ڕەنگە ئاویییەکانی لالە تەنیا وردەکارییەک لە دیمەنی سروشتی، گوڵ، شەقام، یان تەلارسازی پێشکەش ناکەن؛ بەڵکو ئەزموونێک دەکەنەوە کە تێیدا سروشت نەک وەک ئۆبژەیەکی دەرەکی، بەڵکو وەک واقیعێکی ڕۆحی ڕژاو دەردەکەوێت، سروشتێکی دووەم و گۆڕاو کە بە چاوی هونەرمەنددا تێپەڕیوە و بەو هۆیەوە ڕەهەندێک بەدەست دەهێنێت کە نە لە بینینی خامدا و نە لە نوێنەرایەتییەکی تەنیا تەکنیکیدا دەدۆزرێتەوە. ئەوانەی لەبەردەم ئەم بەرهەمانەدا وەستاون، سەرەتا ئاو و شەفافیەت و ڕووناکی و ڕەنگدانەوەی و گواستنەوەی ناسکی ڕەنگ دەبینن، بەڵام ئەوەی لە کاتی تێڕامانێکی درێژخایەندا ئاشکرا دەبێت، ڕووی ئەو شتە نییە کە وێنا دەکرێت، بەڵکو جووڵەیەکی ناوەکییە، ڕژانی بینراو و نەبینراو، لە سروشتی دەرەکی و هەستی ناوەوە، لە جیهان و ڕۆح.

لاله نیگاری سروشت دەکێشێت نەک بۆ ئەوەی بەرهەمی بهێنێت، بەڵکو بۆ گۆڕینی. ئەم گۆڕانکارییە لە ڕێگەی شێواندنی دراماتیک یان زیادەڕەوییەکی مۆنۆمێنتالەوە ڕوو نادات، بەڵکو لە ڕێگەی گۆڕانکارییەکی ورد و لە هەمان کاتدا بەردەوام لە ڕوانگەدا ڕوو دەدات، لە ڕێگەی مامەڵەیەکی جوانکارییەوە کە ئەوەی دەدرێت لەناو نابات، بەڵکو مانای نوێی تێدایە. وردە وردە لە ناوەندی ڕەنگی ئاودایە کە بە شەفافیەت و هەستیاری و گەڕانەوە نەبوون تایبەتمەندە، کە ئەم گۆڕانکارییە فۆڕمی گونجاوی خۆی دەدۆزێتەوە. چونکە ئاو نەک هەر ڕەنگەکە هەڵدەگرێت، بەڵکو جوڵەی بیرکردنەوەش خۆی هەڵدەگرێت. ڕێگە بە هیچ ڕاستکردنەوەیەکی خام نادات، هیچ ڕووپۆشێکی گەورە نادات، بەڵکو هونەرمەند ناچار دەکات بۆ چڕبوونەوەیەکی دەروونی کە تێیدا هەر خاڵێک، هەر دێڕێک، هەر تیشکدانەوەیەک یان سێبەرێک نوێنەرایەتیی بڕیارێکی کۆتایی دەکات.

بەم مانایە، بۆ لالە، ڕەنگی ئاو تەنیا تەکنیک نییە، بەڵکو هەڵوێستێکە؛ نەک تەنها شێوازێک، بەڵکو پێگەیەکی ئۆنتۆلۆژییە لە نێوان سروشت و ڕۆح، لە نێوان ئەوەی دەردەکەوێت و ئەوەی تەنها لەڕواڵەتدا مانای ڕاستەقینەی خۆی بەدەست دەهێنێت.

ڕەنگی ئاو وەک شەفافیەتی ڕۆحی.

بە بەراورد لەگەڵ تەکنیکەکانی تری نیگارکێشان، ڕەنگی ئاو خاوەنی کوالیتییەکی ناوازەیە: نیمچە ڕووناکی. بۆ لالا ئەم شەفافبوونە دەبێتە بنەمایەکی فەلسەفی. لە کاتێکدا زۆرجار نیگارکێشانی زەیتی ڕووناکی لەناو ماددییەتی چینە بۆیاخەکەدا دەبەستێتەوە، جەستەیییەک دروست دەکات کە سووژەکە سەقامگیر و مۆنۆمێنتال دەکات، ڕەنگی ئاو بە کراوەیی و شەفاف و بە جۆرێک لە جۆرەکان لاواز دەمێنێتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە سپی کاغەزەکە بە تەواوی نامێنێت بەڵکو لە ڕێگەی چینەکانی بۆیاخەوە وەک ڕووناکییەکی ناوەوە دەدرەوشێتەوە. بۆ لالە ئەم شەفافیەت تەنیا کاریگەرییەکی جوانکاری نییە بەڵکو دەربڕینی هەڵوێستێکی ڕۆحییە کە هەرگیز بینراو وەک مادەیەکی داخراو بیری لێناکاتەوە، بەڵکو وەک گواستنەوەیەک، نێوەندگیرییەک، دەرکەوتنی بزووتنەوەیەکی قووڵتر و ناوەکییە.

لە کاتێکدا زۆرجار نیگارکێشانی زەیتی ڕووناکی لەناو ماددییەتی چینە بۆیاخەکەدا دەبەستێتەوە، جەستەیەکی جەستەیی دروست دەکات کە سووژەکە سەقامگیر و مۆنۆمێنتال دەکات، ڕەنگی ئاو بە کراوەیی و شەفاف و بە مانایەکی دیاریکراو لاواز دەمێنێتەوە چونکە سپی کاغەزەکە بە تەواوی نامێنێت بەڵکو وەک ڕووناکییەکی ناوەوە کاردەکات کە لە چینەکانی بۆیاخدا دەدرەوشێتەوە. لێرەدا دەتوانین پەیوەندی بە بیرۆکەکانی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە بکەین، کە لە وتارەکانیدا سەبارەت بە جوانیناسی، ئەو چەمکەی داڕشتووە کە کارە هونەرییەکە دەرکەوتنی هەستیاری بیرۆکەکەیە. مەبەست لەوە نییە کە بیرۆکەکە بە شێوەیەکی ئەبستراکت وێنا کراوە، بەڵکو مەبەستی ئەوەیە کە لە خودی مادەی هەستیاردا ئامادە دەبێت و ئەم مادەیە ئاماژە بە دەرەوەی خۆی دەکات. بەڵام لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالە دا ئەم دەرکەوتنە هەستیارە بە فۆرمێکی داخراو و چڕبوونەوە جێگیر نییە، بەڵکو بە شێوەیەک وەدیهاتووە کە پرۆسەی دیاربوون دەکات، بەجۆرێک کە کارەکە نەک وەک تۆمارێکی کۆتایی، بەڵکو وەک گرژییەکی زیندوو لە نێوان توانەوە و چڕبوونەوەدا هەستپێکراوی دەمێنێتەوە.

ئاو کە ڕەنگی ناو ڕەنگی ئاوی هەڵدەگرێت، هەڵبژاردنی هەڕەمەکی ناوەند نییە، چونکە ئاو جووڵە و ڕەنگدانەوەی و تێپەڕبوونە بە یەکجار؛ ئاسمان و زەوی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ڕەنگدانەوەی هەیە و دەشێوێنێت، هەڵیدەمژێت و دەداتەوە. وە هەر ئەم سیفەتانەن کە لە کارەکانی لالە دا دەبنە خامە ھێزی فەلسەفەیەکی جوانیناسی کە تێیدا سروشت نەک وەک پێدراوێکی ڕەق، بەڵکو وەک پرۆسەیەک دەردەکەوێت. کاتێک شەقامێک لە وێنەکانیدا لە ژێر باراندا دەدرەوشێتەوە، یان گوڵێک بە شەفافیەتێکی ناسکەوە دەدرەوشێتەوە، ئەمە تەنها بەرهەمهێنانەوەی کاریگەرییەکی بینایی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتیکردنی حاڵەتێکە کە جیهان و تێگەیشتن بە شێوەیەکی یەکتر یەکتر دەگرێتەوە.

گوڵ وەک دووبارەبوونەوەی ناوەوەی سروشت

گوڵ مۆتیڤێکی ناوەندییە لە کارەکانی لالەدا، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم گوڵانە نە لێکۆڵینەوەی ڕووەکین و نە توخمە دیکۆراتییەکانن، بەڵکو چڕبوونەوەی هەستن، ڕەنگدانەوەی جووڵەیەکی ناوەکییە کە ڕەهەندێکی دووەم و شاراوە لەناو خودی مۆتیڤەکەدا ئاشکرا دەکات. وەک ئەوە وایە لالە تەنیا گوڵێک 

نەخشێنێت، بەڵکو ڕێگە بدات گوڵێکی دیکە و نەبینراو لەناو گوڵە ڕەنگاوڕەنگەکەدا سەرهەڵبدات گوڵێک کە چیتر سەر بە سروشتی دەرەکی نییە، بەڵکو سەر بە کایەی ڕۆحییە کە یادەوەری و حەسرەت و ڕاگوزەر و هیوا تێیدا تێکەڵ دەبن.

ئەم دوو هێندەکردنە فێڵێکی فەرمی نییە، بەڵکو دەربڕینێکە بۆ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە بنەڕەتدا هونەرەکەی پێناسە دەکات. چونکە سروشت کۆپی ناکرێت، بەڵکو لە ڕێگەی بابەتەکەوە ڕێنمایی دەکرێت، بەمەش تەنها فاکتیزمی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە هەڵگری مانای ناوەوە. بۆ لالە گوڵ ئۆبژە نییە، بەڵکو سوژەیە؛ پێدەچێت هەناسە بدات، ئازار بچێژێت، دەدرەوشێتەوە. لە بۆشایی ئاسماندا بە گۆشەگیری ڕاوەستاوە، بەڵکو لەناو تۆڕێکی ڕووناکی و سێبەر و شێ و چڕی بەرگەهەوادا چەسپاوە کە لە یەک کاتدا تیشک دەخاتە سەر و دەیتوێتەوە.

کاتێک مرۆڤ چاودێری ئەم گوڵانە دەکات، دەزانێت کە ڕەنگەکەیان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە یان خۆنمایشکردن بەکارناهێنرێت، بەڵکو لە شەفافیەتەوە سەرهەڵدەدات، وەک ئەوەی لە ناوەوە درەوشاوە بێت. هەر ئەم درەوشاوەییە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کارەکە تەنیا ڕووکەش نییە، بەڵکو خاوەنی قووڵایییەکە کە تەنیا لە ڕێگەی چاودێریکردنی نەخۆشەوە خۆی ئاشکرا دەکات. لالە هیچ ڕەنگێک بە ئارەزووی خۆی دانانێت؛ هیچ خاڵێک بەبێ مانا دانانێت. بەڵکو پێدەچێت هەموو گرادێنتێک، هەر ڕووناکبوونەوەیەک، هەر تاریکبوونەوەیەک بەشێک بێت لە پێکهاتەیەکی ناوەوە، کەمتر لە ڕووی بیرکارییەوە پێکهاتە کراوە نەک لە ڕووی بوونییەوە.

بەم شێوەیە گوڵ دەبێتە شوێنی لێدوانێکی وجودی کە بە دەنگی بەرز ناگوترێت، بەڵکو لە بێدەنگی فۆرمەکەیدا دەکرێتەوە و ڕێک لەم خۆگرتنەدایە کە دەسەڵاتەکەیدایە، چونکە بینەر ناچار ناکات، بەڵکو بانگهێشتی دەکات بۆ ئەوەی خۆی لە قووڵایی دەرکەوتنیدا نوقم بکات.

باران و شەقام و ڕەنگدانەوەی وەک فەزای میتافیزیکی.

جگە لە گوڵەکان، بە پلەی یەکەم دیمەنی شەقامە تەڕەکان و پەنجەرە و ئۆتۆمبێل و پارچە تەلارسازییەکانن کە ڕۆڵێکی تایبەت لە کارەکانی لالەدا دەگێڕن. لێرەشدا ئامانج بەڵگەنامەیەکی واقیعی واقیعی شار نییە، بەڵکو دروستکردنی فەزایەکە کە تێیدا ڕەنگدانەوە و دوو هێندەبوون ببنە بنەمای ناوەندی. کاتێک شەقامێک لە ژێر باراندا دەدرەوشێتەوە و ڕووناکی چرای شەقامەکان لەناو قیر تەڕەکەدا دەشکێت، فەزای نێوانیان دروست دەبێت کە تێیدا سەرەوە و خوارەوە، واقیع و ڕەنگدانەوەی، جەستە و وێنە تێکەڵ دەبن، بەجۆرێک جیهان ئاراستەی ڕوونی خۆی لەدەست دەدات و دەگۆڕێت بۆ پێکهاتەیەکی هەڵدەفڕێت و نزیکە لە خەوناوی.

ئەم ڕەنگدانەوەیانە دیکۆراتی نین، بەڵکو فەلسەفیین، چونکە وا دەردەخەن کە هەموو تێڕوانینێک لە ئێستاوە لێکدانەوەیەکە، ئەوەی دەیبینین هەرگیز بە سادەیی نادرێت، بەڵکو هەمیشە بە نێوەندگیری. بەم شێوەیە شەقامی تەڕ دەبێتە هێمای جیهانێک کە خۆی ڕەنگ دەداتەوە، کە لە ڕەقبوونی ماددی خۆیدا نامێنێتەوە، بەڵکو بەهۆی ڕووناکیەوە بەرەو ڕەهەندێکی نوێ بەرز دەکرێتەوە. تەلارسازی چیتر وەک بارستەیەکی ئیستاتیک دەرناکەوێت، بەڵکو وەک پێکهاتەیەکی ڕژێنەر دەردەکەوێت؛ پەنجەرەکان دەبنە چاوێک کە هەم بەرەو ناوەوە و هەم بەرەو دەرەوە دەڕوانن؛ و ئەو ئۆتۆمبێلەی لە ئاودا ڕەنگ دەداتەوە، ڕەقبوونی تەکنیکی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە بەشێک لە قوماشێکی ڕژاو و شیعری.

ئەم دیمەنانە بە تایبەتی ئەوە ڕوون دەکەنەوە کە لالە بە دابڕان لە کولتووردا بیر لە سروشت ناکاتەوە، بەڵکو زیاتر ئەو دوو کایە تێکەڵ دەکات، بەجۆرێک تەنانەت دیمەنی شاریش کوالیتییەکی سروشتی بەدەست دەهێنێت، لە کاتێکدا سروشت لە هەمان کاتدا بە ڕۆحانیەت ڕژاو دەردەکەوێت. باران تەنیا ڕووداوێکی کەشناسی نییە، بەڵکو میدیای گۆڕانکارییە؛ کۆنتورەکان دەتوێنێتەوە، ڕووکارەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە، گواستنەوە دروست دەکات و هەر لەم گواستنەوەیانەدایە کە هێزی جوانکاری بەرهەمەکانی هەیە.

هونەرمەند وەک بابەتێکی نێوەندگیری لە نێوان سروشت و ڕواڵەتدا

کاتێک مرۆڤ کارەکانی لالە لە یەکگرتوویی ناوەوەی خۆیدا لەبەرچاو دەگرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە باسکردن لە نوێنەرایەتیکردنی سروشت یان لێکدانەوەی بابەتیی بەس نییە، چونکە هەردووکیان جووڵەی ڕاستەقینەی هونەرەکەی کەم دەکەنەوە. لالە نە لە لایەنی وەچەخستنەوەی تەقلیدی وەستاوە و نە لە لایەنی خۆنامۆبوونی تەنیا دەربڕین؛ بەڵکو کارەکانی نێوەندگیرییەک لەخۆدەگرێت کە تێیدا سروشت و سوژە بەبێ ئەوەی بتوێنەوە یەکتر دەچنە ناو یەکترەوە. هونەرمەند وەک شێوەدانەرێکی باڵادەست دەرناکەوێت کە فۆڕمی خۆی بەسەر جیهاندا دەسەپێنێت، بەڵکو وەک هۆشیارییەکی ڕژێنەر کە جیهان هەڵدەمژێت و دووبارە بە فۆرمێکی گۆڕاو و قووڵترەوە ئازادی دەکات.

هەر لێرەدایە کە دەتوانین جارێکی دیکە پەیوەندی بە جوانیناسیی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە بکەین، کە لە کارە هونەرییەکە نەک وەک تەنها لاساییکردنەوەی سروشت، بەڵکو وەک ڕژانی ڕۆحییەکەی تێدەگات، وەک ساتێک کە تێیدا دەرکەوتنی دەرەکی لە ناوەوە زیندوو دەکرێتەوە. هێگڵ باس لە هونەر دەکات وەک ڕۆحانیکردنی دەرەکی و دەرەکیکردنی ناوەکی و ئەم جووڵە زۆر دوولایەنەیە لە ڕەنگی ئاوی لالەدا ڕەنگ دەداتەوە، تا ئەو ڕادەیەی سروشت چیتر وەک دەرەکییەکی تەنیا بەخشراو نامێنێتەوە بەڵکو دەبێتە ھێزو ئیلھام بۆ ئەزموونێکی ناوەکی، لە هەمان کاتدا بوونە ناوەکییەکەی هونەرمەند قەتیس نامێنێتەوە لە هێما ئەبستراکتەکاندا بەڵکو لە ڕەنگ و ئاو و ڕووناکی و شەفافیەتدا بەرجەستە دەبێت.

بەم مانایە هونەرمەند نە وەستای سروشت و نە چاودێرە پاسیڤەکەیەتی، بەڵکو سوبێکتێکی نێوەندگیرییە کە نیگاکانی جێگیر نابێت بەڵکو دەگۆڕێت. چاوی ​​لالە چاوێکی ئامرازی نییە کە تۆمار بکات ، بەڵکو چاوێکی شیعرییە کە لە سروشتدا ئەو گواستنەوەیانە دەناسێتەوە کە لە نێوان بینین و نەبینیندا دەلەرزن. کاتێک دیمەنێک دەکێشێت، گرنگی بە وردبینی تۆپۆگرافی نادات بەڵکو گرنگی بە بەرگەهەوا دەدات؛ نەک لە فۆڕمی وردی دارەکەدا بەڵکو لە یاریی نێوان  سێبەر و ڕووناکیدا؛ نەک لە کوالیتی ماددی ڕێگاکەدا بەڵکو لە درەوشاوەیی کە لە باراندا بەسەریدا بڵاودەبێتەوە.

ئەم ڕێبازە بەرەو دۆخێک دەبات کە چیتر بەرهەمەکانی تەنیا سروشت وێنا ناکەن، بەڵکو سروشتێک کە پێشتر بە هۆشیاریدا تێپەڕیوە و بەو هۆیەوە فۆڕمی دووەمی بوون دەگرێتە ئەستۆ. دەتوانرێت بڵێین لالە سروشت وێنا ناکات، بەڵکو بیری لێدەکاتەوە و ئەم بیرکردنەوەش بە شێوەیەکی ئەبستراکت ڕوونادات، بەڵکو لە ماددییەتی ئاوەکە خۆیدا، لە چینە ڕژاوەکانی ڕەنگدا، لە بڕیاری هۆشیارانەدا کە شەفافیەت تەمومژاوی نەکات، بەڵکو بۆ پاراستنی.

دووبارە نەکردنەوە وەک قووڵبوونەوەی مۆتیڤەکە

هەرچەندە هەندێک مۆتیڤ لە کارەکانی لالەدا دووبارە دەبنەوە- گوڵ، باران، ڕەنگدانەوەی، شەقام، پەنجەرە- هەرگیز کاریگەری دووبارەبوونەوەی میکانیکی سەرهەڵنادات، بەڵکو زیاتر قووڵبوونەوەیەکی پێشکەوتووانە، وەک ئەوەی هەر وێنەیەکی نوێ بە سادەیی ئەو وێنەیەی پێشوو دووبارە نەکاتەوە، بەڵکو زیاتر ڕەهەندی شاراوەی خۆی ئاشکرا دەکات. ئەم دووبارەنەبوونەوەیە بەهۆی گۆڕانی ڕیشەیی لە فۆرمەکانی دەرەکیدا نییە، بەڵکو بە هۆی گۆڕانکاری لە ڕوانگەی ناوەوە و گۆڕانکاری لە گۆشەی تێگەیشتن و سەرهەڵدانی پەیوەندییەکی نوێ لە نێوان ڕووناکی و ڕەنگ و فەزادا لە ئەنجامدا دەگەڕێتەوە.

گوڵ هەرگیز هەمان گوڵ نییە، تەنانەت ئەگەر بە شێوەیەکی فەرمی هاوشێوەی دەربکەوێت، چونکە لە چوارچێوەیەکی بەرگەهەوای جیاوازدا بوونی هەیە، چونکە ڕووناکیەکەی بە شێوەیەکی جیاواز شکێنراوە، چونکە شەفافیەتی ئاوەکە بە شێوەیەکی نوێ دەوری دەدات. شەقام لە ناو باراندا هەرگیز هاوشێوەی شەقامێکی پێشوو نییە، بەو پێیەی وەک مۆتیڤێک نییە، بەڵکو وەک حاڵەتێک بوونی هەیە، وەک ساتێکی مەزاجێکی تایبەتی ناوەوە کە ناتوانرێت دووبارە بکرێتەوە چونکە بەستراوەتەوە بە کات و یادەوەری و ئەزموونەوە.

ئەم فۆرمەی گۆڕانکارییە هاوتایە لەگەڵ هەڵوێستێکی جوانیناسی کە لە کارەکە تێدەگات نەک وەک بەرهەمی بیرۆکەیەکی تەواو، بەڵکو وەک پرۆسەیەک کە هونەرمەند خۆی تێیدا دەگۆڕێت. بەم مانایە هەموو ڕەنگێکی ئاویش بەڵگەنامەی گواستنەوەی ناوەوەیە، جوڵەیەکی دەروونییە کە لە ناوەڕۆکی ئاودا خۆی دەردەخات. بەم پێیە دووبارەبوونەوەی ڕواڵەتی مۆتیڤەکان دەبێتە شوێنەواری گەڕانێکی بەردەوام، نەک بۆ شتە نوێیەکان، بەڵکو بۆ ڕاستییەکی قووڵتر لەناو هەمان ئەو شتانەدا.

تەڕبوونی بەردەوام وەک حاڵەتێکی ئۆنتۆلۆژی

دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا هەستکردنە کە هەرگیز بە تەواوی وشک نابن، تەنانەت لە کارە تەواوکراوەکانیشدا دۆخێکی شێداری، لە لێشاو، لە جووڵە دەپارێزرێت. ئەم “تەڕییە بەردەوامە” تەنیا کوالیتییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو خاوەنی ڕەهەندێکی ئۆنتۆلۆژییە، تا ئەو ڕادەیەی کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کارەکە خۆی وەک ئۆبژەیەکی ڕەق نیشان نادات، بەڵکو وەک دیاردەیەکی زیندوو کە لە دۆخێکی نێواندا دەمێنێتەوە.

لێرەدا تەڕبوون ئاماژەیە بۆ گواستنەوە، کراوەیی، ناتەواوی. بەرەنگاری جێگیربوونی کۆتایی دەبێتەوە و شوێنەواری سەرەتای خۆی لە وێنەی تەواودا دەپارێزێت. لە کاتێکدا زۆرێک لە کارە هونەریەکان سەرەتای خۆیان دەشارنەوە بە نەبینراوکردنی پرۆسەکە و پێشکەشکردنی ئەنجامەکە وەک یەکێتییەکی ئۆتۆنۆم، لالە ڕێگە دەدات پرۆسەکە بەناودا بدرەوشێتەوە، نەک وەک سکێچێکی خام، بەڵکو وەک بزووتنەوەیەکی ئاگادارانە یەکگرتوو کە کارەکە بە زیندووی دەهێڵێتەوە.

هەر ئەم زیندووییەیە کە بینەر ناچار دەکات نەک تەنها بیبینێت، بەڵکو بیرکردنەوەش بەیەکەوە بکاتەوە، دەنگدانەوەی لەگەڵ کارە هونەرییەکە هەبێت، لەگەڵیدا خەریک بێت، خۆی لە پێکهاتەی شلەی وێنەکەدا نوقم بکات. بەم شێوەیە ڕەنگی ئاو دەبێتە فەزای بەریەککەوتن، کە تێڕوانینی بینەر دەبێتە بەشێک لە کارەکە، چونکە شەفافیەت و کراوەیییەکەی داوای بەشدارییەکی چالاکانە دەکات. ڕەنگەکەی جێگیر نییە، بەڵکو دینامیکییە؛ ڕووناکی جێگیر نییە، بەڵکو زیندووە؛ کۆنتورەکان بە توندی نەکێشراون، بەڵکو هەناسەدان.

هەر لێرەدایە کە جیاوازییەکی قووڵ لە نێوان هونەری لالە و جوانیناسییەکی وێرانکەردا هەیە کە پشت بە ڕووبەڕووبوونەوە، شۆک، یان وێرانکردنی ڕادیکاڵ دەبەستێت. هونەری لالە شەڕانگێز نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە؛ فۆرم لەناو نابات، بەڵکو دەیباتە ناو ڕەهەندێکی نوێ و نەرمتر و لە هەمان کاتدا قووڵتر. بەڵام ئەم نەرمییە لاوازی نییە، بەڵکو دەربڕینی هێزێکی فیکرییە کە توانای هەڵوەشاندنەوەی توندی جیهانی هەیە بەبێ ئەوەی ئینکاری لێبکات.

سروشت وەک کارەکتەر نەک تەنها هێز

لە زۆرێک لە نەریتە هونەرییەکاندا سروشت وەک هێزێک، توخمێک، وزەیەک دەردەکەوێت کە مرۆڤایەتی زاڵ دەکات یان وەک قۆناغی خۆی خزمەت دەکات. بەڵام لە کارەکانی لالەدا سروشت دەبێتە کارەکتەر، بوونێکی نزیک لە کەسایەتی کە نەک هەر کاردەکات بەڵکو قسە دەکات، کە نەک هەر بوونی هەیە بەڵکو هەڵگری مانایە. باران تەنیا بارانبارین نییە بەڵکو دەنگێکە؛ ڕووناکی تەنیا دیاردەیەکی فیزیکی نییە بەڵکو یادەوەرییەکە؛ گوڵ تەنها زیندەوەری نییە بەڵکو دەربڕینی تێکەڵکردنی ناوەوەیە.

ئەم تایبەتمەندییە لە سروشتدا دەبێتە هۆی سنوورێکی زیاتر ڕژاو لە نێوان سوژە و ئۆبژەدا. مرۆڤایەتی بەرامبەر سروشت ناوەستێت بەڵکو لەناو خۆیدا هەڵکەوتووە، بەشێک لە ڕەنگدانەوەکانی، سێبەرەکانی، شەفافیەتەکانی. تەنانەت کاتێک فیگەرە مرۆییەکان تەنها پێشنیارکراوی دەردەکەون، ئەوا تاکێکی گۆشەگیر نین بەڵکو لە تۆڕێکی بەرگەهەوادا چەسپاون کە دەوریان داوە و لە هەمان کاتدا تێیاندا تێدەپەڕێت.

دەتوانرێت بڵێین لالە ئۆنتۆلۆژییەکی شیعریی سروشت پەرەپێدەدات کە تێیدا بوون نەک وەک ماددەیەکی ڕەق بەڵکو وەک پەیوەندییەکی زیندوو دەردەکەوێت. سروشت پاشخان نییە، بەڵکو هاوئەکتەرە؛ نەک ڕازاندنەوە، بەڵکو دەنگێکە و ئەم دەنگە بە نەرمی قسە دەکات، لە گواستنەوەی ڕەنگەکاندا، لە ڕەنگدانەوەیدا، لە ڕەنگدانەوەی ڕووناکیدا لەسەر زەوییەکی تەڕ.

کۆمەڵگەی جوانیناسی و ئەخلاقی شەفافیەت

لە سەردەمێکدا کە زۆرجار وێنەکان بە دەنگی بەرز و شەڕانگێزی و زیادەڕۆیی دیاریکراو دەردەکەون، هونەری لالە خاوەنی گرنگییەکی کۆمەڵایەتی تایبەتە، چونکە فۆرمێکی جیاوازی تێگەیشتن پێشنیار دەکات- فۆرمێک کە زاڵ نییە بەڵکو گوێ دەگرێت، کە چاک ناکاتەوە بەڵکو بە کراوەیی دەهێڵێتەوە. بەم شێوەیە شەفافیەتی ڕەنگە ئاوییەکانی دەبێتە ئاماژەیەکی ئەخلاقی، بانگهێشتکردنێک بۆ تێگەیشتن لە جیهان نەک وەک ئۆبژەیەکی کۆنترۆڵکردن بەڵکو وەک فەزای پەیوەندی.

ئەم هەڵوێستە دەتوانرێت وەک کۆمەڵگەیەکی جوانیناسی بیری لێبکرێتەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە کارەکە تەنیا ئامرازێکی دەربڕینی تاکەکەسی نییە بەڵکو مۆدێلێکە بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ جیهاندا. نەرمی ئاوەکە، ڕژانی بۆیاخەکە، کراوەیی پێکهاتەکە تەنها بڕیاری فەرمی نین بەڵکو ڕەنگدانەوەی مەیلی ناوەوەن کە ئەوی دیکەیان تەمومژاوی ناکات بەڵکو ڕێگەی پێدەدات دیار بێت. لەم ڕوانگەیەوە هونەر دەبێتە شوێنێک کە سروشت و ڕۆح لە دژایەتی یەکتردا نەوەستن بەڵکو لە گرژییەکی بەرهەمداردا بەیەکەوە دەمێننەوە.

چاوەکەی تر – دیدگا وەک گۆڕانکارییەکی دەروونی

بە وردبوونەوە لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالە، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ڕەسەنایەتی ڕاستەقینەی ئەوان لە خودی بابەتەکەدا نییە، بەڵکو لە شێوازی هەستکردن بەم بابەتەدایە. گوڵەکە وەک خۆی نییە، نەک شەقامەکە لە ژێر باراندا، نەک پەنجەرە یان دارستان کە فۆکۆسی ناوەندی پێکدەهێنێت، بەڵکو چاوەکە کە دەچێتە ناو ئەم دیاردانە و ئاراستەیەکی ناوەوەی نوێیان تێدا دەڕژێنێت. ئەم چاوە ئامرازێکی بێلایەن نییە، بەڵکو ئۆرگانێکی هۆشیار، هەڵبژێردراو، لێکدەرەوەیە کە بە سادەیی واقیع قبوڵ ناکات، بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ ڕیزبەندییەکی جیاواز.

دەتوانرێت بڵێین لالە بە چاوی فرەیی دەبینێت، نەک بە مانا فیزیۆلۆژییەکە، بەڵکو بە مانا جوانکارییەکەی، تا ئەو ڕادەیەی کە هەریەک لە پێکهاتەکانی گۆڕانکاری لە ڕوانگەدا دەگەیەنن، کە شکاندنێکە لە شێوازە خووییەکانی بینین. نیگاکە بە ئاراستەی پێشەوە نییە، بەڵکو بە شێوەی دیاکۆن ئاراستە دەکرێت؛ نەک ئیستاتیک، بەڵکو لە جووڵەدا؛ نەک داخراوە، بەڵکو کراوەیە بۆ گواستنەوەکان. ڕێک ئەم گۆڕانکارییە ئەو گرژییە دروست دەکات کە بەرهەمەکانی لە تەنها وێناکردن جیادەکاتەوە، چونکە بینەر ناچار دەکات واز لە ئاراستەی ئاسایی خۆیان بهێنێت و بچێتە ناو بوارێکەوە کە سەرەوە و خوارەوە، نزیک و دوور، ناوەوە و دەرەوە تێکەڵ دەبن.

ئەم ڕێبازە فرە ڕوانگەیە، ئەو بزووتنەوەی دیالێکتیکییە دەهێنێتەوە یاد کە لە فەلسەفەی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵدا وەک نێوەندگیری نێوان سوژە و ئۆبژە وەسف کراوە. هیگڵ گریمانە دەکات کە حەقیقەت لە پێگەیەکی دابڕاودا نیشتەجێ نییە، بەڵکو لە پرۆسەکەدا نیشتەجێیە، لە جوڵەی نێوان دژبەرەکاندا کە یەکتر لەناو نابەن، بەڵکو یەکتر تێدەپەڕێنن و لە یەکێتییەکی باڵاتردا یەکتر دەپارێزن. پێکهاتەیەکی هاوشێوە لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا دەبینرێت، تا ئەو ڕادەیەی سروشت بە سادەیی وەک ئۆبژەیەک نەمێنێتەوە و هونەرمەند تەنها وەک سوبێکتێک نەمێنێتەوە، بەڵکو هەردووکیان لە یەکێتییەکی جوانیناسیدا دەردەکەون کە نە تەنیا بابەتییە و نە تەنیا بابەتینین.

بەم پێیە “چاوی دیکە”ی هونەرمەند لە ڕوانگەیەکی نامۆدا پێک نایەت، بەڵکو لە توانای دانانی جیهانی ئاشنا لە دۆخێکی هەڵپەسێردراودا پێکدێت، کە تێیدا بەڵگەی خۆی لەدەست دەدات و مانای ناوەوەی خۆی ئازاد دەکات. ئەم بینینە پارچەکردنێکی شەڕانگێزانە نییە، بەڵکو ئاشکراکردنێکی وردە، بینینی ئەوەی کە لە ڕۆژانەدا شاراوەیی دەمێنێتەوە.

ڕەنگدانەوەی وەک بنەمایەکی میتافیزیکی

توخمێکی ناوەندی ئەم گۆڕانکارییە جوانکارییە ڕەنگدانەوەیە، کە لە زۆرێک لە بەرهەمەکانی لالەدا ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت، جا چ لە ئاوی باران لەسەر شەقام، چ لە شووشەی پەنجەرەیەکدا، یان لە ڕووی شێداری قاتێکدا کە ڕووناکی و سێبەر تێیدا دەشکێن. بەڵام لێرەدا ڕەنگدانەوە تەنیا کاریگەرییەکی بینایی نییە، بەڵکو بنەمایەکی میتافیزیکییە، چونکە دووبارەبوونەوەی جیهان دەکاتە دیار و بەمجۆرە لە یەک کاتدا پرسی واقیع و دەرکەوتن دەوروژێنێت.

