١

وەهمێک بیرکردنەوەی ئێمەی داپۆشیووە، ئەویش وەهمی ڕەهەندی و ڕەهەندییەکانە. هەر لەو ڕوانگەیەوەیە، کە ئەم تەوەرەیە بە سروشتی خۆی مامەڵەکردنە لەگەڵ پڕۆژەیەکی مردوو، کە لە چوارچێوەی سەردەمێکی دیاریکراودا هەبووە و نەیتوانیوە لێی بپەڕێتەوە. کولتوورە جیاوازەکانی مرۆڤایەتی بە ڕێگەی جیاواز دەستبەرداری مردووەکانیان دەبن و لە بەرچاوی زیندووەکانیان ناهێڵن، مەگەر بۆ پشکنینێکی جۆری جینالۆجیی بۆیان بگەڕێنەوە. لێرەدا دەستبردنی منیش بۆ ئەو پڕۆژە مردووە، لەوە بە دەر نییە. قسەکردن لەبارەی مەرگ، بە سروشتی خۆی لای بینەر سۆز دەورووژێنێت و هاوسۆزیی لێ دەکەوێتەوە. تازەترین مۆدێلی ئەم جۆرە هاوسۆزییە بریتییە لەو نووسین و بۆچوونانەی، کە پڕۆژەیەکی مردووی وەک ڕەهەند بە پێویستییەکی مێژوویی دەزانن. ئەو جۆرە بۆچوونە، کە هێزی خۆی لە ئاستی کۆمەڵایەتییەوە وەردەگرێت، نکۆڵی لە مردن دەکات، بەوەی ئەو تێگەیشتنە کۆمەڵایەتییە لەسەر پایەی کەڵەکەکردن وەستاوە. نکۆڵیکردن لە مردن خەسڵەتی دیاری ئەوانەیە، کە ژیان و مەرگ وەک دوالیزم دەبینن. هێزی کرانەوە و بەرفرەوانبوونی بیرکردنەوەیان لە دەرەوەی مردووەکان نییە. مردووە بەهێزەکان دەبن بە تارمایی و لە دەورانی خۆیاندا دەگەڕێنەوە. تارماییی (کارل مارکس) لە ڕێی (جاک دێریدا)ەوە دەگەڕێتەوە، بەڵام ڕەهەند مردوویەکی بەهێز نییە، بەڵکوو لاواز و ڕووکەشە. تەرمێکە و لەسەر شانی ئەوانەیە، کە مەرگ سۆزیان دەبزووێنێت. ئەو سۆزە ڕێ نادات تەرمەکە بنێژرێت و  لە بەرچاومان لا بچێت، دەنا هیچ بەهانەیەکی بۆ مانەوە نییە. ڕەهەند لە شێوەی تارمایی نەگەڕاوەتەوە، بەڵکوو هێشتا لێرەیە و نەنێژراوە. ئەوانە هەست بە قورسایییەکەی دەکەن، کە هەڵیانگرتووە و ناتوانن دایبنێن. فریدریک نیتشە ئەو تێگەیشتنە باوە بۆ مردن تێک دەشکێنێت و مردن دەکات بەو دەروازەیەی، کە ئێمە دەتوانین لە ڕێگەیەوە بە ڕووی واتا گەورەکانی ژیاندا بکرێینەوە، بەو واتایەی دەکرێت مردن هێز بێت و هێزی لێ بکەوێتەوە. مراندنی خواوەند، مراندنی هەموو ئەو بەها کەڵەکەبووانەن، کە مێگەل لە ڕێی ئایینەوە پاراستوونی. چەمکی مردن دەبێتە توانایەک و مێژووی هزری خۆرئاوا دەهەژێنێت، بە ڕادەیەک دەگاتە ئەوەی وەک هاوواتای چەمکی (ڕەخنە) بە کار بێت و بچێتە لای ئەوانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن. پابەندبوون بە مردووەوە، لە ڕوواڵەتدا وا دەردەکەوێت شتێک هەیە بە ناوی وەفا، کە ئەو پابەندبوونەی هێناوەتە کایەوە، بەڵام ڕاستییەکەی ئەو پابەنددارانە نەیانتوانیوە شتێکی تری جیاواز لە ژیاندا بدۆزنەوە، بۆیە پێیان وایە زەمینەی مردووەکە وەک خۆی ماوە و شوێنەکەی بە چۆڵی دەبینن. هیوا دەخوازن بۆ ئەو شوێنەی بگەڕێتەوە، کە هێشتا وەک خۆی ماوە و نەگۆڕاوە، بەڵام ئێمە لە (هیراکلیتۆس)ەوە فێر دەبین، کە جیهان هەمیشە لە گۆڕاندایە. ئەوەی دەیەوێت ڕەهەند وەک جاران بگەڕێنێتەوە، لەبەر ئەوەیە دەزانێت ڕەهەند خاوەنی هەموو ئەو خەسڵەتانەیە، کە لە خۆیشیدا هەن. هەر نیشانەیەک ڕۆژانە لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا دەیبینن، ئەویان بە بیر دێنێتەوە، چونکە خۆیشیان تێیدا هاوبەشن. ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین ڕەهەند ڕاستییەکەی جۆرێکە لە براند (brand) بۆ کۆمەڵێک نووسەر (بە نانووسەریشەوە) تا ئەوەی ئێمە پڕۆژەیەکی هزری بێت. بۆیە لێرەدا گرنگە کە ئاڕاستەی ڕەخنەکاری دروست بێت و پڕۆژە و براند لە یەکتر جیا بکاتەوە.

سەرکەوتنی دامەزراندنی براندی ڕەهەند، واتە براندی ستافەکەی، لەوانە مەریوان وریا قانع، بەختیار عەلی، ئاراس فەتاح و ڕێبین هەردی، دەگەڕێتەوە بۆ هەلومەرجی هەژارێتیی نێوەندی ڕۆشنبیریی کوردی، یان دروستتر نێوەندی جەماوەر، لە سەردەمی خۆی و ئێستا. لە دوای سەرهەڵدانی بزووتنەوەی (گۆڕان)، نووسەرانی (ڕەهەند) جارێکی تر دەستیان کردەوە بە دەرکردنی گۆڤاری (ڕەهەند)، بەڵام چونکە سەردەمەکەیان گۆڕابوو، ئەو دەستپێکردنەوەیە هیچ دەنگدانەوە و کاریگەریی جەماوەری جێ نەهێشت. من باسی ‘دەنگدانەوە’ دەکەم، چونکە لە بنەڕەتدا ئەوەی تاوەکوو ئێستا ئێمە باسی (ڕەهەند) دەکەین، پێوەندیی بەو ‘دەنگدانەوە’یە هەبووە و هەیە، نەک ئەوەی پڕۆژەکە کاریگەرێتی لەسەر دروستکردنی ئاڕاستەی نوێ ڕەخنە هەبووبێت. هێزی نووسەرەکانی ڕەهەند لەوەدا نییە، کە خاوەن ئاڕاستەی ڕەخنە و چەمکی خۆیان بن، بەڵکوو لەوەی بەردەوامی بە پڕکردنەوەی خواستی ڕووکەشی دەدەن. (فریدریک نیتشە) لە پەرتووکی (مرۆڤ، هەرە مرۆڤترین) بەقووڵی ئەو خاڵە ڕوون دەکاتەوە، کە بۆچی سەردەمەکان پێویسیان بە نووسەری ڕووکەشە.” نووسەرە خراپەکان پێویستن: هەمیشە دەبێت نووسەرانی خراپ [خراپنووس] هەبن، چونکە ئەوان کاردانەوەی چێژی پێنەگەیشتوو و تەمەنە کامڵنەبووەکانن، کە هێندەی پێگەیشتووەکان خاوەن پێویستین. ئەگەر ژیانی مرۆڤ درێژتر بووایە، تاکەکەسە پێگەیشتووەکان زیاتر دەبوون لە پێنەگەیشتووەکان، یان لانی کەم هێندەی یەک دەبوون، بەڵام زۆرایەتی ئەوان زوو بە گەنجی دەمرن…”¹مەبەستی (نیتشە) لێرەدا ئاماژەدانە بە ئاستی هۆشیاری ئەو جۆرە خوێنەرانە. دەورانی هۆشیاری وا دەخوازێت، کە ئێمە لە ڕووکەشەکانەوە دەست پێ بکەین. ئەوە دۆخێکی حەتمیی ئاگامەندییە. کاتێک ئێمە هۆشیارتر و قووڵتر دەبین، کەسانێک هەن وەک ئێمەی ڕابردوو ناهۆشیار و ڕووکەشن، بۆیە خاڵی دەستپێکی ئەوان ڕووکەشەکانن؛ ئەوە چەرخی خواستی زۆرە لەسەر نووسەرانی ڕووکەش. لە ئاستی پشکوتن و کرانەوەی ئاگامەندیی ئێمەیش بە ڕووی جیهاندا، دەروازەی یەکەم هەمیشە ڕووکەشە؛ ئەو دەروازەیەی، کە (ج. و. فریدریک هیگڵ) لە پەرتووکی (فینۆمینۆلۆجیی هۆش) بە ‘دڵنیایی هەستەکی’ ناوی دەبات. ئەو جۆرە دڵنیایییە ئەگەرچی ڕووکەش و گومڕاکەرە، بەڵام هەلومەرجێکی هۆشیارییە. ئێمە کاتێک دەگەینە ئاستە باڵاکانی ئاگامەندی، چیتر تێگەیشتنەکانمان لە ‘دڵنیاییی هەستەکی’یەوە نایەن، بەڵکوو لە خودی تێگەیشتن و پێوەندیی زانینەکانمان بە ڕاستییەوە دێن. ئەوانەی، کە هێزی ئەوەیان نییە ئەو ئاستەی تێگەیشتن تێبپەڕێنن، هەمیشە لەوێدا دەمێننەوە و پێویستیشیان بە کەرەستە و وزەکانی ئەو ئاستەیە. بە ڕەچاوکردنی ئەوەی هەمیشە زۆرایەتییەک دەبێت، کە لەو ئاستانەدا چەق ببەستێت، هەمیشە کۆمەڵگە و کۆمەڵ پێویستیان بە پڕۆژەی هاوشێوەی ڕەهەند و نووسەرەکانیان هەیە. بۆ نموونە، ئێستا ئەو پێویستییە لە نووسەرانی ڕەهەندەوە بۆ نووسەرە گەنجە هەوادارەکانیان درێژ بووەتەوە، کە بە هەمان ئاڕاستەی بێبەرهەمی ڕەهەندییەکان ئیش دەکەن. ئەوەی باجی ڕووکەشی دەدات، سەرەتا خودی نووسەرەکان خۆیانن. بیرکردنەوەی داهێنەر و قووڵ بە سروشتی خۆی ئێمە لە ئاست ڕاستییەکان بەهێز دەکات. هەر نووسەرێکی داهێنەر بە قووڵی سەبارەت بە مەترسییەکانی خوێنەری ڕووکەش هۆشیارە، چونکە ئەو جۆرە خوێنەرە، چ بە ستایشەکانی بێت، چ بە هەوڵی سڕینەوەکانی، زیانێکی گەورە لە وزەکانی نووسەر و داهاتووی داهێنانەکانی دەدات. کاتێک نووسەرێک بە بۆچوونی ستایشخوازی خوێنەرە ڕووکەشەکانی هەڵدەخەڵەتێت، بەبێ ئەوەی ئاگامەند بێت، لە داوی ڕووکەشێتیی نووسین بۆ پڕکردنەوەی خواستی ئەو جۆرە خوێنەرانە گیر دەخوات. نووسەری داهێنەر بۆ خوێنەر نانووسێت، بۆ خۆی نانووسێت، بۆ هیچ ئەگێندا و ئامانجێک نانووسێت، بەڵکوو بە تەنیا بۆ نووسین دەنووسێت، واتە بۆ ئافراندنی زمانێک، کە بتوانێت هێز و شکۆداریی داهێنانەکانی بەرجەستە بکات، یان بۆ بەرجەستەکردنی ئەو هۆشیارییەی خاوەنیەتی. نووسین لای داهێنەران نابێت بە کەرەستەیەک بۆ گەیاندن، بۆ نموونە گەیاندنی پەیامێک، ئامانجێک یان ئەگێندایەک بە خوێنەر؛ خودی نووسین ئامانجە ڕەهاکەی نووسەرە بۆ نوێنەرایەتیکردنی جیهانبینیی ئەو. ئەوەی وەک کەناڵێکی گەیاندن مامەڵە لەگەڵ زمان دەکات، نەک هەر ئەوەی ئاگاداری کێشە قووڵەکانی بیرکردنەوە و زمان نییە، بەڵکوو لە ئاستی زمانی میللی چەقی بەستووە. ئەو مەودا گەورانەی بیرکردنەوە، کە لە ڕێگەی زمانەوە دادەهێنرێن و دەدۆزرێنەوە، گەورەترین بایەخ و بەرژەوەندیی نووسەری داهێنەرە. ئەوە نەریت و خەسڵەتێکی هاوبەشی بیریارانی گەورەی مێژووە. لەگەڵ ئەوەیشدا، مەرج نییە مرۆڤانی هێزدار و قووڵبین هەمیشە پەنا بۆ نووسین ببەن، چونکە نووسین ڕێگەیەکە بۆ بەرجەستەکردنی هۆشیارییان، نەوەک تاکە ڕێگە بێت. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ژمارەی قووڵبین و فەیلەسووفەکان لەڕادەبەدەرن، کە پەنایان بۆ نووسین نەبردووە وەک چۆن ژمارەی ئەوانەی ئێمە نایاناسین بە هۆکاری ئەوەی لە بێدەنگییە قووڵییەکانی خۆیان نقووم بوون، نەزانراون. ئەوەی فەیلەسووفێکی وەکوو (نیتشە) دەکات بە فەیلەسووف بۆ ئێمە نووسینەکانیەتی، بەڵام ئەو فەیلەسووفە نووسیبای یان نا، خاوەن هەمان وزە و ئاستە باڵایەی هۆشیاری دەبوو. بۆیە ئەو بۆچوونە نادروست و ناپێویستە، کە نووسین و ناوداربوون وەک تاکە پێوەری هۆشیاری دەزانێت؛ بە پێچەوانەوە، زۆرجار نووسین و ناوداربوونی نووسەران ئاماژەیە بە هەڵدێربوونیان کاتێک خواستی زۆر لەسەر بیرکردنەوەی داڕووخاو و پووکاوەیان هەیە.

٢

بۆ نووسین لەبارەی هەر دۆسییەیەک، بە تایبەت دۆسیەی ڕۆشنبیریی کوردی، کۆمەڵێک خاڵی ئۆنتۆلۆجی هەن، کە پێویستە ئێمە ڕەچاویان بکەین. مەبەستم لە ئۆنتۆلۆجیا لەو کۆنتێکستەدا سروشتی بوونی ئەو دۆسیەیەیە، کە خراوەتە ژێر ڕۆشنایی لەگەڵ پێوەندییەکانی بە دۆسیەی هاوشێوە. بۆ نموونە، تێگەیشتن لە بونیاد و مێکانیزمەکانی دەوڵەتی عێراق، ئەگەرچی زۆر جیاوازە لە دەوڵەتێکی دیموکراتی وەکوو سوید، هێشتا ئۆنتۆلۆجییانە یارمەتیمان دەدات لە دەوڵەتی سوید و هەر دەوڵەتێکی تری جیهان تێبگەین، چونکە لێرەدا خاڵ و دیاردەی هاوبەش دەوڵەت و پێکهاتەکانی ترن. ئێمە کاتێک لە دۆسیەی قوتابخانەی فرانکفۆرت تێبگەین، ئەو تێگەیشتنە یارمەتیمان دەدات لە پڕۆژەیەکی وەکوو ڕەهەند تێبگەین. بۆ ئەوەی بزانین پڕۆژەیەک هزری ڕەخنەیی هەڵگرتووە، دەبێت لە ڕێی ئەو چەمکانەوە بیخوێنینەوە، کە هێناونی و بە هۆیانەوە ڕووبەڕووی تێگەیشتنی میللیی کۆمەڵگە بووەتەوە. ئێمە ئەگەر ئەمڕۆ بمانەوێت بە مێژووی قوتابخانەی فرانکفۆرتدا بچینەوە، لەسەر ئەو چەمک و بەهایانەدا دەوەستین، کە هەر یەکێک لەو فەیلەسووفانە کاری پێ کردوون. قوتابخانەی فرانکفۆرت هێزی ئەوەی هەیە جارێکی دیکە لە دیدگەی ڕەخنەوە بە بەرهەمی بەشێکی زۆری ئەو فەیلەسووف، کۆمەڵناس، دەروونزان و زمانناسانەی پێش خۆی و هاوچەرخیدا بچێتەوە. ئەو بەگژداچوونەوەیە هێزی ئەو قوتابخانەیە لە تێکشکاندنی ڕاستەقینە یان واقیع و تێگەیشتنی باوی ئەڵمانیا. بەڵام ئەم قوتابخانەیە لە کوێوە دێت؟ هێزی ئەو قوتابخانەیە دامەزراندنی دایەلۆگە لەگەڵ فەیلەسووفەکانی پێش خۆی، لەوانە (ئیمانوێڵ کانت)، (ج.و. فردریک هیگڵ)، (کارل مارکس)، (فریدریک نیتشە)، (ماکس ڤیبەر) و بیریارانی هاوشێوە. سەرەڕای ئاڕاستەی هاوبەش، فەیلەسووفانی ئەو قوتابخانەیە هەم لە ڕووی کایەی ئیشکردنیان هەم لە دیدگا و ئەو چەمکانەی دایانهێناون، جیاوازن، چونکە جیاوازی بنەڕەتە بۆ ئەوەی پڕۆژەیەک خاوەنهێز بێت بەرانبەر بە ڕاستەقینە یان واقیع. ئێمە لە (کانت)ەوە بۆ (ماکس ڤیبەر) و (ڕۆی ڕام باسکار) فێر دەبین، کە تێگەیشتنی هۆش، یان ئەقڵ بەرانبەر بە ڕاستەقینە سنووردارە؛ هیچ کەسێک ناتوانێت گوتاری ڕەهای خۆی بەرانبەر بە ڕاستەقینە بەرز بکاتەوە. ئاڕاستە جیاوازەکان هەوڵێکن بۆ کەمکردنەوەی ئەو ناتوانستییەی هۆش لە تێگەیشتن لە سەرجەمێتیی بوون.

کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت.

قوتابخانەی فرانکفۆرت هەمیشە ئامادەییی هەیە بە هێزی ڕەخنە و ئەو چەمکانەی دایهێناون. ئەو کاریگەرییە سنوورە داخراوەکانی دەوڵەت دەبڕێت تا دەگات بە ئێمە، تا دەگات بە کۆمەڵگەکانی تر. پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە، کە ئایا ڕەهەند، جگە لە کوردستان، دەیتوانی لە هەر کۆمەڵگەیەکی تر، لەوانە ئەڵمانیا، وڵاتە سکەندەناڤییەکان و بگرە وڵاتێکی وەکوو تورکیا، خاوەنی پێگە بێت؟ وەڵامەکە نەخێرە، نەک لەبەر ئەوەی ڕەهەند تایبەتە بە کۆمەڵگەی کوردی، بەڵکوو لەبەر ئەوەی ڕەهەند لە بنەڕەتدا هیچ ئاڕاستە و چەمکێکی دروست نەکردووە، کە بۆ نموونە، توێژەرێکی ئەڵمانی، یان تەنانەت توێژەرێکی لوبنانی بتوانێت بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگەکەی خۆی بە کاری بهێنێت. نەک هەر ئەو توێژەرانە، بەڵکوو ئەگەر هەر یەکێک لە ئێمە بمانەوێت لە کۆمەڵگەی کوردی تێبگەین، ئەگەر خاڵی دەستپێکردن و خاڵی سەرچاوەکانیشمان ڕەهەند و نووسەرەکانیان بن، ئێمە جگە لە بەرهەمهێنانەوەی تێگەیشتنە میللییەکان، ناتوانین هیچ دەستکەوتێک بەدەستەوە بدەین. فەیلەسووفێکی وەکوو یورگن هابرماس چ لە بارەی کۆمەڵگەی ئەڵمانییەوە بنووسێت، چ لە بارەی کۆمەڵگەی کوردی، خاوەنی هەمان زمان، مێتۆد و نووسینی ڕەخنەیی دەبێت. هەلومەرجەکان بڕیار لەسەر زمانی بیریاران نادەن، چونکە هەلومەرجەکان گۆڕانی دەرەکین. ئەوەی هێزی بیریارێک بەرانبەر بە جیهان شکۆدار دەکات، ئەو گۆڕانە گەورانەن، کە لە بیرکردنەوەکانی خۆییەوە دێن، نەک لە گۆڕانی هەلومەرجەکان. ئاوازی زمان و نووسینی ڕەهەندییەکان پێوەندیی بە هەلومەرجەکانەوە هەیە، بە تایبەت هەلومەرجی سیاسی. کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت. ئەوە جۆرێکە لە ململانێی سیاسی و کۆمەڵایەتی، لە سەرووی هەموو شتەکانیشەوە، ململانێن بۆ سەرچاوە و پێگە.

٣

ئێمە پێویستە ئەوە ڕەچاو بکەین، کە نووسەرانی ڕەهەند لە کۆمەڵگەیەکی ئیسلامییەوە سەر هەڵدەدەن و بەردەوامی بە نەریتی بیرکردنەوەی ئیسلامی دەدەن. ڕێکەوت نییە، کە نووسەرانی ڕەهەند هێندەی بانگخوازە ئیسلامییەکان خاوەنی پێگەی کۆمەڵایەتین. ئەو ناوبانگە لە دوای حەڤدەی شوباتەوە زیاتر کەڵەکە دەبێت، کە تێیدا بۆچوونی نووسەرانی ڕەهەند ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەرچاوەکەی خۆی تێکەڵ دەبێتەوە. هەمان ئەوانەی شوێنکەوتووی بانگخوازەکان بوون، بە بۆچوونی ڕەهەندییەکانیش سەرگەرم دەبوون. لە تۆڕە کۆمەڵایەتی و کەناڵەکانی ڕاگەیاندنیش، بە ئاسانی بۆچوونێکی ڕەهەندییەکان لە تەنیشت فتوایەکی ئایینییەوە پەخش و بڵاو دەکرایەوە. من بە ڕێکەوتیش نەمدیوە و نەمبیستووە، کە ئیسلامیستێکی سیاسی بۆچوونێکی خۆی بە ئارگومێنتێکی مارکس یان نیتشە بەهێز بکات، بەڵام هەمان ئەو ئیسلامیستە سیاسییانەم بینیون، کە بۆچوون و باوەڕە بنچینەخوازییەکانیان بە نووسەرانی دامەزرێنەری ڕەهەند بەهێز کردوون. ئەوە ڕێکەوت و لەخۆوە نییە، بەڵکوو پێوەندیی بە هەمە یان هەمانچەشنێتیی پڕۆژەی ڕەهەندییەکان و ئیسلامیستییە سیاسییەوەکانەوە هەیە. ئەو هەمانچەشنێتییە دۆخێکی سروشتیی ئەو پڕۆژەیەیە بووە، چونکە ئەو پڕۆژەیە لە نەریتی ئەو بیرکردنەوانەوە هەڵقوڵاوە، نەک لە تێپەڕاندنی. ئەو جۆرە نەریتیە بە ئاسانی لە بیرکردنەوەی نووسەرانی ڕەهەند تێبینی دەکرێت. باسەکە ئەوە نییە، کە ئایا ئەو نووسەرانە موسڵمانن، یان نا، باوەڕیان بە بوونی خوایە، یان نا، چونکە ئەوەی باسی دەکەم سروشتی گوتاری ئەو ڕۆشنبیرانەیە، کە نەک نەیانتوانیووە ئەو گوتارە ئیسلامییە تێبپەڕێنن، بەڵکوو بەردەوامیان پێ داوە. هەتا ئێستا لای (بەختیار عەلی) نووسەرە گەورەکەی ڕەهەند، نەک هەر لە گوتارەکانی، بەڵکوو لە شیعر و ڕۆمانەکانیشی، جیهان یان ڕەشە یان سپی، یان شەیتانە یان فریشتە، یان شاعیرە یان سیاسی، یان دۆزەخییە یان بەهەشتی، یان ڕۆشنبیرە یان گەمژە، یان یارە یان دوژمن و چەندان دووانەی تر، کە لە بنەڕەتدا واتە یان باشە یان خراپ. تەواوی جیهانبینیی (ب. عەلی) لە گۆشەنیگای ئەو جۆرە لۆجیکە دوانییە (binary logic) کورت دەبێتەوە لەژێر دەمامکی ‘جاویدانی’ و جوانناسی شاردراونەتەوە. ئەو جۆرە جیهانبینییە، کە ڕەگە هەزارانساڵییەکەی بۆ ئایینی (زەردەشتی) دەگەڕێتەوە و بۆ زۆربەی ئایینەکانی تر درێژ بووەتەوە، بە تایبەت بۆ (مەسیحی) و (ئیسلام)، تا ئێستا پێوەرە سەرەکییەکەی ئەو نووسەرە گەورەیەی ڕەهەندە. کاتێک (نیکۆلا مایکاڤیللی) کتێبی (شازادە) دەنووسێت، ڕووبەڕووی هەڕەشەی مەسیحییەکان دەبێتەوە، چونکە زمانی ئەو هەڵگەڕانەوەیە لە تەواوی زمان واتە بیرکردنەوەی باڵادەستیی مەسیحی، کە لەبەر وەهم و چاکەخوازی، چاوی بینینی ڕاستەقینەی لەدەست داوە، بەڵام خودی (نیکۆلا مایکاڤیللی) کەسێکی مەسیحی و خواپەرست بوو. نموونەیەکی تر (سۆرێن کیەکەگۆرد)ە. ئەو ئەگەرچی مەسیحی دەکات بە خاڵی دەستپێک لە ڕاڤە فەلسەفییەکانی، بەو زمانە فەلسەفییەی دایدەهێنێت، ڕووبەڕووی دەستەڵاتی کڵێساکان دەبێتەوە. ئێمە هەرگیز ناتوانین بڵێین زمانی (کیەکەگۆرد) زمانی مەسیحییەکانە، چونکە ئەوەی (کیەکەگۆرد) دەکات بە فەیلەسووف، تێکشکاندنی ئەو زمانەیە و بەدەستهێنانی سەروەرێتیی فەیلەسووفبوونی خۆیەتی لە ڕێگەی زمانەوە.

٤

هەر پڕۆژەیەک بۆ ئەوەی ئاڕاستەی ڕەخنە و بیرکردنەوە بێنێتە دی، پێویست دەکات لانی کەم خاوەنی تێگەیشتن بێت بۆ چەمکەکان، بەڵام لە بنەڕەتدا قەیرانی زۆربەی نووسەرانی ڕەهەند، قەیرانی تێنەگەیشتنە لە چەمک. یەکێک لە هۆکارەکان ئەوەیە، کە نووسەرانی ڕەهەند، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، بۆ خوێنەر و جەماوەرێکی تایبەت دەنووسن؛ ئەوانەی، کە لەژێر باری هەلومەرجی ئاستە ڕووکەشەکانی هۆشیاریدا دەژین. بۆ ئەو جۆرە خوێنەرانە، زانینێکی ڕووکەش و چەوت هێشتا باشترە لە هیچ. خودی ئەو زانینە دەبێت بە باوەڕ و چەقبەستنی بەهاکان. ئەوە لۆگیکێکە (نیتشە) لە تەواوی کتێبی (جینالۆجیای ئاکار) بە کاری هێناوە، وەک بۆچوونی وایە، کە بناغەی بەهای ئاکار لەسەر هەڵە دامەزراوە، بەڵام تێگەیشتن لەو ڕاستییە، مەرج نییە خودی ئەو بەهایە لەناو ببات. جیهانبینیی نووسەرانی ڕەهەند لە بناغەدا لەسەر هەڵە و بەها کۆمەڵایەتییە هەڵەکان دامەزراوە، بەڵام ئەوە وا ناکات خاوەنی پێگە نەبن، چونکە خودی ئەو بەها کۆمەڵایەتییانە پێویستیان بەو جۆرە دەنگانەیە بۆ سەقامگیرکردنی مانەوەی خۆیان. زانین کایەیەکی کۆمەڵایەتییە، لەسەرووی هەموو شتێکەوە، کایەی زمانە. نووسین ڕووبەڕووبوونەوەی زمانە، چونکە ئێمە زمان داناهێنین، بەڵکوو، وەک (فێردیناند دو سۆسێر) ئاماژەی پێ دەدات، زمان، وەک دەزگایەکی کۆمەڵایەتی، بە سەرماندا دەسەپێنرێت.²ئەو سەپاندنە زۆردارانەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا لە دەرەوەی ئێمەدا بوونی نییە، چونکە هێزی داهێنەر لە تێپەڕاندنیدایە، نەک لە شێواندنی. (نیتشە) لە پەرتووکی (سەبارەت بە جینالۆجیی ئاکار)دا هەڕەشەکانی خۆی ئاڕاستەی ئەو دیاردەیە دەکات، ئەویش دیاردەی شێواندنی زمانە. زمان لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای پەیمانی کۆمەڵایەتی دادەمەزرێت. شێوێنەرانی زمان شێوێنەرانی ڕاستین. تەواوی فەلسەفە وەک کایەیەکی مرۆڤایەتی لەسەر زمان بونیادنراوە. بیرکردنەوەکانی ئێمە لەناو زماندان، بەو پێیەی زمان بیر دەکاتەوە. ئەو خەسڵەتەی زمان لەوە هاتووە، کە زمان لە ئاکامی بیرکردنەوە دادەمەزرێت و دەبێت بە دەستگەیەکی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای پەیمانی کۆمەڵایەتی. بۆیە زمان وابەستەیە بە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. هەر کایەیەکی زانین کایەی زمانە؛ زانینە کۆمەڵایەتییەکان ناتوانن لە دەرەوەی زماندا هەبن، بەڵام لای ڕەهەندییەکان، زمان کەرەستەیەکە، کەرەستەیەکی هەژار بۆ گەیاندن، کە ناتوانێت گوزارشت لە دەربڕینە گەورەکانیان بکات. کاتێک نووسەرێکی وەکوو (بەختیار عەلی) ڕووبەڕووی ڕەخنەی ڕێنووس و خاڵبەندی دەکرێتەوە، بۆ ئەو ئاسانترە تەواوی کایەی زمان ڕەت بکاتەوە و لە جیاتیی ئەوە بڵێت، کە تەنیا “تەعبیر” گرنگە. یەکەم، ڕێنووس و خاڵبەندی بەشێکن لە زمان نەک تەواوی زمان؛ دووەم، ئێمە لە ڕێگەی زمانەوە “تەعبیر” لە خۆمان دەکەین. تەواوی نووسین و قسەکردنەکانی ئەو نووسەرە لەناو زماندایە. پرسیارەکە ئەوە نییە، کە چ لایەنێکی زمان گرنگە، چونکە زمان واتە یەکگرتووییی هەموو لایەنەکانی.

ئەم کێشەیە بە تەنیا تایبەت نییە بە (بەختیار عەلی)، بەڵکوو خەسڵەتێکی هاوبەشی ئەو نووسەرانەیە. لە دەرەوەی تێگەیشتن لە زمان و ئەو چەمکانەی زمان خاوەنیانە، ڕەخنە دروست نابێت و نووسین ناتوانێت ئاستی باوی واقیع تێبپەڕێنێت. بۆ ئەوەی نووسەرێک داهێنەر بێت، ئەو نووسەرە پێویستی بە تێکشکاندن یان تێپەڕاندنی زمانی باوە، چونکە تەنیا لەو ڕێگەیەوەیە، کە نووسەران، لەوانە بیریاران، فەیلەسووفان و ڕەخنەکاران، دەتوانن واقیعی باو و باڵادەست تێبپەڕێنن. نووسەرانی ڕەهەند، لە دەرکردنی گۆڤاری ڕەهەندەوە تاوەکوو ئێستا ئاوێنەی تێگەیشتنە باوەکانن. نووسەرانێک، کە خاوەنی زمانی باو بن، ناتوانن سەروەرێتیی نووسەربوون بەدەست بهێنن، چونکە ئەو نووسەرانە لە بنەڕەتدا شووێنکەوتووی تێگەیشتنە باوەکانن و بەو جۆرە شوێنکەوتووییەش بۆچوونەکانیان دادەمەزرێنن. ڕێگەم بدە نموونەیەک بهێنمەوە. کاتێک (نەوشیروان مستەفا) کۆچی دوایی دەکات، (مەریوان وریا قانع) و (ئاراس فەتاح) گەورەترین هەڵوێستیان بەرگریکردنە لە پاکێتیی (نەوشیروان مستەفا) لە گەندەڵی و گەندەڵکاران لە کاتێک گەندەڵییەکانی (ن. مستەفا) ئەگەر بە ڕێژەیی کەمتر بن، بەڵام لە چلۆنایەتییەوە هیچیان کەمتر نین لە هاوتاکانی خۆی. بەڵام هەر خۆیان دوای ماوەیەک لەسەر مردنی، دەستیان بە ڕەخنەگرتن لەو کەسایەتییە سیاسییە کرد، ئەویش دوای دامرکانەوەی سۆز و بەزەییی جەماوەر دوای مردنی (ن. مستەفا). تەنیا شوێنکەوتوو پاکانە بۆ سەردارەکانی خۆی دەکات. نووسەری دا‌هێنەر بیرکردنەوەکانی خۆی بەدەوری هیچ کەسایەتییەک و پڕۆژەیەک چەقگیر ناکات، بەڵکوو نووسین دەبێت بە ئامانج و پڕۆژەیەک بۆ گوزارشتکردن لە سەروەرێتیی هۆشیاریی نووسەر بەسەر خۆی و بەسەر جیهانی دەرەکیدا. ئەو سەروەریبوونە داخراوبوون نییە، بەڵکوو کراوەبوونە بۆ دایەلۆگ لەگەڵ جیهاندا، چونکە جیهان لە بوونی ئێمە دانەبڕاوە. ئەو جۆرە ئاڕاستەی ئیشکردنە مێکانیزمێکی جێگیری ناو کۆمەڵگەیە، بە تایبەت مێکانیزمی کاریزماخوازی. نووسەرێک پێویستە سەرەتا لەناو خۆیدا دروست بێت و لە دەرەوەی ئەوانی تر، کە سەر بە بیرکردنەوەی مێگەلین، بیر بکاتەوە، واتە زمانی خۆی دابهێنیت، بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دەستەڵاتەکانی کۆمەڵگە و پێوەندییە ئاڵۆزییەکانیان ببێتەوە. بەڵام ئەو نووسەرانە هەمیشە خاوەنی بەرەی دیاریکراون. لۆگیکی هەرە باڵای ئەوان، کۆمەڵێک دۆست و کۆمەڵێک دوژمنن. دووبارە ئەوەی زاڵە لۆجیکی دوانەیییە. ئەوە نەریتێکە لە کاتی دەرکردنی گۆڤاری ڕەهەندەوە هەتاوەکوو ئێستایش پێڕۆ دەکرێت.

ئەو جۆرە زمان و هەڵوێستانە (مەریوان و. قانع) دەکەن بە نووسەر، بەڵام نووسەرێکی میللی، کە لە دەرەوەی ئەو واقیعە باوەی کۆمەڵگە بەسەر تاکەکەسەکانی خۆی دەسەپێنێت، ناتوانێت بیر بکاتەوە و بنووسێت. (مەریوان و. قانع) پێداگریی لەسەر ئەوە کردووە، کە (میشڵ فۆکۆ)ناسە و مێتۆدەکانی ئەو بە کار دەهێنێت، بەڵام کامانەن ئەو تێگەیشتنانەی ئەو نووسەرە سەبارەت بە (فۆکۆ) دایمەزراندوون؟ تێگەیشتنێک، کە ئێمە لەنێو هەموو تێگەیشتنەکان بۆ (فۆکۆ) بتوانین جیای بکەینەوە؟ من باسی ئەو تێگەیشتنانە ناکەم، کە دیدی (فوکۆ) بۆ هێز و دەستەڵات چین، بەڵکوو باسی ئەو دەکەم ئەو نووسەرە توانیوویەتی، جگە لە ڕۆڵی گواستنەوەی بۆچوونەکان، چ دایەلۆگێک لەگەڵ ئەو شیکاری و بۆچوونانە دابمەزرێنێت؟ ئەوە لە ئاکامی ئەوەیە، کە ئەو نووسەرە نەک هەر ئەوەی لە ئاستی ڕووکەش (فوکۆ) و هەر بیرمەندێکی تری خوێندووەتەوە، بەڵکوو لەو ئاستە ڕووکەشەدا کورتی کردوونەتەوە. پێشنیاز دەکەم لە گۆڤاری ڕەهەند، ژمارە (١٦-١٧)، بابەتەکەی (م. و. قانع) بخوێننەوە، کە لەژێر ناونیشانی (نەتەوە و ناسیۆنالیزم)دا بڵاوی کردووتەوە. هەموو ئەو شتانەی لەوێدا باسی کردوون، فێرخوازێکی تازەی بەکالۆریۆس لە بواری زانستە سیاسییەکاندا لەسەریەتی بیانزانێت و لەو ئاستە بەرزتر بنووسێت، بە تایبەت لە ئەوروپا. نەک هەر ئەوە، ئەو نووسەرە لەوێدا بەشێک لە شیکارییەکانی لەسەر بۆچوونەکانی (ماکس ڤیبەر) دامەزراندووە بەبێ ئەوەی بۆ یەکجاریش هیچ یەکێک لە کتێبەکانی (ماکس ڤیبەر)ی وەکوو سەرچاوە بە کار هێنابێت. واتە نووسەرێک تێگەیشتنی لە بیریارەکانەوە لە سەرچاوەی دووەم و سێیەمەوە هاتبێت، چۆن دەتوانێت دایەلۆگ لەگەڵ تیۆرەکانی ئەو بیریارانە دروست بکات؟ ئێستا ڕەوتێک لەو گەنجانە دروست بوون، کە بە هەمان مێتۆد کار دەکەن. باسی (هیگڵ)مان بۆ دەکەن، بەبێ ئەوەی توانیبێتان ڕاستەوخۆ تێگەیشتنەکانیان لە (هیگڵ)ەوە وەر بگرن، بەڵکوو لە سەرچاوەی سێیەم و چوارەم و بگرە دەیەم وەریان گرتووە. هەر بەڕاستی ئەوانە دەتوانن (هیگڵ) بخوێننەوە و لە کۆنتێکستی هزری و مێژووییی خۆیدا بیدۆزنەوە؟ من هیچ هەڵەیەک لەو جۆرە نووسین و خوێندنەوە ڕۆژنامەوانییانە نابینم، بەڵام ئەو جۆرە نووسینانە هیی بیریار و نووسەری داهێنەر نین، بەڵکوو هیی نووسەرانێکن کە ڕۆڵی گواستنەوەی بیر و بۆچوونی فەیلەسووفان لە دەستی سێ و چوارەوە دەبینن. (مەریوان و. قانع) لەو جۆرە نووسەرانەیە، بەڵام هێشتا زمانی ئەو نووسەرە لە هاوڕێکانی، لەوانە (بەختیار عەلی) و (ڕێبین هەردی) بەهێزترە و نووسینەکانی خاوەنی بنەمایەکی زانستی و ئەکادیمین. واتە ئەو نووسەرە خاوەنی تێگەیشتنێکە بۆ ئەو چەمکانەی بە کاریان دەهێنێت، بەڵام تێگەیشتنەکانی ئەو وایان نەکردووە ئەو نووسەرە خاوەنی هێزی بیرکردنەوەی خۆی بێت، بەڵکوو وای کردووە ببێتە توێژەرێک، بۆ نموونە توێژەرێکی ئەکادیمی. ئەوە لە خۆیدا دەستکەوتێکی کەم نییە، بەڵکوو گرنگ و جێی بایەخە، پێچەوانەی دیدی (بەختیار عەلی) بۆ مامۆستایانی زانکۆ، کە هەوڵی بێبایەخکردنی دەستکەوتی ئەکادیمی دەدات. بەڵام بوون بە مامۆستای زانکۆ واتای بوون بە داهێنەر و بیریار نییە، بەڵکوو ئەوە تێگەیشتنێکی میللی و باوە، نەک هەر لە کوردستان، بەڵکوو لە ئەوروپایش. (پیتەر سلۆتەردایک) بە تەنزەوە باسی ئەو دیاردەیە دەکات، بە تایبەت لە خستنەڕووی دیدی (میشڵ فۆکۆ) بۆ ئەکادیمیا، کە تێیدا کورسی یان پێگەی وانەگوتنەوە لە خودی وانەبێژ گرنگترە و خودی بەشی ئەکادیمیاش لە هەردووکیان.³ئەوەی کەسێک دەکات بە داهێنەر، خودی دروستبوونی خۆیەتی وەک ‘خۆ’یەکی سەربەخۆ لە دەرەوەی بیرکردنەوەی میللی. ئێمە بە ئاسانی دەتوانین دۆست و دوژمنەکانی ئەو نووسەرە بدۆزینەوە، واتە دۆست و دوژمنی بەرجەست و دیارن و لە سەرووی هەمووشەوە، ئەو دۆست و دوژمنانە کەسن، نەک تێگەیشتن لە دیاردە، نەک لە کێشە و نەک لە بونیادە قووڵ و ڕیشییەکانی کۆمەڵگە. هەر بۆیە ئەگەر ئەو نووسەرە خاوەنی تێگەیشتنی قووڵ بووایە، لە (فۆکۆ)، لانی کەم دەیزانی کە هەر جۆرە ئازادییەک لە پێوەندییەک یان چەند پێوەندییەکی ناو کۆمەڵگە، بۆ نموونە ئازادبوون لە دەستەڵاتێک بۆ دەستەڵاتێکی تر، دەشێت هەلومەرج بۆ سەربەستیی تاکەکەس خۆش بکات، بەڵام لە خۆیدا ناتوانێت ئەو سەربەستییە فەراهەم بکات. ⁴بۆ ئەوەی مرۆڤ بتوانێت لە دەستەڵات تێ بگات، لەسەریەتی لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێ بگات. ئەو دەستەڵاتەی ئەو نووسەرە دژیەتی و دژی بووە، هەمان دەستەڵاتە، کە (نەوشیروان مستەفا) و ڕەوتەکەی نوێنەرایەتیی کردووە، چونکە لە بنەڕەتدا دەستەڵات ئاکامی باڵادەستبوونی (مەسعود بارزانی) نییە بەسەر (نەوشیروان مستەفا)ەوە یان بە پێچەوانەوە، بەڵکوو ئاکامی پێوەندییە ئاڵۆزەکانی ناو کۆمەڵگەیە، کە (فۆکۆ) ناویان دەنێت “پێوەندییە ستراتیژییەکانی هێز”. ئەگەر (مەریوان وریا قانع) لەو جۆرە دیدگایە تێگەیشتبا، هیچ کاتێک بەرجەستەبوونی گۆڕانێکی ڕیشەییی کۆمەڵگەی لە سیاسییەک و هیچ سیاسییەکی تر نەدەبینیەوە، بەڵکوو لە گۆڕانی ڕیشەییی پێوەندییەکانی هێز لەناو کۆمەڵگەدا. هەر بۆیە (نەوشیروان مستەفا) جگە لە بەرهەمهێنانەوەی هەمان مێکانیزمی هێز، نەیتوانی هیچ شتێکی تر بکات. لە سەرووی هەموو شتەکانیشەوە، سەبارەت بەوە هۆشیار دەبوو، کە شەڕی ڕۆشنبیر دامەزراندنی گوتاری سەربەستییانەی خۆیەتی، نەک پاشکۆبوونی هیچ سیاسی و گرووپێکی کۆمەڵگە. ئەوە هەڵەیەک نییە، کە (مەریوان وریاقانع) تێی کەوتبێت، بەڵکوو ئەوە بەرجەستەبوونی هەمان ئەو تێگەیشتنەیە، کە ئەو بۆ جیهان هەیەتی. نووسەران هەڵە ناکەن، بەڵکوو نوێنەرایەتیی بیرکردنەوەکانی خۆیانن. بابەتەکە لێرەدا گۆڕینی هەڵوێست نییە، بەڵکوو لە بنەڕەتدا نەبوونی هەڵوێستێکی ئازادە. بۆیە من ناتوانم ئەو ئاکامە بەدەستەوە بدەم و بڵێم (مەریوان وریا قانع) کێشەی تێگەیشتنی لە چەمک هەیە و جیهانی وەهمی لە هۆشی خۆیدا وێنا دەکات. من ناتوانم بڵێم ئەو نووسەرە نازانێت واتای دەستەڵات، دەوڵەت، نەتەوە، نیشتیمان، بازاڕ و چەندان چەمکی تر چین، چونکە ئەو خاوەنی تێگەیشتنێکی ئەکادیمییە بۆ ئەو چەمکانە، کە وای کردووە نەکەوێتە ئەو هەڵە زەقانەی نووسەرانی تری ڕەهەند تێی کەوتوون. بەڵام ئێمە کاتێک باسی دروستبوونی بیریارێک دەکەین، ئەو جۆرە تێگەیشتنانە لە کایەی سیاسی، کۆمەڵناسی و کایەکانی تر پێشمەرجی بنەڕەتین. ئەوەی لە نووسینەکانی ئەو نووسەرە نائامادەیە، تێنەپەڕاندنی زمانی میللییە، دانەمەزراندنی زمانێکی سەربەخۆیە و قووڵنەبوونەوەیە لەو دیاردە و کێشانەی، کە پێشتر باسم کردن. ئەو زمانەی (م. و. قانع) مرۆڤێک دەکات بە مامۆستایەکی باشی زانکۆ، بەڵام نەک بە بیریارێک. داهێنەرەکان باکگراوند و بواری ئەکادیمی وەکوو مێکانیزمێک بۆ دەوڵەمەندبوون لە بواری ڕەخنە بە کار دەهێنن، نەک ئەوەی زانکۆ بەدوا خاڵی پەرەسەندنی هزری و ڕەخنەیی ببینن.

