بەم جۆرە دەنگی مۆدێرن لەلایەك كۆی ماناكانی ژیانی کۆمەڵایەتی لەڕێگای دروستبوون و کارلێکی زانیارییە دیجیتاڵییەكاندا فەراهەم دەكات، بێ ئەوەی ئاوڕ لە خەیاڵی داهێنەرانەی تاكەكەسی بداتەوە، چونكە پێی وایە لە دەرەوەی مەعریفەی سەردەم، بوون و گۆڕان دەكەوێتە بۆشایییەوە؛ لەلایەكی دیكەوە پەیوەندییە مرۆیییەكان لە شێوازی بێ هەست و سۆزی پەیوەندییە تەكنۆلۆژییەكاندا هەڵواسراوە، بێ ئەوەی ئاوڕ لە هەست و پەرۆشییە دەروونییەکانی تاك بداتەوە كە لەژێر ئەم هەلومەرجەدا دووچاری شێوانی تووند دەبنەوە.

 كەواتە نەوەی نوێ (دەنگی مۆدێرن، مەعریفەی سەردەم) جگە لە جیهانێکی گەورەی گەڕانی پڕ لە وێنەی خێرا و ناوەڕۆک بەتاڵ هیچی دیكە نابینێ؛ جیهانێک كە لە قووڵایییەكانی مرۆڤی سادە و پەرۆشی گەڕانەوە بۆ بیرەوەرییەكانی ناگات؛ جیهانێک كە دەكەوێتە دەرەوەی ماف و بەرپرسیاری یاسایی و بیركردنەوەی ڕەخنەیی و نەرێنییەوە؛ جیهانێکی سیخناخ بە ئاژاوەی زانیاری و پەیوەندییە بێ سۆزە هەنووکەیییەکان…

پارەی زمان/ خەیاڵی زمان

چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟! زانیارییەكانی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، یان ئەو کاتە خاوانەی لە ڕابردوودا بەسەرت بردوون، یان ئەو پەیوەندییە سارد و خێرایانەی كە وەک پارەی زمان بەكارت دەهێنێت؛ هەڵبەتە كۆی سیستمی پاشەكەوتكردن لەلایەک پەیوەندی بە گەڕان و گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانی گواستنەوەی خێرایی (ڕێگاكانی سوودگەرایی و چێژبردنەوە) هەیە و لە زمانی کات و شوێندا دەردەكەوێت؛ لەلایەكی دیكە پەیوەندی بە (فەزای دەروونی و ئەزموونی تاکەكەسییەوە) هەیە و لە زمانی داهێناندا چەكەرە دەكات؛ بەڵام ئایا نهێنیی زمان و بەهای داهێنان لە سندوقی پاشەكەوتدا جێی دەبێتەوە؟ هەڵبەتە، ئەگەر (کلیلی گونجاو) بدۆزینەوە، بەر لەوەی نهێنییەکان بە کاڵا بكرێن؛ بەڵام لە سەردەمی ئەمڕۆدا بەهای ئەو كاتە كەڵەكەبووانەی لە سندوقی پاشەکەوتكردندایە، کراوەتە پارەی زمان؛ لە سیستمی تەكنۆلۆژییدا پارەی زمان لە ئاژاوەی زانیارییەكان و خێراییدا كورت دەكرێتەوە.

پرسیار ئەوە نییە لە سەردەمی كۆمەڵگای تۆڕی (چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتیبوون) هیچ مانایەکی نییە، چونكە کۆمەڵگای تۆڕی وەک ڕێكارێک بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگای زانیاری بەكار براوە؛ لەو لاشەوە كۆمەڵگای تۆڕی بەهۆی گۆڕانکارییەكانی بواری پەیوەندییە خێراکان و كۆكردنەوەی زانیارییەوە چەمكی (جیهانگیری) لێكەوتۆتەوە و هەر لەوێشەوە چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتی تێدەپەڕێنێت؛ بە مانایەكی دیكە ئەم تۆڕبەندییە لەبری ئەوەی هەستی ناسنامە و کۆمەڵگای زانیاری و خێراییی پەیوەندییەكان بەیەكەوە بگونجێنێ، بۆ سفری یەكەمیان كار دەكات و بۆ دووەمیان بەپێی بیركردنەوەی ژیان ڕێگایە، نەک كۆتایی، دەجوولێتەوە! لەسەر ئەو بنەمایە دۆخی (دوای نەتەوەیی و دوای بەسفركردن) بووەتە پێویستییەکی بەپەلە بۆ سوودگەرایی و چێژبردنی بوون و گۆڕان؛ بەو مانایەی كە تەكنۆلۆژیا لە قازانجی کۆمەڵایەتیی زۆرتریندایە، بۆیە هەموو کەسێک لە بازاڕی تەكنۆلۆژیادا بەدوای بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیدا دەگەڕێت.

كەواتە (جیهانگیری) كۆمەڵگای زانیارییەكان واتە تێپەڕاندنی هاونیشتیمانیبوون و هاووڵاتیبوون و ناسنامە و بەدیهێنانی دۆخی دوای نەتەوەیی؛ ئەمڕۆی تەكنۆلۆژیا هەموو ئەوانە لە هێنانەدی ژیانێکی بەختەوەرانەدا كۆ دەكاتەوە؛ بەو مانایە لەباربردنی تاک بە هیچ شێوەیەک نوێ نییە، بەڵكە پڕۆژەیەكە لەدوای نەتەوەیی، لەدوای بە سفركردنی ئەزموون و مانا بەرهەم هاتووە؛ لێرەوە بۆ تێگەیشتن لە ژیانێکی بەختەوەر و دۆخی دوای نەتەوەیی و دوای بە سفركردنی ئەزموون و مانا، هەوڵدەدەم پەیوەندیی نێوان (پارەی زمان) و (خەیاڵی زمان) ورد بكەمەوە.

 ئەگەر چاوێک بە پرۆسەی زمانی تاكەكەسی لە داهێنانی ئەدەبی و پارەی زمان لە ئێستای تەكنۆلۆژیادا بخشێنینەوە؛ دەبینین لە ئێستادا خۆشگوزەرانی تەنها لە پارەدا دەردەكەوێت، نەك لە داهێنانی ئەدەبی و هونەرییدا… بێگومان (پارەی زمان) لە تەكنۆلۆژیادا وەك بابەت مامەڵەی پێ دەكرێ، بابەتێک كە دەتوانرێت ببینرێت یان ببیسترێت و دەستلێبدرێت؛ بەڵام زمانی تاكەكەسی بریتییە لەو جیهانەی كە (خەیاڵی زمان) دروستی دەكات؛ یەكەمیان زمان وەك سوود و چێژێكی ڕێگا خێراكان و ئامرازێكی ماددی دەبینێ و دووەم زمان وەك بەهایەكی مەعریفی و درووستكردنی مانای جیاواز هەڵدەگرێتەوە! پارەی زمان جەستەی زمانە، خەیاڵی زمان ڕۆحی زمانە… بەكورتی زمان لەهەر یەكێكیان بێ ئەویدیكە تەنها دەنگێكی بێ مانا یان خەیاڵێكی بێ چێژە!.  

كەواتە (سوود و چێژی ئەرێنی) ئامرازە تەكنۆلۆژییەكان و (مانا و چێژی نەرێنی) خەیاڵی مەعریفی وەک پەیوەندیی نێوان کات و بەهایە؛ ئەگەرچی کاتە بابەتییەكان بە شت و کاڵا دەكرێن، بەڵام کارکردن لە کاتی خۆیدا بەها بەرهەم دەهێنێت! لێرەوە پرسیاری چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟ دەبێتە چی لە كات پاشەكەوت دەكەیت، بەهات بۆ دەگەڕێنێتەوە؟

 مرۆڤ بۆ ئەوەی بگاتە ئەو کاتە تێکڕایەی كە ژیانێکی خۆش و بەختەوەر دەخاتەوە، پێویستە لە خودی کات بە مانا زانستی و فەلسەفییەكەی بگات؛ بەكورتی دەكرێ كات لە بانکی پاشەکەوتكردندا خاو بکرێتەوە، وەكـ چۆن دەتوانرێت بە بەکارهێنانی تەکنیکەکان خێراتر بکرێت و بگۆڕدرێت، بەڵام لەبیرت نەچێت مێشکی مرۆڤ هەر چەندە بەشێوەیەكی زانستی هۆڕمۆنی خۆشی (دۆپامین) دەردەدات، بەڵام بەشێوەیەكی فەلسەفی خۆشی لە مانا نابێتەوە؛ بەم جۆرە لەنێوان خۆشی كیمیاوی و خۆشی فەلسەفیدا مێشکی سەركەوتوو پێویستی بە گونجاندنی خاوبوونەوە و خێرابوونەوە هەیە.

 مێشک لە خاوبوونەوەدا ئامانجێك بەدەست دەهێنێ؛ لە خێرابووندا شتێكی نوێ فێر دەبێت؛ بەو مانایەش هەستكردن بە سەركەوتن تەنها لەڕووی زانستییەوە بە ئەنجام ناگات، خۆشیی بوونی (مانا)یشی پێویستە! بەدیوەكەی دیكە دەمەوێ بڵێم خۆشی كاتێک تەواو (كامل) دەبێت كە كیمیای مێشک و مانای ژیان یەك دەگرنەوە؛ لەو هەلومەرجەدا پرۆسەی خێرابوون و خاوبوونەوە پێویستی بە پێداچوونەوە و بیرکردنەوەی ڕەخنەی فەلسەفی و ڕێگای دروستبوونی تەكنۆلۆژیا هەیە؛ ئەگەر بیرکردنەوەی ڕەخنەی پێویستی یە گەڕانەوە (خاوبوونەوە) هەبێ، ئەوە ڕێگای دروستبوونی نوێ پێویستی بە داهاتوو (خێرایی) هەیە؛ بە مانایەكی دیكە چاوەڕوانی خۆشی پێویستی بە (خەیاڵێكی بەرفرەوان) و (لێهاتوویی تەكنۆلۆژی) هەیە، نەک زێدەڕۆیی لە بەکارهێنانی (ئەمفیتامین) بۆ ئاسانتركردنی تەکنیکەکان.  

(بیل گەیتس) لە نامەیەکدا بۆ (تۆماس زایبێرک)ی زمانناس و نیشانەناس نووسیویەتی: شۆڕشی دیجیتاڵی بە تەواوی ئامرازگەلێکە بۆ ئاسانتركردنی مانای شتەکان. بڕوانە:www.tajrishcircle.org  (زمان، شتاب و خشونت- فرانکو براردی (بیفو) ترجمه‌ی سامی آل‌مهدی). لێرەدا بیل گەیتس کێشەكانی پەیوەندیی نێوان تەكنۆلۆژیا و فەلسەفە، چێژ و بەها، زەق دەكاتەوە! بەو مانایەش سیستمی دیجیتاڵی بۆیە شتەکان ئاسان دەكات، تاكو خەڵكێكی زۆر بەدواییدا بێن؛ بەو مانایەش كۆمەڵگای بەکاربەر وەک پێویستییەکی بەپەلە بۆ سوود و چێژبردن و گۆڕینی مەعریفەی سەردەم خۆی نمایش دەكات؛ كۆمەڵگای بەکاربەر لە بنەڕەتدا شانۆیەكە بۆ ئاسانکردنی شتەکان و دیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی. دەمەوێ بڵێم سیستمی تەكنۆلۆژیا خۆشی مانا لەبیر دەباتەوە و خۆشی زانستی لە جووڵەی بەردەوامدا دەهێڵێتەوە.

نەوەی دیجیتاڵی لەبری ئەوەی گوێڕایەڵی زمانی دایک بێت، لە ئامێرێکەوە گوێڕایەڵی وەردەگرێت؛ ئەو نەوەیە لێرەدایە، لێرە لە زێدەیی دیجیتاڵیدایە؛ بەكورتی ئەو نەوەیە پەیوەندییە پڕ لە کێشەکانی نێوان زمان و جەستە، زمان و ڕۆح، پەیوەندییە پڕ لە کێشەکانی نێوان (وشە- ئامراز) و (سۆز- خەیاڵ) بەردەوام بە سوود و چێژبردنی خێرا و ئاژاوەی زانیارییەكان پڕ دەكاتەوە؛ ئەگەرچی بەرە بەرە ئەو تەكنیكە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی هەستی خۆشیی قووڵ و درێژخایەن.

بەگشتی نەوەی دیجیتاڵی زمان لە جەستەی دایک و لە ڕۆحی دایک دادەبڕێت؛ بیر لەوە ناكاتەوە كە هەمیشە لە مێژووی مرۆڤایەتییدا زمان لە ترسی متمانەکردن بە جەستە و نیگەرانییەكانی جەستە لە جیهانێكی شپڕزەدا ژیاوە! پێویستە لە دۆخێکی وادا بۆ تێپەڕاندنی ئەو شپڕزەییە توانای بەستنەوەی زمان و ئارەزوو، جەستە و جەستە، لە جەستە و ڕۆح، لە زانست و فەلسەفەدا چالاک بکەینەوە؛ دەشێ لە دۆخی جەستە و جەستە بەشێوەیەكی تەكنیكی پەیوەندییەکان خێراتر بكرێن، بەڵام لە جەستە و ڕۆح هەمیشە شپڕزەیی مانا و خەیاڵی لێ دەكەوێتەوە!.  

کاتی ئەلیکترۆنی/ فەزای دەروونی

نەوەی نوێی دیجیتاڵی نەوەی (ئەلفا) کە بە قسەی توێژەری کۆمەڵایەتیی ئوسترالی (مارک مەکریندڵ) نەوەیەكە لە دوای ساڵی ٢٠١٠ تا ساڵی ٢٠٢٥ لەدایک دەبن؛ لە گەشەسەندنی تەکنۆلۆژییدا بەشدارن، لە هەمان کاتدا لە ژەنینی نیگەرانانەی چەمكی سفری مانادا دەژین! دوای ئەوەی تەواوی چیڕۆك و فانتازیا و یۆتۆپیاكان شکست و بێتواناییی خۆیان لە بەدیهێناندا سەلماند؛ نەوەی نوێ ملکەچیی بەكاربردن و زێدەییەكان و شپڕزەیی بۆتەوە؛ ئەو نەوەیە دوور لە دنیای مانا، لەدنیای دیجیتاڵییدا دەژی؛ دنیایەك کە سنوورەکانی نێوان واقیعی و مەجازی قووت داوە.

بێگوماندیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی و چەمكی بە سفركردنی مانا کۆمەڵێک نەخۆشی دەروونی و کۆمەڵایەتی لێكەوتۆتەوە؛ بەو مانایەش مرۆڤی ئێستا بە (خێرایی كات) و (سفر مانا) گەمارۆ دەدرێت؛ کاتی ئەلیکترۆنی بێ سنوور گەشە دەکات، بەڵام فەزای ماناش داخراو نییە! ئەگەرچی بێ سنووری زانیارییەكان، خێرایی پەیوەندییەكان لەگەڵ فەزای دەروونی نایەتەوە؛ ئەگەرچی لەمیانی كاتی ئەلیكترۆنییدا بوون لەگەڵ ئەویتر بێ بایەخ دەكەوێتەوە… کرێکارە مەعریفییەكان لە گۆڕەپانی زێدەییەكاندا بێ پسانەوە چەمكی سفر مانا دەژەنن و دەبنە هۆی سنوورداربوونی ئەو ژیانەی کە بۆ سەرنجدان و خۆشەویستی و چێژ و هاوسۆزی پێویستە.  

ئۆتیزم، ناڕێکی خوێندنەوە، سفر مانا، نیشانەکانی ترس و تێکچوونی سۆزداری کۆمەڵێک نەخۆشیین کە لە ئەنجامی خێرابوونی سووڕانەوەی زانیارییەکان و خێرایی پەیوەندییەكانەوە سەریان هەڵداوە؛ لە لایەکی دیکەوە چالاکییە دەروونییەکان لە ئێستادا دوای کەمبوونەوەی ئەو کاتەی کە لەبەردەستدایە بۆ بەخۆداچوونەوە و لەخۆوردبوونەوە و پشوودان؛ یان دوای کەمبوونەوەی فەزای دەروونی بە هۆی كاتی ئەلیكترۆنی و کەمبوونەوەی قووڵایی ئەزموون و یادەوەری، بە هۆی خێرایییەوە، پاڵەپەستۆیەكی گەورەی بۆ مرۆڤی ئێستا دروست كردووە؛ كەواتە بنەمای نەخۆشییەكانی ئەمڕۆ شاردنەوە نییە، بەڵکە زۆر بینین و تەقینەوەی زیادەڕۆییە لە ئاژاوەی زانیارییەكان و ماندووبوونی هاندەرە دەمارییەکانی زانیاری و خێراییی پەیوەندییە ئەلكترۆنییەكان.

فەیلەسووفی ئیتاڵی (فرانکۆ پیڤۆ بێراردی) لە كتێبی (معزوفة مقلقلة: السميورأسمالية وأمراض جيل ما بعد ألفا، ترجمة أحمد حسان- دار هن للنشر والتوزيع)دا دەڵێت: دنیای زانین و چێژ لەپێشکەوتندایە، بەڵام ئەو دنیایە لە دامرکاندنەوەی ئازار و ڕەشبینی و خەمۆکی كەم توانایە! دەیەوێت بڵێت كات لە سەردەمی ڕابردوودا هێلێكی ئاسۆیی و یەکدەنگی هەبوو، لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە سەقامگیریی ژیان بەشێوەیەكی بەرفراوان دەهاتە پێشەوە؛ بەڵام لەگەڵ بەرەوپێشبردنی ئابووریی بەردەوام و داڕشتنەوەی دووبارە و پشتبەستن بە خێراییی پەیوەندییەكان و بێ سنووری زانیارییەكان. ئیتر هێلی ئاسۆیی و ڕێگای دیاریکراو نەما و مرۆڤەکان لە فەزا دەروونی و پەیوەندییە قووڵە مرۆیییەكان و سەقامگیری و ئامانجە درێژخایەنەکان بێبەش بوون و مرۆڤی ئێستا لە ڕێگایە، نەك لە ئەنجام.

كەواتە ئەگەرچی مەعریفەی مرۆڤ، وەک پڕۆژە، لە خۆشیی ماناوە دەستی پێ کرد؛ بەڵام لە ئێستادا ئەو مەعریفەیە، ئەو ئازادییە، لەژێر ڕۆشناییی خۆشی و سوودی دیجیتاڵیدا هەوڵدەدا کۆتایی بە مانا بهێنێ و وەک ڕێگا، گەڕان، تاقیکردنەوە، شوێنی مانای بوونی مرۆڤ بگرێتەوە! بۆیە چیتر مرۆڤەکان وەرناگرن و بە دیجیتاڵیبوون پێویستی بە ئامادەبوونی کەس نییە، پێویستی بە کڕینی کاتی ئەلیكترۆنییە؛ ئیتر سەردەمی کۆنترۆڵکردنی هەسارەکان بەسەرچوو، ئەمڕۆ بە تەواوی لە دەرەوەی ئەم سنوورەداین؛ کاتی ئەلیكترۆنی هیچ مانایەک بۆ ئازادیی تاکەکان و فەزای دەروونی نەهێشتۆتەوە؛ ئەمڕۆ ترس و شپڕزەیی و دڵەڕاوکێی هەسارەیی فەزای دەروونی مرۆڤی داگیر كردووە.

تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەسەر بنەمای کاری ماددی و بەكاربردنی بازنەی زانیارییەكان و خێراییی پەیوەندییە ئەلیكترۆنییەكان وەستاوە، هەموو ئەوانە كۆمەڵە ڕێكارێكن کە چیتر ناتوانرێت کۆنترۆڵ بکرێن یان دژایەتی بکرێن؛ تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بووەتە سیستمێکی میکانیزمی تەکنۆ-ئابووری کە مرۆڤ ناتوانێت لێی دوور بکەوێتەوە؛ بەم جۆرە ژیان ڕێگایە، نەك كۆتایی، بەڵام ناچار كراوە لە هەلومەرجی وابەستەییی ڕەهادا و لەڕێگای سەرمایە تەكنۆلۆژییەكانەوە بجووڵێتەوە؛ ئەوەش بەگشتی واتە گۆڕینی یاسا بە کۆد و بەردەستکردنی خاوەندارێتی بە کۆدکردن بۆ خاوەن پشکەکان؛ دواجار ئەو خاوەن پشکانە ئەلگۆریتمی کۆدکردن بۆ پاراستنی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانەکانیان بەکار دەهێنن.

بەم جۆرە هاونیشتمانی و هاووڵاتی ئەوانە نیین كە دانیشتووانی یەک نیشتمانن، بەڵكە دانیشتووانی ئەو خاڵانەن كە تێیدا خاوەن پشکن؛ واتە لەو خاڵە دیاریكراوانەدا خاوەن پشک دەسەڵاتی ڕێژەییان دەبێت، دەسەڵاتێک كە لەگەڵ بەهای ئەو پشکانەی خاوەنیانن و بەهۆی کلیلی کۆدکراوەوە دەستیان پێدەگات؛ كەواتە سنووری یاسای وڵات خاوەن پشکەكان ناگرێتەوە؛ سەپاندنی یاسا بە مانای دانانی سنوور نییە لەلایەن دەەسەڵاتی وڵاتانەوە، بەڵكە دانانی سنوور بەهۆی پشكەكان و کلیلی کۆدکراوەکانەوەیە.

هەولێر 25/2/2026

The post کولتووری بەکاربەر appeared first on ژنەفتن.

لە تێگەیشتنی دەروونناسییەوە بۆ دەروونناسیی بوونگەرایی، لە (سیگمۆند فرۆید)ەوە بۆ (ڕۆناڵد داڤید لانگ- 1927-1989)، لە قەیرانی خودەوە بۆ قەیرانی بوون… دەتوانین بڵێین دەروونناسی و بە تایبەتی دەروونشیکاریی (فرۆید)ی هەوڵێکی بەردەوام بوو، بۆ دامەزراندنی مانایەکی جێگیر بۆ خودی مرۆڤ و جیهان، بەو مانایەش کەسایەتیی مرۆڤ لای فرۆید لە کێشان و ملمڵانێیەکی بەردەوامی نێوان (ئید -ئیگۆ- سوپەرئیگۆ) دەخولایەوە؛ بەڵام بوونگەراکان و بە تایبەتی (ڕ. د. لانگ) ئەو پرۆژەیان ڕەت کردەوە و نیشانیان دا کە مانا و ناسنامە و کەسایەتیی مرۆڤ مەرج نییە هەر تەنها ئەو سێ بنەمایە بەڕیوەی بەرێت و بوونی مرۆڤ لەخۆیدا قەتیس بکات؛ (لانگ- وەک یەکێک لە پێشەنگە سەرەکییەکانی ڕەوتی دژە- دەروونپزیشکی لە ساڵانی شەستەکاندا) جێگیرنەبوونی مانا و ناسنامەی کەسایەتیی بە قەیرانی بوونەوە بەستەوە؛ بەو مانایە دابەشبوونی کەسایەتی دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەست بە نائارامی و دابڕان لە دەوروبەر بکات؛ ئەوەش بانگەشەیەکی قووڵە بۆ ئەوەی مرۆڤ تەنها لەڕووی دوالیزمی (عەقل/ شێتی) نەخوێنرێتەوە، بەڵکە وەک بوونێکی فرە مانا، وەک بوونێکی پڕ لە ترس و نیگەرانی تەماشا بکرێت؛ وەک شێوەیەک لە شێوەکانی بوون لە جیهاندا، نەک تەنها وەک مێشکێکی بایۆلۆژی؛ واتە تێگەیشتن لە مرۆڤ دەبێت لەڕێگای ئەزموونی ژیانەوە بێت، نەک تەنها لەڕێگای توێژینەوەی زانستییەوە.

لێرەداپرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئایا دەتوانرێت (نەخۆشیی دەروونی- شێتی) وەک (قەیرانی بوون) سەیر بکەین؟ یان گرفتی (شێتی) لە قەیرانی بوونەوە هەڵگرینەوە؛ ئایا تێکشکاندنی گێڕانەوە گەورەکان بەرەو جێگیرنەبوونی ماناکانمان دەکەنەوە؟ ئایا شتێک بە ناوی خودی یەکگرتوو هەیە؟

قسەکردن لە تیۆریی دەروونشیکاریی فرۆیدی بەرەو سێ ئاستی سەرەکیی کارکردنی مێشکمان دەکاتەوە: (نەست- اللاوعي، هەست- الوعي، و پێش‌هەست- قبل الوعي)یە؛ فرۆید پێی وابوو مرۆڤ زیاتر لەوەی هەست بەڕێوەی بەرێت، لەلایەن نەستەوە بەڕێوە دەبرێت؛ بەڵام (ڕ. د. لانگ- پزیشکی دەروونی سکۆتلەندی) بە هەموو جیاوازییەکانییەوە بەرەو بەرگریکردن لە بوونی ڕاستەقینە و بوونی ساختەی (هایدگەر) هەنگاو دەنێت و دووبارە دەپرسێ: خود چییە و چۆن لەلایەن کەسانی ترەوە دەبینرێت، ئایا بوونی ڕاستەقینە ئەو بوونەیە کە لەگەڵ کۆمەڵگا دەگونجێ؟! لەو بارەشەوە دژی دیدگای فرۆیدی قسە لە نموونەی نەخۆشی (شیزۆفرینیا) دەکات و پێی وایە شیزۆفرینیا تەنها نەخۆشییەکی مێشک و شێوانی سێ ئاستە سەرەکییەکەی کارکردنی مێشک نییە؛ بەڵکە شیزۆفرینیا دەتوانێت ڕێگایەک بێت بۆ پاراستنی (خودی ڕاستەقینە) لە ژیانێکی پڕ لە دڵەڕاوکێ و ناتەواوییدا… بەو مانایەش بەرگری لە تێزەکەی خۆی دەکات و مرۆڤ وەک بوونێکی فڕێدراوی نێو جیهانێکی نالۆژیکی دەبینێ و پێی وایە نەخۆشییە دەروونییەکان تەنها کێشەیەکی پزیشکی نیین، بەڵکە زمانێکی فەلسەفیین کە مرۆڤ لەو ڕێگایانەوە قسە لەگەڵ بێمانایی، ترس و ئازادی دەکات؛ بەم جۆرە (ڕ. د. لانگ) لەڕێگای نەخۆشی شیزۆفرینیاوە (دابەشبوونی خود) ڕادەگەیەنێت.

(قەیرانی بوون/ قەیرانی مانا)

 (ژان فرانسوا- لیوتار) لە کتێبی (الوضع ما بعد الحداثي، ترجمة: أحمد حسان)دا باس لە کۆتایییەکان دەکات و پێی وایە هیچ ڕاستییەکی گشتی و چەسپاو بوونی نییە، چونکە خودی مانا ناجێگیر و پەرتەوازەیە، هیچ دەقێکیش لە ناکۆکیی ناوخۆیی و فرە مانایی بەدەر نییە.

 دەروونشیکاریی فرۆیدیی کەسایەتیی مرۆڤ لەژێر ململانێی هێزێکی جێگیری ناوخۆییدا دەستنیشان دەکات، نەستی مرۆڤ وەک (شوێن)ی ئارەزووە سەرکوتکراوەکان دەبینێ و گرفتە دەروونییەکان وەک دەرهاویشتەی کێشەی نێوان ئارەزوو و دەسەڵاتی چەسپاو لێکدەداتەوە؛ بەڵام (ڕۆناڵد داڤید لانگ) لە کتێبی (الذات المنقسمة: دراسة وجودية في العقل والجنون- ترجمة: عبدالمقصود عبدالکريم) لە دیدگایەکی (مرۆیی- بوونگەرایی)ەوە بەرەو ڕوانگەکەی (لیوتار) دەچێ و (دڵەڕاوکێی بوون) بۆ وەسفکردنی هەستی ناجێگیری، یان ترس لە ونبوون یان داگیرکردن، دەگێڕێتەوە و شوێنی ئارەزووە سەرکوتکراوەکان بە سەرچاوەی گرفتە دەروونییەکان نابینێ، نەک هەر هێندە، بەڵکە پێی وایە هیچ (ناوەندێک/ شوێنێک) نییە (مانا- عەقڵ) بپارێزێت.

لەنێوان دەروون وەک دەرهاویشتەی سەرکوتکردن و بوون وەک ستراتیژیی پاراستن، یان بە مانایەکی دیکە لەنێوان جێگیربوونی عەقڵ و پەرتبوونی شێتییدا… یەکەمیان (خود، مانا، ئارەزوو) وەک کێشەیەکی دەروونی دەبینێت و دووەمیان (خود، مانا، ئارەزوو) وەک قەیرانی بوون تەماشا دەکات؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو جیاوازییانەشەوە: ئایا نەست زمانێک نییە، بۆ دەربڕینی قەیرانەکانی بوون؟ ئەگەر ئەو پرسیارە لە (ژاک لاکان)ەوە ڕووبەڕووی فرۆید بکەینەوە، دەڵێین: ئایا ناخی مرۆڤ لە غەریزە بایۆلۆژییەکان پێکهاتووە، یان ئەلفوبێیەکی هێمایی ڕێکخراوە؟ هەڵبەتە فرۆیدییەکان گرنگییان بە ڕووداوە ڕاستەقینەکانی منداڵی دەدەن،  بەڵام لاکان گرنگی بە “دال” (وشەکان) دەدات.

 ئەگەر پێمانوابێ کە زمان لە نەست ڕسکاوە! کەواتە (خود، مانا، ئارەزوو) دروستکراوی گوتراوە جیاوازەکان و قەیرانەکانی زمانە… لێرەدا مرۆڤ لەنێوان پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نەستی زمان و قەیرانی گوتراوە جیاوازەکاندا، لەنێوان مانا بێکۆتایییەکان و گۆڕان و سەیرورەی بەردەوامیدا، دەتوانێت نەستی زمان وەک (دۆخ)ێکی داهێنەرانە ببینێت کە مرۆڤ تێیدا هەوڵی نوێ بۆ مانای بەردەوام و گۆڕانکاری بەردەوام دەدات، بە دیوەکەی دیکەش تیۆرییەکی فیکری بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ لە ناو جیهانی زمان و قەیرانەکانی بووندا گەڵاڵە دەکات؛ بەو مانایەش بەردەوام نەست لە شوێنەوە بەرەو دۆخێکی گۆڕاو دەچێت.

(خودی شکاو)

(خودی دابەشبوو: لێکۆڵینەوەیەکی بوونگەرایی لە عەقڵ و شێتی) ناوی کتێبەکەی (ڕ. د. لانگ)ە؛ لە لێکدانەوەی ئەو کتێبەدا خود تەنها واتایەکی دەروونناسیی سادەی نییە، بەڵکە ناوەندی ئەزموونی بوونی مرۆڤ و پەیوەندییەکانی مرۆڤە بە جیهانەوە! لێرەدا (من هەم) بە شێوەیەکی (ڕاستەقینە) دەتوانێ پەیوەندیی ڕاستەقینەی (خێزانی، کۆمەڵایەتی) دروست بکاتەوە، بەبێ ماسک و دەستکردی کۆمەڵایەتی بژیت؛ بەڵام کاتێک خودی ڕاستەقینە لەژێر هەر پەردەیەک دەشاردرێتەوە، ئەوە خودی ساختە (ماسککراو) دەردەکەوێت؛ خودی ساختە: هەڵگری هەستێکی نامۆ و دابڕاو و پڕ لە ترس و نیگەرانییە، هەموو ئەو هەستانەش وەک خۆپارێزی بەرز دەکاتەوە! واتە هەموو ئەو هەستانە هەوڵدانە بۆ پاراستنی خودی ڕاستەقینە… خودی ڕاستەقینە (ژیانی ڕاستەقینە)، یەک پارچەیە؛ خودی ساختە (خودی دابەشبوو)، ئەو خودەیە کە دابڕاوە و سنوورەکانی بوونی شکاون، یان ڕۆڵێکە (ماسکێکە) کە مرۆڤ بۆ گونجان لەگەڵ کۆمەڵگادا دەیگێڕێت؛ کەواتە مرۆڤ بوونێکی هەستیار و پەیوەندیدارە، کە ئەگەر (ئاساییبوونی) لەدەست بدات، خودی دابەش دەبێت، بەو مانایەش (شێتی) وەک هەوڵێکی مانادار بۆ پاراستنی خود دەردەکەوێت.

لێرەدا دەمەوێ چەمکی خودی ڕاستەقینە و خودی ساختە بۆ خودی جێگیر و خودی گۆڕاو تەرجەمە بکەم و لەوێشەوە هەوڵ دەدەم لێکدانەوەیەکی (زمانی- بوونگەرایی) بۆ دۆخی گۆڕاوی (نەستی زمان) دابمەزرێنم، بەو مانایەش نائاساییبوونی زمان ئەوەیە کە مرۆڤ هەست بە سەقامگیریی بوونی خۆی ناکات، بۆیە مرۆڤ هەمیشە لەنێو زماندا لە دۆخی: ونبوون، داگیرکردن، شپڕزەییدا دەژیت؛ لەو کاتەشدا کە زمان ناتوانێت بە شێوەیەکی ئاسایی جێگیر بێت، لە بەرانبەردا بوونی گۆڕاو دەبێتە ئەو خودەی کە بەردەوام دەگۆڕێت و پەیوەندیی نوێ دروست دەکاتەوە و هیچ ناوەندێکی جێگیر شک نابات! لەو بیرۆکە (سارتەر)ییەدا، بوون پێش ماهیەت دەکەوێت (واتە مرۆڤ سەرەتا هەیە، پاشان دەبێتە خاوەنی خود).

 لێرەوە خودی گۆڕاو (عاقڵ) هەڵگری هیچ مانایەکی پێشوو نییە، بەڵکە لە کردارەکانیدا (لە داهێنانەکانیدا) (شێتی) دروست دەکاتەوە؛ ئەو بیرۆکە (سارتەرییە- لانگییە) لە نائاساییبووندایە، لە ونبوونی سنوور و شکاندنی یەکگرتوویی خودەوەیە! لانگ- بە شێوەیەکی سارتەرییانە لەو کتێبەدا پێی وایە مرۆڤ هیچ پلانێکی پێشووی نییە، بەڵکە سەرەتا دەچێتە نێو جیهان (بوون) و پاشان لەڕێگای کردارەکانی (داهێنانەکانی) خۆی ماهیەتی خۆی بونیاد دەنێتەوە؛ لەو بیرۆکەیەدا مرۆڤ بە ئازادی مەحکومە و بەرانبەر هەموو هەڵبژاردنەکانی خۆی بەرپرسیارە… لێرەدا پرسی ئایا ماهیەت جێگیرە، جەختکردنەوەیە لە چەسپاندنی عەقڵ؟ بۆیە لە پرسیارەکە زیاتر ناڕۆین، ئەگەر ڕەفتاری ئەو بەناو عاقڵانە لەبەرچاو بگرین، کە شەڕ و ململانێ هەڵدەگیرسێنن و برسێتی و پەتای کوشندە لە دەستی ئەواندا گەشە دەکەن، ڕەنگە سەرلێشێواویمان بەرانبەر بەو پرسیارە (سارتەری-لانگی)یە زیاتر نەبێت و پێداگری لە عەقڵ چییە؟ شێتی چییە؟ زیاتر نەکەین و کەمەکێک لەو پرسە دوور کەوینەوە، لەوێوە هەوڵ دەدەم تەواوی خوێندنەوەکەم لەبارەی (دابەشبوونی خود) و (زمانی بوونگەرایی) بۆ ترسی مانا و قەیرانی مانا و چەمکی جێگیرنەبوون درێژ بکەمەوە، هەتا بتوانم بۆ جارێکی دیکە (خود، مانا، ئارەزوو) لە (بوون بە) دابڕێژمەوە.

کەواتە خودی ڕاستەقینە (خودی جێگیر) پاراستنی بوون دەگەیەنێت و خودی ساختە (خودی گۆڕاو) بەردەوامی بوون و (ناجێگیربوونی خود) نمایان دەکات؛ بەم جۆرە هەردووکیان بە دوو شێوەی جیاواز، نائاسایی (بوون)یان هەڵگرتووە، بە مانایەکی ڕوونتر مرۆڤ بە هەردوو ڕووی (عاقڵ و شێتی) گوزارشت لە بوون دەکات: ڕووی یەکەمیان بە داخستنی (بوون) و ئەویدیکەیان بە کرانەوەی (بوون)، یەکەمیان بە داخستنی (مانای چەسپاو) و ئەویدیکەیان بە کرانەوەی (خەیاڵی زمان) بەو مانایەش تێکچوونی یەکگرتوویی خودی ڕاستەقینە بۆ خودی ساختە، یان (بوونی یەکگرتوو) لە زماندا دەتوانێت دۆخی گۆڕاوی ژیان (سەیرورە- بوون بە) نیشان بداتەوە.

لە کۆتاییدا (خودی دابەشبوو) دەتوانێت وەک دەقێکی سەرەکی لە تێگەیشتن لە (عاقڵ و شێتی) بوونی یەکگرتوو لەڕێگای قەیرانەوە بخوێنێتەوە، بەو مانایەش مرۆڤ شتێکی دیاریکراو نییە، عاقڵە و شێتە، بەردەوام لەنێوان جێگیربوون و پێویستی گۆڕاندا دەژی! بەڵام کاتێک ئەم دوو شێوە (نائاساییەی بوون) بەیەکەوە وەک بوونێکی یەکگرتوو هەڵناکەن، قەیران دروست دەبێت.

کەواتە (خود، مانا، ئارەزوو) نە شتێکی سەقامگیرە و نە گۆڕاو، بەڵکە (ئەزموونی ژیان) مەیدانی شپڕزە و ئاڵۆزی نێوان ئەم دووانەی لەخۆ گرتووە؛ هەمیشە (ئەزموونی ژیان) دەیەوێت خۆی وەک شتێکی سەقامگیر پیشان بدات، بۆ ئەوەی لە (ئازادیی ترسناک) هەڵگەڕێتەوە؛ چونکە مرۆڤ خاوەنی تەواوی خۆی نییە، بەڵکە ئەنجامی گوتار و دەسەڵاتە و هەمیشە خۆی لە ناو تۆڕێکی واتای زمانیی و دەسەڵاتدا دەبینێتەوە؛ دەرئەنجامی (تۆ خۆت) دروست ناکەیت، بەڵکە زمان دروستت دەکات، ڕاستەوخۆ ڕەخنەیە لە بیرۆکەکانی سارتەر و لانگ؛ بەڵام بوونگەراکان باوەڕیان بە خود لەق نابێ، وەک چۆن لانگ باوەڕی بە خودی دابەشبوو هەیە و ئەو دابەشبوونە وەک شکستی نێو جیهانێکی نالۆژیکی دەبینێ، نەک وەک بەرهەمی گوتار و شکستی سیستەمی واتاسازی.

هەڵبەتە قەیرانەکانی خود، مانا، ئارەزوو، وەک لانگ و بوونگەراکان تێیگەیشتوون، قەیرانی بەرپرسیاری ئازادی نییە، بەڵکە قەیرانی نەبوونی بنەمایە؛ چونکە مرۆڤ نەک هەر نازانێت چییە، بەڵکە نازانێت ئایا دەتوانێت هەرگیز بزانێت یان نا. بەو مانایەش مرۆڤ بوونێکی ئازاد و خۆدروستکار نییە، بەڵکە مرۆڤ لە قەیرانێکی قووڵتردا دەژی، ئەویش قەیرانی زمان و قەیرانی مرۆڤایەتییە، چونکە ناتوانێت بە تەواوی خاوەنی مانا بێت؛ مرۆڤ بوونەوەرێکی ناتەواوە!

بەم جۆرە دابەشبوونی (خود، مانا، ئارەزوو) تەنها قەیرانی ئەزموونی ژیان نییە، تەنها قەیرانی زمان نییە، بەڵکە ئەنجامی جیهانێکە کە مرۆڤ تێیدا شکاوە و گومان لە خودی خۆی و لە ئازادیش دەکات. پرسیارەکە ئەوە نییە، مرۆڤ کێیە، زمان چییە؟ پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا (مرۆڤ- زمان) هێشتا دەتوانێت هەبێت؟ هەرگیز ئەو پرسیارە، پرسی دۆخی زمانی داهێنەرانەی لەخۆ نەگرتووە، تەنها دۆخێکی گۆڕاو نییە، بەڵکە دۆخی سەرەکیی مرۆڤی ونبووە.  

هەڵبەتە (ڕۆناڵد داڤید لانگ) وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی ڕەوتی دژە- دەروونپزیشکی، هەوڵیداوە سنوورە باوەکانی نێوان ئاسایی و نائاسایی لە سنوورەکانی قەیرانی خود و قەیرانی بوون، قەیرانی زمان و قەیرانی ئازادی، نزیک بکاتەوە؛ هەر کاتێک ئەم سنورانە ناسەقامگیر دەبن، مرۆڤ دەچێتە دۆخێکی نێوانی، کە تێیدا: هەم دەتوانێت مانای نوێ بدۆزێتەوە و هەم دەتوانێت بە تەواوی لە ناو بێماناییدا ون بێت، هەم دەتوانێت عەقڵ بێت و هەم شێت.

هەولێر 4/4/2026

The post (قەیرانی خود/ قەیرانی بوون) appeared first on ژنەفتن.

 كەواتە (مانا- وەک تەماشاکردن لە گەڕان)دا زانیاری و ڕاستی، دەسەڵات و كۆنترۆڵ، ناسنامەی گۆڕاوی مرۆڤ (تۆ-ی ئۆنلاین) لەخۆ دەگرێت، بەڵام تەنها سەرنج بێتە سەر چەسپاندنی (خود)ی ڕێگا، دەشێوێت؛ چونكە ڤیرچواڵ توانایە، خود نییە؛ واتە لەنێوان تەماشا و مانادا  ئاستێکی نەبینراو، هەڵبژاردنەكانمان دیاری دەكەن و ئارەزووەكانمان ئاراستە دەكەن؛ بەڵام لەنێوان تەماشاكردن و مانادا خود ئامادەیە. لێرەدا مرۆڤ (وەك ماددەی خاو) لەڕێگای گەڕاندا دەبێتە (وێنە، نیشانە، لۆگۆ- داتا)، بەڵام مرۆڤ وەك هەست و خود لەڕێگای تەماشا-كردندا دەبێتە مانا!.  

لە ژینگەی ڤیرچواڵدا بیرۆكەی مرۆڤ وەك داتا، هیچ ناوەندێكی سەرەكی نییە، لەگەڵ هەمووشیان لە پەیوەندیدایە، چونكە دەگەڕێ ناتوانێ بوەستێ؛ بەڵام مرۆڤ وەك مانا، ناوەندێكی یەکگرتوو و ڕوونی هەیە، لە تەماشاكردندا دەوەستێ. لە پرۆسەی گەڕاندا سنووری نێوان ڕاست و ناڕاست تێك دەچێت و ڤیرچواڵ دەبێتە بەشێك لە ڕاستی، دەبێتە (وێنەیەكی ڕاستتر لە ڕاستی)، ئەوە ناسنامەی گۆڕاوی تێكەڵبوونی مرۆڤ و تەكنەلۆژیایە: (سایبۆرگ)ە؛ بەڵام هەست و خود، ناسنامەی مانایەكی یەکگرتوو و ڕوون و سەقامگیرە.

ئێمە لە جیهانی دیجیتاڵیدا تەماشای خێراییی زانیارییەکان دەکەین، كە هەموو شتێ دەبێتە: فەوڕی؛ كات كورت دەبێتەوە و دەبێتە: كاتی هەنووكە؛ ناتوانین لە زێدەگەڕاندا بوەستین و کارێکی دیکە بکەین چونكە بە پرۆسەی گەڕان مەست دەبین، لە زانستی خێراییدا مەست دەبین، هەمیشە چێژ لە گەڕانی زێتر وەردەگرین.

لە ئامرازە دیجیتاڵییەکان (مۆبایل و تەلەفۆنە زیرەکەکان، ئۆتۆمبێل، کامێرای چاودێری، ئامێرە زیرەکەکانی ماڵ و ئینتەرنێت)ەوە زانیارییەكان لە دەوروبەر وەردەگرن و وەك داتا بە سیستەمە ئەلیکترۆنییەکانی دەبەخشن و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشدا ئەلگۆریتمەكان وەك هێزێکی شاراوە هەنگاو بۆ شیکردنەوەی زانیارییەكان و جێبەجێكردنیان دەنێن؛ بەو مانایە سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەکان (سێنسەر-Sensor: داتاكان بۆ سیگناڵێکی ئەلیکترۆنی دەگۆڕن) کاریگەری لەسەر ڕەفتار و ئارەزووەكانمان دادەنێن و لەڕێگای چێژبەخشینەوە مافی ئەوە بە خۆیان ڕەوا دەبینن حەزەكانمان تەتەڵە بکەن و گۆڕان لە بیركردنەوەماندا بكەن!

بۆچی لەوە ناپرسی زۆرێک لە پلاتفۆرمەکان و کۆمپانیاکانی وەک: گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، داتای بەکارهێنەران (وەک گەڕان، کلیک، شوێن، کڕین، لایكـ)ەكانمان کۆ دەکەنەوە و بەهۆی ئەلگۆریتمەكانەوە لێکۆڵینەوەیان لەبارەوە دەكەن و لەوێوە پێشبینی هەڵسوکەوتی داهاتوومان دەكەن، لەوە ناپرسی كاتێك (تەماشا) لەسەر شتێ ڕادەگری، بۆچی هەمیشە ئەو شتە درووست دەبێتەوە؟

هەموو ئەوانە، وەك ئەوەیە (مانا) لە شاشەی ئامرازە دیجیتاڵییەكاندا لە درووستبوونەوەدا تەماشای (هەمووان) بکات، تەنها (خود) نەبێت! لێرەدا تێگەیشتن (تەماشاكردن)ە و بە دەستبازی درووستبوونەوەوە مەستە؛ بەڵام ئامرازە دیجیتاڵییەكان (تەماشا)ی ئەوی دیکە دەکات، كە من نیم! من پێویستە تەماشای- بکات، بۆ ئەوەی مۆڵەق بێ و ئەوی دیكە نەبینێ؛ كەواتە ئامرازە دیجیتاڵییەكان تەماشا-ی هەموو شتێک دەکات تەنها منی مۆڵەق نەبێت؛ بەدیوەكەی دیكە شاشە لە ئاستێکی نەبینراودا لە (تەماشا-کردن)م ناکەوێت.

 بەمجۆرە ژینگەی ڤیرچواڵی هاوشێوەی بەربوونەوەی تێگەیشتن بەشدارییەک لە هەستە مرۆیییەکاندا دەوروژێنێت: تەماشا لە گەڕاندا تێگەیشتن فریو دەدا و چێژێكـ دەبینێ کە لە گەڕانی مانادا نییە، بەڵكە لە جووڵەی شاشەدایە؛ كەواتە مرۆڤ لە زانیارییە دیجیتاڵییەکاندا تێگەیشتن بەدەست ناهێنێ، بەڵکە تەماشای شاشەیەک دەکات یان چێژێ دەیبات کە بەخێرایی لە گەڕاندا لێی ڕەتدەبێت.

 لێرەوە سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەکان سەلماندوویانە ئەوە جووڵەی زانینە تەماشای مرۆڤ دەکات، نەك تێگەیشتنی چەسپاو؛ مرۆڤ لەو زانیارییە دیجیتاڵییانەدا تێگەیشتن حاسڵ ناکات، بەقەد ئەوەی سێنسەرەکان لە گەڕان بەنێو دەروونی مرۆڤدا حاسڵی دەکەن! سێنسەرەکان لە تەماشای مرۆڤ دۆخێکی سایکۆلۆژی بەرهەم دەهێننەوە.

بۆچی مرۆڤ لە گەڕان بە دوای زانیارییە دیجیتاڵییەکاندا تێگەیشتن (وەك ئەزموون) حاسڵ ناکات؟ چونکە زانیارییەکان تەماشای مرۆڤ ناکەن، تەماشای شاشە (کامیرا) دەکەن! واتە تەماشای جووڵەی چاوێکی دیکەی مەتەڵاوی دەکەن، كە كامیرا- شاشەیە، چاوێك كە لە تەماشا ناوەستێ! بەڵام هەست و خود و ئەزموون لە دۆخی وەستاندایە، بۆیە (تەماشا) فریووی دەدات. ئەو شتەی چاومان لەسەریەتی جووڵەی (شاشە)یە و لەو بابەتە (گەڕان) ڕاستەقینەتر دیارە کە بەرانبەری وەستاوین، یان لەو داتایەی بەدوایدا دەگەڕێین ڕاستەقینەتر دەردەكەوێت؛ هەڵبەتە لە بابەتی گەڕان و شاشەدا (زڕەوێنە-Simulacra- وێنەیەكی ڕاستتر لە ڕاستی)ی (ژان بۆدریارد) ڕێكارەكانی فریودان ڕوونتر دەكاتەوە.