کاتێک بینایەک لە ئاودا ڕەنگ دەداتەوە، جیهانێکی دووەم سەرهەڵدەدات، جیهانێک کە هەم هاوشێوەیە و هەم جیاوازە، ئەسڵی دووبارە دەکاتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا دەیگۆڕێت. بەڵام ئەم دووبارەبوونەوەیە کۆپییەکی میکانیکی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە، چونکە ڕەنگدانەوەی ڕوانگە پێچەوانە دەکاتەوە و کۆنتورەکان دەتوێتەوە و ڕووناکی چڕتر دەکاتەوە یان کاڵ دەکاتەوە. لەم پرۆسەیەدا ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە هەموو دەرکەوتنێک لە ئێستاوە لێکدانەوەیە، کە جیهان بە سادەیی نادرێت، بەڵکو هەمیشە نێوەندگیری دەکرێت.

ئەو بنەما ئاوێنەییەی کە لالە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە پێکهاتەکانیدا جێبەجێی دەکات ئەوەیە کە هیچ شتێک لە گۆشەگیریدا بوونی نییە، بەڵکو هەمیشە لە پەیوەندیدا بە جەمسەرێکی دیکەوە، جا چ ڕووناکی و تاریکی بێت، ڕووکار و قووڵی، ڕەقبوون و شلە. بەڵام ئەم جەمسەرییە دژایەتییەکی ڕەق نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی دینامیکییە کە هەردوولا مەرجدار دەکەن و لە یەک کاتدا یەکتر تێدەپەڕێنن. هەر لێرەدایە کە پەیوەندی بە پرۆسەی بیرکردنەوەی دیالکتیکییەوە دەردەکەوێت، کە هیگڵ بە ژێرخان وەسفی دەکات، وەک ڕووداوێک کە تێیدا دژبەرەکان لەناو ناچن، بەڵکو لە یەکێتییەکی باڵاتردا دەپارێزرێن.

لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا، ڕەنگدانەوەی وەک لاوەکی مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت، بەڵکو وەک یەکسان مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، هەندێکجار تەنانەت چڕترە لەوەی کە پێی دەوترێت ڕەسەن، چونکە هەڵگری ئەو قووڵاییە سۆزدارییە دەبێت کە لە چاودێریکردنی ڕاستەوخۆدا بە شاراوەیی دەمێنێتەوە. شەقامی تەڕ تەنیا ڕووبەرێک نییە، بەڵکو قۆناغێکە بۆ ڕەنگدانەوەی؛ پەنجەرەکە تەنها سنوورێک نییە، بەڵکو گواستنەوەیە؛ ڕووناکی تەنها ڕووناکی نییە، بەڵکو وەحیە.

ڕووناکی و یادەوەری – نەبینراو لە بینراودا

ڕووناکی لە بەرهەمەکانی لالەدا خاوەنی کوالیتییەکی تایبەتە کە لە تەنها ڕووناکی جیای دەکاتەوە. ڕووناکی بێلایەن و فیزیکی نییە، بەڵکو ڕووناکی یادکردنەوە، ڕووناکییەکە ڕابردوو دەگوازێتەوە بۆ ئێستا و قووڵایییەکی کاتی بە وێنەکە دەبەخشێت. کاتێک گوڵێک وا دیارە لە ناوەوە دەدرەوشێتەوە، یان کاتێک شەقامێک بە ڕەنگدانەوەی گەرم لەناو باراندا دەدرەوشێتەوە، ئەو بڕوایە سەرهەڵدەدات کە نەک تەنها ساتێک دەگیرێت، بەڵکو چینێکی کات، چڕبوونەوەی ئەزموونە.

ئەم ڕووناکییە بە نزیکییەوە پەیوەستە بە شەفافیەتی ڕەنگی ئاوییەوە، چونکە ڕژانی مادەکە ڕێگە بە سپییەکەی کاغەزەکە دەدات وەک ناوەکی ناوەوە بمێنێتەوە، لە ناوەوە لە ڕێگەی ڕەنگەکەوە تیشک دەدات. ئەمەش ڕووناکییەک دروست دەکات کە لەسەر بنەمای چڕی دەرەکی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای دەنگدانەوە ناوەکییە. پێناچێت ڕووناکی بکەوێتە سەر شتەکان، بەڵکو لێیانەوە سەرچاوە دەگرێت، وەک ئەوەی بەشێک بێت لە پێکهاتەی ڕۆحییان.

لەم ڕووەوە ڕەنگی ئاو دەبێتە میدیای یادەوەری، نەک بە مانای ئاوڕدانەوەیەکی نۆستالژیکی بۆ دواوە، بەڵکو وەک پاراستنی ئەزموون لە بینراودا. هەر چینێکی شەفاف شوێنەواری چینەکەی پێشووی هەڵگرتووە؛ هەر سەریەکخستنێک لە یەک کاتدا شاردنەوە و ئاشکراکردنە، بەجۆرێک وێنەکە وەک یادەوەرییەک کاردەکات کە تێیدا هیچ شتێک بە تەواوی نامێنێت، بەڵکو هەموو شتێک لە فۆرمێکی گۆڕاودا پارێزراوە.

هەڵوەشاندنەوەی سروشت و ڕۆح

کاتێک مرۆڤ کۆنتێکستی گشتی کارەکەی لالە لەبەرچاو بگرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە لێرەدا بزووتنەوەیەکی جوانیناسی ڕوودەدات کە دەتوانرێت بە هەڵوەشاندنەوەی دابڕانی نێوان سروشت و ڕۆح وەسف بکرێت. سروشت نابێتە تەنها ئۆبژێکتی نوێنەرایەتیکردن، بەڵکو وەک دیاردەیەکی ڕۆحی کراو دەردەکەوێت، لەکاتێکدا ڕۆح ئەبستراکت نامێنێتەوە، بەڵکو لە ماددییەتی ئاو و ڕەنگ و ڕووناکیدا بەرجەستە دەبێت.

لە زاراوەی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵدا دەتوانرێت بڵێین کە کارە هونەریەکان درک بەو یەکێتییە ناوەوە و دەرەوە دەکەن کە تێیدا هەستیارەکان دەبێتە نەک تەنها ئۆتۆمبێلێک، بەڵکو دەربڕینێک بۆ بیرۆکەکە. بەڵام لە کارەکانی لالەدا ئەم یەکێتییە بە شێوەیەکی مۆنۆمێنتال و بەزەییدار بەدەست نەهاتووە، بەڵکو بە شێوەیەکی بێدەنگ و نزیک لە زەلیل کە بەدوای گەورەدا دەگەڕێت لە بچووکدا و لە ناسکدا بەرزی دەدۆزێتەوە.

توانەوەی لێرەدا سەرنجڕاکێش نییە، بەڵکو وردە؛ دراماتیک نییە، بەڵکو بەردەوامە. لە گواستنەوە لە هێڵەوە بۆ ڕووبەر، لە ڕووکارەوە بۆ ڕەنگدانەوەی، لە ڕەنگدانەوەی بۆ بەرگەهەوادا دەکرێتەوە، بەجۆرێک کە کارەکە وەک ئۆبژەیەکی دابڕاو دەرنەکەوێت، بەڵکو وەک بەشێک لە چوارچێوەیەکی گەورەتر کە سروشت و مرۆڤایەتی و ڕۆح تێیدا تێکەڵاون.

جیهانی دووەم – سروشتێکی نوێ

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین ڕەنگی ئاوی لالە دونیای دووەم دەکاتەوە، کە نابێت وەک دەربازبوون لە واقیع تێبگەین، بەڵکو وەک قووڵبوونەوەی واقیع تێبگەین. ئەم جیهانە دووەمە خەیاڵی نییە، بەڵکو گۆڕاوە؛ لە نکۆڵیکردنەوە سەرهەڵنادات، بەڵکو لە دزەکردنەوە سەرهەڵدەدات؛ وەهم نییە، بەڵکو لێکدانەوەیە.

سروشت لێرەدا دووبارە نابێتەوە، بەڵکو لەدایک دەبێتەوە، نەک وەک کۆپییەک، بەڵکو وەک دەرکەوتنێکی ڕۆحی. گوڵ لە وێنەکەدا ژیانی دووەم دەژی، شەقام لە ئاوێنەدا ڕەهەندی دووەم بەدەست دەهێنێت، ڕووناکی لە شەفافیەتدا مانای دووەم دەدۆزێتەوە. ئەم دوو هێندەکردنە دووبارەکردنەوەیەکی زیادە نییە، بەڵکو چڕبوونەوە، بەرزکردنەوەی تێگەیشتنێکە کە ڕۆژانە دەگۆڕێت بۆ ڕاستییەکی شیعریی.

بەم پێیە کارەکانی لالە لە حاڵەتی کراوەیی دەمێننەوە، ڕێگە بە بینەر دەدات بەردەوام مانا نوێیەکان بدۆزێتەوە، چونکە وێنەکە داخراو نییە، بەڵکو دیالۆگییە. بە دەنگێکی بەرز قسە ناکات، بەڵکو بە هێزی بێدەنگی ئاو، کە بەبێ تێکدان شێوەی خۆی دەدات، کە بەبێ ئاستکردن بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کە بەبێ زاڵبوون هەڵدەگرێت.

دەرەنجام: دووەم لەدایکبوونی سروشت

لە کۆتاییدا کارەکانی لالە خۆی وەک دووەم لەدایکبوونی جیهان ئاشکرا دەکات. بەڵام ئەم لەدایک بوونە وێنەیەکی ڕۆمانسی نییە، زیادەڕەوییەکی شیعریی نییە. گۆڕانکارییەکی ئۆنتۆلۆژییە. گوڵ لە وێنەکەدا ژیانی دووەم دەژی. شەقامەکە لە ئاوێنەدا ڕەهەندی دووەم بەدەست دەهێنێت. ڕووناکی ماڵێکی دووەم لەناو کاغەزەکەدا دەدۆزێتەوە. هەموو شتێک دوو هێندە دەبێت- بەڵام دووبارە نابێتەوە. هەموو شتێک دەگۆڕێت- بەڵام ساختە ناکرێت.

ئەوەی لێرەدا ڕوودەدات، بەرهەمهێنانەوەی واقیع نییە، بەڵکو پەرەسەندنی واقیعیەتی. سروشتی یەکەم سەربەخۆ لە بینەر بوونی هەیە. گەشە دەکات، دەڕوخێت، بەپێی یاساکانی خۆی دەگۆڕێت. بەڵام لە کردەی هونەریدا، دەچێتە حاڵەتێکی جیاوازەوە: نەک هەر دەبینرێت، بەڵکو بە هۆشیارییەوە. وە لە هۆشیاربووندا، چڕی دووەمی بوونی خۆی ئەزموون دەکات.

ئەم دووەم لەدایکبوونە دەربازبوون نییە لە دونیا، بەڵکو قووڵبوونەوەی دونیایە. سروشت لە ماددییەتی خۆی دوورناخاتەوە، بەڵکو توانای ناوەوەی خۆی ئاشکرا دەکات. گوڵ وەک گوڵ دەمێنێتەوە- بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێتە ناسکی، کات، هەڵگری ڕووناکی. شەقام وەک شەقامێک دەمێنێتەوە- بەڵام دەبێتە یادەوەری، تەنیایی، گواستنەوە. ڕووناکی وەک دیاردەیەکی فیزیکی دەمێنێتەوە- بەڵام دەبێتە وەحی، ڕژان، بێدەنگی.

لێرەوە ڕەهەندی فەلسەفی ڕاستەقینە دەست پێدەکات.

بۆ لەدایکبوون چییە؟ لەدایکبوون گواستنەوەیە. لەدایک بوون ئەو ساتەیە کە شتێک دەچێتە ناو کایەی نوێ بەبێ ئەوەی بنەچەی خۆی لەدەست بدات. بەم مانایە ڕەنگی ئاو خۆی فەزای لەدایکبوونە. ئاوەکە وەک میدیای بوون بۆیاخەکە هەڵدەگرێت. ڕێگە دەدات فۆرم سەرهەڵبدات بەبێ ئەوەی ناچاری بکات. ڕێگە بە چانس دەدات کە بەشێک بگێڕێت. شوێن بۆ ئەوانەی کۆنتڕۆڵ نەکراون بەجێدەهێڵێت. وە ڕاستییەکەی لەوێدایە.

لەدایکبوونی دووەم زاڵبوون بەسەر سروشتدا نییە، بەڵکو دیالۆگێکە لەگەڵیدا.

لە کاتێکدا زۆرێک لە فۆرمەکانی هونەری مۆدێرن بە ئاماژەیەکی باڵادەستی تایبەتمەندن- شکاندن، بڕین، دووبارە داڕشتنەوە- لالە بە بنەمای ڕژانەوە کاردەکات. ئاوەکە هیچ ناچار ناکات. ڕازی دەکات. کۆنتۆری تیژەکە تێکدەدات. سنووری نێوان فۆرم و فەزا نەرم دەکات. بەم شێوەیە جوانیناسییەکی گواستنەوە سەرهەڵدەدات، جوانیناسییەکی نێوانیان.

وە لە نێوانیاندا جیهانی دووەم کەوتووە.

ئەم جیهانە لە دەرەوەی یەکەم نییە، بەڵکو لەناو خۆیدا شاراوەتەوە. تەنها بۆ نیگای سەبر خۆی ئاشکرا دەکات. داوای خاوبوونەوە دەکات. لە سەردەمی خێراکردندا، کە وێنەکان وەک زانیاری بەکاردەهێنرێن، کارەکانی لالا بەرەنگاری خۆبەدەستەوەدانی خێرا دەبنەوە. داوای تێڕامان دەکات. وە لە تێڕاماندا گۆڕانکاری دەست پێدەکات.

چونکە ئەوەی گرنگە تەنیا ئەوە نییە کە سروشت لە وێنەکەدا لەدایکبوونی دووەم ئەزموون دەکات. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە بینەریش، لەدایکبوونی دووەمی بینینی ئەوان ئەزموون دەکات. مرۆڤ بە تێگەیشتنێکی ئاشنا لە وێنەکە نزیک دەبێتەوە- گەڕان بەدوای مۆتیڤ، بۆ مانا، بۆ فۆرم. بەڵام هێواش هێواش ئەم هەڵوێستە دەتوێتەوە. چاو بە نەرمیتر دەست دەکات بە بینین. دەست دەکات بە هەستکردن بە گواستنەوەکان لەبری کۆنتورەکان، بەرگەهەواکان لەبری شتەکان، لەبری شتەکان لەرزینەکان.

بەم شێوەیە لەدایکبوونی دووەمی سروشت لە هەمان کاتدا دەبێتە دووبارە لەدایکبوونەوەی نیگا.

ئەم دیالێکتیکە زۆر گرنگە: 

نەک تەنها جیهان دەگۆڕێت، بەڵکو خودی هۆشیاری. وە لێرەدا هونەری لالە دەست دەخاتە سەر بیرۆکەیەکی قووڵ کە پێشتر لەلایەن جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە داڕێژراوە: ڕاستی سروشت تەنیا لە ڕۆحدا بەدی دێت. بەڵام لەگەڵ لالە ئەم بیرۆکەیە بە ئەبستراکت نامێنێتەوە. لە ڕووی هەستەوە هەست پێدەکرێت. کاغەزەکە تیۆری نییە، بەڵکو ڕووداوە.

کەواتە لەدایکبوونی دووەم نیشانەی باڵادەستی ڕۆح نییە بەسەر سروشتدا. ئاماژەیە بۆ نێوەندگیری. سروشت نکۆڵی لێناکرێت، بەڵکو بە مانا هیگڵییەکە تێدەپەڕێت- پارێزراوە، پەرەی سەندووە و بەرزکراوەتەوە بۆ تەختەیەکی بەرزتر. ڕەنگی ئاو جێگرەوەی جیهان نییە، بەڵکو چڕبوونەوەیەتی. وە ڕەنگە گەورەیی بێدەنگی ئەم هونەرە لەوێدا بێت: پێویستی بە هیچ مۆنۆمێنتالییەتێک نییە بۆ ئەوەی گرنگ بێت. پێویستی بە هیچ ئاماژەیەکی دراماتیک نییە بۆ ئەوەی کاریگەری قووڵی هەبێت. هێزی لە ناسکییەکەیدایە. دەسەڵاتی لە شەفافیەتەکەیدایە.

شەفافیەت لێرەدا تەنیا تایبەتمەندییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو هەڵوێستێکی میتافیزیکییە. شەفافیەت بەو مانایەیە کە هیچ شتێک بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە داخراو نییە. کە هەموو فۆرمێک ناوەوەی هەیە. کە هەموو ڕووکارێک قووڵییەک هەڵدەگرێت. لە جیهانێکدا کە وەسوەسەی ڕووکەشییە، ئەم شەفافیەت نزیکە لە وێرانکەر. سەرپێچی لە پۆلێنکردنی ئاسان دەکات. ڕێگە بە دووفاقی دەدات. بۆیە ئەم دووەم لەدایکبوونە ڕزگاربوونێکە لە ڕەقیی. یەکەم سروشت یاساکان، پێداویستییەکان، قورسایی دەزانێت. سروشتی دووەم، وەک وێنا کراوە، سووکایەتی، هەڵپەساردن، دۆخێکی نێوان دەزانێت. کێش لەناو نابات، بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ سووک.

وە لێرەدا ناوەکی تری فەلسەفی هەیە: لەم بەرهەمانەدا ڕووناکی تەنها ڕووناککردنەوە نییە، بەڵکو فۆرمێکە لە تێگەیشتن. ئەو میدیایەیە کە شتەکان لە ڕێگەیەوە دەردەکەون. بەڵام لە ڕەنگی ئاویدا ڕووناکی لە دەرەوە دەرناکەوێت، بەڵکو لە ناوەوە دەردەکەوێت. پێدەچێت لە خودی کاغەزەکەوە سەرچاوەی گرتبێت. وەک ئەوە وایەجیهانی دووەم ڕووناک نەدەبووەوە، بەڵکو ڕووناکی دەدرەوشایەوە.

ئەم درەوشاوەییە واژۆی لەدایکبوونی دووەمە.

ڕووناکییەکی سەرسوڕهێنەر نییە، نە درەوشاوەیی سەرکەوتووانە. ڕووناکییەکی ژێردەستە و هەناسەدەرە. ڕووناکییەک کە سەرکوت ناکات، بەڵکو بانگهێشت دەکات. وە ڕێک لەم خۆگرتنەدایە کە ڕەهەندێکی ئەخلاقی هەیە. جیهان لە قاڵب نەدراوەتەوە، بەڵکو ڕێزی لێدەگیرێت. نمایش نەکراوە، بەڵکو تێگەیشتووە. بەم شێوەیە ئێمە نەک تەنها وەک چاودێر، بەڵکو وەک بەشداربوو لە بزووتنەوەیەکدا لەبەردەم ئەم ڕەنگە ئاویانەدا وەستاوین. لە نێوان ئاو و ڕۆحدا. لە نێوان ماددە و مانا. لە نێوان ئەوەی کە هەیە و ئەوەی دەتوانێت سەرهەڵبدات.

بۆیە دووەم لەدایکبوونی سروشت ڕووداوێکی تەواو نییە. پرۆسەیەکی بەردەوامە. هەر نیگایەکی نوێبووەوە نوێی دەکاتەوە. هەر درێژەکێشانێک قووڵتری دەکاتەوە. وێنەکە ئیستاتیک نییە- فەزای کراوەی ئەگەرە. وە ڕەنگە ئەمە بەهێزترین لێدوانی ئەم بەرهەمە بێت: کە واقیع هەرگیز ماندوو نابێت. کە ڕەهەندی دووەم لە هەموو شتێکدا شاراوەتەوە. کە هەموو دەرکەوتنێک هەڵگری زیادەیەکی نەوتراوە.

هونەر لێرەدا بریتی نییە لە تێپەڕاندنی جیهان. پەیوەندی بە ئاشکراکردنی قووڵاییە شاراوەکانییەوە هەیە. نەک لە ڕێگەی توندوتیژیەوە، بەڵکو لە ڕێگەی سەبرەوە. نەک لە ڕێگەی پاتۆسەوە، بەڵکو لە ڕێگەی سەرنجەوە. نەک لە ڕێگەی دەنگەوە، بەڵکو لە ڕێگەی بێدەنگیەوە. هونەرەکەی مۆنۆمێنتال نییە، دەنگ بەرز نییە، شەڕانگێز نییە. بێدەنگە، بەڵام قووڵە. هەمیشە بە تەڕ دەمێنێتەوە چونکە لە قۆناغی گواستنەوەدا دەمێنێتەوە. بە کراوەیی دەمێنێتەوە چونکە داناخرێت. بە زیندووی دەمێنێتەوە چونکە چاک نابێتەوە و بەم شێوەیە، لە کۆتاییدا، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە لەدایکبوونی دووەمی سروشت بانگهێشتکردنێکە: بانگهێشتکردنێکە بۆ بینینی جیاواز، بیرکردنەوەی جیاواز، بۆ جیاوازبوون لە جیهاندا. ڕەنگە کاری هونەری ڕاستەقینە تەنها خودی وێنەکە نەبێت، بەڵکو ئەو دۆخە گۆڕاوەی هۆشیارییە کە وەبیری دەهێنێتەوە..

ئەو کاتە لەدایکبوونی دووەم کۆتایی نەدەبوو، بەڵکو سەرەتایەک دەبوو.

سەرەتای هەستێکی نوێ.

سەرەتای پەیوەندییەکی جیاواز بە واقیعەوە.

سەرەتای گۆڕانکارییەکی بێدەنگ بەڵام بەردەوامی بینین.

وە لە ژێر تیشکی ئاودا کە هەرگیز بە تەواوی وشک نابێتەوە، جیهان سەرلەنوێ دەست پێدەکات.

The post ڕەنگە ئاویییەکانی لاله عەبدە وەک گۆڕینی سروشت بۆ واقیعێکی دووەم appeared first on ژنەفتن.

 ئێکسپرسیۆنیزم ئەمەیە[1]

 هێرمان باڕ

گەلەریی کەونارا بە هاوبەشی لەگەڵ پەیمانگەی گۆتە لە ڕۆژانی ١٦ی٦ تا ٢٣ی ٦ ی ٢٠٢٥ پیشانگەیەکی تایبەتییان لە ژێر ناوی (بەرهەمە نەبینراوەکانم) بۆ هونەرمەند نامۆ ڕۆستەم زادە کردەوە و ئەم نووسینە سەرنجێکە لەسەر بەرهەمەکانی ئەو پیشانگەیە.

 مرۆڤێک لە زەلکاوێکدا بە شێوەیەکی تێکشکاو و داڕماو هاوکات کە هێزی ئەوەی تیایە بتوانێت وا سەرنج بدات، وات لێ بڕوانێت و وات لێ بکات کە لە خۆت ڕابمێنی و بترسیت، ترسێک لەوەی کە بۆ دەبێت مرۆڤێک لەم ئاستە لە گرۆتێسک کە ئێستاش لە هەناسە نەکەوتبێت کە هیچ، تەنانەت بە سەرنجدانی قامچی بارانت بکات. وات لێ بکات هاوکات کە سەرنجی ئەو دەدەیت بگەڕێیتەوە و لە خۆت ڕابمێنی کە من چیمە؟ بۆ وا سەرنجم دەدات؟ بۆ وا لێم دەڕوانێت؟

 ئەم تێڕوانینەی ئەو بۆ خۆی گەورەترین پرسیار لە تۆدا دروست بکات مرۆڤی نامۆ مرۆڤێکە پرسیارمەند کراوە و تووشی پرسیارت دەکات. ئەمە ئەو مرۆڤەیە کە لە بەرهەمی (نامۆ)دا لە بەرامبەرت ڕاوەستاوە.

  ئەگەر مرۆڤی ناو تابلۆکانی (نامۆ) وەک نامۆ باس بکەین، تووشی چەند پرسیار دەبین: تۆ سەرنجی چی دەدەی؟ ئەم مرۆڤانە بۆ وان؟ ئەم مرۆڤە  تێکشکاوانە لە چی ڕاماون؟ من چیمە کە ئاوا سەیرم دەکەن؟ پرسیاری چی و داوای چیم لێ دەکەن؟ دەیان پرسیاری دیکەش کە بە هەر جارێک لە تێڕوانین تووشی دەبین و لە هەر بەرهەمێکدا تووشی دەبین، جارێک بە تاک لێمان دەپرسنەوە، جارێک بە کۆمەڵ.

 مەبەستی ئێکسپرسیۆنیزم دیتنەوەی ڕێگایەک بوو بۆ دەربڕینی هەستەکانی مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت دۆخێک کە ئینسانی سەردەم تیا گیری کردووە باشتر بناسێنێت.

 ئەو هێڵانە کە لە بەرهەمهێنانی ئەو مرۆڤەی کە لە تابلۆکاندا دەبینرێت، هاوکات ئەو ڕەنگە زەقانەی کە شێوەکار هەوڵی داوە  بۆ ئەو فیگۆرانە کەڵکی لێ وەرگرێت تەنیا بۆ ئەوە نەبووە کە بتوانرێت بەرهەمێکی شێوەکاری پێشکەش بکات، بەڵکوو وەک هەڕەشەیەک کەڵکی لێ وەرگیراوە کە بەردەنگی پێ بترسێنێت،  بەردەنگی پێ هۆشیار بکاتەوە لەو دۆخەی کە هونەرمەند باسی دەکات. دۆخێک کەوا دەردەکەوێت هەڵکێشراوێک بێت لە هەستی هونەرمەند و ڕوانینی کۆمەڵگا.

 لە ڕاستیدا ئەو فیگۆڕ و پۆرترێتانەی کە لە بەرهەمەکان دەبینرێن تەنیا بە شێوەیەک لێی تێدەگەین کە ئەمە لە مرۆڤ دەچێت بەڵام ئەرخەیان نین کە مرۆڤیش بێت لە جێگەیەک بەولاوە ناتوانرێت ناوی بنێین مرۆڤ.

بۆیە من لێرەدا دەستی یاری بۆ لای هایدێگەر درێژ دەکەم و ناویان دەنێم داڕماو ئەو ئەو مرۆڤەی کە بە تێڕوانینی هایدێگەری لە دازاین [2]دوور کەوتووەتەوە و داڕماوە لە نێو ئەو شتەی کە پێی دەڵێت ڕۆژانەی نادیار، ئەو جێگەیەی کە تاکەکان پێیان خۆشە بە شێوەیەک بە ڕۆژانەیی ژیان بەسەر ببەن. لە سەردەمێکدا بێ ڕەخنە و بێ سەرنجدان لە خۆیان، لەگەڵ هەموو شتێکی کۆمەڵگا ڕێک کەوتوون و سازاون، لێرەدا پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ ڕەچەڵەکی جەوهەری خۆیان لە دەست داوە. تەنیا بۆئەوەی یەک دەست بن، لەگەڵ شەپۆلی کۆمەڵگا پێش دەڕۆن و نوقمی کۆمەڵگاێکی تووش بوو بە هێدۆنیزم- Hedonism ئەوەی دەیان بینین لە ڕاستیدا مرۆڤێکی بێ ڕەچەڵەک و دوور لە جەوهەرەی خۆیانن و دۆخ کردوونی بە مرۆڤێکی بەکارهێنەر و خولیایان بەکارهێنانی هەر شتێکە.

 ئەمە بوونەوەرێکی مرۆڤ ئاسایە کە وەک قوڕی دەستی گڵێنەسازێک خەریکە بە دەستی کۆمەڵگا و بێ گرینگیدانی دۆخی خۆی  بە هەر شێوەیەک پێیان خۆش بێ فۆرمی دەدەن و دروست دەکرێت و کەڵکی لێ وەردەگیرێت بۆ ئامرازەکانی خۆیان بێ ئەوەی سەرنج لە خۆی بدات و خۆی بوروژێنێت و

خۆی بخاتە ژێر ڕەخنە خەریکە ژیانێکی مایەپووچ بەسەر دەبات.

 ئێستا بەردەنگ بەرامبەر ئەم مرۆڤە ڕاوەستاوە، کە بە تاک و بە کۆمەڵ دیارە لە تابلۆکاندا بەڵام ئەوەی کە بۆ ئەو نامۆیە خۆی نییە، بەڵکوو تۆی! بۆیە ئەوەی کە دەبێ خۆی بخاتە ژێر پرسیار و سەرنج، تۆی نەک مرۆڤی بەرامبەرت بۆ ئەوەی ئەو چینی سەردەستی کۆمەڵگایە و ئەوەی خراوەتە کەمینەوە لە سەردەمی هەنوکەییی مرۆڤی دازاینە ئەگەر هونەرمەند بێت.

 ئەوە هونەرمەندە بە شێوەیەکی بەرچاو و لە ڕەوتێکی سەرنجڕاکێشی سەردەمیانە توانیویەتی هەستەکانی خۆی بخاتە ڕوو چون لەناو کۆمەڵگایەک دەژی کە پەراوێز خراوە. ئەم پەراوێزخستەش تێگەیشتن بێ یا ژیانی ڕۆژانەیی یا هەمووی ئەمانە پێکەوە.

هونەرمەند بە باشی کەڵکی لە ئێکسپرسیۆنیزمێک وەرگرتووە کە مرۆڤی تووشبووی هێدۆنیزمی سەردەم تێک بشکێنێت. وەک نامرۆڤێک کە لەناو زەق و دەقی ڕەنگەکان و دێفۆرمەبوونی هێڵەکان بێ بیرکردنەوە لەناو زەلکاوی ڕۆژانەدا لە چێژێکی بێ بنەمای بێکۆتایی خەریکە لاقەفرتە و دەستەفرتە دەکات.

هەر کەسیش ئەگەر لەو نەچێت قامکەی بۆ ڕادەکێشێت و لێ وەڕمێنێت وەکوو ئەوەی بیهەوێ ئەو وەک ریسوای کۆمەڵگا بناسێنێت. جێی باسە ڕەوتێک لە تێڕوانین لە شێوەکاری لەم سەردەمە خۆی دەرخستووە باسی تێپەڕبوونێک لەم دۆخە فەرعی یاخود ناڕاستەوخۆیە کە سەرنجەکان دەخاتە سەر خودی شێوەکار دەکات.  دەڵێت چیدی شێوەکاری نموونەیەک نییە بۆ بیرکردنەوە لە سۆبجێکتێک بەڵکوو خودی سۆبجێکتەکەیە و دەبێتە کانگای تێفکرین و هەڵگۆزین و هزری نوێ. لەم ڕەوتە بە جێگەی ئەوەی بچین بە شوێن ڕێچکێکی تایبەت کە بتوانین بە یاریدەی ئەو بەرهەم ڕاڤە بکەین؛ لە دڵی خودی ئەزموونی بەرهەم و شێوەکار باوەڕی نوێ خەلق دەکرێن. کە بەم شێوە شێوەکاری خۆی دەبێتە کەرەستەیەکی هاوتەریب لەگەڵ دەروونشیکاری و فەلسەفە و زمان.

بەرهەمی ڤیلاسکێز  فۆکۆ لە سەرنجێک لەسەر قەرەواشەکان

Las Menines» بەرهەمی ڤیلاسکێز-Diego Velázquez یاخود جیل دولوز-Gilles Deleuze لە شیکردنەوەی بەرهەمەکانی فرانسیس بەکۆن-بێکێن- Francis Bacon هەروەها ژاک دێریدا-Jacques Derrida لە سەرنجدانەوەی لەسەر سنووری  چوارچێوە و بەرهەم.

شێوەکاری وەک پانتایییەک یاخود گۆڕەپانی دەستپێکی ئەندیشەی تێگەیشتنێکی نوێ دێننە ئاراوە. جیا لەم بیرمندانە تەنانەت خودی ئەو شێوەکارانە وەک هاکنی- David Hockney و ماتی- Henry Matisse و بێکن-Francis Bacon خۆیان لە هەوڵی داڕشتنی بیرێکی نوێ بۆ شێوەکاری بوون. بیرۆکەیەک کە تەنیا لە شێوەکاریدا بۆیان نەڕوانیوە و تێکۆشانێک بووە لە چێوەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مێژوو، فۆرم، ڕەنگ و هێڵەکان کە ئەمە بە ڕوونی لە وتووێژ و لێکچێرەکانیان دیارە.

 مەسەلەکە یاخود باشترە بڵێم کێشەکە لێرەدایە، کە هونەری کوردی بە تایبەت بەشی هونەری بیناری یاخود دیداری- Visual Art لە کوردستان نەیتوانیوە کە لە زمانی وێناو  لەو چوارچێوە کە تەنیا خەریکی گێڕانەوەی نائاکادیمی رێئاڵیزمێکی زۆر خراپ لە نۆستالیژیای کولتوور تەوەر و کۆپی کردنێکی تەواوە، هەنگاو بەرەو دەروشیکاری هونەری ناوەرۆکدار بنێت کە خۆی خولقێنەری زمان بێت، زمانێک بۆ خوێنەری خۆی دروست بکات. هونەری سەردەم لە ئەمپرسیۆنیزم تا ئیکسپرسیۆنیزم لە کوبیزم تا دواهەمین ڕەوتەکانی لەندەن-  بە شێوەیەک هەوڵێک بوو کە خودی زمان بگۆڕن، نەک لە ڕێگەی وێنایی و نۆستالیژیاکردنی کۆپی ئاساییانەوە، بەڵکوو لەدەست بردن و گۆڕینی هەموو سووچەکان بۆ دروستکردنی زمانێکی نوێ لە قالبی هونەری Visual Art یاخود دیداری-بیناری.

