاردانه‌دا هه‌ڵسووکه‌ت ده‌کات، بۆیه‌ سرووشت و دیارده‌کانی ناو سرووشت له‌ قه‌سیده‌ی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا، هه‌مان سرووشتی ناو جیهانی “تریفه‌ی هه‌ڵبه‌ست و که‌شکۆڵی پێشمه‌رگه‌ و ئاوێنه‌ بچکۆله‌کان و پاییزه‌ میوان و بۆننامه‌ و ڕه‌نگدان” نییه‌، ته‌واوی دیارده‌کانی ناو ده‌ربه‌ندی په‌پووله ده‌بن به ڕووداوی کاره‌سات ئامێز و ئێستای شاعیر ده‌به‌نه‌وه‌ بۆ ناو کاره‌ساته‌کان و ڕووداوه‌ تراژیکه‌کان. هاوکات فه‌زایه‌کی کارتێکه‌ر بۆ ئێستای شاعیر دروست ده‌که‌ن، که‌ به‌ ته‌واوه‌تی زه‌ین و هزری شاعیر داگیر ده‌کات، بۆیه‌ گێڕانه‌وه‌ی کاره‌ساته‌کان له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا بۆ شێرکۆی شاعیر ڕابوردوو نییه‌، به‌ڵکوو ئه‌و فه‌زا دۆزخی و ترسناکه‌یه‌ که‌ شاعیر به‌ شێوه‌ی ئێگزیستانسیال هێشتا تێیدا ده‌ژی.

( ئێواره‌.. دوای بانگی برینتان من ئه‌گه‌م.. ئێواره.

ئێواره‌… دوای شێوه‌ی گریاوتان لاتانم… ئێواره‌

که‌ هاتم  مۆمێکم له‌ قولله‌ی حه‌زره‌تی نالیی دا بۆ هه‌ڵکه‌ن

با ملی دارێ بێ یان په‌نجه‌ی نێرگزێ یان قژی وه‌نه‌وشه‌

زامێکم له‌ دوندی ” که‌کۆن” ی ” حاجی” دا بۆ پێکه‌ن

با سه‌ری بڕڕاوی شێعرێ بێ یان مه‌مکی ” وه‌سانان”  یان باڵای هه‌ڵه‌بجه‌. )

ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌.. ل..7/ 8

شاعیر له‌ به‌شی یه‌که‌می ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا له‌ دۆخێکی زه‌مه‌نی تایبه‌تدا جێگیر ده‌بێ و سه‌رزه‌مینێکی دۆزه‌خییانه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، دۆزه‌خی هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، کوژرانی مێژوو و سرووشت و هه‌موو دیارده‌کانی ناو سرووشت ده‌گێڕێته‌وه،‌ دیاره‌ ئه‌م ڕووداوه‌ دۆزه‌خییانه‌ پێشتر و له‌ ڕابوردوودا ڕوویداوه‌ و شاعیر له‌ ده‌قی خۆیدا ڕه‌وایه‌تی ده‌کات، به‌ڵام له‌ جیهانی ژینراوی شاعیردا ئه‌م ڕابوردووه‌ نه‌ تێپه‌ڕ ‌بووه‌ و نه ‌ته‌واویش ‌بووه‌. بۆیه‌ کاریگه‌ریی فه‌زای ڕابوردوو له‌ سه‌ر ئێستای شاعیر به‌ ڕاده‌یه‌که‌ شاعیر ئێستای خۆی له‌ هه‌مان فه‌زای ڕابوردوودا ده‌بینێته‌وه‌. به‌و مانا ڕابوردوو فه‌زایه‌که‌ شاعیر هێشتا تێیدا ده‌ژی. به‌مه‌وه‌ شاعیر ڕابوردوو به‌ درێژکراوه‌ی ئێستا ده‌زانێت، نه‌ک به دیارده‌یه‌کی تێپه‌ڕبوو و ته‌واو بوو، له‌ گێڕانه‌وه‌ی فه‌زای دۆزه‌خییانه‌ و ڕووداوه‌ ترسناکه‌کانی ناو دۆزه‌خدا، ڕابوردوو دێته‌وه‌ ناو ئێستای شاعیر، بۆیه‌ ڕابوردوو بۆ شاعیری ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌ ته‌نیا بابه‌تێکی په‌تی مێژوویی نییه‌‌ که‌ تێپه‌ڕ بووبێت و له‌ ده‌قدا بگێڕدرێته‌وه‌‌، به‌ڵکوو ڕابوردوو ته‌واوی ئێستای شاعیر ده‌ته‌نێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش هه‌مان ئایدیای دیارده‌ناسانه‌ و ئۆنتۆلۆژیکه‌ له‌ کانسێپتی زه‌مه‌ن.   

( تاکوو دێم ئه‌و “مانگ”ه‌ زه‌ردانه‌ مه‌نێژن

بوه‌ستن! هه‌تاکوو تریفه‌ی غه‌ریبیی خۆم دێنم ڕاوه‌ستن!

هه‌تاکوو ئه‌گه‌م و خه‌رمانه‌ی هه‌ڵبه‌ستم ئه‌که‌مه‌ پشتێنی ناو قه‌دیان

خۆزگه‌مه‌ بۆ دواجار / ده‌ست که‌مه‌ قه‌ڵبه‌زه‌ی گه‌ردنی هه‌موویان

یه‌ک به‌ یه‌ک خه‌مانیان ڕاژه‌نم/ یه‌ک به‌ یه‌ک به‌ به‌ژنی دار لیمۆی ژه‌هراویی

مارتیاندا هه‌ڵزنێم/ یه‌ک به‌ یه‌ک سه‌ر خه‌مه‌ ناو سنگ و به‌رۆکی به‌فرینیان

یه‌ک به‌ یه‌ک کڕنووشیان بۆ به‌رم/ یه‌ک به‌ یه‌ک فوو بکه‌م به‌ کونی زامیاندا و

شمشاڵی باڵایان لێ بده‌م. حه‌یران… حه‌یرانه‌…

 ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌.. ل: 12      

فینۆمینۆلۆژیای گێڕانه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌کانی مه‌نفا له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا

له‌ به‌شی دووه‌می قه‌سیده‌ی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا شاعیر دیسان به هه‌مان‌ ڕوانگه‌ی فینۆمینۆلۆژیانه‌وه‌‌ ئه‌زموونی مه‌نفا و غوربه‌ت به‌ گشتی و به‌ تایبه‌ت ئه‌زموونی مه‌نفای خۆی و شاعیرانی ئه‌دبی کلاسیکی کورد ده‌گێڕێته‌وه‌، شاعیر هه‌وڵیداوه‌ خوێندنه‌وه‌ی تایبه‌تی خۆی له‌ ئه‌زموونی مه‌نفای خۆی و شاعیرانی پێش خۆی له‌ سێ سه‌فه‌ری خه‌یاڵی و سێ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی تایبه‌ت له‌ مه‌نفاوه‌ بۆ زێد و نیشتمان بگێڕێته‌وه‌، دوو سه‌فه‌ری ئه‌م گه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌ له‌ مه‌نفاوه‌ بۆ نیشتمان له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی سێیه‌میش له‌ کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدایه‌، له‌ گه‌ڵ خاڵه‌ هاوبه‌شه‌کانی هه‌ر سێ ئه‌زموونی مه‌نفا له‌ سێ زه‌مه‌نی جیاوازدا، هه‌ر سێ قه‌سیده‌که له‌ ئاستێکی گشتی و فنۆمینۆلۆژیادا له‌ یه‌کدی ده‌چن و سه‌ر به‌ هه‌مان مێژووی درێژی مه‌نفان که‌ له‌ ئوستووره‌ی مه‌نفای “ئاده‌م و حه‌وا”وه‌ بۆ سه‌ر زه‌مین و هه‌روه‌ها له‌ ئوستووره‌ی مه‌نفای خوداکانی یۆنانه‌وه دست پێ ده‌کا و تاکوو سه‌ر خۆیان درێژ ده‌بێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌م خاڵه‌ هاوبه‌شانه‌شدا،‌ هه‌رکام له‌م ئه‌زموونانه‌ به‌ شێوه‌ی تایبه‌تی خۆی باس له‌ سه‌فه‌رێکی خه‌یاڵی و گه‌ڕاندنه‌وه‌ ده‌کات له‌ مه‌نفاوه‌ بۆ شوێنی سه‌رده‌می منداڵی  و یادەوه‌رییه‌کان و ڕابوردوو. به‌ڵام گێڕانه‌وه‌ی ئه‌م سه‌فه‌ره‌ خه‌یاڵییه و ئه‌م گه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌ له‌ مه‌نفاوه‌ بۆ نیشتمان لای شێرکۆ بێکه‌س، گێڕانه‌وه‌یه‌کی تایبه‌ت و ئۆنتۆلۆژیکه‌‌ له‌ دیارده‌ی مه‌نفا، بۆیه‌ له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا سه‌فه‌ر له‌ مه‌نفاوه‌ بۆ سه‌رزمینێکی وێران و نیشتمانێکی دۆزه‌خ ئاسا له‌ ساته‌وه‌ختێکی مه‌رگئامێزه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات که‌ هه‌موو شته‌کان و دیارده‌کان تیایدا له‌ نێوان مردن و ژیاندا له‌ بێده‌نگییه‌کی ترسناک و ئه‌به‌دیدا نوقم ده‌بن. (سه‌فه‌ر له‌م تێکسته‌ شیعرییه‌دا سه‌فه‌ری ڕۆحێکه‌ له‌ پێشدا ده‌بێت زیندوو بێته‌وه‌ و بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو جیهانی بوون، دواتر بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رزمینێکی واقعی که‌ مێژووه‌که‌ی کوژراوه‌، سه‌رزمینێکی دۆزه‌خئاسا که‌ سرووشت و هه‌موو جومگه‌کانی ناو سرووشته‌که‌ی کوژراوه‌، دواتر له‌ ناو ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌دا به‌ دوای که‌رت و پارچه‌ جیاوازه‌کانی یادەوه‌ری خۆی و مێژووی کوژراویدا بگه‌ڕێت، دیاره‌ هۆکاری مه‌یسه‌رکردنی ئه‌م سه‌فه‌ره‌ خه‌یاڵییه‌ و ئه‌م گه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌ بۆ سه‌رزمینی کوژراو، عه‌شقێکی برایمۆکانه‌یه‌ که‌ ئه‌میش له‌ بنه‌مادا بۆ خۆی ئه‌زموونێکی عاشقانه‌ی مه‌یله‌و مه‌رگه‌.)  