هەر بۆیە هەڵوێستی هاوشێوە و هەمەچەشن لە گۆڤاری ڕەهەند و پڕۆژەکانی دواتری ئەو نووسەرانە بە ئاسانی دەدۆزرێنەوە. لە چەند ژمارەیەکی گۆڤاری ڕەهەنددا، هەندێک (هەڵویستە) وەک پێشەکی لەو گۆڤارەدا بڵاو دەکرانەوە، کە ئەوانە بەیاننامەی سیاسیین لە هەمبەر پێشهات و ڕووداوەکانی سەردەمی خۆیان تا ئەوەی نووسینی هزری بن. ئەو جۆرە نووسینانە تەنیا ئاکامی کۆمەڵێک ئەگێندای گرووپین تا پڕۆژەی هزری، چونکە خاوەنی هەمان زمانی باوی کۆمەڵگەن. کێشەی بنەڕەتی ئەوەیە، کە ڕەهەندییەکان تەنیا مامەڵەیان لەگەڵ ئەو کێشە و قەیرانانە کردووە، کە سەریان هەڵداوە و دیاریکراو بوون. ئەو نووسەرانە چاوی شتە نەبینراوەکانیان نییە، چونکە بۆ ئەوەی کەسێک خاوەنی ئەو چاوە بێت، پێویستی بەوەیە خاوەنی زمانی خۆی بێت. کاتێک (بەختیار عەلی) و (مەریوان وریا قانع) دەکەونە مشتومڕەوە، هیچ ئاڕاستەیەکی ڕەخنەیی و هزری نوێ دروست نابێت، چونکە سروشتی زمان و مشتومڕەکانیان کۆمەڵایەتییانەیە وەک هەر جۆرە مشتومڕێکی تری کۆمەڵایەتی، کە کەسەکان لە ئاکامی گۆڕینی کیمیای هەستەکانیان لەگەڵ یەکتر ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە. مشتومڕەکەی (فاروق ڕەفیق) و (بەختیار عەلی)یش بە دانیشتنێکی کۆمەڵایەتییانە و هاوڕێیانە دامرکێنرایەوە. وەک چۆن لە هەر پێوەندییەکی مرۆڤانە کیمیای هەستەکان کەسەکان لە یەکتر نزیک و دوور دەخاتەوە، هەمان ئەو کیمیای هەستە ئەو نووسەرانەی لە یەکتر نزیک کردووەتەوە و لە ئاکامیشیدا لە یەکتری دوور خستوونەتەوە. بۆیە ئەگەر یەکێک لە نووسەرەکانی ڕەهەند پێمان بڵێت، کە ئەوان هیچ کات وەک گرووپ ئیشیان نەکردووە و شتێک نییە بە ناوی ڕەهەندییەکان، لەسەرمانە بزانین ئەو نووسەر/نووسەرانە ڕاستییەکەی هەر لە سەرەتاوە باوەڕیان وابووە، یان ئەوەتا ئێستا کیمیای هەستەکانیان لەگەڵ یەکتر گۆڕاوە. ئێمە دەستەبژێری ڕەهەندییەکانمان هەر بەیەکەوە ناسیون و پڕۆژەی خۆیان بە کۆمەڵ دامەزراندووە تا ئەوەی ڕەهەند لە بنەڕەتدا جگە لە گۆڤارێک هیچی تر نەبووبێت. بەڵام لە دەرەوەی ئەوەیشدا، ئێمە چ ئەوەی هەر یەکێک لە نووسەرانە وەک گرووپ ببینین، یان تاکەکەس، هیچ لە باسەکە ناگۆڕێت، چونکە ڕەهەند و ڕەهەندییەکان لە بنەڕەتدا خاوەنی پڕۆژەیەکی هزری نین، بەڵکوو پاشکۆی بیرکردنەوە باڵادەستەکانی کۆمەڵگەن. ڕێککەوت نەبوو، کە تەواوی هەڵچوونە کەڵەکەبووەکانی پڕۆژەی ڕەهەند بە دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان دامرکایەوە و نووسەرەکانی بوون بە پاشکۆی پشتگریکاری ئەو پڕۆژەیە و گوتارە زاڵەکانی، چونکە لە بنەڕەتدا ڕەهەندییەکان خاوەنی گوتارێکی ئازاد نەبوون و نین. باسەکە بزووتنەوەی گۆڕان نییە، بەڵکوو مادام ئەو نووسەرانە خاوەنی ئاڕاستەی خۆیان نین، هەمیشە ئەگەری پاشکۆبوونیان بەهێزە. ئێمە لە هیچ نووسینێکی (بەختیار عەلی)، کە لە ڕۆژنامەی (باس) بڵاو کراونەتەوە، ئەو توڕەییەی بەرانبەر بە دەستەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان هەیەتی، تێبینی ناکەین، چونکە ئەو زمانێکی کۆمەڵایەتیی تری لەو پێوەندییەدا هەڵبژارد، کە لەگەڵ مەرجەکانی نووسین بۆ ئەو ڕۆژنامەیە گونجاو بوو. هەربۆیە، تێگەیشتنی ئەو نووسەرانەیش بۆ چەمکگەلێکی فەلسەفی، لەو تێگەیشتنە سیاسییە زاڵەکانی کۆمەڵگەوە هاتوون. وەک چۆن ئیسلامییەکان دژایەتی (کارل مارکس)یان کردووە، ڕەهەندییەکان بەردەوامیان بەو دژایەتییە داوە بەبێ ئەوەی لەهەمبەر هاوتەریببوونی زمانیان لەگەڵ ئیسلامییەکان کێشەیان هەبووبێت. هەر ئەو جۆرە ئاڕاستە دژەکارییە ڕووکەشە هەلومەرجێکی گونجاوی بۆ نەوەی ڕەهەندییەکان ڕەخساندووە لە ڕەتکردنەوەی هەرلەخۆوەی فەیلەسووفان. ئەوەی هەیە ڕەخنە نییە، بەڵکوو لەژێر ناوی ‘بە بۆچوونی من’ حوکمی پێشکات و لەخۆوەن. کەسێک دەبێت سەرەتا خۆی هەبێت، خاوەنی زمان، بیرکردنەوە و تێڕامانی قووڵی خۆی بێت تا بتوانێت ‘بۆچوون’ی هەبێت، واتە تا بتوانێت شتێک بنووسێت و بیڵێت، کە لە تێگەیشتنی میللییەوە نەهاتبێت.

بیرکردنەوەی باوی ئێمە تەنیا بە کێشە زەبەلاحەکان ڕاهاتووە، یان دروستتر بۆ ئەو کێشانەی زۆرترین جەماوەر بە دوای خۆیاندا کۆ دەکەنەوە. ڕۆشنبیرانی ڕەهەند ڕێک بەرجەستەی ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە دەکەن. لە کوێدا کێشەی جەماوەری هەبێت، لەوێدا ئەوان ئامادەن. ئەو ئامادەیییە لەناو جەماوەر پێگە و ناوبانگی جەماوەری بۆ فەراهەم کردوون. بەڵام کەس لەناو بیرکردنەوە باوەکاندا نابێت بە داهێنەر. ئەوەی کەسێک دەکات بە داهێنەر هێزی تەنیاییی خۆیەتی. واتە دووربوون لە کۆمەڵ. ئەو دووربوونە مەرج نییە جەستەیی بێت، بەڵام هەزاران جار پێشمەرجە، کە دووربوون بێت لە بیرکردنەوەی مێگەلییانە و جەماوەرییانە، بە تایبەت کاتێک ئەو جەماوەرەی زۆرایەتییە سەر بە ڕێبازی بیرکردنەوەی وێرانکەر و پووکاوەیە. خودی ئەو لایەنە وای کردووە، کە هەم ڕەهەندییەکان دەرفەتەکان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بقۆزنەوە، هەم خۆیان ببن بە کەرەستە و شت بۆ ئەو دەرفەتانە. جەماوەر بوونێکی داینامیک یان گۆڕاوی هەیە؛ ئەمڕۆ بە ئاوازەکانی تۆ مەست دەبێت و بەیانی نەفرەت لە دەنگەت دەکات، بگرە هەوڵ دەدات دەنگت بسڕێتەوە، بەڵام داهێنانەکان دەبن بە سەرچاوە بۆ شکۆدارێتی و سەروەرێتیی داهێنەر بەسەر هەلومەرجەکاندا، بەسەر شوێن و کاتە دوور و هێشتانەگەیشتووەکاندا و لە سەرووی هەمووشیانەوە لە بیرەوەریی ئەوانەی هەر لە سروشتەوە سەر بە گیانە مەزنەکانن، واتە بە ئاستە باڵاکانی تێگەیشتن و ئاگامەندبوون. بیرەوەریی ئەو جۆر مرۆڤانە گەورەترین و دەوڵەمەندترین مەودایە بۆ هەر داهێنەرێک، چونکە لەو جۆرە بیرەوەرییانەدا، داهێنەر لە دوای سەدان ساڵ لە مردنیشی، درێژە بە وزەی بیرکردنەوەکانی دەدات؛ ئەو وزە و بیرکردنەوانەی لە ڕەچەڵەکدا لە هەرێمە هەرە قووڵەکانی ئاگامەندییەوە هاتوون.  

٥

هەمان هۆکار ڕەگ و خەسڵەتی میللیبوونی نووسینی نووسەرانی ڕەهەندە. ڕیگەم بدە نموونەیەکت بۆ بهێنمەوە، کە لە ژمارەکانی (١٦-١٧)ی گۆڤاری (ڕەهەند) بڵاو کراوەتەوە. (بەختیار عەلی) لە گوتارێکی درێژی نازانستی و پڕ لە بۆچوونی دژبەیەک و ناڕێکخراو بۆ پیرۆزکردنی دیاردەی شەهیدبوون، لەژێر ناونیشانی (شەهید: لێکۆڵینەوەیەک لەسەر بەکارهێنانە سیاسییەکانی مەرگ)، سەبارەت بە جیاوازیی نێوان دەستەڵات و حیزب دەنووسێت: “جیاوازی نێوان دەسەڵات و حیزب لەوەدایە دەسەڵات بەشێکی هەمیشەیی پێکهاتی کۆمەڵگایە. لە زۆر پنت و شوێنگەدا دەسەڵات پێویستی بە بەهانەسازی نییە و شەرعییەتێکی سروشتی هەیە، بەڵام حیزب پێکهاتێکی کۆمەڵایەتییە.”⁵ ئەم تێگەیشتنە بەردەوام زاڵ بووە چ لە سەردەمی نووسینەکە و چ ئێستا. ئەگەر ئێمە ئەو تێگەیشتنە هەڵبوەشێنینەوە، دەبینین کە ئەو نووسەرە لە خودی چەمکی دەستەڵات تێنەگەیشتووە. یەکەم شت، دەستەڵات بەشێکی هەمیشەییی هیچ کۆمەڵگایەک نییە، بەڵکوو دەستەڵات بونیادێکی کۆمەڵایەتییە، کە لەسەر بنەمای پەیمانی هێزەکان پێک دێت و ڕەوایەت (legitimacy) وەردەگرێت. لەو ڕووەوە، هیچ دەستەڵاتێک نییە، کە ڕەوایەت (یان شەرعیەت)ێکی سروشتی هەبێت، بەڵکوو وەک (ماکس ڤیبەر)یش ئاماژەی پێ دەدات، ڕەوایەت هەمیشە پێکهێنراو و پەیمانلەسەربەستراوە. ⁶. لە زۆر پنت و شوێنگەدا دەستەڵات پێویستی بە بەهانەسازی نییە) – کێ ناتوانێت وەها حوکمێکی هەرەلەخۆوە و بێبنەما بدات؟ هەر دەستەڵاتێک بۆ ئەوەی ڕەوایەتپێدراو بێت، پێشمەرجە، کە بریکاری هەرە بچووکترین پێکهاتەی ڕەوایەتییەکەی بێت. لەو ڕووەوە، پێویستی بەوەیە، پاساو (justification) بۆ سەپاندنی هێزی خۆی بهێنێتەوە. ئەگەر ئەو ڕەوایەتە بە حیزب بدرێت، هەمان حیزب دەبێت بە خاوەنی دەستەڵاتێکی ڕەوایەتپێدراوە، وەک ئەوەی لە حیزبی کۆمیۆنیستیی دەستەڵاتداری (چین)دا هەیە. ئەگەر ئەو ڕەوایەتە بە حوکوومەت بدرێت، لێرەدا حوکوومەت دەبێتە بریکاری دەستەڵات، بۆیە شتێک نییە بە ناوی جیاوازیی نێوان دەستەڵات و حیزب وەک دوو چەمکی هاوتای یەکتر. ئەوانەی (بەختیار عەلی) تێکەڵی کردوون، حوکوومەت و حیزبن، نەک دەستەڵات و حیزب. بە گوێرەی بونیادە کۆمەڵایەتییەکان، دەکرێت لە شوێنێکدا حیزب دەستەڵاتی ڕەوایەتپێدراو بێت و لە شوێنێکی تردا حوکومەتی دەوڵەتی لەنێویدا هەرێمی. کە من باس لەو جۆرە ناتێگەیشتنە دەکەم، باسی جیاوازیی بۆچوون ناکەم، بەڵکوو باسی ڕەگوڕیشە و پێناسەی چەمکەکە دەکەم. کاتێک (میشیڵ فۆکۆ) لەبارەی هێز، لەوانە دەستەڵاتەوە دەدوێت، جیاوازییەکی گەورە لەگەڵ (ماکس ڤیبەر) دروست دەکات، بەڵام هەردووکیان خاوەنی تێگەیشتن و پێناسەی زانستین بۆ ئەو چەمکە. (فۆکۆ) باس لە هەمان ئەو هێزە دەکات، کە (ڤیبەر) پێناسەی کردووە، بەڵام تیۆریی ئەو بۆ دەستەڵات، جیاوازە. (ڤیبەر) باسی هەمان ئەو سەرمایەدارییە دەکات، کە (مارکس) ئێمەی لێ ئاگادار کردووەتەوە، بەڵام پێچەوانەی (مارکس)، بۆ (ڤیبەر) هەلومەرج و فاکتۆرەکانی سەرهەڵدانی سەرمایەداری بە تەنیا پێوەندییان بە بەرهەمێهان و ململانێی چینایەتییەوە نییە، بەڵکوو بە فاکتۆری تری فرەئاڕاستە، کە لە فەلسەفەی (مارکس) نائامادەن، بۆ نموونە، بەهای پیرۆزی ئیشکردن لە ڕێبازی (پرۆتێستانتیزم) بە فاکتۆرێکی گرنگی سەرهەڵدانی سەرمایەداری دەزانێت. بەڵام هەردووکیان خاوەنی هەمان پێناس و تێگەیشتنن بۆ چەمکەکان، لەوانە سەرمایەداری، جیاوازی چینایەتی و بەرهەمهێنان. پرسیارێکی تر ئەوەیە بە چ پێوەرێک دەستەڵات لە سروشتەوە دێت، بەڵام حیزب لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان؟ دەستەڵات وەک ئاماژەم پێی دا، بونیادێکی کۆمەڵایەتییە، کە لە ئاکامی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، واتە پێوەندیی هێزەکان دروست دەبێت و ڕەوایەتی وەردەگرێت. ئەم دەستەڵاتە دەشێت سیاسی، ئایینی، حیزبی یان کولتووری بێت. ئەگەر (بەختیار عەلی) کەمێک لە سۆسیۆلۆجیای سیاسی شارەزا بووایە، نەدەکەوتە ئەو هەڵە لۆجیکییەوە، لە کاتێکدا لە هەرە زۆری بابەتەکانی خۆی لەو بوارە دەدات، گوایە ‘شەریعەتی’ ڕۆشنبیریی کوردی شتێکی تایبەت و جیاوازە. من ئەو خاڵانەم بە چڕوپڕی لە پەرتووکی (کایەکانی هێز: سەبارەت بە مرۆڤی سروشت) باس کردوون و بە پێویستی نازانم لێرەدا بیانخەمەوە ڕوو. ئەوە نموونەیەکی زۆر بچووک و بگرە زۆر باشترە لە چەندان نموونەی چەندبارەبووەوە و هاوشێوەی تر، کە لێرەدا ناپێوەندیدارن.

هەر لە هەمان ژمارەدا ئاراس فەتاح بابەتێکی لەژێر ناونیشانی (شوناس و ململانێ لە کۆمەڵگەی دوای جەنگ) بڵاو کردووەتەوە. بابەتەکە ئەگەرچی سەبارەت بە ململانێ و کۆمەڵگەی دوای جەنگە، کەچی زیاتر لەبارەی دەوڵەت و کێشەی دەوڵەتدارییەوە دەدوێت، بەبێ ئەوەی لەو بابەتەدا پێمان بڵێت دەوڵەت و دیاردەی دەوڵەت چین. جگە لەوە، بابەتەکەی ئەو زیاتر جۆرێکە لە پێشنیازخستنەڕوو بۆ کێشە سیاسییەکانی سەردەمەکەی تا ئەوەی بونیاد، میکانیزم و هەلومەرجەکانی دەوڵەتبوون و کێشەکانی بخاتە ڕوو. واتە ئێمە هیچ شتێک فێر نابین، بەڵکوو ئەو ڕووداو و ئاکامانەی هەن، دەخرێنەوە بەر دەممان بە دیدگا و بۆچوونی تاکەکەسی. بۆ نموونە، ئەو نووسەرە پێمان دەڵێت: “ئەزموونی ئەم چەند ساڵەی کوردستانی باشوور پێچەوانەی ئەو ڕاستییەمان پێدەڵێت؛ ئەو ڕاستییەی کە ئێمە دەبێت دان بە فەشەلی ئەزموونی بنیاتنانی بنەما سەرەکی و سەرەتاییەکانی دەوڵەت و نەتەوە بە مانا سیاسییەکەی بنێین.” ⁷

ئێمە چی لەو بۆچوونە فێر دەبین و کێ هەیە نەتوانێت بۆچوونێکی وا بخاتە ڕوو؟ ئەگەر شتێک شکستی هێناوە، ئەو شکستە لە کوێوە هاتووە و لەسەر چ بنەمایەکیش شکستە؟ “مانا سیاسییەکە” چییە و کامەیە؟ من ئەگەر ئەو “مانا سیاسی”یەم بۆ دیاری نەکرێت، چۆن بتوانم لە مەبەستی ئەو نووسەرە بگەم؟ هەموومان دەتوانین چەندان دەستەواژە و چەمکی لەو شێوەیە ڕێز بکەین، بەبێ ئەوەی بە یەکتر بڵێین مەبەستمان چییە. کاتێکیش خوێنەرێک لێمان تێنەگات، دەتوانین بەوە تۆمەتباری بکەین، کە ناهۆشیارە، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە، کە کێشەی بنەڕەتیی زمانی ئێمە دەبێت نەک هۆشیاری و ناهۆشیاریی خوێنەر. من دەتوانم، بۆ نموونە، چەندان دەستەواژەی وات بۆ ڕیز بکەم، لەوانە کێشەی کۆمەڵگە بە مانا سایکۆلۆجییەکەی، تێگەیشتنی من بە مانا فیزیاییەکەی، بۆچوونی تۆ بە مانا (فرۆید)یەکەی، هێز بە مانا (نیتشە)ییەکەی و چەندان نموونەی تری لەژمارنەهاتوو. ئەوە جۆرێکە لە فڕێدانی چەمک بۆ ناو نووسین، بەبێ ئەوەی تێگەیشتن بۆ ئەو چەمکانە دیاری کرابن. لە زۆر ئاستیشدا، ئەو جۆرە نووسینانە مەڵاسدانی نەزانین و تێنەگەیشتنن لە ئاست چەمکەکاندا.

نموونەیەکەی تر، وتارێکی هاوبەشی (بەختیار عەلی)، (ئاراس فەتاح)ە، کە لەبارەی دەستەڵاتدارێتییەوەیە و ئەمە ناونیشانیەتی (دەسەڵاتدارێتی و پڕۆسەی بە کۆمەڵگابوون). لەوێدا پێناسەیەکی نازانستی و ناسۆسیۆلۆجیمان سەبارەت بە دەستەڵات بۆ دابین دەکرێت، وەک هاتووە: “دەسەڵات ستراتیژێکە و لە لایەن دەسەڵاتدارێتییەکی سیاسییەوە دەخرێتەگەڕ.”⁸ دەستەڵات ستراتیژ نییە، بەڵکوو بونیادێکە، کە ئاکامی پەیمانی ستراتیژیی هێزەکانە. ئەو بونیادە خاوەنی ستراتیژ و مێکانیزمی فرەچەشنە. دەستەڵات دەکرێت وەک ستراتیجێک بە کار بێت، دەشێت وەک مێکانیزمێک بۆ سەپاندن، بەڵام ئەوانە دەرکەوتەن لە دەستەڵاتدا، نەک ستراتیژ. بە پێچەوانەوە، ئامانجی ستراتیژێک دەشێت بەرفرەوانکردنی پێگە و هەژموونی دەستەڵات بێت. ستراتیژ بە دەربڕینێکی سادە واتە ئێمە لە خاڵی یەک دەمانەوێت بگەین بە خاڵی دوو. بۆ ئەو مەبەستە مێکانزیم، بەرنامەڕێژی و ئامانجمان دیاری دەکەین. لەو ڕووەوە، ستراتیژ کەرەستەیەکە بۆ گەیشتن بە ئامانجێک تا ئەوەی بونیاد و بنەڕەتی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، واتە پێوەندیی هێزەکان، بێت. کارەکتەرەکانی ناو کۆمەڵگە دەشێت خاوەنی پێوەندیی ستراتیژی ئاڵۆز بن، بەڵام ئەوە بونیادێکی دەستەڵات. دەبینین ئەو گەورەنووسەرانەی ڕەهەند، کە زۆرترین دژایەتیی دەستەڵاتیان کردووە، خۆیشان لە چەمکی دەستەڵات نەگەیشتوون. نووسەری نەفرەتکار لە نیشتیمان، کە (بەختیار عەلی)یە، لە (قەسیدەی نیشتیمان)دا بە خرۆشەوە نەفرەت لە هەلومەرجێکی هەرە بنەڕەتیی ژیان دەکات، کە نیشتیمانە. ئەو قەسیدەیە، بە ڕەچاوکردنی ئەو سەردەمەی لێی نووسراوە، کە ساڵانی هەشتاکانە، گەورەترین خزمەت بووە بە گوتاری حیزبی بەعس، چونکە ئەوەی بەعس هەوڵی بۆ دەدا لە هۆشی کورددا بیسەپێنێت، بۆ نموونە لە ڕێگەی ئەشکەنجەدان، هەر نەفرەتکردن بووە لە نیشتیمان. کەسێک لە بنەڕەتدا بزانێت نیشتیمان واتە چی، نەک ئەوەی سەرچاوەی قووڵترین تێگەیشتنی لە نیشتیمان لە دروشم و هوتافی سیاسییەکانەوە بێت، ناتوانێت نەفرەت لە نیشتیمان بکات، چونکە نیشتیمان لە بوونی ئێمە دانەبڕاوە، بەڵکوو بە تەنیا ئاماژەدانە بەو هەلومەرجە سروشتییەی شوێن و کۆمەڵ، کە سەرچاوەیەکی خۆڕسکە بۆ ژیان، لەوانە ژیانی ئێمە.بۆیە دەبینین وەک چۆن (بەختیار عەلی) دەستەڵات و ئامرازەکانی دەستەڵات لە یەکتر جیا ناکاتەوە، چونکە لە بنەڕەتدا لەو چەمکانە بە دروستی نەگەیشتووە، بە هەمان شێوە، نیشتیمان، حیزب و دەوڵەتداریشی تێکەڵ کردوون و کردوونی بە یەک. نیشتیمان، بۆ نموونە، ئەو دارزەیتونانەی (عەفرین)ن، کە ئێستا لە (ئیزمیر) ئاوارەن. نەفرەتکردنی نیشتیمان واتە نەفرەتکردن لەو دار و درەختانە، لە چیا و دۆڵەکانی، لە ڕووبار و دەریاچەکانی، لە بوونەوەرەکان، لەوانە ئاژەڵ و مرۆڤی سروشت. جگە لەوە، چونکە زمانی (بەختیار عەلی)، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، لە کۆمەڵگە، لەوانە لە ئایینی ئیسلامەوە هەڵقووڵاوە، بە هەمان کەرەستەکانی ئەو زمانەیش دەنووسێت. ڕەگی “نەفرەتکردن” لە هۆشی ئێمەدا لە ئایینەوە هاتووە و بۆ هوتافە سیاسییەکان درێژ بووەتەوە. بۆیە، مرۆڤانی هەستەبەرز، مرۆڤانی هێزدار، هەرگیز نەفرەت لە هیچ شتێک ناکەن و خاوەن ئەو دەربڕینە لاوازانەیش نین، چونکە خاوەنی هێزی تێگەیشتنن تەنانەت لە ئاست هەرە هەژێنەرترین کارەساتەکان. چ کۆمێدیایەکی گەورە دەبوو فەیلەسووفێکی وەکوو (مارکس) گوتبای ‘نەفرەت لە سەرمایەداران!’.

٦

لەو کۆنتێکستەدا، پێویستە جارێکی تر ئەوە بە تەواوەتی ڕوون بکەمەوە، کە مەبەستم لە تێنەگەیشتن لە چەمکەکان چییە بۆ ئەوەی خوێنەر بۆی ڕوون بێتەوە، کە ئەوەی من باسی دەکەم، جیاوازییەکان نین، بەڵکوو تێنەگەیشتنی سەرەتایی و پێشمەرجن بۆ چەمکەکان. بۆ نموونە، دەشێت جیهانبینیی ئێمە بۆ چەمکی مردن، ژیان، بوون، ئاکار و داهێنان زۆر جیاواز بێت لە جیهانبینیی بیریارێکی وەکوو (د. محەمەد کەمال). ئەو جیاوازییانە بۆ من بە تایبەت لە پەرتووکی (کایەکانی هێز) دامەزراون، بەڵام من ناتوانم بڵێم (د. محەمەد کەمال) لەو چەمکانە نەگەیشتووە. بە نموونەیەکی کۆنکریتتر بدوێم، (د. محەمەد کەمال) لە کتێبی (نیتشە و پاش تازەگەری)، پاش ئەوەی تێگەیشتنێکی تۆکمە بۆ چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی)ی (فریدریک نیتشە) دادەمەزرێنێت، ڕەخنە لەو بیریارە دەگرێت و هێنانەوەی ئەو باوەڕە بۆ ناو فەلسەفە بە ناپێویست دەزانێت. بۆچوون و تێگەیشتنی من بۆ چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی) جیاوازە لەوەی (محەمەد کەمال)، بەڵام ئەو جیاوازییە بنەڕەتە بۆ دروستبوونی ئاڕاستەی ڕەخنە. من ناتوانم بڵێم (محەمەد کەمال) چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی)ی یۆنانییە کۆنەکان و (دۆناودۆن)ی (هیندویزم) و (بوودیزم)ی تێکەڵ کردوون، چونکە ئەو بیریارە نەک ئەو چەمکانەی تێکەڵ بە یەکتر نەکردوون، بەڵکوو تێگەیشتنی تۆکمەی بۆ دامەزراندوون. لە دوای ئەو تێگەیشتنە تۆکمە و ڕەخنەیییانە، کە (محەمەد کەمال) بۆچوونەکانی خۆی لەسەر دادەمەزرێنێت، بوار بۆ ئەوە دەسازێت، کە جیاوازیی نێوان بۆچوونەکان دروست ببێت. هەر چەمکێک لای ئەو بیریارە لە بناغەوە ئیشی لەسەر دەکرێت و لەسەر ئەو بناغەیە ئاڕاستەی جیاواز دروست دەبن. ئەو جۆرە خەسڵەتە پێشمەرجە بۆ هەر نووسەرێک لە هەر بوارێک بێت. ئەو نووسینانەی زمانی میللی، واتە تێگەیشتن و بیرکردنەوەی میللی، لە نووسیندا دەسەپێنن، نەک هیچمان پێ ناڵێن، بەڵکوو زیادە و ناپێویستن. ئێمە لە نووسینەکانی (محەمەد کەمال)دا نەک هەر بەر زمانێکی میللی ناکەوین، بەڵکوو بەر لە هەر شتێک زمانی میللی تێ پەڕاندووە. ئەگەر (محەمەد کەمال) بە زمانێکی ئیسلامی لەبارەی چەمکی جیهان لە دیدی (مارتن هایدیگەر)ەوە دوابا، خزمەتێکی گەورەی بە خوێنەرانی هەواداری زمانی ئایینی دەکرد؛ زمانێکی پڕ لە حوکم و زیندان، کە هەمووان ڕۆژانە لە ئاستی میللیدا قسەی پێ دەکەن و پێی دەنووسن، بەڵام ئەوە وای دەکرد، کە هەرگیز نەتوانێت زمانێکی فەلسەفی دابهێنێت. ئایا دوالیزمی فریشتە و شەیتان، چاکە و خراپە، نووسەر و سیاسی، گەمژە و ڕۆشنبیر و چەندان دوالیزمی تر لە نووسینەکانی (محەمەد کەمال)دا ئامادەن؟ بیریاربوونی (محەمەد کەمال) لە بیریاربوونی (محەمەد کەمال) لە کوێدایە، ئەگەر وەها زمانێک بە کار بهێنێت؟ لە پێوەندییدا بە ڕەهەندییەکان، من باسی جیاوازیی بۆچوون و تێگەیشتنەکان ناکەم، بەڵكوو باسی نەبوونی بۆچوون و تێگەیشتن دەکەم. هەموومان بەردەوام دەتوانین بڵێین ‘بە بۆچوونی من’ یان ‘بە تێگەیشتنی من’ و چەندان دەستەواژەی تر، بەڵام ئەوە هیچ کاتێک ئاماژە نییە بەوەی ئێمە خاوەنی بۆچوونین. بۆچوون و تێگەیشتن لە قووڵاییەوە دێن، نەک ئەوەی نووسەرێک تێگەیشتنە میللیەکان لە نووسیندا بڕازێنێتەوە و پێی وابێت داهێنانی کردووە. کێشەی نووسەرانی ڕەهەند، لەوانە (بەختیار عەلی)، ڕێک ئەوەیە، کە ئەو چەمکانە لە تێگەیشتنی باوەوە وەردەگرن. ئەو تێگەیشتنە باوە مەرج نییە لەناو زمانی کوردییەوە بێت، بەڵکوو دەشێت هەر خوێندنەوەی وتارێکی ڕەخنەیی نووسەرێکی فارسی، ئەڵمانی، بەریتانی و هەر نووسەرێکی ترەوە بێت. لە تێگەیشتنی باوی زۆرێک لە نووسەرە ڕووکەشەکانی خۆرئاوا، تێنەگەیشتن بۆ چەمکە بنەڕەتییەکانی (نیتشە)، (هیگڵ)، (مارکس)، (فرۆید) و چەندان بیریاری دیکە بە ئاسانی تێبینی دەکرێن، چونکە ڕووکەشی پێوەندیی بە هیچ نەتەوە و زمانێکی دیاریکراوەوە نییە؛ مرۆڤانی هێزدار و خاوەنی تێڕامانی قووڵ لە هەموو کولتوور و نەتەوە جیاوازەکان بەرز دەبنەوە، بەڵکوو ڕووکەشی هەلومەرجێکی هاوبەشی هۆشیارییە، وەک پێشتر ئاماژەم بۆی کردووە. کاتێک (سلاڤۆی ژیژەک) دیبەیت لەگەڵ (جۆردان پیتەرسۆن) دەکات، (ژیژەک) لەو شوێنە دەست پێ ناکات، کە جیاوازیی هزری و ڕەخنەییی نێوان ئەو و (پیتەرسۆن)ە، بەڵکوو لەو شوێنەی، کە (پیتەرسۆن) تەواوی مارکسیزمی لە (مانیفێستۆ)دا کورت کردووەتەوە، لەوەی، کە ئەو تێگەیشتنەکانی ئەو کەسە لە تێگەیشتنی باو یان (main stream)ەوە هاتوون. لەوێدا (پیتەرسۆن) لە دیبەتکارێتەوە زیاتر دەبێت بە فێرخوازێک. بەڵام ئەگەر کەسێک ئەو تێگەیشتنە ڕووکەشانەی (بەختیار عەلی) بخاتە سەر ئاڕاستەیەکی دروست، ئەوەی لێی دەکەوێتەوە تووڕەیی و داهێنانی ئاوەڵناوی نوێترن لە لایەن ئەو نووسەرەوە، لەوانە (گەمژە)، (خۆگێلکەر)، (هیچنەزان) و چەندانی تر، کە من پێشتر نامەیەکم لەو بارەیەوە هەم بۆ خودی خۆی ناردووە هەم لە ساڵی ٢٠١٣ بڵاوم کردووەتەوە. ئەو بۆچوونە بنەڕەتیانە پێچەوانەی دیدگاکانی (بەختیار عەلی)یە بۆ مرۆڤی خۆرهەڵات و خۆرئاوا، یان بە واتایەکی تر سەروەرێتیی جۆری مرۆڤی خۆرئاوا بەسەر مرۆڤی خۆرهەڵات، کە ڕەگوڕیشەی ئەو تێگەیشتنە کەلتووری ئیمپریالیزمە. هەر لەو دوو چەمکەیشدا، خاڵی دەستپێکی ئەو نووسەرە تێگەیشتنی میللیە، واتە بە تەنیا خۆرهەڵاتی و خۆرئاوابوون جیاوازییەکی گەورەمان بۆ دروست دەکات. بیرکردنەوە و داهێنەربوون سەر بە هیچ نەتەوەیەک و گرووپێکی دیاریکراو نییە. هەر بەڕاستی (بەختیار عەلی) چۆن لە مرۆڤ تێگەیشتووە یان دروستتر تێنەگەیشتووە؟ بۆ نموونە، با سەیر بکەین و بزانین ئەو نووسەرە چۆن نەک بە تەنیا لە مرۆڤی کورد، بەڵکوو لە نەتەوەی کورد تێگەیشتووە.

کاتێک باسێک پێوەندیی بە کوردەوە هەیە، دیدی (بەختیار عەلی) جێگیرە: وەک لە چاوپێکەوتنێک لە کەناڵی کوردسات ئاماژەی پێی دا، کە بە شێوەیەکی جیاوازتر لە چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ کەناڵی (ئێن ئاڕ تی) لە ساڵی ٢٠١٢، پێداگری لەسەر کردەوە، ‘مردنی تەواوی کورد هێندەی سێ سەد ئەندازیار کاریگەری لەسەر جیهان نابێت (ئەگەر لایەنە مرۆڤایەتییەکەی لێ دەرکەین)’! (بەختیار عەلی) وەک کاڵایەک لە نەتەوە و کوردەکانی ڕوانیووە، بە بوونی خۆیشییەوە؛ کاتێک ئەو کاڵایە سوودی نەبێت، بوون و نەبوونی وەک یەکە. من لەو کۆنتێکستەدا تەنیا دەتوانم (بەختیار عەلی) بە (ئەدۆڵف هیتلەر) بەراورد بکەم، کە بوونی جووەکان هەراسانی کردبوو؛ خەسڵەتی ئەوانەی لە قووڵاییی بیرکردنەوەکانیاندا خواستیان سڕینەوەیە، چونکە لە بنەڕەتدا هۆشی خۆیان لەگەڵ ژیان و بووندا لە هاڕمۆنیادا نییە. کێشەکە لەوەدا نییە ئەو نووسەرە چ نیازێکی هەیە، بەڵکوو ئەوەیە، کە هەژاریی بیرکردنەوە چەندە ئاکامی وێرانکەری لەسەر مرۆڤ هەیە. ئەو گوزارشت لە جیهان ناکات، چونکە کەس ناتوانێت بە ناوی جیهانەوە قسە بکات؛ جیهان یەک بوونی جێگیر و هەمەچەشن نییە، تاوەکوو بۆمان بدوێت، بەڵکوو ئەوەی لێرەدا قسە دەکات جیهانبینیی نووسەرێکە، جیهانبینییەکی وێرانکەر و داڕووخاو. کاتێک (بەختیار عەلی) ئەو قسەیە دەکات، ئەو جیهانی لە هۆشی خۆیدا بەسەر بەرەی سوودبەخش و بەرەی بێسوود دابەش کردووە. دەبینێت، واتە لە هۆشی خۆیدا وای دەبینێت، کە کوردەکان هێندەی دوو سەد بۆ سێ سەد ئەندازیار سوودبەخش نین (ناشزانین بە چ پێوەرێک؟!). سوودبەخش بۆ چی و بۆ کێ؟ بۆ وەبەرهێنان. کاتێک ڕۆبۆتەکانیش لە مرۆڤ سوودبەخشتر بن، لەناوچوونی تەواوی مرۆڤایەتی هێندەی سێ سەد ڕۆبۆت کاریگەرییان لەسەر جیهان نابێت. ئەو جیهانە چ جیهانێکە کە تێیدا نەتەوەیەکی دەیانمیلیۆنی هێندەی ژیانی سێسەد ئەندازیار گرنگ نەبێت بە تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو ئەندازیارانە خزمەت بە بواری بەرهەمهێنان دەکەن ئەگەر ئەو بەرهەمهێنانە وێرانکارترین جۆری بەرهەمهێنانیش بێت؟ بەڵام وەک ئەوەی لە چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ کەناڵی (ئێن ئاڕ تی) بۆی زیاد دەکات، ناگرنگێتیی لەناوچوونی کورد لەسەر “ئەم ئەستێرە”یە، نەک بە تەنیا گرنگ نییە لە ڕووی بەرهەمهێنانەوە، بەڵکوو هۆکارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە هەر میللەتێک، لەوانە کورد، “ئامادەگی نەبێت لە دروستکردنی یان لە گەشەدان بە ئەقڵی ئینسانیەتا، وە بە رۆحی ئینسانیەتا”⁹، ژیانی هێندەی دوو سەد ئەندازیار لە بواری تەکنەلۆجیا گرنگ نابێت. ئەو جیهانە جیهانێکی نەخۆش و وێرانکەرە؛ شوێنی ئەو جیهانە ناو هۆشی (بەختیار عەلی)یە و مرۆڤ ناتوانێت لە هیچ شوێنێکی تر بیدۆزێتەوە. جگە لەوە، مەبەستی ئەو نووسەرە لە “ئەقڵی ئیسانیا” و “رۆحی ئینسانیەتا” چییە؟ واتە مرۆڤانێک هەن، لەوانە تەواوی کوردەکان، لە دەرەوەی ئەقڵ؟ لە دەرەوەی “رۆحی ئینسانیەتا”؟ من لەو بۆچوونانەی ئەو نووسەرە تێناگەم، نەک لەبەر ئەوەی ئاڵۆزن، ڕاستییەکەی زۆریش ڕووکەشن، بەڵکوو لەبەر ئەوەی نە پێمان دەڵێت “ئەقڵی ئینسانیا” واتە چی، نە “رۆحی ئینسانیەتا”. وەکوو تر، (بەختیار عەلی) دەیەوێت وێنەیەکی واقیعمان پێشان بدات، وێنەیەک، کە لە هۆشی خۆیدایە. مرۆڤ، وەک بە چڕی لە پەرتووکی (کایەکانی هێز: سەبارەت بە مرۆڤی سروشت) لەسەری دواوم، بەشێکە لە ململانێی هێزەکان. ¹⁰نەک بوونی هیچ مرۆڤێک بە تەنیا، بەڵکوو بوونی هیچ بوونەوەرێک، بە ڕووەکەکانیشەوە، نەک زیادە نین، بەڵکوو پێشمەرج و پێویستێتیی سروشتین بۆ ژیان. ئەوەی ئێستا تاکەکەسی لە کۆمەڵگەکان نامۆ کردوە، ئەو دابڕانەی مرۆڤایەتییە لە سروشتێتیی خۆی و کەمکردنەوەی بەهای مرۆڤ لە بەکارهێنانیدا. ئەوە ڕەوتێکە لە جیهاندا، بەڵام خودی جیهان نییە. ئێمە لە (کیەکەگۆرد)ەوە فێر دەبین، کە ‘کێشەی یەک تاکەکەس کێشەی تەواوی مرۆڤایەتییە و کێشەی تەواوی مرۆڤایەتی کێشەی تاکەکەسە’.¹¹ بەدرێژاییی مێژوو ڕەوتی و ململانێی جیاواز هەمیشە ویستوویانە گوتاری هێزی خۆیان زاڵ بکەن. لەو جۆرە زاڵکردنانەدا، ویستی سڕینەوەی ئەوانی تر بەشێک بووە لە مێکانیزمی هێز و ڕووبەڕووبوونەوە. ئەوەی بە دڕندەییەکانی (داعش) تۆقاوە، ڕەنگە نەزانێت لە مێژوودا چەندە ئایین و کەمایەتی بە داگیرکارییەکان یان ‘فتوحاتی’ ئیسلامی لەناوچوون. بەڵام تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو کەمایەتی، نەتەوە و ئایینانە لە دیدی ‘موجاهیدان’ەوە زیادە بوون، پێوەری هیچێتی و ناپێویستێتیی ئەوان نییە، بەڵکوو ئاکامی هیچێتی و نەریتی وێرانکەری ئەو ئایدۆلۆجیا و گرووپانەیە، کە لە بنەڕەتدا لەسەر ویستی سڕینەوە دامەزراون. ئەو جیهانەی (بەختیار عەلی) لە هۆشی خۆیدا وێنای کردووە، جیهانێکی وێرانکەرە و لەسەر ویستی سڕینەوە دامەزراوە. ئەگەرنا، هەموو کۆمەڵگاکان جیهانین. چەندان کۆمەڵگەی جیهان لە دەرەوەی پەرەسەندنەکانی بواری تەکنەلۆجیا و زانستن، بەڵام تەکنەلۆجیا و زانست پێوەری بەهای بوون، ژیان و جیهانێتیی کۆمەڵگاکان نین؛ ئەوەی پێوەری ژیان و بوونە هێزی خۆڕسکی کۆمەڵگەکانە. کایەکانی هێز لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا پێشبینی نەکراون، چونکە هێز بەردەوام لە خۆگواستنەوەدایە. چەقی هێز، لەوانە هێزی ئابووری، تەکنەلۆجی و دارایی، دەشێت ئێستا خۆرئاوا بێت و لە ئاییندە هەرێمێکی تر، بەڵام ئەوانە تەنیا چەند فۆڕم و مۆدێکی هێزن، چونکە هێز هیچ کاتێک لە مۆد و فۆڕمەکانی کورت نابێتەوە، بەڵکوو پێوەندیی بەو سەرچاوانەوەیە هەیە، کە بەردەوامی و پەرەسەندنی بۆ فەراهەم دەکەن. لاوازیی دۆخێک ئاماژە نییە بە لاوازیی تەواوی دۆخەکانی ئەو هێزە.

ئەوەی من پێداگریی لەسەر نەکەم، لایەنی مرۆڤایەتییە. ئەو چەمکە خۆی جێگەی مشتومڕێکی گەورەیە و پێویستە لەو میللیبوونە ڕزگار بکرێت. چەمکی مرۆڤایەتی لە زۆر کۆنتێکستدا، کە بە کار دەهێنرێت، واتای بەزەیێتی دەگەیەنێت. ئەوەی من پێداگری لەسەر دەکەم ڕاستەقینەی بوونە؛ لە سەرجەمی جیهان و بووندا، هیچ بوونەوەرێک و نابوونەوەرێک نییە خاوەنی هێز نەبێت. ئەو هێزداربوونە وای لێ دەکات بوونی پێویستێتی بێت، چونکە هۆش، یان ئەقڵ ناتوانێت لە سەرجەمێتیی سروشتی بوون تێ بگات، هەر حوکمێک، کە دەیدات، ئاکامی ناتەواوەتیی خۆیەتی. قەیرانەکانی ئەقڵ لەڕادەبەدەرن. هەر خودی دامەزراندنی زانین لەسەر بنەماکانی ئەقڵ لای فەیلەسووفە گەورەکان، لە (نیتشە)ەوە بۆ (ڕۆم ڕای باسکار)، ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند دەبنەوە. تەنانەت بۆ (نیتشە)، ئەو مرۆڤەی هێزدارە دەستبەرداری ئەقڵ دەبێت. من ئەو ڕەخنانەم بە چڕی لە نووسینەکانی ترم خستوونەتەڕوو، تەنانەت خودی (بەختیار عەلی)یم لەو هەڵە زەقانە و زمانە پڕ ئاوەڵناوەکانی، وەکوو “گەمژە”، “خۆگێلگەر”، “نەزان” و چەندانی تر، لە ڕێگەی نامەیەکی دۆستانە ئاگادار کردووتەوە، بەڵام ئەو لە وەڵامەکانیدا بەرگری لەو جۆرە زمانە میللیە و تێگەیشتنە ڕووکەشانە دەکرد.¹²بۆیە لێرەدا بە پێویستی نازانم ئەو ڕەخنانە دووبارە بخەمەوە ڕوو، بەڵام مەبەستمە پێداگری لەوە بکەم، کە خودی (بەختیار عەلی) تێگەیشتنەکانی سەبارەت بە ئەقڵ لە تێگەیشتنی میللییەوە هاتوون، نەک زانستی. وەک چۆن لە زمانی میللی، خەڵک هەیە بە یەکتر دەڵێن، گەمژە، خۆگێلکەر، ئاقڵ، زانا، زۆرزان و چەندین ئاوەڵناوی تر، بە هەمان تێگەیشتن چەمکی ئەقڵ بە کار دەهێنێت. بەڵام گریمان ئەو جیهانەی (بەختیار عەلی) جیهانی ڕاستەقینەی ئێمەیە. ئەو نووسەرە چۆن گەیشت بە وەها ئاکامێک؟ چەند توێژینەوەی لەو بارەوە کردوون؟ چەند نەتەوە و دانیشتووانی جیهانی وەکوو نموونە وەرگرتوون؟ لە چەند فاکتۆر و گۆڕاو (variable)ی کۆڵیوەتەوە؟ چەند جۆر ئابووریی جیهانی وەکوو پێوەر بە کار هێناوە؟ بە چەند کۆمەڵگە بەراوردی کردوون؟ کامانەن ئەو فاکتۆرانەی بوونی نەتەوەیەک بێسوود و بێبەها دەکات؟ بە چ لۆجیکێک؟ ڕاستییەکەی بۆ ئەوەی مرۆڤ بگات بە وەها حوکمێک سەبارەت بە جیهانێکی وەها وەهمی، پێویستی بە چەند سەدەیەک لێکۆڵینەوەی زانستی هەیە، تا وەها گریمانەیەکی بێبنەما بە لایەکدا بشكێنێتەوە. دەبینین خودی ئەو نووسەرەی ستایشی ئەقڵ دەکات، بە زمانێکی ئەقڵانی بیر ناکاتەوە و نانووسێت. گریمان تێگەیشتنەکانی (بەختیار عەلی) ڕەها و دروستن. خودی ئەو چ شتێکی پێشکەش بە مرۆڤایەتی کردووە؟ چەند ئامێری داهێناون؟ چەند چەمکی زانستی داهێناون و چەند لێکۆڵینەوەی زانستی پێشکەش بە جیهان کردووە؟ وەڵامەکە ئەوەیە هیچ یەکێک لەو شتانەی نەکردوون، بەڵام ئایا ئەوە وا دەکات، کە بوونی (بەختیار عەلی) لە جیهاندا زیادە بێت؟ وەڵامەکە نەخێرە.

ئەو جۆرە نموونانە لەژمارەنەهاتوون، بەڵام باسی بنەڕەتی ئەوەیە ڕەهەند، کە لەسەر ئەو جۆرە بیرکردنەوە میللییانە دامەزرا، دەیتوانی چیتر بکات جگە لە میللیبوون؟ با واز لە ڕەهەند بێنین، نووسەرە دامەزرێنەکانی ڕەهەند توانیویانە چ زمانێکی جیاواز دابهێنن جگە لە چەسپاندنی زمانی میللی لەناو نووسیندا؟ ئێمە لەناو ڕەهەند و لەنێو نووسەرانی ڕەهەند، قەیرانی نەبوونی بیریارمان هەیە. کاتێک بیریارێک بوونی نەبێت، داهێنەرێک بوونی نییە، واتە جگە لە زمانی میللی، زمانێکی تر نانووسێت و نادوێت. من هیچ کێشەیەکم لەگەڵ نووسەرانی میللیدا نییە مادام خواست لەسەر بەرهەمی میللی لەبرەودایە. بە هیچ شێوەیەک نکۆڵی لە ڕۆڵی گرنگی نووسەرە میللییەکان ناکەم بۆ خوێنەرانی هەوادار. گەورەییی جیهان و بوون لەوەدایە، کە هیچ شتێک نە زیادەیە نە کەم؛ دەشێت لە دیدی تۆ و منەوە زیادە بن، بەڵام دیدی ئێمە لە ئاست بوون و جیهاندا چییە؟ نەک بە تەنیا دیدی تۆ و من، بەڵکوو دیدی تەواوی مرۆڤایەتی لە ئاست ئاڵۆزیی و گرێداریی جیهان، ژیان و بووندا کەمتوانایە. کایەی زانین، واتە زانینێک، کە بۆ تێگەیشتن نییە لە بوون، بەڵکوو بۆ وەبەرهێنانە، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، تەنیا کایەیەکی کۆمەڵایەتییە و ئەو کۆمەڵایەتیبوونە خەسڵەتی سروشتیبوونی پێ دەبەخشێت. ئەو مرۆڤەی دەچێتە سەر مانگ هیچ مەرج نییە هێندەی باڵندەیەک پێوەندییەکی خۆڕسک و سروشتیانەی لەگەڵ ژیان و بوونیدا هەبێت، واتە پێوەندییەکی هاڕمۆنی.