 لەم سۆنگەوە (نامۆ) دوای نیو سەدە تێکۆشان هەر نامۆیە. چون ئەم هەوڵە لەو ئاستەدا پێک نەهاتووە کە Visual Art بەردەنگ دروست بکات یاخود.بەردەنگێک کە توانیبێتی ئەم هانگاوەی کە باسمان کرد هەڵی بێنێت. دروستکردنی ئەم بەردەنگە تەنیا پرۆژەیەک نییە بەڵکو پێویستی بە ژیانێکی هونەرییە. ژیانێکی هونەری کە شەپۆلێک لە تێکەڵاوییەکی ڕۆژانەی لەگەڵ بێت چ لە کۆمەڵگا چ لە زانکۆکان، ژیانێک کە کۆمەڵی بەردەنگ ناچار بە ئەندێشە دەکات و ناچار بە بیستن و دیتن کە  ئەمەش  دەبێتە هۆی  بەرهەمهێنانی ئەندێشەی کۆمەڵایەتیی هونەری. ئەکادیمیای کورد دوای چەند دەیە ئێستا نەیتوانیوە تێڕوانینێکی هونەری بۆ کۆمەڵگا دروست بکات بە هۆی ئەوەی خۆی لە کۆمەڵگا پەراوێز خستووە و هەموو شتێکی کردووەتە بۆنە و مەراسیم.

 دروستکردنی کۆمەڵگای بەردەنگ بۆ هونەر پێویستی بە بەرهەمی تیژە، بۆ ئەوەی بتوانێت بەردەنگ بجووڵێنێت و ئەو مرۆڤەی لە تابلۆکانی (نامۆ)دا سەرنجمان دەدەن بە ئاگا بێنێتەوە و هونەرمەند هەست بە ترس و دڵەڕاوکە نەکات لە بەرامبەر کۆمەڵگادا.

ئەم خاڵبەندییەی نێوان کۆمەڵگا و هونەرمەند ئەو سنوورەیە کە نامۆ بەهێڵە ڕەق و ڕەنگە زەقەکانی ویستوویەتی بیورووژێنێت و بۆ هونەرمەندی داهاتوو بە پڕۆبڵەماتیک یاخود پرسیار واژۆی بکات.

نامۆ باس لە بۆشایییەک دەکات کە لەناو ئارتیست و کۆمەڵگادا دروست بووە. بە شێوەیەک کە ئەوە مرۆڤەکانی ناو کۆمەڵگان کە تەنگیان بە نامۆ وەک هونەرمەند هەڵچنیوە و بەردەوام خەریکن بە سەرنجەکانیان و بە  تێڕوانینەکانیان وا دەکەن کە هونەرمەند خۆی بخاتە مەحکەمی خۆیەوە. یانی هونەرمەند لەگەڵ خۆی تووشی کۆنتاکت بێتو بە سەرسامی ئەم پرسیارە لە خۆی بکات: بە ڕاست من لە کۆمەڵگام یا لە کۆمەڵگا نیم یا ئەوان لە کۆمەڵگا نین و من لە کۆمەڵگام؟!!

لێرەدایە کە ئەو مرۆڤانەی کە ئارتیست دروستی کردوون لە ڕاستیدا ئارتیستیان بە سەرنجەکانیان بریندار کردووە بۆیە لە فۆڕمی مرۆڤیشدا نەماون چون لە جەوهەرەی رەچەڵەکی خۆیان دوور کەوتوونەتەوە و هەر کەس لەوان نەچێت دەیخەنە مەحکەمەوە.

Theorder of Thins:An Arechaeology of the Human Sciences

• Francis Bacon:Logique de laSensation – 1984 – Continuam
• The Truth in Paintin. – 1987 – U.N of Chicago Press – The Parergon

[1] Expressionismus – Hermann Bahr – 1916 – Judischer Verlag Athenaum (Frankfurt)

[2] Dasein- Sain und Zeit 1927

The post دوای نیوسەدە بۆ (نامۆ) هەر نامۆیە؟ appeared first on ژنەفتن.

(١)

کاری ھونەری (قسان دەکات)، بەڵام نەک وەک ئەوەی رابردوو بۆ مێژوونووسانی جێھێشتووە، یان وەک بەڵگەنامەی مێژوویی کە بەردەوام خۆی نوێ دەکاتەوە، چونکە ھونەر وەک ھیگل تێیگەیشتووە، شتێک نییە لە ڕابردوودا بێت، بەڵکو ھونەر لە رێگای خودی زمانی کارەوە قسان دەکات، یان وەک(فیرناندۆ پیسوا Fernando Pessoa  ١٨٨٨-١٩٣٥)ی شاعیر دەڵێت: ئەوەی کە لە ھەر چرکەیەکدا دەیبینم، ئەوەیە کە ھەرگیز نەمدیووە. یان دەڵێت: لە ھەموو چرکەیەکدا وا ھەست دەکەم تازە لەدایک بووم.[1] ئەوە بە شتبوون ناگەیەنێت، بەڵکو دەرکەوتنی ھونەری جوانی و چرکەساتی داھێنانە. لێرەوەیە (ھایدگەر) کاری ھونەری وەک (شتێکی دروستکراو) سەیر دەکات، کە شتێکی دیکە دەڵێت، واتە رەھەندێکە کە تەجاوزی بە شتبوون دەکات، ئەو رەھەندەش لە جەوھەری کاری ھونەری نەبێت، ناناسرێتەوە! لە کتێبی (ئەسڵی کاری ھونەری)دا ھایدگەر لە تابلۆی (پێڵاوەکەی ڤان کوخ) دەدوێ و دەڵێ: دەشێ پێڵاوەکەی ڤان کوخ دوو دنیامان نیشان بدات، یەکەم: دنیایەک کە وەک ئەرک و نیاز پێڵاو پێوەی پەیوەستە، واتە وەک وەڵامدانەوەی زەوی بۆ جوتیار. دووەم: دنیایەک کە لە جەوھەری کاری ھونەرییدا دەردەکەوێت رەھەندێکی دیکەی ھەیە و ئاماژە بە لادێ دەکات، لەوێشەوە وەک ئامرازێک دەبێتە وەڵامدانەوەی جوتیار بۆ بێدەنگی زەوی. لە یەکەمیاندا پێڵاو شتێکی دروستکراوە و لە دووەمدا پێڵاو تەجاوزی بە شتبوون دەکات و لەگەڵ بێدەنگیی زەوی قسان دەکات.

کەواتە کاری ھونەری پێویستی بە تێگەیشتنە وەک ئەوەی شارەزایی زمان پێویستیەتی، لەوێوە تێدەگەین کە ھەمیشە کاری ھونەری شتیکمان پێدەڵێ، ھەمیشە شتێک بە مێژوونووسان دەبەخشێت، نەک ھەر ھێندە بەڵکو شت بە ھەمووان دەدات، بە مانایەکی دیکە ھەر یەکە و شتێکی لە کاری ھونەری دەست دەکەوێت. بەڵام کاری ھونەری وەک شتەکانی دیکە ناگوازرێتەوە، کاری ھونەری بەردەوام نابێت و دەمێنێتەوە بەو ئامانجەی ئەو شتەمان بۆ بگەڕێنێتەوە کە ئەوێ رۆژێ روویداوە، ئەوەش دەنگدانەوەی ھونەرە بەسەر نەوەکانی داھاتوودا[2]. کەواتە کاری ھونەری ئەو ناوەندە سەربەخۆیەیە کە (ھونەرمەند) لەمیانییەوە دەتوانێ (ئەزموونی بوونی خۆی) بەرەو پێدراوێکی جێگیر بەرێت، جێگیرکردنی ئەزموون وەک “گادامێر” دەڵێت وادەکات کارەکە لەلایەن خوێنەرانەوە دووبارە بەرھەم بھێنرێتەوە، واتە کاری ھونەری لە رێگای خوێندنەوەوە شیاوی بەشداریکردن و گۆڕین و گواستنەوە دەبێت.[3]

(٢)

کاتێک (فریدریک ھیگل ١٧٧٠-١٨٣١) ھەموو وێناکردنە ھەستەکی و ئەزموونگەرییەکانی بە عەقڵەوە بەستبۆوە. (وێنە) و (خەیاڵ) و (کردە)ی بە کاری عەقڵ دانا، ھەر لەسەر ئەو بنەمایەش لای وایە کە حەقیقەتی رەھا لە بەرانبەر سێ وێنە لە ئاگامەندیدا دەردەکەوێت: ھونەر، ئایین، فەلسەفە. ھونەر یەکەم قۆناغی دەرککردنی حەقیقەتی رەھایە و لە ھەمووان کەمتر بانگەشەی تەواوی دەکات. بە مانایەکی دیکە کاری ھونەری ھەمیشە ناتەواوی و بۆشایی و کەلێنەکانی پێویستی بە بەرھەمھێنانەوە و تەواوکردنی ئەویدیکەی جیاواز ھەیە، پێویستی بە خوێندنەوەی ئەویدیکەی جیاواز ھەیە تا بۆشایییەکانی پڕ بکاتەوە، کاری ھونەری ھەمیشە لە رێگای بەرھەمھێنانەوە و خوێندنەوەی ئەویدیکەی جیاوازەوە دەشێ بەرەو تەواوی ھەنگاو بنێت! لە کاتێکدا فەلسەفە بە تەنھا وێنەی تەواوی دەرککردنی رەھا دەکێشێت.

کاری ھونەری لای ھیگل دەرکەوتنی ھەستپێکراوەکانی بیرکردنەوەیە، یان ھونەر حەقیقەتی گشتییە و ھەمیشە بە ئاڕاستەی پێشبینیکردن کار دەکات، وەک چۆن رووەو عەقڵە: واتە عەقڵانی دەکەوێتەوە، بەو مانایەش بوونی ھەستی پەتی ئەگەرچی جوانیش نەبێ، بەڵام چونکە لە رێگای عەقڵەوەیە، جوان دەبێ، بە مانا ھیگلییەکە ئەوە بیرکردنەوەیە جوانی رۆناک دەکاتەوە. ھەر لەوێشەوە جوانی و حەقیقەت لە ھونەردا دەبنە یەک، بەڵام بە سروشت لێکجیان، چونکە حەقیقەت بیرکردنەوەیە، کاتێک لە خودی خۆی دەرک دەکرێت بەوەی کە فیکرەیەکی پەتییە، بەمجۆرە لای ھیگل حەقیقەت لە رێگای ھەستەوە دەرک ناکرێت، بەڵکو لە رێگای فەلسەفەوە دەرک دەکرێت[4].  فەلسەفە و ئاینیش خاوەنی یەک ناوەڕۆکن، بەڵام ئەو ناوەڕۆکە لە ئاییندا فۆرمی ئیمان و سۆز و ویژدان وەردەگرێت، لە فەلسەفەدا لە عەقڵدا دەبینرێت. بە دیوەکەی دیکە فەلسەفە و ئایین یەک بابەت کۆیان دەکاتەوە ئەویش حەقیقەتە… ھیگل لێکۆڵینەوە میتافیزیکەکەی خۆی لە رێگای ئەنتۆلۆژیا و ئەبستمۆلۆژیاوە دامەزراندووە.  

(٣)

(ئیمانۆیل کانت ١٧٢٤-١٨٠٤) بوو، گوتی: عەقڵی مرۆڤ ناتوانێ دەرک بە حەقیقەتی شتەکان وەک ئەوەی ھەیە، بکات! ھەموو ئەوەی دەشکرێ عەقڵی مرۆڤ بیناسێ لە (دیاردە) زێتر شتێکی دیکە نییە. وەک دەبینین کانت ڕووە و ھەست و جوانییە، بەڵام ھیگل بە ئاڕاستەی عەقڵ و مێژوودا دەڕوات! ئێمە لە دیاردەگەرایی ھۆسرل -فێربووین- کە ھەموو ئاگامەندییەک ئاگامەندییە بە شتێک، ئەو شتەش ھەمان ئەو بابەتەیە کە ئاگامەندی رووی تێدەکات. ئاگایی ئیستێتیکی یان شارەزایی ئیستێتیکی دەبێ ھەمیشە شارەزایییەک بێ روو لە بابەتەکەی، واتە روو لە ھەمان کاری ھونەری.

 کەواتە ئاگایی ئیستێتیکی شێوازی تێگەیشتنمانە لە ھونەر، یان شارەزایمانە لە ھونەر. بەڵام لە پێش کانت ئاگاییی ئیستێتیکی بە ئەخلاقەوە بەند دەکرا، دواتر کانت ھات و گوتی: حوکمی ئەخلاقی حوکمێکی عەقڵانی وێنەئامێزە و دوورە لە ھەست و ئاگایییەوە، وەک چۆن لە ھەموو بابەتێکی ناوەڕۆکئامێزی واقیعی بەدەرە. ئیتر لەوێوە حوکمی ئیستێتیکی لە ھەموو فیکرە و نیاز و یاسا و ئەخلاقێک رزگاری بوو. تیۆریی ھونەر بۆ ھونەر کە لە سەدەی (١٩) ھاتە کایەوە، درێژکراوەی جوانیناسیی کانتی بوو، کانت ئەو تیۆرییەی گەیاندە پلەیەکی بەرزتر. بەڵام گادامێر پێی وایە ھەرگیز کاری ھونەری وەک زەخرەفە بە شێوازی جوانی پەتی “کانت”ی رازی نابێت، بەڵکو کاری ھونەری بڕوای بە حەقیقەتی جوانی ھەیە. لێرەدا گادامێر بڕوا بە ھیگل دەکات کە پێی وایە (جوانیی سروشتی) رەنگدانەوەی (جوانیی ھونەری)یە. بەڵام ئەو بڕوابوونەی گادامێر پەیوەندی بە تێگەیشتنی ھیگل بۆ جوانی نییە، بەڵکو گادامێر قسان لە حەقیقەتی جوانی دەکات، چونکە بۆ ناسینی جوانی راستەوخۆ کانت دەکەوێتە پێش ھیگلەوە!

گادامێر ئاگاییی ئیستێتیکی بەو ئاگایەیە دادەنێ، کە بە فۆرمێکی ئیستێتیکی (سلبی) یان (ئیجابی) دەمانبەستێتەوە. وەک چۆن شارەزاییی ھونەری شارەزایییەکە شتێکی ھەیە بە ئێمەی بڵێ (ھەڵبەتە لە میانی حوکمکردن بە سەر فۆرمی ھونەری ئەوەی کە بریاری لە سەر دەدەین)، شتێک کە داوای تێگەیشتن و راڤەکردن دەکات. [5]

(٤)

(ھانز جۆرج گادامێر ١٩٠٠-٢٠٠٢) پێناسەی ھیرمینۆتیکا لە ھونەری روونکردنەوەی گوتراوی ئەویدیکەدا دەبینێتەوە، یان ھیرمینۆتیکا زمانی نامۆی ئەویدیکە روون دەکاتەوە. دەتوانین بڵێن ئەگەر ھیرمینۆتیکا بە شێوەیەکی گشتی خۆی لە راڤەکردندا ھەڵگرێتەوە، ئەوە خودی راڤەکردنیش دەکەوێتە سەر تێگەیشتن و دیالۆگ. ھەمیشە راڤەکردن ھەوڵدانە بۆ تێپەڕاندنی حاڵەتێک لە نامۆیی، کە ئێمە بەرانبەر بە بابەتێک ھەمانە، لەوێوە کە بابەتێک لامان روون نییە، بەڵام لە رێگای راڤەکردنەوە دەتوانین جۆرێک لە ھۆگری لەگەڵ دروست بکەین. دەبێ بزانین کە راڤەکردن وەک پێویست لە تێگەیشتنەوەیە و پێویستی بە تێگەیشتنە، بەڵام تێگەیشتن لەوێوە نایەتەدی کە (خود) دەست بە سەر بابەتدا بگرێ و بیخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە (وەک ئەوەی حەقیقەتی رەھا بێت) بەڵکو لە رێگای دیالۆگەوە خود بە سەر بابەتدا دەکرێتەوە، یان بۆ ئەویدیکە دەکرێتەوە، ھەر لەوێشەوە بە ھاوبەشی دەگەن! بەمجۆرە تێگەیشتن ئەو کاتە دێتە دی کە دیالۆگ لەئارادا بێ. ئەوەش چەمکی (بوون لە جیھان بە شێوەیەکی ئاشتییانە) جێگیر دەکات. لێرەدا جیھان بە مانای شارەزایی لەو ژیانەی کە تێیدا ژیاوین، دێت، شارەزایی لە رێگای ژیانمانەوە. بڕوانە تجلی الجمیل ل١١،١٢… بەو مانایە ھیرمینۆتیکای گادامێری لە رێگای (ئەزموونی ژیانەوە) یان شارەزابوون لە ژیانی مرۆڤەوە دێتە بەرھەم، و ھەوڵدانە بۆ نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە ژیان و تەجاوزکردنی نامۆیییەکانی، ئەوەش پەیوەندییەکی راستەوخۆی بە ھاوژیانی مرۆیی ھۆسرەل و راڤەکردنی -بوون لێرە لە جیھان -ی ھایدگەرەوە دەکات.

گادامێر پێیوایە ھونەر یەکێکە لە بابەتە مێژوویییەکان، ھەر ئەو بیرکردنەوەیەشە وا لە گادامێر دەکات بە لای ھیگلدا بکەوێتەوە، ئێمە لە رێگای ھونەرەوە دەشێ لە خۆمان بگەین. ھونەر مێژوو دروست دەکات، کاتێ کاریگەری بەسەر ئەوانەوە جێدەھێلێ کە گەیاندوویانە. لە کتێبی دەرکەوتنی جوانی لە لاپەرە ١٥، ١٩دا دەڵێت ھەموو گەیشتنێ بە ھونەر گەیشتنە بە خۆمان. بەو مانایەش ناشێ ھونەر لە ئاسۆیەکی مێژوویی (بە کاتی لە دایکبوونییەوە) بەند بکەین. ئەگەرچی ھەمیشە شتێک دەڵێ کە بە مێژووی رۆشنبیری و کۆمەڵایەتی دەیلکێنێ.

(٥)

کاری ھونەری خودی خۆی لە بوونێکی تایبەتدا پێشکەش دەکات، بوونێک کە بەکاری ھونەرییەوە پەیوەست بێت و ئامادەیییەکی ھەنووکەیی ھەبێت، ئامادەیییەک کە حەقیقەت لە رێگایەوە دەبێتە رووداو، یان بە مانایەکی دیکە ئەو ئامادەیییە دەرکەوتنێکی تایبەتی حەقیقەتە کە لە کاری ھونەریدا روو دەدات. ئەو دەرکەوتنەی شتەکان لە کاری ھونەریدا مانای چوونیانە بۆ ناو فۆرمێکی رێکخراو لە پەیکەرێکی وجودیدا کە ئەوەش دەبێتە فۆڕمی کاری ھونەری. ئەگەر فۆڕم دەرکەوتن و ئاشکرابوونی جیھان بێت لە ناو کاری ھونەریدا، ئەوە کار (لەمیانی فۆڕم لە بوونیدا) لە خودێتی و بابەتێتی تێدەپەڕێنێـت[6]. ئەو بیرکردنەوەیەش تەواو پێچەوانەی ھیگل دەکەوێتەوە، کە پێی وایە حەقیقەت لە رێگای فەلسەفەوە دەرک دەکرێت، نەک ھونەر. کاری ھونەری و حەقیقەتی کاری ھونەری لای ھایدگەر لە نێودژی نێوان رۆناکی و شاردنەوەدا دەرک دەکرێت، نیشتەجێبوونی خودی حەقیقەتیش لەو بوونە (دروستکراوە)دا (کە شتێکی دیکە دەڵێت) بۆ جەوھەری حەقیقەت دەگەڕێتەوە.

(٦)

کار و قسەکان پاشخانێکی رۆشنبیری و ھەستی لە ھونەرمەندان داوا دەکەن، ھەر لە سەر ئەو بنەمایەش بە کورتی (ھونەرمەند قەرەنی جەمیل)[7] بیر دەخەینەوە. قەرەنی جەمیل بۆ دەربڕینی (ئاستی فیکری) و (ھەستی ھونەری) لە کولتوورێکی چەقبەستوودا (ڕووداو) دروست دەکات. من لێرەدا ھەوڵ دەدەم فیکرەی بابەتی کاری ھونەری و ھەستی ھونەری وەک رووداو لە (پەیوەندی و گفتوگۆ)ی نێوان رابردوو و داھاتوو، ھەست و نەست، تاریکی و رۆناکی، دیار و نادیار بخوێنمەوە، بەو نیازەی (وەرگر) لە رێگای بەرجەستەکردنی گفتوگۆ و پەیوەندیی نێوان فیگەرەکان [8](figure)  شتەکان جوانتر ببینێت. لە سەرەتاوە تێگەیشتن لە گفتوگۆ و پەیوەندیی فیگەرەکان، زۆر شتمان لە تێگەیشتنی بنەڕەتی فیکرەی بابەتە دراماتیکیەکانی ھونەرمەند بۆ دەخاتە روو! رابردوو ئەگەرچی بەسەرچووە، بەڵام ھونەرمەند لە کارەکانیدا مانایەکی دیکە بەو رابردووە دەبەخشێت، دەمەوێ بڵێم جیاکارییەک ھەیە، لەنێوان بەخشینی مانا بە رابردوو و تەماشاکردنی داھاتوو.

مرۆڤ لە سەرەتای بوونییەوە لە نەوەکانی پێش خۆی روانیوە، بەڵام گۆڕینی رابردوو بۆ ھێزێکی گەورەتر لە داھاتوو، بەکارھێنانی ماناکانی رابردوو دژ بە داھاتوو، بەکارھێنانی رابردوو دژ بە داھێنان و بیرکردنەوە و بەرھەمھێنانەوە دەچێتە خانەی چەقبەستنەوە؟! ئەوەش خاڵی بنەڕەتی نێوان دوو جیھانبینییە. دەمەوێ بڵێم قەرەنی جەمیل ئەو چەقبەستنە رەت دەکاتەوە. بە دیوەکەی دیکەش جیاوازییەکی گەورە ھەیە، لە نێوان رێزگرتنی رابردوو و گۆڕینی رابردوو بۆ ئامێرێک دژ بە داھاتوو! رێزگرتنی رابردوو بەشێکە لە رێزگرتنی جیاوازی، بەڵام گۆڕینی رابردوو بۆ موقەدەس، میکانیزمێکی گرنکی بەرگری لەخۆکردنی دەسەڵاتی سیاسی و دەسەڵاتی ئایینییە، نەک دەسەڵاتی ھونەری. لە ئەدەب و ھونەردا ھەمیشە رابردوو پێویستی بە بەرھەمھێنانەوە و دووبارە خوێندنەوە و بەدواداچوونەوە ھەیە، ھەرگیز رابردوو ھەڵبژاردنی داھاتوو نییە، رابردوو ناتوانێ ھەڵوێست لە داھاتوو وەربگرێت، ئاماژەکردن نییە بە جەبرێک، کە دەبێ داھاتوو مەحکوم بێت بە ھەمان ھەڵبژاردن، بەڵکو ئاماژەیە بۆ توانای ھەڵبژاردن، توانای ھەڵبژاردنی دیار بە توانای ھەڵبژاردنی نادیار بەراورد ناکرێت؟!

رەنگە بەشێک لە تەماشاکردنی ئەو (گفتوگۆیە) لە ئاستی بابەت و فیکرەوە، تەماشاکردنێکی جیاوازی کولتوور و جیھانبینی لێبکەوێتەوە، بەڵام بەشێکی دیکەی ئەو تەماشاکردنە لە روانینی ھەستی ھونەرییەوە جیاوازیی (پەیوەندییەکان)ی لێدێتە بەرھەم. مەبەستمە بڵێم ھونەر بە دوو خاڵی زۆر بەھێزەوە بەندە، یەکەم: بەجێھێنانی رووداو بە شێوەیەکی ھونەرییانە! دووەم: بەجێھێنانی رووداو بە شێوەیەکی دادپەروەرانە. مەبەستم لە زاراوەی دادپەروەرانە ئەوەیە، کە ھونەر لە سەر ئاراستەکردن و ویست و پێویستییەکانی کۆ ناوەستێ، بەڵکو لە بوونێکی تایبەتی ئاستی رۆشنبیری و ھەستی ھونەری خۆی پێشکەش دەکات. مەبەستم لە زاراوەی ھونەرییانەش ئەوەیە، کە کاری ھونەری وەک ئامانج بۆ خۆی ھەیە. [9]

لە سیاسەتدا مێژوو بە رێکخستنی رووداو ھەڵدەسێت، ھەڵبەتە دوای روودانی، بەڵام لە ھونەردا رووداو خەڵق دەکرێ، یان لە لێوردبوونەوە و دنیای خەیاڵەوە دووبارە بونیاد دەنرێتەوە. جوانیی کاری ھونەری وەک رووداو ئەوەیە، کە لە ھەر چرکەیەکدا وا ھەست بکەیت یەکەمجارە دەیبینیت! بەو مانایەش دەتوانم بڵێم ھەمیشە ھونەر، جووڵە و چاوکرانەوەیەکی دیکەیە، دیار و نادیارە! ھونەر لەوەی دەیبینین شتێکی دیکە دەڵێت.

بەڵام خوێندنەوەی من بۆ (بەھای رەنگ) لای ھونەرمەند قەرەنی جەمیل لە پەیوەندیی نێوان رۆناکی و تاریکیدایە، رەنگی سێیەمی دووەمە بە بارستە و تۆنی تایبەت، لەوێشەوە فەزا و بەرجەستەبوونی جوڵەی بابەت نیشان دەدات! لە رەنگی سپی کە دەلالەتی بۆشایییەکانی داھاتوو و بۆشایییەکانی ناوەوەی ھەیە و بەھای جیاوازی ھەڵگرتووە، بەرەو خاکیبوون دەڕوا، کە ھەڵگری سیفەتی ئابوورییانەیە و بە فیکرەوە بەندە، بەڵام مەرج نییە ھەڵچوونەکانی ناوەوە بێت، وەک تەعبیرییەکان بیری لێدەکەنەوە. لە تەماشاکردنی مندا (بابەتەکان)ی قەرەنی جەمیل زێتر ئەبستراکت و دراماتیکین ھەڵگری پەیوەندییەکی ئاراستەنەکراون و کەوتوونەتە نێو فەزای ئاوابوونی مرۆڤ! جووڵە و بابەتی ئەو خۆ لە مرۆڤ لادانە (دەرنەکەوتن/ دەرکەوتنە)، دەشێ بە یەکێک لە دنیابینییەکانی ھونەرمەند بۆ زێدەڕۆیی گەشەی دانیشتووان و زێدەڕۆییی پاشماوەکانی مرۆڤ و رابردووی مرۆڤ بژمێردرێت؟! دەمەوێ بڵێم ئەوە تەماشاکردنی ھونەرمەندە وا دەکات دنیای (پوکاوەی مرۆڤ) ژیانی سەر زەوی وەک رووداوێکی مەعنەوی وێنا بکات، کە تێیدا کەلاکی رۆژانی رابردوو لەسەر یەک کەڵەکە کەوتوون و بە رەنگی سێیەمی دووەم لە دنیای تەواونەکراوی جووڵەی رووداودا بەرھەم بھێنێتەوە. بەڵام خەڵقکردنی کاری ھونەری وەک رووداو لەلای ھونەرمەند لەو تێگەیشتنەوە سەرچاوە دەگرێ، کە ھیچ لایەک کار بۆ لایەکەی دیکە ناکات (واتە ھەم تەماشای پووچی زەوییە و ھەم دیارنەبوونی ئاسمانە! نە مەرگ کار بۆ ژیان دەکات و نە ژیان کار بۆ مەرگ دەکات…)، بەڵکو بوونی خۆی لە پەیوەندیی دینامیکیی (دەرکەوتن و دەرنەکەوتن)دا لێکدەداتەوە.

ھونەرمەند قەرەنی جەمیل ھەستکردنمان بە (شوێن)ی رووداو لێدەسێنێتەوە، بەڵام وەک ئاگایی پڕمان دەکات لە (زەمەن)ی رووداو، کە لە بڕینی زەمەنە ئاسۆییەکانەوە ھاتووە و لە بوونێکی شاقولی تایبەتدا وەک پەڵەی (سپی/رۆناکی) دەردەکەوێتەوە. واتە ئەو بەشەی پەڵەی (سپی/رۆناکی) دەکەوێتە سەر، خۆی بۆ ھونەرمەند دەردەخات و دەبێتە ھۆکاری شاردنەوەی لایەنەکانی دیکەی نێو کارە ھونەرییەکە، بەڵام نابێ لە بیرمان بچێت ئەگەرچی دەرکەوتنەکە لایەنی ئۆنتۆلۆجی ھەیە، بەڵام دوایین راستی نییە، ئەوەش وەرگر ھاندەدات ھەوڵی دۆزینەوەی دیکە بدات؟! ئەو ئاسۆ و دەریچەیەی لە تابلۆکانی قەرەنی جەمیل رۆناکی لێدەڕژێ نادیارە و لە گفتوگۆی دیاردایە، رابردووە و لە داھاتوودایە، تاریکییە و لە رۆناکییدایە، ئەو پەیوەندی و گفتوگۆیە، پەیوەندی و گفتوگۆی کەللەسەر و میوەکانی (پۆل سیزان)مان بیر دەخاتەوە، (کەللەسەر و سوراحی ١٨٦٥)ی (سیزان)[10]  و میوەکانی… وەک دەزانین مۆتیفی [11](motif)  میوە لای سیزان زیندەگی و جوانی دەگەیەنێت! پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان مۆتیفەکانی کەللەسەر و میوە لەلایەن سیزان و تاریکی و رۆناکی لە لایەن قەرەنی جەمیل لە سەر ویست و داوا و پێویستییەکانی کۆ وێنا نەکراوە، بەڵکو لە روویەک لە روویەکانی شاردنەوەی پاشماوەکانی مرۆڤ و دوارۆژ بەرجەستە دەکەن، ئەو لەیەکچوونە لە تەماشاکردنی مندا دەشێ ترسی ھونەرمەندان بێت لە ژیان!

ژیان لای ھونەرمەند قەرەنی جەمیل رووداوێکی ترسناکە، ژیان لە کارەکانیدا لە دەرەوەی شوێن دێ و بە زەمەن رۆناکمان دەکاتەوە. دەتوانم بڵێم لە کۆی کارەکانی ھونەرمەندا پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان زەمەن و شوێن، تاریکی و رۆناکی، نائارامی بەڕێوەی دەبات، یەکێک لە ماناکانی ئەو گفتوگۆ و پەیوەندییەش بە شێوەیەکی گشتی بەرجەستەکردنی ئارامییە. بەڵام پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان (ئارامی و نائارامی) ناکەوێتە سەر بەرھەمھێنانەوەی ئەفسانە و کوشتنی فیکر، ناکەوێتە سەر تەماشاکردنی باوی کولتوور و وەلاخستنی ھەستی ھونەری، چونکە وەک گوتمان داھێنان وەک ئامانج بۆ خۆی ھەیە، داھێنان لە سەر ئاراستەکردن نەوەستاوە. دەشێ کاری ھونەری لای قەرەنی جەمیل نیشاندانی سەرەتای قارەمانێتی و پاشماوەکان بێت، لە رێگای پڕشنگەکانی داھاتووەوە… دەشێ ھونەرمەند قەرەنی جەمیل لە رێگای خودی (زمانی کار)ەوە بە شێوەیەکی ئینفۆرمەڵ[12] وێنە بکێشێ و خۆی بنوێنێ، بەڵام بەردەوام کولتووری چەسپاوی خودێتی و بابەتێتی و شێوازگەریی تێدەپەڕێنێـت.

١٤ی تەمموزی ٢٠١٥ ھەولێر

[1] (فیرناندۆ پیسوا، Fernando Pessoa) شاعیری پرتگالی لە (لەشبونە) لە ساڵی (١٨٨٨) لە دایکبووە و ھەر لەوێش دوای (٤٧) ساڵان لە ساڵی (١٩٣٥) کۆچی دوایی کردووە، ئەو پارچە شیعرە لە ئینگلیزییەوە (زاموا محەمەد) وەریگێڕاوە. بڕوانە: سایتی دەنگەکان ١٤/٤/٢٠١٥.

[2] تجلي الجميل- هانز جيورج جادامر، تحرير : روبرت برناسكوني، ترجمة ودراسة وشرح: د. سعيد توفيق. المجلس الاعلى للثقافة،ط 1997. ص21،22.

[3] كادامير، مفهوم الوعي الجمالي في الهيرمنيوتيكا الفلسفة، د. ماهر عبدالحسين حسن، دار التنوير 2009، ط1،ص34.

[4] نفس المصدر… ص71

[5] نفس المصدر… ص17.

[6] هايدغر، اصل العمل الفني، ترجمة: د. ابو العيد دودو، منشورات الجمل، ط1.

[7] قەرەنی جەمیل حەسەن ساڵی ١٩٥٤ لە ھەولێر لە دایکبووە، لە ساڵی ١٩٧٦-١٩٧٧ پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی لە شاری بەغداد تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٧٩- ٢٠٠٣ لە دەرەوەی وڵات (ئیتاڵیا، ئیسپانیا، ھۆڵەندا) ژیاوە، ئێستا مامۆستای پەیمانگای ھونەرە جوانەکان- بەشی شێوەکارییە.

[8] figure- نیگار، شێوە، نوێنەرایەتیکردن بە شێوەیەکی دیجیتالی، مەجاز…

[9] ئەو قسەیە لە گوتەیەکی ((ئیمانۆیل کانت ١٧٢٤-١٨٠٤)) ھاتووە کە دەڵێت: مرۆڤ و ھەموو بوونەوەرێکی عاقڵی دیکە وەک ئامانج بۆخۆی ھەیە، نەک وەک کەرەستە بۆ نیازی بەکارھێنان لە لایەن ویستی ئەو و ئەویدیکەوە. 