  ئاماده‌گی مه‌رگ له قه‌سیده‌ی “ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا” ئاماده‌گییه‌کی هه‌میشه‌ ئاماده‌یه‌ و له‌ ده‌سپێکه‌وه‌ تا کۆتایی، ده‌قه‌که‌ ده‌باته‌ پێشه‌وه‌. وه‌ک هایده‌گه‌ر ده‌ڵێت: مه‌رگ‌ دوا ئیمکانێکه‌ کۆتایی به‌ ته‌واوی ئیمکانه‌کانه‌کانی دازاین ده‌هێنێت و ته‌واوی ئیمکانه‌کانی دازاین قفڵ ده‌کات. ڕوانینی شاعیر بۆ مه‌رگ وه‌کوو دیارده‌یه‌کی پێش وه‌خته‌‌ ئاماده‌ له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا و هاوکات دوا ئیمکانێ که‌ هه‌موو ئیمکانه‌کان تری مرۆڤ قفڵ ده‌کات و کۆتایی پێ ده‌هێنێت، ڕوانینێکی ئۆنتۆلۆژیکه‌ بۆ دیارده‌ی مه‌رگ. به‌ڵام خاڵێکی  هه‌ره‌ جیاواز و به‌دیار له‌ نێوان هێز و توانستی هونه‌ری و داهێنه‌رێتیدا له‌گه‌ڵ ڕوانینی فه‌لسه‌فی بۆ جیهانی بوون و دیارده‌کانی زه‌مه‌ن، ئه‌وه‌یه‌ که‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌ب و داهێنه‌رێتی هونه‌ری، به‌ هۆی توانسته‌ هێزه‌کییه‌کانی خه‌یاڵه‌وه‌ زۆر جار له‌ فه‌لسه‌فه‌ و ڕوانگه‌ فه‌لسه‌فییه‌کان به‌رزتره‌، نموونه‌ی ئه‌مه‌ش هه‌مان بۆچوونی فه‌لسه‌فی بوونناسانه‌ی هایده‌گه‌ره‌ له‌ پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ دیارده‌ی مه‌رگدا. شاعیر له‌ ده‌سپێکی تێکسته‌که‌یدا و له‌ ساته‌وه‌ختی گێڕانه‌وه‌ی دۆزه‌خی نیشتماندا، به‌ بۆچوونێکی ئۆنتۆلۆژیکه‌وه‌ ئاوڕ له‌ مه‌رگ ده‌داته‌وه‌ (وه‌کوو دوا ئیمکانێک که‌ هه‌موو ئیمکانه‌کانی مرۆڤ قفڵ ده‌کات و کۆتایی به‌ هه‌موو ئیمکانه‌کانی مرۆڤ ده‌هێنێت).

( ئه‌مانه‌ باڵی وه‌ریوی په‌ریه‌کانن یان کۆتره‌کان؟

ئه‌ی ئه‌مانه‌ گلێنه‌من یان دنکه‌ زه‌یتوون و ترێ؟

نازانم ئه‌ز چۆنیان له‌ یه‌کتر جیاوه‌که‌م؟

نازانم ئه‌ز چۆنیان له‌ یه‌کتر

نازانم ئه‌ز چۆنیان

نازانم ئه‌ز.. )

ده‌ربه‌ندی په‌په‌ووله‌ .. ل 39

شاعیر له‌م  پاراگرافه‌دا باس له‌‌ کاره‌ساتێکی تراژیک ده‌کا و مه‌رگ ده‌گێڕێته‌وه‌، مه‌رگ وه‌کوو دوا ئیمکانێ که‌ کۆتایی به‌ هه‌موو ئیمکانه‌کانیتر هێناوه‌ و هه‌موو شتێک تیایدا بۆته‌ سووتوو و خۆڵه‌مێش. له‌ ساته‌وه‌ختی بینینی ڕووداوه‌ تراژیکه‌کاندا شاعیر به‌ڕاده‌یه‌ک شپرز و سه‌رسام ده‌بێت ناتوانێت شته‌کان له‌ یه‌کدی جیابکاته‌وه‌. بۆیه‌ به‌رده‌وام پرسیاری گوماناوی ده‌کا له‌ بوونی شته‌کان و له‌وه‌ش گرنگتر پرسیاری چۆن جیاکردنه‌وه‌ی شته‌کان له‌ یه‌کتر ده‌کات. ‌به‌ڵام دواتر و له‌ چه‌ند پاژیتردا له‌م بۆچوونه‌‌ فه‌لسه‌فییه ئۆنتۆلۆژیکه‌ش لاده‌دا و باس له‌ مه‌رگێک ده‌کات که‌ ئه‌به‌دی نییه‌ و شته‌کان تیایدا دیسان زیندوو ده‌بنه‌وه‌. شاعیر ئه‌مجار له‌ ڕوانگه‌ی هه‌ندێک له‌ بیرمه‌ندانی فه‌لسه‌فه‌ی ئێگزیستانسیالیست و به‌ تایبه‌ت بۆچوونه‌کانی “سورن کێرکه‌گۆرد” و (پرسیار له‌ مانای ژیان و باوه‌ڕ به‌ زیندووبوونه‌وه‌ی پاش مه‌رگ)  و تا ڕاده‌یه‌کیش فه‌لسه‌فه‌ی (وه‌حده‌تی وجوود) ی ئیبنوو عه‌ره‌بی‌ و باوه‌ڕ به‌ دۆنادۆنی ئایینی یارسان،)  ئاوڕ له‌ دیارده‌ی مه‌رگ ده‌داته‌وه‌، بۆیه‌ ده‌بینین مه‌رگ له‌ هه‌ندێ شوێنی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا مه‌رگێکی ئه‌به‌دی نییه‌ و هه‌موو شته‌ کوژراوه‌کان توانای ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ دیسان زیندوو ببنه‌وه‌ و بگه‌رێنه‌وه‌ بۆ ناو ژیان و خۆیان ڕه‌وایه‌ت بکه‌ن.

  ‌

( – هه‌ڵه‌بجه‌ی ” حه‌للاج”م چیت بینی؟!

له‌م به‌ری که‌ناری گیانمه‌وه‌ به‌هاری ڕمووزن.

گوڵی دڕ/ خۆری کوێر/ به‌فری ڕه‌ش / بای خنکاو/ ڕووباری زۆر زبر.

بارانی وشک و ڕه‌ق/ گری سارد/ خوێنی زه‌رد/ هاژه‌ی که‌ڕ/ گرمه‌ی لاڵ. چیم بینی؟

کۆتری ڕه‌ق/ گه‌دری هه‌ق / تاوانی فه‌ریشته‌ / مناره‌ی جه‌رده‌ و دز.

ئه‌ی له‌و به‌ر که‌ناری گیانته‌وه‌؟!

بڵێسه‌ی خۆڵه‌مێش/ شۆڕشی مردووه‌کان/ لافاویی وشکانیی/ هاواری بێ ده‌نگیی

پرشنگی تاریکیی / هیوای نائومێدیی/ سه‌وزایی تینۆیه‌تی / تێرێتی برسێتی و

فڕینی کێوانم من بینی!)

ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌ .. ل.. 114

 ڕوانینی شاعیر بۆ دیارده‌ی مه‌رگ له‌م پاراگرافه‌دا، ڕوانینێکی ئه‌فلاتوونی و تا ڕاده‌یه‌ک دۆنادۆنییه‌. شاعیر توانا ده‌دات به‌ هه‌موو شت و دیارده‌ کوژراوه‌کان بۆ ئه‌وه‌ی جارێکیتر مه‌سیح ئاسا زیندوو ببنه‌وه‌ و خۆیان بگێڕنه‌وه‌، شاعیر هه‌موو دیارده‌ لێکدژ و پارادۆکسه‌کان به‌ فۆرمێکی پاش پێکهاته‌خوازانه‌ و( به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ عیرفانی گنۆسیی و کابالایی) له‌ ته‌نیشت یه‌کدی ڕیز ده‌کات و رۆح ده‌کاته‌وه‌ به‌ به‌ریاندا و زیندوویان ده‌کاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی باسی چۆن کوشتنی خۆیان بکه‌ن و مه‌رگی خۆیان بگێرنه‌وه‌. لێره‌دا ئه‌زموونی مه‌رگ ئه‌زموونێکی دۆنادۆنییه‌ و ئه‌وه‌ی ده‌کوژرێت دواتر به‌ هێزێکی گه‌وره‌تره‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو ژیان، ئه‌وه‌ش ئه‌م گه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌ فه‌راهه‌م ده‌کات ئیراده‌یه‌کی تراژیکه‌ که‌ له‌ شیعردا به‌رجه‌سته‌یه‌ و له‌م تێکسته‌دا، شاعیرێک له‌ کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا دێت و مه‌نفییه‌ گه‌وره‌کانی مێژووی کورد و ته‌واوی  دیارده‌ کوژراوه‌کانی ناو ئه‌م مێژووه‌ به‌ خودی مێژووشه‌وه‌ یه‌ک به‌ یه‌ک زیندوو ده‌کاته‌وه‌ و جارێکی تر ده‌یانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ناو ژیان. بۆیه‌ ئاستێکی تری مه‌نفا له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا له ڕووی وجوودییه‌وه‌ ئاستی زیندوو کردنه‌وه‌ی دیارده‌ کوژراوه‌کان و ئینسانه‌ مرددوه‌کانه‌ و سه‌ر له‌ نوێ به‌خشینه‌وه‌ی ژیانه‌ پێیان. ئه‌مه‌ش دیسان به‌رجه‌سته‌کردنه‌وه‌ی دوو ئاستی ناکۆکی مه‌نفایه‌ له‌ قه‌سیده‌ی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا.  ئاستێکی دۆزه‌خییانه‌ی مه‌نفا که‌ به‌رهه‌می هه‌ڵهاتن و ڕاوه‌دونانه‌ و که‌سی مه‌نفی تووشی ته‌نیایی دژوار و غوربه‌تی کوشنده‌ و هه‌ست به‌ ئازاری ڕۆحیی و ده‌روونی ده‌کات، ئاستێکی تری مه‌نفا که‌ له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ و هاتنه‌وه‌ی که‌سی مه‌نفی بۆ نیشتمان و هه‌ستانه‌وه‌ و زیندوو بوونه‌وه‌ی دیارده‌ کوژراوه‌کان و سه‌ر له‌ نوێ به‌خشینه‌وه‌ی ژیانه‌ پێیان.        

   بۆیه‌ پێموایه‌، ئه‌مه‌ خاڵی هه‌ره‌ جیاوازی ئه‌زموونی مه‌نفا بێت‌ له‌ نێوان شێرکۆ بێکه‌س و نالی و حاجی قادر دا، ئه‌زموونی مه‌نفا لای – نالی و حاجی قادر-  له‌ نووستنی به‌خت و نائارامیی و بێئۆقره‌ییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات،  له‌ حاڵێکدا لای شێرکۆ بێکه‌س ئه‌م ئه‌زموونه‌ له‌ مه‌رگ و زیندوو بوونه‌وه‌وه‌‌ ده‌ستپێده‌کات.  ئه‌مه‌ش درخه‌ری جیاوازیی  ئه‌و پێکهاته‌ و وه‌زعیه‌ته‌ مێژوویی و سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی ئێمه‌یه‌ له‌ نیوه‌ی دووه‌م و کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ تا کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌م. (ئه‌زموونی مه‌نفا له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا له‌ زۆر ڕووه‌وه‌، چه‌ند هه‌ڵاتنه‌ له‌ مه‌رگێکی فیزیایی و چه‌ند ده‌رئه‌نجامی ڕاکردنه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌کانی مه‌رگ له‌ نیشتماندا، به‌ هه‌مانئه‌ندازه‌ش ڕاکردنه‌ به‌ره‌و مه‌رگێکی مه‌عنه‌وی له‌ ناو جیهانێکدا که‌ شوێنێکی بۆ پێکه‌وه‌بوونی مێژووی شێرکۆ و ئه‌وانیده‌که‌ی تێدا نه‌ماوه‌ته‌وه، بۆیه‌ مه‌نفا له‌ ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌دا شوێنی ته‌نیا که‌وتنێکی ڕه‌هایه‌ و له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ له‌ گۆڕستان ده‌چێت، وه‌کچۆن گه‌ڕانه‌وه‌ش بۆ نیشتمان  تا ڕاده‌یه‌کی زۆر گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ به‌ره‌و گۆڕستان.‌) .. مه‌ریوان وریا قانیع. ڕه‌هه‌ند ژ.12/13 ساڵی 2001 . ل. 105.