هونەری گەڕان

لە مانادا (تەماشا-كردن) لەسەر بابەت دەوەستێ، بەڵام ئەو وەستانەی تێگەیشتن، ئەو تایبەتمەندییە نییە کە هونەری گەڕان (هونەری پرسیارکردن)ی پێدەناسرێتەوە، چونكە تێگەیشتنی بابەت دەبێتە ئەزموونێكی خودی، واتە مانا (تەماشا) بۆ ئەوی دیکەی (كردن) دەچەسپێنێ و هیچ کارێکی دیکە ناکات تەنها ئەوە نەبێت كە دەوەستێت؛ چونكە مانا مافی ئەوەی هەیە و پێویستە لەسەری (تەماشا) لە شوێنێ (مۆلەق) بكات؟! بەڵام مەرج نییە گەڕان هەرگیز (تەماشا) بکاتە (كردن)؛ گەڕان وەك ڕێگا لە ڕۆیشتندا (تەماشا)ی هەموو شتێک دەکات تەنها مانای (كردن) نەبێت، تەنها ئەزموونی خود نابینێت، كەواتە (من) وەك (كردن) مانام!

 بێگومان زانیارییە دیجیتاڵییەکان بەبێ خواستی خۆیان وێنەیان گیراوە، بۆیە لە مانا و تێگەیشتن تێدەپەڕن و سەیری شاشە- کامیرا دەکەن و لە گەڕاندا مانا دروست دەكەنەوە، ئەزموون درووست ناكەن؛ بەم جۆرە لەنێوان ئامرازی کامیرا و تەماشا هیچ جۆرە تێگەیشتنێ بۆ گەڕان نییە، جگە لە کاردانەوەیەک بە ئاراستەی ئابووریی خێراییی گەڕان، بازاڕی خێراییی گەڕان لە کاردانەوەی نەوەستاندا بەردەوام دروست دەبێتەوە، لە كاتێكدا تێگەیشتن، مانا و ئەزموونی خود لە کاردانەوەی بازاڕی-كردن سەوز دەبێت.

من بەدوای ئەو شتەدا دەگەڕێم کە تێی دەگەم، ئەگەرچی لە تەماشادا ئەو شتە نابینمەوە؛ بەڵام لە گەڕانی خۆبەخۆ لە کایەی داخراوی تەماشادا بەردەوام مەستی چێژی لەدایكبوونەوە دەبم! بەم جۆرە گەڕان و (تەماشا)، لە بەدەستهێنانی ئامانجی مانا و تێگەیشتنەوە بۆ چێژ دەگۆڕێت؛ گەڕان و چێژ بە دوای یەکدا لە لەدایكبوونەوەدا یەكتر بەجێدەهێڵن، بەو مانایە هەمیشە گەڕان، مانا بەجێدەهێڵێ، ژینگەی ڤیرچواڵ و زڕەوێنە دەبنە هایپەر-ڕاستی و چێژ؛ بەڵام خود و (تەماشا-كردن)، ئەزموون و هەستەكان هەڵدەوەشێنێتەوە.  

لە مەستیدا خود دەرناكەوێت چێژ فەرمانڕەوایە؛ وەك چۆن کتوپڕ تەماشای گەڕان دەگۆڕێت! بەڵام ئایا ئامرازە دیجیتاڵییەكان لەبری خود گرنگی بە چێژ دەدەن، لەبری چێژ گرنگی بە گەڕانی بەردەوام دەدەن، لەبری گەڕانی بەردەوام گرنگی بە فریودان دەدەن و ناوی دەنێن ژینگەی ڤیرچواڵی كە تێیدا: دەژین، پەیوەندی دەكەین و خۆمان دەگۆڕین؟ هەڵبەتە لە ژینگەی ڤیرچواڵدا سنووری نێوان ڕاستی و خەیاڵ كەمتر دەبێتەوە؛ مرۆڤ لە (پێكهێنانی ژینگەی نوێ)ی ڤیرچواڵیدا تەنها نیشتەجێ نییە، بەڵكە دروستكاری جیهانەكەی خۆیەتی؛ (مانا- مرۆڤ) لەبەردەم گەڕاندا بەندە بە پرسی چێژەوە، چێژ لە پێكهێنانی ژینگەی نوێدا بەندە بە پرسی فریوەوە.

 كەواتە کارلێکی نێوان مانا و گەڕان، چێژ و فریو، لە ئاستە جیاوازەكاندا ئەگەری كراوەن: لەنێوان توانای داهێنانەكانی مرۆڤ و جیهانی ڤیرچواڵیدا؛ واتە ئەگەرچی مرۆڤ جیهانی ڤیرچواڵی درووست كردووە، بەڵام ئێستا ئەو جیهانە مرۆڤ دووبارە دروست دەكاتەوە! بەو مانایە جیاوازی لەنێوان دوو شێوازی بووندایە: لە یەكەمیاندا ئەگەر (تەماشا)ش نەبێ، بابەتی (كردن) هەیە؛ لە دووەمیاندا بوونی تەماشا پەیوەستە بە داتا، سیستەم، بەكارھێنەرەوە؛ لە یەكەمیاندا زانیارییەكان بەسەر ئەزموون و هەستەكاندا دێت؛ لە دووەمیاندا زانیارییەكان بە فلتەر و ئەلگۆریتمەكاندا تێدەپەڕن؛ لە یەكەمیاندا ڕاستی پەیوەستە بە جەستە و كۆمەڵگاوە؛ لە دووەمیاندا ئەوەی دەبینیت هەموو ڕاستی نییە (هایپەر-ڕاستی) لە ڕاستی زیاتر كاریگەری دەبێت؛ یەكەمیان جێگیرە و دووەمیان گۆڕاوە، یەكەمیان خودی بەهایە و سەرنجڕاكێشە، بەو مانایەی كە سەرەتا و دەستپێكە و دەچەسپێ؛ دووەمیان بەهای بازاڕە و حەپەسان دروست دەكات، بەو مانایەی بەشێوەی كاتی بڵاو دەبێتەوە و دەگۆڕێت.

گەڕان وەك ئاماژە

بێگومان ئەگەر گەڕان تەنها پەیوەندیی بە بەهای بازاڕەوە هەبێت، لەو گەڕانەدا هیچ شتێک لەوە گرنگتر نییە كە تەماشا هەڵقووڵانێکی بێدەنگی وێنە و داتا، ئابجێكت، یا ئاماژە بێت؛ بەڵام ئایا لە فەلسەفەدا  گەڕان وەك ڕێنماییی ژیان و باڵابوونی بەهای مرۆڤ و جیهان تەماشا دەكرێت؛ ئایا ژیان و جیهان، ڤیرچواڵ و حەقیقەت، هەموویان لەناو ئەو وێنە و ئاماژەیەی تەماشای بازاڕدا ڕووبەڕووی زانیاری و دەسەڵات دەبنەوە؟ بەكورتی ئایا مرۆڤ لەسەردەمی پۆست هیومانیزمدا تەنیا بوونێکی سرووشتییە، یان (سایبۆرگ)ە، نیمچە- مرۆڤ و نیمچە- تەکنەلۆژیایە؟

هەڵبەتە پرۆسەی گەڕان تەنها فیزیكی نییە، خودی ژیان گەڕانێكە بۆ مانای هەستەكانی مرۆڤ، هەروەها سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەكانیش؛ بەمجۆرە مرۆڤ لەنێوان بەهای ڕاستی و ژینگەی ڤیرچواڵیدا ناژێت، بەڵكە لە تێكەڵەی هەردووکیاندا دەژیت، لە تێكەڵەی تەماشا و تەماشاكردندا دەژیت؛ واتە هەم تەماشایە (وێنە، نووسین، لۆگۆ- نیشانەیە کە پات دەبێتەوە) و هەم تەماشاكردنە (مانای هەست و حەقیقەت و خودی ئەزموونە بەرجەستە دەبێت).  

نیشانە خۆی واتا نییە، بەڵکە واتا ڕوون دەکاتەوە؛ نیشانە ئەو شتەیە کە پاتە دەبێتەوە یان ئاماژە بۆ شتێکی تر دەكات، نیشانە تەماشایە؛ لە ژینگەی ڤیرچواڵیدا نیشانەکان هەموویان درووستكراون و بۆ پەیوەندیكردن ئامادەن! بەڵام تەماشاكردن بەهای حەقیقەتی مانا بەرجەستە دەكات، ئەو هەستەیە یان ئەو زانیارییەیە کە تێگەیشتنێكی بەرزی ئەزموون دەنرخێنێ و نیشانەكان ڕوون دەكاتەوە! نیشانە دروست دەبێ، بەڵام بێ تەماشاكردن مانای جیاواز نابەخشێت! تەماشاكردن پێویستە بۆ ئەوەی هەست بە نیشانە بكات و بە بەهای مانای بگەیەنێت؛ كەواتە تەماشا- نیشانە: داتا، ئابجێكت، یا کاراكتەرە؛ كەچی خودی مانا- تەماشاكردن: ئەو هەست و ڕوونكردنەوانەیە کە مرۆڤ لەناو جیهانی دیجیتاڵیدا دەیبینێ.

لێرەدا گەڕان خۆی لە ئاستێكی تر دەچێتە سەر، چونكە تەنها تەماشا بۆ دۆزینەوەی نیشانەكان نییە، بەڵكە بۆ ڕوونكردنەوەی پرۆسەی تەماشاكردنە؛ واتە مرۆڤ تەنها لەناو تۆڕێكی نیشانەدا ناگەڕێت، بەڵكە لەناو تۆڕێكی مانا و هەستدا خۆی دووبارە بەرهەم دەهێنێتەوە؛ لەم ڕووەوە، گەڕان لەنێوان تەماشا و تەماشاكردندا دەبێتە پڕۆسەیەكی دیالێكتیكی: نیشانەكان مرۆڤ بانگ دەكات، بەڵام تەماشاكردن وەڵامی دەداتەوە و لەو نێوانەدا مرۆڤ لەدایك دەبێتەوە.

لە جیهانی ڤیرچواڵیدا، ئەو دیالێكتیكە تووندتر دەبێت؛ چونكە نیشانەكان بێ ‌وەستان بەرهەم دەهێنرێنەوە و دەگۆڕدرێن، ناسنامەی مرۆڤ بەردەوام دەگۆڕێت؛ بەڵام تەماشاكردن هێشتا پێویستی بە كات و هەستە، پێویستی بە ئەزموونكارییە؛ ئەوە وای لێ دەكات بە گومانەوە لەنێوان خێراییی داتا و قووڵیی ئەزمووندا بژی، لەنێوان ئەوەی دەبینرێت و ئەوەی درك دەكرێت.

ئەگەر لە ڕوانگەیەكی قووڵترەوە سەیری كردەی گومان بكەین، ئەوە گەڕان وەك ئاماژە، وەك تەماشا دەبێتە خودی بوونی مرۆڤ: مرۆڤ بوونێكی تەواو نییە، بەڵكوو پڕۆسەیەكی بەردەوامی گومان و گەڕانە؛ لەبەر ئەوە، ژیان نە كۆتایییە، نە وەڵامێكی تەواو، بەڵكە پرسیارێكی بەردەوامە كە لەنێوان تەماشا و تەماشاكردندا، لەنێوان گومان و گەڕاندا.

كەواتە لە سەردەمی دیجیتاڵ و پۆست-هیومانیزمدا، گەڕان تەنها كردەوەیەك نییە، گومان تەنها پرسیارێك نییە، بەڵكوو شێوەیەكی تەماشای بەردەوامە؛ شێوەیەك كە تێیدا مرۆڤ دەدۆزێتەوە- یان هەرگیز تەواو نادۆزرێتەوە.

هەولێر 27/3/2026

The post مانا، (وەک تەماشاکردن لە گەڕان)دا appeared first on ژنەفتن.

شیعر لە دەرەوەی وشە و دەربریندا- خۆشەویستییە، ژیاندۆستییە، مرۆڤدۆستییە… یەكەم كۆمەڵە شیعری (ئونسی لويس ئەلحاج- 27 يوليو 1937 – 18 فبراير 2014) شاعری هاوچەرخی لوبنانی، بە ناونیشانی «لن» ساڵی 1960دا بڵاو بۆوە، لەبەر ئەوەی شێوە كۆنەكانی شیعری عەرەبی لەرزاند، نەفرەتییان لێ كرد.

هەرگیز (ئونسی ئەلحاج) دەستەكانی بە سیاسەت پیس نەكرد، هەمیشە لەگەڵ ئازادی بوو. ئەوە قسەیەكی سادە نییە، بەڵكە ڕاستییەكی قووڵە كە لە ژیانی ئونسی ئەلحاجدا ڕەنگی داوە، ئەو شاعیرەی كە قسەی خۆی گوت و لە تەمەنی (حەفتا و حەوت) ساڵیدا، دوای ململانێیەكی درێژ لەگەڵ نەخۆشیی شێرپەنجە، بە ئارامی ڕۆیشت.

شیعرەكانی (ئونسی لويس ئەلحاج) بۆ زمانی فەڕەنسی و ئینگلیزی وەرگێڕدراون، و هەندێكـ لە موزیسیانانیش ئیلهامیان لە پەیڤەكانی وەرگرتووە و كاری هونەری و مۆسیقییان لەسەر بونیادناوە. لە یەکێک لە گرنگترین بابەتە تایبەتەکانی لەبارەی گۆرانیبێژی لوبنانی (فەیروز) بە ناونیشانی “بەوپەڕی توندوتیژییەوە خۆشم دەوێت”، تیایدا دەڵێت: لە ژیانی ئێمەدا شوێنێک بۆ فەیروز نییە؛ هەموو شوێنەک تەنها بۆ فەیروزە.

هەندێكـ لە بڵاوكراوەكانی شاعیر «سەری بڕاو»، «ڕابردووی ڕۆژە داهاتووەكان»، «چی بە زێڕ كرد؟ چی بە گوڵ كرد؟»، و «پەیامبەرێ بە قژی درێژەوە، تا کانیاوەکان»…

ئونسی ئەلحاج كۆچی دوایی كرد، بەڵام وشەكانی مانەوە— ئەو هەمیشە بە ئازادی وشەكانی دەردەبڕین، تەنانەت ئەگەر ڕووحیشی لە ڕێگای ئەو ئازادییەوە بریندار بوایە.

(2)

لە پێشەكى كۆمەڵە شیعرى (لن) هەر تەنها شاعیرێكى یاخى نییە، بەڵكە شاعیرێكى نەفرەتلێكراویشە… هەر تەنها هاوارێكى جیاوازى شیعرى نییە، بەڵكە هێرشێكى دۆزەخى بوو، بۆ سەر چوارچێوەى شیعرى و كولتوورى سونەتگەرایى. ئونسی ئەلحاج لەنێوان هۆشیاریى ڕەخنەیى و قەسیدەى شیعرى ئازاد و قەسیدەى پەخشاندا ئاگایییەكى نوێى لە قەسیدەى پەخشاندا هێنا ناوەوە، دەمەوێ‌ بڵێم ئاگاییى ئونسی ئەلحاج پەیوەندى بە ڕۆشنبیریى شیعرى جیهانییەوە هەبوو، بۆیە وەك ڕووداوێكى ئەدەبى لە بەرجەستەكردنى قەسیدەى پەخشان و چۆنێتىی گەیاندنى بە خوێنەران بە جوانى ڕەنگی دایەوە.

قەسیدە دنیایەكى داخراوە بەسەرخۆیدا، هیچ ئامانجێكى زەمەنى نییە. شیعر دڵ- لە دڵدانە. پەخشان- گێرِانەوەیە. قەسیدە كورتبرِى لە هەموو هۆیەكانى دەربرِین دەكات. ڕەگەزى یەكەمى شیعر- موزیكایە. شیعر ئەوە دەڵێ‌ كە گوتراوە، پەخشان ڕوو لە شتێ‌ دەكات و دەیدوێنێ‌ و هەموو چركەكانى گوتار بە هى خۆى دەزانێت، موزیكا لە پێكهاتەى پەخشاندا بوونى دەكەوێتە لەرزەوە. لە شیعردا شاعیر پێش خوێنەر دەكەوێت، چونكە ئەو ئامرازانە ناس دەكات، كە شیعرى پێ دروست دەكرێت، هەمیشە شیعر لەڕێگاى لەرەى موزیكاوە دەچێتە دڵى خوێنەرەوە، ئەوەى شاعیرێكى كۆنەپەرست و خوێنەرێكى كۆنەپەرست بەیەكەوە دەبەستێتەوە چارەنووسە!

ئەگەرچى لەنێوان داڕشتنى شیعر و پەخشاندا جیاوازییەكى بەرچاو هەیە، بەڵام ئەوەى جێى گومان ئەوەیە، كە هەموو كەلەپوورە زیندووەكانى دنیا، شیعرى مەزنیان لە پەخشان پێشكەش بە مرۆڤایەتى كردووە، هەر لەبەر هەندێ‌ ئەمرِۆ شیعر بە كێش و سەروا ناناسرێتەوە! ئەوەى بەردەوام ڕێگا لە شیعرى پەخشان و قەسیدەى پەخشان دەگرێ‌ كێش و سەروایە. لێرەدا شیعرى بە پەخشانكراو- پەخشان نییە، وەك چۆن قەسیدەى بە پەخشانكراو- پەخشان نییە.

 شیعرى لیریكى هەیە، بەڵام پەخشانى لیریكى نییە، قەسیدەى پەخشانى نزیكە لە گێرِانەوە، قەسیدەى پەخشانى بێ‌ ریتمە وەك ئەوەى (سان جۆن پێرس) دەینووسى، قەسیدەى پەخشان خاوەنى جیهانبینییە، قەسیدەى پەخشان ئەزموونێكى قووڵ و بەهێزە، بەو پرِشنگانە دەناسرێتەوە كە بڵاوى دەكاتەوە وەك قەسیدەكانى هینرى میشۆ و ئارِتۆ…!

هەموو قەسیدەیەك وەك پێویست كورتە، بەڵام كورتبرِى زێتر لەسەر پەخشان جێبەجێ‌ دەبێت، نەك قەسیدە… قەسیدەى كێشدار زێتر پێویستى بە یەكگرتنە، نەك گەرِانەوە بۆ سەرچاوە، قەسیدەى پەخشان پێویستى بە ئامرازى گێرِانەوە، وەسف، ئەزموون، جیهانبینى… هەیە.

(سوزان بیرنار) دەڵێت: پێویستە قەسیدەى پەخشان لەپێناو درەوشانەوە- كورتبڕى بكات! هەموو قەسیدەیەكى پەخشان پاڵنەرێكى ئاژاوەیى لە پشتە، ڕووخێنەرە، وزەیەكى ئەندازەیى تێدایە، ڕاپەرِینە بە دژى كۆتوبەند… (ڕامبۆ) دەیویست بەسەر زماندا زاڵ بێت و كورتبرِى لە (بۆن، دەنگ، ڕەنگ…) بكات… قەسیدەى پەخشان لەسەر درەوشانەوە، نەفرەت، شێتایەتى… وەستاوە، هەمیشە هەرِەمەكى بوونی خۆى نیشان دەدات! قەسیدەى پەخشان كارى شاعیرى نەفرەتلێكراو و بەرهەمى نەفرەتلێكردنە… لە قەسیدەى پەخشاندا شتێك نییە پێى بڵێن كۆتایى.

(3)

ئونسی ئەلحاج نامەبەری دۆزەخى زمانە، بەردەوام بە دواى ئامانجە مرۆیییەكانەوەیە، بە دواى خۆشەویستى، بە دواى مرۆڤدۆستى و ژیاندۆستییەوە. شیعر لاى ئەو خۆراكى خودە! ئافرەت لاى ئەو ئەلتەرناتیفى ژیانە! منداڵى لاى ئەو پشتگوێخستنێكى فریشتەییانەیە لە ڕەشەبا دەمانپارێزێت‌. ئونسی ئەلحاج هەمیشە لەنێوان ناپاككردنەوەی زمان و پووچگەراییى ژیان و وێرانكردنى شتەكان، وەك بیابان تینووە.

ئونسی ئەلحاج شاعیرى ڕچەشكێن، شاعیرى هەرێمە دەست بۆ نەبراوەكانە، شاعیرى نەست و ناخ و زمانە قەدەغەكراوەكان ناوەوەی مرۆڤی لەنێو زماندا چەسپاند، دەست بۆ نەبراوەكانى، لە زمان و لە سەر ئاستى بیركردنەوە بەرجەستە كرد. بەڵام شیعر هەر تەنها بە مەسەلە قەدەغەكراو و دەست بۆ نەبراوەكانەوە پەیوەست نییە، شیعر بە حەقیقەت و ژیان و خەونەوە بەندە! شیعر هەر تەنها ڕاستگۆیى و بوێرى نییە، شیعر چۆنێتیى تەعبیركردنە لە ژیاندۆستى، لە مرۆڤدۆستى، گەرِانى بەردەوام و بەجێهێنانى زێترى خۆشەویستى و چێژ و خۆشییە.

مەرج نییە قەدەغەكراوەكان هەمیشە قەیران بنێنەوە، بەڵام هەموو ڕچەشكێنییەك ئامانجى ڕچەشكاندنە، ئەوە بەو مانایە دێت، كە هەمیشە وزەى ژیان بەهێزترە لە مردن، ئەوە بەو مانایە دێت، كە یاخیبوون كۆتایى نییە.

(4)

تێگەیشتنى باو ئەوەیە كە پەخشان پەخشانە و شیعر شیعرە، كەواتە ئەو میكانیزمانە چین كە قەسیدەى پەخشان بەرەو شیعر دەبات، یان شیعر لە قەسیدەى پەخشان دروست دەكەن، بێ‌ ئەوەى وەك پڕەنسیپێكى بنەرِەتى بە سەرچاوەى پەخشانەوە گرێ‌ بدرێت! ئونسی ئەلحاج لە پێشەكى كۆمەڵەى (لن) بەرانبەر ئەو دیدە باوەى كە شیعر و پەخشان لێكجیا دەكاتەوە، پێی وایە لەنێوان شیعر و پەخشاندا پردى بەیەكگەیشتن هەیە! ئەگەرچى پێی وایە پەخشان و شیعر نكۆڵى لە یەكتر دەكەن، چونكە شیعر دەبێ‌ ئەوە بێت كە لە دەرەوەى پەخشاندا دەنووسرێت، بەڵام پەخشان نەرم و كراوەیە، شیعر ڕێكخراو و مەبەستدارە، پەخشان هێمن و جێگیرە، شیعر گرژە، شیعر نە زەمەنییە و نە پەیوەندى بە بارودۆخەوە هەیە، ئەوەش پێچەوانەى پەخشانە. پەخشان بەرهەمى عەقل و ئاگایییە، بەڵام شیعر بەرهەمى دەروونە، پەخشان گەیەنەر و ڕازیكەرە و شتەكانمان بۆ دەسەلمێنێ‌، بەڵام شیعر درەوشاوە و ئاماژەخوازە.

كەواتە ئایا دەكرێ‌ لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ ئەو پرسیارە ئیشكالئامێزە یەكێكە لە پرسیارە ئاڵۆزەكانى پێشەكىی كۆمەڵە شیعرى (لن). بە برِواى من ئەو پرسیارە تەمومژاوییە! دەمەوێ‌ بڵێم دەكرێ‌ لە برى (ئایا) بە (چۆن) پرسیارەكە راست بكەینەوە: چۆن لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ ئەگەرچى پرسیارى دووەمیش مەرج نییە ڕاست بێت، بەڵام لەگەڵ پەیبردن بە قەسیدەى پەخشان زێتر دەگونجێت‌. پرسیارى دووەم پرسى تایبەتمەندى و تاكگەرایى لەخۆدا هەڵگرتووە. ئونسی ئەلحاج پرسیارى یەكەم بە (نەرێ‌) وەڵام دەداتەوە: نەخێر ناتوانین لە قەسیدەى پەخشان دەربچین. لە پشت ئەو وەڵامەشدا پڕەنسیپێكى چەسپاو هەیە، ئەویش ئەوەیە كە بنەماى شیعر پەخشانە! پرسیارى یەكەم پێمان دەڵێت قەسیدەى پەخشان بە پەخشانەوە بەندە و دەكەوێتە ژێر كاریگەریى جۆرەكانى وەسف و ناونانەوە، بەڵام پرسیارى دووەم ئەو پرسیارەى لێرەدا هەوڵى فۆرمەلەكردنمان داوە پێمان دەڵێت قەسیدەى پەخشان بنەماكەى لەسەر پەخشان نەچەسپاوە، بەڵكە قەسیدەى پەخشان بنەماكەى شیعرە، دواجاریش دەمەوێ‌ تۆخترى بكەمەوە و بڵێم پەخشان ڕەگەزێكە لە ڕەگەزەكانى شیعر… شیعرى داهێنەرانە هەموو ڕەگەزەكانى قەسیدە و پەخشان لە ئاستێكى باڵادا خەلق دەكات، داهێنانیش لە ئاستە باڵاكانى زماندا دەدۆزێتەوە.