[10] ھونەرمەند پۆل سیزان )١٨٣٩_١٩٠٦ (لە ھەرێمی (ئێکس ئان پرۆفانس) فەرەنسا ھاتۆتە دنیاوە، لە لاوێتیدا ھەمیشە ھەستی بە دۆڕان کردووە، ژیان بە نیسبەت سیزان حەفیفەتێکی بزرە.. دواتر تا دوا تەمەنی ھەموو ژیانی خۆی بۆ نیگارکێشان تەرخان کردووە.

[11] – motif- بنەماى فيكرەى كارى هونەرى. تاكة نيطاريَط. الفكرة الرئيسية بعمل فني‏…  رَسْم مفرد‏

[12]   – informal- سادە، نا فەرمى، غَيْر رسمي. عامّي‏.

The post دەرکەوتنی جوانی و ھونەر appeared first on ژنەفتن.

ئاشکرایە وڵاتانی ئەوروپی (ئیتالیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیسپانیا، بەریتانیا… ھتد) لە ھەموو بوارەکانی، پیشەسازی و تەکنۆلۆژی، زانستی و زانیاری، سیاسی و کۆمەڵایەتی ھەمیشە لە پێشکەوتن و گەشەسەندندان (ئەمەش پێویست بە بەڵگە ناکا)، ئەم پێشکەوتنەش لە عەقڵ و ھۆشی کەسایەتیی میللەتێک دێت کە خاوەن بەھرە و فیکر و فەلسەفەی بەرفراوانی کۆمەڵایەتیی خۆی بێ، ھەروەھا بوارەکان کراوەن و بێ سنوورن، ھیچ کۆسپێکی سیاسی یا ئایینی، یاخود کۆمەڵایەتی، ڕێگا لە بەردەوامی ئەم پێشکەوتن و گەشەسەندنە ناگرێت. بەم جۆرە لە بواری ھونەر بە گشتی و شێوەکاری بە تایبەتی چەند ھۆکارێکی گرنگ ھەن بۆ پەرەسەندن و بەرزبوونەوەی ئاستی گشتی ھونەر و ڕۆشنبیری کە دەبن بە پاڵپشتی ھونەرمەندان تاوەکو لە ھەر کاتێکی مێژووییدا بتوانن ھونەرەکەیان بگەیەنن بە ئاستێک کە شیاوی قۆناغەکە بێت.

یەک لەم ھۆکارانە ڕەخنە و ھەڵسەنگاندنی ھونەرییە، کە ھونەرمەند دەخاتە نێو چوارچێوەی جددی و بەرپرسیاری لە جۆری کارکردن و شێوە و ناوەرۆکی بەرھەمەکان و پلەی ھونەری پێ دەبەخشێت، لەنێو کێشەیەکی ھونەریی شێوازگەریی پڕ تەکنیک و فیکری دادەنێت و بەرپرسیاری مێژوویی دەخاتە بەردەم ھونەرمەندان لەڕووی لیاقەت و خووڕەوشتی کەسایەتیی ھونەری بەرانبەر بە کۆمەڵگا و ھونەرمەندانی دوای قۆناغی ئەوی تر.

ئێمە کە باسی ھونەر و ھونەرمەندانی وڵاتێک دەکەین و دەبنە جێگای سەرنجمان و خۆشحاڵی و ڕەزامەندی خۆمان پیشان دەدەین، تەنیا ئەوە ناگەیەنێ کە ھونەرمەندانی ئەم وڵاتە یا ئەوی تر بەھرەمەندی گەورەن و بیروبۆچوونی فەلسەفی تایبەت بە خۆیان ھەیە و دەتوانن لەسەر بنەمایەکی مێژوویی کۆنکرێت کاری ھونەری ئەنجام بدەن و تیۆریای ھونەریشیان ھەبێت، بەڵکو لایەنێکی تری زۆر گرنگ ھەیە کە بوار و کەشوھەوایەکی دیموکراسی و ھارمۆنی، ئازادیی دەربڕین، سنگ فراوانی ڕەخساو لەم کۆمەڵگا کراوانە ھەیە کە ڕەخنە و ھەڵسەنگاندن، یاخود لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی ھەمیشە لەپێناو دەوڵەمەندترکردنی ھونەرن. لێرەدا ترسی ئەوە نییە کە ھونەرمەندێک ڕەخنە ڕاپێچی بکات و لە گۆڕەپانی ھونەری بیسڕێتەوە، چونکە پێشەکی ئەو ھونەرمەندە کە بەرھەمی داھێنان ئەنجام دەدات دەزانێت ڕەخنە و ھەڵسەنگاندن بۆ کارەکانی دەکرێت، ئەمەش ئەو پردەیە کە بینەر و ھونەرمەند لە یەکتر نزیک دەکاتەوە، بەڵام زۆر بەداخەوە، لە کوردستان بە کۆمەڵ ھونەرمەندی شێوەکاری ھەیە، کەچی ڕەخنەگرێک نییە بتوانێ ھەڵسەنگاندێک بکات، بە بینەر ڕابگەیەنێت باش و خراپ چۆنە، ئەوەش ھەڵبەتە دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ڕۆشنبیری و تیۆریی ھونەری لەلایەک و نەبوونی مرۆڤی ڕۆشنبیری تایبەتمەند لە بواری ڕەخنە و ھەڵسەنگاندنی بەرھەمی ھونەرمەندان و خووڕەوشتیان لەلایەکی ترەوە، جگە لەوەش زۆر ھۆکاری تری کۆمەڵایەتی و سایکۆلۆژی ھەیە وەک ڕۆحی موجامەلەی دووانەیی، ترسی گازەندەکردنی ھونەرمەند و شکانی پەیوەندیی برادەرایەتی، لێکزویربوون و لۆمەکردنی یەکتری و… ھتد، کە بەداخەوە ئەم خەسڵەت و ڕەوشتانە ھەموو کاتێک دەخرێنە سەرووی گەشەسەندنی ھونەر و پێشکەوتنی ھونەرمەندان و تێکدانی یەکسانی و لەنگکردنی باری ڕۆشنبیریی ھونەری لە وڵات.

ئێمە دەزانین مێژووی ھونەر و ڕۆشنبیریی ھونەری لە کوردستان تەمەنێکی ئەوەندە درێژی نییە و خاوەن ھیچ قۆناغێکی تایبەتی نییە، ئەوەی ھەبێت کاریگەریی مێژووی ھونەری وڵاتانی ڕۆژئاوایە کە ئێمەی دروست کردووە و ھەمیشە پەیوەستین بەو زنجیرە قوتابخانە ھونەرییانەی لەم وڵاتە پێشکەوتووانە سەرچاوەی گرتووە و بۆتە جیھانی. بەم جۆرە ھونەرمەندانی پێشەنگی ئێمە ئەوانەن کە مێژووی ھونەری شێوەکارییان لە جیھان بنیادناوە وەک: جیۆتۆ، مازاشیۆ، لیۆناردۆ داڤنشی، میکێلئانجلۆ، ڕافایێل، تیسیان، کاراڤاجۆ، ڕامبرانت، گۆیا، ڤێلاسکیز و زۆری تر، تا دەگەیتە ئەم زەمەنە ھاوچەرخەی ئێستامان، بەڵام لە کوردستان کە وێنەکێشێک (دەڵێم وێنەکێش نەک ھونەرمەند) دێت وەک پێشەنگی ھونەریی خۆی ڕەپێشی واقیعی ئێستامان دەکات بێ ئەوەی ھیچ کاریگەرییەکی ئەوتۆی بەسەر گۆڕەپانی گشتی ھونەری ھەبووبێت، یاخود کاریگەریی تەکنیکی و فیکری بەسەر ھونەرمەندە گەنجەکانی ھاوچەرخی حۆی یا نەوەکانی دوای قۆناغی خۆی ھەبووبێت، لێرەدا ھەژاری و پەککەوتوویی ڕۆشنبیری و فیکریی ھونەری بەدیاردەکەوێت کە ئەویش خۆی لە خۆیدا کۆسپێکە لەپێش وتاری ڕەخنەی ھونەری.

ئێمەی کورد خاوەن کولتوورێکی ھەمەچشنی ناتەواوین، واتە زۆر جۆرە ڕۆشنبیری و ڕێچکەی فەلسەفی و تیۆریی ھەمەجۆری لاییدا و بەشێوەیەکی قوت و قوندە و شێواو بەڕێگەی زمانەکانی دەوروبەرمان گواستراوەتەوە نێو زەینی ئێمە، کە بۆتە ھۆی پەرتبوونی فیکری و بێ ئۆقرەیی ڕۆشنبیری و دروستبوونی جۆرێک لە دووانەیی (تا ڕادەیەکیش شێزۆفرێنیای فیکری)، لەبەر ئەوەشە تاکی ڕۆشنبیری ئێمە نەیتوانیوە بە چاوێکی ڕەسەنی ھاوکات و کراوە تەماشای جموجووڵەکانی ھونەری و ڕۆشنبیری بکات، یا بە زەینێکی فراوان و ڕاست و دروست شتەکان شی بکاتەوە و ھەڵیانسەنگێنێت. لێرەدا مرۆڤی یەک ڕەھەندبینمان بۆ دروست دەبێت، ئەو ڕەھەندە کورتبینەی کە ڕەنگدانەوەی ھزری کۆنی وێنەکێشی فۆلکلۆر گوزاری ھەڵاتوو لە ھەموو گیروگرفتەکانی قۆناغ و بێ توانایی لە قووڵبوونەوەی فیکرییە، لە ئەنجامی ئەم ڕەوشە ھەستکردن بە مەزنی و پێشەنگی ھونەر لە ناوچەیەک دروست دەبێت (بەوەھمەوە)، وەک بڵێی بیابانە و ھێشتا سەرەتای ژیانی تێدا دروست نەبووە.

لە جیھانی ھونەریی ئەمڕۆ پێشەنگ و ئەوی تر نییە، بەڵکو داھێنان ھەیە کە قووڵبوونەوەیە لە جوانی، ڕاستەقینەیی، پاکی، ئازادیی ڕۆحی، بۆ ئەوەی (لە ئێشوئازار دەرباز بین) تاوەکو (ژیان نەرم و ئاسانتر بێت)، لەپێناوی ئەم مەبەستە پیرۆزە ڕەخنەی ھونەری ھاتۆتە کایەوە بۆ ئەوەی ھونەرمەندان ڕێگەی ڕاستی و پلەی تەکنیکی بەرز و ڕێک بگرن، ڕێچکەی فیکری شاقووڵی و ڕۆشنبیرییەکی ڕاستی ھەڵبگرن نەوەک خۆپەرستی تاکەکەسی (پێشەنگانە).

لوغزی کاری ھونەری داھێنراو لە نھێنییەکانی زمانی شێوەکاریدایە، چۆن و بە چ شێوازێک فیکرەی ناوەرۆک داڕێژراوە، چ کەرستە و تەکنیکێک بەکارھێنراوە، فۆرمی دەربڕین لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە و بە چ مەبەستێک ھاتۆتەکایەوە، ئەم بەرھەمە ھونەرییە لە چ کاتێک و لەچ شوێنێک ئەنجام دراوە؟ ھەموو ئەو پرسیارانە و ھی تریش ڕەخنە شییان دەکاتەوە و پارچە پارچەیان دەکات، لەدواییدا بەیەکەوەی دەبەستێتەوە و ھەڵیان دەسەنگێنێت تاوەکو ئەو بەھا ئێستێتیکییەی کە ڕەنگە ھونەرمەندەکە بۆی نەچووبێت لەنێوان توخمە سەرەکییەکان و فۆرمە تایبەتییەکانی ھونەرمەندەکە دەریبھێنێت.

بێ گومان ڕەخنەی باش و خراپیش ھەیە، بەڵام ئەوەی لێرە مەبەستمانە ئەوەیە کە پێویستمان بە ڕەخنەی ھونەری ڕاستگۆ ھەیە ھونەرمەندان ھەڵسەنگێنێت و ھەڵیانبژێرێت، ھەڵە شێوەییەکان پیشان بدات، فیکری ھونەرمەندەکە دەربێنێت و بە بینەری ڕابگەیەنێت، قۆناغەکانی ھونەری لە چەکمەجەکانی مێژووی خۆیان دابنێت. ھەموو قۆناغەکانی ھونەر ھەر لە سەردەمی ڕێنسانسەوە ئاڵوگۆڕی پەیوەندییە پۆزەتێڤ و نێگەتیڤەکانی نێوان ھونەرمەندان و ڕەخنەگران (داھێنان و شیکردنەوە)، بەم جۆرە لە مێژوودا ڕێچکەی گرتووە بەبێ ئەوەی ھیچ کامیان ڕێگا لەوی تر بگرێت. ڤازاری، دی پلێنیۆ کە ڕەخنەیان لە ھونەرمەندانی سەردەمی خۆیان وەکو لیۆناردۆ و میکێلئانجلۆ و رافایێل دەگرت و کارەکانیان شی دەکردنەوە، ھەمیشە ململانێیان لەسەر ئەوە بوو کە ئەو ھونەرە بەرەو تۆکمەتر و دروستتر بڕوات و ئاگاداریان دەکردنەوە لەوەی کە بینەر ھەڵنەخەڵەتێنن، (چونکە چاوی بینەر ھەموو کاتێک ھەڵە ئەکادیمییەکان نابینێت)، ئەگەر بێتو مەزەندەی ئەوە بکەین کە پەیکەری (داوود)ی میکێلئانجلۆ شان و ملی تێکچەقیوە و قۆڵ و دەستەکان بچووک و باریک، ڕێژەی تۆێکاری قاچ و سەری نەگونجاو بوایە ئەمڕۆ کێ باسی ئەو ھونەرمەندەی دەکرد؟ یاخود ھەمان پەیکەر ئەو پیرۆزییەی کە ئەمڕۆ ھەیەتی و بە درێژایی مێژوو باسی لێکراوە، لێی دەوەشاوە؟ بەڵام پێشەنگەکانی ئێمە لایان گرنگ نییە ئەگەر فیگەری ئافرەتێکی کورد بکێشن سەرتاپا پڕبێت لە ھەڵەی ئەکادیمی، ڕێژەی دەموچاو ناڕێک، شان و مل تێکچەقیو، دەست و پەنجە سەقەت وەک تەختەدار، بێ بەرپرسیاری ھونەری بە ھیچ شێوەیەک داڕشتنێکی ڕێکوپێک نابیندرێت.

لێرەدا چاوە ھەڵخەڵەتاوەکانی بینەر تەنیا کوتلەی گشتی فیگەری ئافرەتێکی کورد دەبینێت، جگە لەوە فیکرەیەکی قووڵ، ھاوچەرخ لە ناوەرۆکی کارەکەدا نییە لە سادەیی و ساکاری چێژی جوتیارانە زیاتر نەبێت. بەم جۆرە ھونەرمەندی (میللی) ڕەچاوی تۆکمەیی تەکنیک و مۆنۆمێنتالیی کارە ھونەرییەکەی ناکات، بەڵکو بەپێچەوانەوە ڕێچکەیەکی تەسک و بێ ڕەھەند دەگرێت و لە بازنەی ڕابردوو دەخولێتەوە، وەک (دۆن کیشۆت) بە چەک و جبە و بیروباوەڕی کۆنی لەبیرکراو دێتە نێو گۆڕەپانی نوێ، لەم حاڵەتە ئەم جۆرە ھونەرمەندە ھەموو جۆرە بزاڤێکی نوێی لا سەیرە و بەدژایەتی خۆی دادەنێ بێ ئەوەی دەوروبەر ئاگاداری (پەڕانۆیا)ی ئەو ببن.

تێبینی: ئەم وتارە لە ژمارەی ١٠ ساڵی سێیەمی گۆڤاری شێوەکاری ٢٠٠٥ بڵاو کراوەتەوە.

The post ڕەخنەی ھونەری لە کوێوە دەست پێ بکات؟ appeared first on ژنەفتن.

ئێمە دەزانین کەوا گەشەکردنی ئابووری و پیشەسازی و مەدەنیی شار و کوردتکردنەوەی ڕێگا دوورەکانی نێوان وڵاتان، بووە هۆی پێشکەوتنی هونەر و ڕۆشنبیری و شارستانیەتی کۆمەڵگاکانی ئەوروپا، بەلام لایەنێکی گرنگ هەیە کە بووەتە پاڵپشتی سەرەکی پێشکەوتنی هونەر و بەدیارکەوتنی  جۆرەها ڕیباز و قوتابخانەی جیاجیا. هەر یەکەو ڕەنگدانەوەی قۆناغێکی کۆمەڵایەتییە لە زەمەنێکی دیاریکراو هاتووەتە کایەوە، ئەویش پێشکەوتنی چێژی هونەرییە کە لە تێربوونی بینینی خەڵکەوە دێت لەو زەنجیرە مێژووییەی هونەری و ستایلە هەمە جۆرەکان، کە ئیمڕۆ هونەرمەند هەر کارێک ئەنجام بدات نابێتە شتێکی نامۆ و ناڕەوای هونەری بۆ بینینی خەڵک. لێرەدا ئەم تەکامولە دەگەڕێتەوە بۆ هونەرمەندان و مێژووی هونەرییان کە هەموو کەلێنێکیان لە چێژی خەڵک پڕ کردۆتەوە. لەم حاڵەتەدا، لە قۆنا‌غێکی نوێی کۆمەڵایەتیی پێشکەوتوو، هونەری نوێی هاوچەرخ بە هەموو شێواز و ڕێبازەکانییەوە هیچ جۆرە ڕەتکردنەوەیەکی کۆمەڵایەتی لە چێژی خەڵک دروست ناکات، بە پێچەوانەوە بە تێڕوانینێکی ئێستێتیکی، لە تێری هەست و بینینیان تەماشای دەکەن. کەچی لە کۆمەڵگەی ئێمە کە هەموومان دەزانین، مێژووی هونەریمان بە شێوە جیاوازەکان و ستایلە زۆرەکان نییە، هونەرمەندان دێن ڕاستەوخۆ بە ستایلە هەرە تازەکانی وڵاتانی پێشکەوتوو کارەکانیان ئەنجام دەدەن لە کاتی نمایشکرنیشیدا لە پیشانگاکانیان گلەیی ئەوە دەکەن کە بینەری هونەری نییە تەنیا هونەرمەندان خۆیانن دەڕۆن بۆ بینینی. لێرەدا خەڵکی ئێمە ناتوانن ببن بە بینەری چێژوەرگری ئەم جۆرە هونەرە. بەڵکوو بێهیواییەک لە دەروونیان دروست دەبێت، بە ڕەخنە وەڵامیان نادرێتەوە، تەنیا بە ئامادەنەبوونیان و نەگەڕانەوەیان بو بینین، وەک هەڵوێستێکی شاراوەی دەروونێکی بێهیوا وەڵام دەدەنەوە، ئەمەش لەڕاستیدا گەورەترین کارەساتە لەنێوان پەیوەندیی بینەر و هونەر و هونەرمەندان. هونەر لە وڵاتی ئێمە نەیتوانیوە ئەو بۆشایییە پڕ بکاتەوە کە بینەری ئێمە ڕچاوی دەکات و تامەزرۆی بینینیەتی و تێری بکات و سەرنجی ڕابکێشێت، هەست و دەروونی پڕ بکات لە جوانی و خۆلیای بینینی بۆ دروست بکات. هونەرمەندانی ئێمە تەبریریان بۆ ئەو مەسەلەیە ئەوەیە کە بینەری ئێمە بێ ڕۆشنبیریی هونەرین، کۆمەڵگایەکی دواکەوتوومان هەیە و پەروەردە نەکراوە، لە هونەرێکی نوێ و هاوچەڕخ ناگەن. بەڵام کێشەکە بەو سادەیی و ساکارییە نییە، چونکە کۆمەڵگا پێکهاتووە لە هەموو توێژەکان، هەروەها هونەرمەندانیش لەنێو هەمان چوارچێوەی دواکەوتوویی ئەو مێژووەن، پارچەیەکی گەورەی ئەم گیروگرفتە پێکدێنن و بەرپرسیارن بەرانبەر بە بینین و چێژی کۆمەڵگا و گەشەسەندنی بواری جوانی و فکری هونەری لەسەر خاکی خۆماڵی و داهێنانی بەرهەمی هونەری. بازدان و سنووربڕین لە ستایل و شێوازی هونەریدا کارێکی ڕەوایە گەر هەموو سنوورەکان لە یەک ئاستی مێژووی چێژی هونەری و تێربوونی بینینی کۆمەڵگا بێت، بەڵام پێکەوەنان و پێکەوەلکاندنی شێوە و ستایلە دەرەکییە پێشکەوتووەکان بە هۆشی هونەری دواکەوتوو و بە بەرهەمهێنانی کارێک بێ بنەمای مێژوویی، لەم کۆمەڵگایە بینەری نابێت، بۆیە زۆربەی نمایشە هونەرییەکانمان تاڕادەیەک چۆڵن و لە سێ چوار ڕۆژ زیاتر درێژەی پێ نادرێت. ئەمەش حاڵەتێکی تر دروست دەکات ئەویش ئەوەیە کە هونەرمەند کاراکتەری ئەندێشەیی خۆی و لوغزی هونەرمەندایەتی لەنێو کۆمەڵگا (کە چۆن لە مێژووی هونەرەوە هاتووە و پلە و پایەیەکی ئەفسانەیی بۆ دانراوە و پیرۆز بووە) لەدەست دەدات و لە پەراوێزی کۆمەڵگەکەی خۆی دەمێنێتەوە.

تێبینی: ئەم وتارە لە ژمارە ٣٢ ساڵی هەشتەمی گۆڤاری (شێوەکاری)دا بڵاو کراوەتەوە

The post ونبوونی لوغزی هونەرمەند appeared first on ژنەفتن.

لە 11.11.2017 بۆ 25.11.2017 لە شاری سلێمانی، گەڕەکی عەقاری کرایەوە.

ئەم پیشانگەیە وەکوو بەردەوامبوون بە پرۆگرامی کارکردنی گروپی هونەرمەندانی سەربەخۆ (کۆنسێپت ئارت) لەگەڵ هەندێ هونەرمەندی دیکەی کوردستان، بۆ نیشاندانی بەرهەمە تازەکانیان کە جۆرێکن لە مامەڵەکردن لەگەڵ ڕاوم و مەتریاڵی نوێدا وەکوو ڕەنگدانەوەی هونەری هاوچەرخ لە کوردستان.

پەیدابوونی هونەری هاوچەرخ لە پاش جەنگی جیهانیی دووەمەوە لە ئەوروپا و ئەمەریکا وەکوو دەربڕینێک بۆ گیرسانەوەی برینەکان و بەردەوامی ژیان و تازەکردنەوەی شێوەکانی پاش ئەو وێرانکارییە گەورەیەی کە جەنگی جیهانیی دووەم بەسەر مرۆڤایەتی هێنا.

بەم جۆرە هونەری پاش جەنگی جیهانیی دووەم نەک تەنها شێوەی نوێی لەگەل خۆی هێنا بەڵکوو مەتریاڵی نوێشی هێنا، ئەمەش لەلایەکەوە وەکوو پێویستییەک بۆ ناوەرۆکی کارە هونەرییەکە و ڕۆحی کاتەکە، لەلایەکی دیکەوە بووەتە هەڕەشە لەسەر بەکارهێنانی مەتریاڵە تەقلیدییەکان وەکوو دار و بەرد و برۆنز بۆ پەیکەر و زەیت لەسەر قوماش بۆ ڕەسمکردن.

ڕیشەی ئەم بایەخدانە بە ڕاوم و مەتریاڵی نوێ دەگەڕێتەوە بۆ هونەری مۆدێرنی کلاسیک لە سەرەتای سەدەی بیست کە هونەرمەندی ئەڵمانی (هەننا هوێخ Hannah Hoch )  کاغەزی لەسەر تابلۆکەی چەسپاند و بووە سەرەتایەک بۆ هونەری کۆلاژ و بۆ هونەرمەندانی کوبیست وەکوو (پاپلۆ پیکاسۆ و ژورژ براک) کە لە قۆنا‌غی کوبیزمی سەنتەتیزمدا لە دەوروبەری 1912 و 1913 پەرەیان پێدا وەکوو مەتریاڵی نوێ بۆ کاری هونەری، پاشان (ژۆرژ براک) بە (غەرە و قوم و زیخ) لەسەر قوماش تابلۆکەی دەچەسپاند، پێش ئەوەی بە ڕەنگی زەیتی کاری لە سەر بکا و پیکاسۆیش هەر لەو قۆناغە مەتریاڵی دیکەیشی بە یەکەوە دەچەسپاند وەکوو کارێکی هونەری سەنتەتیزم نیشانی دا.

لە کاتی دادایییەکانیش هەردوو هونەرمەند (کورت شڤتەرسی ئەڵمانی و مارسێل دوشای فەرەنسی) مەتریاڵی فڕێدراویان بۆ کارەکانیان بەکار هێنا، هونەرمەند شڤتەرس شتە فڕێدراوەکانی کۆ کردەوە لەناو چوارچێوەیەکدا وەکو کارێکی هونەری نیشانی دا، هونەرمەند مارسێل دوشا هەندێ بەرهەمی کارگەی هەڵبژارد و بڕیاری لە سەریان دا وەکوو کاری هونەری ببینرێن.

هەروەها هەردوو هونەرمەندانی بە ڕەچەڵەک ڕووسی (نائۆم گابۆ و ئەنتوان پفسنەر) لە سەرەتای بیستەکای سەدەی رابردوو (دار و شوشە)یان بۆ کارەکانیان بەکار هێنا وەکوو هونەری ئۆبجێکت لەناو ڕاومێکی واقعیدا دایاننان و بوون بە سەرەتایەکی تازە بۆ بەکارهێنانی مەتریاڵی نوێ لەناو ڕاومێکی واقیعیدا.

ڕاوم لە هونەری کۆنیشدا هەبووە و گشت تابلۆ و پەیکەرە کۆنەکانی ئەنتیک و سەدەکانی ناوەڕاست تا ئەمڕۆ مامەڵەیان لەگەڵ ڕاوم کردووە، بەڵام پرنسیپەکانی مۆدێرنەیە ڕووناکایییەکی تایبەت دەخاتە سەر ڕاوم و جەخت لەسەر لایەنە گرینگییەکانی دەکات و مانای نوێی تیا دۆزیوەتەوە و ڕەهەندەکانی بەرفراوانتر کردووەتەوە بە تایبەتی لە هونەری ئینستلەیشن.

بەم جۆرە هونەری پاش جەنگی جیهانیی دووەم بایەخدانەکەی بۆ مەتریاڵ و ڕاوم زیاد کردووە، ئەمەیش زیادتر لەگەڵ پەیدابوونی ئینستلەیشن ( 2 ) وەکوو شێوەیەکی نوێ بۆ کارە هونەری بە جۆرێ کە ئیدی ئینستلەیشنی هونەری لە ئینستلەیشنی ژیانی ڕۆژانەدا جیاکرایەوە و ناوی (ڕاوم ئینستلەیشن)ی لێ نرا.

ئەمەیش لەگەڵ کارەکانی هونەرمەندی ئەمەریکی (دان فلاڤین) لە حەفتاکانی سەدەی بیست زیادتر ڕوون بووەوە، هەرچەندە ئینستلەیشن زووتر لە کاری هونەریدا پەیدا بوو، بەڵام لە حەفتاکان بوو بە شێوەیەکی باو لە کاری هونەریدا و ئیدی گشت ئینستلەیشنێکی هونەری خۆی لە خۆیدا دەبێت بە (ڕاوم ئینستلەیشن) واتە کارێکی هونەری سێ ڕەهەندی کە مامەڵە لەگەڵ ڕاومدا دەکات.

لە هونەری هاوچەرخ ڕاوم لە کاری هونەریدا لەوەدا نەمایەوە کە بە هێزی وێنە لەناو خودی تابلۆکە دروست بکرێ وەکوو لە تابلۆی کوبیزم لە مۆدێرنەی کلاسیک دەبینرا بەڵکوو لە پاش جەنگی جیهانیی دووەمەوە ئیدی ڕوام ئاشکرا بوو بە ڕاومێکی واقیعی و بەشێکی گرینگ لە کارە هونەرییە سێ ڕەهەندییەکە، چ لە حاڵەتی ئۆبجێکت و چ لە حاڵەتی ئینستلەیشن.

ئەم دوو جۆرە کارکردنە هونەرییەش (ئۆبجێکت و ئینستلەیشن) پێویستیان بە خۆتازەکردنەوە هەبوو، چ لە ڕاومی کارە هونەرییەکە و چ لە مەتریاڵە بەکارهێنراوەکەی، بۆ ئەمەیش هونەرمەند پێویستی بە دۆزینەوەی مەتریاڵی نوێ هەبوو وەک ئامڕازێک بۆ تازەکردنەوەی شێوەی کارە هونەرییەکە، بۆیە لە کاری هونەری پاش جەنگی جیهانیی دووەمدا ژمارەیەکی زۆر لە مەتریاڵی نوێ دۆزرانەوە و لە شێوەی ئۆبجێکت و ئینستلەیشن بەکار هێنران وەکوو چەندین جۆری (خۆڵ و وردە بەرد) لە شێوەی دانان یان هەڵڕێژراو لەسەر زەوی یان (تەل، ئێلەگ، شوشە، ئاسن، ئاو، ئاگر، قیر، نەوت، خواردن، جل، شتومەکی کارەبا، زبڵوزار و سەدەها مەتریاڵی جۆراوجۆری دیکە) بەپێی داواکاری ناوەڕۆکی کارە هونەرییەکە تا ڕادەی بەکارهێنانی جەستەی هونەرمەندەکە خۆی وەکوو لە حاڵەتی پێرفۆمانس.

دۆزینەوەی ئەم مەتریاڵانە و بەکارهێنانیان لە کاری هونەریدا بوونە هۆی تازە بوونەوەی شێوەی کارە هونەرییەکە و فراونکردنی ڕەهەندەکانی ڕاوم.

بە تەریبی ئەم دۆزینەوە و بەکارهێنانی مەتریاڵی نوێیە، زانستی هونەریش ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە دۆزینەوەی مانا لە مەتریاڵە نوێیە بەکارهێنراوەکان و ڕاومەکانیاندا بینی ڕەهەندی نوێی تیایان دۆزیەوە و بە چەندین نووسین و وانە (موحازەرە) و کتێب ئاشکرایان کرد بە جۆرێ کە بەبێ ئەو توێژینەوە و نووسین و وانانە ئەستەمە تەنیا کارە هونەرییەکان بیانتوانیایە شێوەکانی کاری هونەری تازە بکەنەوە.

ئەم جۆرە کارکردنە لە خۆرئاواوە پەڕیوەتەوە بۆ کولتوورەکانی دەرەوەی خۆرئاوا و بڕوای بەوانیش هێناوە کە ڕۆح و پێداویستی کاتەکە داوای بەکارهێنانی مەتریاڵی نوێیان لێ دەکات و هونەری ئۆبجێکت و ئینستلەیشن وەکوو دوو شێوەی هونەری سێ ڕەهەند پێشبڕکێیان لەگەڵ پەیکەر کرد.

ژمارەیەک لە هونەرمەندانی کوردستانیش بە تایبەت لە شاری سلێمانی درکیان بەو پێداویستییە کردووە و ماوەیەکە سەرقاڵی بەکارهێنانی مەتریاڵی نوێن لە کارەکانیاندا و بە چەندین شێوە لە میانی ڕوامدا بەکاریان هێناوە، ئەمەیش وەکوو بەشداری ئەوان لە پرۆسەی تازەکردنەوەی شێوەکانی هونەر.

هەندێک لەوانە لە ئەنجامی ژیان و خوێندنیان لە وڵاتە ئەورووپییەکان و هەندێکیان بێ دەرچوونیان بۆ ئەو وڵاتانە هەر خۆیان درکیان بە پێویستی مەتریاڵی نوێ کردووە لە کاری هونەریدا و بە سەرکەوتووانە لە کارەکانی خۆیاندا بەکاریان هێناوە.

سەرەرای بچووککردنەوەی ڕووبەری ئازادی و بە حیزبی کردنی هونەر لە دامودەزگا فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان، ئەم هونەرمەندانە بەردەوامن لە داکۆکیکردن لە ئازادی  و بەها هونەرییەکان ئەمەیش بە دۆزینەوەی مەتریاڵی نوێ و ڕاومی گونجاو بۆ نیشاندانی کارەکانیان لە چەندین پیشانگەدا. چ تایبەت و چ بە کۆمەڵ.

یەکێک لەو گروپە هونەرییانەی کە ئەمڕۆ لە کوردستان بە چالاکانە کار بۆ ئەو بەها هونەرییانە دەکات گروپی هونەرمەندانی سەربەخۆ (کۆنسێپت ئارت)ە کە پیشانگەی (جەستەی بینراو – جەستەی نەبینراو)ی ڕێکخست لە مانگی یانزدەی ساڵی رابردوو و لە ژێرزەمینی ئەمەنەسوورەکە لە شاری سلێمانی نیشانیان دا، تیایدا هونەرمەندان (بەهجەت عومەر، ئەحمەد نەبەز، ڕەنج حیکمەت، گەیلان عەبدوڵا، ئاڤان سدیق و زامۆئا داراغا) بەشدار بوون، لە ڕێکخستنی هونەرمەند ئاڤان سدیق بوو.

ئەم پیشانگەیەی ئێستاش بەرهەمێکی نوێی گروپی هونەری سەربەخۆی (کۆنسێپت ئارت)ە و بە بەشداری لەگەڵ هەندێ هونەرمەندی دیکە کە پێکهاتبوون لە (ئاڤان سدیق، ئەیوب رەیوف، گەیلان عەبدوڵا، هەڵۆ لانۆ، محەمەد ئیسماعیل، شەمێران فەتاح، زامۆئا داراغا و زانا رەسوڵ)، ئەمەش هەر لە ڕێکخستنی هونەرمەند ئاڤان سدیق.