ئاماژه‌یه‌کی پێویست:

 ئه‌م وتاره‌ کورتکراوه‌ی وتارێکی درێژتره‌ له‌ ژێر ناو “خوێندنه‌وه‌ی ” شوێن –  کات” له‌ قه‌سیده‌ی” ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌” ی شێرکۆبێکه‌سدا، له‌ ڕوانگه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی فنۆمینۆلۆژیاوه‌.

The post  (فینۆمینۆلۆژیای “شوێن- کات” له‌ (قه‌سیده‌ی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌)ی شێرکۆ بێکه‌س)دا” appeared first on ژنەفتن.

چەمکی «مێژووی سروشتیی» (Naturgeschichte) چەمکێکی سەنتڕاڵی ناو مێژووی فەلسەفەیە لە هێگلەوە بۆ واڵتەر بنیامین و بۆ ئادۆرنۆ. لانیکەم لە سەردەمی هێگلەوە، هیچ فەلسەفەیەک نییە بتوانێت لەم ئایدیایە ڕابکات. واڵتەر بنیامین لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا «سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی» (Ursprung des deutschen Trauerspiels) هەوڵ دەدات سەرهەڵدانی مۆدێرنیتە، ئەلیگۆریی، و داڕمان و کەوتنی ئۆبژێکتەکان و ئەزموونەکان بە تێپەڕینی کات، شی بکاتەوە. بنیامین بەپشتبەستن بە هێگل مێژووی سروشتیی وەک چەمکێکی بایۆلۆژیی یان زانستیی شی ناکاتەوە، بەڵکو وەک گۆشەنیگایەکی فەلسەفیی بۆ تێگەیشتن لە کارلێکی نێوان سروشت و مێژوو، کە تێیدا دەستکەوتە مرۆییەکان، کولتوور، و مێژوو بە شێوەیەکی زووتێپەڕ ڕوو دەدەن، و لەم پرۆسەیەدا هاوشێوەی پرۆسە سروشتییەکانی دیکە، چۆنایەتییەکانیان لەدەست دەدەن. لەم نووسینەدا دەمەوێت لە ڕوانگەی فەلسەفەی فینۆمینۆلۆژیی هێگل و مێژووی سروشتیی بنیامینەوە بڕگەیەکی شیعریی شێرکۆ بێکەس بەسەر بکەمەوە، کە تێپەڕینمان لە سروشتەوە بۆ مێژوو پیشان دەدات، بەڵام ئەم تێپەڕینە لە سروشتەوە بۆ مێژوو دوو قۆناغی زۆر سەرەکیی و بگرە پێشمەرجی هەیە: داستان و ئەفسانە. لەنێو مێژووی ئەدەبی کوردییدا، کەس وەک شێرکۆ بێکەس نەیتوانیوە بەم سێ دێڕە، ئەم قووڵاییە ئاوەڵا بکات. لەبەرئەوە، بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە، پێویستە ئەو فەلسەفەیە لە مێژوویدا بەسەر بکەینەوە، کە لە هەموو فەلسەفەکانی دیکە زیاتر ئەم بابەتەی شی کردووەتەوە: هێگل و بەدووایدا واڵتەر بنیامین، کە هەم بەقووڵیی هێگلییە و هەمیش لە زۆر شوێندا لێی جیا دەبێتەوە.

لە کەرتی «پێنجەم»ی دیوانی «خاچ و مار و ڕۆژژمێری شاعیرێ» (١٩٩٨)دا ئەمە دەخوێنینەوە:

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت و ئەفسانە چاوی ئەپشکوێ و مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا.»

١: سروشت: هەرێمی ڕاستەوخۆیەتیی

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت…

لە سیستەمی فەلسەفیی هێگل-دا سروشت شوێنێکی سەرەکیی، بەڵام لە هەمان کاتدا سەرەتایی و بەرایی وەک خاڵی دەستپێکی گەشەی ڕۆح داگیر دەکات، کە هێگل بە هەرێمی ڕاستەوخۆیەتیی و پێداویستیی (Unmittelbarkeit und Notwendigkeit) پێناسەی دەکات. لای هێگل سروشت تەنها جیهانی بەرجەستە و فیزیکیی درەخت، ڕووبار و چیاکان نییە، بەڵکو هەروەها کاتیگۆرییەکی مێتافیزیکیشە – هەرێمێکی دەرەکیی، ماتریالیی کە یاسا ئاسنینەکانی هۆکاربەندیی و ڕێکەوتکردیی حوکمی دەکەن. لە کتێبەکەیدا، فەلسەفەی سروشت، وەک بەشێک لە ئینسایکلۆپیدیای زانستە سروشتییەکان، هێگل سروشت وەک «ئەویدیکە»ی ڕۆح دەهێنێتە پێشەوە، هەرێمێک تێیدا ڕۆح تەنها لە دۆخی نابیرکردنەوەیی و بێباکییدا بوونی هەیە، کە پێداویستیی و زەروورەت حوکمی دەکەن نەک ئازادیی و سەربەستیی. سروشت لەم مانایەدا، ماک و کەرەستەیەکی خاو و ڕاستەوخۆیە کە لێیەوە وشیاریی و خود-وشیاریی لەڕێگەی پرۆسەی دیالەکتیکییەوە سەرهەڵدەدەن. ئێرە ئەم هەرێمەیە تێیدا سەربەستیی شاراوە و نادیارە و تەنها بەشێوەیەکی ماتەوزە هەیە، بەڵام بەدینەهاتووە، چونکە هێشتا ڕۆح لە جەوهەری خۆدیاریکەری خۆی بە ئاگا نەهاتووەتەوە و بێدار نەبووەتەوە. لای هێگل، سروشت ئامانجێک نییە لەخۆیدا، بەڵکو سات و ڕەهەندێکی ناو ئاوەڵابوونی دیالەکتیکییانەی ڕۆحی ڕەهایە، قۆناغێکە تێیدا ڕۆح نادیارە، لەنێو دەرەکێتیی یاسا سروشتییەکاندا گیری کردووە، بەڵام دەیەوێت لەڕێگەی کاری بیرکردنەوە و ئیشکردنی مێژووەوە، ڕاستەوخۆیەتیی خۆی تێپەڕێنێت. جیهانی سروشتیی، لەڕێگەی بازنەکانی هەڵکشان و داکشان، سەرهەڵدان و داڕمانەوە، لەڕێگەی پرۆسە میکانیکیی و ئۆرگانییەکانەوە، خاوەن خود-وشیاریی خۆی یاخود ئامانجداربوونی خۆی نییە کە لە قۆناغە باڵاکانی ڕۆحدا دەیبینینەوە. لەبەرئەوە، سروشت هەم وەک بناغە و هەم وەک چەکێک خزمەت بە پێشکەوتنی دیالەکتیکیی بەرەو سەربەستیی خود-وشیارانە دەکات، کە تێیدا ڕۆح دەست دەکات بە ناسینی خۆی وەک یەکێتیی و ئاشتبوونی نێوان بکەر و بابەت (سەبژێکت و ئۆبژێکت).

ئەگەرچی وا دەردەکەوێت واڵتەر بنیامین لە نیگای یەکەمدا ئاراستەیەکی ماتریالیستیی و مێژوویی بەرەو سروشت بگرێتە بەر، بەڵام بە قووڵبوونەوە تێدەگەین هەم تەواوکەرە و هەمیش گۆشەیەکە لێیەوە دەوڵەمەندیی هزری هێگل دەبینین. لای بنیامین سروشت بەتەنها بریتی نییە لە کاتیگۆرییەکی مێتافیزیکیی، بەڵکو دیاردەیەکە مێژوو گەیاندوویەتی، کاری مرۆڤ، تەکنەلۆژیا و بەرهەمی کولتووریی دروستیان کردووە و فۆرمیان پێداوە. لە بەرهەمە گەورە تەواونەکراوەکەیدا، پڕۆژەی پاساژەکانی پاریس و لە وتارەکانیدا دەربارەی سوریالیزم و مارسێل پروست، بنیامین سروشت وەک ڕەهەند و لایەنێکی بەجادووییکردن و نامۆبوونی ناو مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی دەبینێت. لێرەدا وا دەردەکەوێت بنیامین لە گەشبینیی دیالەکتیکیی هێگل جیاببێتەوە، کە سروشت وەک قۆناغێکی پێویست بەرەو خود-بەدیهێنانی ڕۆح دەبینێت، بنیامین سروشت وەک تەڵەیەکی ناو «مێژووی سروشتیی» داڕمان و زووتێپەڕیی و کورتخایەنیی لێک دەداتەوە. بە گەڕانەوە بۆ یەکەم کارکردنی لەسەر ئەم چەمکە لە کتێبەکەی ساڵی ١٩٢٦ی خۆیدا، سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی، بنیامین سروشت وەک هەرێمێک وێنا دەکات تێیدا بەرهەمە مرۆییەکان و پرۆسە سروشتییەکان بەردەبنەوە ناو یەکترییەوە، ئەمەش شلۆقیی، ناسکێتیی و کورتخایەنیی هەردوو لایەنەکە دەستنیشان دەکات. لای بنیامین ڕاستەوخۆیەتیی سروشت بریتی نییە لە خاڵێکی دەستپێکی بێلایەن، بەڵکو مەیدانێکە کەوتووتە نێو شوێنپێ مێژووییەکانەوە – وێرانەکان، کاڵاکان و بابەت و کەرەستە لەبیرکراوەکان کە مۆرکی داهێنانی مرۆییان بەنێوچەوانەوە لکێنراوە. جیهانی سروشتیی، لە ڕاستەوخۆیەتییە دەرکەوتە و ڕواڵەتییەکەیدا، هەمیشە و لە سەرەتاوە هێزە کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەکانی سەرمایەداریی دەیگوازنەوە، کە سروشت دەکەنە نمایشێک یاخود سەرچاوەیەک بۆ خراپ بەکارهێنان. بەڵام بنیامین هەروەها لە سروشتدا ڕەهەند و ماتەوزەیەکی ڕزگارییخوازانەش دەبینێت: لە سات و ڕەهەندەکانی ڕۆشنایی دیالەکتیکییدا، وەک ڕووبەڕووبوونەوەی سرویالیستیی لەگەڵ جوانیی لەمۆدکەوتوو، بەسەرچوو یاخود ڕاگوزەری دیمەنێکی سروشتییدا، لێرەدا سروشت کۆمەڵێک نیگا بۆ هارمۆنییەکی لەدەستچوو یاخود ئەگەرێکی یۆتۆپیایی ئاوەڵا دەکات. بنیامین هەروەها پێیوایە سروشت کەمتر قۆناغێکە کە دەبێت تێبپەڕێنرێت، بەڵکو سەرچاوەیەکە بۆ کۆمەڵێک وێنەی دیالەکتیکیی کە پێشکەوتنی ڕاستەهێڵیی مێژوو دەوەستێنێت، داوا لە ڕامانی ڕەخنەیی دەکات بیر لە ئێستا بکاتەوە.