كەواتە لەنێوان شیعر و پەخشان مەسافەیەكى ئیستێتیكى و دەربرِینێكى بەرفرەوان هەیە، وەك چۆن مەسافەیەكى جوانى لە وەرگرى جۆراوجۆردا دروست دەكات. بەو مانایەش دەشێ‌ پرسیارى ئونسی ئەلحاج: ئایا دەكرێ‌ لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ مەبەستى لە پەخشانێك بێت، كە مەسافەیەك لە شیعر نزیك دەبێتەوە.

(5)

شیعرى ئونسی ئەلحاج ڕووتە وەك ئادەم و حەوا بەر لەوەى لە بەهەشت دەربكرێن، وشە ڕووتەكانى بێ‌ ئەوەى هەست بە شەرم بكەن، ڕووبەڕووى دنیا دەبنەوە، هەموو وشە ڕووتەكانى لە قەسیدەكانیدا سەر بەرزانە دەوەستن، بێ‌ ئەوەى خۆیان بە جوانكارى خەریك بكەن، بێ‌ ئەوەى خۆیان دەمامك بدەن، هەر تەنها بە ڕووتى سەما دەكەن، بێ‌ ئەوەى كراسى خوازە و چوارشێوى ڕەوانبێژى بپۆشن! وشەكان لەو مانایانە دەردەچن، كە ئێمە دەیانزانین، ئونسی ئەلحاج لەنێوان شیعر و خۆشەویستى، یەكەمیان بە گوتنى بێدەنگ دادەنێ‌ و دووەمیان بە كردار. ئەو چەند شیعرەى ئونسی ئەلحاج بە بێدەنگى بخوێننەوە:

پلان

لەنێوان دارسنۆبەرەكاندا هاوارت دەكرد، باى دەنگت بەرەو ناخم دەهات، بێدەنگی هەڵگرتبوو

خۆت لە پەنا دارسنۆبەرەكاندا حەشاردابوو، دەگەمە هاوارت، دەگەرِێمەوە بۆ ئەوەى نەمبینیت

لەنێوان دارسنۆبەرەكاندا هاوارت دەكرد، ئازیزەكەم وەرە

من لە پەنا دارسنۆبەرەكان بووم، بۆ ئەوەى نەمبینى، لە هیكەوە بەرەو ڕووت دەبمەوە، تۆ ڕادەكەى.

سەرچاوە:

*أنسی الحاج، دیوان (لن )- المقدمە.ط3. دار الجدید. بیروت 1994 ص27..

——

تا بەیانی و نیوەی بەیانی

I

بۆتۆ دەرگا كراوەیە—

لە بەیانییەوە تا بەیانی،

بەیانی و نیوەی بەیانی.

II

بە جلەكانتەوە لەسەر گردەكە دانیشتوویت.

باران دەبارێ، تەڕ دەبیت.

مارەكە دەخشێ، و لەسەر گردەكە وەك شمشێر دەچەقێ.

هەناسەتان توند دەبێت.

III

ڕەنگی دەمت بۆنی سێوە.

IV

كاتژمێر شەوە—دوای شەو و نیوەی شەو.

ماڵی خۆشەویستەكەم لە بان شەوە.

ژوورێكی ماڵەكەی لە ناوەڕاستی شەوە.

لەوێوە بۆم دەڕوانێ، نامبینێ.

بۆ ئەو شوێنە دەچێ كە من بۆی دەچم، نامبینێ.

ڕووناكی دەكاتەوە، نامبینێ.

لە پاشان ئیتر دەخەوێ،

خەون بە پەنجەرەوە دەبینێ،

و دەترسێ با بیگرێتە خۆی.

V

چاو لە تاریكایی بكە؛

تێدەپەڕم، دەنگت پڕ دەكەم لە دەنگم.

دەنگت—لە گەروومەوە دێ—

شیرین، شیرین وەكو مێوژ.

سەرچاوە:

 أنسي الحاج: ماذا صنعت بالذهب؟ ماذا صنعت بالورد؟ دار الجدید، طبعة ثانیة، بیروت- 1994. ص51-52.

هەولێر 8/4/2026

The post شاعیرى نەفرەتلێكراو appeared first on ژنەفتن.

لە كۆمەڵگای زانیاریدا پەیوەندییەکان زۆر خێرا دەگۆڕێن، ناسنامە، زانیاری و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەكان لە گۆڕانی بەردەوامدان، بۆ نموونە: ترێندەکانی میدیای کۆمەڵایەتی زوو دروست دەبن و زوو دەفەوتێن، ناسنامەی دیجیتاڵی مرۆڤ بەردەوام دەگۆڕێت… زانیارییەكان بە خێرایی بڵاو دەبنەوە بێ ئەوەی جێگای بیرکردنەوەی قووڵ و فکری بن، چونكە زۆرجار ئامانج كێشكردنی سەرنجەكانە، نەك بیرکردنەوەی قووڵ… تەکنۆلۆژیا دەتوانێت شێوەی دەسەڵات و کۆمەڵگا بگۆڕێت.

بیرمەندی فێمینیستی ئەمریکی (شوشانا زوبۆف Shoshana Zuboff- لەدایكبووی 1951) پێی وایە لە سەردەمی تەكنۆلۆژیادا مرۆڤ دەبێتە ماددەی خاو بۆ سیستەمی دیجیتاڵی، چونكە سیستەمی نوێی ئابووری کۆمپانیا دیجیتاڵییەکان بەڕێوەی دەبەن، تەواوی ژیانی مرۆڤ بۆ داتا دەگۆڕن و  داتاكان دەكەنە کاڵای بازاڕی، بەو مانایە کۆمپانیاکان لەلایەك دەبن بە دەسەڵاتێکی شاراوەی زانیاری و لەلایەكی دیكە زانیاری و داتاكان دەكەنە سەرچاوەیەكی سەرەکیی بنەماكانی پەیوەندی و حەز و بازاڕ. بەكورتی سیستەمی ئابووریی دیجیتاڵی لەسەر چاودێری و کۆکردنەوەی داتاكانی ژیانی مرۆڤ بۆ قازانجی بازرگانی دامەزراوە.

 لە تۆڕی گەورەی ژیان، سروشت و تەكنۆلۆژیا دێتە ئاراوە و لە تۆڕی پەیوەندییە دیجیتاڵییەكان، كۆمەڵگای زانیاری دادەمەزرێت؛ لێرە لە كۆمەڵگای شارستانی جگە لەوەی مرۆڤ لەو تێگەیشتنە کۆنەی ناوەندی بوون و بوونێکی تەنیا و سەربەخۆ و جیاواز ڕزگاری دەبێت، وەک بەشێک لە تۆڕێکی گەورەی بوونەوەرەکان: ئاژەڵ، سروشت و تەكنۆلۆژیا و بە شێوەیەکی تێکەڵ، پەیوەندیدار خۆی وەك بوونەوەرە بەهێزکراوەکان دەبینێتەوە! بەمجۆرە لە كۆمەڵگای زانیارییدا مرۆڤ دەبێت بە بەشێک لە سیستەمێکی گەورەی ژیان و تەكنۆلۆژیا، نەكـ سەرکردە تایبەتمەندە بایۆلۆژی و ئۆنتۆلۆژییەكەی جیهان!.

 دواجار مرۆڤ وەک بوونێکی تێکەڵ لەگەڵ سروشت، ژینگە و تەكنۆلۆژیا، دەبێتە بەشێک لە سیستەمێکی ئەلگۆریتم (Algorithm)ی و ئەلگۆریتم وەك پلانی کارکردن دەبێت بە هێزێکی شاراوەی ڕێکخستنی ژیان، دەبێت بە ئامرازی دەسەڵات و چاودێری شارستانیەتی زانیاری دەكات و هەنگاو بە هەنگاو کێشەكان چارە دەكات و زانیارییەكان شی دەكاتەوە.

سێنسەر و ئارەزوو

تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی هەر تەنها ژیان بەڕێوە نابات، بەڵكە لەڕێگای ئامرازە هەستیارەكانەوە (سێنسەر-(Sensor ەوە ئارەزووەكانی مرۆڤیش بەڕێوە دەبات، چونكە ئامرازە هەستیارەكان زانیاری لەبارەی ڕەفتار و ئارەزووەكانی مرۆڤیش کۆ دەکەنەوە، بۆ نموونە: مۆبایل و ساعاتی زیرەک داتای جەستەی مرۆڤ کۆ دەکەنەوە، ئەپەکان شێوازی بەکارهێنان و هەڵبژاردنەکان دەناسێنن، سێنسەرەکان لە شوێنە گشتییەکاندا جووڵە و هەڵسوکەوتی خەڵک دەبینن.

بەم جۆرە سێنسەر وەک هەستەکانی مرۆڤ وایە بۆ ئامێرەکان؛ واتە وەک چۆن مرۆڤ بە چاو و گوێ هەست بە دەوروبەر دەکات، ئامرازی سێنسەریش تەواوی گۆڕانکارییە ژینگەیییەکان یان شتەکانی دەوروبەر هەست پێ دەکات و زانیارییانەكان بۆ سیگناڵێکی ئەلیکترۆنی یان داتا دەگۆڕێت، کە سیستەمێکی وەک کۆمپیوتەر یان ئامێرێکی تری ئەلیکترۆنی دەتوانێت تێیبگات! هەموو جۆرە جیاوازەكانی سێنسەر (سێنسەری گەرما هەست بە گەرمی دەكات، سێنسەری ڕۆناکی– ڕادەی ڕۆناکی دەپێوێت، سێنسەری جووڵە- جووڵەی کەس یان شت دەناسێت، سێنسەری پاڵەپەستۆی هەوا– فشاری هەوا دەپێوێت، سێنسەری دەنگ…) لەڕێگای مۆبایل و تەلەفۆنە زیرەکەکان، ئۆتۆمبێل، کامێرای چاودێری، ئامێرە زیرەکەکانی ماڵ و ئینتەرنێتەوە زانیارییەكان لە دەوروبەر وەردەگرێت و وەك داتا بە سیستەمە ئەلیکترۆنییەکانی دەبەخشێت و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشدا ئەلگۆریتمەكان وەك هێزێکی شاراوە هەنگاو بۆ شیکردنەوەی زانیارییەكان و جێبەجێكردنیان دەنێن.

 كەواتە سێنسەر ئامرازێکە بۆ هەستکردن بە دەوروبەر، بە دیوەكەی دیكە زانیاری سێنسەرەکان کاریگەری لەسەر ڕەفتار و ئارەزووی مرۆڤیش دادەنێن، ئەگەرچی ناتوانن بەتەواوی ئارەزووە ئاڵۆزەكانی مرۆڤ شی بكەنەوە! لێرەدا پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا تەکنۆلۆژی لە خزمەت ژیان و بیرکردنەوەی مرۆڤە، یان مرۆڤ ماڵی تەكنۆلۆژیایە؟!

بێگومان لە سەردەمی ئەمڕۆدا سیستمی تەکنۆلۆژیای دیجیتاڵی بەشێکی بنەڕەتی لە ژیانی مرۆڤ پێك دەهێنێ، چونكە ئەمڕۆ ژیان لە ناو تۆڕی زانیاری و پەیوەندیی بەردەوامدا دەگوزەرێت و مرۆڤ دەتوانێت زانیاری زۆر بەدەست بهێنێت و بەخێرایی بڕیارەکانی ژیانی بدات؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو خزمەتەی سیستمی دیجیتاڵی بە مرۆڤی دەبەخشێت، كەچی مرۆڤ  ماندوو و هەراسانە و کەمترین کاتی بۆ بیرکردنەوەی قووڵ و ئارامی و حەسانەوە هەیە! بۆیە زۆر لە فەیلەسوفان پێیان وایە کە مرۆڤ دەبێت تواناكانی بیرکردنەوەی ڕەخنەییی خۆی بپارێزێت، بۆ ئەوەی لە ناو ئەم گۆڕانکارییە دیجیتاڵانەدا خۆی نەدۆڕێنێت؛ كەواتە بەڕێوەبردنی ژیان لە سەردەمی دیجیتاڵدا پێویستی بە تێگەیشتنێکی نوێ هەیە کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت لەنێوان سوودەکانی تەکنۆلۆژیا و پاراستنی ئازادی و هۆشیاری فکری هاوسەنگی خۆی ڕابگرێت.

سەرمایەداریی چاودێری

چەمكی سەرمایەداریی چاودێری لەلایەن (شوشانا زوبۆف)ەوە داڕێژراوە؛ بەو مانایەی كە ژیان دەکاتە کەرەستەی خاو لە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی خۆیدا، بەڵام نەك تەنها وەك مۆدێلێکی بازرگانی، بەڵکە وەك فۆرمێکی بێوێنەی دەسەڵات، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی)، دەسەڵاتێک كە لەڕێگای کۆکردنەوەی (زیادەی ڕەفتاری) و گۆڕینی بۆ (بەرهەمی پێشبینیكراو)ه‌وه‌ کار دەکات و ئامانجی تەنها پێشبینیکردنی ڕەفتاری مرۆڤ نییە، بەڵکە دەستکاریکردن و ئاڕاستەکردنیەتی لەپێناو قازانجدا.[1]

لە سەردەمی دیجیتاڵدا زۆرێک لە پلاتفۆرمەکان و کۆمپانیاکانی وەک: گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، داتای بەکارهێنەران (وەک گەڕان، کلیک، شوێن، کڕین، لایک) کۆ دەکەنەوە و بەهۆی ئەلگۆریتمەكانەوە لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەكەن و لەوێوە پێشبینیی هەڵسوکەوتی داهاتووی مرۆڤ دەكەن. لەو بارەوە (زوبۆف) پێی وایە کۆمپانیاکان تەنیا هەڵسوکەوتی مرۆڤ پێشبینی ناکەن، بەڵکە هەوڵ دەدەن هەڵسوکەوتی مرۆڤ بگۆڕن بۆ ئەوەی قازانجیان زیاتر بێت.

 بە هەمان شێوە یەكێك لە بیرمەندە گرنگەکانی بواری فەلسەفەی زانست و فەلسەفەی پۆست هیومانیزم، فێمینیسم(دۆنا ژان هاراوای-Donna J. Haraway- لەدایکبووی ئەمریكا 1944) دەڵێت: مرۆڤ لە سەردەمی نوێدا تەنیا بوونێکی سرووشتی نییە؛ بەڵکە تێکەڵەیەكە لەنێوان مرۆڤ، ماشین و داتاـدا، ئەوەش واتای (سایبۆرگ) دەگەیەنێت؛ لە بیرۆکەی سایبۆرگدا مرۆڤ نیمچە- مرۆڤ و نیمچە- تەکنەلۆژیایە، بەو مانایە (دۆنا هاراوای) لە تیۆرییەكەیدا چەمکەکانی جەوهەرگەرایی ڕەت دەکاتەوە و لەبری ئەوە تێکەڵبوونی ئاژەڵ و ئامێر پێشنیار دەکات و پێی وایە چیدی سنوورەكانی مرۆڤ و ماشێن و تەكنۆلۆژیا جیا ناکرێتەوە؛ واتە مرۆڤ بەشێوەیەکی ڕۆژانە سایبۆرگێکی دیجیتاڵییە.[2]

كەواتە ئەو خزمەتگوزارییانەی لە پلاتفۆرمەکانی گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، كە زۆربەیان (بێ بەرانبەر) پێشکەش دەکرێن، لەڕاستیدا لەسەر بنەمای لۆژیکێکی ئابووریی شاراوە کار دەکەن، کە کاریگەریی قووڵیان لەسەر تاک و ئازادییەكان و کۆمەڵگادا هەیە، بەو مانایەش سەرمایەداریی چاودێری بەقسەی شوشانا زۆبۆف (لۆژیکێکە کە تەکنۆلۆژیا بەکار دەهێنێت و فەرمانی پێ دەکات)، نەک خودی تەکنەلۆژیا بێت! ئەمە خاڵێکی سەرەکییە، چونکە کۆمپانیاکانی چاودێری دەیانەوێت وامان لێبکەن باوەڕ بکەین، کە کارەکانیان حەتمییەتی تەکنەلۆژیاکەن؛ بەڵام نووسەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە (حەتمییەتی تەکنەلۆژیایی بوونی نییە) و تەکنەلۆژیا هەمیشە ئامرازێکی ئابوورییە و لە لایەن ئامانجە ئابوورییەکانەوە ئاراستە دەکرێت.  

بە كورتی ئەگەر سەرمایەداریی کلاسیکی كاری لەسەر بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزاری كردبێ، ئەوە سەرمایەداریی چاودێری لەسەر بنەمای گۆڕینی داتای کەسی بۆ کاڵا دامەزراوە؛ بۆیە تاکەکان تەنها وەک بەکاربەر سەیر ناکات، بەڵکە وەک سەرچاوەی داتا دەیانبینێت، کە تێیدا وردترین زانیارییەکانی ژیانیان بۆ سەرچاوەیەکی قازانجبەخش بۆ کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەگۆڕدرێت. بڕوانە: ه.س.پ.

ئەلگۆریتم و ئارەزوو

سیستمی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بەهۆی ئەلگۆریتمەوە، هەوڵدەدات بزانێت تۆ حەزت لە چییە، چی دەکڕیت، چ کاتێ… پاشان هەموو ئەم حەز و ئارەزووانە بۆ ڕیكلامەكانی زیاد دەكات و بازاڕەكان دەستنیشان دەكات. بەم جۆرە هەڵسوکەوتی مرۆڤ دەبێتە سەرچاوەی داتا بۆ قازانجی بازاڕ و بازاڕكردن، حەز و ئارەزووە کەسییەکان دەبنە سەرچاوەی دەرهێنان، لەبەرانبەردا ئازادی و سەربەخۆییی تاكەكانی مرۆڤ دەبنە زیانی لاوەکی.

پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا ناچارین ژیانمان ڕادەست بکەین، بۆ ئەوەی بتوانین بەشداری لە کۆمەڵگای مۆدێرندا بکەین؟! هەڵبەتە، چونكە ئەمڕۆ مرۆڤ وەك که‌ره‌سته‌ی خاو (کردارەکان، هەستەکان، پەیوەندییەکان، جووڵە و چالاکییەكانی ئۆنلاین)ن! بەم جۆرە سیستمی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەڕێگای پلانی كاركردنی ئەلگۆریتمەكانییەوە بە شێوەیەکی نیمچه‌ نەبینراو و ڕێکخراو کار بۆ گەیشتن بە ئەنجامێکی دیاریکراو دەکات، ئەمەش وا لە بەکارهێنەرانی دەکات هەست بە ئارامییەکی درۆزنانە بکەن، بێ ئەوەی ئاگاداری ئەو ئاستە بەرفراوانەی چاودێری بن، کە بە شێوەیەکی نەرم بەڕێوەیان دەبات! ئەو میکانیزمە نەرمە وا دەکات ڕەفتاری تاکەکان زۆر بە ئاسانی بەهۆی ئەلگۆریتمەوە پێشبینی بکرێت و ببێتە سەرچاوەی قازانجی گەورە بۆ کۆمپانیاکان.

ئارەزووەكانی مرۆڤ زۆر ئاڵۆزن، واتە نە تەواو ڕوونن و نە بە ئاسانی پێشبینی دەکرێن و نە بە تەواوی دەژمێردرێن، بەڵام لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا ئەلگۆریتمەکان بەردەوام هەوڵ دەدەن ئەو هەموو ئاڵۆزییە بۆ داتا بگۆڕن، جگە لەوە لە سەردەمی سۆشیاڵ میدیا، ئەلگۆریتم تەنیا ئارەزوو نابینێت، بەڵکە هەندێ جار دروستی دەکاتەوە، بۆ نموونە: دوگمەی (لایک Like) لە فەیسبووکدا نموونەی ئامرازی کۆکردنەوەی داتایە، کە لە ڕواڵەتدا بێزیان دەردەکەوێت! بەڵام ئەم دوگمەیە لە ڕاستیدا یارمەتیی فەیسبووک دەدات بۆ شیکردنەوەی ئارەزوو، هەست و کارلێکەکانی بەکارهێنەران، کە دەبێتە هۆی دروستکردنی بنکەی داتای زەبەلاح و بەکارهێنانی بۆ پێشبینیکردنی ڕیکلامی ئاڕاستەکراو و تایبەت و ئاڕاستەكردنی مرۆڤ بۆ بازاڕیكردن، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا مرۆڤ هەمیشە لەگەڵ ئارەزووی ئاڵۆز و ناپێشبینیکراو دەمێنێتەوە.

15/3/2026 هەولێر

[1] . بڕوانە سایتی ژنەفتن- سەرمایەداریی چاودێری- شیکردنه‌وه‌یه‌که‌ بۆ لۆژیکی نوێی دەسەڵات لەسەر بنەمای تێزەکانی -شوشانا زوبۆف، نووسینی د. کامەران محەمەد، 12ی ئه‌یلول، 2025. https://jineftin.krd/2025/09/12/%d8%b3%db%95%d8%b1%d9%85%d8%a7%db%8c%db%95%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c%db%8c-%da%86%d8%a7%d9%88%d8%af%db%8e%d8%b1%db%8c/

[2] بڕوانە: إبستمولوجيا السايبورج عند دۆنا هاراوای: دراسة في فلسفة العلم النسوية- وائل أحمد صبره و محمد سليم حفني- مجلة كلية الاداب بقنا العدد 60 يوليو 2023.

The post شارستانیەتی زانیاری appeared first on ژنەفتن.

بۆ بەدواداچوونی توانای ترێند كە بوێری لەخۆدا هەڵگرتووە و سەركێشی داهێنان كە چەمكی دەستپێشخەری دەنوێنێ، هەوڵ دەدەم خوێندنەوەیەكی گشتی بۆ زمان لە ڕێگای (ئازادی/ بەرپرسیارییەتی) و (ئازادی/ داهێنان) بكەم و خوێندنەوەیەكی تایبەت بۆ (جیاوازیی زمانی تاكی سەركێش) بكەم و لە ڕێگای چەمكی جیاوازییەوە بڵێم: ئەگەرچی لە ڕوویەك لە ڕووەكان چیرۆكی بەرپرسیارییەتی سەردەم و خێرایی و دووبارەبوونەوەی ترێند (وەک هاوبەشی پێویستی كۆمەڵگا و توانای بوێری و هێزی میدیا و هەست و ئارەزووی مرۆڤ لە كاتە دیاریكراوەكاندا) زمانی هاوبەشی سەردەم دەپارێزێت؛ لە ڕوویەكی دیكەوە (وەک یەکێک لە گرنگترین و قووڵترین پانتایییەكانی ئازادی كە هۆشیاریی ڕەخنەییی زمانی تاکی سەركێش و دەستپێشخەری هەڵگرتووە و کاریگەریی قووڵی لە گۆڕانكارییەكاندا هەیە) جیاوازیی داهێنان پەراوێز دەخات!.

بە كورتی (خێراییی ترێند) بە قووڵی بیر لە سەركێشی و هەنگاوهەڵگرتن و سەیروورەی گۆڕانكارییەكان ناكاتەوە، بەقەد ئەوەی بیر لە تواناى ڕووبەڕووبوونەوەی (ترسی لەدەستچوون) دەكات؛ بەقەد ئەوەی هەوڵی سەرگەرمی كاتی دەدات، ڕاكێشانی سەرنجی گشتی (چیڕۆكی بەرپرسیارێتی) وەک هێزی میدیا و تەكنۆلۆژیا لە بازاڕی ئەخلاقدا چەشنی (داهێنان) برەو پێبدات؛ بەڵام لە بەرانبەردا (هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێنان) لەگەڵ گرفتە ناكۆتایییەكانی (ئازادی و جیاوازی و زمان)دا دەژی و بە قووڵی بیر لە سەیروورە و گۆڕان دەكاتەوە.