ئەمە پیشانگەیەک نییە تایبەت بۆ ئەم ڕووداوە تراجیدییانەی ئێستای کوردستان ڕێکخرابێ، بەڵکوو ماوەی زیاد لە حەوت مانگ دەبێت ئەم هونەرمەندانە سەرقاڵی ڕێکخستنی ئەم پیشانگەیەن و بە پێویستی ئەزانم بڵێم کە گروپی (کۆنسێپت ئارت) و هونەرمەندە بەشداربووەکانی ئەم پیشانگەیە بڕوایان بە هونەری (بۆنەکان – موناسبات) نییە، بەڵکوو بە بەردەوامی کاری هونەری وەکو دەربڕینێکی پێویست بۆ مرۆڤبوون و هونەرمەندبوونیانە.

ئەمانە درک بەوە دەکەن کە لە کوردستان دەژین و ئاشنان بە مێژووی کولتوورەکەیان و لەگەڵ گشت ڕووداوەکانی دەژین، ئەوان دەیانەوێ بە مەتریاڵی نوێ شێوە بۆ هەست و بیرۆکەکانیان دابنێن، نایانەوێ خیانەت لە بینەری کارەکانیان بکەن بە یاریکردن و وروژاندنی هەستی نەتەوایەتی و نیشتمانی لە پێناوی ڕازیکردنی حیزبێک یان ڕێکخراوێک، بەڵکوو لای ئەمان گرینگە شێوە و مەتریاڵی گۆنجاو بدۆزنەوە بۆ مانا و بەهاکانی ژیان و هونەرەکەیانی پێ دەوڵەمەند بکەن، دوور لە زمانی سیاسەت، بەڵکوو بە وێنەی مەتریاڵە نوێیەکان و ڕاومی کارە هونەرییەکانیان، لە پێناوی چالاککردنی (هەست و زەین و بیرکردنەوە)دا، وەکوو هەوڵدانێک بۆ پاککردنەوە و شوشتنەوەی هەست و ڕۆح و ویژدانی مرۆڤ لەو ژینگەیەی کە حیزب و دەسەڵاتی سیاسی و سستێمە هونەری و ڕۆشنبیرییەکەی لە کوردستان ماوەیەکە بەرهەمی دەهێنن.

ئەمان ژمارەیەکی کەمن لە هونەرمەندی شێوەکاری هاوچەرخی سەربەخۆ لە کاری هونەریدا بڕوایان بە فەردانییەت و ئازادی و تایبەتمەندیی هەریەکێکیان هەیە.

بۆ کارکردن لەگەڵ هونەرمەندانی دیکە و دونیای دەرەوەی خۆیان کراوەن، لەسەر بنەمای کاری هونەری و پرنسیپی ئازادییەکانی بە جۆرێ دەکرێت بڵێم ئەم هونەرمەندانە وەکوو تازەکەرەوەی ڕۆحی (دادا) کار دەکەن.

لە بەر ئەوەی نەمتوانیوە ڕاستەوخۆی کارە هونەرییەکان ببینم، هەوڵمداوە زانیاری لە هونەرمەندەکان خۆیان و ڕێکخەری پیشانگەکە (ئاڤان سدیق) وەرگرم بۆ نووسینی چەند دێڕێک بۆ وەسفی کارە هونەرییەکان.

جێگای پیشانگەکە لەوەوپێش ماڵێک بووە لە شێوازی ڕۆژئاوایی لە هەشتاکانی سەدەی بیست لە نزیکی قاوەخانەی کولتووری لە شاری سلێمانی (گەڕەکی عەقاری) دروست کراوە، لەسەر ڕووبەری ( 600) مەترە، ئەم هونەرمەندانە پاش هەوڵدان و هیلاکییەکی زۆر وایان لەو خانووە کرد کە ببێت بە جێگایەکی گونجاو بۆ پیشانگەکەیان.

هەرهونەرمەندێک لە ژوورێکی تایبەت کارەکەی خۆی نیشان ئەدا لە ناو کۆنسێپتی گشتیی پیشانگەکەدا، دانوستانەکانیان کردووە لە گەڵ ڕێکخەری پیشانگەکەدا هاوکاربوونە بۆ بەرجەستەکردنی کۆی پیشانگەکە و پرنسیپەکانی کە پێکهاتووە لە هاوچەرخ بوونی مامەڵەکردنیان لەگەڵ ڕاوم و مەتریاڵدا، بۆ دەربڕینی بیرۆکە و ناوەرۆکی کارە هونەرییەکان کە تێیدا (نەوت، دار، ئاسن، بەن، قاپ، میوە، چەقۆ، قوماش، خشت، ناسنامە، فۆتۆ، داتاشۆ، ڕووناکی، دەنگ و سندوقی فیشەک) و مەتریاڵی دیکەیان بەکار هێناوە و کارەکانیان لە شێوەی (ئینستلەیشن، ئۆبجێکت، فیلم، ڤیدیۆ و پێرفۆرمانس) نیشانداوە.

هەر هونەرمەندێک خاوەنی بیرۆکە و ناوەڕۆکی کارە هونەرییەکەی خۆیەتی لە ئەنجامی خوێندنەوە و سەرقاڵیدا لەگەڵ ئێستای هونەر و پەیوەندییەکانی بە لایەنە جۆر بە جۆرەکانی ژیانەوە دروستی کردووە، وەکوو لایەنی کۆمەڵایەتی و دەروونی و فەلسەفی و دینی تا دەگاتە لایەنی سیاسی و ئابووری و توانیویانە کارەکانیان لە شێوەیەکی هونەریدا نیشان بدەن جیاواز لە شێوەکانی ژیانی ڕۆژانە.

* ناوەڕۆکی کارەکەی هونەرمەند (ئاڤان سدیق) دەربارەی (بوون)ە ئەو ناوی (بەرەو ناوەوە)ی لە کارەکەی ناوە، تیایدا دەیەوێ بینەر بەرەو خۆی ڕاکێشێت، لە خودی خۆی نزیکی بکاتەوە، بۆ ئەوەی زیادتر لە خۆی بگات وەکو هەنگاوی یەکەم بۆ بوون.

بۆ ئەم مەبەستە هونەرمەند بە (شیشی ئاسن وبەنی قرتاو) ئینستلەیشن لە ناو ژوورەکەی خۆیدا دروست کردووە، لە شێوەیەکی سێ ڕەهەندی ئەندازیاری لە چەشنی حەلەزۆنی پێکهاتووە، بە شێوەیەک کە (گۆشەی) تیایە جیاواز لە شێوە بنەڕەتییەکەی حەلەزۆن کە خڕە، لە کارەکەی ئەمدا شێوەی لاکێشەی وەرگرتووە، ئەمەیش بە بۆچوونی هونەرمەند خۆی:- ئەکرێ وەکوو سیمبۆلێ ببینرێ بۆ سەرەتا و کۆتایی.

لایەکانی (پایە) کارەکە یەک بەرزییان نییە، لایەکی لە بنمیچی ژوورەکە نزیک بووەتەوە و لایەکانی دیکەی هەندێ نزمترن، پانی و درێژیشی نزیکن لە پانی و درێژی ژوورەکە، بەواتایەکی دی ڕاومی ژوورەکەی پێ پڕکردۆتەوە، ئەو بۆ ئەم کارەی هەشت پایەی شیشی ئاسنی ڕەش بەکار هێناوە لەگەڵ بەنی قرتاو و گلۆپێک.

جۆری تێکهەڵکێشان و بەستنەوەی بەنەکان بە شیشە ئاسنەکانەوە شێوەی چەند هێڵێکی ئاسۆیی بەیەکداچووە، ئەمەیش لەلایەکەوە کاری هونەری هێڵکاریمان دەخاتەوە یاد کە یەکێکە لە بنەما سەرەتایییەکانی هونەری (ئاڤان سدیق) خۆی.

لەلایەکی دیکەیشەوە هەستی پەردەیەک (چینێک) دەگەیەنن کە تیشک لە نێوانییەوە بێتە ناو جێگاکە. کاتێ کە بینەر دێتە ناو ژووری کارەکەیەوە تەنیا یەک ڕێگا لە پێش خۆی دەبینێ، ئەویش پاش چەند جارێک لە پێچکردنەوە بە دەستی چەپدا دەیگەیەنێ بە چەقی کارە هونەرییەکە و لەوێ خۆی بەتەنها دەوەستێ و لە سەرەوە گڵۆپێک دونیاکەی بۆ ڕووناک دەکاتەوە و لە خواریشەوە هونەرمەند هەندێ لە بەنەکانی بە چڕی لەسەر زەوییەکە داناوە ئەمەیش لەلایەکەوە وەکوو دروستکردنی پەیوەندی لەنێوان زەویی کارە هونەرییەکە و چواردەورەکەی و لەلایەکی ترەوە وەکوو مادەیەکی نەرم لە ژێر پێی بینەردایە  کە پێموایە دەکرێ وەکوو ڕێزی هونەرمەند بۆ بینەرەکەی هەستی پێ بکرێ. هونەرمەند ئاڤان سدیق بڕوای وایە کە مەتریاڵ ئەبێت بە بەشێک لە تەواوکردنی بیرۆکەی کارە هونەرییەکە، هەڵبژاردنی ئەو بۆ مەتریاڵی (بەن) و جۆری دانانەکەی و بەستنەوەکانی بە شیشە ئاسنەکانەوە ئەو هەستە بە بینەر دەگەیەنێ کە دابراو نییە لە دونیای دەرەوە، واتە بینەر هەست بە جۆرە بوونێک دەکا کە لە بۆچوونەکانی هایدگەرەوە نزیکە لەوێ کە:- لەکاتی نزیکبوونەوەی مرۆڤ لە خودی خۆیەوە پێویستە هەمیشە لە گەڵ دونیای دەرەوەیشدا بیت.

لەلایەکی دیکەشەوە بوونێک کە لە فەلسەفە ڕۆژهەڵاتییەکانەوە نزیکە، لەوەی کە :- کاتێک مرۆڤ بتوانێ لەگەڵ خۆیدا بێت، ناخیشی ڕووناک دەبێتەوە، ئەم ڕووناکییەیش دەگات بە دەرەوەی خۆی، بەمجۆرە مەتریاڵە بەکارهێنراوەکانی ئاڤان سدیق کە لە (شیش و بەنی خوری قرتا و گڵۆپێک) پێکهاتوون ئەکرێ وەکوو بەشێک لە بیرۆکەی کارە هونەرییەکە ببینرێ.

* هونەرمەند (ئەیووب ڕەئووف) بە کارێکی ڤیدیۆ بەشداری لەم پیشانگەیەدا کردووە و تیایدا (نەوت و داعش)ی کردووەتە بابەت و ناوی کارەکەی ناوە (ئێمە لە نێوان دوو ڕەشدا) مەبەستیشی لەمە ئەو دوو پەیامە ڕەشەیە کە نەوت و داعش هەیانە و دەڵێ :- هەرچەندە داعش پەیامەکەی بە ئاشکرا ڕەشە، بەڵام بە ڕای هونەرمەند نەوتیش هیچ خێر و بێرێکی بۆ وڵاتەکانی خۆی نییە، بۆیە لای ئەو پەیامەکەی نەوتیش هەر ڕەشە.

بۆ جێبەجێکردنی ئەم فیلمە هونەرمەند خۆی لەسەر پشت پاڵ دەکەوێ بە جۆرێ کە سەری شۆر ئەبێتە خوارەوە، بە بەرزی مێزەکە ( 30 ) سەنتیمەتر، سەری هونەرمەند دەچێتە ناو حەوزێک قووڵایییەکەی (10 ) سەنتیمەترە و کامێرایەک وێنەی دەموچاوی هونەرمەندەکە دەگرێ و کەسێکیش ڕەنگی ڕەش هێواش هێواش ئەڕژێنێتە سەر چەناگەی هونەرمەند بە جۆرێ کە لە چەناگەیەوە بۆ سەر دەموچاوی و ئیدی ڕەنگە ڕەشەکە گشت دەموچاوی هونەرمەند دادەپۆشێ.

* کارەکەی هونەرمەند (گەیلان عەبدوڵا) لەسەر یادەوەرییە، ئەو ناوی (باڵندەی ئاسنین)ی لێ ناوە و بیرۆکەی ئەم کارە لە کۆتاییی ساڵی (2015) لەلا دروست بووە، تیایدا بە ئاسن فڕۆکەیەکی دروست کردووە لەو شێوەی کە لە کاتەکانی منداڵیماندا بە کاغەز دروستمان دەکرد و بەرەو ئاسمان هەڵمان دەدا.

باڵندە ئاسنینەکەی هونەرمەند )گەیلان عەبدوڵا) دوو مەتر درێژە و مەتر و نیوێک پانە و لەلای پشتەوەی مەترێک لە ئاستی زەوی بەرزە، ئەو کارەکەی لە دەرەوی ژوورەکان داناوە، لە ناو باخچەی خانووەکە، بە ڕەنگی سپی هەر وەکوو ڕەنگی کاغەز ڕەنگ کراوە، نوکەکەی لە زەوییەکەدا چەقاندووە، بەم جۆرە جێگیرکردنە هونەرمەند دەیەوێ وێنەی جارانی فرۆکە بگۆڕێ.

ڕاوم لەم کارەی هونەرمەند (گەیلان عەبدوڵا) چوار دیوار دیاری ناکات، کراوەیە هەروەکو ئەو ڕاومەی کە لە واقیعدا فڕۆکە تیادا دەفڕێ ئیدی فڕۆکەی ڕاستی بێت یان فڕۆکەی کاغەز بەمەیش هونەرمەند بە پێچەوانەی کارەکانی دیکەوە ڕاومی نەگۆڕیوە بەڵکوو تەنیا وێنەی فڕۆکەکەی گۆڕیوە. هونەرمەند ئەم بیرۆکەی پێشتر لا دروست بووبوو، بەڵام بۆ ئەم پێشانگەیە جێبەجێی کردووە، لەلایەکەوە وەکو نیشاندانی پەیوەندیی ئێستای خۆی بە کاتەکانی منداڵییەوە و لەلایەکی دیکەش وەکوو پەیوەندیی خۆی بە منداڵی ئاوارە و هەڵهاتووەکان. وەکوو خۆی دەیگێڕێتەوە:- کاتێ کە لە فەرەنسا بووم لە شاری کالێ (سەرووی فەرەنسا) هەندێ کارم لە گەڵ منداڵە پەنابەرەکان کرد کە زۆربەیان باسی ڕاکردنی خۆیان دەکرد لە ترسی فڕۆکە، واتە بە ڕای هونەرمەند منداڵ یەکەمین قوربانی دەستی فڕۆکەیە.

هونەرمەند دەربارەی کارەکەی نووسیویەتی:- ئەو فڕۆکەیەی کە هەموومان بە منداڵی بە کاغەز دروستمان دەکرد و خۆشمان دەویست و بەرەو ئاسمان هەڵماندەدا، ئەمڕۆ لە زیهنی منداڵی، هەمان ئەو خۆشەویستییەی جارانی نەماوە، گۆڕانکاری ڕوویداوە بە سەر ئەو خۆشەویستییەی کە منداڵ بۆ فڕۆکەی کاغەز هەیبووە، ئێستا منداڵ لە فڕۆکە دەترسێ و لێی هەڵدێ، بۆیە من دەمەوێ بەم کارەم و بەم جۆرە دانانەی شکۆی فڕۆکە بشکێنم.

* هونەرمەندی فۆتۆگرافی (هەڵۆ لانۆ) فۆتۆکانی خۆی بۆ ئەم کارەی بەکار هێناوە، بەڵام ئەو وەکوو پیشانگەیەکی ئاسایی بۆ فۆتۆگراف نیشانیان نەداوە کە هەر فۆتۆیەک لە ناو چوارچێوەی خۆی بێت و لە قەد دیوار دایانبنێت، بەڵکوو فۆتۆکانی لەسەر جۆرە کاغەزێک چاپ کردووە کە بۆ پێچانەوەی جگەرە بەکار دێت، ئەو ئەم کاغەزەی بەکار هێناوە لەبەر ئەوەی زۆر نزیکە لە ڕەنگی کاغەزی (چیمەنتۆ)وە کە مەبەستی بووە، فۆتۆکانی بە تەنیشت یەکەوە لەسەر کاغەزەکە چاپ کردووە و بە چواردەوری ژوورەکەیدا دایناوە لە شێوەی پانۆڕاما، هەروەها تۆپی کاغەزەکەیش لە ناو ژووری پیشانگەکە وەک بەشێک لە کاری فۆتۆکانی داناوە، ئەمەیش لەلایەکەوە وەکو نیشاندانی مەتریاڵی کارەکەی و لەلایەکی دیکەوە شێوەی ئینستلەیشنی بە کارەکە بەخشیوە.

هونەرمەند (هەڵۆ لانۆ) ئەم جۆرە فۆتۆیانەی بۆ ئەم کارە هەڵبژادووە کە دیمەنی جێگاکان نیشان ئەدەن لە کاتی تەختکردنیان و دووبارە بە شیش و چیمەنتۆ بیناسازییان لەسەر دەکڕێ و سەرەتای دروستکردنی باڵەخانەی تازە دەبینرێ، کریکارەکانیش بچووک دەبینرێن و سەرقاڵی کارکردنن.

هەڵبژاردنی هونەرمەند بۆ وێنەی ئەم بابەتانە وەکوو ڕەخنەی خۆی دێت لەسەر سستێمی سەرمایەداری، کە بە ڕای ئەو خانووەکانمان پێ ئەڕووخێنێ و دووبارە دەبێ بینا بکرێتەوە، لەم حاڵەتەیشدا دەبێ دیسانەوە چیمەنتۆ و شیش بەکار بهێنرێت کە قازانجەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرمایەدارەکان، بینینی وێنەی مرۆڤەکانیش بە بچووکی، دیسانەوە مەبەستی دەرخستنی بچووکی مرۆڤ لە ناو سستێمی سەرمایەداریدا.

* هونەرمەند (محەمەد ئیسماعیل) بە فیلمێک لەم پیشانگەیەدا بەشدارە و ناوی (پاککردنەوەی ڕۆح)ی لێ ناوە وەکو ڤیدیۆ پێرفۆرمانس نیشانی دەدا، تیایدا بە کۆمەڵێ (قوماشی ڕەنگاوڕەنگ) و بەیەکەوە گرێدراو سەری خۆی پێدەپێچێت، درێژی قوماشەکە نزیکەی سەد مەتر دەبێ.

هونەرمەند (محەمەد ئیسماعیل) بیرۆکەی ئەم کارەی لە ساڵی 2013 لەلا دروست بووە بۆ یەکەم جار لە ئەکادیمیەی هونەر لە (ئەمستردام) نیشانیداوە و دووبارە لەم پیشانگەیەیشدا نیشانی دەدا.

ئەو لە سەرەتا قوماشەکەی بە تۆپەڵێ لە سەر زەوییکە داناوە، ئینجا سەرێکی قوماشە درێژەکە هەڵدەگرێ و بۆ سەری خۆی دەیبا و لە جیاتی قوماشەکە بەدەوری سەریدا بئاڵێنێ ئەو خۆی بەدەوری خۆیدا دەسوڕێنێتەوە و قوماشەکە دەئاڵێنێتە سەری، تائەو بسوڕێتەوە قوماشەکەیش زیادتر دەئاڵێتە سەری و ئیدی دەبێت بە تۆپەڵێکی گەورە بە سەرییەوە.

دوای تەواوبوونی پێچانەوەکەیش هەر دەستەکانی دەجووڵێنەوە بە ڕیتمی پێچانەوە. هونەرمەند دەیەوێ بەم کارەی یادگارییەکانی منداڵی خۆی نیشان بدا، کاتێک کە بە دەوری خۆیدا دەسوڕایەوە تاکوو دەکەوتە سەر زەوی، ئەو ئەم کارەی لە گەڵ بیرۆکەی تەسەوفدا تێکەڵاو دەکات، دوور نییە ئەم کارەی هونەرمەند محەمەد ئیسماعیل خولانەوەی دەروێشێکمان بخاتەوە بیر لە سەمادا. هونەرمەند بەم کارەی پەیوەندییەک دروست دەکات لە نێوان ئێستا و کاتەکانی منداڵیدا، دەڵێت :- هەست دەکەم لە کاتی خولانەوەکەمدا من هێشتا منداڵەکەی جارانم کە بەدەوری خۆمدا دەخولامەوە.

* هونەرمەند (شەمێران فەتاح) ژێرزەمینی خانووەکەی بۆ کارەکەی بەکار هێناوە کە لە نیشاندانی فیلمێک و کارێکی ئینستلەیشن پێکهاتووە، بەیەکەوە بە جۆرێک هەر یەکێکیان ئەوەی تر تەواو ئەکات. بینەر کە دێتە ناو ژووری کارەکەوە یەکسەر داگیرساندن و کوژانەوەی ڕووناکییەک لەگەڵ دەنگی گڵۆپێکدا دەبینرێ و دەبیسترێ.

بۆ جێبەجێکردنی ئەم کارە هونەرییە ژمارەیەک لە مەتریاڵی جۆراوجۆر بەکار هێناوە کە پێکهاتووە لە (نەوتی ڕەش، قاپ ( جام ) پارچەتەختە، حەوزێکی گەورە کە بە تەختە و نایلۆن دروستی کردووە و پڕی کردووە لە نەوتی ڕەش، ماتۆرێکی ئاوڕاکێشان، سۆندەیەکی باریک، سندوقێک بە تەختە دروست کراوە، دەنگی دڵۆپە، ئامێرێکی ڤیدیۆ و ڕووناکیی گڵۆپ) ئەو بە جۆرێک پەیوەندی لەنێوان نیشاندانی فیلمەکە و ئینستلەیشنەکەی خوارەوەی دروست کردووە، کە هەردووکیان لەیەک جیا ناکرێتەوە، وەکو یەک کاری هونەری دەبینرێن.

بینەر ئامێری ڤیدیۆکە نابینێ کە فیلمەکە نیشان دەدا لەبەر ئەوەی هونەرمەند لە ناو سندوقێکی تەختەدا شاردوویەتیەوە، بەڵام ئەوە دەبینێ کە ڤیدیۆکە لە قەد دیوارەکە نیشان ئەدا، ئەویش دڵۆپەی نەوتە ڕەشەکەیە کە وا دەردەکەوێت لە سەقفەکەوە دێتە خوارەوە و دەچێتە ناو جامەکەی خوارەوە و دەنگێکی وەکوو دەنگی دڵۆپە دەرئەهێنێ، بەڵام لە ڕاستیدا سەقفی ژێرزەمینەکە هیچی پێوە نییە.

هونەرمەند (شەمێران فەتاح) لە بەشی خوارەوەی کارەکەی، واتە لەسەر زەویی ژوورەکە بە پەیوەندییەکی ئاڵۆز و جوان ئینستلەیشنێکی جووڵاوی دروست کردووە کە بینەر تووشی سەرسوڕمان و تێڕامان دەکات، تەختەیەکی بەستوەتەوە بە سندوقەکەی کە ئامێری ڤیدیۆکەی تیا شاردۆتەوە، تەختەکە لە چەشنی جۆلانەی منداڵ دروست کراوە و بە بەردەوامی لایەکی بەرز دەبێتەوە کە جامەکەی لەسەرە و لایەکەی تری نزم دەبێتەوە کە شتێکی قورسی پێوە بەستووە و لە تەنیشتیەوە حەوزێکی گەورەی بە تەختە و نایلۆن دروست کردووە پڕی کردووە لە نەوەتی ڕەش.

هونەرمەند میکانیزمی ئەم ئینستلەیشنە جووڵانەوەیەکی بەردەوامی لەم جۆرە دروست کردووە، لە بنی جامەکەوە و لە ڕێگەی سۆندەیەکی باریکەوە و بە هێزی ماتۆرێک نەوتە ڕەشەکە لە حەوزەکەوە بۆ ناو جامەکە ڕائەکێشرێ، کاتی کە جامەکە پڕ ئەبێ لە نەوت و قورس ئەبێ دێتە خوارەوە نەوتە ڕەشەکە دەڕژێتە ناو حەوزەکەوە و لەو کاتەدا سەری ئەوسەری تەختەکە سوک دەبێ و بەرز دەبێتەوە و دەبێتە هۆی کوژاندنەوەی ڤیدیۆکە و لەو چرکەساتەدا ڕووناکییەک دائەگیرسێ و ئیدی ئەم یارییەی تەختەکە و پڕبوونی جامەکە لە نەوتی ڕەش و ڕژاندنی بۆ ناو حەوزەکە و دیسانەوە ڕاکێشانی نەوتەکە بۆ ناو جامەکە و کوژانەوەی ڤیدیۆکە و داگیرساندنی ڕووناکییەکە بەردەوام دووبارە دەبێتەوە.

نەوت مەتریاڵێکە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامیدا مشتومڕی لەسەرە، بەڵام هونەرمەند شەمێران فەتاح لەم کارەیدا یاری پێ دەکا.

* ناوەڕۆکی کارەکەی هونەرمەند (زامۆئا داراغا) دەربارەی یادەوەرییە، ئەو بۆ ئەم کارە پشتی بە زاکیرەی مەتریاڵ بەستووە، خشتی ماڵە کۆنەکان (خشتی قوری سوورەوکراو) تەختە و فۆتۆ و کارتی ناسنامەی بەکار هێناوە، خشتەکانی خستۆتە سەر گالیسکەیەکی تەختە کە پێنج (تایە)ی بچووکی لە ژێردایە بۆ جووڵانەوەی کارەکە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بە ئاسانی، ژمارەی گشتیی خشتەکان ( 454 ) خشت و نیوە، دانانی خشتەکان بە جۆرێکن کە بەتاڵاییان تیا نییە (بۆشایی لەنێوان خشتەکاندا نییە) واتە ئەو بەم خشتانە دیواری دروست نەکردووە، بەڵکوو شەش پاڵوویەکی پتەو و تۆکمە کە چەندین مانای لەخۆ گرتووە.

ئەو لە چەند لایەکی شەش پاڵووەکە خشتێکی دەرهێناوە و لە جیاتیی ژمارەیەک فۆتۆ و کارتی ناسنامەی داناوە. لەم کارەی هونەرمەند (زامۆئا داراغا) ئەکرێ باس لە زاکیرەی مەتریاڵ بکەین، خشتەکان کۆنن، مێژوویان هەیە و لەوەوپێش لە باڵەخانەی دیکە بەکار هێنراون (بەشداربوونە) هەڵگری چەندین ڕەنگ و درز و شکاوین بە واتایەکی دی هەڵگری جوانی و شکستن هێشتا جێگای بزماریان پێوە دیارە بە واتایەکی دی برینەکانیان کراوەن.

هونەرمەند بە هۆشیارییەوە خشتەکانی پاک نەکردۆتەوە (نەیشتوونەتەوە) بۆ ئەوەی مێژووی خۆیان بەڕاستی نیشان بدەن، هونەرمەند سیفاتی خشتەکانی بۆ ناو کارە هونەرییەکە گواستۆتەوە بە زاکیرەی خۆیانەوە لە کارە هونەریەکەیدا بەشداری پێ کردوون، لە دونیایەکەوە بۆ دونیایەکی دیکەی هێناون، واتە لە ژیانی ڕۆژانەیانەوە بوون بە کارێکی هونەری، بەم جۆرەیش وەزیفەکانیان گۆڕدراوە و مانایەکی دیکەیان پێ دراوە.

بەکارهێنانی فۆتۆ و کارتی ناسنامە هێندەی دیکە بیرۆکەی (زاکیرەی مەتریاڵ)ی کارەکەی هونەرمەندی بەهێزتر کردووە، ئەوە بە دروستکردنی پەیوەندی لەنێوان ئەم مەتریاڵانە هارمۆنییەکی لەنێوان زاکیرەی خشتەکان و فۆتۆ و کارتی ناسنامەکان کە (هەر خۆیان هەڵگری زاکیرەن) دروست کردووە وەکوو یەکەیەکی یەکگرتوو (وحدة واحدة)  نیشانی بینەری دەدا.

* هونەرمەند (زانا ڕەسوڵ) ناونیشانی (کتێبخانەکەی پوورە ئایشێ بە تامی بەکری بەقاڵ)ی بۆ کارە هونەرییەکەی داناوە کە تیایدا (سندوقی فیشەک، سندوقی فیشەکی هاوەن، میوە، قاپ، چەقۆ)ی بەکار هێناوە، هونەرمەند لە ناو ژوورەکەی خۆیدا گەشت سندوقی فیشەکە بەتاڵەکانی بەیەکەوە هەڵواسیوە، لە شێوەی هەڵواسینی تۆمەتبار، ئەو سندوقانە بە فیشەکەوە لە وڵاتی ئەمەریکاوە هاتوون بۆ کوشتنی مرۆڤ.

بەڵام هونەرمەند (زانا ڕەسوڵ) بەکاریانی هێناوە بۆ خزمەتی مرۆڤ، لە ناو هەر سندوقێک دوو ڕەفەی داناوە بۆ دانانی میوەکان لە ناو قاپدا، بەمەیش سندوقە فیشەکەکان بوون بە ڕەفەی موبەق (چێشتخانە) لە ژێر سندوقە هەڵواسراوەکانەوە، لە سەر زەوی تەختەی سندوقە فیشەکەکانی بە تەنیشت یەکەوە داناوە هەربەو زانیارییانەی خۆیانەوە کە جۆری (چەکەکە) وەسف دەکات و ئاشکرای دەکات کە ئەمە چەکی ( M4 )ن هەر وەک بەڵگەنامە بۆ تاوانەکانیان، لەسەریان نووسراوە هەر سندوقێک جێگای پێنج چەکی تێدا دەبیتەوە، سندوقی هاوەنەکانیش لە تەنیشت دیوارەکانی دەستە ڕاست و چەپدا داناوە، جارێکیان سێ سندوق و جارێکیان چوار سندوق، بە جۆرێکن کە بینەر بتوانێ لەسەریان دابنیشێت، ئەمەیش خۆی لە خۆیدا گۆڕینی ناسنامەی ئەو سندوقانەیە، کەمکردنەوەی هەیبەتیانە. گۆڕینی وەزیفەکەیەتی کە بەشداری لە کوشتن دەکەن بۆ وەزیفەیەکی تر، بۆ ئامرازێک کە زۆر بە ئاسانی مرۆڤ دەتوانێ لەسەریان دانیشێ وەکو نەهێشتنی ئەو ترسەی کە لە گەڵ خۆیان هێنابوویان.

هونەرمەند ئەم مەتریاڵە شەرانگێزانەی بۆ کارە هونەرییەکەی هەڵبژاردووە و تێکەڵاوی یەکتری کردووە لە گەڵ مەتریاڵی باش، لەگەڵ میوە کە بە ئاسانی لە ناو قاپ و لەسەر شانزە ڕەفە دانراون کە لە ناو سندوقە فیشەکەکان دروست کراون و چەقۆی موبەقیشی لەتەک قاپەکان داناوە، ئاڵای چەند وڵاتێکی لەسەر میوەکان چەقاندووە بۆ ئاماژەدان بۆ ئەو وڵاتانەی کە میوەکانی لێوەهاتووە، بەم جۆرە دەبێ مەتریاڵە شەرانگێزەکان قەبووڵی خزمەتکردنی مەتریاڵە باشەکان بکەن، بەمەیش ماناکانی مەتریاڵە شەرانگێزەکانی بە پێچەوانەوە گۆڕیوە (ئەخلاقی گۆڕیون) لە شەر و کوشتن و ناشرینییەوە بۆ بەشداریان لە ژیانی ڕۆژانەدا (ببن بە ڕەفە بۆ میوە و ببن بە کورسی تا مرۆڤ لەسەریان دابنیشێ) هەر وەکوو ئەم کارە هونەرییەی هونەرمەند زانا ڕەسوڵ نیشانی دەدا.

بۆ دەوڵەمەندکردنی کارە هونەرییەکە هونەرمەند خۆی وێنەی بەلەمێکی بە سەربەرەوخوار لە قەد دیواری دەستی چەپی ژوورەکە بە قەڵەم کێشاوە و دەنگیشی بەکارهێناوە (بە ئامێری تۆمارکراو) کە یادەوەریی خۆی لە گەڵ تامدا دەگێڕێتەوە، هونەرمەند بەم کارە دەیەوێت بینەر بەرەو دروستکردنی پەیوەندی بەرێ لە نێوان گشت ئەم مەتریاڵانەدا بۆ بیرکردنەوە ببات و ئەو دەڵێت:- تەنیا ئێستێتیک تێرم ناکات.

پەراوێزەکان:-

1/ لەلایەن ئیتیمۆلۆجییەوە؛ وشەی ڕاوم ( Raum )ی ئەڵمانی لە کرداری ( رۆیمن raumen ی ئەڵمانیەوە ) هاتووە بە مانای دروستکردنی جێگا، یان شوێن، یان چۆڵکردنی جێکایەک دێت، لە کۆندا وشەی ڕاوم بۆ جێگۆڕکێ و نیشتەجێبوونی خێڵ و کۆچبەرەکانیش بەکارهاتووە، بە ڕای (مارکۆزە شرۆیر Markus Schroer ) ئەم مانایەی ڕاوم لە تیۆرییەکانی فەلسەفەی کلاسیکدا جێی جۆی هەبووە، جگە لەم مانایانە هەر خۆی وشەی ڕاوم بە زمانی ئەڵمانی بە مانای ژووریش دێت، شرۆیر بڕوای وایە ڕاوم کاریگەری بە سەر گشت ئۆبجێکت و جەستەکانی ناوەوەی هەیە، ئەمەش بەڕای من دیسانەوە لایەنێکە لە میانی ئەم پیشانگەیە لە لایەنە هونەرییەکەی جیاناکرێتەوە، سۆسۆلۆجییەکەی ڕاوم دەگەیەنێ .

2/ ئینستلەیشن کارێکی هونەرییە شێوەکاری سێ رەهەندییە، بە مەتریاڵ مامەڵە لە گەڵ راوم دەکا.   