٢: داستان: سەرهەڵدانی ڕۆحی بکەریی

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت…

تێپەڕین لە سروشتەوە بەرەو داستان ساتێکی بنچینەیی لە ئاوەڵابوون و ئاشکرابوونی وشیاریی مرۆییدا دەردەخات کە تێیدا ڕۆح لەڕێگەی نێوبژیوانیی گێڕانەوە و خەیاڵەوە مامەڵە لەگەڵ جیهاندا دەکات، دەست دەکات بە چنینی ئەزموونی تاک لەنێو قوماشێکی بوونی کۆیی و پێکەوەییدا. لای هێگل بەو جۆرەی لە ئێستاتیکا: وانەکان دەربارەی هونەرە جوانەکاندا هەڵوەستەی لەسەر دەکات، داستان قۆناغێکی بنچینەیی نێو گەشەسەندنی هونەر پیشان دەدات، کە لە کۆمەڵگە کۆنە مرۆییەکانی وەک یۆنانی کۆندا، دەرکەوتوون، بۆ نموونە لە ئیلیادە و ئۆدیسەی هۆمیرۆس-دا. چوارچێوەی دیالەکتیکیی هێگل پێداگریی لەسەر ئەوە دەکات کە داستان بە تەنها فۆرمێکی ئەدەبیی نییە، بەڵکو دەرکەوتە و بەرجەستەبوونی پێشکەوتنی ڕۆحە بەرەو خود-وشیاریی، و دەکەوێتە سەر یەکتربڕی قۆناغە سیمبولیی/هێمانیی و کلاسیکییەکانی هونەرەوە. داستان لەنێو ئەو کولتوورانەدا دەردەکەوێت کە تێیدا ڕۆحی مرۆیی دەست دەکات بە داڕشتن و ڕۆنانی پەیوەندیی خۆی بە جیهانی دەرەکییەوە – سروشت، کۆمەڵ و ڕەهەندی خوایی – و ئەم کارەش لەڕێگەی ئەو گێڕانەوە پاڵەوانخوازییانەوە ئەنجام دەدات کە سەبژێکتیڤیتیی/خودێتیی تاک بەرز دەکەنەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا تاکە بەرزکراوەکە لە ژینگەی خۆیشیدا دەهێڵنەوە. ئەم گێڕانەوە هەروا بە سادە و سانایی بریتی نین لە کۆمەڵێک خەیاڵی ڕووت یاخود حیکایەتی هەڵاتن لە دونیا؛ بەڵکو بەرجەستەکەری وشیاریی کۆیی گەلێکن، وەک نێوانگرێک دەجووڵێنەوە کە لەڕێیەوە کولتوورێک بیر لە بەهاکانی، خەبات و هیوا و خەوانەکانی دەکاتەوە.

بە گۆشەنیگای هێگل، داستان بریتییە لە قۆناغی پێش-ڕامان، و ئەم قۆناغەش بە یەکێتییەکی ڕاستەوخۆ و بەگشتیی زیندوو/ئۆرگانیی نێوان تاک و گشتدا دەناسرێتەوە. لەم قۆناغەدا، ڕۆحی بکەریی – خودوشیاریی ڕوولەگەشەی تاک – هێشتا بە تەواویی خۆی لە جیهانی بابەتیی یاخود خوایی دانەبڕیوە. پاڵەوانی داستان، وەک ئەخیلێس یاخود ئۆسیسوس، لە جیهانێکدا دەجووڵێتەوە تێیدا بکەرێتیی تاک بە چارەنووسەوە بەستراوەتەوە، بە دەستێوەردانی خواییەوە گرێدراوەتەوە و بەندە لەسەر چارەنووسی کۆیی کۆمەڵ. ئەم یەکێتییە ڕەنگدانەوەی ئەو شتەیە هێگل پێیدەڵێت سروشت و خەسڵەتی «بنچینەیی» کۆمەڵگە سەرەتاییە مرۆییەکان، کە تێیدا کردەوەکانی تاک لە ڕەوشت و نەریت و ڕۆحی گشتیی جیانابنەوە. لەبەرئەوەیە داستان بریتییە لەو فۆرمەی گێڕانەوە کە لە هەوڵی ناوەکیی ڕۆح بۆ بەدەرکییکردنی ژیانی ناوەوەی خۆی تێدەگات، دەیخاتە نێو جیهانێکی خوایان، پاڵەوانان و هێزە بنچینەیی و دەرەکییەکانەوە. بەڵام ئەم دانەپاڵە وابەستە بە ڕاستەوخۆیەتیی ڕووداوە دەرەکییەکانەوە دەمێنێتەوە، خاوەن ئەو قووڵاییە نییە کە فۆرمە هونەرییەکانی دواتر وەک تراژیدیا یان فەلسەفیی هەیانبوو و لەڕێگەیانەوە دەیانتوانی بەخۆیاندا بچنەوە، ئەمەش دەبێتە نیشانی چەندین قۆناغی دیکە لە گەشتی دیالەکتیکییانەی ڕۆحدا بەرەو خود-وشیاریی. لای هێگل، داستان هەنگاوێکی بنەڕەتییە لەم پێشکەوتنەدا، چونکە ڕێگە بۆ مرۆڤایەتیی خۆشدەکات بوونی خۆی بگێڕێتەوە، فۆرم بە ئەزموونەکانی ببەخشێت و دەست بکات بە پرۆسەی ناسینەوەی خۆی وەک ئەو بکەرەی دەتوانێت مێژووی خۆی دروست بکات.

هەڵبەت واڵتەر بنیامین لە کتێبی «حیکایەتخوان»دا کاری لەسەر پرسی داستان کردووە بە وردیی، بێگومان نزیک و کاریگەر بە هێگل. بۆ نموونە، ئەو حیکایەتخوانیی زارەکیی خەرمانەگرتووی کۆمەڵی داستانەکانی پێش مۆدێرن دەخاتە بەرانبەر گێڕانەوە کەرتکەرت و تاکگەرییەکانی سەردەمی مۆدێرنیتە. بنیامین داستانەکان وەک کۆمەڵێک گێڕانەوەی کۆیی و ڕێوڕەسمئاسا دەبینێت کە بەها کولتوورییەکان و حیکمەتی پراکتیکیی («ڕاوێژ») لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازێتەوە، ئەو حیکمەتەی ڕیشەی لە جیهانبینیی پێش-مۆدێرندا هەیە کە تێیدا ڕەهەندی مرۆیی و ڕەهەندی خوایی ئامێزانی یەک دەبن. بەپێچەوانەی هێگلەوە، کە داستان وەک قۆناغێکی دیالەکتیکیی لە گەشتی ڕۆحدا بەرەو خود-وشیاریی دەبینێت، بنیامین غەمگینە بەرانبەر بە داوەشان و ئاوابوونی داستان لە ڕووبەڕووبوونەوەی بەعەقڵانییکردن و بەکاڵاییکردنی مۆدێرندا. بەڵام لای هەردوو بیرمەندەکە داستان نیشانەی قۆناغێکی پێکهێنەرە لە ڕۆحی بکەرییدا، کە دەبێتە پردی پەیوەندیی یەکێتیی پێش-ڕامان و تاکایەتیی خود-وشیار و ئەمەش خزمەت بەو بەرهەمە کولتوورییە دەکات کە دەبێتە سەنگەرێک لە بەرانبەر بە نامۆبوونی سەردەمی مۆدێرن، و لە هەمانکاتیشدا حیکایەتی شوێن و پێگەی مرۆڤ لە گەردووندا دەگێڕێتەوە.

٣: ئەفسانە: دەرکەوتنی هێمایی ڕۆح

« لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت و ئەفسانە چاوی ئەپشکوێ…

ئەفسانە لە سیستەمی فەلسەفیی هێگلدا قۆناغێکی زۆر سەرەکیی ناو ئاوەڵابوون و دەرکەوتنی ڕۆح پیشان دەدات کاتێک بەرەو خود-وشیاریی و زانینی ڕەها لەبەرەوپێشچوون دایە. لای هێگل، بەو جۆرەی لە فەلسەفەی ئایین و فەلسەفەی هونەردا هەڵوەستەی لەسەر دەکات، ئەفسانە بە سانایی بریتی نییە لە کۆکردنەوەیەکی حیکایەت و چیرۆکەکان یاخود بەرهەمە کولتوورییەکان، بەڵکو دەرکەوتەیەکی جووڵەئاسا و داینامیکیی هەوڵی ڕۆحی مرۆییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەهایەتیی لەڕێگەی فۆرمە هێمایی/سیمبولییەکانەوە. بە سەرهەڵدانی لە کولتوورە کەوناراییەکانی وەک یۆنان، میسر و هیند، ئەفسانە ڕاستەوخۆیەتیی ئەزموونی هەستەکیی (ئەزموونی سەرەتایی) دەگۆڕێت و دەیباتە نێو گێڕانەوە ئاڵۆزترەکان و هێماکانەوە – خواکان، ڕێوڕەسمەکان و گەردوونەکانەوە – کە فۆرمی مرۆیی/کەسیی بە خوا دەبەخشێت و دەبێتە پردی پەیوەندیی نێوان مرۆڤایەتیی و ڕەهەندی نەمریی/بێدوایەکیی. بەپێچەوانەی داستانەوە، کە لەنێو تایبەتێتیی تاکە پاڵەوانییەکان و خەباتە هاوبەشەکاندا دەمێنێتەوە، ئەفسانە گەشتی ڕۆح بۆ پرسیارە گەردوونییەکانی بوون، هۆکارێتیی و کارکردنی نێوان ڕەهەندی مرۆیی و ڕەهەندی خوایی بەرز دەکاتەوە. لای هێگل ئەفسانە سات و ڕەهەندەکی دیالەکتیکیی نێو گەشەسەندی ڕۆحە، قۆناغێکە تێیدا ڕەها لەڕێگەی وێنەی هەستەکییەوە دەگوازرێتەوە، بەڵام هەشتا لەنێو ڕشنایی عەقڵانیی و چەمکسازییانەی فەلسەفەدا بەتەواویی دەرک ناکرێت. ئەفسانە وەک پردێکی هێمایی دەجووڵێتەوە کە نێوبژیوانیی نێوان ڕاستەوخۆیەتیی سروشت و وشیاریی ڕامانئاسایی خود-وشیاریی مێژوویی دەکات، بەڵام هێشتا لە قۆناغێکدا دەمێنێتەوە کە هەستەکیی و تایبەتە، خاوەن گشتێتیی سیستەماتیکی بیری فەلسەفیی/ڕامانیی نییە.

هێگل ئەفسانە وەک بەرهەمێکی وێناکردنی مرۆیی دەبینێت کە هەوڵ دەدات لە ڕەهایی تێبگات، لە فۆرمی خوایەتییە بەمرۆڤکراوەکان و گێڕانەوە گەردوونییەکاندا، حەقیقەتە ڕۆحییەکان بەدەرەکیی دەکات. لە فێنۆمێنۆلۆژیای ڕۆح و وانەکان دەربارەی فەلسەفەی ئاییندا دەڵێت ئەفسانە بیر لە قۆناغی پێش-ڕامانیی وشیاریی دەکاتەوە، لەو شوێنەی ڕەهایی بەشێوەیەکی حەدەسیی (سۆسەیی) نەک چەمکسازانە، دەرک دەکرێت. بۆ نموونە، لە ئەفسانەی یۆنانییدا، خواکانی وەک زیۆس یاخود ئەسینا ڕەهەندە یەزدانییەکان بەرجەستە دەکەنەوە – دەسەڵات، دانایی، دادپەروەریی – لە کاتێک و لە هەمان کاتدا هەڵگر و ڕەنگدانەوەی کۆمەڵێک چۆنایەتیی و ناکۆکیی مرۆییشن. لای هێگل ئەم بەمرۆییکردنەی ڕەهەندی خوایی (anthropomorphism) هەم هێز و توانایی و هەم سنووردانان و بێهێزییە: ئەمە وا دەکات وشیاریی مرۆیی توانای دەستگەیشتنی بە ڕەهەندی خوایی هەبێت، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەم حاڵەتە دەبەستێتەوە بە فۆرمە هەستەوەرییەکانی وێناکردن، و ڕێگە لە داڕشتن و ڕۆنانی تەواوەتیی عەقڵانیی ڕەهایی دەگرێت. لەبەرئەوە ئەفسانە ڕێگەی ناوەڕاستی نێو دیالەکتیکی ڕۆح داگیردەکات، ڕاستەوخۆیەتیی سروشت (وەک لە ئایینە سەرەتاییەکاندا باوە) بە سەرهەڵدانی خود-وشیاریی مرۆییەوە دەبەستێتەوە. ئەفسانە قۆناغێکی پێویستی ناو گەشتی ڕۆحە، زەمینە بۆ تێگەیشتنی چەمکسازییانەی فەلسەفە لە ڕەهایی ئامادە دەکات، وەک بەو جۆرەی لە گەشەسەندنەکانی دواتردا دەردەکەون، بۆ نموونە لە مەسیحایەتیی یاخود ئایدیالیزمی فەلسەفییدا. بەڵام هۆشداریی ئەوەش دەدات کە وابەستەیی ئەفسانە بە ڕەهەندی خەیاڵیی یاخود گێڕانەوەیی واتا ئەفسانە بە ناکامڵی دەمێنێتەوە، وەک دەرکەوتن و ئاوەڵابوونێکی لاوەکیی حەقیقەت دەمێنێتەوە کە دەبێت بۆ نێو فۆرمە باڵاترەکانی بیری عەقڵانیی بەرزبکرێتەوە (aufgehoben).