كەواتە زمانی داهێنان (وەک كردە) و بەکارهێنانی ترێند (وەک ئامراز)، یان لە خاڵی جیاوازیی نێوان سەركێشی و بوێرییدا دەشێ (ئازادیی زمانی جیاواز و هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێنان) كۆی ئەو ڕوونکردنەوە و ڕێکخستنە نمایشخوازانەی ترێند و سەرگەرمی تێپەڕێنێ، چونكە هەمیشە داهێنان و جیاوازی شێوازێکی نوێ بۆ كردەی ئازادیی زمان دەدۆزێتەوە، بەبێ ئەوەی پشت بە شێوەخوازی ڕاكێشانی سەرنجی گشتی و هاوبەشیکردن، هێزی سەرگەرمی، لایک، کۆمێنت ببەستبێت. وەک چۆن (خێرایی و توانای ترێند و ئامرازی تەكنۆلۆژی) شێوازێکی نوێ بۆ خۆنمایشكردن و چیڕۆكی بەرپرسیارێتی وەک دەرئەنجامی هاوبەشی پێویستی كۆمەڵگا، هێزی میدیا و هەست و ئارەزووی مرۆڤ لە كاتێكی دیاریكراودا دەدۆزێتەوە!.

هەڵبەتە گرفتە ناكۆتایییەكانی ئازادیی زمان، لە بوێری و سەركێشی ترێند و داهێنانەوەیە؛ بەڵام یەکێک لە بنەڕە‌تترین سەركێشییەكانی ئازادیی زمان جیاوازییە، نەك چیرۆكی بەرپرسیارێتی؛ جیاوازی هەمیشە تێگەیشتنێکی نوێیە بۆ دیتنی گرفتە ناكۆتایییەكانی تاك و زمان. بەو مانایە داهێنان تەنها کۆمەڵێک فۆرمی خێرا و كاتی بڵاوبوونەوەی سەردەم نییە، وەک چۆن زمان تەنها کۆمەڵێک وشە یان دەق نییە کە واتایەكی بەرپرسیارانە و ڕێكخراوی ترێندخوازی هەبێت؛ بەڵكە داهێنانی زمانی تاکی سەركێش، گەڕانەوەیە بۆ ئازادیی ئازادی، ئازادیی داهێنان جیاوازییە. بوێری و سەركێشی زمانی داهێنانە و یەكێك لە ڕەگەزەكانی ئازادی بوێری و سەركێشی زمانە، بەو مانایە پێشكەوتنی زمان هەم ناوەکییە و هەم دەرەكییە!.

بەڵام بڵاوبوونەوە و دووبارەبوونەوەی ترێند درووستكراوی تاک نییە؛ بەڵكە لە هێزی هاوبەشی كۆمەڵگا و میدیا و تەكنۆلۆژیای سەردەمدایە… هەموو ئەم تێگەیشتنە جیاوازانەش لەو بیركردنەوانەن كە توانای ترێند (خێراییی بڵاوبوونەوە) و مێژووی زمان (بەردەوامی) وەک (ئارەزووی پێشكەوتن) پرۆسیسەی دەكەن؛ بەڵام هەمیشە (جیاوازیی زمانی تاکی داهێنەر) دەیەوێت بیرۆکەی ترێندی تەكنۆلۆژی و بیرۆكەی بەردەوامی مێژوویی لە سەیروورەدا تێپەڕێنێ؛ دەیەوێت لەجیاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ترسی لەدەستچوون و لەجیاتی چیرۆكی بەرپرسیارییەتی… هەمیشە (قووڵی مەعریفی) و (دابڕانی مێژوویی) پەرە پێ بدات.

بەمجۆرە (جیاوازیی زمانی تاکی سەركێش) لەڕووی ڕەخنەیییەوە توانیووییە مێژووی زمان لە چوارچێوەی مێتۆدەكانی بەردەوامی و بەرپرسیارییەتی ئاڕاستەكراو و دووبارەبوونەوە ڕزگار بکات؛ جیاوازیی زمانی تاکی داهێنەر هەمیشە بەدوای بوێری- سەركێشی و ئازادییەكانی داهێنان و سەیروورەی مەعریفەی جیاوازەوەیە؛ هەمیشە لە وێنە باوەكە و خێراییی بڵاوبوونەوەی تەكنۆلۆژی سەردەم، دوور دەكەوێتەوە. جیاوازیی داهێنان بەجێی ئەوەی پێشنیاری بەرپرسیارییەتی و نمایشخوازی بکات، پێی وایە دەبێ دەق و زمان لەسەر ئازادیی جیاوازییەكان و سەركێشی تاک و هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێنان ڕابێتەوە، هەمیشە خۆی پێوەری ساتەوەختی جیاوازیی خۆی بێت، نەک وەک ئاوێنە ڕەنگدانەوەی بیرۆکەی چەپێنراوی زمان و چەپێنراوی ناوەوەی تاک بێت، نەك خۆی لە پێویستی كۆمەڵایەتی و هێزی میدیا و سەرگەرمی و تەكنۆلۆژیای سەردەمدا بدۆزێتەوە؟!

لێرەدا سەیروورەی جیاوازی و تاکخوازی دەبێتە خاڵی لاوازی بەرپرسیارییەتی و بەكاربردنی زمانی هاوبەش، چیرۆكی بەرپرسیارییەتی و تەكنۆلۆژیای بەكاربردن بەوە تۆمەتبار دەكات کە فۆرمخوازی سەردەم یان ترێند (هۆشیاریی گشتی) لە خۆنماییكردن زێتر شتێكی دیكە نییە، بەمجۆرەش بازاڕی خۆنماییكردن چەمكی جیاوازیی زمانی تاکی سەركێش دەخاتە چوارچێوەی ناپاكییەوە، هەمیشە عەقڵییەتی باو، هۆشیاری گشتی، چیرۆكی بەرپرسیارییەتی، چەمكی جیاوازی و تاکخوازی پەراوێز و سەركوت دەكات! دەمەوێ بڵێم هەندێک جار (دەسەڵاتی زاڵ) جیاوازی و تاکخوازی وەھا پیشان دەدات، کە پێشێلكردنی پێشكەوتن و بەرپرسیارییەتییە؛ بەو مانایەش ڕامانی قووڵ لەبەرانبەر خێراییی بڵاوبوونەوە، داهێنان لەبەرانبەر سەرگەرمی، نەرێنی لەبەرانبەر ئەرێنی، بە شێواندنی ئاسایش و ئازادی لێكدەداتەوە؛ ئەگەرچی كردەی جیاوازیی زمانی تاکی سەركێش لە هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێناندا هەمیشە چەمكی بەرپرسیاریەتی و ترێند وەک ئامراز دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

خاڵێکی دیکەی نەرێنی و هۆشیاریی ڕەخنەیی ئەوەیە كە زمان و شێوازی نووسینی جیاواز نامۆیی دەخاتەوە؛ بێگومان زمانی نامۆ و جیاواز هاوشێوەی ژیانی خەڵك نییە، بەڵام هەڵبژاردنی مرۆڤەكان دەگۆڕێ؛ هەندێک جاریش ناكۆكی تاکگەرایی دەخاتەوە (تۆ لە یەك كاتدا ئازادی و بەرپرسیارییەتی وەک دوو بیرۆكەی دژ بەیەك هەڵدەگریت، دەشزانی هەردووكیان وەک ئەرێنی و نەرێنی یەك ئەوی دی لاواز دەكات، لەگەڵ ئەوەشدا باوەڕ بە هەردووكیان دەكەیت و لۆژیكی دژ بە لۆژیك بەكار دەهێنیت.) ئەمە وای کردووە چەمكی جیاوازی سەر بە ئازادی بێ و چەمكی سەرگەرمی سەر بە  توانای ترێند، چەمكی داهێنان سەر بە بوێری و سەركێشی بێ و چەمكی بەرپرسیارێتی سەر بە تێڕوانینی هاوبەشی نێو كۆمەڵگا، بە پێچەوانەشەوە ڕاستە، هەر بەو مانایە پێشكەوتن لە جیاوازییدایە. 

لەڕووی ناوەڕۆکیشەوە، پرسیاری گرنگ ئەوەیە: ئایا (جێ پەنجەی نامۆیی- جێ پەنجەی نەرێنی) لە وێنەی خێرای ترێنددا- لە وێنەی بەربڵاوی ئەرێنییدا بەشێوەیەکی تەواو پێشکەش کراوە؟! چەمكی پێشكەوتن لە جیاوازییدایە و هەوڵ دەدات ڕوونی بکاتەوە کە ئازادی سنووری دیاریکراوی نییە؛ ئەمەش هۆکاری ئەوە بوو کە جیاوازی لە قۆناغی دواتردا بەرەو بەرپرسیارێتی بگوازێتەوە و بە جۆرێكی دیكە گرنگی بە پەیوەندیی نێوان قووڵایی و خێرایی بدات! بێگومان لە هەموو ئەم ڕەخنانەشدا، ناتوانرێت گرنگی و کاریگەریی زمانی جیاواز لەبەرانبەر ئازادی، سەركێشی لەبەرانبەر داهێنان، نەرێنی لەبەرانبەر ئەرێنی، بچووک بکرێتەوە؛ چونكە ئەوە سەیروورەی جیاوازییە ڕێگایەکی نوێی کردۆتەوە بۆ تێگەیشتن لە ئازادیی زمان و سەركێشییەكانی تاکی داهێنەر و ڕەخنەكارییەوە، ئەگەرچی زۆر جار زمانی جیاواز و سەركێشییەكان و ڕەخنەكاری بۆ شێواندنی ڕەهەندەکانی ئاسایش و ئازادی بەکارهاتووە؟!.

قسەی کۆتایی ئەوەیە: جیاوازیی زمانی تاکی سەركێش، تێگەیشتنێكە هەم توانای ڕووبەڕووبوونەوەی هەیە و هەم دەستپێشخەری و هەنگاو هەڵگرتن بەرەو داهێنان- سەیروورە. سەیروورەی داهێنان لە دەستپێشخەری و هەنگاوهەڵگرتندا گوزارشت لە ئازادی و بیرکردنەوەی قووڵ و زمانی تاکی جیاوازدا دەكات. لەوێوە ڕەخنەی تووند لە جوولەی گشتیی بیركردنەوە، هەڵسوکەوت یان تێڕوانینی باوی نێو كۆمەڵگا و چیرۆكی بەرپرسیارییەتی و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ترسی ناوەكی دەگرێت!. ترسی ناوەكی لەوەدایە كە لەپێناو داهێنان و چركەساتە دەرەكییەكاندا مانای ئازادی و ئاسایش و بەرپرسیارییەتی ناوەكی کەمڕەنگ دەکات؛ بەڵام لە کۆی گشتیدا (هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێنان و جیاوازی) بە یەکێک لە بنەماییترین تێگەیشتنەكانی ئازادی و پێشكەوتن و گۆڕانکارییەكانی سەردەم دەژمێردرێت.

هەولێر 5/1/2026

The post ترێند/داهێنان appeared first on ژنەفتن.

بیرکردنەوە لە پرسی ئەویدیكە (الغیریة) دەمانباتەوە بۆ قسەکردن لەسەر خود(الذات)ی خۆنەویست؛ بەو قسانەش كۆی ئەو گفتوگۆیانە فەرامۆش دەكەم، كە لە بارەی (من) وەك: (كەس، ئیگۆیزم، سوبێكت) و (ڕۆح، عەقڵ، فیكر) و (زمان) كراون و تەنها ئەوە دەڵێم، كە جیاوازیی نێوان (من) و (خود) ئەوەیە: کاتێک كە (من) بەپێی دیدگا ئازادەکانی خۆی (نەك غەریزەكانی مێگەل) شوێنی خۆی بونیاد دەنێت، ئەوە پێی دەڵێن (خود)ی هۆشیار! خودی بناس بە هاوکاریی ئەویدیكەی جیاواز، ژیان دادەهێنێ. ئەگەرچی پەیوەندیی نێوان من و ئەویدیكە پەیوەندییەکی ئاڵۆز و فرەلایەنە و پێویستی بە شیکردنەوە و وردەکاری زۆر هەیە، بەڵام ئەمڕۆ لە سەردەمی تەكنۆلۆژیادا سوبێكت دووچاری شلۆكی ئازادی بووە.

لە شیعری (نەمنی)دا (مەولود ئیبراهیم حەسەن)ی شاعیر چەمکی نەمنی وەک نوێنەرێكی خۆنەویست و ئازادیی تاکگەرا بەکار هێناوە؛ لەوێشەوە هەموو شتێکی بۆ (خودی هۆشیاری- دیكارتی) و دەرکەوتنی ماهیەتی- ئەویدیكە گەڕاندۆتەوە! شاعیر چەمکی نەمنی وەك ڕێبەری خۆنەویستی و بەرپرسیاری ئازادی بەكار هێناوە، کە ئامانجی یارمەتیدانی ئەویدیكەیە بۆ ڕزگاربوون لەو وەهمانەی کە ئیگۆی خۆبەگەورەزان درووستی دەکات؛ چەمكی نەمنی وەك گەیشتن بە حاڵەتێک لە ئاشتیی ناوەوە و هۆشیاریی ڕاستەقینە بەكار هێناوە؛ چوونكە بەرپرسیارێتی هەڵبژاردنی ئازادیی ڕاستەقینە و ئاشتبوونەوە لەگەڵ ناخ کاتێک دەست پێ دەکات، کە تێدەگەیت ئیگۆ تەنها تۆ نیت؛ بەڵكە ئەویدیكەیە!

كەواتە ئاشتەوایی و سەربەخۆیی ئەو سیستمەیە کە (مەولود ئیبراهیم حەسەن) داهێنانەكانی ڕووداوی بوونی نەمنی لەڕێگای زمانەوە لەسەر بونیادناوە؛ (زمان) لە ڕووداوی بوونی نەمنیدا وەک چرکەساتی سەرهەڵدانی گوتارێکی (وجودی) جێگیر و تۆکمە خۆی دەنوێنێ. بەڕای من ئەوەی ڕێگا بۆ شاعیر خۆش دەکات دەروازەیەکی نوێ لەبەردەم زانستی مۆدێرنی زماندا بکاتەوە، درككردنی هەوڵە پێشینەکانی شیكاری دەروونی (زیگمۆند فرۆید)ە، لەبارەی چارەكردنی نەخۆش لەڕێگای دەربڕینی ناخ بە ئازادییەوە… بەو مانایەش وەك شاعیرێك، پەنا بۆ یاساکانی دەروونشیكاریی فرۆید دەبات و لە درككردنی ئەو ڕێگایەوە وادەكات (نەمنی) بە ئازادی قسەی خۆی بکات، بەو مانایە نەمنی شیعری، لەلایەك بە ئازادی خۆی دەردەبڕێ و لەلایەكی دیكە بەشێوەی واتای بوونی (هایدگەری) بوونی شاراوە دەکاتە بینراو و نهێنییەكان ئاشکرا دەکات. لەوێشەوە (من و کێشەكانی منـی چەپێنراو) لە ڕووداوێكی بوونگەرییانەدا (نەمنی) وەك کردنەوەی (شوێنی خودی بناس) و (بنەماكانی زمان) وەك شیعر لە دەروونشیكاری تێدەپەڕێنێ و لە گوتارێكی تۆكمەی ئازادانەی شیعریدا خۆی بەیان دەكات، وەك ڕووداوێکی بوونگەرانە دەڵێت:-

بێ دەنگیم

دەمامکێکە

شیتێم دەشارێتەوە

شێتیم

دەمامکێکە

تاوانباریم دەشارێتەوە

تاوانباریم

کرمێکە جەرگم دەخوا

ئەوی دەیبینن.. من نیم .

منی شلۆك

شێوازی شلۆك (السیولة) چەمكێكی كۆمەڵناسی پۆڵەندی (زیگمۆنت باومەن)ە؛ شێوازی شلۆك: بارێکە لە بەرەنجامی گۆڕانکارییە خێراكانی سەردەمی گلۆبالیزم و شۆڕشی ئەلیکترۆنییەوە ڕوو دەدەن؛ ڕۆشنبیریی شلۆكیش هەموو شێوە و ماناکانی ڕۆشنبیریی تۆكمە و چەسپاو دەگۆڕێت؛ لە ڕۆشنبیریی شلۆكدا، دەشێ لە هەموو چرکەساتێکدا بەها و باوەڕ و پێوەرە کۆمەڵایەتییەکان و ئەخلاق و ڕەفتاری تاک بگۆڕدرێن! لێرەوە لەو نووسینەدا دەمەوێ (ڕۆشنبیریی تۆكمە) و (سوبێكت) لە ڕووداوی (نەمنی)ی شاعیر و (نەمنی)ی شاعیریش لە (منی شلۆك) گەڵاڵە بكەم و لەسەر ئاستی شێوازە شلۆكەكانی (زیگمۆنت باومەن) وەك توانەوەی شێوە و ماناکانی (من) و لەڕێگای گۆڕانكاری بەردەوامەوە، کە هیچ سنوورێك ناس ناكات و هیچ ئامانجێکی دیاریكراویشی لەخۆ نەگرتووە، هەوڵی خوێندنەوەی ڕووداوی بوونی (نەمنی) شاعیر بدەم!

كەواتە ئەوەی دەتوانین وەك شیكاری دەروونی لەڕێگای دەربڕینی ئازادانە بیبینین، جیابووەتەوە یان دابڕاوە لەوەی كە دەبێت وەك ڕووداوی بوونی شیعری بیخوێنینەوە؛ لە هەموو ئەو بەدواچوونەشدا (زیگمۆنت باومەن) لە كتێبی (مۆدێرنەی شلۆك) وای دەبینێت كە: بەرخۆری لە كاڵای ماددییەوە هەنگاوی بەرەو بەرخۆری لە ھەست و سۆز و پەیوەندییە مرۆیی و تەكنۆلۆژییەكان ناوە؛ بەو مانایەش ڕۆشنبیریی تۆكمە و چەسپاو هەنگاوی بەرەو ڕۆشنبیریی شلۆك ناوە؛ قسەكردنی ئازادانەی فرۆیدی هەنگاوی بەرەو ڕووداوی بوونگەراییی هایدگەر ناوە.

هەڵبەتە لە ڕۆشنبیریی شلۆكدا (خۆشەویستی و کەوتنە داوی خۆشەویستی) بۆتە ئەزموون و توانست، ئەزموونەکانیش بوونەتە ڕاهێنان! دەمەوێ بڵێم بەو مانایە (منی شلۆك) دەتوانێت هەمان ڕستە (ئەوەی دەیبینن.. من نیم) وەك ئەزموون بە گۆڕانكاریی جۆراوجۆرەوە بەکار بهێنێت، یان بێ بەرنامە لە دەرگای (تاقیکردنەوەی خۆشەویستی) ڕۆشنبیریی تۆكمە و چەسپاو بدات و بەردەوام ئەزموونێکی دیکە لە کەسێکی دیکەدا بە مەبەستی جیاوازی و لوتکەی چێژ و خۆشی بەسەربردن… تاقی بکاتەوە!

لە کۆمەڵگای بەکاربەردا کاڵاکان زوو بەرهەم دەهێنرێن و زوو تەواو دەبن؛ واتە سوبێكت هەمیشە لە خاڵی سفردایە! لە خاڵی سفری ئازادیدا، زانیاریی پێش کۆکردنەوەی زانیاری دەكەوێت؛ خێراییی پێش کاردانەوە و وەڵامدانەوە؛ ڕۆشنبیریی شلۆك پێش ڕۆشنبیریی تۆكمە و چەسپاو؛ ئازادیی تەكنۆلۆژی پێش بوونی ڕەسەن… لێرەوە لە خوێندنەوەی ڕووداوی (نەمنی) شاعیردا دەمەوێ نەمنی و منی شلۆك بەهۆی شۆڕشی زانیارییەكان و گۆڕانكاریی خێرای كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی و پلەی سفری ئازادی و پەیوەندییە دیجیتاڵییەكانەوە، لەیەك نزیك بكەمەوە؛ بەو سیفەتانەی كە (نەمنی) شیعری و (منی شلۆك)ی تەكنۆلۆژی هەڵیانگرتووە.

ئیگۆ لە كۆمەڵگای تەكنۆلۆژیدا گەورەترین وەهمی ئازادییە، ئیگۆ ناسنامەی ڕاستەقینە نییە! تەنها پێکهاتەیەکی دەروونییە کە لەسەر بنەمای ترس، ئارەزوو و پابەندبوون و پلەی سفری ئازادی دامەزراوە! بەڵام ئیگۆ هەرچەندە هۆشیار بیت، کەمتر پێویستی بە بەرگریکردن دەبێت؛ ڕاستی پێویستی بە سەلماندن نییە، پێویستی بە ئازادی ڕاستەقینەیە، پێویستی بە سەلماندنی بوونە لەلایەن ئەویدیكەی جیاوازەوە. بۆیە لە شیعری (نەمنی)دا دەتوانین بڵێین هەمیشە ئازادی لە خستنەڕووی چەپێنراوەكانی ناوەوە دەرفەتێكی دیكە بۆ تێپەڕاندنی سنوورەکانی (نەمنی) تاقی دەکاتەوە: (ئەوەی دەیبینن.. من نیم.) ئەوەش وەك گوتمان هەر خۆنەویستی نییە، دەشێ قسەكردن بێ لە جیاوازیی بوونی ئەویدیکە، بەڵام نەك بەو مانایەی كە ئەویدیكە ڕەنگدانەوەی من بێ، بەڵکوو بەو مانایەیەی كە ئەویدیكە نهێنییەکە و من ناتوانم خاوەندارێتی بوونی بکەم.

(ئیمانوێل لێڤیناس) لە كتێبی (کات و ئەویدیکە) پێی وایە کە ئەویدیکە بوونەوەرێک نییە، بەو شێوەیەی من دەمەوێت، بەکاری بهێنم یان لێکی بدەمەوە یان پرۆجێکتی بکەم، بەڵکوو بوونێکی ئازادە کە ڕووخساری داوایەکی ئەخلاقی لێ دەکات؛ هەر بەو مانایەش منی ئازادیی شاعیر لە ڕووداوی بوونی (نەمنی)دا گوزارشت لە ئەویدیكە دەكات؛ هەر بەو مانایەش هەڵبژاردنی ئازادی (نەمنی) بە پەیوەندی لەگەڵ بوونی ئەویدیکە دەپێورێت! پاش (ئەوەی دەیبینن..) ئیتر گەڕانەوەی منی خۆنەویست (منی شاراوە) بۆ (نەمنی)ی شیعری، وەك حاڵەتێكی دەروونی نا، بەڵكە وەك پرسیارێكی بوونگەرانەی شیعری باسی جیهانی منی شلۆك دەكات.

جیهانی شلۆك

ئایا پرسیاری بوونگەرانەی (نەمنی) ڕەنگدانەوەی جیهانی (منی شلۆكە)ە، یان نهێنییەکە ناتوانم (وەك ڕووداو) خاوەندارێتی بکەم؟! دەشێ لەنێوان كردەی (خاوەندارێتی نەكردن) و چەمكی (منی شلۆك)دا هاوتاییەك هەبێ، یان هاوتایەك لەنێوان کاری شیعری وەك بابەتێكی جوان (كە چێژ تێیدا دەردەكەوێت) و ڕووداوی شیعری (كە بوون تێیدا دەردەكەوێت) هەبێ، بەڵام حاڵەتی دەروونی نەبێ.

لەوێوە دەڵێم جیهانی (منی شلۆك) نزیكە لە تەكنۆلۆژیا و ڕۆشنبیریی شلۆك و چێژ؛ بەڵام ڕووداوی (نەمنی) شیعری شوێنێكە لە ڕۆشنبیریی تۆكمە و ئەویدیكەی جیاواز و بوونگەرایی؛ واتە نەمنی شاعیر بە پەیوەندی لەگەڵ بوونی ئەویدیکە دەپێورێت؛ نەك چێژی تەكنۆلۆژی؛ بە پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤایەتی دیاری دەكرێت، نەك سوپەرمانی نیچەیی؛ بە پەیوەندی لەگەڵ ڕووداوی بوون شوێنێك بونیاد دەنێت، نەك لەگەڵ ڕازاندنەوەی زمانی شیعری.