٧

هەموو ئەو شتانەی باسم کردوون، سەرەباسی کورتن، بەڵام وەک هەنگاوی سەرەتا گرنگن بۆ ئەوەی دەروازە و ئاڕاستەی ڕەخنە بەڕووی ئەوانی تردا بکرێتەوە و سەروەرێتیی بیرکردنەوەکانی خۆیان پێشەنگی هەر جۆرە وەهمێک بێت. ئاییندە ئاییندەی ئاڕاستەی ڕەخنەکارییە، بەڵام ئەو ئاڕاستەیە وا دەخوازێت ڕاستگۆی لە نووسیندا پێگەی خۆی بگرێت. ڕاستگۆیی لە نووسیندا نەک بە تەنیا پێشمەرجە، بەڵکوو پێویستییەکی هەرە بنەڕەتییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هەلومەرج و وەهمانەی ڕێگەی بیرکردنەوەی قووڵ و تێگەیشتنمان لێ دەگرن. ڕاستگۆیی (integrity) ڕێگەی ئەوەمان لێ دەگرێت، کە ئێمە نووسین وەک ئامرازێکی تاکەکەسی بە کار بهێنین. ڕاستگۆیی لە هەمان کاتیشدا دوورمان دەخاتەوە لەو مەترسییەی، کە ئێمە لەسەر خەرجیی ئەوانی دیکە پێگەی خۆمان بەهێز بکەین. بەڵام ئەو جۆرە ڕاستگۆییە ناکەسێتییە ڕێک ئەو شتەیە، کە (ڕەهەندییەکان) دژایەتییان بەرانبەر بەرپا کردووە، چونکە لە بنەڕەتدا ئەوەی (ڕەهەندییەکان) دەریان بڕیووە و دەری دەبڕن لە بیرکردنەوەی بەرتەسکیی کەسیانەی خۆیان تێنەپەڕیووە. بۆ ئەوانەی لە هێزی بیرکردنەوە تێگەیشتوون، هیچ بەربەست و دژایەتییەک ناتوانێت بیانترسێنێت. ئێمە دەبێت دەستبەرداری مردووەکانمان بین، چونکە مردن پاراستنی شکۆمەندیی و وزەداریی ژیانە.

پەراوێزەکان

The post هێزی تێگەیشتن لە وەهمی ڕەهەند و ڕەهەندییەکان appeared first on ژنەفتن.

ڕۆشنبیرانى كورد مشتومڕێكیان لە دەستى دووەوە، لە عەرەب و فارسەوە گواستۆتەوە بۆ نێو كایەى ڕۆشنبیریى ئێمە كە هیچ بنكێكى واقیعیى نییە. ئەم مشتومڕە لە بنەڕەتدا سەر بە فەزاى فیكرى فەرەنسییە و پتریش ململانێیە لەنێوان هێڵى هیگڵى و هێڵى سپینۆزاییدا؛ دیارترین نوێنەرى یەكەمیان ژیژەكە و دووەمیشیان دۆلوز. لاى ڕۆشنبیرانى فارس و عەرەب، بە پاڵنەرى مێژوویى و ناسیۆنالیستی خۆیان، گرنگییان بەم ڕەوتانە داوە، نووسەرانى كوردیش بێئەوەى لە پێویستى و گرنگیى خودى فەلسەفەكانیان و زەرورەتى ئایدیاكانیان بۆ كۆمەڵگەى ئێمە تێبگەن، وەك مۆدەى فیكرى دەیگوازنەوە بۆ نێو كایەى نووسینى كوردى. نموونەى دیارى مامۆستا نەوزاد، هیگڵە، كە گوایە، لەم ساڵانەى دواییدا لە كوردستان برەوى سەندووە و بووەتە مۆدەیەكى بەربڵاو.

لێرەدا لەسەر سێ و چوار خاڵێك دەوەستم، سەرەتایش پێم باشە ئەوە ڕوون بكەمەوە من مامۆستا لە نزیكەوە دەناسم و لە ساڵانى پێشتردا چەند جارێك گفتوگۆمان كردووە؛ بۆیە لێكدانەوەى ئەم وەڵامە وەك ناكۆكى، یان نیازێك بۆ كەمكردنەوە لە بەهاى وتارەكەى ئەو، بەهەڵەداچوون یان بەهەڵەدابردنە.

١

ڕاستە ململانێیەكى لەم جۆرە لە فەرەنسا هەبووە و هێشتایش كاریگەرییەكانى ماوە، بەڵام لە كوردستان، بە پێچەوانەى بۆچوونى نەوزاد جەمالەوە، ئەو كارە كەم و هەندێجار كاڵوكرچانەى، لێرەو لەوێ، لەسەر هیگڵ و ژیژەك یان دۆلوز و سپینۆزا كراون، نەبوون بە مۆدەیەكى برەوسەندوو و هەژموونیشیان لەسەر كایەى نووسین نەكردووە. ڕەنگە نەك مانگانە، بەڵكوو هەفتانە لە هەر كوێیەكى دنیادا كار لەسەر ئەفڵاتوون، دیكارت، سپینۆزا، هیگڵ، كانت و نیچە بكرێت؛ ئەمە بەو مانایە نییە بوون بە مۆدە؛ نەخوازەڵا كە لاى ئێمە بەگشتى بزاوتى فیكر خاوە و بگرە كارێكى ئەوتۆ بەرهەم نەهاتووە؛ ئەوەى هەیە جموجووڵێكە كە چەند ساڵێكە دەستى پێ كردووە كە ئەگەرچى زۆر سیستەماتیك نییە، بەڵام شایەنى ئەوە نییە بە هەر ناوێكەوە بێت، پەڵپى پێ بگیرێت یان سەركوت بكرێت. بە مۆدەبوونى هیگڵ یان نیچە یان ژیژەك مایەى ترس نییە و فەلسەفە خۆى ئەو پۆتێنشیەڵەى تێدایە بەرەنگارى ئەو نوسخە پاتاڵانە ببێتەوە كە پۆپۆلیزم و عەوامپەسەندى پێكیان دێنن.

٢

بەش بە حاڵى خۆم چەند ساڵێكە هەوڵم داوە هێڵێكى كاركردن بدۆزمەوە كە هەم لەدەرەوەى میراتى هیگڵى بێت و هەم ڕەخنەى هیگڵیزم و دیالەكتیك بكات؛ نەك وەك مامۆستا نەوزاد دەڵێ «ڕەخنە لە هیگڵ بەو مەبەستە بووە لە سەرچاوەى فیكرى هاوڕێكانیان بدەن» (هەرچەندە بەوردى نازانم مەبەستى لە ڕەخنەگر و ڕەخنەلێگیراو كێیە)، بەڵكوو لەبەر ئەوەى كێشەى گەورە و بگرە مەترسیدار لە هیگڵیزم و دیالەكتیكەیدا هەن؛ لەوانە بەربەستكردنى فیكرى ئازاد، دەوڵەتخوازى، تۆتاڵێتى و تۆتالیتاریزم، سەركوتكردنى “ئەوی تر”. ئەم هێڵە دەرە دیالەكتیكە چەند ناوێكى هەیە: ئەندێشەى دەرەوە (بلانشۆ و فوكۆ)، ئەوی ترخوازى/ئەندێشەى ناكۆتا (لێڤیناس)، نۆمادیزم (دۆلوز و گواتارى)، كۆسمۆپۆلیتانیزم (دێریدا). گەر ئەم ڕەخنەیە دەروونشیكارییش بگرێتەوە ئەوا لەبەر ئەوەیە كە شرۆڤەكەى كۆژێف بۆ پرسى ئارەزوو لاى هیگڵ، بنچینەى سەرەكیى تێزی ئارەزووە لای لاكان-ژیژەك؛ هەروەها لەبەر ئەوەیە كە ڕوانگەى دەروونشیكاریى بۆ ئوبێكتیى بنەڕەتیى لەدەستچوو وەك داینەمۆى ئارەزوو، لە جەوهەردا هەمان پرسى “فیردەوسى لەدەستچوو”ە؛ بە مانایەكی تر، دەروونشیكارى تەنیا تیۆلۆژیایەكى بۆیاخ كراوە كە بە شێوەیەكى ڕواڵەتیى دژ بە ئەسڵى خۆی ڕادەپەڕێت، ئەوپەڕەكەی دەیەوێت وەك ئۆدیپ باوكى خۆى (تیۆلۆژیا) بكوژێت بۆ ئەوەى بۆ ئەبەد پیرۆزى بكات؛ لەبەر ئەوەیە دەروونشیكارى بەردەوام بە چەمكە نێگەتیڤەكانى وەكوو نوقسانى، خەسان، دزین، تاوان، سزا شرۆڤە دەكات. بەڵام وەك لێڤیناس دەڵێت، ئەوەى لە دەروونشیكاریدا هەیە ئارەزوو نییە، بەڵكوو هەڵلووشینێكى ئیگۆیستییە، دۆلوزیش لای وایە ئەوەى دەروونشیكارى بە ئارەزووى داناوە، پتر چێژ و تێر(نە)بوونە.

٣

ئەم هێڵە دەرە-هیگڵییە لە كیركەگاردەوە هەتا ئەنتۆنیۆ نێگرى درێژ دەبێتەوە؛ لەو نێوانەدا بە شێوەیەكى سەرەكی، نیچە، ئاڵتوسێرى دووەم قۆناغ، لێڤیناس، فوكۆ، دۆلوز، بلانشۆ، نانسى، دێریدا، بۆدریار و ئاگامبێن هەن. بەراورد بە هەموویان فیكرى نانسى-دێریدا هێشتا مەیل و ڕیشاڵگەلى هیگڵییانەى دژ بە هیگڵ تێدایە. ئاگامبێن گەرچى ڕاستەوخۆ لەنێو مشتومڕەكەدا نییە، بەڵام بەگوێرەى بەكارهێنانى نا-دیالەكتیكییانەى دوالیزمەكان لە زۆربەى بەرهەمەكانیدا، بەتایبەت لە زنجیرەكانى هۆمۆساكەردا، هەروەها ڕەخنەكەى لە ڕوانگەى فرۆید لە بەرگى یەكەمى هەمان زنجیرەدا سەبارەت بە چەمكى “ساكەر”، پۆتێنشیەڵى گەورەى دژە هیگڵیى و دەروونشیكاریى تێدا دەبینینەوە. بەڵام ئەوەى كە بە شێوەیەكى كاریگەر و بەهێز دژە هیگڵى و دژە فرۆیدییە، میراتى نیچەیى-دۆلوزى (یان بەپێچەوانەوە باشترە: دۆلوزى-نیچەیى)ـەو تەنانەت خودى سپینۆزایش لەنێو ڕوانگە دۆلوزییەكەدا دەكرێت هەموو لۆچە نا-دیالەكتیكییەكانى بكرێنەوە. وەختێك فیكرى ئەم بیرمەندانە لە سیاقێكى تایبەتى خۆماندا بە یەك دەگەیەنین، كەواتە ئێمە هێڵێكى پێچاوپێچ دەكێشین، یان باشترە بڵێین تۆڕێك لە چەمك و تێزى جیاوازى ئەو فەیلەسوفانە بە یەكدا دەچنین كە لەگەڵ یەكتریدا دەیانخەینە وتووێژەوە، تەنانەت ئەگەر خواستى خودى فەیلەسوفەكەیشى لەسەر بێت؛ بەڵام ئیمە لە بارتەوە فێر بووین دانەر [نووسەر/ موئەلیف] دوایین كەسە مافى هەبێت خۆى بە خاوەنى بەرهەمەكەى بزانێت. ئەم كاركردنە لە هێڵ-تۆڕدا لەو چەقبەستنە ڕزگارمان دەكات كە خۆمان سەر بە فەیلەسوفێك حیساب بكەین (كە ئەمە ڕەخنەى نەوزاد جەمالیشە) و هاوكات ئەو گشتخوازییە كایۆسییەش لە بەها دەخات كە بڵێین هەموو فەیلەسوفەكان وەك یەك گرنگن (كە هەمان كایۆسى نێو وتارەكەى مامۆستا نەوزادە). بێگومان خۆ-نووساندن بە فەیلەسوفێكەوە زیان لە فیكرى كەسێك دەدات كە بیەوێت لەنێو فەلسەفەدا كار بكات، بەڵام هەركەسیش بە گوێرەى ئەو دۆزەى كە هەیەتى، هەندێك فەیلەسوفى لە هەندێكى دیكە بۆ گرنگترە. خۆ گەر ئەمەیش نەبێت، هێشتا تواناى هەر كەس بەشى ئەوە ناكات كار لەسەر هەموو میراتى فەلسەفى بكات، بۆیە دۆزینەوەى هێڵى كاركردن زەروورە و هەركەسیش دەتوانێت تۆڕى خۆى، بەیەكگەیشتنەكانى خۆى لەنێو تێزى فەیلەسوفانى نزیك لە یەك و جیاوازدا دروست بكات و ویستەكەیشى بۆ برەودان بە هەندێك تێز و ئایدیا پەیوەستە بە بوارى بایەخدان و هەڵوێستە تیاژیانییەكانییەوە.

٤

مامۆستا نەوزاد دەڵێت: «ڕووناكبیر و ڕۆشنبیرى ئێمە دەرهاویشتەیەكى مۆدێرنن، بۆیە بە “زۆڵەكانى مۆدێرنە” ناوم بردوون، چونكە باوانیان دەچێتە سەر دەرەوەیان. لەوێوە شتێك دەهێننە كایەى نووسینى كوردییەوە بێ ئەوەى پرسیار بكات لە پێویستى و گرنگییەگەى. بەم هۆیە خۆیان دەكەنە خاوەنى و دەبنە باوكێكى مەعریفى لە پانتایی ڕووناكبیریدا…» (كۆتەیشنەكەم بە هەمان ڕێنووسى خۆیەوە گواستۆتەوە). ئەمە یەكەمجار نییە ڕۆشنبیرانى دواى ڕاپەڕین تاوەكوو بە نەوەى گەنجى ئێستاى نێو كایەى ڕۆشنبیریى دەگات، وەك توانج بە “زۆڵ” ناو دەبرێن. پێشتر لە سەرەتاى دوو هەزارەكاندا، فارووق ڕەفیق لە كتێبى “ماڵێكى لێكترازاو”دا هاونەوەكانى خۆى بە “زۆڵ” و “بێئەسڵ و فەسڵ” ناو برد، گوایە ئەم زۆڵانە پشتیان لە باوكە ڕۆژهەڵاتییەكانى خۆیان كردووە و بە فەلسەفەى باوككوشتەى ئەوروپییەوە خەریكن، كە پۆستمۆدێرنیزم نەوە نوێیەكەیەتى. بە پێچەوانەى ئەم ڕوانگە “باوكخواز” و “باوككوژ”ـەوە، كە هەردووكیان تەواوكەرى یەكترن، باستاردیزم ڕێك ئەو شتەیە كە دەبێت ستایش بكرێت. ئەوەى لە باستاریزمدا گرنگە ئەوەیە كە زۆڵەكان كۆى تێزە پارمێندییەكە و ئەفسانە ئۆدیپییەكە پێكەوە وەلا دەنێن؛ واتە باوك و ئۆدیپ لە یەك كاتدا. نە ئەو كات فاروق و نە ئێستایش مامۆستا نەوزاد لە چەمكێكى گرنگ و فەلسەفیى وەكو “زۆڵ” تێنەگەیشتوون.

٥

گوایە دەبێت تەنیا لە ماڵى خۆمانەوە فیكر بەرهەم بهێنین؟ یەكەمین وەڵام كە ئەمە ڕەت دەكاتەوە لەسەر پرسى نوقسانى دامەزراوە: كەمى مەعریفە یان هەژاریى فیكرى لە كوردستان. چۆن ئەو هەژارییە ڕەبەقەى وا ئێمە لە فیكردا هەمانە، دەمانكات بە كۆمەڵگەیەكى خۆ-بەسى ئەوتۆ كە پێویستیمان بە فەلسەفەى ئەوانی تر نەبێت؟ نەوزاد جەمال و چەند نووسەرێكى دیكە، بەپێچەوانەوە، لایان وایە بەرهەمەكانى باوكانى فیكری كوردى، لەوانە حاجى قادر و گۆران و مەسعود محەمەد، هێندە بەخشندەن كە چیتر پێویست نییە هیچ فیكرێكى موعەلەب هاوردە بكەین. ئێمە دەبێت ڕەسەنایەتى كەشف بكەینەوە و دەستى پێوە بگرین، دواجار كەلەپوور لە مۆدێرنە بۆ ئێمە گرنگترە. ئەم باسى “نوێگەرى” و “كەلەپوور”ە لەنێو فیكرى عەرەبیى حەفتا و هەشتاكاندا مشتومڕى گەرمى نایەوە. ئێستا ئیتر پرسەكە ئەمانە نین، “نوێكردنەوەى كەلەپوور”یش نییە؛ پتر ئەوەیە چۆن فیكرى ڕۆژئاوا دەرگیرى خۆمان بكەین تاوەكوو خۆمان تێپەڕێنین؛ چۆن دەرەوە پەستان بخاتە سەر ناوەوە تاوەكوو ناوەوەیش ئیمكانەكانى خۆى بۆ سەرتر ئاوەڵا بكات. لە ڕاستیدا تێزى نوقسانى، گەرچى تا ڕادەیەك دەرهەق بە ئێمە واقیعییە، بەڵام لاوازییشە؛ چونكە نەك تەنیا ئەو كۆمەڵگایانەى كە نوقسانى مەعریفییان هەیە، بەڵكوو هیچ میللەتێكى زیندوو، كە میراتى گەورەى فیكریشى هەیە، ئەم لافى “خۆمانە”ییەى هەندێ لە نووسەرانى كورد لێ نادات. فەلسەفەى فەرەنسى بەقووڵى و هەمەڕەنگیى خۆیەوە هەرگیز ناڵێت با دەست لە فەلسەفەى ئەڵمانى هەڵبگرین و بەسەر خۆماندا دابخرێین؛ هەر فەیلەسوفێكى ئەڵمانیش لایەنی كەم جارێك بە فەرەنسادا نەگێڕدرێت و ورد نەكرێتەوە، تا ڕادەیەكى زۆر ئەبستراكت و نەخوێنراو (لە ئاستى جیهانیدا) دەمێنێتەوە. ئەمە تەنیا لە ئەوروپادا قەتیس نابێت؛ فیكرى ئەوروپى، وێڕاى دەوڵەمەندییە هەرە زۆرەكەى و وێڕاى سەنتەرگەراییەكەى، بەردەوام توخمگەلى فەلسەفەى هیندى، عیرفانى ڕۆژهەڵاتى، فەلسەفەى ئیسلامى، ماویزمى لە تاقمى تیۆریى خۆیدا داڕشتووەتەوە. فیكرى ژاپۆنى و چینى (كە خۆیان زەمینەى زەینى و عەینییان هەیە) زیاتر لە هەشتا ساڵە بایەخێكى تەواو بە فەلسەفەى ئەوروپى دەدەن. گەر وابێ، دژە-ئەرگومێنتەكەى مامۆستا نەوزاد تەنیا ئەوە نییە كە ئێمە “فەلسەفەى كوردى”ـمان نییە و بەبێ كۆمەكى فەلسەفەى ڕۆژئاوایى ناتوانین شتێكى جددیش بنیات بنێین؛ ڕەنگە وا باشتر بێت پرسەكە لەدەرەوەى نوقسانى-خودكەفایى، هەژارى-دەوڵەمەندى، پێویستى-پێرفێكتى بخوێنینەوە. دەبێت ئەوەیش وەك بەڵگەنەویست وەربگرین كە هیچ فیكرێك دووجار وەك خۆى بەرهەم نایەتەوە؛ نایشتوانین بە سیاقەوە فیكرى غەربى بگوازینەوە؛ كەواتە وەك خۆى نابێتە بەشێك لە ئۆنتۆلۆژیاى ئێمە. ئەگەر لە ئۆنتۆلۆژیاى خۆیشماندا بوەستین ئەوا لە باشترین حاڵەتدا “فیكرى كوردەوارى”ـمان دەبێت كە ڕەنگە مەسعود محەمەد ڕۆحەكەى بنوێنێتەوە.

زۆڵ نە كوڕى ڕەسەنە و نە هەڵگیراوەیەكى نێو قوتوو بۆ خێزانێكى نەزۆك، بەڵكوو بەرهەمى بە یەك گەیشتنێكە، گەرچى ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام مەرج نییە ڕاستەقینە نەبێت

٦

كەواتە بەگوێرەی دووانەى خۆبەسێتى-نەقس یان فیكرمان هێندە دەوڵەمەندە پێویستمان بە فیكرى غەیر و غەربنییە؛ یانیش هێندە هەژار و نوقسانە دەبێت بە پەلەپروزە فریاكەوین شتێك لە بەرهەمهێنراوەكانى هاوردەى بكەین. یەكەمیان منداڵى ڕەسەن دەخاتەوە و دووەمیان منداڵى تەبەنیكراو (یان دزراو) دەهێنێت. نەوزاد جەمال بووەتە نوێنەرى ڕوانگەى یەكەمیان بۆ ڕەخنەى دووەمیان كە گواستنەوەیەكى ڕووتە و پتر لە فەزاى بەرلین یان پاریسدا دەسووڕێتەوە. بەڵام دوو نەنگى لە وتارەكەى مامۆستادا هەیە كە بەهاى ڕەخنەكەییان تا دوا ڕادە لاواز كردووە: یەكەمیان، پێ بزانێ یان نا، ئەو لەوێدا خۆى نووساندووە بە فەندەمێنتاڵیزمێكى دژە-مۆدێرنیزمەوە كە پتر لەوەى ڕەخنەى مۆدێرنیزم بێن لە نەریت، دەستگرتنە بە ڕەسەنایەتى، بە پێش-مۆدێرنیزم و بە میراتى باووباپیرانەوە. دووەمیان، بە خراپى چەمكاندنەكەى كردووە، واتە لەبرى ڕەخنەى فیكرى هاوردەكراوى بێ تیۆریزە، ڕەخنە لە فیكرى زۆڵ دەگرێت. بۆیە ڕەخنەكەى بەرەو ڕەتكردنەوەى شتێك ملى ناوە كە لە ڕاستیدا خۆى ڕەخنەى بنەڕەتییە لە هەردوو ڕوانگەکە. منداڵى زۆڵ لەدەرەوەی دیالەكتیكى نەقس/خۆبەسێتى، خۆمانە/بێگانەیە. زۆڵ نە كوڕى ڕەسەنە و نە هەڵگیراوەیەكى نێو قوتوو بۆ خێزانێكى نەزۆك، بەڵكوو بەرهەمى بە یەك گەیشتنێكە، گەرچى ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام مەرج نییە ڕاستەقینە نەبێت؛ ڕووداوێكە لە كەتنێك، ڕێكەوتێك، چێژێكەوە ڕوو دەدات و خۆى دەسەپێنێت؛ زۆڵ ناچێتە درەختى بنەماڵەوە و كەسیش ناتوانێت بیگرێتە خۆى، لەبەر ئەوە گەڕۆكێكى كۆڵاننشینـە و لە بەردەرگاى هەر كەسێكدایە. لێرەوە ئیمكانى مافە گشتییەكان ئاوەڵا دەكات و پرەنسیپەكەى دەسەپێنێت. فیكرى باستارد گەر باستاردیش نەبێت خۆى دەكات بە باستارد و ماڵ بۆ ماڵێكى تر ماڵ جێ دەهێڵێت، چونكە سروشتێكى نۆمادیى هەیە كە بە قەولى بلانشۆ نەك بۆ هەمیشە لە نشینگە و سرەوت بێبەشە، بەڵكوو جۆرێك نیشتنەجێبوونە كە خۆى نابەستێتەوە بە شوێنێكى دیاریكراوەوە؛ لەبەر ئەوە، وەختێك كە هیچ نیشتمانێكى نییە، جیهان نیشتمانییەتى، كەواتە كۆسمۆپۆلیتانە؛ بەم مانایە گەرچى خۆى بە نا-شەرعى هاتووە و ماف نایگرێتەوە، بەڵام خودى ئەم بێمافییە، كە بێماڵییە، هێزى ئەوەى پێداوە هەر شوێنێك بكات بە ماڵ. بۆیە بەزاندنى سنوورى شەرعى ناشەرعى نییە. لە ئەڵمانیا یەكێك لە گرنگترین دروشمەكانی كۆسمۆپۆلیتانەكان بۆ پشتگیریى پەنابەران ئەمەیە:kein mensch ist illegal، واتە هیچ كەس، هیچ هاتوویەك، هیچ پەنابەرێك نا-یاسایى نییە. بە هەمان شێوە فیكرى كۆسمۆپۆلیتان، گەر لە بەرامبەر ڕەسەنایەتیدا نا-شەرعییش بنوێنێت، ناشەرعى نییە. وێڕاى ئەمە، بیركردنەوەى كۆسمۆپۆلیتانی هێندە گشتیى نییە كە هەموو شتەكان لە یەك یەكێتیدا كۆ بكاتەوە، هێندەیش ناوچەیى نییە كە بۆ شوێنێكى دیكە بە هیچ كلۆجێك دەست نەدات؛ كۆسمۆپۆلیتانیزم لەدەرەوەى دیالەكتیكى گشت/بەش، گەردوونى/لۆكاڵییە. بە بڕوای سەیلا بنحەبیب Kosmopolitansmus لەوێدا گرنگە كە لەبرى Kosmos-polis[هاوشارىیان هاونیشتمانى] بێت، Kosmos-politesـە [هاووڵاتیى جیهانى]ـیە؛ بەڵام لەبرى ئەوەى یەك-جیهانییش بێت، هاو-جیهانییە. لەبەر ئەوە تەنیا ئەو كاتە Kosmos لە ماناى Univers نزیك دەبیتەوە كە ئەمەى دووەمیان خۆى Kosmos بێت، بەم پێیە دەبێت گەردوونگەرایى لە مانا تۆتاڵییەكەى جودا بكەینەوە و لە another Universalismـدا دایبڕێژینەوە كە مافى مرۆڤە وەك غەریبە، وەك سەروو-هاووڵاتى. لەمەیش گرنگتر ئەمەیە: كۆسمۆپۆلیتانیزم ناكۆكە لەگەڵ Globalismusـدا كە هاوكات جیهانگیرى و پارچەپارچەكردنە لە دنیاى نیولیبراڵدا. كۆسمۆپۆلیتانیزم بەو مانایە نییە كەسێكى خێڵەكى لە ناوەڕاستى لەندەندا بانگەشە بۆ خێڵەكەى بكات و نەریتەكانى بسەپێنێت. زەینێك تەنیا ئەو كاتە دەتوانێت ببێت بە كۆسمۆپۆلیتان كە پێش هەموو شتێك دەستبەردارى هاوخێڵى، هاومەزهەبى، دەمارگیریى نەتەوەیى و هی تر بووبێت؛ یان لایەنی كەم بەگوێرەى بنەما ئەخلاقییەكەى كانت وەها شوناسى خۆى داڕشتبێتەوە كە بشێت ببێت بە بنەمایەكى جیهانى.

٧

نەوزاد جەمال دەڵێت: «لە لایەكی ترەوە زاڵبوونى فەلسەفەى فەرەنسى بەسەر “فەزاى فەلسەفیى كوردیدا”، ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاو و ڕاست بێت، بەشێكى دەگەڕێتەوە بۆ شوێنكەوتنى مۆدەباویى لە ڕووناكبیریی و نووسینى كوردیدا»… (كۆتەیشنەكەم بە هەمان ڕێنووسى خۆیەوە گواستۆتەوە). ئەم پەرەگرافەى وتارەكەى مامۆستا، جگە لەوەى بەتەواوى لێكدژە لەگەڵ ناوەڕۆكى وتارەكەیدا كە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە هیگڵى ئەڵمانى، بەتایبەتى لە تەفسیرە ژیژەكییەکەیدا، هەژموونى لەسەر ناوەندى ڕۆشنبیرییمان كردووە و ئینجا لەناكاو دان بەوەدا دەنێت كە فەلسەفەى فەرەنسى زاڵ بووە بەسەر “فەزاى فەلسەفى كوردیدا” (بە دەربڕینى ئەو)، گەر هى كەسێك بووایە هیچ لە فەلسەفەى فەرەنسى نەزانێت، مایەى سەرسوڕمان نەدەبوو، بەڵام سەیر ئەوەیە مامۆستا ئەم فەلسەفەیە دەناسێت و كاریشى تێدا كردووە. من لە وتارێكى تردا ئاماژەیەكم بەوە داوە كە بۆچى فەلسەفەى فەرەنسى بۆ ئێمە گرنگە و لێرەدا هیچى لەسەر ناڵێم، لەبرى ئەوە بە پرسى “مۆدەباوى”ى كۆتایى پێ دێنم. پێنج شەش ساڵ لەمەوبەر مەریوان وریا قانع لەو وتارەیدا كە دەربارەى ژیژەك نووسى، ئەوى بە زاراوەگەلى وەك “ماركە” و “مۆدە” وەسف كرد؛ ئێستا نەوزاد جەمال بۆ فەلسەفەى فەرەنسى هەمان زاراوە بەكار دەهێنێتەوە، بەڵام ئەمە پۆینتەكە نییە. كێشەكە لە خودى زاراوەى “مۆدەباوى”ـدایە بەو جۆرەى لە وتارەكەى مامۆستادا هەیە، كە لە ڕاستیدا كەمترە لە مۆدە. “مۆدە”، “باو”، “فاشن” ڕیكلام و دەركەوتنن لە میدیا و سۆسیال میدیادا، واتە بەرهەمهێنانى زڕەوێنەى زۆر بۆ برەوى بازاڕدارى یان شتێك بچیتە خزمەتى بازاڕەوە، ئەمە لە ئاستى كەسەكاندا ئەستێرەسازیشى پێ دەوترێت. گەر بشێت ئەم زاراوەیە بۆ ژیژەك بەكار بهێنرێت بەو پێیەی زیاتر لەوانی تر لە میدیا و تەلەڤزیۆن و شاشەكاندا دەردەكەوێت، ئەوا دەیان فەیلەسوفى گەورەى نێو فیكرى فەرەنسى هەن خۆیان لەوە پاراستووە ببنە مۆدە و باو. ئەوانە نەك تەنیا لە میدیاكاندا، بەڵكوو لە كۆنفرانس و كۆبوونەوەكانیشدا بە دەگمەن حەوسەڵەى دەركەوتنیان هەبوو، لەوانە بلانشۆ و دۆلوز. جگە لەمەیش، شتێكى وەك ئەو ئەستێرەسازى و مۆدەباوییەى فیكر لە كوردستاندا بوونى نییە. فیكر هیچ لۆبییەكى گەورەى نییە، لەنێو سەرمایەگوزاریى گەورەدا نییە، تەنانەت لە ئاستە ڕووكەشى و میدیاییەكەیشیدا بایەخێكى ئەوتۆى پێ نادرێت؛ بەدبەختانە یان خۆشبەختانە لە وڵاتى وەك ئێمەدا فیكر تواناى ئەوەى نییە ببێتە “كاڵا”ـیش، چونكە “وشك” و “ئاڵۆز”ە و جگە لە هەندێ خەڵكى “فاشیل” كەس “تاقەت”ـى ئەو بابەتە “ناخۆش”ـانەى نییە. ئەم زاراوانەم بە هەمان شێوە سەتحى و عەوامییەكەى خۆى بەكار هێنایەوە، تاوەكوو ئەوە پیشان بدەم كە بەگشتى فەلسەفە لاى ئێمە نەبووەتە بەشێك لە كایەى ئینتەرتەیمێنت. ئەوەى مامۆستا ناوى دەنێت “مۆدەباوى” هەوڵى خۆبەخشانەى هەندێك گەنجە لە سۆسیال میدیاكاندا كە تەنیا لەبەر ئەوەى (پتر بێقووڵایى) سەرسامى فەیلەسوفێك یان بیرمەندێك بوون، بایەخێكی ڕووكەشیان پێداوە، كە زۆر جار ئەم هەوڵانە ناچنە نێو فەزا ڕۆشنبیرییەكە و خۆیان پاش ماوەیەك دەكوژێنەوە. كەواتە پێم وایە هیچ هۆكارێك بۆ ترس و بیركردنەوە بە شێوەى نێگەتیڤ لە فیكرى نێو فەزاى ڕۆشنبیریى كوردى لە گۆڕێدا نییە. گەر ئەوە شپرزەمان بكات كە هەندێ بیرمەند دەكرێن بە مۆدە، ئەوا ئەم هەستیارییە سوبێكتیڤە زیاتر جۆرێك بیماریى خودیى لێ سەوز دەبێت كە وزەى كارمان لە گلەیى و گازاندە و بكە و مەكەى باوكانە، نەك لە چالاكى و ڕەخنەدا، بەهەدەر دەدات.

The post ڕەسەنایەتى و بێماڵى appeared first on ژنەفتن.

ڕەنگە ئاشکرا بێت کە «مێژوو» خۆى قسەکەرى کۆتاییی شتەکانە، ئەوەى مێژوو تۆماری دەکات سەرووترە لە ویستى ئەم کەس و ئەو کەس. بۆیە قسەکردن لەسەر «ڕەهەند»، قسەکردنە لەسەر شتێک کە مێژوو پێشوەخت قسەى تیا کردووە، بۆیە ئێستا باسەکە دێتەوە بەردەم زۆرێکمان و ئێمە بە نێوانگریی مێژوو هاتووینەگۆ. دیارە هەر لە سەرەتاوە وشەى «مێژوو»م خستە کەوانەوە، چونکە لە شوێنانى تردا ڕێژەیەک گومانمان هەیە لەوەى ئەو «مێژوو»ـەى بەکاری دێنین، هەموو خەسڵەتەکانى مێژووى مۆدێرنى خۆراوایی هەڵگرتبێت. گریمانەکەمان ئەوەیە لێرەدا باییی ئەوە کەڵەکەبوونى ڕووداو و ڕابردوومان هەیە، کە لە کەوانەشدا بێت چەمکى «مێژوو» بەکار بێنین. لەمە بترازێت ئەوا چەمکى «مێژوو» گەلێک گرفتدارە و هەموو ئەم گرفتانەى ئێرەشى لەخۆ گرتووە کە بریتیین لە مۆدێرنە، پانتاییی ڕۆشنبیرى، ئەرکى ڕۆشنبیر و هتد، کە سەرتاپا لە هەناوى «مێژوو»ـى مۆدێرنەوە دێنەدەرێ. خاڵەکە لەوێدا ئاڵۆز دەبێتەوە بۆمان کە ناچارین ئەو چەمکە مۆدێرنە مێژووییانە لە خۆراواوە وەربگرین، لە کاتێکدا خودى گەشە مێژووییە سروشتییەکە لاى ئێمە ئامادەیی نییە. خۆراوا خۆى چەمکى «مێژوو» بەرهەم دێنێت، فەلسەفەى هیگڵ خۆى بەڵگەیەکى ڕوونە لە فیکریى مۆدێرندا. بەڵام ئەم چەمکە یان بگرە هەموو مۆدێرنەى خۆراوا بۆ دەرەوەى خۆى وەک سەنتەرێکى غایب(Absent center)ـى لێ دێت، بەتایبەتیش بۆ ئێمەى کورد. هەر شتێکى خۆراوا لێرە بێت، ئەوا مۆدێرنەکەى وەک ڕووداوێکى تاقانە لێرە نییە. دەبێت لە ڕێگەى هاوشوناسبوون و خۆهاوشێوەکردنەوە، لێى نزیک بینەوە. گەر پانتاییی ڕۆشنبیرى وەربگرین بەو فۆرمەى زۆر کەس مەبەستێتى، ئەوا چەمکێکى مۆدێرنە و سەر بە خۆراوایە. بەڵام کۆمەڵگاکانى تریش گواستوویانەتەوە و دوو سەدە زیاترە لە قەیرانەکانیدا دەژیین. ڕیشەى قەیرانەکەش، بە پلەى یەکەم هەر ئەوەیە کە سەنتەرە غایبەکە لێرە نییە، بەڵکوو لە جێیەکى ترە. هاوکات ئەمە ڕێى لەوەش نەگرتووە کە کۆمەڵگاکانى تر پانتاییی ڕۆشنبیرى دروست بکەن، بەڵکوو بە هەموو قەیرانەکانییەوە ناتوانن دانیشن و دروستی نەکەن. بەڵام ئیتر ڕوونیشە دەبێت دەستوپەنجە لەگەڵ ناهاوسەنگییەکى بنەڕەتییدا نەرم بکەن کە بەرهەمى ئەو سەنتەرە غایبەیە. هەمووان دەزانن مۆدێرنە ناوێکى تاقانەیە بۆ ڕووداوێک لە خۆراوا، بەڵام ژمارەیەکى زۆر فۆرمیشى لێ دەکەوێتەوە و هەریەکە چارەنووسى خۆى دەگرێتەبەر(بۆ نموونە لە خۆرهەڵاتى ناوەڕاست چارەنووسى جیاجیا و هاوکات هاوبەشیشى هەیە). جا لە خۆراوا مۆدێرنە لە ڕەوتى گەشەى خۆیدا بەرەو پۆستمۆدێرنە هاتووە و باس لە سستبوون و تەنانەت کۆتاهاتنى ئەرکەکانى مێژوو دەکرێت. بەڵام وێڕاى ئەمەش، مێژوو کۆمەڵێک ئەرکى ترى هەر دەمێنێت، چونکە سەرەنجام مرۆڤ وەک سوبێکت ناتوێتەوە، هەتا لەوپەڕى بێ‌ئاراستەیی و پشێوییشدا مێژوو جۆرە داوەرییەکى هەر دەمێنێت. بۆ ئەوەى لە باسەکە دوور نەکەوینەوە، ئاماژەکەمان لەسەر ئەم داوەرییەى مێژووە کە لە خۆراوا بێت یان نوسخە خۆرهەڵاتییە/کوردییەکەیدا، ئەوا لایکەمییەکەى دەنگێک و ئاسەوارێکى کاڵیش بێت هەر جێ دەهێڵێت. بۆ ئەوەشى چالاکییەکى تایبەت یان پرۆژەیەک لەناو کولتوورێکدا بخوێنینەوە، ئەوا پێم وایە هەرچەند گوماناوى و خەوشداریش بێت، ئەوا پێویست بەوە دەکات پێوەرەکە بەڕۆشنى بخەیتە ڕوو: واتێدەگەم «تەوقیت – کاریگەرى – بیرەوەرى» ئەو سێ توخمەن کە لە پرۆسەیەکى زەمەنیدا دەتوانن ناوى دیاردەیەک یان ڕووداوێک یاخود پرۆژەیەک تۆمار بکەن. واتە مێژوو جۆرە پاکانەحیسابێکى ناوەکی هەیە کە لەسەروو ویستى هەمووانەوە دەگوزەرێت. لە پانتاییی ڕۆشنبیریدا، زۆر جار قۆستنەوەى تەوقیتێک وادەکات کاریگەرى لە ئاستێکدا جێ بمێنێت و سەرەنجام ببێتە بیرەوەرى، واتە ئەم سێ توخمە شتێک تۆمار دەکەن. ئێستاش کە باسى گۆڤارى «ڕەهەند» دەکەین، پێم وایە بەرەنجامى ئەم سێ توخمەیە، بۆیە لە جێیەکى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکەماندا تۆمار کراوە و ئەمڕۆ دێین قسەى لەسەر دەکەین. بەڵام قسە بکەین یان نا، «مێژوو» هەڵیکۆڵیوە و لەخۆیدا هێشتوویەتییەوە. ئەم داوەرییەى «مێژوو»، شتێکە لە دەسەڵاتى بکەرە مرۆییەکان بەدەرە. هەتا لە مانا پێشمۆدێرنەکەى مێژووشدا هەر بەم جۆرە بووە. دیارە ڕەنگە چینێک، توێژێک و بنەماڵەیەک کۆمەڵێک ڕاستى بەلاڕێدا ببەن، بەڵام هەموو ئەگەرەکانى ڕاستییەکە داناخەن و دەرفەتى دۆزینەوە و هەڵماڵینى هەر تیا دەمێنێت. ناڵێم «مێژوو» خوایەکى دادپەروەرە، بەڵکوو هیچ نەبێت کۆمەڵێک نۆرم و ڕێساى تایبەت بە خۆى هەیە کە تەوقیت و چرکەساتە مەرامدارەکانى خۆى تۆمار دەکات. جا بۆیە «مێژوو» گەرچى زۆر ڕەخنە کراوە و گوتراوە هەندێ لە ئەرکەکانى لەدەست داوە، بەڵام پێم وایە کۆمەڵێک ئەرکى ترى هەیە کە هەروا ئاسان لەناو ناچێت. مرۆڤەکان هەتا بەبێ ئاراستە و شێتانە و سوریالییانەش درێژە بە ژیانى کۆمەڵایەتیی خۆیان بدەن، ئەوا ڕێسایەکى مێژوویی دەمێنێت کە دادگایی کارەکانیان بکات. ئەم ڕێسایە لە ئاسمانەوە نەهاتووە، بەڵکوو گەر هەر وشەى ئاسمان خۆى بەکار بێنین لە ئاسمانى نێوسوبێکتى و پێکەوەیی مرۆڤەکانەوە خوڵقاوە. بەرەنجامى ئەو زێدەیاسایانەی ڕۆژانەیە کە کۆدەبنەوە و مەحکەمەیەک دروست دەکەن. مێژوو شتەکان تۆمار دەکات، بەڵام ئەو شتانەى کە پەیژە سروشتییەکانى گەشەیان بڕیوە. مێژوو خاڵى نییە لە چانسى کوێرانە، بەڵام چانسەکان تواناى ئەوەشیان نییە بۆ ماوەیەکى زۆر درێژ یاساکان بسڕنەوە و پەکی بخەن. چانس، ترازانێکە لە درزى یاساکانى ناو مێژوو خۆیەوە. ئەم یاسایانە، کۆمەڵێک یاساى پەستێنراون، هەزاران چرکەسات لێک دەدەن و چکاوەیەکى لێ وەردەگرێت. زۆر جار شتێک دەکەیت و پێت وایە گرنگە، بەڵام لە مێژوودا خاڵێکى زۆر بچوکیش نییە. مێژوو هەزاران خاڵ گرێ دەدات بە یەکترەوە و ساتێکى بچوکى لێ تۆمار دەکات. 

«ڕەهەند» چرکەساتێکى تۆماربووى ڕۆشنبیریمانە و بەر لەوەى ئاکارى مرۆیی تۆماری بکات، لە لایەن ئاکارە ناوەکییەکەى «مێژوو» خۆیەوە تۆمار کراوە.

بەنیسبەت پانتاییی ڕۆشنبیرییشەوە، سەربارى هەموو کزى و فەرامۆشى و ئاستەنگە کۆمەڵایەتى و کولتورییەکانى، دیسان جۆرێک لە فاکتى تاریخى هەیە چالاکییەکان تۆمار بکات. خاڵە فیکرییەکە لێرەدا بەسەریەکەوە بریتییە لەوەى کە «ڕەهەند» چرکەساتێکى تۆماربووى ڕۆشنبیریمانە و بەر لەوەى ئاکارى مرۆیی تۆماری بکات، لە لایەن ئاکارە ناوەکییەکەى «مێژوو» خۆیەوە تۆمار کراوە. دیارە «مێژوو» خۆى دیاردەیەکى بەتەواویى دەرەکى نییە، بەڵام کۆمەڵێک دیوى مرۆیی لەخۆیدا کۆدەکاتەوە و لە دەستى تاکەتاکەى مرۆڤەکان دەریدێنێت و هەر بەسەر خۆیشیاندا پیادەی دەکاتەوە. ئەم پیادەکردنەش، بە هۆى پرۆسەیەکى پاشەوپاش و ڕیترۆئەکتیڤانەوە تێدەگەین: پاش دوو دەیە زیاتر، ڕەهەند دەبێتە «ڕەهەند». هەمیشە کەمێک درەنگتر تێدەگەین چى ڕوویداوە. بە مانایەکى تر، لە کۆدا و بە چاوێکى گشتبینانەوە تێدەگەین چ ڕوویداوە. «مێژوو» لە بەشدا ناگیرێت و ناخوێنرێتەوە، تا ئەو کاتەى نەیبەستێت بە گشت و کۆى پرۆسەکەوە. ڕەنگە زەحمەت بێت لە نووسینێکى بچوک و سەرەتایی وەهادا، قۆناغێک هەڵسەنگێنین کە بەشێکى ئۆرگانى نەبوویت لێى، بەڵام پێدەچێت ئەو مافە سەرەتاییەمان هەبێت بەر لە هەرشت وەک جۆرە خوێنەرێکى «ڕەهەند» هەندێک جێکەوت و ئینتیباعى زەینیی خۆمان بخەینە ڕوو.

ناوى «ڕەهەند» جۆرە گەرمى و دڵگەرمییەکى ڕۆشنبیریى بە مرۆڤ دەبەخشێت. بەڵام ئێستا دۆخێکى هێند پەرت و ساردە، کە ئەو گەرمییە بە ڕێگایەکى کەمێک دووردا دەگاتەوە پێمان کە زمانە. زمان وێڕاى نزیکییەکەى، کەچى دوورییەکى تایبەت بە خۆیشى دروست دەکات. زۆر جار من لە “گەرمیی زمان” دەترسم. مەبەستم لە گەرمیی زمان ئەو ساتەیە کە دەست دەکەیت بە قسەکردن و لەگەڵ بەکارهێنانى زماندا ئەو فەزایە دەگۆڕێت کە کەمێک لەوەوبەر هەبوو. بۆ نموونە دەتەوێت واقیع و فەزا خۆى بدوێت، ساردى و نایەکانگیرییەکەى بگات، بەڵام کاتێک ملکەچى زمان دەبیت و دەتەوێت تەعبیرى لێ بکەیت ئیتر فەزاکە کەمێک دەشێوێت. ئەمە بۆ پرسى ڕۆشنبیرییش لاى خۆمان درووستە. بۆ نموونە کاتێک باسى ڕۆشنبیرى ناکەیت، شتێکى لەو جۆرە ئامادەییەکى ئەوتۆى نییە، باسى هەمووشت هەیە ڕۆشنبیرى نەبێت، ناوێکى سارد و پەراوێزى و غایبە. بەڵام کاتێک دێیتەگۆ و وشەى پانتاییی ڕۆشنبیرى بەکار دێنیت، ئیتر جۆرە وجودێکى سەیر دەگرێتە خۆى. وجودێک کە کەمێک لەوەوبەر هەستت دەکرد نییە، کۆمەڵێک ورتکەوێنەیە، خەیاڵێکە و هیچى تر. لە ساتى قسەکردندا، ئەم گەرمییەى زمان، فریودەرە. شتانێک دەنێت بەیەکترەوە کە لە دەرەوەى قسەکردنەکە خۆیەوە هێند یەکانگیر و بەهێزیش نین. بەڵام چاریشمان نییە ئەوە نەبێت لە ڕێى زمانەوە تەعبیر لە نەبوون و غیابى ئەو شتانەش بکەین کە نین یان هێجگار تەنک و لاوازن. ڕەنگە ئەم هەستە، نەک بۆ باسوخواسى ڕۆشنبیرى، بەڵکوو لاى زۆر کەس و بۆ زۆر بۆنەى تری ژیانیش لەئارادا بێت. بەهەرحاڵ، پێم وایە بمانەوێت و نەمانەوێت وشەیەکى وەک «ڕەهەندییەکان» گەر لە زۆر جێدا تەمومژ بێت و ماناى «نەبێت!»، ئەوا لە جێیەکدا هەر ماناى هەیە. ئەو مانایەش ئاماژەیە بۆ جۆرێک لە زەقێتى و کاریگەریى لە فۆرمدا، نەک گەیشتنى وردودرشتى ناوەڕۆکى گۆڤارێک و پرۆژەیەک. «ڕەهەند» یەکسان نییە بە تاکەتاکەى بەشداربووان و هەڵگرانى ئەم ناوە، بەڵکوو کەمێک لەوە زیاتر یان بگرە کەمتریشە. ناوێکە، بەبێ ئەوەى وردەکارییە حەرفییەکانى ناوەڕۆکەکەى تێبگەین، هەیە و لە “ئارەزووى ڕۆشنبیرى”يمان ئاڵاوە.