ئەگەرچی واڵتەر بنیامین لە گۆشەیەکی جیاوازترەوە لە ئەفسانە نزیک دەبێتەوە، بەڵام ئەم چوارچێوە هێگلییە بە ڕامانەکانی دەربارەی مێژوو، ئەلیگۆریی و چۆنایەتیی خەرمانەیی فۆرمە هێماییەکان، دەوڵەمەندتر دەکات. لە کتێبەکەیدا سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی و هەروەها لە تێزەکانیدا دەربارەی مێژوو، بنیامین ئەفسانە وەک قۆناغێکی پێشکەوتوو لەنێو ئاوەڵابوونێکی دیالەکتیکییدا نابینێت، بەڵکو وەک کۆگایەکی یادەوەریی کولتووریی و مانا سەیری دەکات، کە تێکەڵە بە خەرمانە و بەرانبەر بە کورتکردنەوەی شتەکان بۆ تەنها ڕەهەندی عەقڵانیی، دەوەستێتەوە. لای بنیامین هێما ئەفسانەییەکان – وەک خواکانی یۆنانی کەونارا یاخود حیکایەتە گەردوونییەکانی میسر – بەتەنها کۆمەڵێک نزیکبوونەوەی حەدسیی و سۆسەیی نین لە ڕەهەندی ڕەهایی، وەک هێگل دەیگوت، بەڵکو قورساییەکی مێژوویی هەڵدەگرن، دەست بەسەر ئەزموونی کۆیی کولتوورێکدا دەگرن کە بەجۆرێک، کاتی هێڵیی بەجێدەهێڵێت. بەپێچەوانەی هێگلەوە، کە ئەفسانە بەردێکی بناغەیە بەرەو فەلسەفەی عەقڵانیی، بنیامین هێما ئەفسانەییەکان وەک ڕەهەندێکی ئەلیگۆرییانە دەبینێت، کە ئاماژە بە مێژوویەکی دابەش و کەرتکەرت و ناهێڵیی دەکەن. بە ڕوانینی بنیامین خواکان و ڕێوڕەسمەکانی ئەفسانە بریتی نین لە تەنها کۆمەڵە وێنەیەکی هەستەکیی، بەڵکو بریتین لە «گەلەستێرەکان»ی مانا کە لە یادەوەریی کولتوورییدا دەمێننەوە، حەقیقەتەکان دەربارەی بوونی مرۆڤیی ئاشکرا دەکەن، کە ڕەنگە ڕۆشنایی چەمکسازییانەی فەلسەفە تاریکی بکەن.

چەمکی «خەرمانە» (Aura) لای بنیامین لێرەدا بەتایبەت شتەکەمان زیاتر بۆ ڕوون دەکاتەوە، ئەگەرچی بیرمەندەکە لە دەیەی ١٩٣٠یەکاندا توند ڕەخنە لە چەمکەکە دەگرێت. بنیامین خەرمانە وەک ئامادەیی تاقانەی بابەتێک یاخود هێمایەک پێناسە دەکات کە ڕەگ و ڕیشەی لەنێو بەستێنی مێژوویی و کولتوورییدا هەیە و مانایەکی دووریی و شکۆ ئاشکرا دەکات. هێما ئەفسانەییەکانی وەک پەیکەرەکانی خوایان یاخود ڕێوڕەسمە ئایینییەکانی هیندی کەونارا، خاوەن ئەم خەرمانەیەن، وا لە بینەر دەکەن بەشداریی لەنێو بوونێکی کاتیی بکات کە ئێستا بە ڕابردووی پێش مێژووییەوە گرێدەداتەوە. لای بنیامین ئەم چۆنایەتییە خەرمانەییە ئەفسانە لە عەقڵانییەتی لەجادووداماڵراوی فەلسەفەی مۆدێرن جیادەکاتەوە، کە هێگل نوێنەرایەتیی دەکرد. لەو شوێنەی هێگل ئەفسانە وەک قۆناغێکی گرنگ دەبینێت بەڵام دەبێت تێبپەڕێنرێت، بنیامین دەڵێت فۆرمە هێماییەکانی ئەفسانە خاوەن دەسەڵاتێکی وەستێنەرن و دەتوانن گێڕانەوە ڕوولەپێشەکانی مێژوو بۆ ساتێک بووەستێنن. بۆیە ئەفسانە بەم مانایە تەنها پێشینەیەک نییە بۆ فەلسەفە، بەڵکو مۆدێل و شێوازێکی بوونیشە کە وزەی ناوەکیی «ڕزگارییخوازانە»ی مێژووی لەخۆیدا هەڵگرتووە – واتا ساتەکانی وەستان کە تێیدا ڕابردوو بۆ ساتی ئێستا دەدوێت و دەستدەکات بە دروستکردنی تەنگژە بۆ هەژموونی پێشکەوتنی عەقڵانیی تەکنیکیی.

٣: مێژوو: بەدیهاتنی سەربەستیی و خود-وشیاریی

« مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا…

لای هێگل مێژوو زنجیرەیەکی ڕووتی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو شانۆی مەزن و شکۆمەندی خۆبەدیهێنانی ڕۆحە (Selbstverwirklichung des Geistes) کە تێیدا وشیاریی مرۆیی بەرەو خود-وشیاریی ڕەها و سەربەستیی لەڕێگەی کارلێکی دیالەکتیکییانەی نێوان ئایدیاکان، دامەزراوەکان و کردەوەکانەوە دەڕوات. لە کتێبەکەیدا بەناوی فەلسەفەی مێژوو هێگل مێژوو وەک ئاوەڵابوونێکی عەقڵانیی ڕۆح دەبینێت، پرۆسەیەک لەڕێگەیەوە مرۆڤایەتیی ڕاستەوخۆیەتیی سروشت تێدەپەڕێنێت و بە سەربەستیی ژیانی ئەخلاقیی (Sittlichkeit) و خود-وشیاریی دەگات. ئەم جووڵە دیالەکتیکییە دەبێتە هۆی ئەوەی عەقڵ خۆی لەجیهاندا دەربخات. مێژوو لەم مانایەدا بریتییە لە گێڕانەوەی گەشتی ڕۆح لە وزەی ناوەکییەوە (potentiality) بەرەو کردەکییبوون (actuality)، و تێیدا کۆمەڵگە مرۆییەکان بەنێو کۆمەڵێک قۆناغی جیاوازدا تێپەڕ دەبن – جیهانی خۆرهەڵاتیی، یۆنانیی، ڕۆمانیی و مۆدێرن (ئەڵمانیی) – هەر یەکێکیان لە شوێن و بەستێنی خۆیدا بەشێوەیەکی ڕوولەپێش بەدیهاتنێکی تەواوتری سەربەستیی پیشان دەدەن.

لە جیهانی خۆرهەڵاتییدا، سەربەستیی کورتکراوەتەوە بۆ سەربەستیی یەک کەس، بۆ ستەمکار، کە ئیرادە و ویستە سەرەڕۆکەی حوکم دەکات، و هەموو ئەوانیدیکە دەکاتە پاشکۆ و ئەڵقەلەگوێی دەسەڵاتەکەی. لێرەدا، وشیاریی لەنێو ڕاستەوخۆیەتییەکی پێش-عەقڵانیی و هەڕەمییدا دەمێنێتەوە، کە تێیدا زۆرێک هێشتا نائازادن و ڕۆحی مێژوو هێشتا لە قۆناغی کۆرپەلەیی دایە. جیهانی یۆنانیی و ڕۆمانیی پێشکەوتنێکی لاوەکیی لەم پرۆسەیەدا ئەنجام دەدەن، هەندێک وەک ئازاد دەبینرێن – هاوڵاتییانی ناو دەوڵەت-شاری یۆنانیی یاخود کۆماری ڕۆمانیی – بەڵام ئەم ئازادیی و سەربەستییە هێشتا ناتەواوە، چونکە کۆیلەکان، ژنان و بێگانەکان وەدەردەنێت. دیالەکتیکی سەربەستیی لە جیهانی مۆدێرندا (کە هێگل جیهانی ئەڵمانیی بەم جیهانە مۆدێرنە دەبینێت) دەگاتە لوتکە، و تێیدا پرەنسیپی سەربەستیی گەردوونیی دەردەکەوێت، لانیکەم لە چەمک و لە وشیارییدا. لێرەدا، دەوڵەت وەک بەرجەستەبوونی ژیانی ئەخلاقیی عەقڵانیی (Sittlichkeit) دەبێتە ئەو مەیدان و گۆڕەپانەی تێیدا سەربەستیی تاک و عەقڵی گشتیی پێکەوە ئاشت دەبنەوە. لای هێگل، دەوڵەت بە سانایی و بە تەنهایی بریتی نییە لە دامەزراوەیەکی سیاسیی، بەڵکو بەدیهاتنێکی کۆنکریتیی و بەرجەستەی ڕۆحە، و تێیدا تاکەکان وەک کۆمەڵێک بکەری مێژوویی لەڕێگەی بەشدارییکردن لە کۆمەڵە عەقڵانیی و ئەخلاقییەکاندا بە خود-وشیاریی دەگەن. لەبەرئەوە، مێژوو دەبێتە پرۆسەی نەرێکردن و هاوکات بەرزکردنەوە (Aufhebung)، کە ڕاستەوخۆیەتیی سروشت و سنوورەکانی فۆرمە پێشووییە کۆمەڵایەتییەکان دەڕەتێنرێن، و دەچنە نێو سەربەستییەکی عەقڵانیی و خود-وشیارانەی مۆدێرنیتەوە.