کاتێک شاعیر من لە خۆی دەردەهێنێ، ئەویدیکە دەبینێ؛ بەرپرسیارێتی منی شاعیر بەرانبەر بوونی ئەویدیکە سەرچاوەكانی لە هۆشیارییەوەیە، بەرپرسیاریەتیی منی شاعیر بەرانبەر ڕووداوەكانی نەمنی سەرچاوەكانی لە هەڵبژاردنی ئازادییەدایە. بەكورتی ئازادیی من شوێنی بوونی ئەویدیكەی جیاوازە، كە وەك شیعر ناتوانم لە ڕووداوی (نەمنی) تێیپەڕێنم؛ بەو مانایەش ئەوەی دەیبینن، من نیم، بەڵكە منی خۆنەویستە؛ شوێنی نەمنی ڕووداوی شیعری لە داخوازییە مرۆڤایەتییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت؛ بەڵام ئەوەی ئەو جیهانە درووست کراوە ڕەخسێنراوەی ڕووداوی نەمنی بە منی شلۆك دەبەستێتەوە، لە داخوازییەكانی چێژ و هێزی سوپەرماندایە! چوونكە داخوازییەكانی ڕووداوی (نەمنی) خۆشەویستیی مرۆیییە؛ داخوازییەكانی (منی شلۆك) خۆشەویستیی تەكنۆلۆژییە؛ خۆشەویستیی مرۆیی پەیوەندی بە بەخشینەوە دەكات؛ خۆشەویستیی تەكنۆلۆژی پەیوەندی بە چەمكی زێدەیییەكانەوە هەیە!

بە كورتی لێرەوە دەتوانم بڵێم پەیوەندیی نێوان تەكنۆلۆژیا و منی شلۆك لە (پلەی سفری ئازادی، یان ئازادی وەك كەرستە) درووست دەبێت؛ نەك وەك دیاریكردنی پەیوەندیی خۆشەویستی. (زیگمۆنت باومەن) لە كتێبی (خۆشەویستیی شلۆك)دا پەیوەندیی نێوان تەكنۆلۆژیا و منی شلۆك ناو دەنێت (خۆشەویستیی کەرەستەیی)؛ بەو مانایەش لە جیهانی تەكنۆلۆژیادا پەیوەندیی خۆشەویستی بۆ بوونی ئەویدیكەی جیاواز لە پەیوەندییەوە بۆتە ئەزموون و توانست، ئەزموونەکان ژمارە و زێدە ژمارەن؛ ژمارەكان بوونەتە کاڵا؛ پەیوەندییەكان بوونەتە پەیوەندیی بەرژەوەندیخوازانە و کاتی؛ بەو مانایەش دیاریكردنی پەیوەندیی خۆشەویستیی تەكنۆلۆژی بە لۆژیکی (ئابووری و بازرگانی) دەپێورێن، لەسەر بنەمای (زیان و قازانج)؛ یان ئەو خۆشەویستییە وەك (تاقیکردنەوەی خۆشەویستی) تەماشا دەكرێت! كەواتە ئەوەی لە پلەی سفری ئازادیدا دەیبینن، من نیم، بەڵكە ئەزموونێکی دیکەی منی شلۆكە و کەسێکی دیکە تاقی دەکاتەوە؛ واتە گۆڕینی بە کەسێکی دیکە!.

جیهانی منی شلۆك، جیهانی زێدە تاقیكردنەوەیە، جیهانی زێدە قازانج… جیهانی منی شلۆك لەسەر بنەمای ئابووریی تەكنۆلۆژی وەستاوە، بەڵام شوێنی نەمنی، شوێنی بەخشین و ڕێزگرتن. شوێنی ڕووداوەكانی نەمنی وێنە و بوونی ئەو بەخشینە ڕاستەقینەیە دەكێشێ كە (ژۆرژ باتاى) لەسەر بنه‌مای–ئابووریى هەتاوی- باسی دەكات؛ واتە: بەخشینێكى تاكلایەنانەى وزەی هەتاو بە بوونی ئەویدیكەی جیاواز؛ بەخشینى ئەو شتەى كە خۆت بە خاوەنى نازانیت، پشت بە مامەڵەكردن نابەستێت؛ هەتاو دەسووتێت و هێدی هێدی لە وزە (خۆشەویستە) بێڕادەكەیدا (مەستمان) دەكات، (ژیانمان پێدەبەخشێت). بڕوانە: كتێبی (تیۆری ئایین) و: هاوار محەمەد، دەزگای ئایدیا، 2017، چ حەمدی- سلێمانی، ل122-123.

 دەمەوێ بڵێم بوونی خۆشەویستیی مرۆیییانە وەك (تیشكى هەتاو) پشت بە مامەڵەكردن نابەستێ؛ پشتبەستن بە مامەڵەكردن، دەكەوێتە سەر سووكایەتیپێكردن (زیاتر قەرزباركردن)! لەبەرانبەریشدا (تاقیكردنەوەی خۆشەویستی) تەكنۆلۆژی پەیوەندی بە زێدە قازانج و زێدە مامەڵەكردندایە.  

بێگومان ئامادەیى بوونی خۆشەویستى لەسەر بنەمای (ئابوورىی هەتاوی) دەلالەت لە بەخشینى وزەی دەروونی و بەخشینى (خۆشەویستى) بێ‌ بەرانبەر دەكات. ئامادەییى خۆشەویستى لەسەر بنەمای (ئابووریی تەكنۆلۆژی) كاڵایە، قازانجە. یەكەمیان، بەردەوام بیر لە نرخ و شكۆی بوونی ئەویدیكەی جیاواز دەكاتەوە؛ دووەمیان، بیر له‌ زێدە سوود و ئاڵوگۆڕ و زێدە به‌رهه‌مهێنان و هەبوونی زێدە ده‌ستكه‌وت دەكاتەوە… یەكەمیان، هەمیشە خۆشەویستی وەك خاڵی سەرەتایی دەبینێ؛ دووەمیان، خۆشەویستی وەك كاڵا سەرف دەکات و لە پلەی سفردا (زێدە- خۆشەویستی) تاقی دەكاتەوە؛ (ئالان بادیۆ) لە كتێبی (لە ستایشی خۆشەویستی)دا، دار التنوير، 2014، ترجمة: غادة الحلواني- لە بەشى (خۆشەویستى لە ژێر هەڕەشەدایە)؛ بە ناوى (خۆشەویستیی ئازادانە)ى سەردەمى بەكاربردنى خۆشەویستى، دەڵێت: من پابەند نیم، من پابەند نیم، واتە: خۆشەویستی لە پلەی سفردا! بەو مانایە دووەمیان، پلەی سفری خۆشەویستییە. كەواتە (ئەوەی دەیبینن.. من نیم) واتە دوور لە پلەی سفری خۆشەویستی دەلالەت لە بونیادنانی خۆشەویستی دەكات.

مۆدێرنەی شلۆك

لە دیدی (زیگمۆنت باومەن) كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی دەلالەت لە توانەوەی پێکهاتە کۆمەڵایەتییە چەسپاوەکان و دامەزراوە تۆکمەکان دەكات؛ بە مانایەكی دیكە كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی مۆدێرنەی شلۆكە و لەڕێگای گوزارەی تاکگەرایی و مەسرەفگەرایی جێگای بە گوزارەی هاووڵاتیبوون و ڕووداوەكانی بوونی ئەویدیكە، چۆل كردووە؛ لەڕێگای پەیوەندیی هاوبەندییەوە جێگای بە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان تەنگ كردووە، لەوێشەوە (زیگمۆنت باومەن) ئاماژە بە لەرزۆکی و کەمخایەنی پەیوەندییە مرۆیییەکان دەدات و دەڵێ پەیوەندیییە مرۆییەکان، تا دێت زیاتر شلۆک و کەمخایەن و زوو تێپەڕ دەبن؛ شلۆکی پەیوەندییە مرۆیییەکان، هەستی تاوانباربوونمان بۆ درووست دەکەن، هەرچۆنێک ئەو هەستە بخەینەڕوو، هەست بە تاوان دەکەین، هەرگیز ئەو پەیوەندییە هەستی بەکۆمەڵبوون درووست ناكات، بەڵکە وەك هاوبەندی ئەو کاتە کۆتایی دێت کە داواکاری و ئارەزووەکانی ئێمە جێبەجێ ناکات، ڕێک وەک کاڵایە… لە کۆمەڵگای بەکاربەردا کاڵاکان زوو بەرهەم دەهێنرێن و زوو زوو تەواو دەبن؛ لە کۆمەڵگای بەکاربەردا چێژ بۆتە بەشێک لە بەکاڵابردنی سوبێكت، چێژ بۆتە هۆکاری سەرەکیی درووستکردنی پەیوەندییەکان.

تاوانباریم

کرمێکە جەرگم دەخوا

دەشێ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەكان و هاوبەندی تەكنۆلۆژی لەنێوان منی خۆنەویست و کێشەكانی منـی چەپێنراو لەو پرسیارە (نالۆژیكی/ لۆژیكی)یانەدا هەڵگرینەوە و بڵێین: خۆزگە (تاوانباریم) وەك كرمێك بە ئازادی جەرگی خواردم، لە دەرەوەی ئامێری بێ هەستی تەكنۆلۆژیاوە؛ ئەی (بێدەنگیم) كرمی نەبینراوی جەرگم بوو… چی بوو؟! ئەی چی دەبێت بەبێ دەنگی لەلایەكی جەرگم ڕێبکەم، یان گوێم لەدەنگی تاوانە شاراوەكانم بێ… بەڵام لە هەموو ئەوانەشدا ئەی چی دەبێت ئەگەر زەنگی چەێنراوەكانم لەبری زەنگی تەكنۆلۆژیا، سڵاوی ڕووداوەكانی بوونی (نەمنی)ی بە پلەی سفری ئازادی (منی شلۆك) بگۆڕێتەوە؟!.

دەمەوێ بڵێم ئەو لێکۆڵینەوە قووڵەی (زیگمۆنت باومەن) لە بارەی مرۆڤ لە سەردەمی مۆدێرنیتە شلەکاندا پێشکەشی كردووە، ترسەکانی چیتر لە مەترسییە کۆنکرێتییەکان و کۆنتڕۆڵکراوەکاندا قەتیس نین، بەڵکە گۆڕاون بۆ دۆخێکی بەردەوامی دڵەڕاوکێ و نادڵنیایی. لەو قەسیدەیەشدا وەك ڕوونمان كردەوە (ترسی ڕووداوەكانی- نەمنی) چیتر لە هەڕەشەیەکی دیاریکراو و دوورەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکە لە ناسکییەکی بێ مەودا و نزیكەوە هەڵقوڵاوە، کە خۆیان لە تایبەتمەندی دیجیتاڵی و مامەڵەی تەكنۆلۆژی و مەترسییە ئابووری و ژینگەیییەکانەوە تا ناسکی چاودێریكردنی ئەمنی و دڵەڕاوکێ و نادڵنیایی هەڵدەگرنەوە… هەموو ئەوانەش وەك كۆمەڵێ زانیاریی كەڵەكەكراو و زیرەكی/ ژیری دەستكرد و ڕەفتاری بەکۆمەڵ لە قاڵب دراو شلتر دەردەكەوێت و لەوێوە هەموو سنوورەکانی مرۆڤایەتی بەزاندووە و لە هەموو شوێنێ بەشێوەی سوپەرمانی نیچەیی بڵاو دەبێتەوە و بەردەوام دەگۆڕێت.

 ئیتر ئەوە شوێنی كۆمەڵگای تۆكمە و چەسپاوە، كە جیهانی كۆمەڵگای ئەلكترۆنی بەرهەم هێناوە؛ ئەوە هاوبەندی تەكنۆلۆژییە، كە مۆدێرنیتە شلەکانی لێكەوتۆتەوە، کۆمەڵگایەکی بەرهەم هێناوە، کە لە ناسکی بەردەوامی ئامێرە بێ هەستەكاندا بژی. ئیتر پەیوەندیی كۆمەڵایەتیی ڕاستەقینە و دامەزراوەی سەقامگیر و دڵنیایی تۆکمە و دەروونشیكاری… ڕۆژیان ئاوابوو؛ ئیتر تاکەکان ڕووبەڕووی ترسی هەمیشە گۆڕاو دەبنەوە! (زیگمۆنت باومەن) لە كتێبی (الخوف السائل)، ترجمة: حجاج أبو جبر- ط1، بیروت-2017. دەڵێت: مەترسییەکان چیتر تەنیا لە کارەساتە تەقلیدییەکاندا سنووردار ناكرێن، بەڵکە بوونەتە بێکاری شلۆك و داڕمانی بازاڕ و پیسبوونی ژینگە و گۆڕانی کەشوهەوا. جگە لە هەموو ئەوانەش (ترسی خەیاڵی) ترسی شەوە تاریكەكانی نادڵنیایی کە لەلایەن میدیا و سیاسەتەوە وەک ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردن بەردەوام تووند و تووندتر دەکرێت؛ یان  لەسەر بنەمای تاریكیی نادڵنیایی كۆنتڕۆڵی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان دەكات و کۆمەڵگا دەخاتە دڵەڕاوکێی بەردەوامەوە.

هەولێر 29/9/2025

The post لە ستایشی (نەمنی)دا appeared first on ژنەفتن.

لێكدانەوەی (هیچ مرۆڤێک لە گەمژەیی بێبەری نییە) بۆ خوێنەر بەجێدەهێڵم، بەڵام بۆ (گەمژەیی وەك لۆژیک) پەنا بۆ كتێبی (تراكتاتۆس- بەندی 5 و 6)دا دەبەم، كە دەڵێ: پرسیارە لۆژیکییەكان تەنها بە دیار بەدەستهێنانی ڕاستییەكی دیاریکراوەوە نامێننەوە، بەڵكە دەبێ بەرانبەر بە ڕاستییەکانی جیهانی دەرەکی، بە تەواوی بێلایەن بن، چونكە بەپێی (كات) ڕاستی سنوورە لۆژیکییەکان تێدەپەڕێنێ! بەو مانایەش ژیری مەحکوم نییە بەوەی كۆی زانیارییەكان لەبارەی جیهانەوە لەخۆ بگرێت، بەڵکە پێویستە گەمژیش فەرامۆش نەكات، ئەرکی گەمژەییش ئەوە نییە، کە ڕاستییەکان ڕەت بکاتەوە؛ بەڵكە دەبێ گەمژەیی خۆیشی بەهەند بزانێت!  

كەواتە لەژێر خێوەتی مرۆڤ بوونەوەرێکی سەیرە و ڕاست دانیشتووە! هەندێجار گەمژەیی، خراپ بەکارهێنانی ڕاستی، لە دەربڕینی ژیریدا كۆ دەكاتەوە. هەندێجار ڕاستی، كۆكراوەی پارچە شكاوەكانی گەمژەیی و ژیرییە. هەندێجار جەوهەری واقیع، ڕێکخستنی گەمژەیی و ژیرییە. بەو مانایانە ڕێزبەندی گەمژەیی و ژیری لە ناڕوونترین ڕاستی و ڕوونترین ڕاستیدا دەرناكەوێت؛ بەڵكە پێویستی بە بوونی ئەزموونگەریی مرۆیی و واقیعبینییەوە هەیە. ناشێ لە یەكێك لە ڕێكارەكانی چەمكی (كۆ) و (كەم)دا کورت بکرێتەوە! چوونكە مەتەڵی بەکارهێنانی ڕۆژانە (زمان و کردار)ە. بۆیە لەو گوتارەدا بۆ تێگەیشتن لە خودی ڕاستی و درۆ ڕێكاری (بەس)ە و (پێویست)ە، یان چەمكی (دەكاتە) دەنووسمەوە! بەمجۆرە دەتوانم بڵێم (گەمژەیی وەك زمان) دەكاتە (ژیری وەك كردار).

فەیلەسووفی بەناوبانگی ئەڵمانی (ئارسەر شۆپنهاوەر) لە کتێبی (حیکمەتی ژیان- وەرگێڕانی، ئارام ئەمین شوانی- چاپی دووەم، لە بڵاوکراوەکانی کتێبخانەی فێربوون، 2019)دا ڕەشبینی بە سیمایەکی باش دادەنێت… (ئیرادە، باوەڕ بەخۆبوون، ئایین، دەوڵەت) بەرز دەنرخێنێت. ئەگەرچی مرۆڤیش شایستەی هەڵەکردنە، بەڵام ئەو پێیوایە (مرۆڤ تا زیاتر بزانێت، گرفتەکانی زیاتر دەبن؛ گەمژەیی پشوویەکی ساختە بە مرۆڤ دەبەخشێت.).

لێرە لە خوێندنەوەی دەستەواژەی (گەمژەیی، وەك پشووی ساختە)دا ناڵێم گەمژەییی مرۆڤ شتێکی ڕێژەیییە و دیاردەیەکی ئاڵۆزە و ڕەگی لە هەست و سۆزدایە. بەڵكە دەمەوێ (حەسانەوەی عەقڵی مرۆڤ بەشێوەیەكی ساختە) لە (زێدە هەڵەکردن)دا هەڵگرمەوە و وەك یەکێک لە مەتەڵە باڵاكانی گەمژەیی دابنێم؛ بۆ پشتڕاستكردنەوەی مەتەڵە باڵاكەی گەمژەیی لە زێدە هەڵەكردنەوە بۆ پشوودانی ساختەی عەقڵ؛ هەوڵ دەدەم قسەكەی (سوكرات) بیر بخەمەوە، كە دەڵێت: (تەنها شتێک کە دەیزانم، ئەوەیە کە هیچ نازانم.) كەواتە لە گەمژەییدا تاریکییەک هەیە؛ دەشێ پرسیاری سوكرات لەو تاریكییە ئەوەبێ، ئایا گەمژەیی، بەشە گەورەكەی زانینە یان نەزانی؟! پرسیاری ئەو خوێندنەوەیەش ئەوەیە، ئایا قسەكەی سوكرات گەمژەناسییە یان ژیریناسی؟!.

گەمژەییی شاعیرانە، نیشتەجێی ژیرییە

لە خواركردنەوەی ئەو سەبتایتلە (زمان- هایدگەری)یەدا، دەمەوێ بڵێم گەمژەیی (وەك زمان) دەتوانێ‌ گوزارشت لە خۆی و شتەكان بكات، ئەزموونەكانی خۆی و ئەزموونەكانی ئەویدیكەی ژیری وەك كردار دەربخات و جیاوازییەكانیش شاعیرانە زەق بكاتەوە. واتە گەمژەیی هەر مرۆڤ كەشف ناكات، بەڵكە واقیعبینیش دەگەیەنێت؛ لەلایەك دەبێتە ئەو (تاریكی/ ڕۆناكی)یەی كە دەوری ژیری دەدات، لەلایەكی دیكە جیاوازییە زۆر ئاڵۆز و گشتییەكانی ڕادەستی ڕاستی دەكاتەوە.

كەواتە دەتوانین بڵێین گەمژەیی پارێزەری ژیرییە؛ بۆیە لە دەركەوتنی گەمژەییدا هەرگیز (بوێری) و (ئازادی) هەست بە غەریبی ناكەن؛ چوونكە گەمژەیی لە گفتوگۆكردندا تەبایی لەبیر نییە، بەڵكە دەبێتە ڕووداوی گفتوگۆكە. بەو مانایەش تا گەمژەیی بە ئاگا نێتەوە، ماڵی ژیری بێ پاسەوانە! بەو مانایەش خۆ گۆڕینی گەمژەیی ساختە نییە، دەمامك نییە، ناسینەوەی بوێری و ئازادییە، كەواتە گەمژەیی دەبێتە شتێك- بۆ ژیری لەپێناو داهێنان! دەبێتە شتێك- بۆ دەركەوتن لەنێو جیهاندا (دازاین).

لەو گفتوگۆیەدا، گەمژەیی شتێك لە دەرەوەی ژیری نییە، بوونی گەمژەیی بەردەوام ژیری دەخاتە سەر خۆ و خۆدەرخستن لەلایەك و جیاوازی و خەیاڵی داهێنانە لەلایەكی دیكەوە وەك چۆن ژیری لە ئامادەییی گەمژەییدا ئامادەیە؛ بە هەمان شێوە گەمژەیی لە ئامادەییی ژیریدا ئامادەیە! كەواتە ژیری و گەمژەیی وەك باوە (دژ بوون)ی گفتوگۆ نیین، بەڵكە (یەك بوون)ی گفتوگۆن، ئەوە مانای ئەوە نییە، هەرگیز ئەو دووانە لێكدژ ناوەستنەوە، بەڵكە كاتێك لێكدژی ڕوو دەدات، كە لە یەكتری دوور دەكەونەوە، كە یەكتری دەشارنەوە، كە وەك گفتوگۆ بوونیان نامێنێت.

لێرەدا بە پێچەوانەی بیركردنەوەی باوی كۆمەڵگا، گەمژەیی (شتێك دەگەیەنێت) كە برەو بە تێگەیشتنێكی جیاواز دەدات! جیاوازی بنەما و تایبەتمەندی یەكتر قبووڵكردن و پێشمەرجی بوێری و ئازادییە؛ جیاوازی پانتایییەكە بۆ دەركەوتنی خۆشەویستی، هەموو ئەوانەش ئەگەرەكانی گەمژەیی ڕابەرایەتیان دەكات و پێش ژیری دەكەوێت. بەڵام تێگەیشتن لەو شتەی كە دەگات، زێدە گەمژەیی مەیسەری ناكات، وەك چۆن زێدە ژیری ناخاتەوە، بەڵكە ئازادی و بوێری و خۆشەویستییە.

مرۆڤ

لەنێوان ئازادی و خۆشەویستیدا

گەمژەیی، ژیری لەخۆیدا ون دەکات، تاکوو ئازادی پراکتیزە بکات! ژیری لە دەرەوەی خۆی چەمكی خۆشەویستی تەرجەمە دەكاتەوە، تاکوو مانایەكی لۆژیكی بە ئازادی ببەخشێت. كەواتە لەنێوان ئازادی و خۆشەویستی، هەمیشە گەمژەیی و ژیری وەستاون؛ لەنێوان گەمژەیی و ئازادیدا مرۆڤ هەیە؛ یان وەك “کارل گۆستاڤ یۆنگ” دەڵێت (ئەوەی سەیری دەرەوە دەکات خەو دەبینێت، و ئەوەی سەیری ناوەوەی خۆی دەکات بە ئاگا دێتەوە.) بەڵام لەنێوان ژیری و خۆشەویستیدا لۆژیك كارەكان ڕایی دەكات. مرۆڤ بەردەوام خەو دەبینێ و بە ئاگا دێتەوە… مرۆڤ هەمیشە بەدوای خەونەكانی خۆیدا دەگەڕێت.

كەواتە ژیری و گەمژەیی (پێویستی)یەکی بوونگەرایییە و هەموو کەسێک دەگرێتەوە؛ ئەگەرچی (بەس) نییە! چونكە پێکەوەبوونی گەمژەیی و ژیری هەندێکجار کاردانەوەی چاوەڕواننەکراو دەخەنەوە، واتە کە گەمژەیی شاراوەیە، ئەوە لە (دەرەوە) ژیری ئاشکرا دەبێت؛ بەڵام كە ژیری شاراوەیە، ئەوە گەمژەیی (ناوەوە) قسان دەكات.

هەمیشە دەبێ خۆشەویستی وەك (كردەی كەوتن) دووبارە بكەینەوە، لەو دووبارەكردنەوەیەش ئەنجامی جیاواز بەدەست بھێنین! لە كردەی خۆشەویستی وەك كەوتن ژیری شاراوەیە و گەمژەیی ئاشكرا. بەڵام ئەگەر ئازادی بە هەستی ناوەوە و بیركردنەوەوە پەیوەست بكەین، ئەوە گەمژەیی شاراوەیە و ژیری قسە دەكات! كەواتە مرۆڤ گەمژەیە لەو كاتەوەی دەیەوێت خۆی وەك ژیر بنوێنێ.