تێبینی :- ئەم نووسینەی سەرەوە لەگەڵ پیشانگەی (هەشت ڕاوم)دا بڵاو کراوەتەوە، واتە هونەرمەند گارا رەسوڵ وەک ئەندامێکی کارای گروپی (کۆنسێپت ئارت) بە نووسین لەسەر پیشانگەکە بەشداری کردبوو.

* ئەم نووسینە لە ( گۆڤاری ڕامان ) ژمارە ( 248 ) گۆڤارێکی مانگانەی ڕۆشنبیری گشتییە، دەزگای ڕامان دەری دەکات، خولی سێهەم، ساڵی بیست و دوو، کانوونی دووەمی ساڵی ( 2018 ) بڵاو بۆتەوە.   

The post کورتەیەک دەربارەی ڕاوم و مەتریاڵی نوێ لە هونەری شێوەکاریی هاوچەرخدا appeared first on ژنەفتن.

٢- کلێمێنت گرینبێرگ کە بە ناسراوترین ڕەخنەگری هونەری شێوەکاری بەناوبانگە، پێی وایە ئەو شێوەکارانەی لە ئایدیاوە دەست پێ دەکەن داواکارییەکی ئەوتۆیان لە شێوەکاری نییە، بەڵکوو بە شتی کەم ڕازی دەبن. لە تابلۆکانی ئیسماعیل خەیاتدا، بەتایبەت تابلۆ شێوەکارییەکان، ئایدیا ناکرێ بە تابلۆ، بەڵکوو بە پێچەوانەوە، لە ڕێگەی تابلۆوە دەتوانین ئایدیا دەربکێشین. گەرچی ئەو هەست و ئەندێشەیە کە بینەر پێی دەگات هێندە سرک و خزە کە ناکرێ ناوی ئایدیای لێ بنرێت، وەک خزیی ئەو ماسییانە و سڵۆکیی ئەو باڵندانەی کە لە هێما و ئایکۆنەوە بەرەبەرە وەک ڕەمز و نهێنییان لێ دێت. لە زۆربەی کارە گەورەکانیدا دیارە شێوەکار بە بوونی ئایدیاوە یەکەم فڵچەی لێ نەداوە، ئەوەی دەرکەوتووە، بەرەبەرە و لە پڕۆسەی بەرهەمهاتندا خۆی دەرخستووە، دەڵێی شێوەکار سەرەتا  ویستوویەتی تەنها کۆمەڵێک نەخش و نیگار دابنێت، دوایی و بەرەبەرە هەندێ ئەندێشە و ئایدیای لێ دەکەوێتەوە. هەر وایشە شێوەکاری ڕاکێشان و وەرگێڕانی ئایدیا و مەعریفەی دەرەوە نییە بۆ ناو تابلۆ، بەڵکوو هەر تابلۆیەکی سەرکەوتوو جیا لە لایەنی جوانیناسەکی و هونەری، خۆی ئایدیا و مەعریفەی تایبەتی خۆی بەرهەم دەهێنێت.

٣- بەشێکی ئەو فیگۆر و نەخشانەی لە بەرهەمەکانی ئیسماعیل خەیاتدا دەردەکەون، کۆنترن لەو سووژە سیاسی و کولتوورییەی وا ئێستە بە ناوی کوردەوە دەیناسین، دەڵێی لە مێژوویەکی زۆر کۆنترەوە دێن، لە جیهانی کەون و کەوناراوە، بەشێکن لەو جیهانەی بە ناوی مێزۆپۆتامیای کۆنەوە ناسراوە و ئاماژە بە دێرینبوونی ئەم سووژەیە دەکەن. نەخشەکانیش هەروەتر، بەشێکیان ئاماژە بە نەخش و نیگاری تەون و ڕاخەرەکان دەکەن و لێرەدا بە جۆرێک ئابستراکت دەگەن، هێندەش چڕ و پڕ وردەکاری، هەموو شتێک نەخشە، ڕەنگە، فیگۆرە و هێڵە، دەڵێی هیچ بۆشایییەک و بەتاڵایییەک نەماوەتەوە و هەموو شتێک تێک ترنجاون. خودی ئەو چڕییە ئاماژە بە بەتاڵایی و نەبوونێک دەکا، لە دەستدرانێک، لە دەستچوونێکی دێرین، کە وەک تارمایی سەرەتاتکێ دەکات، هێندە دێرین و کەون کە ڕەگی مێژووی ئەم مرۆڤە لەم جوگرافیایە دەبەنەوە بۆ سەرەتاکانی مێژوو، ئەمانە دەڵێی لەناو خەیاڵدانێکی کۆیی شێوەکاردان، دەڵێی لە پەنجە و دەست و پلیدا دانراون، ئەمانە لایەنی نەستەکی تابلۆن، شارەزایی کارامەیی هونەرمەند دەیکاتە هونەر. لێرەوە ئاسایییە هەست بکەین هونەرمەند دەڵێی تەپوتۆزی لاداوە تا ئەوەی لە درێژەی مێژوودا شاردراوەتەوە دەربخات.

٤- دەمامکەکان، لای ئیسماعیل خەیات، بۆ ئەوە نین شتێک بشارنەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە بۆ ئەوەن شتێکی داپۆشراو ئاشکرا بکەن، میمیکی دەموچاو، لە ڕەنجێک، لە تووڕەیییەک، لە دێفۆرمە بوون و دۆنادۆنێک دەدوێت کە هیچ لە پشتیەوە نییە، هەرچی هەیە هەمان تۆنی کۆباڵت و هێڵی تیژ و ڕژدە، هەمان هێڵی تێکشکاو تۆنی مات و کشە، لە پشتەوەش هەرچی ببێت، گرنگ نییە، ئاماژەیەکە. ئەمە وەک کارناڤاڵی باختینییە، لەوێشدا، دیارە دەموچاوەکان دادەپۆشرێن، بەڵام مەبەست شاردنەوە نییە، بەڵکوو بە شاردنەوە کۆمەڵێک ڕاستی و حەقیقەتی سەرکوتکراو دەردەخرێت، دەموچاوەکان دادەپۆشرێن بۆ ئەوەی شتێک کە لەژێر گوشاری کۆمەڵایەتی و چینایەتی و سیاسی و ئابووریدا داپۆشراوە، نیشان بدرێت. سەبارەت بە فۆڕمی بەرهەمەکان دەمامکەکان لە هێڵکارییەوە بەرەو گرافیک دەڕۆن، ئاماژە بە ئەو سنوورە پێشنیارێکە کە ڕێگەی ئەوە هەیە بەرهەمی بەهێزتری تیدا بخولقێت، بۆیە دەکرێ لە بەرهەمی شێوەکاری دیکەدا ببووژێتەوە.

زۆربەی تابلۆکان وەک دەمامکەکانان، ئاماژەن بە خۆیان نەک بە ئەوەی وا لە دەرەوە و پشتەوەی خۆیانەوە هەن، ئەمە ڕێگەیەکی دیکەیە بۆ تێگەیشتن لەو دنیا سەربەخۆیەی وا ئیسماعیل خەیات دروستی کردووە، دنیایەک کە گەرچی لەناو هەمان واقیعدایە، بەڵام پێبەندی ڕێساکانی واقیع نییە.

٥- هەندێ لە موفرەداتی تابلۆکانی ئیسماعیل خەیات، لەسەر سنووری ئایکۆنی ڤیژواڵ و بە ڕاز و سیمبۆلبوون ڕادەوەستن و خۆیان یەکلا ناکەنەوە. ئەمە نامسۆگەرییەکی فەلسەفی و هونەرییان پێ دەدات، پێم وابێ هەر بۆ بەهێزکردنی ئەم نامسۆگەرییەیە کە کەمترین هێڵی ڕاست و ڕژد، کەمترین دۆخی ڕاوەستاو دەبینین، ئەم جووڵە، ئەم لەرزۆکی و چەماوەیییە بە ناچار نیگایش دەبزوێنێ، بۆیە بینەر دەبێ وەک سەیرکردنی خەریتەیەک چاو بە تابلۆکاندا بگێڕێت و وردەکارییەکانی کەشف بکات. ئەمە وا دەکات جووڵە بە نیگا و بە تابلۆ بدرێت. ئەم جووڵەیە لە نێوان ڕەنگەکانیشدایە و ئەو وەهمە دەدەن دەڵێی بیچم و ڕەنگی ناو تابلۆکان بە دزییەوە و نابەرهەست دەجووڵێن و دەلەرێنەوە، بۆیە دەبینین سنووری نێوان ڕەنگەکان چەندەش دیاریکراو بێت لە شوێنانێکدا تێکەڵ بە یەکدی دەبن و سنووری یەکدی دەبەزێنن. ئەم تێکەڵبوونەی ڕەنگ و پێچەڵپێچبوونەی سنووربەندییەکان و موفرەداتەکان، ڕواڵەتی ناهێندەسی و جادوویی بە تابلۆکان دەدات، بۆیە هەندێجار هەست دەکەین تەمەنی تابلۆکان سەدان ساڵ کۆنتر و دێرینترە لەو سەردەمەی وا تێیدا کێشراوە. لێرەوە دەتوانین بڵێین زۆربەی تابلۆکان کۆمەڵە وێنە و بیچم و ڕەنگانێکن کە ڕەگیان لە نەستی کۆیی و مێژووییماندا داکوتراوە، هەر ئەمە گەرەنتییەکە کە زەمەن و مۆدە ناتوانن بە سانایی بیسڕنەوە.

The post تازەتر لە هەنووکە، دێرینتر لە دیرۆک appeared first on ژنەفتن.

لە دوایین ڕۆژەکانی ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕێک (٣٠ی ١٢)، لە سلێمانی، گەڕەکی شێخان، لە کۆڵانێکی پێچاوپێچ و تەنگ، لە خانوویەکی کۆنینە و داڕووخاودا، هونەرمەندی شێوەکار مەدحەت کاکەیی پێشانگەیەکی “یەک‌ڕۆژەیی” کردەوە. هەڵبژاردنی ئەو شوێنە بۆ کارێکی هونەری، دەکرێت بۆخۆی ببێتە مایەی لەسەروەستان و لێوردبوونەوە، ئەو خانووەی مەدحەت کاکەیی کارەکانی تێدا نمایش کردبوون، وێڕای فەرامۆشی و لەبیرکردن، هاوکات جێیەک بوو پڕ لە پیسایی، پاشەڕۆک، خاشاک، جلی ژێرەوەی ژنان، پێڵاوی تاکەوتاک و ڕەنگاوڕەنگ، جانتای کاڵبووە و دڕاوی چەرمین، چڵوچێوی پرژوبڵاو، درەختی قەد سووتاو و نیوەوشک، قوتووی بیرە و شووشەی شەربەت و ئۆزۆ، هاوکات هاتوچۆی بەردەوامی سێ پشیلەی مێینەی برسی و کزۆڵەش. مەدحەت لە ناوەندی ئەو گەورەزبڵخانەیەدا و بە دیوارە گڵین و درزبردووەکانیەوە تابلۆکانی هەڵواسیبوون، ئەمە وێڕای بیرخەرەوەی هەندی نموونەی جیهانی سەر بەم چەشنە لە نمایش، هاوتەک یادهێنانەوەیەکە لە ڕۆژانێکیش کە ژیان و کەسانێک لێرەدا بوون و لەگەڵ تاریکداهاتنی دواترووسکە لەم شوێنەشدا، دنیایەک خەون و ئارەزووی ون و فەوتاویش ئاوەوئاو چوون. کاکەیی لەخۆڕا و هەروا ئەم شوێنەی هەڵنەبژاردووە، بەڵکوو سەرەتا وەک بیرۆکە و دواتریش وەک ئایدیا لێی ڕاماوە و پاشتریش وەک جێیەک بۆ نمایش، هەڵیبژاردووە. هەر بینین و قسەکردنێکی من دەربارەی ئەو پێشانگەیەی مەدحەت کاکەیی شتێکە تەنیا لەناو کایەی ئەدەبیات و یادەوەریدا دەردەبڕدرێت و دەتوانم کۆی پڕۆژەکە لە بازنەی ئەدەبیات و یادەوەریدا وێنا بکەم و لێی بدوێم، وەک تر، نووسینێکی پسپۆڕانە دەربارەی هونەری شێوەکاری و تایبەت ئەو کارانەی مەدحەت کاکەیی لەو پێشانگەیەدا، لە توانای ئەم نووسینە و خودی نووسەرەکەشیدا نییە.

٢

بۆ دوان لە کارەکانی مەدحەت، لەو لایەنەوە کە هەموو دوانەکان کورت و کەم بێنن، باشترین دەرچە هەر «ڕەنگ»ە. کاتێک تەماشای ئەزموونی ئەم هونەرمەندە دەکەین، لە درێژەی نزیک بە نیو سەدە کارکردندا، دەبینین چەند شێواز و قوتابخانەی جیا جیا و لێک‌دووری تەجرووبە کردوون، دوایین وێستگە ئەم شێوازەیە لە تابلۆکێشان، کە تەنیا «ڕەنگ» باڵادەستە و سەرتاپایی چوارچێوەی تابلۆکانی داگرتووە. مەدحەت لەم ئەزموونەدا، کە دەتوانین بۆ ئەم قۆناغەی وەک دوائەزموون تەماشای بکەین، گەیشتووەتە جێیەکی سەخت و هاوکات ساکار، جێیەک کە تۆ لە بەردەم تابلۆیەکدا ڕادەگرێ کە تەنیا «ڕەنگ»ە و هیچی دی، بە وتەیەکی کورت و کۆنکرێتی؛ دەتوانین ئەو جێیە بە «ڕەنگ لەوپەڕی پەتی»دا، پێناس بکەین.

ئەم پەتیبوونەوەیە لە ڕەنگ و سڕینەوەی فیگۆر و هێڵ و زەخرەفە و مەنزوور و… بینەر تووشی قەیرانی پەیوەندی و نەبوونی مانا و تێنەگەیشتن لە تابلۆکان دەکات، هەست دەکەی ئەم تابلۆیانە جیا لە ڕەنگ هەڵگری دەلالەت و هۆکردی دیکەن، بەڵام لە گەڕان بە شوێن ئەو ڕایەڵ و پنتانەی کە بتگەیەنن بەو پانتایییە لە دەلالەت و مانا، نائومێد دەبیت و ڕەنگە دواجاریش جیا لە بینینی کۆمەڵێک «ڕەنگ» لە چوارچێوە و قەبارەی جیاوازدا، بەتاڵ و دڵتەنگ لێی بێیتە دەرەوە. لەوانەیە کونجکۆڵ بیت، بتەوێ پشتینە و ناوەوەی تابلۆکان ببینیت و بخوێنیتەوە، شتێک لە مەراق و حەسرەت داتبگرێ، بەڵام نا، «ڕەنگ»ەکە لەو چوارچێوەیەدا هەموو شتەکەیە و تەواو. بۆ کۆمەک و یارمەتی، دیسان پەنا وەبەر ئەدەبیات و دێڕێک لە نیکۆس کازانتزاکی لە کتێبی «سۆفیگەرێتی»دا دەبەم، کە دەڵێت: «پەردەیەکی خەیاڵی ڕەنگین لە بەردەم کەندەڵانێکدا دەنەخشێنم، پێم مەڵێ پەردەکە لادە با تابلۆکە ببینم، پەردەکە خۆی تابلۆکەیە.»

٣

ڕۆحیانەت، هاوڕێیان و تابلۆ

ئەمڕۆ نەختە نەختە خەریکە شتێکمان بە ناوی خانووی کۆن و گڵ نامێنێت، هەموو کۆڵان و گەڕەک و بازاڕەکان پڕبوون لە خانووی چیمەنتۆ، بە نەمانی ئەو شێوازە لە بیناسازی و خانووبەرە، بەشێکی زۆر لە یادەوەریی شاریش تووشی سڕینەوە و فەوتان دەبێت. خانووی گڵ بۆ زۆر کەس، بە تایبەت ئەوانەی ڕۆژانێک لەو خانووانەدا ژیاون، مانایەکی تایبەتی هەیە و تێکەڵ بە نۆستالژیا و بیرەوەریی تاکەکەسی و بنەماڵەیییان دەبێت. بۆ ئەمڕۆ، خانووی کۆن و پرتووکاو دەلالەتی زۆر هەڵدەگرێ، ڕەنگە بنەڕەتیترینیان «مەرگ» بێت، مەرگ وەک دوایین وێستگەی ژیان. بینینی ئەو خانووانە بەر لە هەر شت بیرخەرەوەی مەرگە، مەرگی کەسانێک لەوێدا ژیاون و لەوێدا مردوون، مەرگی خودی خانووەکانیش. بۆ من، لە هەرجێ و هەرکات ئەو خانووانە دەبینم، خۆبەخۆ دەبەسترێمەوە بەو کەسانەی زووتر، زۆر زۆر زووتر، لەوێدا ژیاون و لەژێر میچ و نێوان دیوارەکاندا، ئاواتیان چنیوە و هەموو سبەی و خۆرهەڵاتنێک، هیوایەکیان هەبووە. ئەو خانووانە نوختەی تێکڕژان و پێکگەیشتنەوەی ڕۆحیانەت و تارماییی ئەو کەسانەیە لە شەودا، هەر بۆیە کاتێک بە لایاندا تێپەڕ دەبین تووشی دۆخێک دێین؛ هاوشێوەی دۆشدامان و ماتەم. ئەو خانووانە دەتوانن بکشێن و بێنە هەناوی ئێمە و بە تۆزوخۆڵی لەسەرنیشتوویان، خەمگینمان بکەن. ئەگەرچی بینینی ئەو خانووانە لەوپەڕی فەرامۆشی و بێنرخبووندا برینێکە و ئازارێک، لەگەڵ ئەوەشدا هەست دەکەی ئێستاش لە زۆر لەو خانووە دوامۆدێل و بەرزانە پاکتر‌ و بێگەردترن، ڕەنگە ئەوەش بۆ خودی ڕۆحیانەتەکان بگەڕێتەوە لە هەدوو خانووەکەدا، لەوسا و ئێستادا. مەدحەت کاکەیی هەموو ئەوانەی لە یادە و بە هەڵبژاردنی ئەو ڕووبەرە فەرامۆشکراوە بۆ نمایشەکەی، بە گونجاندنی تابلۆ یەکڕەنگەکان لەسەر دیوارە کاگڵی و شەقبردووەکان، هارمۆنیایەک پێک دەهێنێت و ئێمە خەمگین دەکات.

لە درکاندنێکدا، هونەرمەند مەدحەت کاکەیی گوتی، بڕیار بووە ناو لە پێشانگەکەی بنێت، سەرەتا ویستوویەتی بنووسێت: «خۆشتم ئەوێی سلێمانی»، دواتر ویستوویەتی بنووسێت: «یادێک بۆ ڕۆحی هەردوو هونەرمەند: سەروەت سەوز و کامەران شەوقی»، لە سەروەختی ئامادەکردنی شوێن و ڕێکخستن و هەڵبژاردنی تابلۆکاندا، هەواڵی مردنی یەکێکی دی لە هاوڕێ نزیک و ئەندازیارە گەورەکانی یابان و دنیای بیستووە، ئەو ئەندازیارە جارێک لە جاران هەر لە ڕێی مەدحەت کاکەیییەوە هاتووەتە کوردستان، ئاراتا ئیسۆزاکی (Arata Isozaki) ناوی ئەو ئەندازیار-هونەرمەندەیە کە لە (٢٨ی ١٢)، دوو ڕۆژ بەر لە پێشانگەکەی کاکەیی دەمرێت، هەر بەو بۆنەیەوە و بە یادی ئەو سێ هاوڕێیە و وەک پرسەیەکی یەک‌ڕۆژی، مەدحەت پۆستەری کردنەوەی پێشانگەکەی لەسەر لافیتەیەکی ڕەش دەنووسێت و بە جێیەی گشتیدا هەڵیدەواسێت و وەک عادەتی پرسە، ماوەی پێشانگەکەی «یەک‌ڕۆژ» بەردەوام دەبێت؛ پێشانگەیەکی بێناو!

٤

تۆ بە ناو ئەو جێخانووە زبڵئاسایەدا دەگەڕێیت و دەگەڕێیت، تەماشای تابلۆکان دەکەی، پشیلەکان دەتبینن، بەسەر دیوارە خۆڵینە نیوەداڕماوەکەوەن، تەماشای تۆ و ئەوانی تر دەکەن و جۆرێک حەپەساون، ئاوڕ دەدەیتەوە و پێکڕا باز دەدەنە خوارەوە. پاش چەندجار دەوروخول بە ناو جێخانووەکە و وەستان لەپێش تابلۆکان، لە پێشانگەکە دێیتە دەرەوە. دواجار هەرسێ پشیلەکە دەبینیتەوە کە خەریکن ئەو خواردنە بخۆن مەدحەت کاکەیی لە نزیک چوارچێوەی پەنجەرەیەکی دارینی کرمۆڵبوو، بۆی داناون.

٥

مەدحەت کاکەیی لە کەرکووک لەدایک بووە، بەڵام لەو کەسانەیە کە خەڵکی جیهان و گەردوونن، ئەو گەڕۆک، یان فلانۆرێکە بە مانای ئەوەی وا واڵتەر بنیامین دەیڵێت؛ گەڕۆکێک بە شار و شەقامەکانی دنیادا، بە ڕامان و وەستان لەسەر بچووکترین شتەکان. دیسان بە وتەی مارشاڵ بێرمەن لە کتێبی «ئەزموونی مۆدێرنێتی»دا، مەدحەتی «شێوەکار کەسێکە ڕوانین و توانای خۆی لەسەر سەلیقەی باوی ڕۆژ، ئەخلاق و سۆزەکانی ئەم  ژیانە چڕ دەکاتەوە، [توانا و ڕوانینی] لەسەر چرکەی تێپەڕ و هەموو ئەو نیشانانەی نەمری کە له هەناوی ئەو چرکەدان» ڕادەگرێت. کاکەیی ئەمڕۆ لە زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا ناسراوە، کارەکانی لە گەلەرییە بەناوبانگ و دەگمەنەکان نمایش کراون و ڕەخنەگرانی پسپۆڕ و شارەزا دەربارەیان نووسیوە، بەڵام لێرە، لە کوردستان، لە زێدی خۆی، گومناوە، کەسانێکی کەم و دەستەبژێری لێ دەرچێ، نەناسراوە، ئینسان نازانێت بۆ ئەم دۆخەی هونەرمەند مەدحەت کاکەیی خۆشبەخت بێت یان دڵتەنگ! ڕەنگە “خۆشبەخت” وەڵامە ڕاستەکە بێت؛ بۆ نا.

The post ڕەنگ و یادەوەریی شوێن appeared first on ژنەفتن.

هونەرمەندی شێوەکار “هێرۆ شیخە” لە ساڵی ١٩٩١ لە شاری شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. هەتا تەمەنی حەڤدە ساڵی هەر لە شاری شنۆ ژیاوە. دوای خوێندن لە پەیمانگەی هونەرەجوانەکان بۆ ماوەی دوو ساڵ لەگەڵ بنەماڵەکەی دێنە بۆ باشووری کوردستان و لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە لە هەولێر دەژیت. هەر ئەو ساڵە لە بەشی شێوەکاریی کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی سەلاحەدین وەرگیراوە و درێژەی بە خوێندن داوە. هێرۆ شێخە پاش تەواکردنی زانکۆ دوو پیشانگای تایبەتی لە  ساڵێ ٢٠١٣، پێشانگای دووەمیشی ساڵی ٢٠١٤ کردووەتەوە. هەروەها بەشداری لە چەندین پێشانگای هاوبەش کردووە. شێوەکار شێخە ئیستا خوێندکاری ماستەرە لە کۆلێژی هونەرە جوانەکان.

 بۆ قسەکردن لەسەر ئەزموونی خۆی وەک هونەرمەندێکی شێوەکار و هونەری شێوەکاریی بەگشتی و لە کوردستان بەتایبەتی و بەپیشەییبوونی هونەری شێوەکاری و، هەروەها پرسی ژن لە هونەردا و لە تابلۆکانی هێرۆ شێخەدا و هونەری فێمینیستی و پێوەندیی سیاسەت و هونەر و چەندین پرسی دیکە ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ هونەرمەندی شێوەکار “هێرۆ شێخە”دا ساز داوە. هەروەها لەگەڵ وڵامەکانیدا چەندین تابلۆی خودی هێرۆ بڵاو دەکەینەوە.

دەستپێکی هێرۆ

دەستپێکی کاری نیگارکێشانم دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی ناوەندی لە قوتابخانە. لە پۆلی سێی ناوەندی مامۆستای وانەی هونەر ڕۆژێکیان بانگی کردمە لای مێزەکەی خۆی و وێڕایی هەڵدانەوەی پەڕەکانی دەفتەری نیگارەکانم وتی “دەزانی نەقاشی(نیگارکێشان)ت زۆر باشە. بۆچی ناچی لە هونەرستان نەقاشی بخوێنی؟” منیش کە تا ئەوکات قەت بیرم لەوە نەکردبووەو بە خەیاڵمدا نەهاتبوو، هەر نەشمدەزانی هونەرستان لە شارەکەمدا هەیە. هەمیشە لاساییی هاوپۆلییەکانم کردبووەوە کە لێیان دەپرسین دەتهەوێ لە داهاتوودا چی بخوێنی و چ پیشەیەکت پێ خۆشە هەر جارەو بە جۆرێک وەڵامم دەدانەوە. جارێک دەبوومە مامۆستا، جارێک دکتۆر، جارێک ئەندازیار، ئەگەرچی لەو قۆناغەدا بۆم دەرکەوتبوو زیاترین چێژ لە وانەی هونەر وەردەگرم. ساڵی دواتر کە چوومە قۆناغی دواناوەندی وانەی هونەر لە خشتەی وانەکان هەڵگیرابوو، بەڵام من هەر لە نیگارکێشان بەردەوام بووم. لەبەر ئەوەی کەسێکی گۆشەگیر و هەر لە سەردەمی منداڵییەوە بێ هاوڕێ بووم ئەوەم بە باشترین هاودەم دەزانی. دەچووم لە کتێبخانە کتێبی هێڵکاریم وەردەگرت و هێڵکارییەکانیم کۆپی دەکرد. ئەمە بوو بە سەرەتا و بناغەی کارکردنم بە شێوازێکی ئاکادیمی و ڕیالیستییانە بێ ئەوەی هیچ لەبارەی هونەر و ڕێبازە هونەرییەکان بزانم. بۆ ساڵی دوای ئەوە کە دەبووایە لەنێوان خوێندن لە بەشی زانستی و ئەدەبی یەکێکیان هەڵبژێرم، سەرەڕای ئەوەی زۆر کەس پێیان باش نەبوو بچمە پەیمانگای هونەر و پێیان وابوو بەم هەڵبژاردنە هەڵەیە داهاتووی خۆم تێک دەدەم، بەڵام من هەر بە قسەی خۆمم کرد و چوومە پەیمانگای هونەر و لە بەشی بیگارکێشان دەستم بە خوێندن کرد.

لە قۆناغی پەیمانگا لەو ئەرکانەی مامۆستاکان پێیان دەداین وەک هێڵکاری و ناسینی ڕەنگ و تەکنیکەکان، لەبەر ئەوەی بە خۆشەویستییەوە کارم دەکرد بەرهەمەکانم هەم بۆ مامۆستاکان و هەم بۆ ئەو کەسانەی لەدەرەوەی پەیمانگا کارەکانیان دەدیتم جێی سەرنج بوون. لە لایەک زۆر کەیفم بە خۆم دەهات کە دیمەنێکی سروشت، سروشتێکی بێگیان یان پۆرترێتێکم دەکیشاوە و دەیانگوت ئافەرین زۆر وەک خۆی دەچێت، لە لایەکیشەوە بەرەبەرە گومانی ئەوەم لا دروست دەبوو ئاخۆ بە کۆپیکردن و کاری ڕیاڵ دەمهەوێ بە کوێ بگەم. دوای دوو ساڵ خوێندنی پەیمانگا لە شاری شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاتمە باشوور و لە هەولێر لە کۆلێژی هونەرە جوانەکان وەرگیرام. لێرە کەوتمە ناو دنیایەکی تەواو جیاواز. ئەو مەدرەسە و شێوازە هونەرییانەی لە پەیمانگا تەنیا لەنێو کتێبی مێژووی هونەردا بەسانایی باسیان کرابوو و خوێندبووم لێرە بە شێوەی پراکتیکی کارم لەسەر کردن. هەوڵم دا زیاتر مەدرەسە و شێوازە جیاوازەکان بناسم و تاقیان بکەمەوە. کۆلێژ کە لە چاو پەیمانگا دنیایەکی ڕەنگاوڕەنگتر بوو هەروەها خۆشم هەوڵم دەدا زیاتر لە هونەر تێبگەم، وردە وردە و لەگەل تاقیکردنەوەی شێوازی نوێ زیاتر خۆم ناسی و سەربەستتر و بوێرانەتر خەریکی ئەزموون و خەتا بووم. ئەو ساڵانەی لە کۆلێژ بووم بۆم دەرکەوت شێوازی کارکردنی ئیکپرێشنیستەکان زۆر لە کەسایەتی و ڕۆحیەتی من نزیکە. من کەسێکی شەرمن و کەم‌دوو بووم، بەڵام زۆرم لە دڵدا بوو بۆ گوتن، ئەم شێوازی دربڕینە دەرفەتی پێدام بەوپەڕی ئازادییەوە خۆم و هەست و هزرم وێنا بکەم. چوار ساڵی کۆڵێژیش تێپەڕی. ئیدی کاتی ئەوە هاتبوو خۆم بم. دەستم کرد بە کەڵک وەرگرتن لە نیکارکێشان وەک ئامرازێکی خۆدەربڕین. وەک کچێک کە لە بارودۆخی ژیانی خۆم و ڕوانینی کۆمەڵگا بۆ ژن ناڕازی بووم، دەمهەویست بێزاربوونم لە ناحەزییەکانی ژیان و مرۆڤ دەرببڕم. بە پشتگوێ خستنی هەموو یاسا و ڕێسا ئاکادمییەکان تەنیا دەمویست ئەوەی لە دڵم دایە دەریببڕم.

لەدوای ئەم کارانە ماوەی دوو ساڵێک زۆر کەم کارم کرد. لە ماوەی ئەو دابڕانەدا بەوە گەیشتم بەبێ نیگارکێشان بوونێکی ناتەواوم. لەوە تێگەیشتنم تەنیا هونەر دەتوانێت مانا بدات بە ژیانم و ناخی شڵەژاوم ئارام بکاتەوە. دەستم کردەوە بە وێنەکێشان بەڵام ئەم جارەیان تەنیا بۆ دەربڕینی ئازار و ناڕەزایەتی دەربرین نەبوو. ئەمجارەیان لە جیاتیی ئەوەی مەبەستی سەرەکیم بینەر بێت و بمهەوێت پەیوەندیی لەگەڵ بەردەنگ دروست بکەم، خۆم بوومە بەردەنگی یەکەم و هەرچی لەو کۆتاییانەدا کێشاومەتەوە تەنیا و تەنیا بۆ زیاتر نزیک بوونەوە لە خودی خۆم و لێکۆڵینەوە لە شوناسی خۆمە. ئەگەر هەڵە نەبم هەست دەکەم بەرهەمەکانم زیاتر ئیگزیستانسیالیستین. ئیدی بۆم گرینگ نییە بینەر لە پێش تابلۆکەم  بوەستێت و بە نیگایەکی پڕپرسیارو زۆر جار بە تەوسەوە بڵیت “جا باشە ئەوە چییە؟! ئەوە یانی چی؟!”، زۆر هاوڕێ پێیان وایە لە ئاست بەرهەمەکانم کەمتەرخەمم  و پێشنیار دەکەن کارەکانم لە وڵاتانی ڕۆژاوا پێشان بدەم بۆ ئەوەی بینەری زیاترم هەبێت. بەڵام ئێستا زۆر بوونی ژمارەی بینەر بە لامەوە گرینگ نییە. گرینگ ئەوەیە بە ئاستێک گەیشتووم تا ڕادیەکی زۆر سەربەستانە ئەوەی بۆ خۆشم زۆر جار نازانم چییە وێنا بکەم.

ئیگزیستانسیالیستی و هونەر

لەو ڕووەوە کە بەرهەمەکانم هەوڵی وێناکردنی ئەزموونە تاکەکەسییەکانم دەدەن و لەم قۆناغەدا مەبەستم وردبوونەوە لە شوناس و کەسایەتیی خۆمە، پێم وایە بوونگەران لەبەر ئەوەی لەم شێوازی بیرکردنەوەیە‌دا جەخت لەسەر شیکردنەوەی خود و خۆناسین لە دنیابینییەکدا دەکرێت کە ناسینی ئاستەمە.

لە بەرهەمە هونەرییەکانی بوونگەراکان‌دا بابەتە سەرەکییەکان بریتیین لە خۆف، دڵەراوکێ، نامۆیی، وەرەسی، پێشاندانی بێ‌هۆبوون و بێ‌مانابوونی ژیان و بوونی بۆشایی لە وجودی مرۆڤدا و هەروەها پێگەی تاک لە جیهاندا. ئەم مژارانە لە بەرهەمی شێوەکاران بۆ نموونە فریدا کالۆ، فرانسس بێیکن، ئامێدێۆ مۆدیلیانی ‌و ئالبێرتۆ جاکۆمێتی‌دا ڕوون و ئاشکران.