زۆربەی جار، فەلسەفەی مێژووی هێگل وەک ڕوانینێکی گەشبینانە بۆ پێشکەوتنی عەقڵانییانەی مێژوو بینراوە و لە بەرانبەردا بیری بیرمەندانێکی گوایە ڕەشبین بۆ مێژوو لە بەرانبەری دانراوە، لەوانە واڵتەر بنیامین. پێویستە سەرەتا بڵێین هەم تێگەیشتنی هێگل بۆ مێژوو گەشبینانە نییە و هەم تێڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو ڕەشبینانە نییە و ئەمە سادەکردنەوەیەکی هەردووکیانە. هێگل بڕوای بە چالاکیی بەردەوام هەیە بۆ بەدیهێنانی مێژوو، کەواتە نەک گەشبینینیی ناچالاکانە، بەڵکو کردەی بەردەوام ئامانجی مێژوو بەدیدەهێنێت و بنیامینیش لەلای خۆیەوە بەردەوام باس لە گرتنی ساتەکانی مێژوو دەکات کە وەک فلاشی کامێرا دەردەکەون و ئەگەر لەساتی دروستی خۆیاندا نەگیرێن بۆ ئەبەد لەدەست دەچن. کەواتە هەردوو بیرمەند بۆ بەدیهێنانی مێژوو جەخت لەسەر بکەربوونی چالاکانەی مرۆڤ دەکەنەوە.

لە نووسراوە بەناوبانگەکەیدا، «تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژوو» (کە لە جیهانی ئینگلیززماندا بە: تێزەکان دەربارەی فەلسەفەی مێژوو ناسراوە) (١٩٤٠) بنیامین دەست دەکات بە ئاڵنگارکردنی ئایدیا و بیرۆکەی مێژوو وەک مارشێکی هێڵیی بەرەو سەربەستیی، لێرەشدا وا لێکدراوەتەوە بنیامین تێزەکانی دەخاتە بەرانبەر ئایدیالیزمی هێگلیی بۆ مێژوو وەک باوەڕێکی نەگۆڕ بۆ پێشکەوتنی سەربەستیی. کاتێک لەگەڵ پەلاماری نازیزمدا بۆ پاریس تێزەکانی دەنووسێت، بنیامین مێژوو وەک کێڵگەیەکی نابەردەوامیی وێرانەکان دەبینێت، کە قوربانیان و چەوساوان تێچووی ئەو شتە دەدەن پێیدەگوترێت پێشکەوتن. تێڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو جەختکردنەوەیە لەسەر «ساتی ئێستا» (Jetztzeit)، کە ڕابردوو و ئێستا تێکەڵی یەک دەبن بۆ وەستاندنی بەردەوامیی مێژوو. هەڵبەت هێگل-یش مێژووی وەک شتێک دەبینی بۆ تێگەیشتن لە ئێستا و گۆڕینی داهاتوو.

لای بنیامین مێژوو بریتییە لە گەلەستێرەیەکی ئەو سات و ڕەهەندانەی کۆمەڵێک بەڵێنی بەدینەهاتوویان لەخۆیاندا هەڵگرتووە، و ئەرکی مێژوونووسیش بریتییە لە «تەقاندنەوە»ی ئەم بەردەوامییە لەڕێگەی زەقکردنەوە و بانگکردنەوەی دەنگە بێدەنگکراو و سەرکوتکراوەکان. ڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو لە بنەڕەتەوە ڕەنگدانەوەی دیالەکتیکی هێگلە بەڵام لەبری بکەرە ڕاستەوخۆکانی مێژوو، لای بنیامین ڕەهەندێکی کۆییتر دێت، کە پێیدەڵێت «ساتی مسیانیی» و لە بنەڕەتدا نزیکە لە چەمکی شۆڕش لای کارل مارکس، و مێژوو وەک دید و لایەنێکی ڕزگاریی دەبینێت نەک سەرکەوتن. «فریشتەی مێژوو»ی بنیامین، بە وەرگرتن لە «فریشتەی نوێ»ی پاول کلی، زەق زەق لە وێرانەکانی ڕابردوو دەڕوانێت، کە بەهۆی بای پێشکەوتنەوە نەک بەرەوپێشەوە، بەڵکو بەرەو ڕابردوو فڕێدەدرێت، و لێرەدا ڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو، ڕوو لە ڕابردووە بۆ بێدارکردنەوەی دەنگە کپکراوەکان و ڕوانینی هێگل ڕوولەداهاتووە بۆ ڕزگارکردنی ئێستا و بونیادنانی داهاتوو. جیاوازیی لای دوو بیرمەندەکە بریتییە لە ئاوەڕدانەوە بۆ ڕابردوو و نیگابڕین لە داهاتوو، بەڵام هەردووکیان لەوەدا کۆکن، کە ڕابردوو ئەگەر ڕزگار نەکرێت، داهاتوو بوونی نابێت.

٤: شێرکۆ بێکەس: پردی پەیوەندیی هێگل و بنیامین

ئێمە لێرەدا دەتوانین دوو جیهانی شیعریی بخەینە بەرانبەر یەک: جیهانی شیعریی ئەڵمانیی سەردەمی ڕۆمانتیسیزم کە خۆراکی خۆی لە سروشت وەردەگرێت، و بکەری مرۆیی تێیدا دەستەوەستان و ناکاریگەرە و ئەمەش دەبێتە پاڵنەر بۆ پەلاماری ڕەخنەیی هێگل و بنیامین بۆ سەر چەمکی سروشت لە ئەدەبی ئەڵمانییدا، بەوەدا سروشت دەرنشینە و باڵایەتیی بەسەر مرۆڤدا هەیە و بوونی مرۆڤ ون دەبێت، یاخود دەکرێتە پاشکۆ. لە بەرانبەردا ئێمە خاوەن جیهانی شیعریی کوردیین، کە تێیدا سروشت لە پەیوەندیی دوولایەن دایە لەگەڵ مرۆڤ. سروشت دەتوانێت ببێتە پەناگا بۆ ڕزگاریی، بەڵام ناتوانێت بە تەواوەتیی حوکمی مرۆڤ بکات، چونکە ئەوە بکەری مرۆییە بە نیگاکانی دەتوانێت سروشت ڕاڤە بکات، مانای پێبدات و ڕەهەندی سیاسیی پێببەخشێت، کە پێناسەکەرەکەی مرۆڤە، نەک سروشت پێناسەی مرۆڤ بکات. ئێمە لە شیعری کوردییدا فۆرم و ڕەهەندێکی «بەمرۆییکردنی سروشت» دەبینین، لەکاتێکدا لای ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیی، ئێمە بەر «بەسروشتیکردنی مرۆڤ» دەکەوین. سروشت چالاک و مرۆڤ ناچالاک. دیارە لێکۆڵینەوە لەم پرسە بابەتی ئەم توێژینەوەیە نییە و من لە بەشی یەکەمی بەرگی یەکەمی کتێبی «سەما لەسەر گڕکان» بەتایبەت لەو بەشەی بۆ «ئەفسانەی بنەڕەت: بەسیاسییکردنی دار و تەختە» تەرخانمکردووە، بە دوور و درێژیی باس لەم ڕەهەندەی «بەسروشتییکردنی مرۆڤ» لە فەلسەفە و هونەر و ئەدەبی ئەڵمانییدا دەکەم. لێرەدا دەمەوێت ڕاستەوخۆ بپەڕمەوە سەر ئەم بڕگەیەی شێرکۆ بێکەس کە بۆ ئەم لێکۆڵینەوەیە هەڵمبژاردووە.

سروشت، شاخ (چیا) لە نەریتی کوردییدا، هاوشێوەی ئەڵمانەکان ڕەهەندی سیاسیی وەردەگرێت، واتا لە ڕەهەندی ڕاستەوخۆیەتیی دەکەوێت، «هیچ دۆستێکمان نییە جگە لە چیاکان»، دەنگدانەوەی قووڵی ئەم سایکۆلۆژیا سیاسییەن کە مێژووی کوردی پێدا تێپەڕ دەبێت. بەڵام ئەم بەسیاسییکردنەی سروشت مێژوویەکی تازەتری هەیە بەراورد بە نەریتی ئەڵمانەکان، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڕاپەڕینی هۆزە ژەرمەنەکان دژی ئیمپراتۆریای ڕۆمانیی، بەتایبەت بەوەدا کە ئیمپراتۆریاکە لە زێدەتر لە ناوچە تەختەکاندا دەیتوانی باڵادەست بێت و نمایشی دەسەڵات بکات، تا لەو شوێنانەی بە دارستانی چڕ ناسرابوون، لەوانە ئەڵمانیا. دارستان لە نەریتی ئەڵمانییدا، و چیا لە نەریتی کوردییدا ئەم پێگەیە وەردەگرن. دارستان دەبێتە دۆستی هۆزە ژەرمەنەکان کە ڕێگەیان بۆ خۆش دەکات بەردەوام بۆسە بۆ سوپای ڕۆمانیی دابنێن و لە چاوتروکانێکدا خۆیان حەشار بدەن. پەلاماری هۆزە ژەرمەنەکان بۆسەر ئیمپراتۆریای ڕۆمانیی، کۆتایی ئەم ئیمپراتۆریەتە مەزنەی لێدەکەوێتەوە، کە زیاتر لە نیوەی سەر زەوی داگیرکردبوو. تەنها شوێنێک دەستی بەسەردا نەدەڕۆیشت، ناوچە ئەڵمانییەکان بوو، ئەویش بۆ هەڵکەوتە جیوگرافییەکەی دەگەڕایەوە. لەم ڕووەوە سەردەمی ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیی، بە سەردەمی باڵای شیعراندنی دارستان ناسراوە. دیارترین شیعرسازانی دارستانبینیی بریتین لە لودڤیگ تیک، یۆزێف فۆن ئایشندۆرف، تیۆدۆر شتۆرم، فریدریش گۆتلیب کلۆپستۆک و هتد. ئەم دارستانبینییە بۆ سەردەمی شاعیرانی مۆدێرنیش پەڕیوەتەوە، کە لە بنەڕەتدا خەریکی شیعراندنی شارستانێتیی و شارسازیی بوون دژی سروشت، لەوانە، ڕاینەر ماریا ڕیلکە:

«ئا لەوێ بووی تۆ وەک دارستان ڕەگداکوتاو،

و خاوەن هەزاران قووڵایی بووی،

و خۆت دەبوویتە دارستانی چڕ و فراوان،

و لە قووڵایی تاقانەیی و سەمەرەییتەوە،

دەنگانێکی زۆر هاواریان دەکرد».

شیعراندنی دارستان بەڕادەیەکی وەها سیاسیی گەیشتبوو، وایکرد ئەو بیرمەندانەی خەریکی هزراندن و فەلسەفاندنی پرۆسەی شارستانێتیی بوون، هۆشداریی قووڵ دژی دارستانبینیی و دارستانپەرستیی بدەن، کە خەریکە دەبێتە سەروەری مرۆڤ، نەک شوێنێک بۆ حەوانەوەی مرۆڤ و سەیرکردنی وەک ئۆبژێکت/بابەتێکی جوانیی. بەسیاسییکردنی دارستان واتا لەسیاسەتداماڵینی مرۆڤ. هێگل لە یەکەم ئەو بیرمەندانە بوو دژی ئەم ڕەوتە وەستابووەوە. هێگل مێژووی جیهان وەک ڕەهەندی پێچەوانەی سروشت دەبینێت. لە مێژوودا شۆڕش ڕوودەدات، لە سروشتدا، دژە-شۆڕش: «ئەگەر دارستانە ئەڵمانییەکان هێشتا [بەوجۆرە مابان و لەوێ هەبان] بەدڵنیاییەوە هەرگیز شۆڕشی فەڕەنسیی ڕووینەدەدا» (وانەکان دەربارەی فەلسەفەی مێژوو). بەڵام جیاوازیی سروشتبینیی لەنێوان کورد و ئەڵمانەکاندا ئەوەیە کە لەگەڵ ئەوەی چیابینیی دەبێتە سەرچاوەیەکی سایکۆلۆژیای سیاسیی، بەڵام هاوکات پەناگەیەکیش بۆ شۆڕش. وەک لەو بڕگەیەی شێرکۆ بێکەسدا دەیبینین کە لە سروشتدا داستان لەدایک دەبێت، و داستانیش ڕێگەی خۆی بۆ ئەفسانە دەکاتەوە، بەڵام هەموویان لە کۆتاییدا خۆیان بە مێژوو دەسپێرن.