خاڵێکى بابەتى کە لە گفتوگۆکەى ئەم فایلەوە لاى “بەختیار عەلى” ورووژێنرا، کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لەوەى پانتاییی ڕۆشنبیریى لاى ئێمە کەوتووەتە کوێوە؟ ئەو دەنووسێت هەر لە قۆناغى «دامەزراندن»داين. لە پێش ڕەهەنددا، گەر بەشێک لە کارەکانى “کۆڕى زانیارى” وەربگرین ئەوا ئەویش هەر جۆرە هەوڵێکى دامەرزاندن بوو، تەنانەت هەوڵى زۆرێک لە ڕۆژنامەوانانى سەدەى بیستى کورد و شاعیرانى نیوەڕۆشنگەر و سیاسییە ڕووناکبیرەکانیش هەر کۆمەڵێک هەوڵى پەرتەوازەن و نائاگایانەشن بۆ پێکەوەنانى کایەى ڕۆشنبیرى. ڕەنگە ڕۆژنامەى کوردى هەر لە سەرەتاکانى خۆیەوە لاى ئێمە ژێستێکى ڕۆشنبیرى بووبێت. کەرەستەى دەستى هەر قۆناغێک، کەرەستەیەکى جیاواز بووە. هەمووى پێکڕا جۆرە هەوڵێکى خەسڵەتپێدان بووە بە «مێژوویەک کە نییە». لە حەفتاکان بەدواوە، ئەو گرینگیدانە بە زمان و ڕێزمان و ڕێنووس و وشەناسى و هتد، لە ڕواڵەتدا جۆرێک لە خەم و خۆخەریککردن بووە بە دیوە تەکنیکى و ئاگاییەکەى کورد و زمانى کوردییەوە، بەڵام لەکۆدا و بەپێى دۆخى کورد، ڕۆڵێکى لەوە جیاوازترى گێڕاوە. دواتر لاى «ڕەهەند» و هەوڵى ترى ئەو قۆناغەوە، ئەم ئاگاییە بەرەو جۆرێک لە خودئاگایی و خۆناسین دێت لە ڕێگەى فیکریى مۆدێرنى خۆراواییەوە. لە قەڵەمبەدەستانى سەردەمى کۆڕى زانیاریی کورددا، جۆرێک لە باوەشکردن و هاوکات شیکردنەوەى زمانى کوردى هەبووە، جۆرێک لە خۆپاراستن و ڕزگارکردن و ئیشکردن لەسەر زمانەکە، بەڵام دواتر ڕەهەندێکى فیکرى بۆ سەر ئەم دیوە تەکنیکى و زانستییە زیاد دەکرێت و زمانى کوردى خۆى دەخرێتە خزمەتى شتێکى ترى جیا لە خۆیەوە. هەر لەم قۆناغەى نووسین و بڵاوکردنەوەدا، زمانى کوردى دیوى ترى خۆى دەناسێت کە تەعبیر و بەرکەوتنێتى بە ئەوی تر. ئەو شەپۆلە وردکردنەوە و توێژینەوەیەى لەپاش بەیانى ئازارى حەفتاوە بڵاو دەکرێتەوە، هەڵگرى خاڵێکە کە سەرووترە لە تەکنیکێکى زانستى: جۆرێک لە تاسە و بێزووە بۆ زیندووڕاگرتنى زمانێک کە پێشتر نکۆڵی لێ دەکرا. هەتا هەر خۆماندووکردنێک بەوەى فڵان دەنگ کوردییە یان عەرەبى، لە ناواخندا بەرهەڵستییەکى سیاسى و وجودى بوو لە ڕووبەرێکدا کە ڕاستەوخۆ چەک و تەقوتۆقى تیا نەبوو. خەڵکانێک سەریان کردبووە نێو زمانى کوردیدا و لەوێوە جۆرە خەباتێکى نەستەکیی تریان ئەنجام دەدا. واتە زمان ئەو ڕووبەرە بوو کە تەرکیزێکى شاقووڵی خرابووەسەر، کنەیەکى وردى تیا دەکرا، وەک بڵێى هەرچى لیبیدۆی سیاسییە لایداوەتەوە بەرەو ناو زمان و گەرەکە خەباتەکە لەوێدا بکرێت. کەمێک تیۆرییتر بیڵێین، دەبوو جەستەى کوردى لە ڕێى دیاردەیەکى زەینیى کوردییەوە ڕزگار بکرێت کە زمانە. گەر لە واقیعدا کورد ڕاکەڕاکى بوو بۆ بەدەستهێنانى حوکمى زاتى و تیمارکردنى پەرتەوازەییەکانى، ئەوا دەبوو لەنێو زماندا بوونێکى یەکانگیر بۆ کورد دروست بکرێت و نکۆڵییەکى شاراوە لە دۆخە سیاسییەکەى بکرێت. لە ئاستى ئەپستمۆلۆژیی ئەو سەردەمانەشدا، ئەو زەینە لەئارادا بوو کە کورد دەبێت لەڕێى خۆیەوە خۆى بناسێت نەک ئەوی تر. گەر ئاماژە بە سەرچاوەیەک یان ناوێکى فیکریی غەیرەکوردییش بکرایە، پتر زانیارى بووە نەک دەرگیربوون. دەبوو هەرچى زووە بوونێکى مەیلەو یەکانگیر و یەکگرتوو بۆ کورد لەنێو زمانەکەیدا دروست بکرێت، تا بکرێت سەرەتا خۆى ڕۆڵى ئەوی تر بگێڕێت بۆ ئەوانی تر. زانینێکى بێ‌نێوانگر بووە، کە لە ڕواڵەتدا کۆنکرێتى دەردەکەوێت بەڵام کارکردەکەى ئەبستراکتە، واتە دەرخستنەوەى ئەوە بووە کە هەبووە. هەر لەو میانەیەدا شەوق بۆ لێکدانەوە و گەڕانەوە سەر شاعیرانى کلاسیکى کوردیش، پتر پشتبەستوو بوو بەو خاڵە دەروونشیکارانەیەى کە کورد تا کوێ توانیویەتى ئارەزووى بوون بکات لە ڕێى زمانەکەیەوە؟ گەر نکۆڵى لە بوونى کورد دەکرێت، بەس «سەیرکەن کورد چی لەسەر بوون دەڵێت بەگشتى!». بە مانایەکى تر: ئاخۆ کورد چی وتووە و کەشف نەکراوە، لە قوڕگ و زەینى شاعیراندا چ توحفەیەک هەیە و دەرنەخراوە، زمانى کوردی لە کلاسیکدا چەند بە پارێزەوە لەپاڵ عەرەبى و فارسیدا خۆى گرتووە و نەشتواوەتەوە. بە دیوێکى تردا ساغکردنەوەى دیوانى شاعیرانیش، وێڕاى بارە تەکنیکییە-ڕۆشنبیرییەکەى، ڕزگارکردنى بەشێک لە بوون و ئەرشیفى کوردە، نەجاتدانى کۆمەڵێک گوتە و شایەتییە کە لە پاژێکى تاریخدا کورد گوتوونى. هەتا ئەلفوبێى کوردیى بۆ مناڵى کورد لە لایەن “ئیبراهیم ئەمین باڵدار”ـەوە، مانیفێستێکى پەروەردەیی و کۆمەڵایەتیی کۆى ئەو هەوڵانەیە کە زمانى کوردى بڕژێنێتە سەر زارى مرۆى کورد(باڵدار خۆى ئامادەییەکى لە گۆڤارەکانى کۆڕى زانیاریی کورددا هەیە). ڕەنگە شێوازى ئیشکردنى باڵدار کەمێک جیا بووبێت، بەڵام سەرەنجام مانیفێستێکى نەستەکی ترى ئەو هەوڵانەیە کە دەیانەوێت بیسەلمێنن کوردیش بوونەوەرێکى ڕەمزى و زمانى هەیە و دێو نییە و قسەش دەکات. زمان ئەو چرکەساتەیە کە مرۆڤ دۆخى قسەنەکردن و پێشڕەمزیبوون و لاڵێتى جێ دەهێڵێت. هەتا بە درێژاییی سەدەى بیست و هەموو هەوڵەکانى دەرکردنى گۆڤار و ڕۆژنامە، پتر ڕۆڵێکى فۆرماڵ و فۆرمەکی هەبووە تا ناوەڕۆک: واتە چاپەمەنییەکان فۆرمى بەرەنگارى بوون، بەرەنگاریی ڕووت، نەک ئەوەى سەرنجى تەواو لەسەر ناوەڕۆکى نووسراوەکان و گوتەکان و بڵاوکراوەکان بێت. تا ئەمڕۆش ئەم فۆرمالیزمە لاى ئێمە درێژەى هەیە و کایەى ڕۆشنبیرى باجەکەى دەدات، بەڵام لە پێناوى بەرەنگاریی نەتەوەیی و ئەوانەدا نا، بەڵکوو هەرچى دەکرێت و دەنووسرێت ڕۆڵێکى فۆرماڵ وەردەگرێتەوە- پتر وەک ناو دەمێنێتەوە نەک ناوەڕۆک.

گومانى تیا نییە هەموو ئەو هەوڵانە هەوڵى بەپێز بوون، زمانى کوردى ڕەنگە تا دیاردەیەکى سەر بە کورد بێت کە بەبێ گوێدانە دۆخى سیاسیی کورد، گەشە و ڕێسا و نوێبوونەوەى ناوەکیی خۆى دەبڕێت و زۆر باکى بە دۆخى بابەتى نییە. زۆر پرۆژە و گۆڤار لە پێشوودا و لە پاشیشدا، بەشێکن لە جووڵەى زمانى کوردى بەبێ ئەوەى چاوەڕێى واقیعێکى سیاسى بن. بەم پێیە، گەر ڕۆشنبیرانى پێش «ڕەهەند»، ویستبێتیان یەکانگیرییەک لە ڕێى زمانى کوردییەوە بۆ کورد دروست بکەن و وێنەیەکى کەمتازۆر فەنتازى دروست بکەن ئەوا «ڕەهەند» هەوڵى جۆرێک لە هەڵوەشاندنەوەشە، ڕەخنەى پایە کۆنکرێتى و ڕەقەکانى ئەم وێنەیە، گومان خستنە سەر پیرۆزیی نیشتمان و حیزبى کوردى و هەروابێتەوە ماناى دەق و خوێندنەوەش کە پتر لە بازنەى تەفسیردا بوو نەک تەفسیرى تەفسیر(هێرمیونۆتیک). ئەمڕۆ یەک لە پرسیارە سەرەکییەکان ئەوەیە ئاخۆ ئێمە «مێژوو»یەکى بونیادى و چوارچێوەدار و هێند تۆکمەمان هەیە هەوڵى هەڵوەشاندنەوە و بنکۆڵکردنى بدەین؟ گەر نیمانە ئەوا دەبێت ڕەخنە  بگرینە کوێ؟ گەر هەشمانە و تووشى چەقین و نەجووڵان هاتووە، بۆچى هەر بەردەوام ژیانێکى سنووردار بەرهەم دێتەوە؟ ڕەنگە ئەمڕۆ ئیتر پاراستنى زمانى کوردى بەو واتایەى سەدەى پێشوو بەس نەبێت، کوتان و لێکشیتاڵکردنى ئەو بڕە ڕەگەزەش کە هەن و دیارە چەقیون، هەر بەس نەبێت. بۆیە هەمیسان پرسیارێکى تر دێتەوە بەردەم ڕۆشنبیریی ئێمە: ماهیەتە مێژووییەکەى کورد چییە کە لەوێدا هەموومان چڕ دەبینەوە و دەپەستێنریین و لە هەمووشماندا وەک بووەوەرێک هاوبەشە؟ ئەو شتە چییە کە کورد دەکات بە کورد؟ ئەم پرسیارانەش پتر بۆ ئەوەیە لە زۆر بوارەوە کورد شیتەڵ بکرێت و ئەو توخمانە بدۆزرێتەوە کە ئێمە لەوانی تر جیا دەکاتەوە. ڕەنگە کورد یەک شوناسى یەکپارچەى نەبێت و لەناوەوە لە چین و وردەمێژووى تریش پێک بێت، ئەوەى کە مارکسیزم و هەندێ قوتابخانەى تر ڕەخنەی دەکەن، بەڵام پێم وایە ژێستێکیش هەیە لە کوردبووندا کە چەندە مێژوویی بێت، هەر خۆى نامێژوویی دەنوێنێت و تێکەڵ نابێت لەگەڵ ئەوانی تردا. بەسادەیی با دیقەتى حاڵەتێک بدەین: دەوترێت مۆدێرنە دەریخست فەڕەنسییەکان ڕووەو دەرەوە بوون و دەیانویست دونیا درک بکەن، ئەڵمانییەکان ڕووەو ناوەوەى عالەمى ئینسان شۆڕبوونەوە و دەیانویست ناخ تێبگەن. بەڵام سەیرى کورد دەکەیت جۆرێک لە بێباکى هەیە بۆ دونیا، جۆرێک لە تێپەڕین بەسەر ناوەوە و دەرەوەشدا، کورد ئەو کاتەى ڕوو لە دونیاى دەرەوەیە هەر تا سنوورێک تاقەتى وردبوونەوەى هەیە، ئەو کاتەشى بەسەر ناخدا کڕ دەکەوێت و بگرە شیوەن دەکات، هێشتاش تەواو شیوەنگێڕ و ناخەکى نییە، هێشتاش جۆرێک لە خۆنەدانەست دەمێنێتەوە. کورد وەک کۆیەک، وادەردەکەوێت نە نەخۆشە و نە تەندرووستیش. نەخۆشى ساتێکە مرۆڤ دەوەستێت و شتێک لە مرۆڤبوونى خۆى هەڵدەکۆڵێت، تەندرووستیش ئەوەیە کە ئەگەرەکانى چێژ و لەزەتى دونیا دەپشکنێت و خۆى لەبەرامبەر هەندێک ئیمکانى چێژدا هێند ڕەق ڕاناگرێت. ڕەنگە زۆر جار لەبەر خۆمانەوە بڵێین کورد خەمگینە، ئەمە تێرمان نەکات و بشڵێین کورد هەر خەریکى جووڵە و هەڵپەڕینە، بەڵام ئەمەش لە جێیەکدا زەینمان تێر ناکات و دەپرسین ئەى گەر شادە بۆچى وەک مرۆیەکى تەواو دونیایی ناژى؟ ئاخۆ ئێمە میتۆدێکمان نییە یان ونکردووە بۆ تێگەیشتن لە خۆمان لە پانتاییی ڕۆشنبیریدا یان چى؟

جا بەسادەیی مەبەستمان لە «ڕەهەند»، کۆمەڵێک قەڵەمى پاش ڕاپەڕینە لەژێر ناوێکدا، پاشتر قسەکردن لەسەر سەروو سەد کتێب و گۆڤار و نامیلکە کە وێڕاى هەموو جیاوازى و داوەرییە تایبەتەکان، بە ڕێیەکدا دەچنەوە سەر ئەم ناوە. بە قسەى دامەزرێنەرانى گۆڤارەکە، «ڕەهەند» سەنتێزى دوو هەوڵى ترى وەک گۆڤارى “یەکگرتن” و “ئازادی”یە. من تەنیا نوسخەیەکى “ئازادی”م دیوە و هیچى تر. چەند بەشێکى زۆرى ژمارەکانى «ڕەهەند»یش. بەڵام بەشێکى زۆرى ئەو کتێبانەم لە تەمەنى جیاجیادا خوێندووەتەوە کە کۆى ئەو نووسەرانە نووسیویانە. واتە جۆرێک لە وێنەم لەسەر کارەکانیان هەیە. بەرمەبناى ئەم وێنەیەشە دەتوانین هەندێک هەڵێنجانى سەرەتایی بخەینە ڕوو.

«ڕەهەند» لە بۆشاییەکدا تەوقیتى گونجاو دەدۆزێتەوە و قسەى خۆى دەکات، بۆیە وەک بیرەوەرییەکى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە بۆمان. واتە وەک ناو هەیە، بەڵام وەک ناوەڕۆک زۆر گفتوگۆى دەوێت بزانین چییە و چیی وتووە و وانەکانى بۆ ئەمڕۆمان چییە. نەک هەر ڕەهەند، بەڵکوو وادەردەکەوێت پانتاییی ڕۆشنبیریى کوردى لە سەد ساڵى ڕابردوودا بە هەموو هەوڵە سەرەتاییە پەرتەوازەکانەوە، تەنیا وەک ناو گەیشتوون نەک ناوەڕۆک.

«ڕەهەند» لە بۆشاییەکدا تەوقیتى گونجاو دەدۆزێتەوە و قسەى خۆى دەکات، بۆیە وەک بیرەوەرییەکى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە بۆمان. واتە وەک ناو هەیە، بەڵام وەک ناوەڕۆک زۆر گفتوگۆى دەوێت بزانین چییە و چیی وتووە و وانەکانى بۆ ئەمڕۆمان چییە. نەک هەر ڕەهەند، بەڵکوو وادەردەکەوێت پانتاییی ڕۆشنبیریى کوردى لە سەد ساڵى ڕابردوودا بە هەموو هەوڵە سەرەتاییە پەرتەوازەکانەوە، تەنیا وەک ناو گەیشتوون نەک ناوەڕۆک. هۆى ئەمەش بە شێوەیەکى سەرەکى ئەو سەنتەرە غایبەیە کە باسمان کرد(خۆراوا)، چەند هۆکارێکى لاوەکیش کە پەیوەندیی بە بەرکەوتنى ئێمە و مۆدێرنەوە هەیە کە پانتاییەکى ڕۆشنبیریی تەواو سرووشتی نەخوڵقاندووە. زۆرێک لە مەرج و پێناسە و میکانیزمەکانى پانتاییی ڕۆشنبیریى لاى ئێمە لە سەرەتادان و زۆرێک لە ئەرکەکانى ناڕوونن و پێناسەکانیشى خەفەکراون. هۆکارەکان هەرچى بن، ئەوا ئەنجامەکان هەن و لەمسیان دەکەین. بۆ نموونە، ئەوەى لە ڕابردووى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە لاى ئێمە پتر دەنگێکە، ناوێکە، وێنەیەکى کپە، بۆیە ناوەڕۆک و گوتراوەکان و نووسراوەکانیش دەبنە قوربانی. ئاخۆ چەمکى نوخبە، خوێنەر، ڕەخنەگر، دەق، دەقئاوێزان، داوەریی بابەتى، گەڕانەوە و هەڵدانەوەى میرات کە کۆمەڵێک توخمى سەر بە پانتاییی ڕۆشنبیریین، چەندە گەشەى سرووشتییان لاى ئێمە بڕیوە؟ ڕەنگە هەر ئەو گومانە بێت وابکات، بڵێین «ڕەهەند» پتر وەک ناوێک گەیشتووە نەک ناوەڕۆکێک، وەک چرکەیەکى تۆمارکراوى مێژوو دەگاتە لامان نەک کاریگەرییەکى هەڵسەنگێنراو و جێگرتوو لە هەموو پانتاییەکانى ترى ژیانماندا. زۆر جار وا هەست دەکەم چەمکى کاریگەرى(influence)، بەو واتا مۆدێرنە خۆراواییە لێرە لەدایک نەبووە. مەبەستم لە کاریگەرى، ئەو وەڵامە مێژووییەیە کە دیاردەکان وەریدەگرنەوە و چەشنى ئارەزوویەکى تاریخى تێر دەبن. واتە، کار و کاردانەوەکان لەناو چوارچێوەیەکدا دەگەنە ئەنجام و ئەوەى دەکرێت و دەوترێت و دەنووسرێت، بە زایە ناچێت. کاریگەرى، وزەیەک نییە زوو بەتاڵ بێتەوە، بەڵکوو شوێنەوارێکى مێژوویی و بابەتییشە کە دەتوانێت لە چەندین ڕێگاوە بێتەوە بەردەممان. کاتێک چەمکێکى لەم جۆرە بەتەواوى حازر نەبێت، ئەوا ئاساییە چاوەڕێى ئەوە بین پرۆژەکان و چرکەساتە تاریخییەکان وەک ناوێک بگەنە ئێمە نەک ناوەڕۆکێک. گەر سەبارەت بە «ڕەهەند» نموونەیەک بێنمەوە، باسکردنى ئەوەى کە کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوەى گۆڕان هەبووە، خۆى دەریدەخات هێشتا چەمکى کاریگەرى لە سیاسەتەکەشدا تەواو لەدایک نەبووە. چونکە هەر جووڵە و دیاردەیەکى سیاسییش زوو لەبار دەچێت و گەشەى سرووشتیى خۆى نابڕێت. بۆیە ڕەنگە هەڵە نەبین گەر بڵێین ئەو کاریگەرییەى لە سیاسەت و هەموو پانتاییەکانى تریشدا هەیە، پتر کارتێکردنێکى مەیلەو فیزیاییە و خاڵییە لە ڕەهەندە مێژووییە مۆدێرنەکانى و هەمیشە بەر لە دروستبوون، دەپوکێتەوە. بۆ نموونە هەرئەوەى کە پەیوەندیی سیاسەت و «فیکر» لاى ئێمە غایبە، بە پلەى یەک دەریدەخات سیاسەت پێویستى بە «فیکر» نییە. سیاسەتێک هێشتا شەڕ بێت لەسەر پێویستییە سەرەتاییەکان، ئەوا دیارە پێویستى بە «فیکر» نییە. خەڵکێکیش کە دەرگیرى سیاسەتێکى وان دیسان پێویستیان بە «فیکر» نییە. «فیکر» کاریگەرییەکى هێواش و ڕاوێژکارانەى لە پشتخانى مێژوودا هەیە. بەڵام لاى ئێمە شەڕێکە لەسەر هێزى ڕووت و کاریگەریى ڕووت. بۆیە خاڵى یەکتربڕینى «فیکر» و سیاسەت و حیزبایەتى لە جێیەکدا، تەنیا بۆ هەڵمژینى ئەو بڕە کاریگەرییە ڕووتەیە و هیچى تر. لەبرى «فیکر»، قسە و قیژە و نمایشێک هەیە کە تەنیا بۆ دەرخستنى کاریگەریی فیزیایی و ڕووتن. لەبرى «فیکر»، حیزبەکان لە کوردستان و عێراقیش، کادرى خۆیان دەنێرنە بەر خوێندنێک تاکو لە ڕێیەکى ترەوە و بەبێ سەرێشەتر، کاریگەریی ڕووت و هێزى ڕووت بۆ خۆیان دەستەبەر بکەن. «فیکر» شتێکە دەبێت تێکەڵى پەروەردەى کۆمەڵایەتى بووبێت و مرۆڤەکان پێشوەخت باوەڕیان پێهێنابێت. واتێدەگەم ئەم پرسە ڕیشەیەکى تیۆلۆژى و دینییشى هەبێت لە واقیعى کولتوورەکانى ئێمەدا. تا چەمکێکى دەرەکاتى وەک “قیامەت” لە کۆنەستى خەڵکدا ئیش بکات، ئەوا چەمکى «کاریگەرى» و ژیانکردنى دونیاییش دروست نابێت. «کاریگەرى»، چەمکێکە لەخۆیدا هەر جۆرە دونیایەکى دووقات و جووت-نهۆم و ئێرە و ئەوێ تێک دەشکێنێت. ناکرێت دونیایەکى ترت هەبێت و هەموو وجودیشت بۆ ئێرە تەرخان بکەیت. چەمکى «کاریگەرى»، پێویستى بە جۆرە نیشتەجێبوونێکى تایبەتە لەم دونیا. جا بیرى خۆمانى دەخەینەوە کە خۆراوا وەک سەنتەرێکى غایب، ناهێڵێت بەتەواوى بزانین چى لەسەر خۆمان دەڵێین. ئەمە لەلایەک، لەلاکەى تریشەوە، پێویستمان بە جۆرە خۆڕەخنەکردن و پیاچوونەوەیەکە کە ستراتیژمان بەم سەنتەرە غایبەوە ڕێکخەین: ئەرکێک کە کات و مشتومڕ و تەرحى بێشومارى دەوێت.

گۆڤارى «ڕەهەند»، و زۆر کاروچالاکیی تریش لە ڕابردووى ڕۆشنبیریی ئێمەدا بەشێکن لە پرۆژەى مۆدێرنیزە، مۆدێرنیزەیەکى ڕۆشنبیرى و کولتوورى. کاریگەرییەکەى چ بووە یان لێڵ بوو یاخود لە عەدەمێکى کۆمەڵایەتیدا ژیاوە، هیچ لەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە بەپێى پێوەرەکانى ڕۆشنبیرى هەڵگرى سیماى مۆدێرنەن. بە مانایەکى تر، «ڕەهەند» گەر لەسەر فیکرى پۆستمۆدێرنەش هەڵوەستەى کردبێت، ئەوا هەر دەبێتەوە بە بەشێک لە پرۆژەى مۆدێرنیزە. واتە بۆشاییەک هەبووە، هەر ئایدیا و پرۆژەیەکى خۆراوایی تێ بخرایە، ئۆتۆماتیکى لێرە ڕۆڵى پرۆژەیەکى بەمۆدێرنکردنى وەردەگرت. مەبەستم ئەوە نییە هەروا بەئاسانى گۆڤارێک ژیانى ئێمەى لەبنڕا مۆدێرن کردبێت، بەڵکوو باسى ئەو بۆشاییە ڕۆشنبیرییە دەکەین کە وەک بۆشاییەک بۆ بەرکەوتن بە مۆدێرنە هێڵراوەتەوە. ئەو بۆشاییەى کە شوێنى هەڤدژى و بەرکەوتن و نوێبوونەوە و تەنانەت ناکامییەکانیشە بە مۆدێرنە. پێم وایە لەپێش «ڕەهەند»ـەوە و لەپاش «ڕەهەند»یشەوە ئەم پرۆسە درێژخایەنەى بەمۆدێرنکردن هەر بەردەوامە. تۆ ئەگەر باسى هابەرماس و دێریداش بکەیت، ڕۆڵەکەى جیایە لەو ڕۆڵەى وا لە خۆراوا گێڕاویەتى. لێرە ئەم دوو دژە، هەردووک دەبنەوە بە بەشێک لە مۆدێرنیزەکردنى ڕۆشنبیرى. ئەم خاڵە، خاڵى گرێدانى هەموو نەوە ڕۆشنبیرییەکان و پرۆژە جۆراوجۆرە کولتوورییەکانى تریشە. واتێدەگەم مۆدێرنە ئەو پرسیارەیە کە بۆ چەندین دەیە دەتوانێت پانتاییەکى ڕۆشنبیرى بەخۆیەوە سەرقاڵ بکات. تا قۆناغێک و ڕەنگە هەتاهەتایەش هەر پێویستمان بە فیکریى مۆدێرن و باسوخواسى مۆدێرنە بێت(ئە ڕووداوە هەردەم لە ڕوودانەوەدایە و ماهیەتە گەردوونییەکەى لە کرژى و فراوانبوونەوەیەکى بەردەوامدایە). چەمکى سوبێکت چەمکێکى ناو فەلسەفەى مۆدێرنە و بۆ مرۆى مۆدێرن و خوێندنەوەى مرۆڤ لە ساتە مۆدێرنەکەیدا بەکار دێت. من هەر لە سەرەتاوە چەند ساڵێکە پێم وایە دەبێت لە چەند لاوە بڕۆینە گیانى باسى مۆدێرنە. هەتا ئەفلاتوون و پێشمۆدێرنەکان و دیکارت و هیگڵ و ژیژەک و فرۆید و کێ و کێ، جگە لە هەندێ ڕووکارى مۆدێرن بۆ من هیچى تر نین. بۆ نموونە، ژیژەک چەپە و ئایدۆلۆژییە و ئەم قسانە لاى من کورتکردنەوەن، ژیژەک نەیشاردووەتەوە کە فەیلەسوفێکى مۆدێرنە. هەتا ماوەیەک گەڕامەوە سەر ئەوەى کە کێ دەرگیربووە لەگەڵ کێشەى سوبێکت و زاتدا لە ڕابردووى مەدا. یەکێک لە گرنگییەکانى «ڕەهەند» بۆ من لێرەوەیە. بەر لەوەى بچمە سەر تەوەرى دواتر، جێى خۆیەتى لەسەر ناوى «ڕەهەند» بوەستمەوە و بڵێم ئەم ناوە خۆى گشتێکە کە لە بەشى جیاجیا پێکهاتووە. لە جێیەکدا دەتوانیت وەک کۆ بەکاری بهێنیت و لە جێیەکى تریشدا هەر نووسەرێکى ئەو چەند دەیەیە بە جیا بخوێنیتەوە و داوەریی عەقڵانی لەسەر بدەیت. پێم وایە ئەوە هەر ئیشى «مێژوو»شە کە پرۆژەیەک بە هەردوو قەوارەى گشت و بەش دەخاتە ڕوو. بۆ نموونە، کامۆ یان سارتەر یاخود هایدێگەر کۆک نەبوون لەگەڵ ئەوەى بە «بوونگەرا» ناو ببرێن، بەڵام دیوە عامییانەکەى «مێژوو» سەرەتا ناوەکان یەکدەخات و تۆماری دەکات و زەحمەتە کەس بتوانێت لێى دەربچێت. ئەوە هەنگاوى دووەم و دواترە کە دەکرێت کەسەکان جیا بکرێنەوە و بە جیا وردبکرێنەوە. هەموو دەزانین فیکرى کامۆ و سارتەر و هایدێگەر لە وردەکارییدا تەواو جیان، بەڵام سەرەتا و لاى خوێنەرێکى ئاسایی، هەر وەک بوونگەرایەک وەردەگیرێن. زۆر جار تایبەتمەندیی نووسەران لەو شوێنە ورد و بچوکانەدایە کە مێژووى گشتى نایبینێت، بەڵام خاڵە هاوبەش و گشتییەکانیش جەبرێکن مەحاڵە لێى دەربچین- چونکە بڕیارە هەموومان لەناو زەمەنێکى مێژووییدا بژین. ناونان پرۆسەیەکە بەشێکى لە دەستى ئێمەدایە، بەڵام دواتر دەکەوێتە دەست «مێژوو» و دواتر بە ڕێژەیەک دەکەوێتەوە ژێر ڕکێفى ئێمە- بەڵام بەتەواوەتى نا. ڕەنگە یەک لە ئەرگۆمێنتەکان ئەوە بێت، بۆ نموونە، بەختیار عەلى یان هەر نوسەرێکى ترى ڕەهەند، شتێک بۆ جێیەکى تر بنووسێت و بەشدار بێت، بەشدارییەکە جەوهەرى نییە، واتە بەختیار عەلى لەو قۆناغە مێژووییە جیا ناکاتەوە کە تێیدا بووەتە بەختیار عەلى. ئەو هەر بەو قۆناغەدا دەناسرێتەوە کە ماهیەتە مرۆیی و مێژووییەکەى کردەکی بووەتەوە. دیارە مەبەستم ئەوە نییە ماهیەتەکەى شتێکى نەگۆڕ بێت، بەڵکوو مەبەستم لە جێیەکدا لکاوە بە ناوێک و قۆناغێکەوە کە بەتەواوى یەکسان نییە بە قۆناغێکى تر. ئەو لە پنتێکى زەمەنی‌دا ئەکچواڵ بووەتەوە کە هەمیشە بۆ ئەو پنتە دەگەڕێینەوە. وەکچۆن کولتوور ناو لە مناڵەکان دەنێت بەر لەوەى بەئاگا بێنەوە کێن، لە گەورەییشدا کولتوور و مێژوو دەستمان لێ هەڵناگرن لەوەى بەبێ ویستى خۆمان ناومان لێ بنێن.

«ڕەهەند» و خاڵەکانى داکوتانى

هەر دیاردە و گۆڤار و پرۆژەیەک، کۆمەڵێک سنوور و سیماى خۆى هەیە. دەتوانین ئەم سنوور و سیمایانە ناو بنێین خاڵى داکوتان، واتە کۆمەڵێک تەقەڵى ڕەمزى و ڕووبەرى مانا و سیفەتى جیاکەرەوەن کە وەک بونیاد(ستراکتۆر)ێکى لێ دێت(گۆڕانکارییەکان و فراوانبوونەوەکان و هەمەڕەنگییەکان لەسەر بنەماى کۆمەڵێک ڕێساى شاراوە دووبارە دەبنەوە کە زۆر جار بە بونیاد ناو دەبرێت). باسەکەمان بونیاد و بونیادگەرى نییە، بەڵکو دیاریکردنى کۆمەڵێک خەسڵەتە کە دەشێت لەپشت هەمەڕەنگییەک و فرەییەک و کۆمەڵێک نووسین و گوتەوە بدۆزرێتەوە و بەشێک لە دیاردەیەکمان پێ بناسێنێت. خاڵەکانى داکوتانى «ڕەهەند»، ئەو خاڵانەن کە وادەکەن «ڕەهەند» هەر «ڕەهەند» بێت و شتێکى «تر» نەبێت.

یەکەم؛ بەر لەهەر شت پێم وایە بوونى هەوڵێکى وەک «ڕەهەند»، خۆى تێستێکى تاریخى بوو تا کۆمەڵێک کێشە و گرفتمان بە خۆراواوە تێبگەین. واتە «ڕەهەند» جۆرە قوربانیدانێکیش بوو لە کارکردندا، تاکوو بزانین چەندە دەتوانین لە خۆمان ڕامێنین و دەکەوینە کوێى بیرى ئەوی ترەوە و خۆراواش چەندە دەستمان دەگرێت لە خۆمان تێبگەین. بۆیە ڕەتکردنەوەى خێراى «ڕەهەند» گوایە سەر بە ئێرە نین، هەڵەیەکى تیۆرییە، چونکە گەر «ڕەهەند» خۆى نەبووایە ئەوا دەبوو بە ئەزموونێکى تردا بمانزانیایە کێشەکانمان چین. بە زمانێکى ئاسانتر، تا کار نەکرێت، نازانین کێین و ئاریشەمان چییە. گەر کەسانێک بەهەڵەدا نەچن، ئێمە نازانین فڵان شت هەڵەیە. بۆیە لێرەدا و بەر لەوەى بچینە سەر هەندێک وردکردنەوە، ئەوا ڕەهەند وەک کۆیەک و وەک فۆرمێک ڕۆڵێکى ڕوونکەرەوەى هەبووە بۆمان. دیارە لەپاڵ «ڕەهەند»دا چالاکی تر هەبووە، ڕەنگە لە هەندێ جێگەشدا کارى ورد و گرنگ کرابێت، بەڵام لەبەر کۆمەڵێک هۆى تایبەت بە مێژوو خۆى، ئاراستەى ترى وەرگرتبێت. پێم وایە لە کولتوورى ئێمەدا، کۆمەڵێک جەبر هەن تاکو تاقی نەکرێنەوە بڕواى پێ ناهێنین. نموونەیەکى سیاسى کە زۆر جار دەهێنرێتەوە، بزووتنەوەى گۆڕان بوو. گوایە وزەى خەڵکى بەفیڕۆداوە و نائومێدییەکانى لەبار بردووە. بەڵام گەر بە چاوێکى گشتبینانەوە سەیرى خۆمان بکەین، ئەوا دەبوو تێستێکى ماتریاڵیی دۆخەکە بکرێت بۆ ئەوەى بزانین ئومێدەکە خۆى گەورە نەبووە. «مێژووەکە» خۆی بەماهیەت شکستێکى هەڵگرتووە کە بەپێى ئەو هەلومەرجەى کە تێیداین هەردەم ئیمکانى دووبارەبوونەوەى تیایە. واتە هەر خۆمان بەشێکین لەو سیناریۆ تاریخییەى کە پێمان وایە تێیدا فریودراوین. تا بوونەوەرێکى سیاسى و ڕۆشنبیرى بەناو تاقیکردنەوەیەکدا نەڕوات، نازانین دەرەنجامەکانى ئەو تاقیکردنەوەیە چییە(مرۆڤ ئەودەم بوارى ڕەخنەى بۆ دەکرێتەوە کە بپرسێت بۆچى هەمووکات لە یەک جێوە تووشى هەمان هەڵە دەبین). بەپێى ئەم لۆژیکە، «ڕەهەند» تێستێک بووە بۆ هەموومان تا ئەو دیوانەى ڕاکێشین کە بەرهەمێکى پۆزەتیڤترى هەیە بۆمان. ڕەنگە ئەمە ئەمڕۆ بۆ زۆرکەس گرنگ نەبێت، هەر بیریش نەمابێت، بەڵام یەک لە پرسە زیمنییەکانى مێژووى ڕۆشنبیرییە. «ڕەهەند» یان هەر پرۆژەیەکى «x»ـى تریش بووایە، بەشێک لەو تێستە تاریخییە پێک دەهێنێت کە پێم وایە بە چەندین جۆرى تریش پێوستمان بە دووبارەکردنەوەیەتى تا پەیوەندیی خۆمان بە خۆمان و پاشان خۆراواشەوە بناسین. بەر لەوەى لە بەش(جزء) و وردەکارییدا بزانین فڵان ژمارەى «ڕەهەند» بەدەقیقى چیی وتووە و لەکوێدا پیکاویەتى و کام جۆرە میتۆد و ئەرگۆمێنتى گرتووەتەبەر، ئەوا لە گشت(کل)دا ئەزموونێک خۆى بە ڕووماندا دەکێشێت کە باش و خراپى، بەشێکە لە چارەنووسى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکە هەمووى. ئەم تێستە، شتێکە دەکەوێتە ئەودیوى دۆستایەتى و دوژمنایەتییشەوە، چونکە دوژمنایەتییەکانیش لە کۆدا دەبنەوە بە بەشێک لە پرۆسەى تێگەیشتنەکە. مەبەستم ئەوەیە گەر دوژمنایەتى و بگرە دۆستایەتییەکى ساویلکانەى «ڕەهەند»یش هەبێت، هەموو جێى خوێندنەوەن کە ئەم تێستە جێى ‌دێڵێت و کۆى سەمپتۆم و نەخۆشییە کۆمەڵایەتى و کولتوورییەکانمان پێ دەناسێنێت. لەوێشەوە بەرەو پەیوەندیی ئەخلاق و ڕۆشنبیرى، ڕەخنە و ڕۆشنبیرى، نوخبە و ئەخلاق و زۆر پرسى دیکە دەچین. هەندێک پرۆژە بۆیە فراوانتر و جێگیرتر لە «مێژوو»دا دەمێننەوە چونکە پەیوەندیی بە ڕووبەرى زۆر کەسى تریشەوە هەیە بە یار و نەیارەوە. لە کۆتاییی ئەم خاڵەدا با نموونەیەکى کۆنکرێتیی ئەو تێستە وەربگرین کە سوودبەخش بوو: با یەکێک لە ڕووەکانى ئەم تێستە وەربگرین کە سوودى خۆى هەبوو: «دزيى ئەدەبى(کە هەموو جۆرە وەرگرتنێکى فیکرى و تیۆرییشى تیا مەبەستە)»، بە شێوەیەکى سەیر واقیعێک بوو نەک تۆمەتێک. لەو قۆناغەدا، بەحوکمى ئەوەى بە ڕووى دونیادا نەکرابووینەوە، ئەوا پێمان وابوو هەر لێکچوونێکى سەرەتایی لەنێوان دوو دەقدا بریتییە لە دزى. پاش کرانەوەمان، زانیمان سەرتاپاى جیهان خۆى لە «دزی»یەکى سەرتاپاگیر و مێژووییدا دەژى. واتە دەقەکان درێژکراوە و کارلێک و دەرهاویشتەى یەکترن. هەموو دەقەکان کۆپیی یەکن، داهێنەریش لە پنتێکى بچوکدا وەک داهێنەر دێتەبوون. دەق ئەوە نییە سەرتاپا نوێ بێت، بەڵکوو نوێبوون لە بەشێکدا دەتەقێنێتەوە کە تەناقوز(هەڤدژى) لەگەڵ دەقەکانى تردا دروست دەکات. داهێنان لە شوێنە گەورەکاندا نییە، پرۆسەیەکى پڕاوپڕیش نییە، بەڵکوو لە جێیەکى بەشەکى(جزئى)دایە کە زۆر جار کۆیەک و کۆپەیوەندییەک هەڵدەگێڕێتەوە. دەربڕینى دزیی ئەدەبى، بەر لەوەى مەبەستێکى سەلبى بووبێت، جۆرێک لە ساویلکەیی بوو لکابوو بەم مەبەستەوە. ئەم ساویلکەییەش ڕەنگە وێنەیەکى لە دینەوە بۆ ئێمە هاتبێت کە دەبێت داهێنان لە عەدەم و سفرەوە بخوڵقێت. «ڕەهەند» تێستێکى نیمچەحەتمى بوو تا هەندێک شتمان بۆ ڕوون بکاتەوە. دیارە ئەم تێستە لە فۆرمى جۆراوجۆردا هەر هەیە و بەر لە «ڕەهەند»یش بە قەبارە و هەلومەرجى خۆى هەبووە. ڕەنگە هەڵە نەبین گەر بڵێین لە هەموو بوارەکانى ژیاندا، خەریکى تێستێکى دەستەجەمعین، ئەویش نەک بەو مانایەى کە بە ئیرادەى خۆمان و بە شێوەیەکى خودئاگایانە دەمانەوێت خۆتاقیکەینەوە و بگۆڕێین، بەڵکوو هەر بوونمان لەناو زەمەنى مۆدێرندا خۆى تێستێکە و بەسەرماندا سەپێنراوە. تێستى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکە کەمێک لەو ڕووەوە جیاوازترە کە بکەرى ڕۆشنبیری تیایە و سەروکارەکە لەگەڵ فیکر و ئاگاییدایە. ئەم تێستە بۆ چالاکییەکى ڕۆشنبیرى لەو ڕووەوە دەبێتە خاڵى داکوتان، کە سنوورى لە تێستێکى تر جیا دەکاتەوە.

دووەم؛ زمان خۆى هەمیشە یەکێکە لە خاڵەکانى داکوتان و جیاکردنەوەى کەسێک لە کەسێکى تر، نووسەرێک لە نووسەرێکى تر، پرۆژەیەک لە پرۆژەیەکى تر و هتد. بەڵام ئەو زمانەى لێرەدا باسی دەکەم، تەنیا زمان نییە وەک ستایلى نووسین بەڵکوو باسکردنە لە کۆمەڵێک خاڵ کە لە جێیەکدا یەکتردەبڕن و ئەو جێیەش زمانە. گەر لە ئاستە سەرەتاییەکەوە دەست پێ بکەین، «ڕەهەند» جۆرە کەشوهەوایەکى زمانەوانیی تایبەتى هەبوو. ڕەنگە زۆر نووسەرى جیا تێیدا نووسیبێتیان، بەڵام سەرەنجام دۆخێکى زمانییمان هەیە هى «ڕەهەند»ـە. کاریگەریی ئەم جۆرە زمان و گوزارشتە لەکوێوە هاتووە باسێکى ترە، بەڵام زمان لە کارى «ڕەهەند»دا، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی خۆى هەیە وەک: وەسفکردن، ڕوونێتییەکى ڕێژەیی لە دەربڕیندا، گوڕخواردنەوە بۆ گوتەیەک کە دەبێت بگوترێ، تەماسى کۆنکرێتیی بە دونیاى کوردەوە، و هتد. سیفەتى یەکەم جێى سەرنجمانە: لە «ڕەهەند»دا دیاردەیەک یان باسێک لە ڕێى وەسفەوە دەخرێتە ڕوو، ڕستە لەسەر ڕستە دەرگیربوونێک دروست دەبێت، جۆرێک لە لێزمەى تەعبیر و وێنە کە بەشێکیان مورادیفى یەکترن. خۆم وەک خوێنەرێکى ناوەڕاستى دووهەزارەکان، ئەم ڕەهەندە وەسفییەى زمان کارى تێکردم. لەوێوە ئەو شتەى پێ ناساندم کە زۆر جار بە شێوەیەکى گشتى پێى ‌دەڵێین فیکر. فیکر کەمێک گشتیتر و جیایە لە زمانى فەلسەفى کە نەفەسگیرتر و ئەبستراکتتر و چەمکبارترە. هێندەى ئاگادار بم، بەر لە «ڕەهەند» کۆمەڵێک ئیمکانى ترى وەسف هەبووە لە پەخشان و نووسینى کوردیدا کە جیاوازترە. ڕەنگە بتوانین بڵێین وەسف پێشتر وێنەى سەرڕاست هەبوو بۆ وەسف، بەڵام دواتر ئەو وێنەیە تێکشکێنرا و وەسف وردکرایەوە. بۆ نموونە دەوترا ئادەمیزاد قەرزاربارى مەرگە. ئەمان کردیان بە: ئەگەرێک لە ئەگەرەکانى بەردەم مرۆڤ، پشتگوێخستنى ئەگەرى مردنە. خۆم ئەو زمانە وەسفییەم هەڵگرتەوە و ڕەهەندێکى کەمێک تیۆریتر و شیکاریترم بۆ زیاد کرد و هەستم دەکرد دەتوانێت وەک نیمچەستایلێکى لێ بێت بۆم. وەک زمانێک کە ڕستەکانى خۆى بە دەلالەتى چڕ بار بکات. لەم ڕووەوە زۆرکەسمان قەرزارى ئەو زمانە وەسفییەین. لێرەدا دەمەوێت لە ئاستێکى شاراوەترى زمان بدوێم کە «ڕەهەند» پێیدا تێپەڕیوە، ئاستێک کە لە ڕواڵەتدا پەیوەندیی بە مەسەلەى زمانەوە نییە: ژێست.

«ڕەهەند» جۆرێک لە ژێستى نووسەربوونى هێنایەگۆڕێ کە لە کایەى ڕۆشنبیریدا بە ڕۆشنبیر دەناسرێتەوە. لەپاش «ڕەهەند»ـەوە زۆر گەنج حەزى نووسەربوونیان تیا دروست بوو.