پێکەوەبوونی گەمژەیی و ژیری

كاری گەمژەیی خوازەی ژیرییە؛ ئەوەش بەو مانایەیە، كە خەونی ژیری خەیاڵی گەمژەیییە، یان گەمژەیی پێکهاتەی زمانێکی هێمایییە و قووڵی ناخی مرۆڤ، یان یارییە زمانییەكانی ناوەوەی مرۆڤ ئاشکرا دەكات! لەنێوان فریودانی زمان و كردەی عەقڵی وەك خوازەی گەمژەیی؛ لەنێوان تاک و کۆی ئەزموونی مرۆییدا؛ نموونەی وردی لێکدانەوەی ژیری و گەمژەیی بە هەردوو ڕووەكەی دەخەینەڕوو: یەكەم، بە ڕوونکردنەوەی ئاڵۆزییەکانی ژیری وەك ناسنامەی ژیری! دووەم، بە ئاراستە جیاوازەکانی ئازادی وەك ئازادی؛ یان وەک هێڵی موگناتیسی کە نابینرێت، بەڵام دەشێ کاریگەرییان ئاشکرا بکرێت. هێڵە نەبینراوە موگناتیسییەكان وەك چۆن ناهۆشیاری وەک پێکهاتەیەکی زیندوو دەردەخەن، کە کاریگەری لەسەر هۆشیاری هەیە، بەهەمان شێوە هۆشیارییە مرۆیییەكانیش، ناهۆشیارییەكانی ناخ دەشارنەوە، كە وەک پێکهاتەیەکی زیندوو کاریگەرییان لەسەر داهێنان جێدەمێنێ.

كەواتە پەیوەندیی نزیكی نێوان (نەخۆشی و گەمژەیی) تەنها لە ئەندامێكی تووشبوو دەرناكەوێت، بەڵكە قەوارەیەكی تەواوەتییە، كە ژیری وەك ئەزموونێكی بوونگەرایی تێیدا دەژی؛ هەر بەو مانایەش ژیری بانگی پزیشكەكان دەكات، كە بۆ گەمژەیی لایەنی ئەندامی تێپەڕێنن و لایەنی دەروونی و ڕۆحی بگرنەبەر. بەڵام گەمژەیی ڕوو لە لۆژیكی پزیشكان وەردەگێڕێ و ڕوو لە بیرمەند و ئەدیب و هونەرمەندان دەكات، كە هەڵسوكەوتی مرۆیی تەنها بە بنەماكانی ژیری و ئاگایی ڕاگەیاندراو لێك نەدەنەوە، بەڵكە پاڵنەرە شاراوەكانی گەمژەیی و نائاگایی لەبەرچاو بگرن.

لێرەوە پرسیاری ژیری بەر پرسیاری گەمژەیی دەكەوێت، پرسیاری خۆشەویستی بەر ئازادی، پرسیاری زانستی بەر ئەدەبی و هەموو ئەوانەش لە پرسی (مرۆڤ تا چەند ئازادە؟) یەكتر تەواو دەكەن، لەوێشەوە ئەگەری ئەوە دەخەنەڕوو کە (شیکردنەوەی خۆشەویستی و قبووڵكردنی جیاوازی) ببێتە ئامرازێک بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤ لە زاڵبوونی هۆکارە شاراوە و ناشاراوەكان. بۆ ئەوەی مەتەڵی زمان ڕابەرایەتی فەزا ئازاد و كراوەكانی كرداری عەقڵی بكات.

5/9/2025 هەولێر

The post لە ستایشی (گەمژەیی)دا appeared first on ژنەفتن.

 فەیلەسووفی ئەڵمانی، بە ڕەچەڵەک کۆریای باشوور (بیۆنگ- چوول هان) هەموو ئەو حەز و زێدە-بەكاربردنەی كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی ڕیسوا دەكات؛ ئازادی و ڕزگاری مرۆڤ و بیركردنەوە و ڕامانی قووڵ لە ئاراستە نەكردن و ملکەچ نەبوونی مەرجەکانی کاردا دەبینێتەوە؛ داوای پەیڕەوکردنی شێوازێکی دژ بە لایكی دیجیتاڵی لە ژیانێكی هێمندا دەبینێتەوە، کە حەوسەلەی ناچالاکی و حەسانەوە و خەواڵووبوون و بێكاری هەبێت!.

 دەشێ نكۆڵیكردنی ژیانی خێرا و كاركردنی بێوچانی مرۆڤی ئەمڕۆ، نزیك بێ لە ترسە لەبننەهاتووەكەی (ئەلبیر كامۆ) بەوەی كە لە ژیاندا هەموو ڕۆژێک هەمان نائومێدی و هەمان ئازار دەچێژین، کەچی هیچ شتێک ناگۆڕێت! (بیۆنگ- چوول هان) بە هەمان شێوە ئاوڕ لە بێكاری دەداتەوە و بەبڕوای ئەو  ئەمڕۆ بێكاری دەبێتە شکاندنی یەکدەنگی ئەرێنی و عه‌وامگه‌رایی دیجیتاڵی، یان ئەوەی هه‌مووان ده‌یانه‌وێت خێرا ده‌ركه‌ون و دەركەوتن بە پێوەری زێدە-قازانج و بەرهەمهێنان و داهێنان بژمێرن.

پرسیار ئەوەیە، میهرەبانی لە كوێی دەركەوتنی خێرا و كاركردنی بێوچاندایە؟! بە بۆچوونی نووسەر، كاركردنی بەردەوامی تاقەتپرووكێن، تواناکانی داهێنان و ڕامان و میهرەبانی، لە مرۆڤدا دەکوژێت؛ مرۆڤ وەك ئامرازێکی میکانیکی بێڕۆح تەماشا دەكات؛ ئەو دۆخە دیجیتاڵییە زاڵە، کۆمەڵگایەكی دابڕاو و جیاکراوەی پەرەپێداوە؛ ئەگەرچی لەڕێگای تەكنۆلۆژیاوە پەیوەندی بەیەكەوە دەكەن؛ بەڵام لەو پەیوەندییە خێرا و كورتخایەنەدا مرۆڤ تەنیایە. ئێمه‌ی مرۆڤ خۆ-ڕه‌تێنه‌رین بۆ کاركردنی زێتر و زێتر و سوودی ماددی، ئیتر پلانه‌كانی ئیش ڕایكردن و فره‌-وه‌زیفه‌ بوونه‌ته‌ شێوازە باڵاكانی ژیانمان، هەتا ئەگەر ئەو باڵایی و زێدە-قازانجە لەڕێگای فیتنە و شكۆشكاندن و لەناوبردنیش بێت.

بەو مانایە (کات)ێك بۆ حەسانەوە نییە؛ كات لە كۆمەڵگای دیجیتاڵیدا بۆ بەکارهێنانی قازانجی زیاتری ماددی نەبێ، هیچ مانایەكی دیكەی مرۆیی نییە. كات لە كۆمەڵگای دیجیتاڵیدا هەرگیز بۆ گەیشتن بە سادەیی و بەختەوەری نییە! هەمیشە بۆ گەیشتن بە بەختەوەری ڕاستەقینە، كاری تاقەتپڕووكێن بێ کەڵک دەكەوێتەوە، چوونکە لە ناخەوە هەڕەشە لە بوونی مرۆڤ و شكۆی مرۆڤایەتی دەکات؛ بۆیە دەبێت تەرخانكردنی كات بۆ ئارامی و حەسانەوە بێت و پشت بە ناچالاکی ببەستێت.

ئەمڕۆ ژیانی مرۆڤی تەكنۆلۆژی زیاتر لە مەترسیدایە، چوونكە كاركردنی خێرا و زیاد لەپێویست خەڵکی بێ حەوسەلە کردووە؛ ئەمڕۆ سیمای دیاری کۆمەڵگا مۆدێرنەکان، پەشێوی دەروونی و تەنیایی و گۆشەگیرییە، نەك ڕامانی قووڵ و بیركردنەوە، گۆڕانكاری و میهرەبانی، بەشداریكردن لە ڕێوڕەسم و نەریتە کۆمەڵییەکان، دەتوانین بڵێین كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی پێیوایە نەریت و ڕێوڕەسمەکان دووبارەبوونەوەن، بەڵام دووبارەبوونەوەیەکی بیرۆکراسی و ئۆتۆماتیکی نین، بەڵکە هەستی چالاکی و زیندووێتی لە ناچالاكییدا دەچێنن!.

مرۆڤی دیجیتاڵی بەردەوام بەدوای ژمارە و ژمارەی نوێدا ڕادەکات؛ بەتەواوی بێئاگایە لە هونەری دووبارەبوونەوەی چێژەکان؛ لەگەڵ ژیان فەرامۆش دەكات… لە كۆمەڵگای تەكنۆلۆژیدا چه‌نده‌ چالاكتر و سەركەوتووتر بین، هێندە خێراتر ڕاو ده‌نرێین و جێیه‌كیش بۆ حەسانەوە شك نابەین- هه‌ڕه‌شه‌كه‌ش ئا له‌وێدا،(له‌ ده‌ره‌وه‌دا) نییه‌، لەناوەوە- به‌ناوه‌كیكراوه‌؛ كۆمەڵگای دیجیتاڵی كۆمه‌ڵگای دیسپلینكراوی فۆكۆیییە، دیكتاتۆریه‌تی ئەرێنی بەڕێوەی دەبات.

ئەو ژیانە ئەرێنی و خێرا و ساختەیەی کە سیستمی تەكنۆلۆژی بانگەشەی بۆ دەکات؛ ئەوەیە كە هەتا زیاتر و خێراتر كار بكەین و بەکاری بهێنین، ئەوەندە به‌خته‌وه‌ر و سه‌ركه‌وتووتر دەبین، ئەوەندە زێتر حەزمان بۆ ژیانكردن و چێژبردن پتر دەبێت، ئەوەندە هەڵدەكێشین و قازانج دەكەین، پڕ بەرەكەت دەبین و باشترین بەدەست دەهێنین. بەو مانایەش ئەو ژیانە ئەبستراكتە جگە لە كار و چڕکردنەوەی بەکاربردن و بەكارهێنان هیچی دیكە نییە، ئەوەش شەكەت و نه‌خۆشمان ده‌خات.

(بیۆنگ- چوول هان) لە دیمانەیەکدا لەبارەی (تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و کۆرۆنا) كە (هاوڕێ خالید) لە 27ی كانونی دووه‌م، 2022، وەریگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی، دەڵێت: چێژی دووبارەبوونەوە چڕییەكی خوازراوی هەیە؛ بۆ نموونە، من (سێباستیان باخ)م خۆشدەوێت، بە هەزاران جار پارچە جوانەکەی (گۆڵدبێرگ)م ژەنیووە و هەر جارە خۆشییەکی جیاوازم پێدەبەخشێت. هەر لە بابەتی (دیمەنەکانی بێکاری)دا دەڵێت: (بێکاری بریقەی خۆی بە ژیان دەبەخشێت، ژیانی ڕاستەقینە لەو ساتەوەختەوە دەست پێ دەکات، کە گرنگی بە ژیانێكی ئارام و ڕامان و بیركردنەوە دەدەین؛ دەبێ بەدوای ژیانێکی سادەدا بگەڕێین).

خەوتن، بێدەنگی، چاوەڕوانی

(بیۆنگ- چوول هان) بایەخی ناچالاکی لەو بارودۆخە تایبەتانەدا دەبینێتەوە، کە مرۆڤ دەخەوێت، بێزار دەبێت، چاوەڕێ دەکات، بێدەنگ دەبێت. پێی وایە مرۆڤی دیجیتاڵی گرنگی و سوودەکانی ئەو بارودۆخانە وەك پێویست نازانێت.

مرۆڤ کاتێک بێکار دەبێت، كۆمەڵێ حاڵەت، بەبێ هیچ چالاکیەکی دەرەکی دەیخاتە ڕامانەوە؛ بەو مانایەش مرۆڤ لە بێكارییدا ئازاد دەبێت، دۆخی ناچالاکی دەبێتە ئازادیی ڕاستەقینە. لە (خەو)دا كاتێ خەون دەبینێت، لە نائاگایییەوە یادەوەرییەکان کارا دەبن؛ بەو مانایەش خەونبینین واتە ڕوو لەخۆكردن و دەوروبەر كردن؛ ڕوو لەو شوێنەی کە تێیدا بوونت هەیە، ڕوو لەو کاتە تایبەتەی كە دەورەی داویت. (خەوتن) دوا ئاستی حەسانەوەی جەستەیە، لە کاتێکدا (بێزاری) دوا ئاستی حەسانەوەی دەروونییە؛ بەو مانایەش لە كاتی خەوتندا ئاگایی لە بوونی خۆی دادەبڕێت و لە هەر کۆتوبەندێکی دەرەکی ئازاد دەبێت، ئەوە جگە لە چێژ و خۆشی پێش خەولێكەوتن، وەك ڕامان و خاوی و خەواڵووبوون.

بەڵام لە (چاوەڕوانی)دا کاتێک مرۆڤ چاوەڕێ دەکات، هەوڵ دەدات کاتەکانی بە ڕامان و بیرکردنەوەیەكی ئارەزوومەندانە پڕ بکاتەوە؛ چاوەڕوانی ئەو بارودۆخەیە، کە ڕامان و بیركردنەوەی ناچالاکی لەخۆ گرتووە؛ ڕاستییەكی تەواو جیاواز بۆ مرۆڤ ئاشکرا دەكات، کە هیچ چالاکییەک و کردارێک ناتوانێت پێی بگات. کاتێک (بێدەنگ) دەبێت، دەتوانێت شتێك لەبیر بكات، کە پێشتر کەس نەیبیستووە، هاوشێوەی ئەوەی بەسەر کەسانی داهێنەردا دێت.

بەمجۆرە خەون و خەیاڵ و چاوەڕوانی، بێدەنگی و رامان و بیركردنەوە لە ژیانی وشکی بەکاربەری ڕزگارمان دەكات؛ لەوێشەوە (كات)ێك بۆ پێداویستییە سۆزداری و پراکتیکییەکان دێتە ئاراوە؛ ئارامی، ساتەکانی حەسانەوە و پشوودان فەراهەم دەكات، (ناچالاکی فێرمان دەکات، کردارە خێراکان داهێنان نیین، تەنها کاردانەوەن.)

كەواتە ئەوەی وادەکات لە واقیعی مرۆیی بگەین، کار نییە، هەمیشە کار بە ئاراستەکراوی و سوودمەندییەوە بەندە، ئەوەی وا دەكات لە مرۆڤ و مرۆڤایەتی بگەین، کولتوورە، کە ملکەچی مەرجەکانی کار و كاردانەوە نییە، ئاراستەكانی سوودمەندی بەهەند هەڵناگرێت.

ڕێزگرتن

ڕێزگرتن: خەمڵاندنی مەودایە، لەنێوان خود و ئەویدیكە! بەڵام ئەمڕۆ لە کۆمەڵگای دیجیتاڵی تەماشاکەردا مرۆڤ ملکەچی چاوتێبڕینە! چاوتێبڕین مەوداكان لەناو دەبات، چاوتێبڕین یەكێكە لە خەسڵەتەكانی كۆمەڵگای تەماعكاری تەكنۆلۆژی، چاوتێبڕین وەسفی ئه‌وه‌ ده‌كات، كە چۆنچۆنی ئەرێنی ژیان به‌ره‌و زێده‌-چالاكی و زێدە-قازانج بەرین. هیچ كه‌سێك لە ڕێگای سووڕه‌كانی زێده‌-به‌رهه‌مهێنان و زێدە-بەكاربردنەوە فریای (نەخێر) ناكەوێت! چاوتێبڕین وەك کردار، وشەی (بینین)ی لێدەكەوێتەوە، ئەوەی لە بینینی مرۆڤی دیجیتاڵی باڵایە، ژمارە و ژمارەی بێكۆتایە؛ ئەوەی تێیدا ڕەچاو ناکرێ (ڕێزگرتن)ە!

(بیۆنگ- چوول هان) لە كتێبی (من داخل السرب- افاق رقمیة) وەرگێڕانی بۆ زمانی عەرەبی (بەدرەدین مستەفا) چاپی یەکەم (٢٠٢١، ل19)دا دەڵێت: تێگەیشتن لە ئەویدیكەی جیاواز پێویستی بە دیدگا و بینینێك هەیە، کە قەدری مەودا بزانێت؛ بەڵام ئەمڕۆ پەیوەندیی دیجیتاڵی لە ڕێگای کیبۆردەوە فەزا و بینین و مەودای لەناو بردووە؛ دەرئەنجامی سرووشتی کەمبوونەوەی مەودای نووسراو گوزارشت لە وەرینی مەودای دەروونی دەكات؛ بەو مانایەش كۆمەڵگای تەكنۆلۆژی بینین و ڕێزگرتن لەناو دەبات. كۆمەڵگای تەماشاكەر لە ئەنجامی کاریگەریی حەز و چالاکییە بێسنوورەکانی مرۆڤ و بڵاوبوونەوەی ژیانی خێرا و زێدە-بەکاربردنەوە، لە ڕێگای وەرینی مەودا دەروونییەكانی مرۆڤەوە، لە ژێر ناونیشانی (لە کردارەوە بۆ بوون) پرسی (پێرفێكتبوون) بەرز دەكاتەوە!  

بەڵام به‌ر له‌وه‌ی هه‌وڵی پێرفێكتبوون بده‌ین، ده‌بێت دەرفەتی ژیانكردنمان له‌گه‌ڵ مرۆڤه‌ ئاساییه‌كه‌- كه‌ خۆمانین فەراهەم كردبێ؛ بەر لەوەی لە ئەنجامی زێدە-چالاكی و كاری بەردەوام و خێرا لەپێناو قازانجی زێتردا، هەوڵی خۆله‌ناوبردن بدەین، دەبێ بیر لە ژیان بكەینەوە؛ فەزایەكی لەبار بۆ هەناسەدانێكی ئارام هەڵبنێین.

 تەكنۆلۆژیا و مرۆڤی دیجیتاڵی دوای پچڕانی پەیوەندییە مەیدانییەکانی لەگەڵ خۆی و ئەوانیدیکەدا؛ دوای ئەوەی هاوسەنگییەكانی کەشوهەوای تێكدا و سنوورە جوگرافییەكانی ڕەش كردەوە؛ دوای ئەوەی هیچ گەرەنتییەكی بۆ ژیان نەهێشتەوە… پەنا بۆ چ خاکێک دەبات؟! تەنها یەك چارە ماوە، ئەویش ئەوەیە، واز لە زێدە-کاركردن و بەكاربردنی پڕووكێنەر بهێنین و بۆ ئارامی (بوون)ی ڕاستەقینە بگەڕێینەوە، بەو مانایەش (بیۆنگ- چوول هان) ئاڵای حەسانەوە و ڕێزگرتن و ڕامان، لە بێکارییدا بەرز دەكاتەوە، ژیانێکی ئازاد و ئارام دادەڕێژێتەوە، ژیانێك کە هەرگیز بە مرۆڤ نامۆ نییە.

هەولێر 31/8/2025

The post لە ستایشی (بێكاری)دا appeared first on ژنەفتن.

(ئەگاتا کریستی)

بێگومان ئەو ڕستەیەی خانمە نووسەری ئینگلیزی (ئەگاتا کریستی-Agatha Christie) لە تێگەیشتنێكی مێژوویییەوە هەڵقوڵاوە و دڵی (هەمووان) ڕادەگرێت، بەڵام دڵی خودی (كریستی) دەشكێنێ. ئەگەرچی لەبنەڕەتدا ئەو شارەزایییە مێژوویییە (گشتییە) بەرەو شكانی دڵ نییە، بەڵام بەهۆی گۆڕانگاری  زەمەنی بەرەو شكانی مانامان دەكاتەوە! بەمجۆرە ئەو قسەیەی (ئەگاتا کریستی) وەك شكانی مانا، شكانی یەكەیەكی هاڕمۆنی مانایەكی دیاریكراوە، كە لە شارەزایییەكی زەمەنی ژیانکردنەوە بەرەو زەمەنی دەربڕینی تایبەت و جیاوازمان دەكاتەوە، بەڵام نەک بەو شێوەیەی کە شکانی مانا لە پەرچەکرداری ئاگایییەوەیە هاتبێتە ئاراوە، بەڵكە شکانی مانا بەو شێوەیەی کە کردەی ئاگایی بونیادی دەنێت!

 لێرەوە زمان لە (بابەت)ەوە بۆ (کردە) دەگۆڕێت، لە هاوگونجانێكی مێژوویییەوە بۆ جیاوازی و تایبەتمەندی، لە بیروڕای گشتییەوە بۆ بیروڕای كەسی، لە زەمەنێكی مێژووییی دیاریكراوەوە بۆ ساتەوەختێكی گۆڕاو و دواخراو… دەمەوێ بڵێم ئەو جۆرە لە شكانی مانا کارێکی كەسی و ئیبداعییە، واتە ئەو کاتەی کە مانا باوەکان دەشکێن، ئەو كاتەی كە یەكە هاوگونجاوەكانی تێگەیشتن لە ژیانكردنی هاوبەش كاڵ دەبنەوە، ئەو كاتەیە، كە تەعبیركردن لە مانایەكی دیاریكراوی مێژوویی دەكەوێتە لێژییەوە، ئەو كاتەیە، كە مانا جیاوازەكان ساتەوەختی ژیانكردنی تایبەت دەنوێنن.

بەمجۆرە دڵ شكاندن، شكاندنی مانایە و تەعبیر لە (کردەی تایبەتی زمان) دەكات، ساتەوەختی هاتنەدی كردەی زمان، ساتەوەختێكە ڕێڕەوەکانی بیرکردنەوەی سیستمی باوی زمان بەرەو جیاوازی دەگۆڕێت. ئەو کاتەی کە تێڕوانینمان بۆ تێگەیشتنی باو دەگۆڕێ، دەکەوینە نێوان (پەرچەکردار)ی ئاگاییی بابەتییانەی شارەزاییی (ئیمانۆیل کانت)ەوە! بەڵام گۆڕانكاری و داهێنان و جیاوازی دەلالەت لەو ساتەوەختە دەكات، كە (کردەی) ئاگاییی (ولیەم دێلتا) و (زمانەوانی نوێ) دایانڕشتووە.

لە پەرچەكرداری ئاگاییدا (بەدوای دڵ كەوتن…) وەک شارەزایی و ئەزموونكردنی ژیان خۆی دەنوێنێ. لە كردەی ئاگاییدا (دڵ شكان…) كردەیەكی ساتەوەختی  تاکە کەسییە. كۆی ئەو كار و كردە مەعریفییە، لەلایەك تێگەیشتن وەک ڕێسا و یاسایەکی دامەزراو بەیان دەكات و لەلایەكی دیكە مانای گۆڕاو وەك بیركردنەوەیەكی دیكەی جیاواز و دواخراو دەنوێنێ! لێرەوە زمان وەک کردە و زمان وەک كار، دوو دامەزراوەی جیاوازی بیركردنەوە بەڕێوەیان دەبات، دوو دنیابینیی جیاواز. یەكەمیان شارەزایی وەک ئەزموونی مێژوویی وەسف دەكاتەوە، دووەمیان شارەزایی بەردەوام وەک کردەی ساتەوەختی نمایانكردنی ئێستای ژیان بەرجەستە دەكات.

دواجار (شارەزایی) ئەو چركەساتەیە، كە مرۆڤ تێیدا دەژی! شارەزایی بریتییە لە كردەی ئاگایی، نەك ئاگاییی كار. بەو مانایەش شارەزایی كردەیەكی ئۆنتۆلۆژییە، نەك بابەتی ئۆنتۆلۆژیا بێت.

كەواتە كاتێك بە (بەدوای دڵی هەمووان) دەكەوین، شارەزایی دەبێتە بابەتی ئاگایی. بەڵام (دڵ شكان…) بریتییە لە كردەی ئاگایی! یەكەمیان كاری مێژووی ژیان بیر دەخاتەوە، دووەمیان بەردەوام كردەی ئێستای ژیان دادەهێنێتەوە. دەتوانین یەكەمیان دەرك بكەین، بەڵام دووەمیان دەكەوێتە دەرەوەی دەرككردنەوە، یەكەمیان بیركردنەوەیەكی نەگۆڕ دەسەپێنێ و دووەمیان گۆڕاو.