ژن لە بەرهەمەکانیدا

هەر بەپێی ئەم بۆچوونانەی پێشتر باسم کردن، ژن لە تابلۆکانمدا خەریکی وردبوونەوە لە خۆی و پرسیارکردن سەبارەت بە بوون و پێگەی خۆی لەم جهانەدایە. واتە بەدوای پێناسەکردنی ژندا نیم. وەک ژنێک کە لەناو ئەم کۆمەڵگەیەدا گەشەم کردووە، هەموو کات بە هەستیارییەوە لە کاریگەرییەکانی لەسەر ژیان و کەسایەتیی ژن ڕوانیومە. پێم وایە نەک هەر ژنان بەڵکوو مرۆڤ بەگشتی سەرەڕای پێشکەوتن و داهێنانەکانی، لە ڕووی ڕۆحی و کەسێتییەوە زیاتر و زیاتر تووشی سەرلێشێوان دەبێت. هەر لەبەر ئەمەشە کارەساتەکان زیاتر و زیاتر دەبن. هەموو کات ئەو کارەساتانە کە زیاتر کاریگەرییان لەسەر ژنان هەیە، لە کارەکانمدا ڕەنگ دەدەنەوە. بەڵام من لەجیاتیی ئەوەی لە فۆڕمی هونەری ناڕەزایەتیی دەربڕێن کەڵک وەرگرم یان بمهەوێت ژن تەنیا وەک بوونەوەرێکی پاسیڤ و ماف زەوتکراو وێنا بکەم، زیاتر بیرم بۆ لای هۆکار و دەرئەنجامەکانی ئەم ڕووداو و کارەساتانە دەچێت. لەوانەیە بەوە بڵێن ڕەش‌بینی بەڵام لەبەر ئەوەی گەشە‌کردنی ڕۆحی و کەسایەتیی مرۆڤ بەلامەوە زۆر لە پێشکەوتن لەهەر بوارێکی دیکەدا گرینگترە، ئاکار و کردارە نەرێنییەکان زیاتر سەرنجم ڕادەکێشن.

ژن لە تابلۆکانمدا، جگە لە چەند تابلۆیەک هاوار ناکەن، لەبەر ئەوەی گومانیان هەیە بتوانن تەنیا بە هاوارکردن خۆیان ڕزگار بکەن و گۆڕانێک دروست بکەن. ئەو ژنانە هەندێک کات نیگایەکی تاساویان هەیە، هەندێک جار بە گومانەوە لە بینەر دەڕوانن، هەندێک جار بە بێزارییەوە، جاری وا هەیە چاوەکان پڕپرسیارن، یان لە نەهامەتییە دووبارەکان ماندوو بوونە و چاوی دیتنیان نییە و لەنێوان هیوابڕاوی و گەشبینیدا ماونەتەوە. لەگەڵ ئەمانەدا بوونی خۆم و پرسیارەکانم سەرەکیترین بابەتی تابلۆکانمە. لە دوای کێشانەوەی هەر تابلۆیەک زیاتر لە خۆم تێدەگەم. واتە دەتوانم بڵێم نیگارەکانم فانتازیا نین و ڕەگ و ڕیشەیان لە واقیعدایە، بەڵام بابەتەکان بە فیلتەری تێگەیشتن و بەکگراوندی پەروەردەی هونەری و فیکریی مندا وەک تاکێک تێدەپەڕن و دووبارە وێنا دەکرێنەوە.

ماتریاڵی مەعنەوی

سەبارەت بە کارەکانی خۆم نازانم هۆگریم بۆ بەرهەمی ئەم هونەرمەندانە بووەتە هۆکاری ئەوەی لەسەر ئەم شێوازە و نیگار بکێشم و ئەم بابەتانە ببن بە ماتڕیاڵی مەعنەوی بەرهەمەکانم، یان هەر تایبەتمەندیی کەسێتیمە هانم‌ دەدات بەم شێوەیە خۆم وێنا بکەم. بەڵام لەوە دڵنیام هەڵبژاردنی فۆرمی کارەکانم بە ئەنقەست و بۆ لاسایی‌کردنەوەی ئەم هونەرمەندانە نەبووە و نازانم تا کەی لەسەر ئەم فۆرم و شێوازە هونەرییە بەردەوام دەبم لەبەر ئەوەی مێشک و هزری هەزار بە هەزارم هەر ڕۆژە و داوای جۆرێک دەربڕینم لێ دەکات. تا ئێستا چەندین جار بڕیارم داوە ئیدی لەسەر ئەم فۆڕمە بەردەوام دەبم بەڵام دوای کێشانەوەی چەند تابلۆیەک هەست دەکەم خەریکە بەربەست بۆ خۆم دادەنێم، بۆیە فۆڕمەکە دەگۆڕێت بەڵام ناوەڕۆک یان مەتڕیالی مەعنەوی هەمان شتە و دووبارە دەبێتەوە.

هاودەمی ماسی و ژن لە کۆمەڵەبەرهەمێکدا

لەمێژ بوو بیرم سەرقاڵی ژیانی ئەو ژنانە بوو بۆ پارستنی گیان و ژیانیان هانایان بۆ ماڵی داڵدەدانی ژنان بردووە. هەوڵم دا خۆم بگەیەنمە لایان، ماوەیەک لەگەڵیان بژیم بۆ ئەوەی باشتر لە خۆیان و لە ئازارەکانیان تێبگەم. هەر لەوێ لەژێر کاریگەریی ئەو ژینگە و فەزایەی تێیدا دەژین تابلۆکان بکێشمەوە و داوا لە خۆشیان بکەم ئازار و چیرۆکەکانیان بە ڕەنگ و هێڵ دەرببڕن و بۆ خۆیان تابڵۆی ژیانی خۆیان وێنا بکەن. بەو هیوایەی کاریگەریی ئەرێنیان لەسەر دابنێت. چەند جار سەردانی بەرپرسانی ئەو شوێنەم کرد، بەڵام بە داخەوە هاوکار نەبوون و دەرفەتیان پێ نەدام. بەڵام باس‌کردن لەم بابەتە جگە لە وێناکردنی ئازاری ئەم ژنانە، لە بنەڕەتدا بۆ ڕۆحی خۆم پێویست بوو. ئەوە بوو بڕیارم دا هەر بە پشت بەستن بە خەیاڵ و هەستی هاوئاسا بوون  ( Sympathyهمزاتپنداری) لەگەڵ ئەم ژنانە، دەست بە کێشانەوەی ئەم کۆمەڵە تابلۆیە بکەم. ئەگەرچی ئیستاش مەراقی تاقیکردنەوەی ژیان لەنێو کەشی ئەو پەناگەیەدا بەرینەداوم و زیاتر هەوڵدەدەم ڕەزامەندیی بەرپرسان وەرگرم، لەبەر ئەوەی بە دڵنیایییەوە هەڵسوکەوتی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەم ژنانە بەرهەمی ڕەسەنتر و مانادارتری لێ دەکەوێتەوە.

لە داڕشتنی ئەم تابلۆیانەدا لە موتیفی ماسی وەک هێمایەک کەڵکم وەگرتووە. ماسی و ژن لە تابلۆکاندا هاودەمن. لە کارە سەرەتاییەکاندا ماسی سوور لە داڕشتنەکاندا زاڵە. ماسی بەگشتی و ماسیی سوور بەتایبەتی لە کۆنەوە و لە کولتوور و ئایینە جۆراوجۆرەکاندا وەک هێمای ژیان، سەرکەوتن، شادی، گەشە و خۆشەویستی پێشاندراوە. هەموو ئەمانە ئەو ئاواتانەن مرۆڤ بەدرێژاییی ژیانی لەدوای وەدیهێنیانە. وێڕایی بەکارهێنانی ئەم هێمایە، ڕەنگەکانیش گەشتر و زیندووترن. بەرە بەرە تا بەرەو کارە کۆتایییەکان بچی ڕەنگەکان تاریکتر دەبن و ئێسکبەندی ماسی شوێنی ماسیی سوور دەگرێتەوە. سەرەتا لە تابلۆکاندا هیوایەک هەیە بۆ ژیان، گەشبینییەکی ڕێژەیی هەیە. هێشتا هیوایەک بۆ وەدیهێنانی خەونەکان هەیە. بەڵام زۆربەی ئەو ژنانەی لەم دۆخەدا دەژین، تووشی خەمۆکی دەبن. هەندێکیان تا ڕادیەک لە دەست نەهامەتییەکانیان وەتەنگ دێن و ڕوو دەکەنە خۆکوشتن. لەم وێنانەدا هەوڵم داوە ساتە کەسی و تەنیایی و بێدەرەتانیی ئەم ژنانە پێشان‌بدەم.

کۆمەڵەبەرهەمی (هەورییەکەی دایکم)

ئیستاش کۆمەڵە تابلۆیەکم لە بەردەستە کە ساڵی ٢٠١٧ دەستم پێ کرد و ئێستا دووبارە کاری لەسەر دەکەمەوە.ئەم تابلۆیانەش وەک زۆربەی کارەکانی پێشترم باس لە هەست و شوناسی ژن بە تایبەت ژنی کورد دەکەن. ناوی ئەمانە (هەورییەکەی دایکم)ە. بیرۆکەی ئەم تابلۆیانە لەوەوە سەرچاوەی گرت کە دەمهەویست دایکم کە هەردەم پشتیوانم بووە و هانی داوم خۆم بم و لە کارەکەم بەردەوام بم، بهێنمە ناو تابلۆکانم. وەک زۆربەی کارەکانی پێشووترم بابەت و ناوەڕۆکی تابلۆکان ژن و تێڕامانەکانی لە خود و ژیانە. هەوریم وەک ماتریاڵێک هەڵبژارد کە پەیوەندیی بە ژیانی دایکم و زۆربەی ژنانی کوردەوە هەیە. لە زۆربەی بیرەوەرییەکانی منداڵیمدا دایکم ئەم کراسە هەورییەی لەبەردایە. دوای چەند ساڵێک کراسەکەی کۆن بوو  و ویستی فڕێی بدات بەڵام من هەڵمگرت و لەبەر فیگەری ناو تابلۆکانم کرد. لە ڕوانینی منەوە هەر شتێکی بێگیان ئەگەر بۆ ماوەیەک لەگەڵ کەسێک بێت دەبێتە بەشێك لەو مرۆڤەو بەشێک لە ڕۆح و بوونی ئەو کەسە لە خۆیدا هەڵدەگرێت. لەبەر ئەوەی بە درێژاییی ئەو ماوەیەی لەگەڵی بووە شایەتی ساتە خۆش و ناخۆشەکان و هاوبەشی هەستەکانی بووە. کاتێک لەم تابلۆیانەم دەڕوانم خەیاڵی ئەو هەستە خۆش و ناخۆشانەی دایکم و هەورییەکەی هەڵمدەگرێ.

هونەری فێمینیستی

دەرکەوتن یان دەستپێکی هونەری فێمینیستی هاوکات لەگەڵ جووڵانەوەی فێمینیستی و بە ماوەیەکی کورت دوای سەرهەڵدانی هونەری هاوچەرخ هۆکارێک بوو ژنان چیدیکە خۆیان بە پاشکۆی پیاوان نەزانن. هەوڵ ‌بدەن یان باشترە بڵێین شەڕ بۆ ئەوە بکەن ئەو غەدرەی بە درێژاییی مێژوو لێیان کرابوو، بخەنە ژێر پرسیار و بەرنگاری ببنەوە. لە هونەریشدا وەک بوارەکانی دیکەی ژیان هەموو کات ژنان وەک ئۆبژەیەک لێیان دەڕوانرا کە تەنیا ئەرکیان هەڵسوکەوتی بەدڵی پیاوان یان جوان بوون و چێژدان بە پیاوان بوو. تەنانەت زۆربەی ژنانیش لە ڕووی بێ‌ئاگایی و بە‌ هۆی پەروەردەی هەڵەوە بڕوایان بە ئەم شێوازی بیرکردنەوەیە هەبوو و خۆیان لە ڕوانگە و گۆشەنیگای پیاوانەوە هەڵدەسەنگاند و هەموو هەوڵیان ئەوە بوو بەدڵی پیاوان بن. بەڵام هەوڵ و چالاکییەکانی ژنانی ئازاد و سەربەخۆ کە بڕوایان بە خۆیان و تواناییەکانیان هەبوو لە کۆمەڵگەدا بەگشتی و بەتایبەتی لە دنیای هونەردا بووە دەستپێکی وەرچەرخانێکی بنەڕەتی. بەر لەم بزووتنەوەیە توانایی ژنانی هونەرمەند دانی پێدانەدەنرا. ئەگەرچی ژنان بە درێژاییی مێژوو بەرهەمی هونەرییان خوڵقاندووە، بەڵام تەنیا ناوی پیاوان و لە لایەن پیاوانەوە تۆمار کراون. “ئارتمیسیا جێنتلیسکی“ی نیگارکێشی سەردەمی بارۆک نموونەیەکە لەو ژنە هونەرمەندانەی هونەر و داهێنانەکەیان لە لایەن پیاوانەوە دەستی بەسەردا گیرا. ئەم هونەرمەندانە بەگشتی لەژێر دەستی پیاوێکی بنەماڵەکەیان کاریان دەکرد و بەرهەمەکانیان یان بە ناوی پیاوانی بنەماڵەیان دەناسرانەوە یان بۆ ئەوەی بفرۆشێن ناسناوی پیاوانەیان بۆ بەکار دەهێنرا.

تەنانەت لە سەردەمی مۆدێرنیشدا سەرەڕای تەواوی گۆڕانگاری و پیشکەوتنەکان هەڵاواردنی ڕەگەزی لە هونەردا هەر بەردەوام بوو. ژنە نیگارکێشی ئیمپرێشنیست “بریت مۆریسۆ” کە یەکێک لە پربەرهەمترین نیگارکێشانی گروپی ئیمپرێشنیستەکان بوو، بە هۆی ڕەگەزییەوە نکۆڵی لێ دەکرا. یان یەکەمین نیگارکێش بە شێوازی ئابستراکت کاری کردبێت ژنێکی سویدی بە ناوی “هێلما ئێت کلینت” بوو، بەڵام ئەمەشیان هەر وەک داهێنانێکی پیاوانە تۆمار کراوە.

بەر لە بزووتنەوەی فێمینیستی و هەوڵەکانیان تەنیا بەرهەمی هونەریی پیاوان ڕێزی لێ دەگیرا و وەک هونەری باڵا باسی دەکرا. لە سەرەتای سەرهەڵدانی هونەری فێمینیستیدا کە شەپۆلی یەکەمی هونەری فێمینیستیشی پێ دەگوترێت، ژنانی وەک “ئیڤا هانس” و “لویس بۆرگێس” و چەندین ژنی دیکە بە وردبوونەوە لە شوناسی ژن و وێناکردنی بوێرانەی ئەزموونە تایبەتییەکانیان، هەروەها بە تەکنیک و فۆرمی ڕەسەن و داهێنەرانەیان سەلماندیان ژنانیش دەتوانن لە داهێنانی هونەریدا پێشڕەو بن و لە دنیای هونەردا هاوتای پیاوانن و زۆر کات داهێنەرتریشن. پاش ئەو هونەرمەندانە یەکێک لە کاریگەرترین ڕووداوە پەیوەندیدارەکان بە ژنان و هونەر لە حەفتاکانی سەدەی بیستدا ڕوویدا. لەو ساڵانەدا ئینستەلێیشنەکەی جودی شیکاگۆ بە ناوی خوانی شەو یانThe Dinner Party   و هەروەها وتارەکەی “لیندا ناکڵین” و پرسیاری وتارەکەی سەبارەت بەوەی بۆچی لە مێژوودا باس لە هیچ هونەرمەندێکی مەزنی ژن نەکراوە، بووەنە دوو ڕووداوی گرینگ کە لێکۆڵینەوە و بەهەند وەرگرتنی زیاتری داهێنانی هونەریی ژنانیان بە دوای خۆیاندا هێنا. دواتر کەسانێکی دیکەی وەک کچە گەریلاکان(Guerrilla Girls) دژی هەڵاواردنی ڕەگەزیی بەگشتی و هەڵاواردنی ژنانی هونەرمەند و هەروەها ڕوانگەی ئۆبژێکتڤ سەبارەت بە ژنان ناڕەزایەتییان دەربڕی، هەروەها چالاکییەکانیان جموجۆڵی زیاتری خستە نێو هونەری هاوچەرخ  کە تا ئەو کاتیش هەر پیاوان تێیدا باڵادەست بوون و گرینگی زیاتر بە بەرهەمەکانیان دەدرا. بە چاوخشاندنێک بە مێژووی کورتیی بزووتنەوەی فێمینیستی لە دنیای هونەردا بەڕوونی کاریگەرییان بۆمان دەردەکەوێت. بەڵام ئەم بزووتنەوەیە هێشتا بە ئامانجە سەرەکییەکەی نەگەیشتووە و ژنان هێشتا پێگەی شیاویان لە دنیای هونەردا وەدەست نەخستووە. وەک چۆن سەرەتای سەرهەڵدانی هونەری فێمینیستی هاوکاتە لەگەل خەباتی ژنان بۆ وەدەستخستنی دادپەروەری لە هەموو بوارەکانی دیکەدا، تا کاتێک ژنان لە هەموو بوارەکانی ژیاندا مافی هاوتای پیاوانیان نەبێت، هونەری فێمینیستیش هەر دەمێنێت.

سەبارەت بە کارەکانی خۆم بێگومان ڕەگەز کاریگەریی لەسەر شێوەی کارکرن و بابەت و نێوەڕۆکی کارەکانم هەیە. ئەمە بە ئەنقەست نییە بابەتی سەرەکیی زۆربەی تابلۆکانم ژنە. هیچ کات هەوڵی ئەوە نادەم بۆ پێناسە‌کردنی کارەکانم یان گونجاندنیان لە چوارچێوەی هونەری فێمینیستیدا بەرهەمم هەبێت. من ئەوەم کە لە تابلۆکانمدا دەردەکەوێت. ئەگەر وەک هونەری فێمینیستی پێناسە بکرێت، یان نا کێشە نییە. دەربارەی ئەو پرسیارە کە ئەم جۆرە لە هونەر چۆن خزمەتی بە دۆزی ژنان و یەکسانیی جێندەری دەکات؟ لەوانەیە نیگارکێشان و باسکردن لە ژن لە تابلۆکاندا کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر باشتربوونی بارودۆخی ژنان بە ڕێژەیەکی بەرچاو یان دابینکردنی یەکسانی بۆیان نەبیت، بەڵام خودی کردارەکە و کارکردن و خۆدەربڕین لە بوارێکدا کە وەک زۆربەی بوارەکانی دیکەی پەیوەندیدار بە داهێنان، بە هەرێمێکی پیاوانە ناسراوە، ڕێگایەکی بەرنگاربوونەوەی ئەم تێگەیشتنەیە کە بەرهەمی پیاوان بەرزتر دەنرخێنت و لەوانەیە دروستکردنی گۆڕانێک بێت بەرەو باش بوون. 

مامەڵەکردن لەگەڵ فۆڕمدا

فۆڕم یان ڕواڵەتی گشتیی تابلۆ یان ئەوەی لەسەر پانتاییی تابلۆ بە چاو دەبینرێت لە نیگارکێشاندا لە چەند توخمی سەرەکیی وەک هێڵ، ڕەنگ، شێوە و داڕشتن پێک دێت. هەر یەک لەم توخمانە وێڕای ئەوەی مانای جیاوازیان هەیە، دەتوانن هەستی جیاواز بۆ بینەر بگوازنەوە، یان هەستێکی تایبەت لە بینەردا بورووژێنن. بۆ نموونە هێڵی شکاو یان هێڵی لارهەستی ناجێگریی و شڵەژان یان تووڕەی و شێوان پیشان دەدات. هێڵی چەماوە هەستی ئارامی و جێگیری دەردەخات.

 ڕەنگیش بە هەمان شێوە. ڕەنگی سوور هێمای خرۆشان، وزە، خۆشەویستی، هێز، شەڕ، مەترسی و توندوتیژییە. بەپێچەوانەوە شین هێمای ئاشتی، ئارامی، جێگیری وهارمۆنییە. بینەر لە دوای دیتنی ئەو توخمانە و ئەو کاریگەرییەی لە سەری دادەنێن مانا و ناوەڕۆکی بەرهەمەکە لێکدەداتەوە.

نیگارکێش بە هەڵبژاردنی ئەو توخمە گونجاوانەی لە کۆتاییدا فۆڕمی بەرهەمەکە پێکدێنن، دەتوانیت ئەو بابەت یان ناوەڕۆکەی لە هزر و هەستیدا هەیە، سەرکەوتووانەتر وێنا بکات و مەبەستەکەی باشتر بپێکێت و کرۆک یان ئامانجی بابەتەکە بۆ بینەر بگوازێتەوە. واتە پەیوەندییەکی دانەبڕاو لەنێوان فۆڕم و ناوەڕۆکدا هەیە و ئەم دووانە تەواوکەری یەکترن.

لە پەیوەندیی لەگەڵ بەرهەمەکانی خۆم‌دا ئەگەرچی بە هۆی خوێندنی ئاکادیمییەوە زانیاریم لە سەر توخمە هونەرییەکان و تایبەتمەندییەکانیان هەیە، بەڵام ئەوەی زیاتر پشتی پێ دەبەستم غەریزەیە، لەبەر ئەوەی بە ڕای من بەبێ خوێندنی زانستیی هێڵ و رەنگیش مرۆڤ بە شێوەیەکی غەریزی لە ڕەگەزەکانی پێکهێنەری کاری هونەری تێدەگات. هۆکارەکەشی ئەوەیە هەمان ئەو ڕەگەزانە لە سروشت‌دا هەن و لە زەینی تاک‌دا جێگیر بوونە. زۆربەی ئەو هونەرمەندانەی بە پشت‌بەستن بە ئەزموونی کەسی و غەریزەییان کاری هونەرییان کردووە، ڕەسەنترین بەرهەمیان خوڵقاندووە. جا هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە لە زۆربەی بەرهەمەکانمدا گوێ دەدەمە هەستەکانم و لێیاندەگەڕێم ئازادانە فۆڕمەکانم بۆ دیاری بکەن. بەر لەوەی دەست بە کێشانەوە بکەم لە زەینمدا بابەت(نێوەڕۆك) و فۆڕم کە بەیەکەوە گرێدراون، هاوکات دروست دەبن. نێوەڕۆک و فۆڕم بە یەک ڕادە بیرم سەرقاڵ دەکەن. هەموو کات فۆڕم هاوتەریب لەگەڵ نێوەڕۆک لە خەیاڵمدا دروست دەبێ. بەڵام کاتێک فڵچە هەڵدەگرم و دەست بە بەرجەستەکردنی خەیاڵم دەکەم، زۆر خۆم بەو فۆڕمەی لە زەینمدایە نابەستمەوە و ئازادانە خۆم دەردەبڕم. کاتێک تووڕم، یان ئارامم، یان سەرلێشێواوم، بێ ئەوەی خۆم بمهەوێت، واتا بە شێوەیەکی ناخودئاگایانە جۆری هێڵ و ڕەنگ و تێکسچەر و تەنانەت ماتریاڵیش دەکەونە خزمەتی هەست و نەستم و نێوەڕۆک لە فۆڕمێکی ڕەسەندا دێتە سەر تابلۆ. هەست دەکەم هەر ئەم سەربەستییەشە بووەتە هۆکاری ئەوەی لە زۆربەی نیگارەکانمدا لەدوای تەواوبوونیان بینەر بەسانایی لە هەستی من وەک بەدیهێنەری تابلۆ تێدەگات.

بینەر، بەردەنگی نیگارکێشی

هیچکات بیر لەوە ناکەمەوە تابڵۆکانم بۆ چ جۆرە بەردەنگێکە. لەوانەشە هەر ئەمە هۆکار بێت ناتوانم بەپێی داوای کەسانی دیکە و بەدڵی ئەوان نیگار بکێشمەوە و بیکەمە سەرچاوەی داهاتی مادی. وەک پێشتریش ئاماژەم پێکرد یەکەم بەردەنگی کارەکانم خۆمم. دوای تەواوبوونی هەر تابڵۆیەک، کاتێک دەست لە کار هەڵدەگرم و پێم وایە بەرهەمەکە کامڵ بووە، ئەگەرکاریگەریی لەسەر خۆم دانێت، ئەوە پێم بەرهەمێکی باشە و زۆربەی کات کە بەرهەمە کۆتایییەکە بەدڵی خۆم بێت و بە ڕای خۆم لە وێناکردنی ئەوەی لە خەیاڵمدا بووە سەرکەوتوو بوومە، ئەوە بینەریش ئاسانتر پەیوەندیی لەگەڵ دەگرێت. سەرەڕای ئەوەی گرینگیی زیاتر بە ڕازیبوونی خۆم لە بەرهەمەکەم دەدەم، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەست دەکەم سروشتی کارەکانم بەجۆرێکە بینەران بە بەکگراوندی فیکریی جیاوازەوە دەتوانن تا ڕادەیەکی کەم یان زۆر پەیوەندییان لەگەڵ بگرن. لەبەر ئەوەی نێوەڕۆکی زۆربەی تابلۆکان ئازار و خولیا هاوبەشەکانی مرۆڤەکانن. ئەگەر تێنەگەیشتنیش هەبیت ئاساییە. وەک بینەرێک لە یەکەم پیشانگام وتی تابلۆکان بەجۆرێکن بینەر هەم لێیان تێدەگات و هەم لێیان تێناگات. بۆ خۆشم هەر بەم شێوەیە لێیان دەڕوانم و لەگەڵی هاوڕام. هەموو کات شتێک لە تابڵۆکاندا هەیە، بۆ خۆشم لێی تێناگەم. سەرەتا وام دەزانی ئەوە خاڵێکی لاواز و نەرێنییە، بەڵام دوایی هاتمە سەر ئەو باوەڕەی کە ئەوە ڕەنگدانەوەی سروشت و تێگەیشتنی خۆمە. خۆشم زۆر جار لە خۆم تێناگەم. زۆر جار تووشی سەرلێشوان دەبم. ئەمەش زۆر ئاساییە و بەرهەمی ڕەسەن (ئەگەر سەرکەوتوو بووبم لە بەرهەمهێنانیدا) پێویستی بە ڕاستگۆییە. پێش هەموو کەس ڕاستگۆبوون لەگەڵ خۆم و هەست و تێگەیشتنەکانم، ئێستا بۆم ئاساییە جگە لەو پرسیارانەی لەدوای دیتنی تابلۆکانم لە لای بینەر دەورووژێن، بۆ خۆشم زۆر پرسیارم بۆ دروست ببێت. وەک پێشتر باسم کرد لە کاتی نیگارکێشان‌دا ئازادیی خۆدەربڕێن سەرەکیترین ئامانجمە. لەبەر ئەوەی وەک سروشتی تاکەکەسی مرۆڤێکم کەم دەدوێم. هۆکارەکەشی یان ئەوەیە کە من تواناییی خۆدەربڕینێکی ئازادانەم بە وشەکان نییە یان هەندێک بابەت هەیە وشە لە باس کردنیان بێ توانایە، بەڵام کە دەست بە وێناکردن دەکەم هەست بە سەربەستییەک دەکەم ئاستەمە بە وشە باس بکرێت. سەبارەت بەوەی کە بەردەنگی کورد وەک ڕەخنەگر تەماشا دەکەم، پێویستە ئاماژە بە چەند شت بکەم.  هونەری شێوەکاریی مۆدێرن و هاوچەرخ ئێستاش بە لای زۆرینەی خەڵکی کوردەوە شتێکی نوێ و نامۆیە. یەکێک لە هۆکارەکانی ئەوەیە سەرەڕای ئەوەی ژیانی مرۆڤی کورد لە کۆنەوە ئاوێتەی هونەر بووە، بەڵام بەهۆی ناسەقامگیربوونی ژیانی بە ناچاری لێی دابڕاوە و دواتر بەتایبەت لە هەرێمی کوردستان بە هۆی سەقامگیرێکی ڕێژەییەوە کتوپڕ هونەری شێوەکاری لە وڵاتانی رۆژاواوە هێنرا و بێ ئەوەی هیچ پێشینەیەک و ڕوونکردنەوەیەک لەبارەی ئەم شێوازە هونەرییانەوە بکرێت، خرایە بەرچاوی بینەر. هۆکارێکی دیکەی گرینگی نەدان بە پەروەردەی هونەرییە، ئیستاش لە زۆربەی قوتابخانەکان هونەر وەک وانەیەکی لاوەکی لێی دەڕوانرێت. هەوڵیک بۆ ناساندنی هونەر و گەشەپێدانی تواناکان لەم بواردەدا نادرێت. بەڵام کەمینەیەکیش لەنێو بینەرانی بەرهەمە شێوەکارییەکان هەن بە پشت بەستن بە خۆیان لە ڕووی هونەرییەوە خۆیان پەروەردە کردووە و زۆر جار ڕەخنەکانیان بەسوود بوون.

هونەری هاوچەرخ و نیگارکێشان

یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی هونەری هاوچەرخ ڕزگارکردنی هونەر لە چەنگ مێدیۆمە کۆنەکانی بەرهەمهێنانی هونەر بوو. نیگارکێشانیش کە مێدیۆمی نەریتی بەرهەمهێنانی هونەری بوو، ئامانجی سەرەکییان بوو. بەڵام سەرەڕای هەموو هەوڵەکان وێنەکێشان پێگەی خۆی هێشتا لە دەست نەداوە و وەک ئامرازێکی سەرەکیی داهێنانی هونەری کەڵکی لێوەردەگیرێت. وێنە‌کێشان بە درێژاییی مێژوو چەندین قۆناغی جیاوازی تێپەراندووە و گۆڕانکاریی زۆری بەسەردا هاتووە. لەماوەی نزیک بە دووسەت ساڵی ڕابردوو باس لە “مەرگی نیگارکێشان” وەک مێدیۆمێک کراوە. سەرەتای ئەم باسە بۆ داهێنانی کامێرای فۆتۆگرافی لە ساڵی ١٨٣٠ دەگەڕێتەوە. بەڵام بەپێچەوانەوە، ئەم داهێنانە نەبووەتە هۆی مەرگی نیگارکێشان وەک مێدیۆم. داهێنانی فۆتۆگرافی، کرداری نیگارکێشانی لە ئەو ئەرکەی  پێی‌سپێردرابوو، ڕزگاری کرد. پێش داهینانی کامێرا نیگارکێشان نەیتوانیبوو خۆی لە چوارچێوەی دووبارەکردنەوە و لەبەرگرتنەوەی ڕاستەخۆی سروشت دەرباز بکات و بووبوو به کەرەستەی تۆمارکردنی ڕووداوە مێژوویییەکان یان وێناکردنی چیرۆکی ئاینی و ئەفسانان. کامێرای فۆرتۆگرافی ئەم ئەرکەی لەسەر شانی هونەرمەندان هەڵگرت. بوو به هۆی وەدیهاتنی ڕێبازی هونەری وەک ئیمپرێشنیزم و پۆست ئیمپرێشنیزم کە هونەرمەندانی سەر بەم بزووتنەوەیە سەربەستانە دەستیان بە تاقیکردنەوەی ڕەنگ و لێکۆڵێنەوە لە کاریگەریی ڕووناکیی بە سەر ڕەنگدا کرد، هەروەها لە هەڵبژاردنی بابەتی نوێی ئازادتر بوون. لەدوای ئەمانە فوڤیستەکان، بەتایبەت “هێنری ماتیس” ڕەنگ و فۆڕمیان لەو ڕۆڵە نەریتییەی پێ درابوو ئازاد کرد و ژیانێکی نویێان بە هونەری نیگارکێشاندا. پاش ئەوان ئیکسپرێشنیستەکان وێنە‌کێشانیان کردە ئامرازێکی دەربڕینی ئاڵۆزییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی سەردەمی خۆیان. واتە لەم قۆناغەدا داهێنانی فۆتۆگرافی نەیتوانی هونەری نگارکێشان لەنێو ببات.  

باسی مەرگی وێنەکێشان جارێکی دیکە بە نمایش‌کردنی ڕێدی مێیدەکانی “مارسێل دۆشان”( Marcel Duchamp) دەستی ‌پێ کردەوە. دۆشان بە ئینستەلێیشنێک کە لە لکاندنی تایەیەکی پاسکیل و ستوونێکی دارین دروستی کرد بە گژ پێناسە کۆنەکانی هونەردا چووە. دۆشان بەو کارەی کارامەبوون لە بواری نیگارکیشان یان باشترە بڵێین پێویستیی بوونی “سکێڵ”ی وەک پێداویستییەکی بەرهەمهێنانی هونەر و هونەرمەندبوون بردە ژێر گومان و گرینگی زیاتری بە کۆنسێپت لە بەرهەمهینانی هونەریدا و سەرەتای هونەری هاوچەرخی دامەزراند. تەواوی مێدیۆم‌ و ماتریاڵ و هەروەها یاساکانی جوانیناسی خستە ‌ژێرپرسیار. بەڵام بە ماوەیەکی کەم دوای ئەم داهێنانەی دۆشان، سوریالیزم لە وێنەکێشاندا سەری هەڵدا. دواتر ئەبستراکت ئیکسپرێشنیزم و دوای ئەوە نێۆئێکسپرێشنیزم و چەندین بزووتنەوە و شێوازی دیکەی گرینگ لە دنیای هونەردا سەریان هەڵدا. ئەمە لە حاڵێکدا بوو کە هونەری چەمکی و پێرفۆرمێنس ئارت هاوکات لەگەڵ شێوازە نوێیەکانی وێنەکێشان خەریک‌بوون گەشەیان دەکرد. کەواتە ئەگەرچی هونەری هاوچەرخ بە شکاندنی بەربەستەکان و لادان لە نۆرم و یاساکانی جوانیناسی دەستی هونەرمەندی لە داهێنانی هونەریدا کراوەتر کرد و دەرفەتی داهێنانی زیاتری پێدان، بەڵام نەیتوانی بە یەکجارەکی وێنەکیشان لەنێو ببات. تەنانەت هەندێک لە هونەرمەندانی هاوچەرخی وەک “ترێیسی ئێمن” لە دوای کارکردن لە بواری ئینستەلێیشن لە تازەترین پێشانگایدا کە ئەمساڵ بەڕێوە چوو، تابلۆی نیگارەکانی نمایش کرد.