ژێست یەک لەو چەمکانەیە دەتوانین لەپاڵ ژمارەیەکى زۆر چەمکى تردا بۆ نوێکردنەوەى کایەى ڕۆشنبیرى و زمانەکەى بەکاری بێنین. ژێست لە تێگەیشتنى مندا ئەو جۆرە گوڕخواردنەوەیەیە کە بۆ ئەنجامدانى کارێک دەیخۆیتەوە، ئیدى ئەنجامەکە هەرچى بێت، ژێستەکە جۆرێک لە حوکم و نواندن و بەجێگەیاندنیشە. دەکرێت لە پرسى ژێستدا حسێب لەسەر خودى گوڕخواردنەوەکەش بکەین، نەک هەر ئەنجامەکە. ئەوەى دەگاتە زەینى ئێمە، تەنیا ئەنجامى کردارەکان نییە، بەڵکوو ئەو پرۆسە و ژێستە پێشوەختەشە کە لە ئێمە دەوەشێتەوە و لە ئێمەدا هەڵدەگیرسێت. «ڕەهەند» لەم ڕووەوە جۆرێک لە ژێستى نووسەربوونى هێنایەگۆڕێ کە لە کایەى ڕۆشنبیریدا بە ڕۆشنبیر(intellectual) دەناسرێتەوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە قورسە زمان و جووڵە و بیرکردنەوەى خۆت جیا بکەیتەوە، و دواییش ڕۆڵى نووسەر بگێڕیت تەنیا بۆ ڕێژەیەک لە خەڵک هەرس دەکرێت. لەپاش «ڕەهەند»ـەوە زۆر گەنج حەزى نووسەربوونیان تیا دروست بوو. ئیدى جیا لەوەى ئاخۆ دەتوانن دیسپلینە قورسەکانى نووسەربوون هەڵبگرن یان نا. بە ئێستاشەوە، ڕقێکى شاراوە لە مرۆى نووسەر لە زەینى زۆرینەدا هەیە. خاڵێکى فیکرى لێرەدا هەیە: زۆر جار کەسانێک تا دواسنوور دواى فیکر و فەلسەفە و تەنانەت ئەدەبیاتێکى قووڵیش ناکەون، ئەو تارماییە کۆمەڵایەتییەیە کە لەپشتەوە هیچ توێژێکى جیاوازى پێ قبوڵ ناکرێت. خاڵەکە ئەوەیە کەسەکان خۆشیان بە شێوەیەکى نەستەکى و کۆنەستەکى، بە لاى کایە ئاسانەکانى تردا دەڕۆن، ئەوانەى کە ڕاستەوخۆ ستایشى ڕەشەخەڵکە. ژێستى نووسەربوون لەپاش «ڕەهەند»ـەوە ڕێخۆشکەر بوو بۆ شکاندنى هەندێک لەو تابۆ کۆمەڵایەتییە. بەڵام هێشتا وەک بونیاد ماوە و شەڕى گەورەترى دەوێت. بۆ ئەمەش ئاڵنگاریی شەخسى، ڕۆڵى خۆى هەیە. نووسەر دەبێت پێشوەخت لە کولتوورى فلیستەر دەرچێت، سەرەتا شەڕى تەنیایی فیزیکى و پاشان تەنیاییە ئێستاتیکى و مەعریفییەکەى خۆى بکات. کتێبگەلى وەک ترسان لە فەلسەفە(ڕێبوار سیوەیلى)، بەختەوەرى و بێدەنگى(مەریوان وریا) لەو کتێبانە بوون ناڕاستەوخۆ ڕەخنەى ئەم تابۆیانەیان کردووە. لێرەدا هەوڵدەدرێت زمانى تابۆیەک بشکێنرێت، دیوێکى تر بۆ زمانى کوردى بکرێتەوە کە کەسايەتییەکى نوێى وەک “نووسەر” بگرێتەخۆى، ڕەهەندێکى کۆمەڵایەتى ئاوەڵا ببێت تا نووسەرى تیا لەدایک ببێت. لێرەدا زمان کۆمەڵێک ڕستە و مەدلول و هتد نییە، بەڵکوو جۆرێک لە دەقگرتنى کۆمەڵایەتییە بە یاسا مردووەکانى خۆیەوە. لێرەدا دیسان ئێمە هێشتا لە بەردەم ناوداین نەک ناوەڕۆک، دەبوو سەرەتا نووسەربوون وەک ناوێک دەرکەوێت بەجیا لەوەى ناوەڕۆکەکەى دەگات یان نا. ئێمە زۆر جار پێویستمان بە گۆڕینى هەندێ دەربڕین و ڕستەى ناو زمان نییە، بەڵکوو دەبێت کۆى ئەو باگراوەندە بخەینە ژێر پرسیارەوە کە زمانى ڕۆژانە و ڕێساکانى تیا ئیش دەکات. هاوشوناسبوون لەگەڵ هەندێک ناوى ڕەهەندییەکاندا، کە وەک خراپە سەیر دەکرا، سەرەتاى ژیانێکى نوێى ڕۆشنبیرى بوو، بەڵام دەرکەوت خراپە ڕاستەقینەکە ئەوەیە تا کۆتاییی ئەم وێنەیە ڕانەکێشیت. مێژووى مۆدێرنى خۆراوایی، مێژووى ڕاکێشانى وێنەکانە تا دواسنوورى لۆژیکى و ئەقڵانیی خۆى.

خاڵێکى ترى داکوتانى «ڕەهەند»، کە پەیوەندییشە بە پرسى سیاسەتەوە، بریتییە لە حیزب. ڕەخنەکردنى حیزب لە لایەن «ڕەهەند»ـەوە، خاڵێکى بنەڕەتییە. ئەوان لەبرى چین(class)، ڕەخنەى حیزبیان کرد. ڕەخنەکەش لە زۆر دیوى حیزب بوو کە دەتوانین ناوی بنێین “پان‌حیزبى”، واتە ئەو دەسەڵاتە گشتگیرەى حیزب بەسەر ژیان و زمان و کایەى ڕۆشنبیرى و ئاسایشى مرۆى کوردیشەوە. ڕەنگە یەکێک بپرسێت کۆمەڵگا لە چین پێک دێت نەک حیزب، ئەرگۆمێنتەکەشى ئەمە بێت: چایچییەکى ناو حیزب چەوساوەیە، بەڵام کەسى ناحیزبیش هەیە چەوسێنەرە. بەڵام پێم وایە دەتوانین ئەو ڕەخنانە لەسەر “پانحیزبییەت” درێژ بکەینەوە و بڵێیین: حیزب لاى ئێمە ڕۆڵى چینایەتییش دەگێڕێت. لانیکەم وەک قۆناغێک کە تێیداین و ئەزموونی دەکەین. ئاشکرایە حیزب تەنیا وەک فۆرم مۆدێرنە لاى ئێمە، گەرنا وەک ناوەڕۆک چیرۆکێکى ترى هەیە و ئاخنراوە لە قەیرانى خۆماڵى. واتێدەگەم «ڕەهەند» لە ڕێگەى ڕەخنەکردنى پانحیزبییەتەوە، ویستبێتى هەرسێ بازنەى پێکداچووى “حیزب و خێڵ و دین” ڕەخنە بکات. ئەمڕۆ بەراورد بەو قۆناغە، کێشەکانمان لە هەندێ ڕووەوە هەر بونیادیین و هەندێک نۆرمیش هەن پتر مردەڵە و ڕەقهەڵاتوون. تەنیا جووڵەیەک هەبێت لەسەر بژێوییە و ڕەهەندە زەینییەکانى مرۆى کورد بە جۆرێک لەبیرچووەتەوە. پرسى مووچە و بژێوى کەم نین، بەڵام کۆى کێشەکان نین. هەتا ئەمڕۆ کە خەڵک بایکۆتى هەڵبژاردن دەکات، پتر لە ئیرەییەکەوە دێت کە نابێت هەروا ئاسان کەسانى تر دەوڵەمەند بن، نەک بەرەنجامى مەدەنییەتێکى ڕسکاو و گەشەکردوو. ئیرەیی ڕۆڵى لە هۆشیاریی سیاسیدا هەیە، بەڵام هۆشیاریی سیاسى هەمووى لە پێناوى ناندا نییە. ڕەخنەکردنى حیزب تەنیا لە پێناوى ناندا نەبوو، بەڵکوو لەو پێناوەدا بوو تا ڕەهەندێکى نوێى کۆمەڵایەتى بکرێتەوە کە زۆر چەمکى ترى وەک ئازادى، تاکێتى، کەرامەت و هتد گەشە بکەن. هاوکات ڕەخنەکردنى حیزب، زەمینەیەک بوو بۆ لەدایکبوونى ڕۆشنبیر بە واتا کەمتازۆر ستانداردەکەى کە مەوداى خۆى لە دەسەڵات دەپارێزێت.

هەر لە پەیوەند بەم ڕەخنەکردنە پانحیزبییەوە، خاڵێکى ئەرێنیی «ڕەهەند» و بە پلەى یەک بەختیار عەلى، پاراستنى ئەو ڕووبەرە بوو کە ڕۆشنبیرى لە سیاسەت و زمانى سیاسیدا کورت نەبێتەوە و نەتوێتەوە. ئیتر سیاسەت لێرە بە چ مانایەک هەیە، فەرق ناکات. ڕەنگە بگوترێت هەموو شت سیاسییە و سیاسەت هێزى کاراى بن هەموو کایەکانە. ئەمە ڕاستە، هەر ئەم باڵکێشییەى سیاسەتە کە دەبێت لێى بترسین. ئێمە کە کەلەپوورى نووسین و عەقڵانیەت تێماندا لاوازە، بۆیە پاراستنى ئەم ڕووبەرە خۆى لە قۆناغى تردا ڕەنگە خزمەت بە سیاسەت بکاتەوە. سیاسەت چۆنە و جڵەوى دەسەڵات لاى کێیە، هەقى بەسەر ئەوەوە نییە ک پانتاییی ڕۆشنبیرى دەبێت لەلاوە ئیشى خۆى بکات. پانتاییی ڕۆشنبیرى هەمیشە شتانێکى زۆرتر لەوەى لەخۆیدا هەڵگرتووە کە یەکسان بێت بە واقیع و سیاسەت. ئایدیا هەر لە کۆنەوە لە فەلسەفەدا، شتێکى سەرووترە لە واقیع. ئەمە جگە لەوەى کە فیکر خۆى دیاردەیەکى گەردوونییە و مرۆڤ ناچار نییە هەموو چرکەیەک خەریکى فیتکردنى واقیع و فیکر بێت. وەک خۆم هەندێ ساتەوەخت هەیە هیچ ئینتیمایەکم بۆ واقیعى خۆم نییە. ناکرێت خۆم لە چێژى فیکرێکى گەردوونى بێبەش بکەم هەر لەبەر ئەوەى لێرە ڕیشەى نییە و دیاردەیەکى پێ ناخوێنرێتەوە. وردتر بیڵێم، فیکر هەمیشە زۆرتر و ئاوستر و دەوڵەمەندترە لە واقیع. واقیع ناوى جۆرە مەنگى و سنوردارێتییەکە کە مرۆڤەکان بە هۆى هەندێک میکانیزمى دووبارەوە شاردوویانەتەوە و خستوویانەتەگەڕ. بەڵام هەر ئەم واقیعە مەنگ و سنووردارەیە کە بێشومار شتى لەسەر نووسراوە. ئەمەش وادەکات پێشوەخت بەشێکى فیکر بە واقیع نەخوات، یان ڕاى جیاواز دروست بکات. سیاسەت کە یەکێکە لە خانە هەڵسوڕێنەرەکانى واقیع، خاوتر و ڕووکەشترە بەراورد بەو هەموو ئایدیایەى لە دونیاى فیکر و ڕۆشنبیریدا هەیە. بەڵام خاڵە سەیرەکە لەوێدایە کە هەر ئەم سنووردارێتییەى واقیعە وایکردووە بە شێوەیەکى بێسنوور شتى لەسەر بگوترێت و بنووسرێت. لەم کۆمەڵگایانەى ئێمە شتەکە ئاڵۆزتریشە. دەکرێت عومرێک خەریک بیت و واقیعى سیاسى بەرەو خراپتر بڕوات(بۆ نموونە جۆرج تەرابیشى پاش بەهاى عەرەبى لە سوریا و بەر لە مردنى، نائومێدبوونى خۆى لە دەرەوەى سوریاوە ڕاگەیاند). هەتا لەوەش سەمەرەتر، دەشێت کۆمەڵگاکەت بخوێنیتەوە و بایی سەرەدەرزییەک سوودى پراکتیکی نەبێت و ئەگەرى پیادەکردنى نەبێت.

«ڕەهەند» وەک گفتوگۆیەکى تەواونەکراو

«ڕەهەند» چ لەگەڵ خۆیدا و چ بۆ دەرەوەى خۆیشى گفتوگۆیەکى تەواو نەکراوە. مەبەستم لە گفتوگۆ یەک گفتوگۆى دیاریکراو نییە، بەڵکوو کۆى ئەو پرسیارانەیە کە دەرهەق بە کایەى ڕۆشنبیرى و کۆمەڵگاکە بەکراوەیی جێیان هێشتووە. «ڕەهەند»، وەک دیاردەیەکى ڕۆشنبیرى ڕۆڵى گفتوگۆیەک دەگێڕێت. خەڵکانى بەر لەوانیش دیسان هەر لە گفتوگۆدان لەگەڵمان. لێرەدا نموونەیەک لەسەر ئەم پرسەى گفتوگۆ دێنمەوە: ئێمە چەند ساڵێکە کێشەیەکى وەک “سوبێكت(سەبجێکت)” بووەتە پرس بۆمان. بۆ ئەمە هەم کتێبێکى وەک “سێوى سێهەم” ڕۆڵى هەبوو لە گەڵاڵەبوونەکەدا، هەم گەڕان و بەدواچوونى خۆیشمان. سوبێکت چەمکێکى مۆدێرنە و بۆ پێناسەکردنەوە و نوێکردنەوەى مرۆڤ بەکار دێت. مادام کایەى ڕۆشنبیرییش کایەیەکى مۆدێرنە، ئەوا هیچ ڕۆشنبیرییەک ناتوانێت خۆى لەم پرسە تیۆرییە سەرەکییە لابدات. سوبێکت سەرەتا کۆمەڵێک گفتوگۆى درێژە لە هەناوى هەر ڕۆشنبیرییەکدا. بەو دواییە گەڕانەوەیەکى بچوکم هەبوو بۆ خوێنەوارەکانى سەدەى پێشوو تا بزانم کێ پتر خۆى لەم کێشەیە خولقاندووە. ئەوەى بەریکەوتم، ئەوە بوو کە “مەسعود محەمەد” بەپێى کەرەستە و ئیمکانى خۆى و لەژێر باسى «زات و مەوزووع»دا بە جۆرێک دەرگیرى کێشەکە بووە. لەوێوە دەبوو بچینە گفتوگۆوە لەگەڵ ڕۆشنبیرێکى وادا تا بزانین لەبن ئەم چەمکەدا چۆن مامەڵەى بە زۆر کێشەى مۆدێرنى ترى وەک دیموکراسى، هاووڵاتى، مێژوو، هتدەوە کردووە. سەرەنجام لەو دەرەنجامە نزیک بوومەوە کە بە مانا مۆدێرنەکەى، مەسعود محەمەد دۆزەرەوەى قاڕەى مێژووە لە ڕۆشنبیریی کوردیدا. هەر ئەوەى کە ئاڵتۆسێر مارکس بە دۆزەرەوەى قاڕەى مێژوو دادەنێت و لە زەینى خەڵکیشدا کۆڵۆمبس بە قاڕەى ئەمریکا، لاى ئێمەش نووسەرێکى ئەودەم لەناو نەریتى ڕۆشنبیریدا نەک سیاسى، پێداگرییەکى تایبەت لەسەر پەیوەندیی کورد و مێژوو دەکات. بەم مانایە، ئێمە لە گفتوگۆیەکى تەواونەکراوداین لەگەڵ هەموو ڕابردووماندا. نامەوێت بڵێم ئێمە بەرامبەر بە هەر بیرکەرەوەیەکى خۆراوایی، دانەیەکى خۆماڵیمان هەیە، بەڵکو لە هەندێ چەمکى گشتیی مۆدێرندا دەکرێت ڕۆڵى کەسێک لەوەدا لەبەرچاو بگرین کە دەستى بۆ پرسێک بردووە و “تەوقیت” ڕۆڵێکى مێژوویی بەسەردا داوە.

چەمکى «نەوە» هەرچى بێت، تەمەن و بایۆلۆژیا بێت، کاتمەندى و جەبرى کات بێت، داهێنان و تەوقیتى درووست و دەسپێشخەرى بێت، هیچ لەوە ناگۆڕێت کە گفتوگۆکان بۆ ئێمە بەکراوەیی دەمێننەوە. ڕەنگە هەر نەوەیەک بە ناوێک و پرسیارێک و کێشەیەکى تایبەت دەست پێ بکات، بەڵام ئەم دەسپێکە کۆتاییی یەکجارەکیی ڕابردوو نییە، بەڵکوو سەرلەنوێ چالاک کردنەوە و ڕاکێشانەوەى ڕابردووشە. بۆ کورد کە زنجیرەیەکى مێژوویی پەیدەرپەی نییە، ئەوا کایەى ڕۆشنبیرى وەک کایەیەکى خۆنشین(ئیمانێنت) دەمێنێتەوە. واتە پرسەکان و پرسیارەکانى یەک لەناو یەکتردان، لە لۆچ و هاوکات بنبەستى تایبەتیشدا دەژین. هێند هەیە گفتوگۆ بەرەنجامى ئەم بنبەستانە بێت.نەوەکان دەکرێت سەربارى هەر چالاکییەکى تر، هەمان کات خەریکى یەک کێشەش بن. بۆ نموونە کێشەیەکى مەیلەو نەگۆڕى وەک کورد، بەناو چەند نەوەیەکدا تێدەپەڕێت. کورد کە ناگۆڕێت، تۆ چەندە ڕوانین و میتۆدیشت بگۆڕیت، ئەو جارێ هەر وەک نەگۆڕێک دەمێنێتەوە. لێرەوەیە هیچ ڕۆشنبیرێکى ناو کایەکە لە ڕابردووى ئێمەدا وەک ئۆنتۆلۆژیا تێناپەڕێت، بۆیە وشەیەکى وەک “تێپەڕاندن” وشەیەکى ئیرادەگەرا و سادەیە. کات خۆى تێدەپەڕێت، بۆیە هیچ تێپەڕاندنێک لەوەى کات سەرووتر نییە. ڕەنگە لە وەڵامى پرسێکدا کەمێک تێپەڕین، بچینەپێش، بەڵام ئەگەرى هەیە لە پێچێکدا ناچار بین بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاى سەرەتاکان. بگرە ئەمە نەک هەر خەوش نییە، بەڵکوو کۆتاوێنەى پانتاییی ڕۆشنبیرییە کە بکرێت دروست بکرێت. ئەمڕۆ گەڕانەوە بۆ ئەفلاتوون، واتاى کامڵکردنى ئێستایە لە فیکری خۆراوادا.

دەکرێت یەک لە ڕەخنەکان ئەوە بێت کە بەشێک لە«ڕەهەند» کەمێک پەلەیان کرد لە بەکارهێنانى چەمکى نوێبوونەوە. ئەو نوێبوونەوانەى لێرە ڕوویانداوە پتر عەرەزیین نەک جەوهەرى، پتر لەناو کاتدان نەک مێژوو، زیاتر میکانیکین و لەژێر فشارى تردا دروستبوون نەک دیالەکتیکى و بەرهەمى ناوەکیی خۆمان بن.

دەکرێت یەک لە ڕەخنەکان ئەوە بێت کە بەشێک لە«ڕەهەند» کەمێک پەلەیان کرد لە بەکارهێنانى چەمکى نوێبوونەوە. ئەو نوێبوونەوانەى لێرە ڕوویانداوە پتر عەرەزیین نەک جەوهەرى، پتر لەناو کاتدان نەک مێژوو، زیاتر میکانیکین و لەژێر فشارى تردا دروستبوون نەک دیالەکتیکى و بەرهەمى ناوەکیی خۆمان بن. سەیرکە مرۆى ئێمە دەمێکە لەناو جیهاندایە بەڵام بەجەوهەر زۆر نەگۆڕاوە. گۆڕان پەیوەندیی بە چەمکێکى وەک ئەوی ترى گەورە(The Big Other)وە هەیە، نەک جوگرافیا. ئەوی ترى گەورە ئەو نیگا گریمانە کۆمەڵایەتى و زەینییە کە زۆر لە جوگرافیاکان قایمتر و فراوانترە. پۆرنۆى بەناو کوردى لەبەر ئەوی ترى گەورەى کوردى ڕەتکرایەوە، گەرنا ئەو کچە خۆى لە کولتوورێکى تردا گەورە ببوو. نوێبوونەوە بەرهەمى جۆرە کۆنییەکى دیالەکتیکە، بەس ئاخۆ ئێمە کۆنیی لەم جۆرەمان هەیە؟ بۆچى پرۆژەکان بەتەواوى لەناو کۆنییە مێژووییەکەدا ناڕسکێن و بیر بهێنرێنەوە و ونیش دەبن؟ “مەریوان وریا” لە کتێبێکى کۆنیدا شتێکى شیاو دەڵێت کە پێدەچێت دواتر لەبیر کرابێت. ئەو دەنووسێت مارکسیزم باسى گۆڕان دەکات، بەڵام پرسیارى من ئەوەیە بۆچى دنیاى ئێمە ناگۆڕێت؟ لەسەر ئەم ڕیتمە دەپرسین: بۆچى وەڵامێکى تۆکمە و پرۆژەئاسا و ڕەخنەیی بە واتا مۆدێرنەکەى دەرهەق بە ڕەهەند دروست نەبوو؟ چونکە خەلەلێک هەیە، خەلەلێکى گەورە. ڕەخنە بەدیاریکراوى بە نموونە وەربگرە. بۆچى هیچ مرۆیەکى کورد، بە ئاڵنگارییەوە ئەم حوکمە دەدەم، ڕەخنەى قبوڵ نییە؟ چونکە پرسەکە شەخسى نییە. ڕەخنە پەیوەندیی بە ڕەخنەلێگیراوەوە نییە، وەک چۆن ڕەخنەى”ڕەخنەگر”ـەکەش لە زۆر شتى پەنهان ئاڵاوە. ڕەخنە پەیوەندیی بە ئەوی ترەوە هەیە، کۆى نیگاى ئەوی ترى گەورە، ئەو پانتاییە ڕەمزى و کۆمەڵایەتییەى کە ئاڵوگۆڕە ڕەخنەییەکەى تیا ڕوودەدات. ئێمە بایی ئەوە مێژوومان نییە بتوانین قسە لە قسەکەر جیاکەینەوە، بۆیە قسەکەر و قسەلەسەرکراو دەچنە پەیوەندییەکى گرژەوە کە پتر بریتییە لە ناپەیوەندى. مرۆى مۆدێرن، بە هەموو تەنگژەکانى خۆیەوە واتە پەیوەندى. ڕەخنە جۆرێکە لە خەسڵەتپێدانى مێژوویی، واتە هێند قسە و دەق کەڵەکە دەکەیت کە دەبێتە مێژوو، مێژووش قسەکان و دەقەکان دەخاتە پەیوەندییەوە و گرژییەکە شەخسییەکان کەم دەبنەوە. دیارە مەبەستم لە چەندایەتى و ژمارە نییە، بەڵکوو مەبەستم ئامادەیی و یادەوەری و جێگیربوونى کۆمەڵایەتییە کە بایی ئەوە «مێژوو» بسازێنێت کە مرۆڤ کەمێک بەبابەتى ڕەخنە وەربگرێت. مێژوو گەرچى خۆى دیاردەیەکى تەواو بابەتى و دەرەکى نییە، تەواویش ناوەکى و سوبێکتیڤ نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکى دیالەکتیکى و بگرە کەمێک ئاڵۆزتریشە. لاى ئێمە هێشتا شتەکان ئەو هێزەیان نییە ببنە ئۆبێکتیڤ، ببنە بابەتى مێژوویی، ببنە شتى ناشەخسى بەڵکوو لەسەر شەخس و کەسەکان چڕ دەبنەوە و ئەوانیش ناتوانن گوژمى ڕەخنە قبوڵکەن و ئەو بینەرانەشى لەناو ئەو زمان و پانتاییەدا بینەرن، هەمان دۆخ بەرهەم دێننەوە. لە فیکرى مۆدێرندا گەرچى “سوبێکت” جێى چەمکێکى کۆنترى وەک “جەوهەر” دەگرێتەوە، بەڵام دۆخى بابەتى و پانتاییی ئۆبێکتیڤیش دروست دەبێت. مرۆف کە ناوى سوبێکتى بەسەردا دەبڕدرێت، دەشبێتە بەرهەمى ئەو پانتاییەى وا لە دەرەوەى ئەوەوە دەگوزەرێت و ناچارە وەڵامگۆى ڕەگەزەکانى ناو ئەو پانتاییە بێت. لێرەشەوە ناوێکى وەک «ڕەهەند» زیاتر هەر وەک ناوێک دەمێنێتەوە. ناوێک کە ناوەڕۆکەکەى تەواو ڕووناک نەبووەتەوە و زۆر جار نووسەرەکانى خۆیان ناچارن باسى نووسینەکانى خۆیان بکەن. ئەمە چارەنووسى کۆى پانتاییەکەیە.

بەختیار عەلى بۆ من تا ئێستاش جۆرێک لە تاقانەیی تیایە، بەڵام دەشکرێت کۆمەڵێک شت ببرێتە نێو گفتوگۆ و مشتومڕەوە. یەک لە گرفتە تیۆرەکانیان ئەوەیە کە پێیانوایە گەر تۆزێک پێداگرییت لەسەر مارکس یان فرۆید یان هایدێگەر و هەرکەسێکى تر کرد، ئیتر تۆ ئایدۆلۆژیت. پێم وایە ئەمە حوکمێکى ورد نییە. کۆکم کە فەزاکەمان هێند ورد و عەقڵانى نییە بوارى حوکمدانى وردتر بکاتەوە، بەڵام دەشکرێت جۆرێک لە ئەرگۆمێنتى کراوە بهێڵرێتەوە. بۆ نموونە من کە پێداگرى لەسەر فرۆید یان بگرە سارتەر یان هەتا نووسەرێکى خۆماڵى دەکەم هەمووکات ماناى ئایدۆلۆژیبوون نییە، بەڵکوو جۆرێک لە پێداگریی هێرمیونۆتیکییە. واتە سووربوونە لەسەر ئەوەى بتوانین لەو بیرمەندە تێبگەین، چەمکەکانى بە دیاردەکان بپێوین، ناکۆکیی بە بیریارانى ترەوە دەربخەین. بۆ نموونە لاکان کە نەیارى دۆڵوز بووە شتێک نییە ئێمە کەشفمان کردبێت، بەڵکوو واقیعێک بووە لە خۆراوا قسەى زۆرى بەدواى خۆیدا هێناوە. من بڕوام بە کراوەیی و گەڕانى بەردەوامە، بەڵام کەمێک گومانیشم لەو فرەییە هەیە کە بەشێک لە ڕەهەندییەکان بەردەوام دەیڵێنەوە. خۆراوا خۆى کە لانکەى ئەم بیرانەیە، تا دواسنوورەکان شەڕ و پێکدادانى فیکرى ڕوویداوە بەبێ ئەوەى شەخسى بێتەوە، بەڵام لێرە یەک تۆز پێداگریکردن بۆ ناسینى بیریارێک وەک ئایدۆلۆژیبوون لێکدەدرێتەوە. پێم وایە ئەم حوکمە خۆى لە جێیەکدا ئایدۆلۆژییە، ئایدۆلۆژیاى نەناسین و نەگیرسانەوە و وەفادارنەبوون بە هیچ فیکرێکەوە. هەر بیریارێک سنوورێکى چەمکایەتی هەیە کە لەوە زیاتر بترازێت چیدى هى ئەو نییە. بۆیە ناسینى ئەو سنوورە، ناسینێکى ئەپستمۆلۆژى و هێرمیونۆتیکى و تەنانەت ئەخلاقییشە. ناکرێت بە خەیاڵى خۆت هەمووشت لەسەر بیریارێک باربکەیت. هەر بیریارێک لە ناوەوە دنیایەکى چەمکایەتیی زۆر دەوڵەمەندى هەیە، ناتوانیت بڵێیت ئەوە بەرتەسکبوونە و خۆگەمارۆدانە. هەر ئەو دونیا ناوەکییە دەوڵەمەندەیە کە وادەکات لە خۆراوا بێشومار تێکست و شەرح و ڕاڤە لەسەر بیریارێک بێتەدەرەوە. ئێمە تا دەرگیر نەبین، ناشتوانین دڵنیابینەوە لەوەى کرۆکى ئایدیاى بیریارێک چییە. ناڵێم تا ئەبەد لە مەنهەجێکى وشکدا بچەقیت، بەڵکوو پێویست دەکات لەوە زیاتر دەرگیرى فیکر بین کە هەیە. من خۆم لە ڕێى جۆرە دەرگیربوونێکى سەرەتاییەوە بۆم دەرکەوت کە ئەوە ئەدەبیاتى بەختیارعەلییە بە پلەى یەک باوککوژە نەک شێرزاد حەسەن. گەر مەبەست لە ئایدۆلۆژیاش خولیاى وەرگێڕانە لەسەر بیریارێک یان دەروونشیکارێک، ئەوا دەبێت هەڵوێستمان لەسەر یەک ڕوون بێت: وەرگێڕان هیچ نووسەرێکى خۆماڵى ناسڕێتەوە، بەڵکوو زۆر جار ڕێخۆش دەکات ڕۆشنتر بیبینین و نرخ بۆ کارەکانیان بگەڕێنینەوە. واتە مەزەندەیەکى تیۆرییمان بکەوێتەدەست تاکو بیانناسین و مافى ئەو کارانەشى بدەین کە نەبینراون. قسەیەک کە نووسەرێکى خۆجێى و کوردزمان دەکات، زۆر جار لە تێزێکى دەرەکى گرنگتر دەکەوێتەوە. لە هەندێ جێدا قسەیەکى مەسعود محەمەد یان بەختیار عەلى بۆ من لە هەر نووسەرێکى خۆراوایی گرنگترە، چونکە دەمەوێت خودئاگایی هاوزمانەکەم بپشکنم و تێبگەم و دەرگیر بم. لە یەکێک لە سەروتارەکانى «ڕەهەند»دا هاتووە کە هیچ ڕۆشنبیرییەک بەتەنیا لەسەر وەرگێڕان ناژى و دروست نابێت، ئەمە درووستە. وەرگێڕان تەنیا یەکێکە لە چالاکییە ڕۆشنبیرییەکان. وەک خۆم حەز دەکەم زەینم ئازاد بێت و شوێن پرسیار و وەسوەسەکانم بکەوم. زۆرتر بخوێنمەوە و بگەڕێم، شت یاداشت بکەم و دایانڕێژمەوە، بەڵام وەرگێڕان لە ئاستى کاتبردندا وەک دیلێتییەکى زەینى وایە بەخۆیەوە دەتبەستێتەوە. دایم لە خەمى زنجیرەکەتدایت، خەمى کارەکە، نیگەرانى و دیقەت، بەراوردى چەندین دەق و زمان، هەوڵدان بۆ جێکردنەوەى لەناو کوردیدا و چەندین سەرێشەى تر. بەڵام سەرەنجام هەریەکە لە نووسین و وەرگێڕان لەو پێناوەدان پرسیارەکانى ناو کایەى ڕۆشنبیرى چین و دەبێت چى بن؟ لەکوێدا و چۆن ڕاى گشتى دروست دەبێت؟ گەر ڕاستەوخۆ ڕایەکە دروست نەبێت، چۆن دەتوانیت پشتێنەیەکى مەعریفى و زمانێکى مەعریفى بۆ دەربڕینى ڕایەکە ئامادە بکەیت. دەکرێت لە کایەیەکى ڕۆشنبیریدا چەندین پرس و چەندین ڕا بەتەنیشت یەکەوە بژین و بەدواى وەڵامدا بگەڕێن. لەم ڕووەوە نووسین و وەرگێڕان دەتوانن لەو خاڵەدا یەکترببڕن کە ئاریشە زەینییەکان و کێشە فیکرییەکانمان چین و چۆن بیانکەین پرس و پرسیار؟

هەست دەکەم لەپشت باسى فرەییەوە، جۆرێک لە لەبەرڕۆیشتن و نەزیفى ئەدەبى هەیە کە پەیوەندییەکى زاتیی بەوەى خۆراواوە نییە. زۆر جار دیقەتى ئەوە دەدەم ئاخۆ لەپشت دیاردە کۆمەڵایەتى و ڕۆشنبیرییەکانمانەوە، چەندە ڕیشەیەکى کوردییانە نوستووە. بۆ نموونە لێرە لەجیاتیی فرەیی، فرەییەک هەیە بەرەنجامى نامۆبوون نەک ناسینى یەکتر. پەرتییەکى ئۆنتۆلۆژى لەناو کورددا هەیە کە جیایە لەو پەرتییە بەماهیەت ڕێکخراوەى لە خۆراوا هەیە. لێرە فرەحیزبى بەرهەمى پەرتییە نەک فرەییە بەماهیەت ڕێکخراوەکەى ئەورووپا. لەوێ هەرچەند باسى فرەیی بکرێت، ماناى فەوزا نییە، و گشتێک هەیە پەیوەندیی بەشەکان ڕێک دەخات. لێرە هێشتا لەنێو بونیادى قسەکەى هێمن موکریانیداین کە دەشێت دەرهەق بە هەموو کورد شمول بکات. شوکر مستەفا لە کۆتاییی گفتوگۆیەکى درێژدا کاتى خۆى ئەم دێڕەى هێمن دێنێتەوە: «خۆشەویستی گۆشەکەی تەنیایی، هەر ئەژنۆکەمە/بۆیە ڕۆژ و شەو. وەها گرتوومەتە نێو باوەشم». لە ڕاستیدا کورد وەک پێکهاتەى کۆمەڵایەتى و زەینى، توخمێکى کەمتازۆر سەمەرەیە. هیچ شتێک بەتەواوى نابێتە بونیادى ئەم پەرتییەى. بۆ نموونە، مارکسیزم هەمیشە تەماسێکى بە ڕۆشنبیریی کوردییەوە هەبووە لە سەدساڵى ڕابردووى ڕۆشنبیریدا بەڵام دواتر کاڵ بۆتەوە و ون بووە. کورد زۆر جار تاقەتى بارى مێژووى نییە و پرۆژەیەکى ناسیۆنالیی ڕوونى نییە. لە ڕووى فیکرییەوە، زۆر لەگەڵ ئاڵۆزیدا نایەت و لە جێیەکدا داڵغەى تاک و کۆیشى دەڕوات. بۆیە ئاساییە هەندێجار پەیوەندییەکى ئەوتۆ لەنێوان فیکر و واقیعدا نەمێنێت و ڕۆشنبیر ئەو مافەى هەیە لەسەر ئایدیایەکى گەردوونى بوەستێت و چێژى لێ ببینێت و ئەو چێژە لە خۆى مەحرووم نەکات کە مادام لەگەڵ واقیعەکەیدا نەگونجێت ئیتر دەستهەڵگرێت. ئەمە هیچ پەیوەندییەکى جەوهەریی بە چەمکى فرەییەوە نییە، بەڵکوو جۆرە تاکتیکێکى مەعریفییە مرۆڤ دەتوانێت لەگەڵ خۆیدا بینوێنێت.

سەرەنجامیش لە یەک جێدا کەمێک هاوڕایی و تێگەیشتنم بۆ ئەو دیدە هەیە کە واقیعى خۆمان ساکار و جیاوازترە و پێداگرى لەسەر بیریارێک ئەگەرى کۆمەڵێک مەترسییە کە دەشێت زۆر حاڵەتى وەک کورتکردنەوە، دەمارگیریی دەرەتیۆرى، تەمەڵى و هتدى لێ بکەوێتەوە. بەڵام ناشتوانم ستایشى ئەو پێداگرییە نەکەم کە بیریارێک پێم دەبەخشێت. هەر بیریارێکى خۆراوایی مودەتێکى باشى دەوێت تێى بگەیت، زۆر جار ناشڵێم تێگەیشتن بەڵکوو ناوی دەنێم نزیکبوونەوە. ئینگڵیزەکان کە وشەى approach بەکار دێنن، مەبەستیان نزیکبوونەوەیە لە چەمکێک یان بیریارێک. ئێمەى کورد و خۆرهەڵاتى چەندیش هەوڵبدەین هەر لە پرۆسەى نزیکبوونەوەداین لەوان، چونکە ١) ئەو فیکرە لە مێژوویەکى تردا ڕسکاوە و من لە ڕووى ئۆنتۆلۆژییەوە بەشێک نیم لەو مێژووە. ٢) گەر وەک مرۆیەکى گەردوونى، مافى خوێندنەوە و تێگەیشتنى ئەو بیریارەشم هەبێت، ئەوا پێویستم بە کات و پێداگرییە. پێداگرییش هەمیشە لەسەر ئەو بیرمەند و نەریتە نییە، بەڵکوو گەشتە بەناو فیکرى تریشدا تا دوورى و نزیکیی بیریارەکە بەوانی ترەوە تێبگەین. جا پێم وایە سیفەتگەلى وەک ئایدۆلۆژى، زۆر ورد نیە و بگرە هەڵەیەکى تیۆرییشە. چونکە زۆرجار باییی ئەوە فاکتمان دەستدەکەوێت تێبگەین مرۆى کورد بەئاسانى ناتوانێت ئایدۆلۆژى بێت، ئایدۆلۆژیا هەم فۆرمە و هەم ناوەڕۆک، هەم مێژووییە و هەم کۆمەڵێک بەهاشى لەپشتەوەیە کە لە ڕابردوویەکى تەواو تیۆرییەوە دێت. ئەوەى لێرە هەیە تەعەسوبێکى زۆر جار ڕووکەشە بۆ بەرژەوەندییەک یان بەهایەکى خێڵەکى. ئایدۆلۆژیا، بەتایبەت لەناو پانتاییی ڕۆشنبیریدا شتێکە پەیوەندیی بەوەوە هەیە ڕابردوویەکى دوورى نووسین و فیکرت هەبێت و یەکێک لە فیگەرەکانى مێژووەکەت بووبێتە بت. من کاتێک بتەکانى فرانسیس بیکەن دەخوێنمەوە، هەست ناکەم کورد بت و ئایدۆلۆژیاى ڕۆشنبیری هەبێت. بیکەن کە ڕەخنەى ئەرستۆ دەکات و وەک بتێک سەیری دەکات، ئەوە دەریدەخات ئەرستۆ کاریگەرییەکى فیکرى و مێژوویی لەسەر زەینى مرۆى خۆراوایی جێهێشتووە. بەڵام ئاخۆ ئەم دۆخە لەرزۆک و ناجێگیرەى کورد توانستى ئەوەى هەیە کە بت و ئایدۆلۆژیاى ڕۆشنبیرى دروست بکات؟ سەردەمانێک دەوترا فڵان خوێنەر دەروێشى فڵان نووسەرە، بەڵام ئاخۆ شێخێکى هێند جێگیرمان لەناو مێژوودا هەیە دواى بکەوین و لەوەش گرنگتر ئاخۆ هێند پشوودرێژیمان تیایە هەموو گوتراوەکانى شێخێک ڕاکێشین و شیتەڵیکەین و وازى لێ نەهێنین؟ باسەکەم دین نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکە لە ڕاکێشان و درێژکردنەوەى عەقڵانى کە گوتە بەسەر گوتەبێژدا زاڵ دەکەیت و بیر دەکەیتەوە و ڕەوتێکى ڕەخنەیی دەخەیتەڕێ. بۆیە دەکرێت بەردەوام بپرسین ئاخۆ ئەوەندە خەڵکت هەیە لە دەقى نووسەرەکاندا بچەقن و ڕۆبچن و ئەرگۆمێنتى لێ دروست بکەن و درێژەى پێ بدەن؟ لە ڕاستیدا، لاى کەمییەکەى، گومانم لەم مەسەلەیە هەیە. ئێمەى کورد، تێکڕا زەینێکى پەرتمان هەیە کاتێک ڕووبەڕووى فیکر دەبینەوە، بۆیە هەر ئەم پەرتییە تووشى کۆمەڵێک چەمکمان دەکات کە بەڕواڵەت فیکرییە بەڵام ناواخنەکەى حوکمێکى بەهاییە و هەڵگرى سەمپتۆمەکانى کوردبوونمانە و هیچى تر. چەمکى ئایدۆلۆژیا زۆر جار یەکێکە لەو چەمکانەى کە لە لایەن بەشێکى نوسەرانى ڕەهەندەوە بەکار هاتووە. لەلایەکەوە پێمان وایە لە سەرەتاى شتەکاندا دەژین و لەلایەکى تریشەوە پێمان وایە فڵان و فیسار قۆناغ و کەس ئایدۆلۆژیین. هەتا لە ڕووى سیاسیشەوە حیزبى کوردى(بۆ نموونە لە باشوور کە تیا ژیاوین) خاوەنى ئایدۆلۆژیایەکى ڕوون و مێژوویی نییە، هەتا لە کۆى ئەم کولتوورانەى ئێرەدا ئایدۆلۆژیا بە ماناى تەواوى وشەکە ئیش ناکات. هەمیشە دەق و پەیڕەو هەیە، بەڵام بەتوندى لە واقیع جیا دەبێتەوە. ئایدۆلۆژیا لەناو دنیاى ڕۆشنبیریدا بە مەرجێکەوە بەستراوەتەوە کە دەبێت کاریگەرییەکەى لەسەر واقیع ببینیت. لە کۆمەڵگاى ئێمەدا گەر ئەو شتەش بسڕیتەوە وا بەحسێب نوخبەیە، پێم وانییە شتێکى ئەوتۆ ڕووبدات. نوخبە چەمکێکى مێژووییە و کارلێکێکى دیالەکتیکیی بە واقیعەوە هەبووە. هەتا زۆر جار کە باسى نالى و مەحویش دەکرێت، هەست دەکەم خەڵکانێک بوون لە سووچێکدا بەبێ ئەوەى دەرهاویشتەى واقیعێک بن و بگرە زۆربەى خەڵک هەر نەیناسیون. لە یۆنان کەسێکى نوخبەیی بەناو بازاڕدا دەگەڕا و پرەنسیپەکانى دایالۆگى دادەڕشت، لێرە هەرکەس شتى وابکات دەکرێتە گاڵتەجاڕ. ئەمە خۆى دەلالەتە لەوەى کە تا نوخبە و پانتاییی ڕۆشنبیرى و چەمکەکانى ناو ئەم پانتاییە بەوردى نەخوێنرێنەوە، ئەوا تۆمەتگەلى وەک ئایدۆلۆژى شتێکى زۆر ڕوونمان پێ ناڵێت. هەتا ئەوەى بە ئایدۆلۆژیاى چەپ دادەنرێت لەم کەلتورانەدا، واتێدەگەم لە ناوەڕۆکدا ڕەقهەڵاتنى دەمارگیرییە خیڵەکییە خۆماڵییەکە بێت و هەر ئەوەى واقیع بوارى پیادەکردنى نادات، هەندێک لە باوەڕدارەکانى تووشى متبوون و ڕەقبوونى دەروونى دەکات کە هیچى لەو چەپە ناچێت لە خۆراوادا بە کۆمەڵێک قۆناغى گەورەتر و مێژووییتردا هاتووە. گەر لێرە ئایدۆلۆژیاش هەبێت، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی خۆى هەیە کە کارکرد و دەرەنجامى ترى لێ دەکەوێتەوە. زۆرجاریش ماهیەتى شتێک بریتییە لە کارکرد و دەرەنجامەکانى. گەر بڕیار بێت ئەو مانا فۆرماڵە سەرەتاییەى ئایدۆلۆژیا بەسەر شتەکاندا پیادە بکەین، ئەوا پێم وایە کەسى لێ دەرناچێت: ئەدەب و ژۆرنالیزمى سیاسى و زۆر بوارى تریش ئایدۆلۆژیاى تایبەت بە خۆیان بەرهەم دێنن. گەر نەشڵێم ئایدۆلۆژیا، کڵێشە بەرهەم دێنن. مرۆڤ دەتوانێت یەک کتێب لەسەر ئەو کڵێشانە بنووسێت کە ئەدەب لە واقیعى ئێمەدا ڕایاندەگرێت و لقەکڵێشەى تریشیان لێ دروست دەکات و ئەرکەکانیشان تازە دەکاتەوە و لە هەندێ جێگاشدا لەگەڵ دیندا یەکتر دەبڕن. تاکە مەبەستم لەم قسانە ئەوەیە پێم وایە پێویست دەکات بچینە ئاستێکى ترى گفتوگۆوە کە چەمکەکانى وردتر و مافبەخشتر بن. ئایدۆلۆژیا لەم حاڵەتەدا و زۆر جاریش لە دونیادا وەک میکانیزمێکى بەرگریی دەروونی لێهاتووە و دژ بەو ساتانە بەکار دەهێنرێت کە کۆئەندامى دەروونیی کەسەکە پێ وەڕسە. واتە جۆرێک لە دەرهاوێژیی تەنگژەیەکى دەروونى تا لە خۆ دووربخرێتەوە. ئەم باسانە زۆریان دەوێت و خەون بەوەوە دەبینم ڕۆژێک دۆخێکى ئۆبێکتیڤ و بابەتى و عەقڵانى بڕەخسێت تا هەموومان سەرنجى عەقڵانیی خۆمان بخەینە ڕوو. لە فەزایەکى وەک ئەمڕۆ هەموو ڕەخنە و سەرنجێک یەکسەر وەردەگەڕێتە سەر خراپە(evil)، سەر کورتبوونەوە و نەگەیشتن، سەر دەرگیربوونى شەخسى.

من بڕوام بە فرەیی هەیە وەک ئاشتییەکى کۆمەڵایەتى، بەڵام ژیان خۆى فرەیی ڕووت نییە. ژیان هەمیشە تراومایەک و فرەییەکە. واتە لە بن فرەییەکاندا سنورێکى توندوتیژ نوستووە، جۆرێک لە شۆرتى بەزەبر، شێوازێک لە تێکدانى فرەییەکە. زۆر جار کەسێک بۆیە داکۆکى لە فرەیی دەکات تاکوو خاڵێک لەو نێوانەدا ون ببێت. ئەم ونبوونە زۆرجار ئاساییە و مافى هەرکەسێکە، بەڵام هەندێ جار شتى چارەنووسساز ون دەکات. گەر نمونەیەک بێنمەوە: کە دەوترێت وەستان لەسەر یەک فەیلەسوف دۆگم و دین دروست دەکات، ئەوا ڕێک خۆمانین دینى بیردەکەینەوە. چونکە تووشى شوبهاندنێکى دینى-ئەدەبى هاتووین و هەر جۆرە هەڵوەستەیەکى شاقووڵى بە دۆگم و دین دادەنێین. لە کاتێکدا فرەییەکى تایبەت لە هەناوى فیکرى هەر فەیلەسوف یان بیریارێکدا نوستووە. فرەییەک کە بێگومان سنوورى جیاکەرەوەى بە فرەیی ناو سیستەمێکى تیۆریی ترەوە هەیە. وا گومان دەکەم ئەم فرەییەى لێرەدا باس دەکرێت پەیوەندیی بەو فرەییەى خۆراواوە نەبێت، بەڵکوو فرەییە کوردییەکەیە و تێکەڵ بە زمان و زارى قسەکەرەکە بووە. واتە جۆرە فرەییەکە کە هەڵهاتنە لە خۆکۆکردنەوە و تێگەیشتن لە بیرمەندێک. فرەییی ڕاستەقینە ئەوەیە بتوانیت فرەییە چەمکایەتییەکەى بیرمەندێک لە هەموو دیاردەکانى ژیاندا بدۆزیتەوە و تێى بگەیت. ئەم جۆرە حوکمدانەى سەرەوە ناهێڵێت ڕێیەکى وا بگریتەبەر، چونکە لە ئەسڵدا داکۆکى لە زەینێکى ئەدەبى دەکات کە ئەم زەینەش لە سەروەختى تراوما و بنبەستەکاندا لەبرى دانپیانان، کەچى بۆ لایەکى تر دەگوازێتەوە و چرکەساتەکە ساڕێژ دەکات. هەتا تێگەیشتن لە مارکس بە ماناى چەقبەستن نایەت، بەڵکوو توانایەکى زۆرى دەوێت مرۆڤ تا کۆتاییی بیرى مارکس بڕوات و جیهان لە ساتە وردەکانیدا تێبگات. مارکس تووشى کورتکردنەوە هاتووە کە یەکسەر دەبەسترێت بە شەڕى بۆرژوا و پرۆلیتارەوە، گەرنا مارکس بەئیمتیاز فەیلەسوفە، ئیش بە چەمکانێکى پەیوەست دەکات، میتۆدێک بۆ تێکشکاندنى دژەچەمکەکان بەکار دێنێت، ئەو ئەنجامەى لێرەدا پێى گەیشتووە هەڵیدەگرێت تا لە جێیەکى تردا و لەناو فرەییەکى چەمکایەتیدا بیانلکێنێت بەیەکترەوە. فرەییی بیرمەندان، بەگشتى فرەییەکە لەناو یەکدا، نەک وەک ئەم فرەییە شیعارییەى ئێمە کە فرەییەکە لە فەزایەکى ئەبستراکت و بێ‌چوارچێوەدا.