كۆنتڕۆڵكردن/ ڕزگاری

لەنێوان بیركردنەوەی گۆڕاو و نەگۆڕ، بەردەوامی و ساتەوەخت، كار و كردە، زمان بەشێوەیەكی ئاسۆیی هەناسە دەدات. وەك چۆن لە پەیوەندیی نێوان سایكۆلۆژیا و ئۆنتۆلۆژیا، ڕێسا و پراكتیك، فیكر و جەستە، ڕەفتار و كردار، دەنگدانەوەی هەڵوێستی نەرێنیی خۆی درێژ دەكاتەوە، چوونكە زمان هەمیشە زێتر لە زانینێك و زێتر لە ئامرازێکی پەیوەندیکردن بووە، زمان هەمیشە بوارێکی جیاوازی خەباتە کە تێیدا هەم چەمکەکانی دەسەڵات داڕێژراون، هەم پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان چەسپاون، بەو مانایەش زمان لەلایەك وەک کۆنترۆڵکردن بەکار دەهێنرێت و لەلایەكی دیكە وەك هۆشیاری ڕەخنەیی دەتوانێت ڕزگاربوون بێت لەم زاڵبوونە.

هەڵبەتە ئەمڕۆ زانستی زمان جەخت لەوە دەکاتەوە، کە زمان بێلایەن نییە، بەڵكە لەنێو خۆیدا هەڵگری كۆمەڵێك بازنەی تێگەیشتنی جیاوازە، هەڵگری سیستەمێكی ئایدیۆلۆژییە، کە پەیوەندییەکانی دەسەڵات لەنێو کۆمەڵگادا دەچەسپێنێت. (نۆرمان فێرکلیف) دەڵێ دامەزراوە گەورەکان، چ سیاسی، میدیایی، یان ئابووری، بۆ داڕشتنی تێڕوانینە گشتییەكانیان پشت بە گوتار دەبەستن و ئاراستەکردنی تاکەکان بەرەو پێگەی تایبەت دەبەن. بۆ نموونە، شێوازی گێڕانەوەی یاساکان یان هەواڵەکان تەنها هەڵبژاردنی زمانەوانی نییە، بەڵكە پرۆسەیەکە بە ئەنقەست بۆ بەرهەمهێنانی واقیعێکی دیاریکراو، کە خزمەت بە بەرژەوەندیی هەندێک هێز دەکات. نۆرمان فێرکلیف پێیوایە وشەکانی گوتار تەنیا قسەکردن یان نووسراو نییە، بەڵكە سیستەمێکی ئاڵۆزە کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان بەرهەم دەهێنێتەوە. لەڕێگای شیکردنەوەی دەقە جۆراوجۆرەکانەوە ئاشکرای دەکات، کە چۆن زمان بەکار دەهێنرێت بۆ سەپاندنی شەرعیەت بەسەر هەندێک پراکتیکدا، لە هەمان کاتدا هەندێکی دیکە پەراوێز دەخات. بۆ نموونە: لە گوتاری سیاسیدا، زاراوە بۆ ئاراستەکردنی ڕای گشتی بەکار دەهێنرێت، کە وشەی وەک (چاکسازی) لەبری (خۆپارێزی) و (سەقامگیری) لەبری (کۆکردنەوە) بەکار دەهێنرێت، ئەوەش ڕێگاکە دەگۆڕێت. لەوێوە نۆرمان فێرکلیف گرنگی بە کاریگەریی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و تەکنۆلۆژییەکان لەسەر زمان دەدات، چوونكە میدیای نوێ و پەیوەندیی دیجیتاڵی دەبنە گۆڕەپانێکی نوێ بۆ بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵات… لە سەردەمی دیجیتاڵیدا گوتار لە نوخبە نەریتییەکاندا بە سنوورداری نەماوەتەوە، بەڵكە بووەتە بوارێکی گەشەسەندوو کە گێڕانەوەی جیاواز کێبڕکێی تێدا دەکات. بۆ زێتر شارەزایی بڕوانە: نۆرمان فێرکلیف- كتێبی (اللغة والسلطة) وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە بۆ زمانی عەرەبی (محەمەد عنانی- 2016- قاهیرە).

لێرەدا پرسیاری بنچینەیی ئەوەیە: ئایا دەتوانین خۆمان لە هەژموونی زمانەوانی ڕزگار بکەین، یان زمان هەمیشە بە ئاشتی لە دەستی دەسەڵاتدا دەمێنێتەوە؟! وەڵامەکە ئەوەیە، کە زمان بوونێکی تۆبەکارانەی نییە، بەڵكە فەزایەکی گۆڕاوە، کە دەتوانرێت بەپێی ئەو ئاگایی-هۆشیارییە ڕەخنەیییە گۆڕاوەی کە هەڵیگرتووە، دووبارە دابڕێژرێتەوە. بەمجۆرە توانای شیکردنەوەی گوتار دەبێتە جۆرێك لە (تێگەیشتن) لەوەی نەک تەنها بۆ تێگەیشتن لە شارەزایی ئەزموونكردنی ژیان، یان جیهانی دەوروبەرمان، بەڵكە بەشداریکردنە لە ساتەوەختی ئاگاییی ژیان و ئەو شارەزایییەش گرنگی خۆی لە گۆڕانكارییدا دەبینێتەوە.

بازنەی لۆژیكی/ بازنەی تێگەیشتن

(ئاسمان ساماڵە) بازنەی تێگەیشتن لەو وێنەیە، بۆ ڕاستییەكی دیارى كراو دەمانبات، چوونكە وێنەى دۆخێكى تایبەتى كەش و هەوایە، لەلایەكی دیكە ئاسۆیی و فرە ڕەهەندە. بە بۆچوونی (ڤیتگنشتاین) بازنەی تێگەیشتنی (زمانەوانی) پەیوەندیی وێنەییەكی شیمانەییی زمانە، بە نیگارەكێشراوەكانی جیهانەوە. بە دیوەكەی دیكە ئەو تێگەیشتنە پەیوەندییەكی دەرەكی و ناوەكی هەیە، بەڵام تێگەیشتنی بازنەی (لۆژیكی) زمانمان بە شێوەیەك بۆ دادەڕێژێت، كە دۆزەكان دەكەونە دەرەوەى زمان و دەرەوەى نیگارەكێشراوەكانی جیهان و دەرەوەی شیمانەیییەوە.

بازنەی تێگەیشتن لە وێنەی كێشراوی (ئاسمان ساماڵە) پانتایییەكی دەرەكی و ناوەكی بەرفرەوان و شیاو و جیاوازی هەیە، لە بازنەی لۆژیكیدا كورت ناكرێتەوە، چوونكە (بازنەی تێگەیشتن) لە لۆژیكدا بەس نییە، ئەگەرچی پێویستە! بازنەی تێگەیشتنی لۆژیكی زنجیرەیییە، بۆ نموونە، تێگەیشتن لە ژمارە یەكەوە بۆ پێنج، ئەگەر ژمارە سێ ون بێ، تێگەیشتن لە ژمارە پێنج لە ژمارە سێ دەوەستێ. كەواتە ئەگەرچی ژمارە سێ پێویستە بەڵام بۆ تێگەیشتن لە ژمارە پێنج بەس نییە!! كەواتە پرۆسەی تێگەیشتنی لۆژیكی زنجیرەیییە، یەكەم دەمانداتە دەستی دووەم و دووەم سێیەم، بەڵام تێگەیشتن لە زماندا ئاسۆییە… لە بازنەی تێگەیشتنی زنجیرەیی لۆژیكی، ناشێ لۆژیك تێپەڕێنین، چوونكە لەو حاڵەتەدا خودی لۆژیك بێ مانا دەكەوێتەوە! بەڵام بازنەی تێگەیشتنی ئاسۆیی، بریتییە لە دەرككردنی عەقڵی ئەویدیكە. ئەو شێوەیە لە درككردن لای ڤیتكنشتاین پێشخستنی بیرۆكەی یارییە زمانەوانییەكانی لێدەكەوێتەوە، وەك ئەوەی زمان یارییەكی كراوەبێ لەگەڵ جیهانێكی فرە ڕەهەنددا.

ڤیتگنشتاین و میرلۆپۆنتی

(مۆریس مێرلۆ-پۆنتی) و (لۆدڤیك جۆزێف یۆهان ڤتێگنشتاین) لە گرنگترین فەیلەسوفانی سەدەی بیستەم دەژمێردرێن، هەرچەندە بەشێوەیەكی گشتی پێچەوانەی یەکترن، بەڵام لێکچوونێکی زۆریان لە نێوانیاندا هەیە، چوونكە هەردووکیان وێنەی کاتێریی عەقڵ و دەروون تێدەپەڕێنن! قسەكردن لەسەر وێنەی کارتێرییانەی عەقڵ و دەروون، قسەكردنە لە ڕۆحێک، کە لە جەستە و جەستەی زماندا شاراوەتەوە، دەرئەنجامەکانی ئەو كارەش یەکخستنی جەستە و دەروونە، لە فۆرمێکی هاوبەشی ژیاندا.

مێرلۆ-پۆنتی كار لەسەر چەمكی ئەزموون دەكات، لە کاتێکدا ڤیتكنشتاین سەرنجی لەسەر ڕەفتاری زمانەوانی تۆخ دەكاتەوە، کە بیرۆکە بەناوبانگەکەی لەبارەی یارییە زمانییەکانی لەسەر دامەزراندووە! بەم شێوەیە حەزکردنی ڤیتكنشتاین بۆ زمان زیاتر لە هێما و پێکهاتەیەك لەخۆ دەگرێت، بەڵام چەمکی ئەزموونی میرلۆپۆنتی تەنیا لەڕێگای نیشتەجێبوونەوە بەردەستە- بۆ میرلۆپۆنتی ئەزموون واتە جەستە، جەستە واتە جیهان- ژیان، جیهان وەک چۆن ئەزموونی دەکەین و کارلێکی لەگەڵدا دەکەین. لە كتێبی (المرئي واللامرئي) جیهانناسی میرلۆ-پۆنتی لەڕێگای جەستەوە قسەی لێكراوە، ئەو كارلێكی جیهان و جەستە هەڵدەنێت، بە هەمان كاركردنی فینۆمینۆلۆژیستەكان بنەمایەك بۆ درككردن لەڕێگای جەستەوە دادەمەزرێنێ، پێیوایە ئەوە جەستەیە بیر دەكاتەوە! بەو مانایەش ئەزموونی مرۆڤ بە ئەزموونی جەستەوە گرێ دەدات.

بەڵام بوون بۆ ڤیتگنشتاین واتە زمان و زمان واتە بوون- ژیان. ئەوەش بەو مانایە نییە، كە جیهان بوونی نییە، یان ئەزموون گرنگ نییە، بەڵكە بەو مانایەیە كە هەموو ئەو شتانەی ئەزموونی دەكەین و بیری لێدەكەینەوە، تێیدەگەین، بە بونیادی زماندا گوزەر دەكات، لە دەرەوەی زمان هیچ مانایەك نییە، بۆیە هەموو هەوڵێك بۆ تێگەیشتن لە مانا، لێكدانەوەی هەر دەقێك لە زنجیرە بێكۆتایییەكانی دەقدا ئاماژە بە دەقێكی دیكە دەكات.

كەواتە بوونی مرۆیی بە زمانەوە بەندە، یان وەك (ژاك دریدا) لە (في علم الكتابة)دا دەڵێت: ئێمە لە جیهانی مانا جێگیرەكاندا ناژین، بەڵكە لە جیهانی بەردەوامی مانا دواخراوەكاندا دەژین!… بەمجۆرە هەر یەك لە میرلۆپۆنتی و  ڤیتگنشتاین قسە لەسەر پێویستی هەڵوەشانەوە و دواخستنی مانا و وێنە جێگیرەكانی جیهانی زمان و وێنەی شێواوەكانی ئەو شوێنە دەكەن، كە ئێمەی تێداین! واتە لێکۆڵینەوە لە دیاردەی هەڵوەشانەوە و دواخستنی ڕۆژانەیی و گۆڕانكارییەكان دەكەن.

مێرلۆ-پۆنتی نوێنەرایەتی چوارچێوەی بیرکردنەوەی بابەتی دەکات، بەو مانایەی كە چەمکی جیهان وەک بچووککراوە بۆ بنەڕەتیترین ئەتۆمەکانی تەماشا بكەین، کە لە پەیوەندییە هۆکارەکاندا لەگەڵ یەکتردا ڕیزکراون، ئەوەش دەبێتە تێگەیشتنی دوو هەڵوێست بە دوو ڕواڵەتی دژ بەیەک: یەكەمیان ئەزموونگەری، کە پێیوایە ئاگایی-هۆشیاری تەنیا یەکێکە لە شتەکانی جیهان و بوونێکی فیزیکی هەیە و دەتوانرێت بچووک بکرێتەوە بۆ ئەتۆمە بنەڕەتییەکانی و ڕەفتارەکانی بەپێی یاسا ڕوون بکرێتەوە. دووەمیان ڕۆشنبیری کە پێیوایە ئەوە ئاگایی-هۆشیارییە جیهان و جیاوازییەكانی پێک دەهێنێت. ئەوەش ئەو وێنەیەیە کە لەلایەن کارەکانی ڤیتگنشتاینەوە هەوڵی هەڵوەشانەوە و دواخستنی دەدرێت، چوونكە ڤیتگنشتاین قسە لە جیهانی زمان دەكات، بەو مانایەی كە زمان خودی ئاگایی-هۆشیارییە، ئەوە زمانە جیاوازییەكان و بەكارهێنانە جیاوازەكان نیشان دەداتەوە. كەواتە هەر لەڕێگای زمانەوە مرۆڤ ھەست بە بوون و هەبوونی خۆی و دنیا دەکات، بەردەوام خۆی دەناسێت و دنیا ناس دەكاتەوە.

لەو تێگەیشتنەوە مرۆڤ بە وشە بیردەكاتەوە، بۆیە لای ڤیتگنشتاین خودی زمان ئەو یارییەیە، کە ئەزموونی هەستیاری بۆ ئاگایی-هۆشیاری و ئەزموونی ئاگایی-هۆشیاری  بۆ تێگەیشتنی جیاواز دەگۆڕێت. بەو مانایەش سیاقی كۆمەڵایەتی و كردەی عەقڵی لێكجیا دەكاتەوە و پێیوایە ڕاڤەكردنی مانای زمانەوانی بە سیاقە كۆمەڵایەتییەكانەوە بەندە، نەك بە كردەی دەروونی و عەقڵییەوە! چوونكە كردەی دەروونی و عەقڵی پشتگیری لە ڕاڤەكردنی مانا زمانەوانییەكانی ناكات، بەڵكە پشتگیری لە مانای دەستەواژەكان دەكات. كەواتە ئەگەر بشێ ناو لە ژیانی (نیشانە- علامات)كان بنێین، دەبێ لە بەكارهێنانە جیاوازەكانەوە (سیاقە كۆمەڵایەتییەكان) دەست پێ بكەین. هەڵە و ڕاست ئەوەیە كە خەڵك دەیڵێن، خەڵك لەسەر ئەو تێگەیشتنە پێكهاتوون، كە بەكاری دەهێنن، هەڵبەتە ئەو گونجانە مەرج نییە بە بیروڕاوە بەند بێ، بەڵكە شێوەیەكی ژیانی بەیەكەوە گونجاوی زمان و خەڵكە.

ڤیتگنشتاین/ بۆردیۆ

بەشێكی گەورەی جێكەوتەی فیكری ڤیتگنشتاین لەسەر زانستە كۆمەڵایەتییەكان، بۆ تێگەیشتن لە ڕەفتار و كردار و وێناكردنیان لە پرۆسیسەكردنە كۆمەڵایەتییەكان و بۆ تێگەیشتن لە كار و مانا و تێگەیشتن لە زمان وەك تێگەیشتن لە ژیان و بەدواداچوونی ڕەخنەییانە لە چەمكی بنەما و مانا و بۆ پەیڕەوكردنی بونیادی زمانەوانی دەگەڕێتەوە. لای ڤیتكنشتاین بنەمای بوونی مرۆڤ لە زمانەوەیە، هەموو جیهانی بوون لە پانتاییی بنەماكانی زماندا دەسوڕێتەوە.

 لێرەوە تێگەیشتن لە دنیا، تێگەیشتنە لە كردەی ئاگایانەی زمان، تێگەیشتنە لە بنەمای زمان. ڕاڤەكردنی بنەماكانی مانای زمانەوانیش بە سیاقە كۆمەڵایەتییەكانەوە بەند دەكات، نەك بە كردەی دەروونی و عەقڵییەوە! هەڵبەتە وەك گوتمان لەگەڵ میرلۆپۆنتی لە كردەی زەینی و كردەی جەستەیی بەیەك دەگەن، چوونكە وەك میرلۆپۆنتی دەڵێ بیركردنەوە لە دەرەوەی جەستە بوونی نییە، لای ڤیتگنشتاینیش بیركردنەوە لە دەرەوەی بونیادی زمان بوونی نییە، ئەوەش جیاوازی نێوان كردەی زەینی و كردەی جەستەیییە، چوونكە ڕەنگە لەبارەی شتێكەوە بیربكەیتەوە كە بوونی ماددی نەبێت، بەڵام هەتا لە خەیاڵكردنیشدا هەمیشە بابەتێك بۆ بیركردنەوە هەیە!

لە كردەی جەستەییدا هەمیشە بوونی ماددی پێویستە، چوونكە هەمیشە جەستە مامەڵە لەگەڵ جەستەدا دەكات. ئەو دیدە پێچەوانەی كۆجیتۆی (ڕینیە دیكارت) وەستاوە، چوونكە ئەو پێیوابوو عەقڵ جەوهەرێكی سەربەخۆیە و جیاوازە لە ئاگایی. بەڵام پرسیار ئەوەیە، ئایا عەقڵی ڕووتی (ئایدیالییەكان) دەتوانێ لەوەی بیری لێدەكاتەوە، جیا بكرێتەوە؟ بە دیوەكەی دیكە ئەو بیركردنەوە دژ بە (نۆمین و فینۆمین- ڕاستی وەك ئەوەی هەیە و ڕاستی وەك ئەوەی دەردەكەوێت)ی (ئیمانۆیل كانت)یش وەستاوە.

لێرەوە (پییر بۆردیۆ) بیركردنەوەی ڤیتگنشتاین لە بارەی تێگەیشتن لە بنەمای زمان، لە تیگەیشتن لە ڕەفتارە كۆمەڵایەتییەكان تیۆریزە دەكاتەوە، بەو مانایەش وەک چۆن زمان بە بڕوای ڤیتگنشتاین دۆخێکی دەروونی و عەقڵی نییە، کە واقیع وێنا بکاتەوە، بەڵكە دۆخێكی كۆمەڵایەتی هەیە. بۆردیۆیش پێیوایە پراکتیزە کۆمەڵایەتییەکان دەرئەنجامی پرۆسەی دەروونی و عەقڵی نین، بەڵكە هەمیشە ڕەفتارە كۆمەڵایەتییەكان لەڕێگای شێوازی بەکارهێنانەوە پشتڕاست دەكرێنەوە.

كەواتە ئەو وێنە دەروونی و عەقڵییەی دەتوانێت وەک پێوەرێک خزمەتی دۆخە كۆمەڵایەتییەكان بکات، شتێکی بێمانایە! وەك دەزانین پێوانەكردنی یاساکانیش لەسەر بنەمای کۆدەنگی دامەزراوە. بۆیە ڤیتكنشتاین دەڵێت: ڕاست و هەڵە ئەوەیە کە مرۆڤ دەیڵێت؛ مرۆڤەکان لەسەر ئەو زمانەی کە بەکاریدەهێنن ڕێکدەکەون. ئەوەش کۆدەنگی بۆچوونەکان نییە، بەڵکوو کۆدەنگییە لە فۆرمێکی ژیاندا. (مجلة حكمة: بورديو قارئاً فتغنشتاين- د. حسن احجيج، مترجم وأكاديمي مغربي- 20/11/2016- ئینتەرنێت).

هەڵبەتە یەكێك لە داهێنراوەكانی بۆردیۆ چەمكی (هاپیتوس)ە، وەك خودێكی بەرجەستەکراو، كە لە جەستە پێکهاتووە، ئەگەرچی لە گریمانە دەروونییەکانیش پێکهاتووە، بەڵام لە كۆی ئەو شتە دەروونییانەی کە دەكەونە دەرەوەی مەبەست و نائاگایی و عەقڵی پەتییەوە! بەو مانایەش دەروونی لەبیركراو بەشێکە لە هۆشیاریی هاپیتۆس، هاپیتۆس ئاگایی-هۆشیارییەكی نائیرادییە و تەعبیر لە جۆرێک ئازادیی نائاگایی یان نیمچە هۆشیاری دەكات، لەوێشەوە (مرۆڤەكان) بەهۆی لەبیرچوونەوەیان پێیانوایە بنەمای تێڕوانینەکانیان بۆ کۆمەڵگا سرووشتی دەكەوێتەوە. لێرەوە بۆردیۆ دەڵێت: بڕیاری باوەڕکردن ناتوانێت سەرکەوتوو بێت، مەگەر بڕیاری لەبیرکردنی لەگەڵدا نەبێت… بڕوانە: (ه.س.پ).

بەڵام دواجار بۆردیۆ ئەو چەمکەی هەڵوەشاندەوە، ئەو چەمكەی كە ڕاستەوخۆ پشت بە کردارە دەروونییەکان دەبەستن، ئەو كردارانەی كە لەنێو سەری (تاکەکان)دا ڕوودەدەن و بەرەو ئامانجە عەقڵانییەکان دەكرێنەوە و لەلایەن بوونە دەروونییەکان وەک ڕێساکان، یان سوودمەندییەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێن، بەو مانایە چەمكی هاپیتۆس  وەرچەرخانە لە کردەوەی مەبەستدارەوە بۆ یاسا و ستانداردە کۆمەڵایەتییە لەبیركراوەكان، داننانە بەوەی كە ڕەفتارەكان وەك وشەكان نازانن چی دەکەن، نازانن ئەوەی دەیکەن مانای زیاتری هەیە، لەوەی دەیزانن (ه.س.پ).

لێرەوە دەگەینە ئەوەی وەك چۆن بنەمایەکی زاڵ نییە، کە پراکتیکی زمانەوانی بەڕێوە ببات. لە پراکتیکە کۆمەڵایەتییەکانیشدا بنەمایەكی ڕەها بۆ: چی دەکەین یان چی دەڵێین نییە. ئیتر بۆردیۆ ڕەتی دەکاتەوە بەدوای بنەمایەكی ڕەهادا بگەڕێت، کە توانای ڕوونکردنەوەی ڕەفتارە كۆمەڵایەتییەكانی هەبێت. وەک چۆن ڤیتگنشتاین جگە لە پراکتیک هیچی دیکەی بۆ پاساوهێنانەوە بۆ مانا و حوکمڕانی زمان نەدۆزییەوە، بە هەمان شێوەش بۆردیۆ جگە لە پراکتیک هیچی دیکەی بۆ پاساوهێنانەوە وەك زەمینەیەکی تۆکمە کە لەسەر بنەمای ڕوونکردنەوەیەکی گونجاو، بشێ ژیانی کۆمەڵایەتی بونیاد بنێت، نەدۆزییەوە. بەو مانایەش ژیان پاساوی نییە.

كەواتە پراکتیک دەكەوێتە دەرەوەی پاساوهێنانەوە و مەبەستێكی دیاریكراوەوە یان عەقڵانییەتێکی تایبەتمەندەوە. بەڵكە پراکتیک سازشێکی بەردەوامە لەنێوان بواری كۆمەڵایەتی و هاپیتۆسدا… لێرەوە پراکتیک بریتییە لە تێگەیشتن لە لۆژیکی هەموو کردارە عەقڵانییەکان بەبێ ئەوەی بەرهەمی پلانێکی بیرلێکراوەی پاساودار و مەبەستدار بێت، یان وردتر حیساباتی عەقڵانی بۆ بكرێت؛ بەبێ ئەوەی لە مەبەستێكی یەکگرتوویی و لە بڕیارێکی هۆشیارەوە سەرچاوە بگرێت؛ بەڵكە ئەو کردارانەن کە لەگەڵ دواخستن و داهاتوودا دەگونجێن، بەبێ ئەوەی بەرهەمی پڕۆژەیەک، یان پلانێک بن. لێرەوە ڕەتکردنەوەی چەمکی جەوهەریی بنەمای ڕەها لای بۆردیۆ ڕەتكردنەوەی ئەنترۆپۆلۆژی و نۆرمی ئۆرتۆدۆکسییە، كە هەمیشە لە پراکتیزە کۆمەڵایەتییەکاندا شکست دەهێنێت.

هەولێر 31/7/2025

The post خولیای زمان appeared first on ژنەفتن.