بەپیشەییبوونی هونەری شێوەکاری

ژمارەیەکی کەم لەو کەسانەی کاری شێوەکاری دەکەن دەتوانن بیکەنە پیشەیەک و داهاتی مادی بۆیان هەبێت. تەنات لە وڵاتانی ڕۆژاوایش کە بازاری هونەر چالاکە و ساڵانە  میلیۆنان دۆلار بۆ کڕین و فرۆشتنی بەرهەمە شێوەکارییەکان خەرج دەکرێت، هێشتاش ژمارەی ئەو کەسانەی لەو بازاڕەدا سەرکەوتوو دەبن بە بەراورد لە گەل ژمارەی گشتیی ئەو کەسانەی لەو بواردە کار دەکەن، زۆر کەمە. کردنی بەرهەمی شێوەکاریی بە سەرچاوەی داهات بۆ زۆربەی هونەرمەندان کارێکی ئاسان نییە، ئەوەی لە بازاڕی هونەر و بەگشتی لە مارکێتینگ شارازا بێت و بتوانێت لەو بازاڕەدا خۆی بناسێنیت یان لە لایەن فرۆشیاران و کیورێترەکانەوە سەرنجی بدرێتێ دەکرێ بڵێین بەخت ڕووی تێکردووە و دەتوانێت لە داهێنانەکانی دەستکەوتی مادی هەبێت. بەڵام لە کوردستان کە بازاڕی هونەری نییە یان زۆر لاوازە شێوەکاری ناتوانێت ببێتە پیشە. لەبەر ئەوەی بەرهەمی هونەری لە لایەن خەڵکەوە داواکاری لەسەر نییە کە ئەمە یەکەم مەرجی مارکێتینگە. هۆکاری سەرەکیی نەبوونی داواکاریش نەبوونی زانیاری و لاوازیی پەروەردەی هونەری لە کۆمەڵگەدایە.

 لەو وڵاتانەی بازاڕی هونەرییان گەرمە ئەگەر هونەرمەند هەوڵ بدات دەتوانێت هونەرەکەی بکاتە سەرچاوەی داهات. بەڵام ئەوە شتێکی ڕووەنە کە  لە کوردستان بازاڕی هونەرمان نییە. دەکرێ بڵیین گەلەری و کیورێیتێری هونەریمان هەر نییە. ئەگەر گەلەرییەکیش هەبێت ئەوە بینەری بەو رێژەیە نییە، لەبەر ئەوەی کات دانان بۆ چوونە گەلەری و دیتینی بەرهەمی شێوەکاری نەبووەتە کولتوور. ئەگەر بینەریش هەبێت کە ڕێژەی زۆر کەمە، کەم کەس هەیە بەرهەمەکان بکڕێت. ئەوەی من تێبینیم کردبێت لەناو بینەری کاری هونەری لە کوردستان دوو جۆرە بینەر هەن. جۆرێکیان کە زۆرینەن، ئەوانەن توانای کڕینی بەرهەمەکانیان هەیە بەڵام لە بایەخی کارەکان تێناگەن و پێیان خەسارە ئەو بەرهەمانە بکڕن. ژمارەیەکی کەمیش لە بینەران لە بایەخی بەرهەمەکان تێدەگەن و پێیان خۆشە ببنە خاوەنی بەرهەمەکان بەڵام توانای مادییان لەو ئاستەدا نییە بتوانن بەرهەمەکان بکڕن. ئەمانە چەند هۆکاریی سەرەکیین بووەنەتە ڕێگر و وای کردووە تەنیا ژمارەیەکی کەم لە هونەرمەدانی کورد لە بە‌پیشەییکردنی هونەرەکەیاندا سەرکەوتوو ببن. ئەم ژمارە کەمەش کە سەرکەوتوو دەبن زۆربەیان  بازاڕی بەرهەمەکانیان لە وڵاتانی دیکەیە یان باشترە بڵێم کڕیارەکانیان خەڵکی بیانین. ئەگەرچی لەم چەند ساڵەی دواییدا بازاڕی ئۆنلاین دەرفەتی بە هونەرمەندان داوە بەرهەمەکانیان بە بینەری زیاتر پێشان بدەن بەڵام لەو جیهانە مەجازییەشدا سەلیقەکان هەمان سەلیقەی دنیای واقعین. هەمان ئەو کێشانەی لە بازاڕی هونەریی دنیای واقعیدا هەن، لەوێش هەن.

هونەر و سیاسەت

لەو ڕوانگەیەوە کە سیاسەت کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ژیانی ڕۆژانە و چارەنووس و داهاتووی جیهان و مرۆڤان هەیە و ئەم پەیوەندییە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ چڕتر دەبێت، هەروەها لەو ڕوانگەیەوە کە سەرەتاییترین مەبەستی هونەر پەیوەندی‌گرتن و دەربڕینی هەست و ئازارە، دەکرێت بڵێین “هەموو ئەکتێکی هونەری سیاسیشە”.کاریگەریی بڕیار و کردەوە سیاسییەکان لەسەر ژیانی مرۆڤ تا ڕادەیەکە، تەنانەت کاریگەریی لەسەر ئەو هەوایەش هەیە هەڵیدەمژین و پێی دەژین. بۆ نموونە ئەو کارەساتانەی مرۆڤ لەم ڕۆژانەدا بە هۆی گۆڕانی کەشوهەوا دەستە‌وئێخەیەتی، دەرئەنجامی سیاسەتە. سیاسەت کار لە ڕۆح‌ و هەستی مرۆڤ دەکات و تاکەکان لە سۆنگەی ئەو بارودۆخەی بە هۆی سیاسەت و بڕیارە سیاسییەکان بۆیان دەخوڵقێندرێت لە ژیان دەڕوانن. کەواتە هونەرمەندیش بەرهەمی دەوروبەر و ژینگەکەیەتی و لەوانەیە بێ‌ئەوەی مەبەستی بێت و بێ‌ئەوەی بۆخۆی هەستی پێ ‌بکات، سیاسەت خۆی دەخزێنێتە نێو بەرهەمە هونەرییەکانی.

هونەر و سیاسەت پەیوەندیی مێژوویی کۆنیان هەیە. دەکرێت ئەم پەیوەندییانە بەسەر چەند جۆردا دابەش بکرێن. ئەگەر بگەڕێنەوە سەردەمی دروستبوونی یەکەم شارستانییەتەکان، یەکێک لە گرینگترین ئامانجەکانی بەکارهێنانی هونەر بریتی بوو لە دەستگرتن بەسەریدا بە مەبەستی کاریگەریی دانان لەسەر تاکەکان و ملکەچکردن و ژێردەستەکرنی کۆمەڵگەکان ‌و پێداهەڵگوتن بە سیاسەتی پاشا و فەرمانڕەوایان. هاوکات لەگەڵ سەرەتای شارستانییەت مرۆڤ لە گرینگی هونەر وەک ئامرازێکی پەیوەندی‌گرتن تێگەیشتووە و دەستەڵاتداران و حکومەتەکان هەوڵیان داوە خەڵک و هاووڵاتییانیان بە کەڵکوەرگرتن لەم ئامرازە بخەنە ژێر ڕکێفی خۆیان. ئەم نموونە هونەرییانەی لە ئیمپراتوریەتەکانی مێزۆپۆتامیا بەردەستن، جگە لە بەهای جوانیناسییان ئامانج و ئەرکی سەرەکییان پڕوپاگەندە و برەودان بە دەستەڵاتی حاکمان بووە. نواندنی شکۆی پاشا و بەستنەوەی هێزیان بە خواوەندەکان‌ و وزە مێتافیزیکییەکان، شەڕ و سەرکەوتن، داگیرکردن و سەرکەوتن بەسەر دوژمندا بابەتی سەرەکیی پاشماوە هونەرییەکانی ئەو سەردەمەن. نموونەیەکی سەرەتایی و گرینگی بەجێماو لەو سەردەمە بۆ کەسە لە دار دروستکراوەکەی شاری ئورە کە دیمەنی شەڕی ئەو سەردەمەی لەسەر نەخشێندراوە. ئەو بەرهەمە هونەرییە سەرکەوتنی سۆمەرییەکان لە شەڕدا و شکستی بەرهەڵستکارانیان و بەکۆیلەکردنیان ‌و شکۆی ڕێبەرەکەیان پێشان دەدات. دەگوترێت سۆمەرییەکان لەگەڵ خۆیان دەیانبردە مەیدانی شەڕ و وەک ئاڵایەک بۆ وەبیرهێنانەوەی ئازایەتیی خۆیان و ترس خستنە دڵی دوژمنانیان هەڵیاندەدا.

ڕەوتی کەڵکوەرگرتن لە هونەر وەک بەهێزترین ئامرازی پڕوپاگەندە لە قۆناغە مێژووییەکان تا ئەم سەردەمەش بەردەوامە. لە سەردەمی مۆردێرندا و لە ماوەی شەڕە جیهانییەکان و بەتایبەت شەڕی جیهانیی دووەم وڵاتانی جیاواز و حکومەتە فاشیست و دیکتاتۆرەکان مێدیۆمە جیاوازە هونەرییەکانی وەک فیلم، بیناسازی، پۆستێریان وەک ئامرازی سەرەکیی پڕوپاگەندە و راکێشانی خەڵکی ئاسایی بۆ بەشداریی کردن لە شەڕ و بەرەوپێش بردنی مەرام و ئایدیۆلۆژیی خۆیان بەکار دەهێنا.

هاوکات لەگەڵ بەکارهێنانی هونەر لە بەرژەوەندیی دەستەڵاتدا، هونەر وەک ئامرازی دەربڕینی ناڕەزایەتی بەکار هێنراوە. لە تەواوی بزووتنەوە و سەرهەڵدانی کۆمەڵگەکاندا هونەر وەک چەکێکی بەهێز لە دژی سەرکوتکاری، نایەکسانی و توندوتیژی کەڵکی لێوەرگیراوە. لەو کاتانەدا هونەر ڕۆڵی کاریگەری لە بردنە ژێر پرسیار و دژایەتی‌کردنی دەستەڵاتداران و هەوڵی لادانی بەربەستەکان و ڕەخساندنی دەرفەتی دەنگهەڵبڕین لە جیاتیی ستەملێکراوان هەبووە. وەک چەند نموونەیەک لە دەرىڕینی نارەزایەتی و ڕەخنەگرتن لە سیاسەتی دەستەڵاتداران دەکرێت ئاماژە بە بزووتنەوەی ڕۆمانتیسم بکرێت کە هۆکارێکی سەرەکی سەرهەڵدانی دەربڕینی دژایەتی لەگەڵ شۆڕشی پیشەیی و سیاسەتی بەکار‌هێنانی زانست وەک ئامرازی دەستکاریکردنی سروشت بە مەبەستی بەرهەمهێنانی کاڵای زیاتر و دابڕاندنی مرۆڤ لە سروشت و لە ئەنجامدا لە ڕۆح و شوناسی خۆی بوو. یەکێکی دیکە لە دیارترین نموونەکانی تێکەڵاویی هونەر و سیاسەت بزووتنەوەی دژە شەڕی داداییەکان لە دوای شەڕی جیهانیی یەکەم بوو کە بە هۆی هەستیاربوونی کۆمەڵێک نووسەر و هونەرمەند سەبارەت بە لێکەوتە وێرانکەرەکانی شەڕ بنیاتنرا و بە زمانێکی زبر ڕەخنەی لە بارودۆخی خوڵقیندراو بە هۆی سیاسەتە هەڵەکانەوە گرت. تەنانەت لە هونەری هاوچەرخیشدا ئەو هونەرمەندانەی لە بەرهەمەکانیاندا زیاتر باس لە بابەتی سیاسی و بارودۆخی کۆمەڵایەتی دەکەن، ناودارترن. (مارینا ئابرامۆڤیچ) کە یەکێک لەو هونەرمەندانەیە، ڕیشە و هۆکاری هەڵبژاردنی ژان و خوێن وەک تەوەری سەرەکی لە پێرفۆرمێنسەکانیدا دەرئەنجامی ئەزموونی ژیانی منداڵی لە سەردەمی دیکتاتۆریەتی کۆمۆنیستی لە سلۆڤاکیا و پەروەردەبوون لە بنەماڵەیەکی سەر بە ئەم ڕژێمە‌دایە. (ئای وی وی) هونەرمەندی خەڵکی وڵاتی چین بە هۆی ڕەخنەگرتن لە گەندەڵی و پێشێل‌کردنی مافەکانی مرۆڤ لە لایەن دەستەڵاتدارانی وڵاتەکەی لە جیهاندا ناسراوە. (بەنکسی)، هونەرمەندی بەریتانی کە وەک چالاکڤانێکی دژی شەڕ، دژی کاڵاگەرایی، دژی فاشیزم و دژی داگیرکاری لە ڕێگەی گرافیتییە ڕەخنەگرانەکانی بەناوبانگ بووە.

بەرهەمی هونەرمەندانی کوردیش هەموو کات لەژێر کاریگەریی سیاسەتدا بووە بەتایبەت لەو ڕوانگەیەوە کە نەتەوەیەکین بە درێژاییی مێژوو دوژمنانمان لە هەوڵی لەناوبردنمان و داگیرکردنی خاکمان و ئاسمیلەکردنمان بوونە، هونەر یەکێک لە ئامرازە سەرەکییەکانی بەرنگاربوونەوە بووە. لە هەموو پارچەکانی کوردستان هونەرمەندان لە ڕێگەی بەرهەمە هونەرییەکانیانەوە لە دژی دارگیرکەرانیان هەڵوێستیان هەبووە. لە باشووری کوردستان لە بواری شێوەکاریدا لە سەرەتای سەدەی ڕابردووەوە کە هونەرمەندانی ئەم ناوچەیە لەگەڵ هونەری شێوەکاریی مۆدێرن ئاشنا بوون، بەرهەمەکانیان هەر لە سەرەتاوە مۆرکی سیاسی پێوە دیارە. ئەم هونەرمەندانە کە لە حەفتاکانەوە بەرهەمەکانیان زیاتر تێکەڵ بە سیاسەت بووە، بەم هۆیەوە کە زۆربەیان تاڵی شەڕ و کارەساتەکانیان چێشتووە و تەنانەت لە نێویاندا کەسانێک هەن پێشمەرگە بوونە، سیاسەت بووەتە بەشێکی دانەبڕاو و تەوەری سەرەکیی بەرهەمەکانیان. ڕووداوە سیاسییەکان بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە بەرهەمەکانیاندا وێنا کراون. ئەگەرچی وەک نەتەوەیەکی دابەشکراو شێوازی ڕەنگدانەوەی سیاسەت لە بەرهەمی هونەرمەندانی هەموو بەشەکانی کوردستان جیاوازە بەڵام لە هەموو پارچەکان پەرۆشیی سەرەکییان کێشە و پرسە نەتەوەیی و کۆمەڵایەتییەکانیانە.

The post پرسیار و گەڕان بەدوای شوناسدا appeared first on ژنەفتن.

تۆێژینەوەی زانستی نوێ هەندێ لایەنی لە پەیوەندیی نهێنیی نێوان تەجرید و زەخرەفە دۆزیوەتەوە کە بوونەتە هۆی گۆڕینی گۆشەنیگای بینین چ بۆ زەخرەفە و چ بۆ خودی تەجرید، و توانیویه‌تی چەند پرسیارێکی گرینگ لەو بوارەوە بورووژێنێ کە ببێتە هۆی بەخێرهاتنێکی دیکەی زەخرەفە بۆ ناو تەجرید بە گشت لایەنە جوانی و دینی و فیکرییه‌کانییەوە، ئەمەش وای لە زانستە مرۆڤایەتییەکانی وەکوو سۆسیۆلۆجی و فەلسەفە کردووە کە ئاوڕ لەو پەیوەندییە بدەنەوە، هەر بۆیە بە پێویستی دەزانم ئاوڕ لەو بەشدارییە نهێنییەی زەخرەفە لە دونیای تەجرید بدرێتەوە لە پێناو پەرەپێدان و بەرفراوانکردنی ماناکانی تەجرید و ڕزگارکردنی زەخرەفە لە هەندێ ناو و ناتۆره‌ی ناخۆش وەکو ڕازاندنەوە، ڕواڵەت و بەتاڵبوونی لە ناوەڕۆک و مانا ڕۆحی و گەردوونییەکان و هەندێ سمبۆڵی دیکە کە لە سەرەتای هونەری شێوەکاریی مۆدێرنەوە له‌گەڵیدا هاتووە و بووەتە مایەی جنێو و نەعلەت. ئەم خەسڵەتانە وای لە زەخرەفە کردووە وەکوو چەند شێوەیه‌کی نەفرەتلێکراو تەماشا بکرێ بە بەراورد بە شێوەی تەجرید، بە هەردوو جۆرەکەیەوە ئۆرگانی و ئەندازیاری، وەکوو دوو شێوەی گرینگی ناو هونەری شێوەکاریی مۆدێرن لە سەرەتای سەدەی بیست و، لە لایەن هونەرمەندان فاسیلی کاندنسکی، پیت مۆندریان، پۆل کلێ، فرانچیسکا کۆپکا، کازیمیر مالیڤیچ  و ئەلکسەندەر ڕۆدەشینکۆوە وەکوو تاکەکەس، وەکوو گرووپیش لای هونەرمەندانی دی ستیلی هۆڵەندی و خەلق و تەجریدی فه‌ره‌نسی یان گرووپی هونەری خڕ و چوارگۆشە و هونەری باوهاوسی ئەڵمانی کاری پێ کراوە.

 کرانەوە و سوودوەرگردتن لە هونەر و کولتوورەکانی دیکە یەکێکە لە خەسڵەتەکانی مۆدێرنەی ڕۆژاوا کە ئەنجامەکەی بووە هۆی ئازادی و گەشەپێدانی شێوە و ڕێبازە هونەرییە نوێیەکان. زەخرەفەیش بەتایبەت زەخرەفەی عەرەبی ئیسلامی یەکێ بوو لەو هونەرانەی (دیکە) کە هونەرمەندانی ڕۆژاوا سوودیان لێی وەرگرت بۆ تازەکردنەوەی شێوە و ڕەنگی کارە هونەرییەکانیان، سەرەڕای ئەوەش ئەو هونەرمەندە ڕۆژاواییانە خۆشییان بەوە نەدەهات وەسفی کارەکانیان بە زەخرەفە بکرێ، ئەوان ئەمەیان بەکەمکردنەوەی نرخی کارەکانیان دەبینی. شایه‌نی باسە لێرەدا پێویستە هەندێ جیاوازی لەنێوان ئەو هونەرمەندانە بکرێ وەکوو کاندنسکی و مۆندریان کە ئەوکات زەخرەفەیان لە ئاستی جنێو دەبینی، بەڵام لای کلمت و ماتیس و پۆڵ کلێ هەندێک ئەهوەنتر بوو. ئەوەی گشت هونەرمەندانی هونەری مۆدێرنی ڕۆژاوایی کۆ دەکاتەوە ئەوەیە کە ئەوان مێژووی هونەری ڕۆژاوایان وەکوو سەرچاوەی سەرەکیی بۆ تازەکردنەوەی هونەرەکەیان وەرگرت بوو، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ کە ڕۆڵی زەخرەفە لە تازەکردنەوەی هونەری ڕۆژاوادا لاوەکی بوو بە بەراورد بە سەرجەم ئەو خەزێنە گەورەی مێژووی هونەری خۆیان بە تیۆری و پراکسیزەوە کە بووبووە هۆی پشت ئەستوورکردن و بڕوابەخۆبوونیان بە مێژووی کولتوورەکەی خۆیان. چۆنیه‌تیی سوودوەرگردن لە زەخرەفە لە هونەرمەندێکەوە بۆ هونەرمەندێكی تر دەگۆڕدرێ بەڵام لە هەموو حاڵەتێکدا توێژەری ئەڵمانی مارکۆز برودەرلینMarkus Brüderlin[1] لەژێر ڕۆشنایی بیرۆکەکانی ئەدۆلف لووز [2]Adolf Loos وای دەردەبڕێ کە: ڕێگای زەخرەفە لەناو هونەری شێوەکاری مۆدێرنەی ڕۆژاوادا هەمیشە وەکوو موسافیری کوێر بووە. بەم جۆرە ڕەوشی زەخرەفە وەکوو (موسافیری کوێر) بووە لەناو مێژووی تەجرید تاکوو کردنەوەی پێشانگای (زەخرەفە و تەجرید)[3].

گرینگی ئەو پێشانگایە لەوەدایە کە هونەری ڕۆژاوا جارێکی دی بە مێژووی خۆیدا چوویەوە، بەتایبەت بە پەیوەندیی تەجرید و زەخرەفە بە گشتی و زەخرەفەی عەرەبی – ئیسلامی بە تایبەتی، گۆڕانکارییه‌كی زۆر لەو پەیوەندییە دروست کرا و ئیدی لەوکاتەوە شوبهاندنی کاری هونەری بە زەخرەفە نەبووە مایەی جنێو و نزمکردنەوە لە نرخە هونەرییەکانی، لەدیوی ئەودیویشدا ماناکانی زەخرەفەش کورت نەکرایەوە بۆ تەنها ڕازاندنەوە بەڵکوو شێوەی زەخرەفی وەکوو هەڵگری ناوەڕۆک و چەندین سمبۆڵ تەماشا دەکرا هەروەها وەکوو دەربڕینێکیش بۆ هەست و فیکر.[4] لەو کاتەوە خاڵی هاوبەشی زۆر چ لە ڕەنگ و چ لە شێوە لەنێوان تەجرید و زەخرەفە دۆزرایەوه، ‌کە ژمارەیه‌کی زۆری لە هونەرمەندانی مۆدێرنەی ڕۆژاوای گرتەخۆ وەکوو کاندنسکی، مۆندریان، پۆل کلێ، ماتیس، کلمت و ئه‌لێكسانده‌ر ڕۆدەشینکۆ، هەروەها گۆشەنیگای بینین بۆ ڕازانەوەیش گۆڕدرا.

پەیوەندیی هونەری شێوەکاریی ڕۆژئاوا بەتایبەت تەجرید لەگەڵ زەخرەفەدا بە گشتی و زەخرەفەی عەرەبی – ئیسلامی بە تایبەتی تەنها لە ڕێگای شارستانیەتی ئەندەلوسەوە نەبوو، بەڵکوو لە ڕێگه‌ی بەریەککەوتنی ئەو دوو شارستانیەتەیشەوە بوو بە هۆی سەفەرکردنی هونەرمەندە ئەورووپییەکان بۆ وڵاتە عەرەبییە-ئیسلامییەکان، یاخود لە ڕێگه‌ی کردنەوەی پێشانگای گرینگ بۆ کارە هونەرییە ئیسلامییەکان لە هەندێ شارە گەورەکانی ئەوروپا بۆ نموونه‌ کردنەوەی پێشانگای هونەری ئیسلامی لە ساڵی ١٩١٠ لە شاری میونشن لە ئەڵمانیا کە کاریگەرییه‌کی کوشندەی کردە سەر هونەرمەندە ئەوروپییەکانی مۆدێرنە لە سەرەتای سەدەی بیست وەکوو ماتیس و کاندنسکی.

مارکۆز برودەرلین سەرەتای پەیوەندیی تەجرید و زەخرەفە دەگەڕێنێتەوە بۆ ماوەی ڕۆمانسیسیم لە هونەری ڕۆژاوا و بە شێوەییکی دیاریکراو بۆ کارەکانی هونەرمەندی ڕۆمانسسیسمی ئەڵمانی فیلیپ ئۆتۆ ڕوونگە.[5] لەو بۆچوونەدا توێژەر فیلیپ بوتنەریش هاوڕایە، واتا پەیوەندیی ڕوونگە لەگەڵ زەخرەفەی عەرەبی –ئیسلامی بە ڕای برودەرلین یەکێکە لە پەیوەندییە ڕوون و ئاشکراکان لەو بوارەدا تا ڕادەی بینینی مێژوو و هونەرناسی نەمساوی (ئەلویس ریگل)یشی بەلای زەخرەفە و مێژووکەیدا ڕاکێشا.[6] بەم جۆرە وەڵامدانەوەی پرسیاری چۆنیه‌تیی پەیوەندیی زەخرەفە لەگەڵ هونەری ئازاد و سەربەخۆی ڕۆژئاوا تاکوو کردنەوەی پێشانگاکەی زەخرەفە و تەجرید لە شاری بازل بە نادیاری مابووەوە، بەم جۆرە ئەم پێشانگایە کارێکی گەورەی ئەنجام دا لە گۆڕینی گۆشەنیگای بینین لای ژمارەیەکی زۆر لە زانا و توێژەری بواری زەخرەفە لە شێوه‌یه‌کی پەتییەوە کە لەوەوپێش تەنها بۆ ڕازانەوە بەکار دەهێنرا بۆ شێوەیه‌کی پڕ لە سمبۆل و مانا و ناوەڕۆک، ئەوەیش دۆزرایەوە کە زەخرەفە پەیوەندییه‌کی باشی لەگەڵ مێژووی هونەری شێوەکاریی مۆدێرن بە گشتی هەبووە، لەو ڕووەوە مارکۆس برودەرلین دەنووسێ: ئیدی توانایه‌کی مەعریفی پەیدابوو کە بتوانی بە جۆرێکی ڕەخنەگرانە تەماشای ئەو شێوە زەخرەفانە بکات، ئەمەش ئاستی زەخرەفەی بەرز کردەوە تاڕادەی کاری هونەری کۆنسێپ.[7]

پەیدابوونی تەجرید وەکوو شێوەیه‌کی هونەری ئازاد و سەربەخۆ لە پرۆسەی هونەری شێوەکاریی مۆدێرن خۆی لە خۆیدا بایەخێکی گرینگی بۆ زەخرەفە لەگەڵ خۆی هێنا و بووە هۆی پەردەلابردن لە میژووی زەخرەفەی عەرەبی – ئیسلامی هەروەها بووە هۆی لابردنی پەردە لەسەر مێژووی پەیوەندیی تەجرید بە زەخرەفەوە و ورووژاندنی کۆمەڵێ پرسیاری گرینگ دەربارەی خۆدی تەجرید هەروەها دەربارەی ڕادەی ڕاست و ڕەوایی ئەو پەیوەندییە و کار و کاتێکردنی هەریەک لەوەکەی تر. بۆ نموونە: ئایا تەجرید و زەخرەفە دوو دونیای جیان؟  یاخود هەردووکیان هەڵگری هەمان ناوەڕۆکن بەڵام جیاوازن لە ڕووی شێوە و ڕەنگەوە؟ ئایا تەجرید و زەخرەفە هەڵگری دەربرینی جیاوازن و بەتەریبی یەکدیدا ڕۆیشتوون؟ چۆنیەتیی ئەو پەیوەندییە چییە لە نێوانیاندا؟ خاڵی جیاواز و لەیەکچوون چییە لە نێوانیاندا؟ ئایا زەخرەفە خۆی لە خۆیدا تەجریدە؟ یان تەجرید خۆی زەخرەفەیە؟ چۆنیەتیی کاریگەرییان لەسەر یەکتر بەدرێژای مێژوو چۆن بووە؟[8] ئەم پرسیارانە دیسانەوە گرینگییه‌کی زۆری بۆ خۆدی تەجرید و ڕێڕەوی هونەری شێوەکاریی ڕۆژاوا هەبووە و چەند هۆیه‌ک پێک دێنن بۆ گەڕان و توێژینەوە دەربارەی مێژووی تەجرید و زەخرەفە.

  یەکێ لە هۆیەکانی دەوڵەمەندی تەجرید لەوەدایە کە وەکوو هونەرێکی ئازاد و سەربەخۆ و گرینگ تەماشا دەکرێ و لایەنێکی گەورەی لە هونەری مۆدیرنی ڕۆژاوای داگیر کردووە، بۆ ئەمەش هۆكار زۆرن یەکێ لەوانە بایەخدانی ژمارەیه‌کی زۆر لە هونەرمەند و توێژەر و زانا و کۆمەڵناس و فەیلەسوف بە تەجرید لە کاتی “ئیمانوئێل کانت”ەوە تاکوو ئەمڕۆ، ئەمە بە بەراورد بەو کارە تیۆرییە کەمەی کە لەسەر زەخرەفە کراوە، هەر بۆیشە تاکوو کاتەکانی مۆندریان و کاندنسکی ماناکانی زەخرەفە لەدەوروبەری ڕازاندنەوە دەسووڕایەوە، عەقڵی ڕۆژاوا و هونەرە مۆدێرنەکەی لەمەدا ڕۆڵی زۆری هەبووە کە تەجریدی لە ئامێز کردووە و زەخرەفەی دەرکردووەتە دەرەوەی خۆی تا ئەو ڕادەی کە کاتێ وشەی تەجرید بەرگۆێمان دەکەوێ لەگەڵیدا هەندێ ناو و مانا و چەمک و جۆری هونەری ڕەسەنمان گوێ ڵێ دەبێ وەکوو مۆندریان، کاندنسکی، مالێڤیچ، رۆدەشینکۆ و کاری هونەرمەندانی دی ستیل و باوهاوس، سوپرەماتیزم هەروەها ژمارەیه‌ک لە کار و توێژینەوەی گرینگ کە بنەمای تازەگەری ڕۆژاوایان پێکهێناوە، لەدیوی ئەودیویشدا کاتێ کە وشەی زەخرەفەمان بەرگوێ دەکەوێ هەندێ مانای ڕازاندنەوە و تەقالید و دین دێتە مێشکمان، بەواتایه‌کی دی تەجرید وەکوو هەڵگری مانای تازەگەری بەگشت ئەو وێنانەی کە لەگەڵ خۆی هەڵیدەگرێ وەکوو هێز، دینامیک و توانای خود تازەکردنەوە، بەڵام زەخرەفە وەکوو هەڵگری مانای تەقالید بەگشت ئەو وێنانەی کە لەگەڵ خۆی هەڵیگرتووە وەکوو چه‌قبه‌ستن و بێجوڵە و نه‌گۆڕ و‌ نه‌بوونی توانای تازەکردنەوە و پێشکەوتن، بەڵام ئایا ئەمە راستە؟

پێشانگاکەی بازل بەڕادەیه‌ک گرینگە دەکرێ بەراورد بکرێ بەو پێشانگایەی کە ولیام ڕۆبنWillian Rubin  لە ساڵی ١٩٨٤ لە موزەی هونەری مۆدێرن لە نیویۆرک لەژێر ناونیشانی هونەری میللەتە ساکارەکانPrimitivism ڕێکخست کە بووە هۆی گۆڕینی ڕوانگەی بینین لای بینەری ڕۆژاوایی بەرانبەر هونەری میللەتەکانی دەرەوەی خۆی و ئەنجامەکەشی ڕێزگردن بوو لە بەرهەمی ئەو میللەتانە کە پێش ئەو پێشانگایە بە (ساکار) دەبینران، ئیدی لەوکاتەوە بە ئاگادارییەوە وشەی ساکار بۆ هونه‌ری ئەو میللەتانە بەکار دەهێنرا. ئەم پێشانگایەی دامه‌زراوه‌ی بایلر لە شاری بازل کاریگەرییه‌كه‌ی بە هەمان جۆر بوو کە ئیدی لەو کاتەوە بە جۆرێکی دی تەماشای زەخرەفە دەکرێ.

تێبینی: کارەکانی هونەرمەند (فاتمە ئاغجەلەری)مان بەکار هێنا وەک نموونەی زەخرەفە و تەجرید.

پەراوێزەکان:

[1]مارکۆز برودەرلین زانای زەخرەفە بوو و توێژەری سەرەکیی پێشانگاکەیش بوو

[2]ئەدۆلف لووز مێژوو و هونەرناسێکی نەمساوی بوو، خاوەنی ئەو بۆچۆۆنەیە کە دەڵێ: زەخرەفە هەمیشە وەکوو موسافیری کوێر بەناو تەجریدی ڕۆژئاوادا ڕۆیشتووە.

[3]ئەم پێشانگایە له‌ دامه‌زراوه‌ی ئێرنست بایلر لە شاری بازل-سویسڕا له‌ ساڵی ٢٠٠١ کرایەوە

[4]مارکۆز برودەرلین: کەتەلۆگی پێشانگای زەخرەفە و تەجرید

[5]هەمان سەرجاوە

[6]هەمان سەرجاوە

[7] ژمارە ١٢٣Kunstforum Internationaگوتارێکی مارکۆز برودەرلین بەناونیشانی بەزەخرەفەکردنی مۆدیرنە. گۆڤاری

[8]بروانە کەتەلۆگی پێشانگای زەخرەفە و تەجرید

سەرچاوەکان:

سەرچاوەکان،

1. Brion, Marcel: Geschichte der abstrakten kunst, Kölen 1960بریۆن، مارسیل:  مێژووی هونەری تەجرید.کۆڵن ١٩٦٠.
2. Brüderlin, Markus: Ornamentalisierung der Moderne, Kunstforum برودەرلین، مارکۆز: بەتەجریدکردنی مۆدێرنە. گۆڤاری جیهانی کونست فۆروم، ژمارە ١٢٣.
3. Brüderlin, Markus :Ausstellungs Katalog , Ornament und  Abstraktion. برودەرلین، مارکۆز: کەتەلۆگی پێشانگای (زەخرەفە و تەجرید).  فاوندەیشنی بایلر، بازل سویسرا ٢٠٠١.
4. Wagner, Monika: Moderne Kunst 1, Reinbekbe HH 1999.ڤاگنەر، مۆنیکا: هونەری مۆدێرن، راینبێک-هامبۆرگ ١٩٩٩.
5. أوليـگ گرابـار : كيف نفكّـر في الفـن الإسلامي. دار توبقال  الدار البيضاء المملكة المغـربية . ترجمه الى العربية  كل من عبد الجليل ناظم و سعيد الحنصالي الطبعة الاولى 1996.

The post تەجرید و زەخرەفە appeared first on ژنەفتن.