«فۆرم»ـى کەسایەتى لە بێشومار ڕەگەز پێکهاتووە، شتانێک کە بەشێکى بۆ کەسەکە خۆیشى نەبینراوە. کەسایەتیی شەخسى و کەسایەتیی ڕۆشنبیرییش. پێم وایە کەسایەتى لەسەر کۆمەڵێک هێڵى پانى و درێژى گەشە دەکات. هەیە بە هێڵێکى هەڵەدا شۆڕدەبێتەوە و گەشە سەرەتاییەکەى خۆیشى تێک دەدات. نووسەرمان هەیە بە چەند کارێکى باش هێناى، بەڵام ئێستا کەوتووەتە ناو هێڵێکى هەمەپەسەند و بەربادەوە کە وردەوردە وێنەى ڕابردووى خۆیشى کاڵ دەکاتەوە. نووسەربوون خزمەتکردنى ئەو هێڵانەیە کە لە مێژووى نووسین و سانسۆرەکانى دوور ناکەونەوە. هەر دوورکەوتنەوەیەک، باجى خۆى هەیە. ئەم خاڵە ڕەنگە لەلاوە تێپەڕێنرابێت، بەڵام ڕۆڵى هەبووە لەوەى نووسەرانى «ڕەهەند» بمێننەوە. ئەو چەند ساڵەش فەزاى مەجازى، لە هەندێ ڕووەوە پانتاییی ڕۆشنبیری بەرەو سادەیی و ژۆرنالیزمێکى گشتى برد، بەڵام بەشێک لە کارى «ڕەهەند» وەک کاغەز مایەوە و پەیوەندیی بە واقیعەوە نەپچڕا. ڕۆشنبیرى لە کرۆکى حۆیدا، سەرەنجام لەسەر کتێبى کاغەز دروست دەبێت نەک فەیسبوک. لە کۆتاییدا خاڵێک هەیە، تەکنیکى دەردەکەوێت، بەڵام ناوەڕۆکێکى سیاسى و ڕۆشنبیرى و کۆمەڵایەتییشى هەیە. مەبەستم بۆ فیکر و کارى ڕۆشنبیرى دەبێت دیسپلینت هەبێت، قوربانیدان و یەکلابوونەوە، ژیانت دابین بێت، مەودا کۆمەڵایەتییەکەت زۆر گرژ نەبێت، جۆرێک لە تەنیاییت هەبێت. سپێنۆزا کاتى خۆى وتى تەنیاییەکم لە سووچێکدا بدەنێ و هەموو شت بۆ ئێوە. ماهیەتى نووسەر، بە مانایەک، نووسینە. لەم ڕووەوە گۆڤارى «ڕەهەند» زیاد لە جارێک هەڵوێستى ڕوون و ئەرێنی هەبووە. داواکراوە کەمینەیەک لە خەڵکى نووسەر لە کارى لاوەکى و دەوامى زیادە و وەزیفەى سیاسیی بێکەڵکدا بەهەدەر نەدرێت. ئەمە خۆى دەلالەت لە کێشەیەکى گەورەتر دەکات، ئەوەى کە نوخبە شوێنێکى کۆمەڵایەتیی جێگیرى لە سیاسەتدا نییە. ژیانى کۆمەڵگایەک، بە هەموو پەرتییە ناوەکییەکانیەوە، هێشتا ناچارمان دەکات وەک کۆیەک لێى بڕوانین.

تێبینی: بەشێک لە نووسینێکی درێژتر

The post چۆن «ڕەهەند» بخوێنینەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

ژنەفتن: (ڕەهەند) بە چ ئامانج و مەبەستێک دەستی پێ کرد؟ سەرەتا تەنیا ئامانجی دەرکردنی گۆڤارێک بوو، یان وەک لە بەردەوامیدا بینیمان، پرۆژەیەکی ڕۆشنبیری بوو؟ ئاخۆ ئەمە خەونیکی دێرینتر و پێشتری بە پلانی ئێوە بووە؟ دەکرێ لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا ئاوڕێکی پێویست لەو مێژووە بدەیتەوە؟ ئێستا کە ئاوڕ لەو قۆناغە دەدەنەوە، خۆتان وەک کەسی سەرەکی، چ ناوێک لە “ڕەهەند” دەنێن؟ (مەبەستمان ئەوەیە ئایا پرۆژەیەکی ڕۆشنگەریی بوو، بزووتنەوەی ڕۆشنبیریی ڕەخنەیی، یان …)؟

بەختیار عەلی: ڕەهەند تەنیا پڕۆژەی گۆڤارێک بوو، ئێمە کە هاتینە ئەوروپا پێشتر لە کوردستان “گۆڤاری ئازادی”مان هەبوو، بە توانایەکی کەم و چاپێکی خراپ چەند ژمارەیەکی کەمی بڵاو بووەوە. برادەرانیش لە ئەوروپا، بە تایبەت کاک هەڵکەوت عەبدوڵا “گۆڤاری یەکگرتن”ی دەردەکرد کە یەکێک بوو لە گۆڤارە زۆر باشەکان، کوالێتییەکی بەرزی هەبوو، پێش ڕاپەڕین و دوای ڕاپەڕین خوێنەرێکی زۆری لە ئەوروپادا هەبوو، بەڵام ژمارەکانی بە دەگمەن لە کوردستان دەست دەکەوتن. بیرۆکەکە ئەوە بوو ئازادی و یەکگرتن لە گۆڤارێکی نوێدا کۆ بکەینەوە. گۆڤارەکە هەوڵێک بوو بۆ دروستکردنی مینبەرێک بۆ نووسەرانێک کە لە تاراوگە دەژین. لەو سەردەمەدا ژیانی ڕۆشنبیری تا ئەندازەیەک وەستابوو، شەڕی ناوخۆ ژێرخانی وڵاتەکەی هەڵتەکاندبوو، جەنگ و کینە و ڕکەبەرییەکی زۆر لەنێوان هەندێک لە نووسەراندا دروست بووبوو، ڕۆژنامە یان گۆڤارێکی وەها دەرنەدەچوو بتوانێت هەموو دەنگەکان کۆ بکاتەوە یان بوار بە هەموو دەنگەکان بدات بە ئازادی بەرهەمی خۆیان بڵاو بکەنەوە. هیچ جێگا و مینبەرێکی وەها دیار نەبوو، بکرێت مرۆڤ بە ئاسانی بەرهەمی خۆی تێدا بڵاو بکاتەوە. هەر یەک لە “گۆڤاری ئازادی و گۆڤاری یەکگرتن”یش پێشتر سروشتێکی فیکری ـ تیۆرییان هەبوو، بیرۆکەی گۆڤارەکە لەوەوە هات کە ئێمە وەک ژمارەیەک نووسەری ئەو سەردەمە، گۆڤارێک بۆ بڵاوکردنەوەی کارەکانمان دابمەزرێنین. لە ڕاستیدا ئەوەی ئێمە دانیشتبێتین و بەنیاز بووبین «پڕۆژەیەکی ڕۆشنگەری» دابمەزرێنین، ڕاست نییە. پڕۆژەیەکی ڕۆشنگەریی لەناو کورددا دەبێت چۆن بێت؟ نەوەک ئەوسا، بەڵكو بە ئێستاشەوە هێشتا ڕوون نییە، پڕۆژەیەکی وەها دەبێت چۆن بێت.

زاراوەی ڕەهەند یان ڕەهەندی تا ئەو شوێنە ڕاستە کە تەنیا ئاماژەیە بۆ گۆڤارێک، لەوە دەرچێت سەختە جگە لە کۆمەڵێک خەسڵەتی گشتیی شتێکی قووڵ و هاوبەش لە فیکر و بابەت و شێوەی ئیشکردنی نووسەرەکانیدا بدۆزینەوە

ئێمە لە سەرەتاوە کۆمەڵێک نووسەری جیاواز بووین، هەندێک لە هاوڕێیان لە گروپ و هێزی سیاسیی زۆر جیاوازدا کاریان کردبوو، ژێرخانی فیکری و کایەی ئیشکردنیشمان وەک یەک نەبوو، ئەو بابەتانەی جێگای سەرنج و کارکردنمان بوون جیاواز بوون، هەتا لەسەر شێوە و دیزاین و چۆنێتی ئیدارەدانی گۆڤارەکە یەک نەبووین، بەڵام هەموو لە یەک خاڵدا بەشدار بووین، گۆڤارێکی جیدی دەربکەین، هەمووانیش بە دڵسۆزی و هەر یەک بەپێی توانای خۆی وەفاداری ئەو ئامانجە بوون. دیارە کۆمەڵێک هەڵوێستی سیاسیی گشتی و هاوبەشیش لەنێوان هەندێک لە نووسەرەکاندا هەبوو، بەڵام ئەوانە هەڵوێستی گشتی بوون، سەدان هەزار خەڵکی تریش هەبوون هەمان بیرکردنەوە و هەمان تێڕوانینی سیاسییان هەبوو، بۆیە سیاسەت شتێک نەبوو بکرێت بە نیشانە بۆ دەستنیشانکردن یان ناسینەوەی ڕەهەند.

بۆ من ئەو کات و ئێستاش، ڕەهەند گۆڤارێک بوو، مرۆڤ دەبێت وتارەکانی وەک وتاری نووسەرانی جیا تەماشا بکات. جگە لە کۆمەڵێک هەڵوێستی گشتی و سیفاتی گشتی، شتێک نییە نووسینەکان و نووسەرەکانی ڕەهەند پێکەوە گرێ بداتەوە. زاراوەی ڕەهەند یان ڕەهەندی تا ئەو شوێنە ڕاستە کە تەنیا ئاماژەیە بۆ گۆڤارێک، لەوە دەرچێت سەختە جگە لە کۆمەڵێک خەسڵەتی گشتیی شتێکی قووڵ و هاوبەش لە فیکر و بابەت و شێوەی ئیشکردنی نووسەرەکانیدا بدۆزینەوە. مرۆڤ دەتوانێت باسی کاک فاروق ڕەفیق بکات، باسی کاک مەریوان وریا بکات، باسی هەر یەک لەو برادەرانەی دی بکات… هتد. بەڵام باسی ڕەهەند وەک ڕێبازێکی فیکری یان خەتێکی فیکری، بە بڕوای من دروست نییە، کۆمەڵێکی زۆر تێکستی جیاواز ناشێت بە زۆرەملێ بخرێنە ژێر یەک ناوەوە، تەنیا لەبەر ئەوەی لە گۆڤارێکدا بڵاو بوونەتەوە. دەبێت ئەوەش لە بەرچاو بگرین زۆربەی ئەو نووسەرانەی لە ڕەهەند وتاریان نووسیوە، ڕەنگە بەشێکی زۆر کەمی بەرهەمەکانیان لە گۆڤارەکەدا بڵاو بووبێتەوە، بۆ نموونە کۆی ئەو نووسینانەی من لە ڕەهەند بڵاوم کردوونەتەوە، لە سەدا پێنجی سەرجەمی کارەکانم نییە، لەسەروو لە سەدا نەوەد و پێنجی بەرهەمەکانم و نووسینم ناچنە ژێر ئەو خانەیەوە. بۆیە زاراوەی ڕەهەندی، ڕەهەندییەکان، گەر مەبەست لێی خەتێکی فیکری بێت، یان هەندێک بیانەوێت وەک گروپێکی هۆمۆجین یان ڕێبازێک یان هەتا وەک شێوازێکی یەکگرتووی نووسینیش وێنای بکەن بە هەڵەدا دەچن، چونکە شتێکی لەو جۆرە بوونی نییە. لە ڕاستیدا زاراوەی «ڕەهەندی» هیچ مانایەکی دەستنیشانکراو و کۆنکرێتی نییە. وشەکە هەندێک جار هەندێک کەس بەکاری دەهێنن بۆ ئەوەی کۆمەڵێک نووسەر و تێکستی زۆر جیاواز بئاخننە ژێر یەک ناوەوە و خۆیان لە ئەرکی پۆڵێنکردن و خوێندنەوە و جیاکردنەوە بپارێزن، جۆرێک لە تەمەڵی لە پشت بەکارهێنانی وشەکەوە هەیە کە پەیوەستی خواستی کڵێشەتاشین و لە قاڵبدانە کە لە دونیای ئێمەدا خواستێکی زۆر بەهێزە و کارئاسانییەکی زۆر بۆ ئەوانە دەکات کە نایانەوێت کاری ورد و جیاکاریی ڕاستەقینە بکەن. هەندێک جاریش لەبەر ئامادەگی و بەهێزیی ناوەکە هەندێ کەس وشەکە بۆ دەستکەوتی ڕەمزی بەکار دەهێنن. بە گشتی لای من ڕەهەند گۆڤارێکی جیدی بوو کە بایەخی سەرەکیی بە نووسینی تیۆری لەسەر واقیعی کوردی دەدا، گۆڤارێک نەبوو بۆ وەرگێڕان، گۆڤارێک نەبوو بۆ شەرح و ناساندنی فیکری ئەواندیدی، بەڵکوو گۆڤارێک بوو بۆ دامەزراندنی بیرکردنەوەیەکی تیۆری کوردییانە دەربارەی واقیعی خۆمان، پشت ئەستوور بە پاشخانێکی تیۆری و فەلسەفی، قورسایی گۆڤارەکە لەوەدا بوو کاری بۆ تیۆریزەکردنی واقیعی کوردی دەکرد. دوای نەمانی بە داخەوە، هیچ گۆڤارێکی دیکەی لەو جۆرە و لەو ئاڕاستەیەم نەبینییەوە.

ژنەفتن: ئایا ڕەهەند (وەک ئەوەی لەسەرەوە ناوت ناوە) کۆتایی هاتووە؟ گەر کۆتایی هاتووە، بۆ و چۆن کۆتایی هات؟ گەر کۆتایی نەهاتووە، هێڵی درێژەپێدەری چۆن دیاری دەکەن؟

بەختیار عەلی: بێگومان ڕەهەند گۆڤارێک بوو، ڕەنگە هەر برادەرێک و جۆرە خەیاڵ و خولیایەکی تایبەت بە خۆی هەبووبێت، بەڵام هەوڵی من لە گۆڤارەکە و دواتریش بەو ئاڕاستەیە بوو، ئەو تێکەڵییە ڕەها و بێبەربەستەی لەنێوان سیاسەت و ڕۆشنبیریدا هەیە بوەستێنین. لە سەردەمی ئێمەدا، کاتێک سەرەتا دەستمان پێ کرد، قۆناغی دوای ڕاپەڕین بوو، سەردەمی شەڕی ناوخۆ بوو، پاشەکشەی چەپ و دەرکەوتنی هەرچی زیاتری ڕوخساری دزێوی ناسیۆنالیستی کوردی بوو. لەو ساتەدا پێویستیمان بە پەیوەندییەکی نوێ هەبوو لەنێوان «سیاسەت» و «ڕۆشنبیری»دا، ئەم پێداویستییە تا ئەمڕۆش لە مەیداندایە، زەقتر و پێویستتر بووە و کەمتر نەبووەتەوە. لە قۆناغەکانی پێشوودا، سیاسی و ڕۆشنبیر بە جۆرێک لەناو یەکدا توابوونەوە جیاکردنەوەیان ئەستەم بوو. ڕۆشنبیران هەموو بۆ شوناسێکی سیاسی دەگەڕان تا پێگەی ڕۆشنبیریی خۆیانی پێ بەهێز بکەن. ئەم مۆدێلە لە سەرەتای سەدەی بیستەوە بەو جۆرە هاتبوو. لە کتێبی ئایدۆلۆژیستدا هەوڵێکی بچوکم داوە هۆکانی ئەو دیاردەیە «لایەنی کەم لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستدا» ڕوون بکەمەوە. ساتێک هەیە لە مێژووی ئێمەدا ڕۆشنبیران «بەتایبەت شاعیران» دەبنە بەرهەمهێنی سیاسەت. دواتر ئەمە دەبێتە ڕێسا، نەوەی یەکەم لەژێر زەبرێکی مێژوویی دیاریکراودا دەبنە بەرهەمهێنی سیاسەت. بەڵام دواتر ئەمە دەبێتە بنەما بۆ هەڵسانگاندنی ڕۆشنبیر، سیاسەت دەبێتە وەزیفەیەکی دانەبڕاو لە ڕۆشنبیر، وەزیفەی ڕۆشنبیر وەک داهێنەر و وەک بەرهەمهێنی فیکر دەکشێتە دواوە و کورت دەبێتەوە بۆ هەڵوێستی سیاسی. من بۆ خۆم کاتێک بیرم لە گۆڤارێکی فیکری دەکردەوە، تەنیا بەو ئاڕاستەیە دەمڕوانی، ببێتە شوێنی جیاکردنەوەی «ڕۆشنبیر» لە «سیاسی»، جیاکردنەوەی «فیکر» لە پاشکۆیەتیکردنی هیچ غایەتێکی سیاسی. ئەمە بەو مانایە نەبوو، ئێمە قسە لە سیاسەت نەکەین، بەڵکوو بەو مانایە بوو، ئەوە جەوهەری کارەکەمان نییە. ئێمە وەک مرۆڤ، وەک هاووڵاتی، هەتا وەک کۆمەڵێک نووسەر دەبوو کاردانەوەمان لەگەڵ سەردەمی خۆماندا هەبێت، بەڵام ئەوەی شوناسە سیاسییەکەمان، شوناسە ڕۆشنبیرییەکەمان دیاری بکات، ئەوەی ئەو سوڕە دووبارە بکەینەوە نەوەکانی پێش ئێمە تێی کەوتبوون، واتە وەک ڕۆشنبیر کورت بینەوە بۆ قسەکەرێکی بەردەوام لەسەر سیاسەتی ڕۆژانە… ئەوە بۆ من ترسناک بوو.

خەونی من لە گۆڤارەکەدا شکاندنی ئەو دووبارەبوونەوەیە بوو.

بێگومان دەشێت هەر یەک لە هاوڕێیان خەونی تریان بووبێت، خەونی پێچەوانەی خەونی من. ڕەهەند بە هیچ جۆرێک بەو نیازە دانەمەزرا نووسەرەکانی وەک یەک بیر بکەنەوە، ئێمە حیزب نەبووین، گروپ نەبووین، لە کۆمەڵێک بیرکردنەوەی جیاواز دروست بووبووین. جۆرە غرورێکی پۆزەتیڤیش لەلای هەموو نووسەرەکان هەبوو کە پێداگر بن لەسەر شێوازی ڕوانین و بیرکردنەوەی خۆیان. گۆڤارەکە بۆ ئەوە بوو هەر یەک بە شێوازێکی جیدی گەشە بە بیروبۆچوونی خۆی بدات. لێرەوە ڕەهەند وەک گۆڤارێک کۆتایی هاتووە، ڕەهەند وەک هەر گۆڤارێکی تری دونیا لە ساتێکدا دەبوو بوەستێت و نووسەرەکانی هەر یەک بە لایەکدا بڕۆن، هەر یەک ڕێگای خۆیان بگرن. ڕەهەند بۆ من شتێکی ئەبەدی یان موقەدەس نەبووە، نەکرێت دەستی لێ هەڵبگرم. ڕۆشنبیران تیپی دوو گۆڵی نین بە یەکەوە یاری بکەن، ڕۆشنبیران بۆیە لێرەن تا بە جیاوازییان، ڕوانگە جیاواز و ڕەهەندە جیاوازەکانی ژیان و نووسینمان پیشان بدەن. بە بڕوای من قەدەری ڕۆشنبیری ڕاستەقینە ئەوەیە تەنها بێت و لە دەستە و گروپدا نەتوێتەوە. بە درێژایی مێژووی فیکر و ئەدەبیات و هونەر کە ژمارەیەک نووسەر یان هونەرمەند لە دەوری ئایدیایەک، پڕۆژەیەک، گۆڤارێک کۆ بووبێتنەوە زۆری نەبردووە، دەرەنجامی گەشەکردن لە یەکدی ترازاون و هەر کەس ڕێگای خۆی گرتۆتەبەر. ئەم دۆخە دەیان جار لە مێژووی ئەدەب و هونەر و فیکردا دووبارە بۆتەوە. گۆڤارەکە لە سەرەتادا گرنگ بوو تا لەوێدا بنووسین، مینبەرێکمان هەبێت، جێگایەک هەبێت بە گوژمەوە لێوەی دەست پێ بکەین، بەڵام لە جێگایەکدا دەبوو کۆتایی بێت و هەر کەس بکەوێتە سەر پڕۆژە و کاری خۆی. ئێستا شتێکی هاوبەشی ئەوتۆ و گرنگ لەنێوان زۆربەی نووسەرەکانی ڕەهەنددا نەماوە. ڕەنگە زۆر کەس ئەمە وەک شتێکی نیگەتیڤ ببینن، بەڵام من زۆر پۆزەتیڤ دەیبینم. لەوەتەی نووسەرەکانی ئەوسای ڕەهەند هەر کەس بە تەنیا بۆ خۆی کار دەکات، هەندێکیان چالاکتر بوون و بەو جۆرەش کار دەکەن کە خۆیان دەیانەوێت. ئەو ڕێگا جیاوازانەی هەر یەک لە ئێمە گرتمانە بەر، تا ئەندازەیەک نیشانەیە بۆ ئەوەی ڕەهەند گۆڤارێکی سەرکەوتوو بوو، چەند ڕۆشنبیرێکی لێ کەوتەوە، بە هێڵی فیکری و تێڕوانین و ستایلی جیاوازەوە. پێم وایە ئەوەش تەنیا فەرمانێکە گۆڤارێک بتوانێت جێبەجێی بکات. بەش بە حاڵی خۆم هەست دەکەم هەموو کارێکی جیدی کە ئێستا دەکرێت، نووسەرەکانی لە ڕەهەنددا بووبێتن یاخود نا، بەردەوامیدانە بەو خواستەی لە بنەڕەتەوە ڕەهەندی بۆ دامەزرا.

ژنەفتن: ئێوە وەک کەسی بنەڕەتی و سەرەکیی (ڕەهەند)، ئێستا کە ئاوڕ لەو قۆناغە دەدەنەوە، چۆن باسی گوتارەکانی ڕەهەند بە تایبەت گوتاری ڕۆشنبیری و ڕۆشنگەریی رەهەند دەکەن و تایبەتەندییەکان ئەو گوتارە چین؟

بەختیار عەلی: لە ڕاستیدا بۆ ئەوەی لە بایەخی گۆڤارەکە تێبگەین، دەبێت ئاوڕێک لە ساڵانی پێشووتر بدەینەوە، پێش ڕەهەند. لەگەڵ ڕوانگەدا شیعری کوردی نوێبوونەوەیەکی لە فۆرمدا بەخۆیەوە بینی، بەڵام ژیانی ڕۆشنبیریی کوردی بە گشتی لە سستییەکی گەورەدا دەژیا. لە سەرەتای نەوەدەکاندا «ئەگەر بەرهەمە شیعرییەکان بخەینە ئەولاوە» بە نووسراو و وەرگێڕدراوەوە بە کۆ پەنجا کتێبی باشمان لە کتێبخانەی کوردیدا نەبوو. هێڵی زاڵی ناو نووسینی کوردیش جۆرە نووسینێکی مارکسیستی بوو، کە مامەڵەیەکی زۆر سادە و ڕووکەشبینی لەگەڵ تێکست و دونیادا دەکرد. بیرکردنەوەی تیۆری ئامادەگی نەبوو، سەرچاوەکانی خوێندنەوە لای ڕۆشنبیرانی کورد بە گشتی کەم و سنووردار بوون.

لە قووڵایی ئیشکردنی گۆڤارەکەدا هەندێک شتی پۆزەتیڤ بەرچاو دەکەوێت کە بە بڕوای من ئەو مافەی پێ دەبەخشێت ئێستێکی جددی لەسەر بکرێت. بەر لە ڕەهەند پرسیارەکان ئاڕاستەیەکی سیاسیی ڕاستەوخۆیان هەبوو، بۆ نموونە پرسیارە تیۆرییە گەورەکان لەم جۆرە بوون: «ئاخۆ ڕێکخراوە سیاسییەکانمان کوردستانی یان عێراقی بن؟».« شۆڕشی کورد دەبێت شۆڕشێکی کرێکاری بێت یان بۆرژوازی نیشتمانیش تێیدا بەشداری بکات؟» «ئەدەب دەبێت زاتی بێت یان مەوزوعی؟» «تێڕوانینی لینین بۆ مەسەلەی نەتەوەیی چییە؟».. هتد. بە گشتی ئەو پرسیارانەی ڕۆشنبیرانی کورد لە ساڵانی شەست و حەفتا و هەشتاکان لە خۆیان دەکرد، بۆ نەوەی ئێمە هیچ مانایەکی نەمابوو. لەو سەردەمەدا بە گشتی چ من و چ هاوڕێیانی ئەو سەردەمە هەستمان بە پێداویستی گۆڕانکاریی گەورە دەکرد. گەر زۆر کورت خۆم کۆ بکەمەوە، نیشانە سەرەکییەکان لە چەند خاڵێکدا کۆ دەکەمەوە.

یەکەم: باوەڕمان بەوە بوو، بۆ ئەوەی رۆشنبیرییەکی پتەو و بەرفراوان و دیدە واڵامان هەبێت، تەنیا بە خوێندنەوەی لینین و بلیخانۆف و ئینگڵس و ماوتسی تۆنگ، ناتوانین ئەو ڕۆشنبیرییە نوێیە دابمەزرێنین. ئیشکردن لەسەر فراوانکردنی جۆری سەرچاوەکان، گەڕانەوەی ڕاستەوخۆ بۆ تێکستە فەلسەفییەکان، کرانەوە بەسەر زانستە کۆمەڵایەتی و دەروونییە نوێکاندا، خواستی سەرەکیمان بوو. دیارترین نیشانەیەک ڕەهەندی پێ بناسرێتەوە، شکاندنی بوو بۆ تاک مەرجەعییەتی فیکری. ئەو گۆڕانکارییە لەو ساتەدا بایەخێکی گرنگی هەبوو، کاریگەریی زۆر پۆزەتیڤیشی لەسەر ئێستای ڕۆشنبیریی ئێمە دانا.

دووەم: باوەڕمان بەوە بوو ڕۆشنبیریی کوردی پێویستی بە بابەتی تازەی تێڕامان هەیە، بە پرسیاری نوێ. پرسیاری سەرەکیی لای من لەو سەردەمەدا بە ئاڕاستەی خوێندنەوەی بونیادی عەقڵی پشت ئەو ئیفلیجییە بوو کە لە ئاستی فیکری و تیۆریدا تیا دەژیاین. بۆ ئێمەی کورد نەمانتوانیوە یاخود بۆ ناتوانین بیر بکەینەوە و فیکرێکی تیۆری بەرهەم بهێنین؟ ئەوە پرسیارێکی سەرەکیی من بوو. بەڵام بە گشتی ئەو هەستەمان هەبوو کە فیکر پێویستە چاوێک بخولقێنێت قووڵتر ناخی کۆمەڵگای خۆی ببینێت. چاومان لەسەر کۆمەڵێک بابەتی نوێ بوو کە پێشتر نووسەرانی کورد بە دەگمەن خۆیان لێ دابوو وەک «مەعریفە چییە؟»، «دەسەڵات چییە؟»، «نەتەوە چییە؟»، « بونیادی ڕۆشنبیریی کوردی چۆن ئیش دەکات؟»، «بەعسیزم چییە؟»، «ناسیونالیزمی کوردی بۆ کار ناکات؟»، «بۆ بونیادی سیاسەت بە گشتی بونیادێکی دینییە؟»، «پەیوەندیی ئێمە و جیهانی دەرەوە دەبێت چۆن بێت؟»، «پەیوەندیی ئێمە و کولتووری خۆراوا دەبێت چۆن بێت؟»… ئەم جۆرە پرسیارانە بۆ ئەو کات زۆر نامۆ بوون، دەبێت بڵێم بە داخەوە تا ئێستاش هەر نامۆن، تا ئێستاش لە گرنگی و هەنوکەیی ئەو پرسیارانە کەم نەبۆتەوە. ئەم گۆڕینە لە بابەتدا، ئەگەر تەواو گۆڕینی ئاڕاستەی بیرکردنەوەش نەبووبێت، گۆڕینی ئاڕاستەی ڕوانین بوو.

ڕۆشنبیری تایبەتمەند کە تەخەسوسی لە بوارێکدا هەیە، دەتوانێت مامۆستایەکی باشی زانکۆ بێت، بەڵام ناتوانێت ڕۆشنبیرێک بێت بە ڕوانینێکی پانۆرامی.

سێهەم: بە بڕوای من ڕەهەند گرێ کوێرەیەکی گرنگی کردەوە. تا ئەو سەردەمە بڕواهێنان بەوەی مرۆڤی کورد دەتوانێت بیر بکاتەوە، تیۆریزە بکات، زاراوەی خۆی هەبێت، دیدگایەکی ڕەخنەیی خۆی هەبێت، جیهانبینییەکی فەلسەفی هەبێت… کارێکی سەخت بوو. بۆچوونی باو لە ئەوسا و ئێستاشدا ئەوەیە ئێمەی کورد هەر دەتوانین کاری وەرگێڕان بکەین، یاخود ئەو تێکستانەی خۆراواییەکان و خەڵکانی تر نووسیویانن دووبارەیان بکەینەوە، ڕاڤەیان بکەین و ڕوونیان بکەینەوە. بەڵام ئەگەر بە ئینساف بین و بێ هیچ کێشەیەکی دەروونی کاری ڕەهەند و هەندێک لە کارەکانی دواتری نووسەرانی ڕەهەند ببینین، هەڵبەت هاوشان بە ڕەهەند کۆمەڵێک نووسەری دیکەش، دەبینین هەوڵێکی ڕاستەقینە هەیە بۆ تیۆریزەکردنی دونیای کورد و کێشەکانی. ڕاستە ڕێگاکانی ئەو بیرکردنەوە و تیۆریزەکردنە زۆر لە یەک دوور دەکەونەوە، بەڵام سەلماندنی ئەوەی دەشێت و دەکرێت فیکرێکی تیۆریمان هەبێت، بتوانێت تیۆریزەی دۆخی مێژووییی ئێمە بکات و زادەی بیرکردنەوەی خۆمان بێت، وەرچەرخانێکی گرنگ بوو.

چوارەم: پەیوەندیی بە ئەویدییەوە. هەست دەکەم گرنگترین خاڵێک لە سەرەتاکانی ڕەهەنددا، پچڕاندنی پەیوەندیی ئایدۆلۆژی بوو بە ئەویدییەوە. واتە بتوانین “مارکس” بخوێنینەوە و بەکاری بهێنین بێ ئەوەی پەیوەندییەکی ئایدۆلۆژی بمانبەستێتەوە بە مارکسیزمەوە. بتوانین “فرۆید” بخوێنینەوە، تێی بگەین و بەکاری بهێنین بێ ئەوەی فرۆیدی بین. بتوانین “ئیبن عەرەبی” بخوێنینەوە و بەکاری بهێنین، بێ ئەوەی پەیوەندییەکی ئایدۆلۆژی و مەزهەبی بە دینەوە بمانبەستێتەوە. بە داخەوە دواتر ئەم جۆرە پەیوەندییە لای هەموو نووسەرانی ڕەهەند بەو جۆرە نەمایەوە، بەڵام یەکێک لە نیشانە گرنگ و سەرەکییەکانی ڕەهەند ئەو جۆرە پەیوەندییە بوو. واتە ڕزگارکردنی پەیوەندیی مەعریفیمان لەگەڵ ئەویدیدا لە هەر جۆرە وابەستەگییەکی ئایدۆلۆژی.

پێنجەم: ڕەهەند سەرەتایەک و ڕێگایەکی کردەوە بۆ ئەوەی ببین بە ڕۆشنبیرییەک سیستمێکی زاراوەیی خۆمان هەبێت، واتە تەنیا چەمکەکان نەڵێینەوە، بەڵکو چەمک دروست بکەین. تەنیا زاراوە فیکرییەکانی ئەوانیدی ڕاڤە نەکەین، بەڵکو خۆمان زاراوە بسازێنین و وەک کەرەستەی بیرکردنەوە بەکاریان بهێنین. وەک لەوەوپێش لە زۆر وتار و جێگادا ئاماژەم پێداوە، کێشەی سەرەکیی ڕۆشنبیریی کوردی غیابی تەواوەتی کایە زانستییەکان بوو، بەڵام ئیشکردن لە تەنیا کایەکیشدا، تەواوی پڕۆژەکەی دەگۆڕی بۆ پڕۆژەیەکی ئەکادیمی بێسوود، بۆ نموونە گەر بە تەنیا کارمان لەسەر بواری کۆمەڵناسی یان دەروونناسی بکردایە، جگە لە هەندێ تێکستی ئەکادیمیی زۆر تایبەتمەند شتێکی زیاتر بەرهەم نەدەهات، بۆ خۆم لە ئەوسا و لە ئێستاشدا باوەڕم بە جۆرە مەعریفەیەکە لەنێوان کایەکاندا ئیش بکات، لەسەر کێشە گەورە و پرسیارە گشتییەکان کار بکات. ڕۆشنبیری تایبەتمەند کە تەخەسوسی لە بوارێکدا هەیە، دەتوانێت مامۆستایەکی باشی زانکۆ بێت، بەڵام ناتوانێت ڕۆشنبیرێک بێت بە ڕوانینێکی پانۆرامی. من باوەڕم بە ڕۆشنبیرێک هەیە پشت ئەستوور بە ڕۆشنبیرییەکی بەرفراوان، لەسەر پرسیار و کێشە ناوخۆییەکانی خۆی بدوێت، ئەوەی بڵێیت فیکر لە خۆرهەڵات بەرهەم نایەت تێزێکی ڕاسیستی و فاشیستییە، بەڵام فیکرێک کە لێرە بەرهەم دێت قووڵ بە ئەزموونی ئێمەوە گرێ دراوە وەک خۆرهەڵاتی، تەواوکەری فیکری خۆراوا نییە، شەرعییەتیشی لەوەوە وەرناگرێت بە پێوەرە ئەکادیمییە غەربییەکان بپێورێت، بەڵکوو شەرعییەتی لەوەوە وەردەگرێت، چەند لە کێشە قووڵ و تایبەتەکانی ئێمە نزیکە. لای من گۆڕینی کێشەکانی خۆمان، وەک کورد، وەک خۆرهەڵاتی بۆ کێشەی مەعریفی، بۆ پرسیاری فیکری و فەلسەفی، سەرەتایەکی گرنگ بوو.

من کۆی پرۆسەکە وەک دابڕان نابینم، بەڵکوو وەک خۆ ئامادەکردن بۆ دەستپێکردن، وەک دانانی ڕێگا بۆ دامەزراندنی سەرەتایەکی تازە لە شێوازی جیهانبینیدا.

ژنەفتن: ئێوەش پێتان وایە کە(ڕەهەند) توانی دابڕانێک لە ڕۆشنبیریی کوردیدا دروست بکات و ئەو ڕۆشنبیرییە بکاتە دوو قۆناغی پێش و پاش ڕەهەند؟ 

بەختیار عەلی: ڕەنگە من وێنەکە بە جۆرێکی تر ببینم. بۆ نموونە، من وەک شاعیر کە ئەو کات شیعرم دەنووسی، دەمزانی لە چی دادەبڕێم. شیعری کوردی کەلەپوورێکی قووڵ و دەوڵەمەندی هەبوو. وەک شاعیر کە بیر دەکەیتەوە و دەتەوێت لێرەدا ببیتە شاعیر، کۆمەڵێک لوتکەی وەک خانی و نالی و مەحوی و گۆران و شێرکۆت لە بەردەمدایە. تۆ دەزانیت دەچیتە جیهانێکەوە پڕە لە لوتکە، پێشوەخت دەزانیت دابڕان لێرەدا سەختە، سەروکارت لەگەڵ کەلەپوورێکی دەوڵەمەنددایە. بەڵام لە ڕووی فیکرییەوە ئێمە خاوەنی شتێکی وا نەبووین، دابڕان لەگەڵ واقعێکی کولتووریی لاوازدا هیچ جۆرە پاڵەوانێتییەکی وەهای نەدەویست. بەش بە حاڵی خۆم ناتوانم ئەوە ناوبنێم دابڕان. دابڕان هەمیشە لەگەڵ شێواز و فۆرمێکدا دەکرێت کە جۆرە جیهانبینییەکی ڕوون و کامڵی هەبێت. ئێمە لەو ڕووەوە شەڕمان لەگەڵ جۆرە جیهانبینی یان سیستمێکی کامڵدا نەدەکرد، بەڵکوو شەڕمان لەگەڵ کایەیەکی ڕۆشنبیریدا دەکرد، نەیدەویست دەست پێ بکات و بیر بکاتەوە. من پێم وایە بە ئەوسا و بە ئێستاشەوە، بە ڕەهەند و بە ژمارەیەکی زۆر هەوڵی دیکەشەوە لە دەرەوەی ڕەهەند و دوور لە ڕەهەند، ئێمە هێشتا لە قۆناغی دامەزراندنداین. ئەو کات کۆمەڵگای کوردی و ڕۆشنبیریی کوردی گەیشتبووە ئاستێک، دەبوو هەوڵ بدات کێشەکانی خۆی تەنیا بە زمانی سیاسەت نەنووسێتەوە، دەبوو ڕووبەڕووی کۆمەڵێک پرسیاری نوێ ببینەوە. دەبوو دووبارە خۆمان پێناسە بکەینەوە، مەرجەع و سەرچاوەی نوێ بدۆزینەوە. بە بڕوای من ڕەهەند سەرەتای سەرهەڵدانی هوشیاری بوو بە هاتنە کایەی دونیایەکی نوێ، سەرەتای هەستکردن بوو بەوەی ئیتر کاتییەتی ڕۆشنبیرییەکی نوێ و جیدی و سەردەمیانە دابمەزرێنین، سەرەتای ئەوە بوو هەوڵ بدەین ڕەخنەگرانە ئاوڕ لە دواوە بدەینەوە. من کۆی پرۆسەکە وەک دابڕان نابینم، بەڵکوو وەک خۆ ئامادەکردن بۆ دەستپێکردن، وەک دانانی ڕێگا بۆ دامەزراندنی سەرەتایەکی تازە لە شێوازی جیهانبینیدا.

ژنەفتن: یه‌كێك له‌و ڕەخنانەی ڕووبەڕووی ڕەهەندییەکان دەبێتەوە، ئەوەیە کە پێویست بوو لەگەل دەرکەوتنی ئەو پرۆژە و ناوەندەدا، لە لایەن کەسە سەرەکییەکانی ئەو پرۆژەیە هاوتەریب لەگەڵ تیۆریزەکردن و ڕەخنەکردن، گرنگییان بە وەرگێڕان بدایە، بە تایبەت ئەو سەرچاوە سەرەکییانەی کە خۆتان پشتان پێ دەبەست. ئینجا (تێڕوانێکی زاڵیش هەیە کە ڕەهەند ئاسۆیەکی نوێی بۆ زمانی کوردی کردووەتەوە)، بەڵام تا ئاستێک دەتوانین بڵێین وەرچەڕخان و ئاسۆی نوێ بۆ زمانێک ته‌نیا له كاتی وه‌رگێڕاندا ده‌رده‌كه‌وێت، چونکە تاكوو ئێمه‌ پێشتر له‌ ئاستی وه‌رگێڕاندا، زمانی ئه‌وی تر ئه‌زموون نه‌كه‌ین ناتوانین ئه‌و تاقیكردنه‌وه‌یه‌ بگوازینه‌وه‌ بۆ نووسینیش…‌ هەروەها ڕەخنەیەکیش‌ هه‌یه‌ کە ده‌وترێت زۆربه‌ی نووسینه‌كانی ڕەهەند به‌ جۆرێك وه‌رگێڕانیان ئیقتیباسێكی ئازاده‌ بۆ ئه‌و شتانه‌ی كراوه‌.

بەختیار عەلی: لەگەڵ گرنگی و بایەخی وەرگێڕاندا بۆ هەموو کولتوورێک، دۆخی ئێمە لەمەدا کەمێک جیاواز بوو. بەشی زۆری ڕۆشنبیرانی کوردی ئەو سەردەمە زمانی عەرەبی و فارسییان دەزانی، لەم دوو زمانەدا زۆر لە تێکستە بنەڕەتییەکان هەبوون، ڕۆشنبیرانێکی کورد کە دەیانتوانی ڕەهەند بخوێننەوە و تێی بگەن، دەستیان بە هەموو ئەو سەرچاوانەدا دەگەیشت. لێرەوە تەرخانکردنی هەموو ژیانت، بۆ وەرگێڕانی هەمان ئەو سەرچاوانەی کە ڕۆشنبیرانی ئێمە خوێندبوویانەوە یان ئاسان دەیانتوانی دەستیان پێ بگات و بیخوێننەوە، کارێک نەبوو لە ڕیزی پێشەوەی ئەرکە هەرە گەورەکاندا بێت.

ئامانجەکە ئەوە نەبوو ئێمە گۆڤارێکی تایبەت بە ناساندنی فیکری خۆراوا دەربکەین، بەڵکوو هەوڵ بدەین زەمینەسازی بکەین بۆ جۆرە فیکرێکی خودبین و خود خوێنەوە.

لەوەش بترازێت وەرگێڕان جۆرە کارێکە کە کارەکتەری خۆی دەوێت، هەر کەسێک لە بواری فیکر و ڕۆشنبیریدا کاری کرد مەرج نییە بتوانێت ببێتە وەرگێڕ، من بۆ خۆم لەو کەسانەم ناتوانم ببمە وەرگێڕ، کارەکتەری وەرگێڕم نییە. بە بڕوای من پرۆسەی وەرگێڕان تەنیا کاتێک مانای هەیە کە لە تەنیشت پرۆسەی بیرکردنەوەوە بڕوات. ئەو تێزەیەی پێی وایە وەرگێڕان دەبێت پێش نووسین و بیرکردنەوە بکەوێت، بۆچوونێکی دروست نییە. کەلەپووری فەلسەفی و کتێبخانەی کتێبە گرنگەکان بە ئەندازەیەک بەرفراوان و گەورەیە گەر پرۆسەی بیرکردنەوە ببەستینەوە بە پڕۆسەی وەرگێڕانەوە، دەبێت نزیکی دوو سەد بۆ سێ سەد ساڵ خەریکی وەرگێڕان بین بێ ئەوەی بیر بکەینەوە. من ئەوسا و ئێستاش بڕوایەکی پتەوم هەیە کێشەکانی ئێمە تەنیا بە خوێندنەوە و وەرگێڕان یان بە گواستنەوەی چەمکە خۆراواییەکان ناخوێندرێنەوە. ئێمە لەسەر ئەوەوە بینا ناکەین کە خۆراوا بونیادی ناوە، بەڵکو لە سفرەوە لەسەر زەمینێکدا ئیش دەکەین تیۆریزە نەکراوە، لەسەر واقیعێک دەنووسین هیچ ڕەهەندێکی ڕۆشن نەکراوەتەوە، هەندێک ئایدیا دەخەینە کار ڕاستەوخۆ گرێدراوی ئەو دونیایەن کە خۆمان تێیدا دەژین. خۆراوا دەتوانێت تەنیا هەندێک کەرەستەی بیرکردنەوەمان بداتێ، نەوەک لە بری ئێمە بیر بکاتەوە. خودی ڕەهەند «لایەنی کەم وەک من لە ڕەهەندم دەڕوانی» بۆ ئەوە نەبوو فیکری خۆراوا بە خوێنەری کورد بناسێنین، بەڵکوو لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە بوو، کەرەستەگەلێکی فیکری تاقی بکەینەوە تا لە خۆمان و کێشە گەورەکانمان بڕوانین. ئەم ڕەخنەیە ڕەنگە زیاتر ڕەخنەی ئەو برادەرانە بێت کە کاری نووسەرەکانی ڕەهەندیان نەخوێندۆتەوە، بەڵکو لە دوورەوە ئەو وێنە گشتییەیان بینیووە، کە نووسەرانی ڕەهەند بە گشتی زۆر چەمکی فیکر و فەلسەفەی خۆراوایی بەکار دەهێنن. بەڵام لە ڕاستیدا ئامانجەکە ئەوە نەبوو ئێمە گۆڤارێکی تایبەت بە ناساندنی فیکری خۆراوا دەربکەین، بەڵکوو هەوڵ بدەین زەمینەسازی بکەین بۆ جۆرە فیکرێکی خودبین و خود خوێنەوە. من بەش بە حاڵی خۆم، ڕاڤەکەر یان شەرحکەری فیکری خۆراوایی نەبووم. شوێنی ئیشکردنی من بە پلەی یەک مێژوو و ستراکتوری سیاسی و عەقڵی کورد و خۆرهەڵات بووە، هەندێک کێشەی ئەدەبی و فیکری بووە کە وەک نووسەر بوونەتە خولیام. زۆر گەڕاومەتەوە بۆ چەمکە خۆراواییەکان، بۆ ئەوەی وەک کەرەستەی بیرکردنەوە، وەک ئەدات، وەک بەهێزکردنی ژێرخانی مەعریفی بەکاریان بهێنم، بۆ ئەوەی پیشانی خوێنەرانی بدەم لەبەرامبەر هەمان گرفتدا نووسەرانی دیکە چ بۆچوونێکیان هەبوو، بۆ ئەوەی پیشانی بدەم لە ئاگاییەکی ڕاستەقینەوە بە ڕەهەندە فەلسەفی و فیکرییەکانی ئەو کێشەیە دەنووسم و لەسەر لم کۆشک و تەلار دانامەزرێنم. مەبەستی سەرەکیش لەو جۆرە پەیوەندییە، شکاندنی هەر شێوە فۆرمێکی عەبدایەتی و کۆیلەیەتی مەعریفی بووە لەنێوان ئێمە و خۆراوادا. بۆ ئەوە بووە ڕوون بێت، خۆراوا نابێت و ناتوانێت لە بری ئێمە بیر بکاتەوە. ئەوەی خۆراوا دەینووسێت، دەشێت کەرەستەی یاریدەدەرمان بداتێت، بەرچاو ڕوونییەکی مەنهەجیمان پێ ببەخشێت، یارمەتیمان بدات فۆرمێکی زانستی ببەخشین بە تێڕوانینمان، بەڵام خۆراوا ناتوانێت هۆکانی ئەو ناعەقلانییەتەمان بۆ ڕوون بکاتەوە کە لێرە دروست بووە، ناتوانێت لە کاریگەرییە ناوەکییەکانی مۆدێرنە لەسەر فۆرمی شارەکان و خێڵەکانمان تێبگات، یاخود ناتوانێت ئەنفالمان بۆ تەفسیر بکات، ناتوانێت کلیلی تێگەیشتنمان لە فاشیزمی خۆرهەڵاتی بداتێ. بە گشتی ئاڕاستەی ئیشکردنی من وەها بوو، خۆراوا نەگوێزینەوە بەڵکوو بەکاری بهێنین. بۆ نموونە، گرنگی کارەکە ئەوە نەبوو تەنیا ئەوە بگێڕینەوە مارکس چۆن پەیوەندیی پێکهاتی چینایەتی و سیاسەت دەخوێنێتەوە، بەڵکوو ئەوە بوو تێبگەین، بۆ هەمان کێشە لە خۆرهەڵات فۆرمێکی تەواو جیاوازی هەیە لە فۆرمە ئەوروپییەکەی.