هەم لەنێو دارستاندا و هەم لەنێو چیادا، داستان لەدایک دەبێت؛ ئەمە ئەو شتەیە هێگل ستایشی دەکات و ناوی دەنێت: ساتی نەتەوەیی (monumenta nationum). کاتێک سروشت وا دەکات نەک سەروەری داستان، بەڵکو شوێنێک بێت بۆ لەدایکبوونی داستان، «ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان پێ ئەگرێت» دەبینین لای بێکەس سروشت دەبێتە مەیدانی لەدایکبوونی ئەو شتەی دەتوانین بە قۆناغە یەکەمەکانی گەشەی گەلێک ناوی ببەین کە تێیدا داستان، یاخود داستانی یەکەم (original epic)، بناغەی وشیاریی گەلێک/خەڵکێک پێکدەهێنێت. داستان کە لەدایک دەبێت ئاسانکاریی بۆ ئەوە دەکات لە فۆرمی سەرەتایی، ناڕوون و لێڵی وشیارییەوە بەرەو قۆناغێک بپەڕینەوە تێیدا هەست بە توانای بەرهەمهێنانی جیهانی تایبەتی خۆمان بکەین و هەست بکەین لەو جیهانەدا لە ماڵی خۆمانین. داستان شوێنی بەرهەمهێنانی جیهانبینییەکی نوێ و وشیارییەکی نوێیە بۆ جیهان چۆن بە هی خۆمانی بزانین و چۆنیش تێیدا بژین. داستان یەکەم بەردی بناغەی ئەو شتە دادەنێت کە زۆر درەنگتر پێیگوترا «ناسنامەی هاوبەش». داستان هەروەها دەتوانێت ئامرازێک بێت بۆ فۆرمبەخشین بە باوەڕە ئایینییەکان و نۆرم و بەها ئەخلاقییەکانی گەلێک کە وایان لێدەکات ببنە گەلی ئەبەدیی و نەمر. لەبەرئەوە هێگل داستانی وەک دیاردەیەکی کولتووریی و مێژوویی دەبینی کە دەبێتە ئامرازێکی بنچینەیی بۆ هێشتنەوە و ڕاگرتن و هەروەها ڕوونکردنەوەی تێگەیشتنێکی هاوبەشی ئەخلاقیی و باوەڕیی بۆ جیهان، واتا گشتێتیی ئەو پەیوەندییە جەوهەرییانەی دەسەڵاتی بیرکردنەوە و بەهاکان دەربارەی وشیاریی مێژوویی بەدەستەوە دەگرن.

ئەفسانە قۆناغی دوای سروشت و داستانە، واتا بەرزترین قۆناغی وشیاریی مرۆییە پێش سەرهەڵدانی وشیاریی مێژوویی. ئەفسانە توانای دانانی بناغەی پتەوتری بۆ وشیاریی مێژوویی گەلێک هەیە. لەم ڕووەوە ئەفسانە دەتوانێت مۆرکی ئەو قۆناغە سەرەکییە بێت کە تێیدا ڕۆح دەردەکەوێت و خۆی ئاوەڵا دەکات و بەرەو خود-وشیاریی و زانینی ڕەها دەڕوات تا دەگاتەوە بە مێژوو و لەوێدا سوکانی گەشتەکە ڕادەستی مێژوو دەکات: «دۆڵپای داستان پێ ئەگرێ و ئەفسانە ئەپشکوێ»، بێکەس بە وردیی گوزارشتی لەمە کردووە. ئەفسانە لێرەدا بە سانایی بریتی نییە لە کۆکردنەوەیەکی حیکایەت و چیرۆکەکان یاخود بەرهەمە کولتوورییەکان، بەڵکو دەرکەوتەیەکی جووڵەئاسا و داینامیکیی هەوڵی ڕۆحی مرۆییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەهایەتیی لەڕێگەی فۆرمە هێمایی/سیمبولییەکانەوە. بێکەس هەوڵدەدات ڕۆحی مرۆڤی کورد لەم گەشتەدا پوخت بکاتەوە و وێنای بکات. بەڵام گرنگترین و دوا قۆناغ لێرەدا ئەوەیە کە مێژوو دەست بە گەشتەکەی دەکات:

« مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا»

مێژوو بریتی نییە لە گێڕانەوەی ڕابردووان، لە حیکایەتی «گەورەپیاوان»، مێژوو شتێکە هەمیشە ڕووی لە ئێستا و لە داهاتووە. لە نەریتی باوی مێژوونووسییدا، ئێمە بەردەوام پێمان دەگوترێت مێژوو واتا زانینی ڕابردوو، چیرۆکی مەزنەکان و شارستانێتییەکان، بەڵام کەمترین شتمان لەسەر ئەوە پێدەگوترێت چۆن مێژوو بکەینە گۆشەنیگای ئێستا و داهاتوو. لە نەریتی فەلسەفەدا هێگل یەکەم بیرمەند بوو بە ڕادیکاڵیی گۆڕانی بەسەر تێگەیشتنماندا هێنا بۆ مێژوو. لێرەوە ئێمە دەتوانین لەبری چەمکی مێژوونووسیی، چەمکی «مێژووبینیی»، واتا بینینێک بۆ مێژوو بۆ بیرکردنەوە لە ئێستا و داهاتوو. مێژوو بریتی نییە لە خولانەوەیەکی بازنەیی، یاخود خولانەوەی ئەبەدیی سیزیفیی، مێژوو داینامیکی هەیە و دەڕواتە پێشەوە، بەڵام لێرە و لەوێ، زۆربەی جار، دەوەستێت و ئێستێک دەکات. مێژوو جووڵەیە لەڕێگەی پێکدادان لەگەڵ ئێستادا. لە شۆڕشەکاندا، لە خەباتە سەربەخۆییەکاندا، لە جەنگە کولتوورییەکاندا، ئەو ساتانەیە مێژوو دەوەستێت و بیر دەکاتەوە. واڵتەر بنیامین ئەم دیالەکتیکی جووڵە و وەستانەی مێژوو لە وێنەیەکدا دەگێڕێتەوە:

«لە شۆڕشی مانگی جولایدا شتێك ڕوویدا و ئەوەى ڕوون كردەوە، كە ئەم وشیارییە هێشتا زیندووە. لەیەكەم ئێوارەى جەنگەکەدا ڕوون بووەوە لە خاڵە جیاوازەكانی پاریسدا، كەسانێك بەشێوەى هاوكات، بەڵام جیا و دوور لەیەكتر، تەقە لە کاتژمێرە گەورەكانی سەر بورجەكان و مەیدانەكانی شار دەكەن، شایەتحاڵێكی زیندوو، كە ڕەنگە لەم بینینەى خۆیدا ئیلهامی لە هونەری كێش و سەروا وەرگرتبێت، دەنووسێت:

كێ باوەڕی دەكرد! وەك پێمان دەڵێن

لە خوارەوەى هەر بورجێك،

یوشەعە تازەكان هەن

پێدەچێت لە خودی کات تووڕە بووبێتن

تەقەیان لە کاتژمێرە قوڕمیشدارەكان دەكرد

تا ڕۆژ بووەستێنن».

لێرەدا دەبینین مێژوو خۆی بە ساتی ئێستادا دەکات، تا ڕۆژ بووەستێنێت، ئەوەی ڕوویداوە، کۆی بکاتەوە و لێیان بڕوانێت، ئینجا ڕەوت و داینامیکەکە بخاتەوە جووڵە. مێژوو هەمیشە وەک باهۆز و تۆفان دێت، لەگەڵ باهۆز و تۆفانیشدا ڕێدەکات. لەم دێڕانەی بێکەس-دا «مێژوو دەست بە باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا»، گەڕانی مێژوومان بەرەو سەربەستیی پیشان دەدات، جووڵەیەکی بێکۆتایی مرۆڤی کورد. مێژوو لەم بینینەی بێکەس-دا بریتییە لەو پرۆسەیەی جاروبار یاخود دەوەستێنرێت و دەستپێدەکاتەوە، یان ناوەستێت تا نەگاتە سەربەستیی. وەستاندنی مێژوو لەلای مرۆڤی کورد دوو ڕەهەندی هەیە: ناچاریی و خۆویست. ناچاریی ئەو ساتانەیە کە کارەساتەکان و هێزە دەرەکییەکان دەیوەستێنن: داگیرکاریی، جینۆساید، سڕینەوە. بەڵام خۆویست ئەو ساتانەیە مرۆڤی کورد مێژوو دەکاتەوە هاوڕێ و یاوەری باهۆز و تۆفان دژی داگیرکاریی، جینۆساید و سڕینەوە. مێژوو لێرەدا ئەو «تۆفانی بەهەشت»ەیە لە دوو شوێنەوە هەڵدەکات: ناچاریی و خۆویست. ئێمە زۆرجار دەوەستین و ئێستێک دەکەین بزانین چیمان بەسەر هێنراوە، هەرکە وردەکارییەکانمان زانین، مێژوو بە تۆفان و باهۆز دەسپێرینەوە. هەر ئەوەی ئێمە لە سروشتەوە دەستپێدەکەین، لەسەر کەنارەکانی داستان لەنگەر دەگرین، تۆوی ئەفسانە دەچێنین و پاشان ملی ڕێگە دەگرینەوە، پێمان دەڵێت گەشتی ئۆدیسەیی مرۆڤی کورد لەگەڵ مێژوودا، هەمیشە ڕووی لە داهاتووە نەک لە ڕابردوو. مرۆڤی کورد هەمیشە لەم گەشتەدا لە جووڵە دایە، جووڵەیەک بەرەو داهاتوو. لێرەوە دەتوانین بڵێین بێکەس دەیەوێت پێمان بڵێت: هاوڕێترین کەس بۆ مێژوو بەرەو داهاتوو، ڕۆحی مرۆڤی کوردە. بەڵام ئەم مێژووەش دەبێت لە شوێنێک لەنگەر بکرێت: سەربەستیی و ژیانی ئەخلاقیی، کە بە ڕەهایی دەبێت لە دەوڵەتدا بەدیبێت.

سەرچاوەکان:

Hegel, Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse 1830. Erster Teil. Die Wissenschaft der Logik, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Phänomenologie des Geistes, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Vorlesung über die Ästhetik, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Rainer Maria Rilke, Die Gedichte: Nach der von Ernst Zinn besorgten Edition der »Sämtlichen Werke«, Insel Verlag, 1988.

Walter Benjamin, Thesen über den Begriff der Geschichte, Werke und Nachlaß. Kritische Gesamtausgabe, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2010.

Walter Benjamin, Ursprung des deutschen Trauerspiels, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2000.

پێشڕەو محەمەد، سەما لەسەر گڕکان: نیچە و هونەری سەرتاپاگیر، بەرگی یەکەم، پلاتفۆرمی مینێرڤا، سلێمانیی، ٢٠٢٢.

پێشڕەو محەمەد، کەرنەڤاڵی شکستخواردووان: خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژووی واڵتەر بنیامین، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، ٢٠٢١.

شێرکۆ بێکەس، خاچ و مار و ڕۆژژمێری شاعیرێ، لە بڵاوکراوەکانی ناوەندی ئاپیک-سوید ستۆکهۆڵم، چاپی یەکەم، ١٩٩٨.

The post شێرکۆ بێکەس appeared first on ژنەفتن.