لە سەرەتای ژیانی ئەدەبیمدا وەک نووسەر زۆر جار چەمکی «غەیبانییەت»م بەکار هێناوە، چەمکێک ئێستاش جار جار دەگەڕێمەوە سەری، مەبەستم لە غەیبانییەت بەکارهێنانی ئەویدییە وەک ئەلتەرناتیڤێک لە بری بیرکردنەوەی خۆمان. بەکارهێنانی ئەویدییە وەک کەرەستەیەک تا غیاب و بێواربوونی عەقڵی خۆمان بشارینەوە. وەک چۆن مارکسیستەکان، مارکسیزمیان بەکار دەهێنا تا خۆیان بیر لە ستراکتوری کۆمەڵایەتی خۆرهەڵات نەکەنەوە. بە داخەوە لای ئێمە وەرگێڕانیش هەندێ جار جۆرێک لە پرۆسەی خۆشاردنەوە بووە لە پشتی ئەویدییەوە. لە نەوەی پێش ئێمەدا پرۆسەیەکی زۆر زۆر بچوکی وەرگێڕانی ئەدەبیاتی مارکسی هەبوو، وەرگێڕان بەشێک بوو لە بونیادە ئایدۆلۆژییەکە، گەر مارکس یان برێشت یان گۆرکیت وەربگێڕایە ئەوە تۆ مارکسی بوویت، گەر کامۆ یان سارتەرت وەربگێڕایە وجودی بوویت. پرۆسەی وەرگێڕان لای ئێمە تا ئەمڕۆش ڕەهەندێکی ئایدۆلۆژی هەڵاوێردکاری هەیە، وەرگێڕ لە ڕێگای فەیلەسوفێک یان دەروونشیکارێکەوە دەیەوێت شەڕی بیرکردنەوە و فەلسەفەکانی تر بکات. لەگەڵ ڕێزی زۆرم بۆ کاری وەرگێڕەکان، بەڵام بەش بە حاڵی خۆم، هەمیشە دەخوازم نووسینی نووسەرانی کورد بخوێنمەوە نەوەک وەرگێڕانیان، دەمەوێت بیرکردنەوە و شێوازی تێڕوانینی خۆیان ببینم. وەرگێڕان شتێکی زۆر گرنگم لەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤێک دەربارەی دونیای خۆی پێ ناڵێت، نووسینی ڕاستەقینە بەرهەمهێنانی فیکرە، نەوەک تەنیا گواستنەوەی فیکری ئەوانیدی. خۆرئاوا كه‌ له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌وە بە چڕی له ‌ڕێگه‌ی گه‌ڕیده‌كانییه‌وه‌ ده‌ست ده‌كاته‌ وەرگێڕانی تێکستە خۆرهه‌ڵاتییەکان و ئه‌مڕۆش كه‌ باوه‌ش بۆ كتێبی خۆرهه‌ڵاتی ده‌كاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ له ‌بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤی خۆرهه‌ڵاتی تێبگات، وه‌رگێڕان كاتێك مانای هه‌یه‌ وه‌ك خۆراوا پشت ئه‌ستور بیت به‌ تیۆر و بیركردنه‌وه‌ی خۆت. وەرگێڕان جۆرێکە لە خوێندنەوە، جۆرێکە لە ڕاڤەکردنەوە، بەبێ هێزی خوێندنەوە و ڕاڤەکردن ئامانجی خۆی ناپێکێت.

کار نەکردنم وەک شاعیر و ڕۆماننووس زۆر ئازاری دەدام، من هەمیشە خۆم زیاتر لە ئەدەبیاتدا بینیوەتەوە تا هەر شتێکی تر. دڵنیاش بووم لە توانامدا نییە هەم کاری ئەدەبی خۆم بکەم و هەم گۆڤارەکەش بەڕێوەبەرین،

ژنەفتن: ئازادی و دواتر ڕه‌هه‌ند كوڕی سه‌رده‌می ڕزگاربوونن له‌ به‌عس و له‌ هه‌ناوی شه‌ڕی ناوخۆشدا گه‌شه‌یان كرد، بۆیه‌ به‌شی زۆری ڕه‌خنه‌كانی نووسه‌ره‌كانی له‌ حیزبی كوردی و بواری ڕۆشنبیری و ته‌نانه‌ت په‌روه‌رده‌ی كوردی نادیموكراتی بوونی بووه‌، بۆیه‌ بە جۆرێک دەکرێ بڵێین گوتاری سه‌ره‌كیی ڕه‌هه‌ند له ‌پێناوی دیموكراتیزه‌كردنی سه‌رجه‌می ژیانی كورددا بووه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له‌ باشوور، ڕه‌هه‌ند سه‌رنجی زۆری خستۆته‌ سه‌ر ڕاڤه‌كردنی نادیموكراتی بوون و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی جیاوازییه‌كان و (فاشیستیبوونی) حیزبی كوردی و ده‌سه‌ڵاتی كوردی، به‌ڵام له ‌سه‌روبه‌ندی ده‌ركه‌وتنی ڕۆژنامه‌ی ئه‌هلی و بزووتنه‌وه‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كاندا سه‌رنجی گه‌وره‌ له‌سه‌ر گه‌نده‌ڵی بووه‌ نه‌ك نادیموكراتیبوون، خه‌ڵكی ناڕازی گوتارێكی تریان له ‌بری گوتاری دیموكراتیزه‌كردن هه‌ڵگرتووه،‌ گوتاری دژه‌گه‌نده‌ڵی، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ وا قسه‌ ده‌كرێت وه‌ك ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی ده‌ركه‌وته‌كانی ڕۆشنبیری و به‌ره‌نگاری سیاسیی سه‌ره‌تای هه‌زاره‌ی دووه‌م له‌ ڕۆژنامه‌ی ئه‌هلی و ته‌نانه‌ت بزووتنه‌وه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كان به‌رهه‌می ڕه‌هه‌ند بن، ئێمه‌ له‌ په‌یوه‌ندی دیالێكتیكی نه‌بوونی دیموكراتی و بوونی گه‌نده‌ڵی تێده‌گه‌ین، به‌ڵام شرۆڤه‌تان بۆ ئه‌م دوو گوتاره‌ چییه‌؟

بەختیار عەلی: بێگومان ئێمە گەرمەی کارکردنمان وەک ڕۆشنبیر کەوتە سەردەمێکی زۆر هەستیاری مێژووییەوە، سەردەمی کۆتایی هاتنی بزووتنەوە کۆمۆنیستییەکان، سەردەمی هەرەسی ئەخلاقی و سیاسیی بزووتنەوەی ناسیونالییستی کوردی، هاتنی ئەمریکا، ڕووخانی سەدام، سەرهەڵدانی چەندین فۆرمی جیاواز لە فاشیزمی دینی و تائیفی و نەتەوەیی … هتد. لە ڕۆژگارێکی وا جەنجاڵ و پڕ لە ڕووداودا هیچ مرۆڤێک ناتوانێت تەنیا سەیرکەر بێت. لەگەڵ سەرەتای سەدەی بیست و یەکدا ڕەهەند کەمە کەمە بەرەو پاشەکشە و وەستان دەچوو. یەکێک لە هۆ سەرەکییەکان ئەوە بوو کە ڕەهەند وەک گۆڤار کارێکی زۆر و کاتێکی زۆری دەویست. من لەو ساڵانەدا کە لە ڕەهەنددا کارم دەکرد، زۆر لە پڕۆژە و لە خەونەکانی خۆم دواکەوتبووم. لە هەموو ئەو ساڵانەدا وەک کاری خۆم تەنیا “ئێوارەی پەروانە” و قەسیدەی “کتێبی پیاوکوژان”م نووسی بوو، خولیام بوو واز لە گۆڤارەکە بهێنم و بچمە سەر پڕۆژە ئەدەبییەکانی خۆم. کار نەکردنم وەک شاعیر و ڕۆماننووس زۆر ئازاری دەدام، من هەمیشە خۆم زیاتر لە ئەدەبیاتدا بینیوەتەوە تا هەر شتێکی تر. دڵنیاش بووم لە توانامدا نییە هەم کاری ئەدەبی خۆم بکەم و هەم گۆڤارەکەش بەڕێوەبەرین، ئەوەی بیرم بێت کاک مەریوان وریاش ئەو کات سەرقاڵی ئامادەکردنی دکتۆراکەی بوو لە زانکۆی ئەمستەردام. ڕاوەستانی ڕەهەند پتر هۆکارێکی تەکنیکی و شەخسی بوو، نەدەکرا لە یەک کاتدا هەم کار بکەین بۆ ئەوەی بژین، هەم پرۆژە تایبەتییەکانی خۆمان جێبەجێ بکەین، بخوێنین و بشخوێنینەوە، گۆڤارەکەش دەربکەین. کارێکی ئێجگار سەخت بوو کە ئیتر لە تاقەت و توانادا نەمابوو، بەتایبەت باری دارایی هەمووشمان زۆر لار بوو، تێچوونی گۆڤارەکەش تا دەهات دەچووە سەرێ. لەو سەردەمەدا ڕۆژنامەی هاوڵاتی وەک یەکەم ڕۆژنامەی ئەهلی دەرچوو، بێگومان ئێمە وەک نووسەرانی گۆڤاری ڕەهەند، ڕۆڵێکمان لە بەهێزکردنی پێگەی ڕۆژنامەکەدا هەبوو، بەڵام ڕۆژنامەکە و سیاسەتەکانی ڕۆژنامەکە پەیوەندیی بە ئێمەوە نەبوو، ئێمە تەنیا کەسیش نەبووین لەوێدا دەماننووسی، زۆر نووسەرانی دیکەش لەوێ دەیاننووسی. بەڵام لەگەڵ وەستانی ڕەهەنددا ڕۆژنامەکە جۆرە هەناسەیەک بوو، کەمە دەرفەتێکی دەداینێ لەگەڵ خوێنەراندا لە پەیوەندیدا بین. هوشیاریی ڕەخنەیی لەو سەردەمەدا لە هەموو لایەکەوە هەڵدەقوڵا، واقیعی سیاسی و ئابووری بە جۆرێک ڕووی لە گەندەڵی بوو، کەس نەبوو نەیبینێت و دەرکی پێ نەکات. بەڵام لەو سەردەمەدا هێزە ناڕازی و ڕەخنەگرەکان پێویستیان بە دەنگێک بوو وشەکانیان و ناڕەزایەتییەکانیان بخاتە قاڵبێکی داڕێژراو و ڕوونەوە. ئێمە نووسەرانی ڕەهەند لە ساڵانی نەوەدەکان و سەرەتای سەدەی بیست و یەکدا ڕۆڵمان لە دروستکردنی زمانێکی سیاسیی ڕەخنەییدا هەبوو، بەڵام ئێمە تەنیا دروستکەری ئەو هوشیارییە نەبووین، زۆر ڕۆشنبیرانی تری ئەو سەردەمەش تێیدا بەشدار بوون، جگە لەوە واقیعی سیاسیی کوردستان و هاوپەیمانی ستراتیژیی پارتی و یەکێتی خۆیان گەورەترین دروستکەری ئەو هوشیارییە ڕەخنەییە بوون. ئەوەی پێمان وابێت ئەگەر نوسەرانی ڕەهەند نەبووایە، خەڵک لە کۆتاییی نەوەدەکان و سەرەتای سەدەی بیست و یەکدا نەیاندەزانی پارتی و یەکێتی چین، هەڵەیەکی گەورەیە، بەڵام ئەوەی پێشمان وابێت نووسەرانی ڕەهەند لە بەخشینی زمان و داڕشتنی گوتاری ئۆپۆزسیۆندا لە کوردستان ڕۆڵێکیان نەبینیوە، ئەوەش بۆچوونێکی ڕاست نییە. ڕاستە واقیعی کۆمەڵایەتی و سیاسی بە جۆرێک تاڵ بوو، هەمووانی هوشیار کردبووەوە، بەڵام ئەم هوشیارکردنەوەیە بۆ زمانێک و فۆرمێکی گوزارشت لە خۆی دەگەڕا، نووسەرانی ڕەهەند و کۆمەڵێک ڕۆژنامەنووس و ڕۆشنبیری دیکەش لەوێدا ڕۆڵێکی بەرچاویان بینی. بەڵام من ئەوە بە شتێکی هێند گرنگ و گەورە نابینم، بە تایبەت کە دەبینین ئەو جۆرە هوشیارییە، ئەو جۆرە ئۆپۆزسیۆنەی لەم پرۆسەیە دروست بوو، نەبووە هێزێکی گۆڕانکاریی ڕاستەقینە.

سیاسەت ئەو کایەیە بوو دەمویست سەرتاپای وەک کایە ڕەخنە بکەم، نەوەک ببم بە زمانحاڵی بەشێکی

ئەو کاتەی گۆڤارەکە وەستا، ئێمە وەک نووسەر لە گەرمەی چالاکیماندا بووین، هەر نووسەرە و دەبوو بۆ خۆی وەڵامی پرسیارەکانی سەردەمی خۆی بداتەوە. پرسیاری هەرە گەورەی ئەو ساتەش پەیوەندیی ڕۆشنبیر بوو بە کایەی سیاسییەوە. لای من گەندەڵی و نەبوونی دیموکراسییەتیش دوو دەرکەوتەن کە زادەی ئەو میکانیزمانەن کە لە کایەی سیاسیدا باڵادەستن. ئەو خورافەتەی گوایە دەکرێت گەندەڵی چاک بکەین، بێ ئەوەی کۆی کایەی سیاسی بخەینە ژێر پرسیارەوە، تێزێکی دروست نییە. من لەدوای 17ی شوباتەوە تەواو لام ڕوون بوو کە کایەی سیاسی بە تەنیا شتێکی گەورە ناخولقێنێت. ئەوەی ڕەخنەی فڵانە حیزب و فیسارە سەرکردە بکەیت، بەشێکی زۆر زۆر بچوکی پڕۆسەیەکی ئاڵۆز و گەورەیە. چیتر کێشەکە ئەوە نەبوو، خەڵک هوشیار نین بۆیە دونیا ناگۆڕدرێت، بەڵکوو خەڵک بە ڕوونی دەیانزانی کێ و چۆن دەیانچەوسێنێتەوە و مافەکانیان دەخوات، لەگەڵ ئەوەشدا شتێکی گرنگ ڕووی نەدەدا. بۆیە لەو جوغزەدا وەستان ترسناک بوو. ترسناک بوو ئیشی من ببێتە ئەوەی، تەنیا گوزارشت لە هوشیارییەکی سیاسیی دیاریکراو بکەم. ئەگەر من وا وێناکرابام کە تەنیا خولقێنەری زمانێکی گوزارشتی سیاسیم و ئەوە بەرزترین ترۆپکێکە من پێی گەیشتبێتم، ئەوە دەرەنجامێکی زۆر غەمگین دەبوو. سیاسەت ئەو کایەیە بوو دەمویست سەرتاپای وەک کایە ڕەخنە بکەم، نەوەک ببم بە زمانحاڵی بەشێکی. لای من هێزی نووسەران لە کاریگەرە سیاسییەکەیاندا نییە، بەڵکوو لە هێزە مەعریفییەکەیاندایە، هەروەها هێزی مەعریفەش لەوەدایە بچێتە جەنگی ئەو جۆرە کایە سیاسییەوە نەوەک ببێت بە شەریکی. هەر دروست لەو قۆناغەشدا بۆ یەکەم جار زۆر بە ڕوونی بەر ڕاستییەکی تاڵ کەوتین «کە هەندێک تا ئەمڕۆ پێیان قەبووڵ ناکرێت و ناتوانن دانی پێدابنێن»، ئەویش ئەوەیە: کاریگەریی فیکر لەسەر سیاسەت کاریگەرییەکی بچوکە. کاریگەریی ڕۆشنبیر وەک ڕۆشنبیر، ڕۆشنبیر بە تێزەکانییەوە، بە گوتارەکانییەوە، بە قووڵاییە فیکرییەکەیەوە لەسەر واقیعی سیاسی ئێجگار سنووردارە، چونکە مەحاڵە بە فیکر جەهل ڕیفۆرم بکەیت، مەحاڵە بە فیکر کار لە سیاسییەکی گەمژە یان کۆیلەیەکی حیزبی بکەیت کە هەرگیز ناتوانێت لە ڕستەیەک تێبگات بۆنی فیکری لێ بێت. مەحاڵە بتوانیت بە فیکر وا بکەیت ئەوانە جیهانبینیی خۆیان بگۆڕن یان دەستبەرداری قازانجەکانیان ببن. کەسانێک کە ئێستا باس لە ڕۆڵی ڕۆشنبیر دەکەن، ستایشی ئەو ڕۆڵە دەکەن یان گلەییان لێی هەیە، ڕاستییەکەی باس لە ڕۆشنبیر دەکەن کاتێک ڕاستەوخۆ دەبێت بە فیگەرێکی سیاسی، دەبێتە لایەنگر یان دوژمنی هێزێکی سیاسی، واتە مەبەستیان ڕۆشنبیرە کاتێک بەرگی فیکر دادەکەنێت و بەرگی سیاسەت لەبەر دەکات، لە شرۆڤەکاری فیکرەوە دەبێت بە شرۆڤەکاری سیاسەتی ڕۆژانە. بە بڕوای من ئەوە ئەو تاوانە گەورەیەیە کە نابێت ڕۆشنبیری کورد بیکات و دووبارەی بکاتەوە. ڕۆشنبیرێک بە بوون بە سیاسی بیەوێت مرۆڤدۆستی و هەڵوێستی خۆی بگەێنێت، ڕۆشنبیرێکە عەقڵی مەعریفی و تێزی فیکریی خۆی کردووە بە ژێردەست و کۆیلەی عەقڵی سیاسی.

لە ڕاستیدا ئەگەر درۆ لەگەڵ خۆماندا نەکەین، لە ئەوسا و لە ئێستاشدا، پرسیارە گەورەکە ئەوە نەبووە: ئاخۆ خەڵک هوشیارن یان نا؟ ئاشکرایە خەڵک هوشیار بوون و پێویستیان بە کەس نەبوو پێیان بڵێت کێ دەیانچەوسێنێتەوە. بەڵام پرسیارەکە ئەوەبوو: بۆ لەگەڵ ئەوەدا کە خەڵك هوشیارن کایەی سیاسی شتێکی نوێ بەرهەم ناهێنێت؟ بۆ توندوتیژی بە جۆرێکی ترسناک پەرەدەستێنێت؟ بۆ پۆپۆلیزم هەموو جێگایەکی گرتۆتەوە؟ بۆ جەنگی هەمووان دژی هەمووان تا بێت ڕوونتر دەبینرێت و دەردەکەوێت؟ بۆ فیکری دینی توندڕەو و ناسیونالیزمی توندڕەو لە هەموو جێگایەک پەرەدەستێنن؟

ئومێد بە گۆڕانکاریی پەرلەمانی لەناو ئەو کایە سیاسییەدا، جگە لە سەراب و خەیاڵپڵاو زیاتر هیچی تر نییە.

بێگومان منیش سەرەتا جۆرە ئومێدێکی پڕ گومانم هەبوو، لەو باوەڕەدا بووم دوای ڕووخانی سەدام، دوای بەهێزبوونی ئۆپۆزسیۆن لە کوردستان ڕەنگە هەندێ بەرەوپێشچوون هەبێت، ئومێدێک هەبێت بۆ هەندێک ڕیفۆرم و گۆڕانکاریی دیموکراسی، بۆ کەمبوونەوەی گەندەڵی، من لەو مرۆڤانەم باوەڕم وایە ئەگەر تروسکاییەک هەبوو نابێت فەرامۆشی بکەین، ئەگەر تروسکاییش نەبوو نابێت بانگەشە بۆ ڕۆشنایی درۆ بکەین. دواتر ڕوونبوو ئەو جۆرە ئومێدانە، بەتایبەت ئومێد بە گۆڕانکاریی پەرلەمانی لەناو ئەو کایە سیاسییەدا، جگە لە سەراب و خەیاڵپڵاو زیاتر هیچی تر نییە. ڕووخانی سەدام و هەرەسی ئۆپۆزسیۆنی کوردی دوو نیشانە بوون کە سیستمەکە گرێدراوی هەندێک کەس و هەندێک هێز نییە بە تەنیا، بەڵکو سستمێکی ڕیشەدارتر و بنجبەستووترە لەوەی دەبینرێت. لەو ساتەوە پرسیارەکان لای من گۆڕانکاریی گەورەیان بەسەردا هات. گرنگترین شتێک لای من ئەوە بوو، ئەو هێڵەی لە سەرەتاوە لە ڕەهەنددا لەنێوان کایەی سیاسی و ڕۆشنبیریدا کێشرا توختر بکرێتەوە. ئەگەر پرسیارەکە لای هەندێک ئەوە بووبێت، ئاخۆ ئێمە کاریگەریمان لەسەر کایەی سیاسی هەیە یان نا؟ پرسیارەکە لای من ئەوە بوو: بۆ کایەی سیاسی کاری تێ ناکرێت؟ سیاسەت لە خۆرهەڵاتدا ئەکتێکی لاقەکردن (اغتصاب)ی کۆمەڵگایە، ئەگەر سەرنج بدەیت هەتا ئەو ڕۆشنبیرانەی بە شان و باڵی سیاسەتدا هەڵدەدەن تەنیا لەدەرەوەی کایەکەوە قسە دەکەن، چونکە دەزانن ئەگەر ڕاستەوخۆ خۆیان بچنە سیاسەتەوە، بە شکستێکی گەورەوە دێنەدەرێ. تەنیا دەرگایەک ڕۆشنبیر چیتر بتوانێت لێوەی بچێتەوە ناو سیاسەت، بە ڕەخنەکردنی تەواوی کایەی سیاسیدا دەڕوات وەک پایەیەک کە سیستمێکی کۆمەڵایەتی، ئەخلاقی، ئابووری ڕاگرتووە، بە پاککردنەوەی خەیاڵماندا دەڕوات لەو وەهمانەی گوایە دەکرێت لەم کایەیەدا شێوازێکی هاوشێوەی لیبرالییەتی ئەوروپی دابمەزرێت، بە تێگەیشتنماندا دەڕوات لە ڕەهەندە فاشیستییەکانی هەموو هێزە سیاسییەکان، بە خوێندنەوەیەکی نوێی مێژووی خۆرهەڵاتدا دەڕوات. ئەوەی دەبێت سیاسەت شوناس بدات بە ڕۆشنبیر، ڕۆشنبیر لە کایەی سیاسیدا و بە کرداری سیاسی دڵسۆزی خۆی بۆ کۆمەڵگا بسەلمێنێت، کۆمەڵێک بۆچوونی کلاسیکین دەبێت یەک جار و بۆ هەتاهەتایە کۆتاییان بێت. سیاسەت بەر لەوەی قەدەری مرۆڤەکان و کۆمەڵگای بدرێتە دەست، دەبێت بە ئەکتێکی خوێندنەوەی زانستی و فەلسەفی و مەعریفیدا تێبپەڕێتەوە. وەزیفەی ڕۆشنبیران چیتر لەناو کایەی سیاسیدا نییە، بەڵکوو لەدەرەوەی ئەو کایەیەیە، ڕەخنەکردنییەتی، دەرخستنی دەموچاوە فاشیستییەکەیەتی، دەرخستنی ئەو درۆ و وەهمانەیە کە ئەم کایەیە بڵاوی دەکاتەوە، فریو نەخواردنە بەو گەمە ناشیرینانەی سیاسییەکان بە ناوی ئۆپۆزسیۆن و بەرگریکردن لە کۆمەڵگاوە پێی هەڵدەستن. من باوەڕم بەوە نییە کار لەسەر کایەی سیاسی بکرێت، بەڵکوو باوەڕم بەوەیە کار لەسەر ئەو بەشەی کۆمەڵگا بکرێت کە پڕن لە دوودڵی بەرامبەر هێزە سیاسییەکان، ئەو کەسانەی لەدەرەوەی کایەی سیاسین. ئەو گومانەی کە دەرهەق بە حیزبەکان هەیە لە تەواوی خۆرهەڵاتدا بەردەوام گەورە دەبێت، لە لوبنان، لە سوریا، لە عێراق، لە ئێران، لە کوردستان… خەڵکی تەواو باوەڕیان لەدەستداوە سیاسەت هیچ بگۆڕێت. خەڵکی کاتێک دەڕژێنە سەر جادە بە تەنیا دژی دەوڵەت یان حیزبێک خۆپیشاندان ناکەن، دژ بە هەموو کایەی سیاسی، دژ بە هەموو حیزبەکان خۆپیشاندان دەکەن. خودی ئەو بڕوایە تاکە ڕێگایەکە بشێت لێوەی شتێکی ڕادیکاڵ و نوێ بەرهەم بێت. سیاسەت دەبێت سەرلەنوێ و لەسەر ڕۆشنایی ئەم مێژووە بەردەوامە لە توندوتیژی و فاشیزم پێناسە بکرێتەوە، بەبێ پێناسەیەکی نوێ بۆ سیاسەت کە تێیدا فیکر مانای سیاسەت دیاری بکات، تا هەتاهەتایە لە بازنەیەکی بۆشدا دەسووڕێینەوە. ئەگەر ئەو خەڵکانەی لەدەرەوەی حیزبن و لەدەرەوەی هێزە سیاسییەکانن نەزانن کێشەکە لە کوێدایە، نەزانن سەدەیەکە گیرۆدەی فاشیزمێکی سیستماتیکن، نەزانن کایەی سیاسی تەنیا بە وابەستە لەگەڵ کایەی فیکر و هونەر و فەلسەفەدا دەشێت بتوانێت خۆی لە فۆرمی ئێستای ڕزگار بکات، ئەوا بێگومان بۆ هەمیشە لەو بازنە بۆشەدا دەمێنینەوە.

ژنەفتن: به‌ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌و بوارانه‌ی نووسه‌رانی سه‌ره‌كیی ڕه‌هه‌ند كاریان له‌سه‌ر كردووه‌ ده‌بینین كه‌مترین گرنگی به‌ بابه‌ت و پرسی ژنان دراوه‌، ده‌زانین كه‌ زه‌حمه‌ته‌ نووسه‌رانێكی جیدی به‌ په‌نجه‌ی ده‌ست ده‌ژمێردرێن بكرێت ئاوڕ له‌ هه‌موو پرسه‌كان بده‌نه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌یه‌ كه‌ پرسی ژن به ‌تایبه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ پاشكه‌وتوو و تازه‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا له ‌هه‌ره‌ پرسه‌ گرنگه‌كانه‌، ئێوە چۆن شرۆڤه‌ی ئه‌مه‌ ده‌كه‌ن؟

بەختیار عەلی: هەموو قسەکردنێک لەسەر کێشەی ئازادی، عەشق، پەتریارکییەت، فاشیزم، عەقڵی خورافی…هتد قسەکردنە لەسەر ژنیش. کێشەکە لەو کەسانەدایە کە باس لە ژن دەکەن، بەڵام ڕوانینێکی ڕوون و جیدییان لەسەر چەمکی ئازادی، عەشق، مۆراڵ، خورافەت، ئایدۆلۆژیا … هتد نییە. باسکردن لە ژن گەر بە ناو باسکردندا نەڕوات لەسەر وێنەیەکی نوێ بۆ جیهان و دەسەڵات و پەیوەندییە مرۆییەکان، باسکردنێکی بێسوودە. قسەکردن لەسەر ژن دەبێت بە خوێندنەوەدا تێبپەڕێت لەسەر شێوە مۆدێرنەکانی کۆیلەیەتی و شێوازەکانی نزم ڕوانین لە مرۆڤ. کێشەی ژن گرێدراوی نیگای ئێمەیە بۆ ڕیزێک کێشەی بنەڕەتی دیکە. ئەستەمە بتوانین لەسەر چەوساوەکان بدوێین، بێ ئەوەی قسە لەسەر هەموو جومگەکانی چەوساندنەوە بکەین. ئەگەر بە ئینسافەوە سەیری کاری ئەدەبی و فیکریی من بکەیت، من لەو سی ساڵەی رابوردوودا بێوچان لەسەر ڕزگارکردنی مرۆڤ لە وەهم، لە کۆیلەیەتی، لە ئایدۆلۆژیا، لە شەڕانگێزی کارم کردووە، هەموو ئەو تەوەرانەش پەیوەندییەکی ڕوون و ئۆرگانییان بە کێشەی ژنەوە هەیە. ئەوەی بمانەوێت باس لە ژن بکەین، بێ ئەوەی ڕوانینێکمان هەبێت بۆ مرۆڤ بە گشتی، بۆ ئازادی، بۆ دەسەڵات، بۆ بونیادی کولتووری، بۆ بونیادی عەقڵ، بۆ پێکهاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی، ئەوا ناتوانین لە هەندێ ڕستەی کڵێشەیی و هەندێک دروشم زیاتر هیچ دیکە بەرز بکەینەوە. تەنیا کاتێک دەتوانین خەباتی ڕاستەقینە بۆ ژن بکەین، کە دژ بەو تێڕوانینانە بجەنگین کە سیستمی کۆیلەیەتییان دامەزراندووە و درێژەی پێدەدەن. ڕەخنەگرتن لە مەرگدۆستی، لە موقەدەسگەرایی، لە کولتووری عەوام، لە فاشیزم، ڕەخنەگرتنە لە کۆی ئەو میکانیزمانەی ژنیش دەکەنە کۆیلە. نیگاکردن لە مەسەلەی ژن لە نیگاکردن لە کۆی میکانیزمەکانی ئیشکردنی سیستمەکە جیانابێتەوە. ئەوەی پێمان وابێت کە دەتوانین لەسەر کێشەی ژن قسە بکەین، بێ ئەوەی لەسەر کۆی سیستمەکە قسە بکەین، هەموو مانایەکی ڕادیکال و بایەخدار لە کێشەی ژن دەکاتەوە.

ژینگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێمە بە جۆرێک پیسە، پیسبوونی ژینگەی سروشتی لە یاد بردووینەتەوە. فشاری دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی بە جۆرێکە، مرۆڤ بە زەحمەت دەرفەتی هەیە ئاوڕ لە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ سروشتدا بداتەوە.

ژنەفتن: پرسێکی تری زۆر گرنگ کە لە لایەن بیرمەندانی چارەکی کۆتایی سەدەی بیستەم ئاوڕی جیدیان لێدراوەتەوە، پرسی ژینگەیە، بەڵام تا ئێستاشی لەگەڵ بێت لەنێو نێوەندی ڕۆشنبیریی کوردی نەبووتە پرسێکی گرنگ، ئەمە بۆ بێ ئاگایی لە هزر و فەلسەفەی نوێی ڕۆژاوا و تەنانەت بزووتنەوە سیاسیی ڕۆژاوا ناگەڕێتەوە؟ بەشێکی گرنگی پشتگوێ خرانی ئەم پرسانە لە لایەن ئێوە و جەخت کردنەوە لەسەر کۆمەڵێ پرسی دیکە بۆچی دەگەڕێننەوە؟

بەختیار عەلی: ڕەخنەکەتان لە جێگای خۆیدایە، مەسەلەی ژینگە تا ئەندازەیەکی زۆر مەسەلەیەکی فەرامۆشکراوە. هۆکارەکەش ئەوەیە کە ژینگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێمە بە جۆرێک پیسە، پیسبوونی ژینگەی سروشتی لە یاد بردووینەتەوە. فشاری دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی بە جۆرێکە، مرۆڤ بە زەحمەت دەرفەتی هەیە ئاوڕ لە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ سروشتدا بداتەوە. ڕەنگە کەم تا زۆر لێرە و لەوێ ئاماژەم بە هەندێک لە هۆکارەکان دابێت، بەڵام کارێکی زۆر تایبەت و جیدیم لەسەر نەکردووە. ئێمە لە سەردەمی «گۆران»دا، پەیوەندییەکی زۆر جوان و سروشتیمان لەگەڵ سروشتدا هەبوو. گۆران عاشقێکی گەورەی سروشتە، سروشت وەک خۆی باس دەکات، هەوڵدەدات چێژ لە هەموو جوانییەکانی ببینێت. بەڵام لەگەڵ بەهێزبوونی بزاوتی ناسیونالیستی کوردیدا شێوەی ئەو پەیوەندییە دەگۆڕێت، سروشت لای شێرکۆ، سروشتێکی تەواو بە سیاسی کراوە، بەشێکە لە جەستەی نەتەوە، توند بە ڕۆحی نەتەوەی کوردەوە گرێدراوە. لە شیعری شێرکۆدا کە مرۆڤی کورد ئازار دەچێژێت، سروشتیش هاوار دەکات، درەختەکان دەقیژێنن و زەوی لەگەڵ ئازارەکانماندا دەخرۆشێت. بە سیاسیکردنی سروشت دەرەنجامەکەی ئەوەیە ئێمە سروشت تەنیا وەک قەوارەیەکی سیاسی دەبینین، لە مانا سیاسییەکەیدا سەیری دەکەین نەوەک لە مانا گەورەکەیدا وەک جۆرێک لە ژینگەی هاوبەش بۆ هەموو بوونەوەران. ئەم بۆچوونەی شێرکۆ پەرچەکردارێکە تایبەت بە دۆخی مرۆڤی کۆلۆنیالیزەکراو. لە ڕۆمانی داگیرکردنی تاریکیدا، تاریق ئاکانسۆ کە دەیەوێت کوردستان داگیر بکات، نایەوێت تەنیا مرۆڤەکان ملکەچ بکات، بەڵکوو خواستێتی بگاتە ئەو بەشە نهێنی و تاریکەی لەناو سروشتیشدا هەیە. کۆلۆنیالیزم وادەکات پەیوەندیی مرۆڤ بە خاکەوە ببێت بە پەیوەندییەکی سیاسی ڕووت، ئەوەش بۆچوون و خەیاڵمان بۆ سروشت دەشێوێنێت، تا نیگامان بۆ سروشت لەو تێڕوانینە سیاسییە پاک نەکەینەوە، ناتوانین جارێکی تر سروشت وەک خۆی، وەک سروشت ببینین . لە ڕۆمانی «ئێوارەی پەروانە» و «کۆشکی باڵندە غەمگینەکان»دا هەوڵمداوە کەم تا زۆر، جارێک سروشت وەک ڕزگارکەر و جارێکیش سروشت وەک شوێنی جوانی و حەقیقەتی ڕاستەقینە وێنا بکەم. عەشقستان لە ئێوارەی پەروانەدا، میتافۆرێکە بۆ سروشت وەک ڕزگارکەر، وەک دوا پشت و پەنا و پەرێزی مرۆڤەکان، ڕزگارکەرێک کە ناتوانێت بە تەنیا مرۆڤەکان بپارێزێت، ئەگەر مرۆڤەکان بە ڕاستی یەکتریان خۆش نەوێت. لە کۆشکی باڵندەکانیشدا ناو سروشت تەنیا جێگایەکی ڕاستەقینەیە کە مرۆڤ تێیدا هێزی خۆی، عەشقی خۆی تاقی دەکاتەوە. بەڵام هەموو ئەمانە ئاماژەی ناڕاستەوخۆن، ئەمڕۆ کێشەی ژینگە سات بە سات و ڕۆژ دوای ڕۆژ جێگایەکی گرنگ وەردەگرێت کە مان و نەمانمانی پێوە بەستراوە و شایەنی قسەکردنی لەمانە قووڵتر و وردترە.

The post دەربارەی نێوەندی ڕەهەند و گۆڤاری ڕەهەند appeared first on ژنەفتن.

ژنەفتن: سەرەتا ئەگەر ئێوەش هاوڕا بن لەگەڵم، پێم باشە وەک گێڕانەوەیەک، باسی ئەوەمان بۆ بکەی کە [وەک دیارە لە ژمارە ٢ی گۆڤاری ڕەهەندەوە ناوی ئێوە وەک بەڕێوەبەری گۆڤارەکە نووسراوە] سەرەتا چۆن و لە لایەن کێوە پەیوەندیت پێوە کرا، بە چ ئامانج و مەبەستێک (ڕەهەند) دەستی پێ کرد؟ ئێوە چۆن قبوڵتان کرد؟ ئەرکەکانی ئێوە وەک بەڕێوەبەر چۆن و چی بوو؟ ئایا تەنیا بەڕێوەبەری گۆڤارەکە بوون یان بەڕێوەبەری (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی)یش بوون؟ دەکرێ لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا ئاوڕێکی پێویست لەو مێژووە بدەیتەوە؟

هیوا قادر: پڕۆژەی دامەزراندنی نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی و دەرچوونی گۆڤاری ڕەهەند، لە سەرەتاوە لە یەکگرتنەوەی “گۆڤاری یەکگرتن و گۆڤاری ئازادی”یەوە دەستی پێ کرد، “گۆڤاری یەکگرتن” لە دانمارک دەردەچوو کاک هەڵکەوت عەبدوڵلا سەرپەرشتی دەکرد، “گۆڤاری ئازادی”یش لە ڕۆژەکانی سەرەتای ڕاپەڕینەوە لە لایەن بەختیار عەلی، مەریوان وریا قانع هەندێک هاوڕێی ترەوە لە سلێمانی سەرپەرشتی دەکرا و بڵاو دەکرایەوە. ستافی ئەم دوو گۆڤارە پێکهاتبوون لەو برادەرانەی کە پێشوەخت لە ئەورووپا بوون و ئەوانەی تریش کە زۆرینەیان لە دوای ڕاپەڕینەوە ڕوویان کردە ئەورووپا.

ساڵی ١٩٩٦ هاوڕێیان “مەریوان وریا قانع” و “ڕێبوار سیوەیلی” هاتن بۆ ستۆکهۆلم، لەگەڵ من و ئارام کاکەی فەلاح و هەندرێن قسەیان کرد بۆ بەشداریکردنمان لە گۆڤاری ڕەهەنددا، من لەناو ئەو دوو هاوڕێیەی ترمدا بێ هیچ مەرجێک قبوڵی کارکردنم کرد لە گەڵیاندا. دوای دەرچوونی ژمارەی یەکی گۆڤارەکە لە دانمارک، دواتر گۆڤارەکە گواسترایەوە سوید و لە ژمارە دووەوە من بووم بە سکرتێری نووسین.

جۆری کارکردنی گۆڤارەکە بەو شێوازە باوە نەبوو کە ساڵانێکی زۆر بوو لە گۆڤارە کوردییەکاندا کاری لەسەر دەکرا. هەموو ژمارەیەکی گۆڤاری ڕەهەند دووان لە دەستەی نووسەران هەڵدەستان بە کۆکردنەوە و ئامادەکردنی بابەتەکان و هەر ئەوانیش هەڵوێستەکەیان وەک پێشەکی بۆ دەنووسی.

بە شێوەیەکی گشتی، کاری من زیاتر لایەنە پراکتیکییەکەی بوو، کە ئەویش نووسینەوەی چەند ژمارەیەکی گۆڤارەکە، سازکردنی گفتوگۆ، هەندێک وردە وەرگێڕان، ڕانانی کتێب و نووسینی هەواڵە ڕۆشنبیرییەکان بوو، هەروەها سەرپەرشتیی بەشێکی ئاوێنە بچووکەکان کە دوابەشی گۆڤارەکە بوو، لەگەڵ ئامادەکردنی ئەو کۆڕ و کۆبوونەوانەی کە هاوڕێیانی گۆڤارەکە دەهاتن و لە سویدی پێشکەشیان دەکرد. دیارە لەگەڵ هەرە قورسترین کاری گۆڤارەکە ئەویش چاپکردن و بردنە چاپخانە و بڵاوکردنەوە و دواتر ناردنی بوو بۆ خوێنەران.

دیارترین و گەورەترین چالاکیی نێوەندی ڕەهەند لە ساڵی ١٩٩٨دا بوو لەسەر ئەنفال لە زانکۆی ئەمستەردام

لە ژمارە دووەوە تاکو ژمارە دە لە سوید گۆڤارەکە چاپ کرا، دواتر گوێزرایەوە بۆ کوردستان و شەش ژمارەی تری لێ دەرکرا، دوای ماوەیەک لە وەستانی گۆڤارەکە سێ ژمارەی تری بە ناوی وەرزی نوێی ڕەهەند لە سلێمانی چاپکران.

جگە کە دەرکردنی گۆڤارەکە لە ماوەی ئەو ساڵانەدا کۆمەڵێک چالاکی و کۆڕ و کۆبوونەوە لەلایەن دەستەی نووسەرانی گۆڤارەکەوە لە وڵاتانی ئەوروپا کرا، دیارە ئەوانەی سوید من ئامادەم دەکردن، ئەوانەی تریش کە لە کوردستان دەکران زیاتر کاک ڕێبین هەردی سەرپەرشتی دەکردن. دیارترین و گەورەترین چالاکیی نێوەندی ڕەهەندیش بۆ لێکۆڵینەوە لە ساڵی ١٩٩٨دا بوو لەسەر ئەنفال لە زانکۆی ئەمستەردام ـ بەشی زانستە سیاسییەکان ـ  پێم وایە کە ئەوە یەکەمین کۆنفرانسی نێودەوڵەتی بوو لەو ئاستەدا لەسەر ئەنفال بکرێت.

ژنەفتن: وەک لە ڕەهەندیشدا ئاماژەی پێدراوە، کە لە لایەنی مادییەوە پشت بە فرۆشی گۆڤارەکە دەبەستن. ئەو سەردەمەش ڕەهەند بە دەگمەن دەگەیشتە کوردستان، ئایا ئەوکاتە لە فرۆشی گۆڤارەکە لە دەرەوە دەگەیشتە ئاستێک کە ژمارەی نوێی پێ چاپ بکەن. بە گشتی لایەنی دارایی گۆڤارەکە چۆن هەڵدەسووڕا؟

هیوا قادر: بە ڕێژەی یەکەم سەرچاوەی دارایی گۆڤارەکە خوێنەرەکانی بوون. لە سەرەتاوە یەکەم کۆمەک بۆ دەرکردنی گۆڤارەکە لە لایەن کاک “ئاراس فەتاح”ەوە پەیدا کرا، ئەویش وەرگرتنی دە هەزار مارک بوو لە لایەن ڕۆژنامەی “فرانکفۆرتەر روندشاو” کە ڕۆژنامەیەکی لیبرالی چەپ بوو. ساڵانی دواتریش کاک مەریوان وریا قانع لە دوو شوێنی جیاوازەوە کۆمەکی پەیدا کرد ئەوانیش لە لایەن شاعیرێکی هۆڵەندییەوە کە بە پیشە پزیشک بوو ناوی “تۆن تیخلە” بوو، هەروەها وەرگرتنی لە ١٠% ئەو کۆمەکەی ڕۆژنامەنووسانی هۆڵەندا بەخشییان بە هەفتەنامەی هاوڵاتی. لەگەڵ کۆمەکێکی فەرمانگەی “کلتۆر ڕۆد” لە سوید کە من و کاک ئاراس وەلی داوامان کرد بۆ چاپی گۆڤارەکە و بڵاوکراوەکانی ڕەهەند.

فرۆشی گۆڤارەکە وەک هەر گۆڤارێکی تری کوردی بەشی ئەوەی نەدەکرد بە پارەی خۆی چاپی ژمارەکانی دواتری پێ بکرێت، بۆیە ئەو کۆمەکانە نەبوونایە گۆڤارەکە نەیدەتوانی بەردەوام بێت. دیارە لێرە و لەوێ پێشنیازی کۆمەک و یارمەتیدان دەخرایە بەردەممان، بەڵام هیچ کۆمەکێکی تر وەرنەگیراوە جگە لەوانەی سەرەوە کە باسم کردن.

.

ژنەفتن: یەکێک لەو ڕەخنانەی کە ئێستا رووبەڕووی ڕەهەند دەکرێتەوە، ئەوەیە؛ کە بە هیچ شێوەیەک ئاماژە بە ناوی (دیزاینەر) و (تایپێست) و بەڕێوەبەری هونەری نەدراوە. کێ دیزاینی دەکرد؟ ژمارەکانی سەرەتاش هەر لە لایەن نووسەرەکانەوە بە تایپکراوی دەگەیشتە دەستتان؟ ئێوە وەک بەڕێوەبەر چۆن پاساوی ئەمە دەدەنەوە؟

هیوا قادر: یەکەم ژمارەی گۆڤارەکە لە ساڵی ١٩٩٦ لە دانمارک چاپ کرا، کاک “هەڵکەوت عەبدوڵلا” مونتاژ و دیزاینی گۆڤارەکەی کرد، لە دووهەم ژمارەوە تا دواهەمین ژمارە لە لایەن کاک “ئاراس فەتاح”ەوە مۆنتاژ و دیزاینی گۆڤارەکە دەکرا. جگە لە بابەتەکانی دەستەی نووسەران زۆرینەی ئەو بابەتانەی دەنێردران لەسەر کاغەز بوون و دواتر دابەش دەکرا بەسەر برادەرانی گۆڤارەکەدا و دەنووسرایەوە، من خۆم دوو ژمارەی گۆڤارەکەم تایپ کرد و جارجارەش بابەتەکانی ژمارەکانی ترم تایپ و هەڵەبڕ کردووە.

ژنەفتن: دەکرێ (گەر بە کورتیش بێت) ئاماژەیەک بە جۆر و شێوازی پەیوەندی کردنتان بە یەکەوە باس بکەن، بە تایبەت ژمارەکانی سەرەتای ڕەهەند کە هەر کەسێک لە دەستەی نووسەران لە وڵاتێک بوون؟ چۆن لەسەر تەوەرێک و کاروبارەکان ڕێک دەکەوتن؟

هیوا قادر: لە ڕاستیدا ئەو سەروەختە کەرەستەکانی پەیوەندی کردن و ناردنی بابەت بۆ یەکتری جگە لە تەلەفوون و فاکس و پۆست شتی تر نەبوو، چەند جارێک هاوڕێیانی گۆڤارەکە هەموویان لە ئەڵمانیا و هۆڵەندا کۆبوونەوە، بەڵام من بە هۆی کێشەی پاسپۆرتەوە نەمتوانی لە گەڵیاندا بەشدار بم. بۆیە زۆرینەی کارەکان و ئاگادارکردنەوەکانمان لە ڕێگەی تەلەفوونەوە بوو.

ژنەفتن: سەرەکیترین و ناخۆشترین ئەو تەنگ و چەڵەمانەی تووشتان دەبوون، کامانە بوون؟

هیوا قادر: دیارە هەموو گۆڤارێک کێشە و ئاستەنگی خۆی هەیە، بەڵام بۆ ئەو سەروەختەی ڕەهەند ئاستەنگەکان زۆرتر بوون. من پێم وایە تا گۆڤارێکی جیدی دەرنەکەیت نازانێت کە نووسەری جیدیشت چەندە کەمە، بە تایبەتی ئەگەر ئەو گۆڤارە تایبەت بێت بە لێکۆڵینەوە و ڕاڤەکردن. چونکە پێش ڕەهەند هەموو گۆڤارە کوردییەکان بە گشتی تەرخان کرابوون بۆ بابەتی ئەدەبی و هەندێک جاریش ڕەخنەیی، ئەگەر بابەتێکی سیاسی هەبووایە ئەوا زیاتر مەیلێکی ئایدۆلۆژی یان حیزبی بەسەرەوە بوو.