شێرکۆ بێکەس لە یەکێک لە هۆنراوەکانیدا باسی پێشمەرگەیەک وەک نموونە دەکات کە دەچێتە ماڵێک بۆ پشوو و نانخواردن، ژنی ماڵەکە کە هاوسەرەکەی کوژراوە و باری مەینەتی ژیانی لەسەر شانە، بە پێشمەرگەکە دەڵێت، – بۆ ھاتووی؟

چی ماوە تا بۆی بێن؟ بێژنگی لاشەمان؟!

یان نانی خوێناوی؟!

چی ماوە بۆ ھاتووی؟!

تفەنگتان بۆ خۆتان!

شۆڕشتان بۆ خۆتان!

کوردستان بۆ خۆتان!!

چی ماوە؟ بۆ ھاتووی؟!

ئەمە وینەیەکە بۆ لێکدانەوە، ئەو دەنگە ناڕازییە و ئەو هاوارە کە پێشمەرگەکە شەرمەزار دەکات، باش دەزانێت کە ڕزگارییەکەی ئەوان و چەک و درووشمەکانیان، ڕزگاری ئەم نییە، ئەو هاوارە ئێشتا لە گەروی ئەو ژنە و باقی ژنانی تردا گوێ کەڕ دەکات و نایەکسانی و ستەم لەسەریان بەردەوامە.

بە دوور لە پێناسە باوەکانی فێمینیزم و قوتابخانە جیاوازەکانی، بە گشتی ئەم بزووتنەوەیە! ئاکتی و گوتاری لە جیهاندا و بە تایبەتیش لە کوردستان، درێژەی هەمان گوتاری چەمکە ئیزماویەکانە کە توێژی مامناوەندی کۆمەڵگا خۆی بە خاوەنی دەزانێ و نوخبەیەک و کارەکتەرانێکی تایبەت نوێنەرایەتی دەکەن کە لە باشترین حاڵیدا داواکاری مافە مەدەنییەکانی ژنانن و قوتابخانە ڕادیکاڵەکەشی یەکسانیان دەکاتەوە بە پیاو! لە کاتێکدا کیشەی ژنان کێشە بنەرەتییەکەی کۆمەڵگایە و ڕزگاری ژنان ڕزگاری گشتە.

فێمینیزمی سەردەم لێرە دابڕاوە لە ژنان و خاوەن پرۆژەیەکی بنەڕەتی نییە. داوایەک هەیە لە ژنان کە دەبێ خۆیان ڕزگار بکەن، هەوڵ بدەن بۆ ڕزگاری. لە کاتێکدا ئەم فێمینیستانە خۆنواندنێکیان هەیە کە داواکە دەباتە سەر ئەوەی کە بۆ وەک من نیت و بۆ قبوڵی دەکەیت. فێمینیزم بۆتە ژێست و ئیمیجی تایبەت، بۆتە دووبارەکردنەوەی زانیارییە ویکیپیدیاییەکان، توڕەییەک لە پیاو و سیستەمەکەی. یان داواکاری بۆ دانانی یاساکانی داکۆکیکار لە مافی ژنان، لە کاتیکدا ئیمە باش دەزانین کە دەستور و یاساکان ئەوەندەیان دەق تیایە کە بتوانێ لانیکەم مافە مەدەنییەکانی ژنان دەستەبەر بکات لە بەشداری کۆمەڵایەتی و سیاسی و مافە سەرەتاییەکانی بەپێی دەق بە هەق ناسیوە بۆیان، بەڵام بارودۆخی ژنان لەوە کارەساتبارترە کە بە یاسا و لێکدانەوەکان هەڵسەنگێندرێ و چارەسەر بکرێت.

فێمینیزم پڕۆژەیەکی ڕۆژئاواییە و ئێمە لە میژووی خەباتی ڕزگاریخوازی و یەکسانیخوازی ناوچەکەماندا و بە تایبەتی کوردستان ئەم دەستەواژەیەمان نەبووە. هەروەک تا ئێستاش کەسێک ناتوانێ بڵێ من بۆرژوازیم، بەڵام زۆر بە ئاسانی دەوترێ من پڕۆلیتاریم. هەر ئاواش کەمتر یان هەر نابیستین کەسێک خۆی بە فێمینیست بناسێنێ، بەڵام یەکسانیخوازان و ڕزگاریخوازان زۆرن. گومان دەکەم کە لە باشووری کوردستان تا کۆتایی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو دەستەواژەی فێمینیزم لە ئاستی گشتیدا بە کار هاتبێ و ڕێکخراو کاری بۆ کرابێ، تا ئیستاش بە دەگمەن ڕێکخراو دەبینین کە ناوی فێمینیستی لە خۆ نابێ، یا هەر نییە! باسی جێندەر لەناو کایەی ئەکادیمی و فکریدا بە کار دێت تا فێمینیزم. ئەم فاکتە ئەوەمان پێ دەڵێ کە ئێمە خەریکین دەستەواژەکە بەسەر بزووتنەوەی یەکسانیخوازیدا بە زۆر دەسەپێنین و دەشمانەوێ لەسەر شتێک کە نییە توێژینەوە بکەین، هەر بۆیە کاتێک باس دێتە سەر فێمینیزم دەبێ باسی ئەو لێکۆڵینەوانە و پێشڕەوانە بکەین کە لە ڕۆژئاوادا چالاک بوون و تیۆری جیاوازیان لەسەر بەرهەم هیناوە…

ناکرێ هەموو کێشەکانی ژن بخەینە سەبەتەی جێندەرەوە، بەڵکو دەبێ ڕیشەی جۆرەکانی ستەم و هەڵاواردن دەست بۆ بەرین و لەوێوە کیشەی ژنانیش ببینین.

نوێنەرایەتی فێمینیزم لە لایەن کێوە دەکرێت؟ پلەوپایەی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان چۆنە؟ ئەم پرسیارانە بۆ کەسیک کە دەروانێتە میدیا و ڕێکخراوەکان، دەبینێ کە ئەم نوێنەرایەتییە لە لایەن توێژی مامناوەندی تاڕادەیەک ئاسودە لەباری ئابوورییەوە و خاوەن بڕوانامە زانستییەکانن. هەر بۆیە ژنانی پەڕاوێزخراو کە دەبنە زۆربەی ژنانی کۆمەڵگا نەک سوودمەند نابن لە باسەکانیان بەڵکو زۆربەشیان ئەم باسانەیان پێ ناگا و ئاگاداری نین، لە کاتێکدا ئەوانن کە ئامانجی ئەم چالاکییانەن. ژنان لای ئەم توێژە بۆتە (ئەوان) (ئەوانی بێچارە و گوناح) کە خۆیان و هاوستاتوسەکانی وەک خۆیان ناگرێتەوە، هەر بۆیەش ئەکتیڤیستەکانی فێمینیزم کولتوور و زمان و ئیمیجی تایبەت بە خۆیانیان پەیداکردوە، هەر ئەمەشە بەشێکی ڕەخنەی کۆمەڵگای لە بەرامبەریان دروستکردووە. کێشەی ژنان تەنها مافە مەدەنییەکان نییە کە لێیان سەندراوەتەوە، بەڵکو ژنان خودی کۆمەڵگان کە کێشە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی هەیە، بەو مانایەی کە ژن لە پەنابەریدا، لە دینداربوونیدا، لە بازاڕی کاردا، لە سیاسەتدا، چینایەتیدا و لە خێزاندا خاوەن کێشەیە هەر وەک پیاو و باقی توێژەکانی کۆمەڵگا. ناکرێ هەموو کێشەکانی ژن بخەینە سەبەتەی جێندەرەوە، بەڵکو دەبێ ڕیشەی جۆرەکانی ستەم و هەڵاواردن دەست بۆ بەرین و لەوێوە کیشەی ژنانیش ببینین.

چارەسەری ئاکتی ستەم لەسەر ژنان لە هەموو بوارەکاندا، پێویستی بە ڕادیکالیزمێکی لێبڕاوانەیە، بە تایبەتی لە کۆمەڵگاکانی ئێمەدا ستەم لەسەر ژنان لە ئاستێکدایە کە ڕەگی قووڵی لە ئایین و خێڵگەرایی و پیاوسالاریەکی بێشەرمانەدایە، کە چۆتە ناو زمان و ئەدەب و نەریتە کۆمەڵایەتییەکانەوە. ژنانی ئێمە کێشەیان تەنها بازاڕی کار نییە، کەم و زۆری مووچە و ئازادی پۆشاکەوە نییە، ژن لای ئێمە ئەکوژرێت بە کۆمەڵ و بکوژەکان بەپێی یاسا و سوڵحی کۆمەڵایەتی ئازاد دەکرێن، ژن لای ئێمە ڕۆژانە ئەشکەنجە دەدرێت. زمانی ڕۆژانەمان بۆ ئاخاوتن پڕە لە دەستدرێژی ڕاستەوخۆ بێ ئەوەی کەس پێیوابێت ئەمە دەستدرێژییە، جەستەی ژنان بە ئاشکرا ڕۆژانە لە بازاڕ و شوێنە گشتییەکاندا دەستدریژی دەکریتە سەر و چۆتە ناو گۆرانی و ئەدەبیاتەوە. هەڵبژاردن لەسەر ژیان و چارەنووس نەک مانایەکی نییە بەڵکو بۆتە دابونەریت و ئاسایی بۆتەوە. بۆ ژنان ئەم جۆرە لە فێمینیزمی باو لێرە یارمەتی ئەم بارودۆخەی ژنان نادات.

گۆڕانکاری لە بارودۆخی ژنان دەکرێت بە تێکەڵکردنی بیری سیاسی بێت لەگەڵ بزووتنەوەی فێمینیستی. سیاسەت بە مانای دەست بردن بۆ چەمکەکانی عەدالەت، دەسەڵات، ئاسایش و دەوڵەت. ئەم چەمکانە هەمیشە پیاوان خەریکی بوون و پوزەتەڤیزمێکی بێ هەست و نائینسانی بەسەرەوە زاڵ بووە، دیارە مەبەست ئەوە نییە کە ئەگەر ئەو ئەکتانەی سیاسەت تەنها بەدەست ژنەوە بێت دنیا باشتر دەبێت، بەڵکو تێگەیشتنێکە لەوەی کە ئێستا دەگوزەرێ لە پیاوسالاری لەباری مێژووییەوە. یەکسانی لە ئاکتی سیاسی و بەڕێوەبردنەوە یەکیکە لە فاکتەرە گرنگەکانی کە دەتوانێ ببیتە بنەمای دروستکردنی کۆمەڵگایەکی یەکسان. ژنان ناتوانن تەنها لە چوارچێوەی مافی مەدەنی و مافە ئینسانییەکانیاندا بمێننەوە، بەڵکو دەبێ دەست بەرن بۆ چەقی سیاسەت کە دەسەڵات و بەڕێوەبردن و ئاشتی. خودی بیری سیاسەتی ڕزگاریش ناتوانێ خۆی بە دوور بگرێ لە مەسەلەی ستەم لەسەر ژنان. چالاکوانانی مافەکانی ژنان لە ڕۆژئاوا لە سەرەتادا دەستیان بۆ مافەکانی وەک بوونی موڵک و ماڵ و دەنگدان سەرقاڵ بوون، بەڵام ئێستا تێگەیشتوون کە فێمینیزم پڕۆژەیەکی سیاسی کولتوورییە و هەر ئەمەش بۆ کۆمەڵگای ئێمە ڕاستە و کارایە.

The post بێ ڕزگاریی گشت، هیچ ڕزگارییەک نییە! appeared first on ژنەفتن.