ئەو سەردەمە زۆر گلەیی ئەوە دەکرا کە بۆچی زۆرینەی بابەتەکانی ناو گۆڤارەکە دەستەی نووسەرانی گۆڤارەکە خۆیان دەینووسن، لە ڕاستیدا ئەو کارە بە پلان نەبوو، بەڵکە بابەتی جیدی و باش نەدەگەیشتە گۆڤارەکە، بۆیە نووسەرەکانی ڕەهەند خۆیان ناچاربوون زۆرینەی ژمارەکان لە بابەتێک زیاتر بڵاو بکەنەوە، بە تایبەتی لەو تەوەرانەی هەڵدەبژێران و لە گۆڤارەکەدا لەسەریان دەنووسران.

من بۆ خۆم ڕەنگە بتوانم هەرە کێشە قورسەکان کە لە کاتی چاپکردنی گۆڤارەکەدا لێرەدا باس بکەم، بەڵام دەمەوێت ئەوە بڵێم کە ئێمە باس لە زیاد لە چارەکە سەدەیەک لەوەوبەر دەکەین، کە پێشکەوتنە تەکنیکییەکان وەک ئێستا ئاسان و بەردەست نەبوون. ئەو سەروەختە هەموو برادەرانی گۆڤارەکە بە کۆمپیوتەری جۆری ماکنتۆش دەمانووسی، تازە چەند فۆنتێکی کوردی لە لایەن چەند کوردێکی ئایتیزانەوە بە سەروبۆرەوە دروست کرابوو، ئەو کارەش زۆر پڕ کێشە بوو، هەموو جارێک گەر تێکستێکت بە پرنتەر ڕابکێشایە یاخود بتکردایە بە پێ دێ ئێف، کۆمەڵێک لەو پیتە نوێیانەی نەدەخوێندەوە و جێگاکانیان دەبوونە سمبول و پەڕەگرافەکان لە جێگای خۆیاندا دەجوڵان. ئەمەش هەرە گەورەترین سەریەشەیەک بوو کە جاری وا هەبوو ڕاکێشانی گۆڤارەکە لە دوای مۆنتاژکردن و ئامادەکردنی بۆ چاپ، پێویستت بە هەزار لاپەڕە هەبوو بۆ ئەوەی دوو سەد لاپەڕی گۆڤارەکە بە چاکی و بێ هەڵە ڕابکێشیت.

دوای ئەمەش پڕۆسە قورس و کاتبەرەکە دەستی پێ دەکرد ئەویش بردنی گۆڤارەکە بوو بۆ چاپخانە. چاپخانەی میدیا لە گەڕەکی سکوگۆز لە ستۆکهۆڵم، نزیکەی سەعات و نیوێک لە منەوە دوور بوو، خاوەنەکەی کاک یوسف خەڵکی باکوور بوو. بۆ ئەوەی نرخی چاپەکە زۆر لەسەر ڕەهەند نەکەوێت و ئەو پارەی کە بە کۆمەک دەستمان دەکەوت بەش بکات، دوو تا سێ ڕۆژ خۆشم لە چاپخانەکە کارم دەکرد بۆ ئەوەی نرخی چاپکردنەکە کەمتر بکەوێت. دوای چاپکردنی بە عەرەبانەی منداڵ و هەندێک جاریش بە عەرەبانەی بچکۆلە بە قیتار بە سێ چوار جار گۆڤارەکەم دەبردەوە بۆ ماڵەوە. دواتر دەستم دەکرد بە ناردنی گۆڤارەکە بۆ ئەو خوێنەرانەی لە وڵاتانی ئەورووپاوە داوایان دەکرد، هەروەها بەشی دەستەی نووسەرانیشم دەنارد کە ئەوانیش لەو وڵاتانەی تیایدا دەژیان دەیانگەیاند بە دەستی خوێنەرەکان. جارجارەش بە دەستی ئەو کوردانەی دەگەڕانەوە بۆ کوردستان هەر یەکە و لای خۆمانەوە چەند دانەیەکمان دەناردەوە. ئەو سەروەختە گۆڤاری ڕەهەند بەناوبانگترین و جیدیترین گۆڤاری کوردی بوو، ساڵانی سەرەتا کە گۆڤارەکە بەو ژمارە کەمە دەگەیشتەوە کوردستان، لە هەندێک کتێبفرۆشی و دوکانی بچکۆلە لە باشوور و هەمیش لە ڕۆژهەڵات، وەک بەکرێدانی فیلمی ڤیدیۆ بۆ شەوێک یان دوو شەو بە پارە گۆڤارەکە بە قەرز وەردەگیرا و خوێنەرەکان دەیانبرد و لە چەند ڕۆژێکدا دەیانخوێند و دەیانگەڕاندەوە. ئەم پەرۆشییەی خوێنەران وای کرد بیر لەوە بکەینەوە لەگەڵ دەرچوونی گۆڤارەکە لە ئەوروپا جارێکی تر بە ناوی چاپی کوردستانەوە لە سلێمانی چاپ بکرێتەوە و بتوانرێت بگاتە دەستی زۆرینەی خوێنەران.

دەبێت وەک مێژوو ئەوەش باس بکەم کە هەردوو هاوڕێم عەبدوڵلا قادر دانساز و ئاراس وەلی، ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو لە کۆمەککردن و یارمەتیدانی من لە ستۆکهۆڵم لە بەڕێوبردن و بەئەنجام گەیاندنی کارە پراکتییکییەکانی گۆڤارەکەدا.

ژنەفتن: چەندین کتێبتان وەک جاپکراوەی نیوەندی ڕەهەند چاپ و بڵاوکردەوە، ئەو کتێبانەتان چۆن چاپ دەکرد؟ کێ پارەی چاپەکەی دەدا؟ کێ بڕیاری لەسەر چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەو کتێبانەی کە نووسەرەکانیان لە درەوەی دەستەی نووسەران ڕەهەند بوون، دەدا؟

هیوا قادر: ژمارەی کتێبە چاپکراوەکانمان زۆر نەبوون چونکە باری داراییمان بەشی ئەوەی نەدەکرد و زیاتریش چاپکردنی گۆڤارەکەمان پێ گرنگتر بوو. ئەوەندەی لە بیرم بێت ئەو کتێبانەی کە چاپکران ئەمانە بوون:

١/ مەنفاکان لێرەوە دەست پێ دەکەن ـ شیعر/ جەمال غەمبار

٢/ ڕۆحی جەنگەڵی و پەرستگای هیچ ـ شیعر/ فاروق ڕەفیق

٣/ ئێوارەت باش ئاسیا ـ شیعر/ ئیسماعیل حەمە ئەمین

٤/ مەرگی تاقانەی دووهەم ـ ڕۆمان/ بەختیار عەلی

٥/ هەنار ـ شیعر/ هیوا قادر و هەندرێن.و. بۆ سویدی: عەبدوڵڵا قادر دانساز

٦/ کیشوەرێک لە خەون ـ شیعر/ هیوا قادر

٧/ ئێوارەی پەروانە ـ ڕۆمان/ بەختیار عەلی

٨/ بەیازی گوڵفرۆشێک ـ چیرۆک/ ئارام کاکەی فەلاح

لە سەرەتادا دوژمنەکانی لە دۆستەکانی زیاتر بوون. بەڵام دواتر ڕەهەند بووە پڕۆژەیەکی کولتووری و فیکریی سەردەمی خۆی

ژنەفتن: ئێوە وەک کەسێکی دیاری نێو ڕەهەند، ئێستا کە ئاوڕ لە ڕەهەند دەدەنەوە، چۆن ناو لە ڕەهەند دەنێن، چ پێناسێک بۆ ڕەهەند گونجاوە (مەبەستم ئەوەیە ڕەهەند، تەنیا گۆڤارێک بوو، یان نیوەندێکی ڕۆشنبیری، یان ڕەوت و بزووتنەوەیەکی ڕۆشنگەری)؟

هیوا قادر: ڕەهەند پڕۆژەیەکی ڕۆشنبیریی جیدی بوو. بێ ئەندازە کاریگەرییەکی ئەرێنی لەناو خوێنەراندا دروست کرد، کاریگەرییەکەش دواتر لەناو بیرکردنەوە و زمان و شێوازی نووسیندا بە ئاشکرا ڕەنگی دایەوە. دیارە هۆکار زۆرن بۆ ئەو کاریگەرییە قوڵەی کە ڕەهەند لە ڕێگای بەرهەمی نووسەرەکانییەوە توانی دروستی بکات، ڕەنگە من فریای باسکردنی هەندێکیان بکەوم.

دوای ڕاپەڕین هەموومان خەونمان بەوەوە دەبینی کە چووینەتە بەردەم قۆناغێکی نوێ لە ژیان و بیرکردنەوە، بەڵام دواتر هەر لە سەرەتاوە لەوە تێگەیشتین ئێمە لە قۆناغێکداین پێشتر هیچ کارێکی بۆ نەکراوە، تاکو ئاراستەی خۆی وەربگرێت هیچ نەبێت بەشێک لەو خەونانەی هەمان بوو بێتە دی. بەڵام بە داخەوە لەپڕ کەوتینە بەردەم قۆناغێکی بێ مژدەی پڕ لە ناکۆکی و خاڵیی لە پرسیار. هەر لەو ڕۆژگارانەوە ڕەهەند توانی ببێت بە دروستکەر و وروژێنەری کۆمەڵێک پرسیار کە پێشتر لە ئاستێکی ڕۆشنبیریی جیدیدا کاریان لەسەر نەکرابوو. ئەمەش وای کرد ڕەهەند زۆر زوو دەربکەوێت و نووسەرەکانی بکەونە بەردەم هێرشێکی کوێرانە، بۆیە لە سەرەتادا دوژمنەکانی لە دۆستەکانی زیاتر بوون. بەڵام دواتر ڕەهەند بووە پڕۆژەیەکی کولتووری و فیکریی سەردەمی خۆی.

دروستکردنی پرسیار خاڵی هاوبەشی نووسەرەکانی ڕەهەند بوو، لەبەرامبەر دەستەڵاتێکی پریمتیڤ و پەرتەوازەدا، لەبەرامبەر ئەو مانا کولتوورییانەی کە خەیاڵی دەستەجەمعی لەسەر بنیات نرابوو. یەکەم هێدمەش کە بەر هەموومان کەوت دابەزینی حیزبە کوردییەکان بوو لە شاخەوە و داگیرکردنی جومگە سیاسییەکان بوو بە هەمان عەقڵییەتی نەگۆڕی شاخەوە. بە داخەوە هۆشیارییەکی بەهێزی ئەوتۆش لەئارادا نەبوو، نەهێڵێت هەموو دەستکەوتەکانی ڕاپەڕین هەروا بە ئاسانی ڕادەستی حیزبەکان بکرێت.

من لە لای خۆمەوە هەستکردن بەو تاڵی شکستە و ترس لە دووبارەبوونەوەی شەڕەکانی شاخ لە شاردا وای لێ کردم چەند مانگێک دوای ڕاپەڕین، کوردستان بەجێ بهێڵم. ئەو ترس و هێدمەگرتنە یەکەم ڕاچڵەکینێک بوو لە لایەن نووسەرانی ڕەهەندەوە کە هەستی پێ کرا.

بە ڕاستی نووسەرانی ڕەهەند ئەو دەستەبژێرە بوون لە نووسەرە جیدییەکانی ئەو سەردەمە. ڕەنگە ئەم قسەیە بۆ هەندێک کەس لەم سەروەختەدا بە جۆرێک موبالەغە وەربگیرێت، ئەگەر توانای ئاوڕدانەوە و ناسینی کۆمەڵگەی کوردیی پێش ڕاپەڕین و دوای ڕاپەڕینی نەبێت. یان هیچ نەبێت هۆشیاری یارمەتی نەدا بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو قۆناغانە و تێگەیشتن لێی.

ئەو سەروەختە لە ئاستی بەرهەمی داهێنەرانەی ئەدەبیشدا ئێمە ئێجگار هەژار بووین، ئەوەی کە هەشبوو زۆرینەی لەژێر سێبەری مانای کوردبوون و ئایدۆلۆژیای ئەو سەروەختەدا نووسرابوو، دیدی گشتیی پڕۆژەی گۆڤاری ڕەهەند و نووسەرەکانی دەستێکی گەورەی هەبوو لە دروستکردنی قۆناغێکی نوێ، لە بیرکردنەوەی جیاواز و خولقاندنی بەرهەمگەلێکی ئەدەبی کە بووە دروستبوونی دووڕیانێک و هاتنەکایەی قۆناغێکی تەواو جیاوازتر لەوەی پێش خۆی.

تاکو ئێستا قۆناغێک دروست نەبووە ناوی قۆناغی دوای ڕەهەند بێت.

ژنەفتن: بە بڕوای ئێوە لێکەوت و کاریگەرییەکانی کام گوتارە (ڕۆشنبیری، سیاسی، کۆمەڵایەتی)ی زۆرتر بوو؟ بۆ؟

هیوا قادر: کاریگەرییەکانی ئەم پڕۆژە فیکرییە فرە ڕەهەند بوو، دوای چەند ساڵێک گۆڕانکاری لە زمان و شێوازی نووسیندا دروست کرد، هێنانەکایەی دیدی نوێ بۆ خوێندنەوەی کۆمەڵگەی کوردی و کێشەکانی دوور لە دیدی حیزبی و ئایدۆلۆژییەوە، کە پێشتر بە دەگمەن لێکۆڵینەوەیەک دەبینرا ویستێکی ئایدۆلۆژی لە پشتەوە نەبێت. پڕۆژەی ڕەهەند توانی قۆناغێکی نوێ بهێنێتە ئاراوە لە ئاستی بیرکردنەوە و بە عەقڵانیکردنی خوێندنەوە لەبەرامبەر کێشە سیاسی و کولتوورییەکاندا. ئێستاشی لەسەر بێت دوای کۆتاییهێنان بەو پڕۆژەیەش، نووسەرەکانی ڕەهەند هەرە نووسەرە داهێنەر و پڕ بەخشش و چالاکەکانن کە هەریەکەیان لە کایە و ئاستی خۆیدا بەردەوام دەنووسێت و بەرهەم دەهێنێت. پێشم وایە تاکو ئێستا قۆناغێک دروست نەبووە ناوی قۆناغی دوای ڕەهەند بێت.

پێم وایە بەشێکی کاریگەرییەکانی ڕەهەند دەگەڕێتەوە بۆ چاوەڕوانی ئەو هەموو گەنجە پڕ لە خەونەی کە لە دوای ڕاپەڕینەوە چاوەڕوانی گۆڕانکاریی گەورەی دەکرد، بەڵام بە داخەوە کەوت بەسەر وێرانەیەکدا و ڕۆژ بە ڕۆژ خەون و ئومێدەکانی کوژانەوە، بۆیە لەلای ئەو توێژە گەنجە ڕەهەند بووە ئەو پڕۆژە جیدییەی کە لێیەوە توانی جومگەکانی کۆمەڵگەی خۆی باشتر بناسێت، جورئەتی پرسیارکردن و هەڵوێست نواندنی لەبەرامبەر بێ موبالاتی و کەمتەرخەمیی حیزبی کوردیدا هەبێت، عەقڵانەتر سەیری کۆی پڕۆژەکە بکات و ئەو مانایانە بخاتە ژێر پرسیارەوە کە کۆی کۆمەڵگەی کوردی لەسەر بنیات نراوە.

ئەو تەوەرە تایبەتییانەی لە ڕەهەنددا دەکرانەوە هۆکارێکی گەورەبوون بۆ ئەو بە گشتیکردنی ئەو هۆشیارییە. بۆ نموونە تەوەرەکانی وەک “شەڕی ناوخۆ، کۆچ و ڕووکردنە ئەوروپا، ئەنفال، خۆراوا و فیکری خۆراوا، کورد و هەزارەی سێهەم، نەتەوە و کۆمەڵگە، مەسەلەی ئافرەت، ناسیۆنالیزمی کوردی و چەندان تەوەرەی تر.”

The post دەربارەی نێوەندی ڕەهەند و گۆڤاری ڕەهەند appeared first on ژنەفتن.

ژنەفتن: ڕەهەند چۆن سەری هەڵدا؟ ئایا ئیوە پیتان وایە ئەو قوناغە میژووییە وەک پێویستییەکی مێژوویی ڕەهەندی هێنایە ئاراوە؟ یاخود ئەمە پلانیكی توكمەی پیشوەختە داڕیژراوی ئەو گروپە بوو؟ گەر پلانیکی توکمەی ڕۆشنبیریی بووە، ئێوە وەک کەسی سەرەکیی “ڕەهەند” باسی ئەو پلانەمان بۆ بکەن؟

هەردی: من لەو کەسانەم بروام بەوە هەیە هیچ دیاردە و شتێک ڕووی نەداوە و ڕوو نادات گەر هۆکاری مێژوویی-کۆمەڵایەتی لەپشتەوە نەبێت. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بڕوام بە بیرۆکەی ناچاری و زەروورییەت و ئەم جۆرە مانایانە نییە. واتە دەکرێت هەموو هۆ و ئامراز و کەرەستەکانی ڕوودانی شتێک ئامادەبن و بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕوو نەدەن و بە پێچەوانەوە هەمیشە ئیرادەی مرۆڤەکان دەوری حساب بۆ نەکراو و چاوەرواننەکراوی لە بەرهەمهێنان یان نەهێنانی ڕووداو و دیاردەکاندا هەیە.

سەرەتا باسی مێژووی دروستبوونی ڕەهەند بکەم:

ڕەهەند دەرئەنجامی یەکگرتنی دوو گۆڤار و هەندێک کەسایەتی بوو کە پێشتر بە جیا کاریان دەکرد. لە سەرەتای ڕاپەڕیندا گۆڤاری “ئازادی” دەرچوو کە هاوڕێیان “بەختیار عەلی، مەریوان وریا قانع، ڕێبوار سێوەیلی، فاروق ڕەفیق و لاوک ساڵح” دەستەی نووسەرانی بوون و خۆشم لە ژمارەی سێی ئەو گۆڤارەوە بووم بە دەستەی نووسەرانی گۆڤارەکە. کاک “ئاراس فەتاح” گەرچی وەک دەستەی نووسەرانی گۆڤارەکە کاری نەدەکرد، بەڵام هەوڵی ئەو بۆ پەیداکردنی کۆمەک بۆ گۆڤارەکە یەکجار بەرچاو بوو. کاک ئاراس فەتاح گۆڤارەکەی بە چەندان ڕێکخراوی مەدەنیی ئەڵمانی ناساند کە گرنگی بە کاری ڕۆشنبیری دەدەن و ئەو ڕێکخراوانەش هاریکارییان کردین بۆ ئەوەی گۆڤارەکە بەردەوام بێت. گۆڤارەکە پێنج ژمارەی لێ دەرچوو… بەڵام پاشتر بە هۆی کۆچی زوربەی هاوڕێیان بۆ دەرەوەی وڵات و مانەوەی تەنیا من لە وڵاتدا گۆڤارەکە وەستا. لە دەرەوەش گۆڤاری “یەکگرتن” دەردەچوو کە هاوڕێیان کاک “هەڵکەوت عەبدوڵڵا” و چەند هاوڕێیەکی دی دەیانبرد بەڕێوە. لەوێ بڕیار درا هەوڵی هەردوو گۆڤارەکە لەگەڵ چەند نووسەرێکی دی یەکبخرێت و گۆڤارێکی تازە دەربچێت کە دواتر ناونرا “ڕەهەند”.

بەڵام بۆ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی دروستبوونی ئەم گۆڤارە بزانین دەبێت بگەڕێینەوە بۆ مێژوویەکی کۆنتر و بە تایبەتی بۆ هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو. هەست دەکەم یەکەم و سەرەکی ترین هۆکاری دروستبوونی ڕەهەند پەیوەندیی بە دەوڵەمەندبوونی کتێبجانەکانەوە هەیە. بە هۆی فێربوونی زمانی عەرەبی و تەنانەت فارسی، بەشێکی زۆر لە خوێندەوارانی ئێمە دەستیان بە سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی کتێبخانە گەیشت کە لە بەردەست نەوەی پێشوودا نەبوو. پیشانگای نێودەوڵەتیی کتێبی بەغدا یەکێک بوو لەو ناوەندە گرنگانەی کە خوێندەوارانی ئێمە لە ڕێگەیەوە دەستیان بە سەدان سەرچاوەی خوێندنەوە گەیشت کە پێشتر نەزانراو بوون. پیشانگاکە دەرفەتێکی زێرین بوو بۆ ناسینی دەیان سەرچاوەی فیکریی سیاسی، فەلسەفی، کۆمەڵایەتی و ئابووریی تازە کە دەوڕێکی گەوەرەی لە فراوانبوونی ئاسۆی ڕوانینی خوێنەرەکاندا هەبوو. پرۆسەیەکی وەرگێڕان لە کتێبجانە عەرەبییەکاندا دەستی پێ کردبوو کە بوو بە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ ئاشنابوون بە چەندان تیۆرەی فیکری و فەلسەفی و دەروونزانی کە زانیاریی لەبارەیانەوە یەکجار کەم و دەگمەن بوو. بۆ نموونە خودی خۆم یەکەمجار لە ڕێگەی ئەم پیشانگایەوە ‘فرۆید’م ناسی و لە ڕێگەی وەرگێرانەکەی ‘جۆرج ترابیشی’یەوە بە بۆچوون و تێزەکانی ئەم بیریارە ئاشنا بووم. لە ڕێگەی خوێندزانانی تونس و مەغریبەوە هاوڕێیان دەستیان بە هەندێک سەرچاوەی دەگمەنی کتێبخانەکانی ئەوێ گەیشت کە گرنگی بە بیریاران وەک میشیل فوکۆ و ڕۆلان بارت و ئاڵتۆسێر و چەندانی تر دەدا کە پێشتر هیچ لەبارەیانەوە نەدەزانرا. ئێستاش لە کتێبخانەکەی مندا زۆرێک لە وەرگێڕانی ئەو بیریارانە بە کۆپیکردن لە بەردەستمە کە کاک مەریوانی وریا قانع و کاک بەختیار عەلی لە ڕێگەی خوێندزانە تونسی و مەغریبیەکانەوە دەستیان کەوتبوو و منیش لە دوای ڕاپەڕینەوە لە ڕێگەی ئەوانەوە بە دەستم گەیشت. ئەمە جگە لە ئاشنابوون بە کتێبخانەی فارسی کە ئەویش سەرچاوەی گەورە و دەگمەنی خستە بەردەست خوێنەرانی ئەو سەردەمە. گەر ئەمە بەراورد بکەیت بەو کتێبخانەیەی پێشتر لە بەردەست نەوەی پێشوودا بوو، بۆت دەردەکەوێت کە جیاوازییەکە چەند گەورە و بەرفراوانە.

خاڵێکی دی کە دەکرێت باسی بکەین ئەوەیە نەوەی پێشوو نەوەی شۆڕشی سیاسی و بەرگریکردن بوو لە مافەکانی کوردستان و ئەمەش ئەولەویەتی بیرکردنەوەیانی داگیر کردبوو. لە بەردەم ڕژێمێکدا کە جینۆسایدی دەکرد و لە هەوڵی سڕینەوەی شوناسی نەتەوەییدا بوو، خەمی سەرەکیی ئەو نەوەیە بوو بە پاڕێزگاریکردن لە کولتوور و زمانی نەتەوە.  ئەو سەردەمە بەعس تەنانەت لە قوتابخانەکاندا دەستی برد بۆ گۆڕینی هەندێک مادەی خوێندنی وەک جوگرافیا و مێژوو بە زمانی عەرەبی. ئەم دۆخە ترسی ئەوەی لای هەمووان دروست کرد کە زمانی کوردی لە بەردەم ئەگەری لەناوچوون و دەستدرێژیدایە. هەر لەبەر ئەوەش خودی نووسین تەنیا بە زمانی کوردی بەبێ گوێدانە ناوەڕۆکەکەی هونەرێکی گرنگ بوو. زوربەی نووسینەکانیش لە دەوری ئەوە دەسووڕاندەوە کورد وەک گەلێک بوونی هەیە و کولتوور و مێژووی خۆی هەیە. بەشێکی زۆری کاری ئەو نەوەیە بوو بە ئەرشیفیکردنی کولتوور و نووسینی کوردی و تەنانەت بڕێکی زۆریش لە لێکۆڵینەوەکان بریتی بوو لە کۆکردنەوە و ناساندن و پاراستنی کولتووری کوردی بە مانا فراوانەکەی. گەر سەرنجی لێکۆڵینەوەکانی ئەو سەردەمە بدەیت، دەبینی زوربەیان بریتی بوون (بۆ نموونە) لە نووسینەوەی ژیاننامە و کۆکردنەوەی کارەکانی شاعیرێک و لە چ بوارێکدا نووسیوێتی.

ڕەهەند هەوڵێکی ڕۆشنبیری بوو کە دەیوست لە زیاد لە ڕوویەکەوە تەماشای دنیای تێکست و واقیعی کوردستان بکات

 کارەکانی ئەم نەوەیە یەکجار گرنگ بوو بۆ ئەرشیفیکردن و پاراستن و ناساندن و زیندووکردنەوەی ئەو بەرهەمانەی ترسێکی گەورە هەبوو لەوەی لە ناو بچن. تاکە قوتابخانەیەکی فیکری کە کەمتازۆر بەکار دەهێنرا بۆ خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە چ لە واقیعی کۆمەڵایەتی و چ لە دەقی ئەدەبی، مارکسیزم بوو کە پێشتر وەک ئایدۆلۆژیایەکەی سیاسی لە لایەن بەشێک لە حیزبە سیاسییەکانی کوردستانەوە بەرز کرابووەوە. بەڵام لەبەر ئەوەی ئەم قوتابخانە فیکرییەش لە قەدەغە سیاسییەکانی ئەو سەردەمە بوو، هیچ سەرچاوەیەکی ڕاستەقینە و ئاسان بۆ زیاتر ئاشنابوون پێی نەبوو. سەردەمی نەبوونی سەرچاوە بوو. ئەو شتانەی لەسەر ئەم قوتابخانەیە لە بەردەستا هەبوو، هەمووی قاچاغ بوو و گرتنیشیان لەهەر ماڵێکدا، خاوەنەکەی تووشی زیندانی و گرتن و ئەشکەنجەی دەکرد. لە یادمان بێت لە وڵاتێکی دراوسێماندا شاعیرێکی گەورە بە ناوی ‘گولسورخی’یەوە بە هۆی گرتنی کتێبێکی مارکس لە ماڵەکەیدا زیندانی کرا و دواتر لە سێدارە درا. لەو سەردەمەدا کتێبەکانی مارکس و قوتابخانەکەی لە ترسناکترین ئەو شتانە بوون کە دەشێت کەسێک هەیبێت. ئەم دۆخە سیاسییە وای کردبوو، زانیاری لەبارەی ئەم قوتابخانەیەوە کەم و دەگمەن بن و ژمارەیەکی یەکجار کەم دەستی پێ بگات. ئەوەی لە بەردەستا بوو زۆرتر بەشە سیاسییەکەی فیکری مارکس و ئایدۆلۆژیای مارکسی بوو بە شێوەیەکی تاڕادەیەک ڕووکەشیانە. بەڵام هەشتاکان لەگەڵ گۆڕینی خەریتەی کتێبخانە و دەستگەیشتن بە سەرچاوەی جیاواز و ئاشنابوونی خوێنەرانی ئێمە بە دنیایەکی فیکریی جیاواز لە مارکسییەت یان سەر بەو بیرانەی مارکس کە ڕێگەپێدراو بوون، وەک بیریارانی قوتابخانەی فرانکفۆرت و بە تایبەت هربرت مارکویزە، ئاسۆی بینین و ڕوانینی بەشێکی زۆر لە خوێنەرانی ئێمەی کردەوە. گەر بۆ سەرەتا و هۆکارەکانی دروستبوونی ڕەهەند بگەڕێین، بە بڕوای من دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەم هەلومەرجە. زوربەی نووسەرانی ڕەهەند بە هۆی دەستگەیشتنیان بەم سەرچاوەنە و خوێندنەوەیان، زەخیرەیەکی ڕۆشنبیریی جیاواز لە نەوەی پێشوویان هەبوو. ئەمەش وای کردبوو لە نووسین و لێکۆڵینەوەکانیاندا بە چاوێکی دیکەوە شتەکان ببینن و بخوێننەوە. لە ڕاستیشدا ئەوەی ئەم نووسەرانەی کۆکردەوە هەر ئەم خاڵە بوو. ئەوەی کە بە چاوێکی جیاواز لە نەوەی پێشوو و لە ڕوانگەی قوتابخانەی فیکریی جیاوازەوە تەماشای هەم جیهانی واقیع بکەیت و هەمیش جیهانی ناو ئەدەب.

گلەییەکی زۆرمان لە نەوەکانی پێشوو هەبوو کە کەمتەرخەمییەکی زۆریان لەم بوارەدا کردووە. ئەگەرچی کە هەنووکە تەماشای ئەو کاتە دەکەم هەست دەکەم ئەو گلەییانەی ئێمە زۆر ورد نەبوون و گەلێک هۆکار هەبوون کە دەستیان لەم فەقیرییەدا هەبوو، کەمترینیان تەمەڵی فیکری بوو.

ژنەفتن: ڕەهەند لای ئێوە بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیری، سیاسی بوو، ياخود ړەوتيك يان پرۆژەیەکی ڕۆشنگەرییە لە قوناغيكي دياريكراودا؟ خۆتان ناوى لێ دەنین چی؟ بۆ؟

هەردی: هەوڵێکی ڕۆشنبیری بوو کە دەیوست لە زیاد لە ڕوویەکەوە تەماشای دنیای تێکست و واقیعی کوردستان بکات و خوێندنەوەی جیاواز بۆ ئەو شتانە بکات کە جێگەی گرنگیدانی بوون. هەوڵێک بوو بۆ خوێندنەوەی واقیع و دیاردەکانی کوردستان لەژێر ڕۆشنایی ئەو تیۆرە و قوتابخانە فیکرییانەی نووسەرەکانی کەمتازۆر شارەزای بوون. خۆ ڕزگارکردنیش بوو لەو جۆرە لێکۆڵینەوەیەی کە بە تەنیا دیدێکی سیاسییەوە تەماشای واقیع و تێکستی ئەدەبی دەکات. ئەوەی نووسەرانی ئەم هەوڵەی بەیەکەوە دەبەستەوە کۆمەڵێک پڕەنسیپی ڕۆشنبیری بوون نەک سیاسی. ئەوەی ئەو نووسەرانەی کۆ دەکردەوە عەشقیان بوو بۆ خوێندنەوە و کتێب. بیرکردنەوە و خوێندنەوەی دنیا بە جۆری جیاواز و هەوڵدان بۆ دۆزینەوە ئەو نەزانراوانەی هەست بە بوونیان ناکرێت.

هەستێکی هاوبەش لەناو هەمووماندا هەبوو کە کۆمەڵگای ئێمە کەمترین کاری لەبارەوە کراوە. زۆر ڕووبەری دنیای ئەدەبی و کولتووری و سیاسیی ئێمە لە تاریکیدایە و شتێکی ئەوتۆی لەبارەیەوە نەگوتراوە. تەنانەت مارکسییەکانی کوردستان کە تاکە قوتابخانەیەکی فیکریی ئامادەبوون، کەمتەرخەمییەکی زۆریان لە لێکۆڵینەوە و باسکردنی کۆمەڵگای کوردیدا هەبوو. ‘دکتور عیزەدین مستەفا’ لەو کەم کەسانە بوو کە لانیکەم بە دیدێکی مارکسییانە هەندێک قۆناغی ئەدەبی خوێندبووەوە و شیکاری بۆ کردبوو، بەڵام ژمارەی ئەو کەسانەی شتێکی گرنگیان بۆ گوتن هەبوو، لە پەنجەکانی دەست تێنەدەپەڕین. تەنانەت شیکاریی مارکسییانە بۆ چینەکانی کوردستان و کێشەکانیان ون بوو. لەم فەقیرییە ڕۆشنبیرییەدا بوو کە ڕەهەند دروست بوو. نەوەیەک کە هەستێکی گەورەمان بەرامبەر بەم فەقیرییە ڕۆشنبیرییە هەبوو و لە هەوڵی ئەوەدا بووین شتێکی جیاواز بکەین. گلەییەکی زۆرمان لە نەوەکانی پێشوو هەبوو کە کەمتەرخەمییەکی زۆریان لەم بوارەدا کردووە. ئەگەرچی کە هەنووکە تەماشای ئەو کاتە دەکەم هەست دەکەم ئەو گلەییانەی ئێمە زۆر ورد نەبوون و گەلێک هۆکار هەبوون کە دەستیان لەم فەقیرییەدا هەبوو، کەمترینیان تەمەڵی فیکری بوو.

مەبەستمان لە ڕەخنە بریتی بوو لە خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە لە واقیع یان تێکست و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی بەشە شاراوەکانی و میکانیزمەکانی کارکردنی و خەسڵەتەکانی دیاردەکە

ژنەفتن: ئایا گوتاری سیاسییانەی ڕەهەند بەرپرسیارانە بوو لە ماوەی کارکردنیدا؟ بە تایبەت ئەو سەردەمە کە شەڕی ناوخۆ هەبوو؟

هەردی: ڕاستییەکەی ئەوەیە ئێمە هیچ گوتارێکی سیاسیی هاوبەشمان نەبوو و بیریشم نایەت بۆ جارێکیش باسی ئەوەمان کردبێت گوتاری سیاسیمان دەبێت چی بێت و چی نەبێت. چونکە لە بنەڕەتدا خۆمان بە هەڵگری دیدێکی سیاسیی هاوبەش نەدەزانی و ئەمەش ئەو خاڵە نەبوو کە کۆی کردبووینەوە. ڕەنگە تاکە چەمکێک کە کۆی کردبووینەوە چەمکی ڕەخنە بێت. بە گشتی هەمووان پێمان وابوو دەبێت دیدێکی ڕەخنەییمان بۆ دنیای دەوروبەری خۆمان هەبێت و بە چاوێکی ڕەخنەییەوە تەماشای دنیای تێکست و واقیع بکەین. لێرەدا دەبێت یەکسەر ئەوە زیاد بکەم مەبەست لە ڕەخنە ئەو پۆلێنکردنە سادەیە نەبوو کە بڵێین ئەم شت خراپە و ئەمە باشە. ڕەخنە لایەنگری نەبوو بۆ لایەک دژی لایەک… بەڵکو مەبەستمان لە ڕەخنە بریتی بوو لە خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە لە واقیع یان تێکست و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی بەشە شاراوەکانی و میکانیزمەکانی کارکردنی و خەسڵەتەکانی دیاردەکە. هەر با باسی ئەو نموونەیە بکەم کە ئێوە هێناتانەوە: شەڕی ناوخۆ.

 شەڕی ناوخۆ بوو بە یەکێک لەو دیاردانەی کە سەرنجی ڕاکێشاین و هەریەکەمان لە دیدێکەوە باسی ئەم شەڕەمان کرد. پرسیارەکە لە بەردەم ئێمەدا ئەوە نەبوو کە شەڕەکە خەتای کێیە و کێ تیایدا تاوانبارە.. بۆ باسکردنیشی نەگەڕاینەوە بۆ هیچ بەیانێکی سیاسی و بۆ هیچ ڕۆژژمێری ڕووداوەکانی، بەڵکوو هەریەکەمان هەوڵماندا بچینە دەرەوەی ئەو گوتارە سیاسییەی تاوانبار دەکات و هۆکارەکانی پشت شەڕەکە بخوێنینەوە و تەفسیری بکەین. بۆ نووسینەکانی دیشمان هەر وابوو. لەبەر ئەوە هەست دەکەم لەو دۆخەدا یەکجار بەرپرسیارانە ڕەفتارمان کرد و خۆمان لە زمانی تاوانبارکردن و بریندارکردن بە دوور گرت و لە بری ئەوە لەسەر ڕووداوەکە قسەمان کرد و هەریەکەمان لە ڕوویەکەوە باسی لایەنە شاراوەکانی ئەو شەڕەی کرد. بەرپرسیارێتی ڕۆشنبیری چییە، جگە لە پابەندبوون بە ڕێساکانی بوارەکەیەوە و ڕاستگۆ بوون لەگەڵ خۆی و خوێنەرەکانیدا. ئێمە هەرگیز بۆچوون و ڕوانینەکانی خۆمان لە خوێنەرەکانمان نەشاردەوە و هیچ شتێکیش نەبوو وامان لێ بکات ئەوە نەڵێین کە دەبوو بیڵێین. لە ڕاستیشدا هچ شتێکی شاراوەشمان نەبوو، ئەوەی لە دانیشتنە تایبەتییەکانی خۆماندا دەمانگووت، هەمان شتیشمان لەسەر پەڕەی کاغەز و شاشەی تیڤی دەگووت. بەرپرسیارانە ڕەفتار کردن: ئاشکرابوون و ڕاشکاوی قسەکردنە. ئێمە هەرگیز نە لەبەر خاتری کەس شتمان نووسی و نە لەبەر خاتری کەسیش لە شتێک پەشیمان بووینەوە. بۆچوون و قسەکانی خۆمان دەنووسی و دەکرد بێ ئەوەی بیرمان لای ئەوە بێت قسە و نووسینەکان کێ دڵخۆش یان ناخۆش دەکات. پێم وایە بەرپرسیارێتیی ئێمە ئەم شتانە بوو کە تا ڕادەیەکی زۆر پابەندبووین پێوەی.

ژنەفتن: ئایا “ڕەهەند” لە لايەن لایەنێک یان کەسایەتییەکی سیاسییەوە پشتگیری مادی کراوە؟ ئەگەر نەکراوە چون چاپکراوەکانتان چاپ دەکرد، لە کاتیکدا ئەو ڕوژگارە ژیان و داهاتی کەسەکان زور سەخت بوو.

هەردی: ڕاستت بوێت گەلێک لایەن و کەسایەتی سیاسی (بە نیەتیێکی باشەوە) دەیانویست هاوکاری گۆڤارەکە بکەن، بەڵام ئێمە لەبەر ئەو دۆخە سیاسییە پڕ ناکۆکییەی لە کوردستاندا هەبوو، بە سوپاس و پێزانینەوە ڕەدمان کردەوە. بۆ ئێمە ئەوە زۆر گرنگ بوو کە سەربەخۆیی خۆمان لەو دۆخە سیاسییەی کوردستاندا بپارێزین و وەک هەوڵێکی ڕۆشنبیری بمێنینەوە کە گەرچی زۆر قسە لەسەر سیاسەت دەکات و ڕەخنەی دەکات، بەڵام لایەنگری سیاسی بۆ هیچ هێزێکی سیاسی نییە. بەڵام هەرگیز لە ترسی ئەوەی پێمان نەگوترێت لایەنگری لایەکین لە وتنی ئەو شتانە نەترساین کە بڕوامان پێی بوو. قسەگەلێکمان هەبوو، دەچووە خزمەتی یەکێتی یان پارتی، بەڵام لە ترسی ئەوەی تۆمەتبارمان نەکەن بەو لایەنگیرییە قسەکانمان نەدەگێڕایەوە، ئەوەی بڕوامان پێ بوو دەمانگووت و دەمانووسی بێ ئەوەی بیرمان لای ئەوە بێت قسە و نووسینەکە خزمەت بە کێ و چی دەکات. خۆمان بە بەرپرسیار لە بەردەم خۆمان و خوێنەرەکاندا دەبینی و مەرجی ئەم بەرپرسیارێتییەش لامان ڕاستگۆیی بوو. بێگومان ئەم دۆخە گەلێک سەرئێشە و تۆمەتبارکردنی لە لایەن هێزەکانەوە بۆ دروستکردین، ڕۆژێک دەیانگوت سەر بە یەکێتی  و دەزگای زانیاریین، ڕۆژێک دەیانگووت سەر بە پارتی و پاراستنن. ڕۆژێک شیوعی بووین و ڕۆژێکی دی ئیسلامی. وابزانم تا ئێستاش ئەم جۆرە قسەکردنانە لەسەر ئەو نووسەرانەی ڕەهەند بەردەوامە کە تا ئێستاش چالاکن و دەنووسن.

تیراژی گۆڤارەکە لە باشترین حاڵەتدا لە ٢٠٠ ژمارە تێپەڕی نەدەکرد و بە پارەیەکی ڕەمزیش دەفرۆشرا، کە پارەی تێچوونەکەی نەدەهێنایەوە، ڕاستت بوێت یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی وەستانی ڕەهەند ئەم دۆخە ئابوورییە خراپە بوو.

گۆڤارەکە بە گیرفانی برادەران لە ئەوروپا و هەندێک لە خوێنەرەکانمان بەردەوام بوو. تیراژی گۆڤارەکە لە باشترین حاڵەتدا لە ٢٠٠ ژمارە تێپەڕی نەدەکرد و بە پارەیەکی ڕەمزیش دەفرۆشرا، کە پارەی تێچوونەکەی نەدەهێنایەوە، ڕاستت بوێت یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی وەستانی ڕەهەند ئەم دۆخە ئابوورییە خراپە بوو. هاوڕێیان جگە لەوەی ئەو هەموو کاتانەی خۆیان بەبێ بەرامبەر بۆ نووسین و لێکۆڵینەوە لە گۆڤارەکەدا تەرخان دەکرد، دەبوو لە گیرفانی خۆشیان بڕێکی زۆر لە تێچوونی گۆڤارەکە بگرنە ئەستۆ. هەموو ئەمانەش لە کاتێکدا بوو کە وەک خۆت نووسیت دۆخی ئابووری یەکجار خراپ بوو و هەموو ئەو هاوڕێیانەش دەیان ئیلتزاماتی خێزانی و کەسایەتییان لە ئەستۆ بوو کە وای کرد نەتوانین چیدی بەو شێوەیە بەردەوام بین. تۆ بیهێنە پێش چاوت هەر نووسەرێکی ڕەهەند چەند مانگێک تەرخان بکات بۆ نووسین و لێکۆڵینەوە و نەک لە پاداشتیدا هیچ وەرنەگرێت، بەڵکوو دەبوو لە گیرفانی خۆشی بگرێتەوە بۆ ئەوەی بتوانین بڵاوی بکەینەوە. بێگومان نەماندەتوانی بەو شێوەیە بەردەوام بین و ئەمەش هۆی سەرەکیی وەستانی گۆڤارەکە بوو.

ژنەفتن: ئەو گرفتانەی کە هاتوونەتە بەردەم “ڕەهەند” چ وەک کۆی پرۆژەکە و چ وەک تاکەکەسی بۆ هەر یەک لە کەسە سەرەکییەکانی نێو “ڕەهەند” چی بوون، هەر لە گرفتی سیاسی و ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی؟

هەردی: گرفتی پلەی یەکممان دۆخی ئابووری بوو. گۆڤارەکە گیرفانی هەموومانی کز کردبوو، بە تایبەتی ئەو هاوڕێیانەی لە دەرەوە بوون. چونکە ئەرکی سەرەکیی دابینکردنی خەرجی گۆڤارەکە دەکەوتە سەرشانی ئەوان. گەیاندنەوەی گۆڤارەکەش بۆ کوردستان کێشەیەکی تر بوو. چونکە ئەو سەردەمە هێشتا ئەنتەرنێت و هۆکارەکانی پەیوەندی نەبوون و من بۆ ئەوەی گۆڤارەکەم بە مۆناتجکراوی بە دەست بگات، دەبوو چاوەڕێ بکەم هاوڕێیەک لە هەندەرانەوە بگەڕێتەوە و لەسەر فلاش دیسکێک بۆم بهێنێت. منیش هەمان شت بەرم بۆ چاپخانە و چاپی بکەین. ئەم کارە هەموو جار بە ئاسانی تێنەدەپەڕی و کێشەی تیا دروست دەبوو.

کێشەیەکی تر کە زۆر لە هاوڕێیانی لە هەندەران ماندوو دەکرد، تایپکردنەوە و هەڵەبڕی هەموو ئەو نووسیانە بوو کە بۆ گۆڤارەکە دەهات. لەبەر ئەوەی هیچ توانایەکەی مادیمان نەبوو بتوانین ئەم کارە بە یەکێک بسپێرین و پاداشتیێکی لە بری ئەو کارە پێ بدەین، هاوڕێیان بە ناچار خۆیان هەم تایپی بابەتەکانیان دەکرد و، هەم هەڵەبڕی و مونتاجیان دەکرد. هەموو ئەمانەش گرفتی گەورە بوون و کاتێکی زۆری هاوڕێیانی دەگرت.

وەکووتر لەگەڵ بڵاوبوونەی بابەتەکان کە زۆرجاریش بە کۆڕ و سیمینار لە سلێمانی پێشکەشمان دەکرد، تووشی دەیان تۆمەت و هەوڵدان بۆ ناوزڕاندن لە لایەن بەشێک لە ڕاگەیاندکارەکانی حیزبە سیاسییەکانەوە دەبووینەوە. کار گەیشتە ئەوەی وەک کەسانێک ناومان بێنن کە دژی ئەزموونی هەرێمی کوردستانین و بڕوامان بە هیچ نییە و هەموو شت ناشیرین دەکەین، جارێک دەیانگوت سووکایەتی بە پیرۆزییەکانی نیشتمان و بێڕێزی بەرامبەر خوێنی شەهیدان دەکەن… دەیان تۆمەتی ترسناک کە سزای یاسایی هەندێکیان تا لە سێدارەدان دەڕوات!! ئەمە لە کاتێکدا ئێمە تەنیا کۆمەڵێک نووسەر بووین کە بۆچوونی خۆمان بەبێ درۆ و بە ئاشکرا دەنووسی و دەگووت. ئەمە جگە لە هەندێک لە ئیسلامییەکان کە سەرەتا زۆر بە توندی دژی نووسین و گۆڤارەکە بوون و کار گەیشتە ئەوەی لە یەکێک لە جارەکاندا و لە مزگەوتی جیهادەوە تەکفیری کاک “بەختیار عەلی”یان لەسەر نووسینێکی کرد.

بەڵام ڕاستت بوێت هەموو ئەمانە بەشێکن لە ژیانی هەموو نووسەرێک کە بیەوێت قسەیەک یان شتێک بکات کە زۆر لەگەڵ دۆخی باودا نەگونجێت. لە سەردەمی “ئەمیل زۆلا”وە ئەو دۆخە بەردەوامە کە ئەو نووسەرانەی قسە لە بواری گشتی دەکەن و ڕەخنەی جیهانی خۆیان دەکەن، تووشی چەندان هەوڵی سڕینەوە و ناوزڕاندن و تەنانەت گرتن و کوشتن ببنەوە. خۆشبەختانە لە دۆخی ئێمەدا شتەکان تەنیا لە هێرشی ڕاگەیاندندا وەستا و زۆر تەشەنەی نەسەند.

ژنەفتن:  بۆچوونی زور هەیە لەسەر ئەوەی کە ڕەهەند و گوتارەکانی ڕەهەند، گوتاری ڕاڤە و تەحلیلی هەقیقی نین و نەبوون، هەمووی سیحری ڕیتوریکە. ئیوە چی دەڵێن؟

هەردی: دەزانیت زۆرێک لە نووسینەکانی هاوڕێیانی ڕەهەند ڕووبەڕووی بێویژدانییەکی زۆر بووەوە، بە تایبەتی لە لایەن کەسانێکەوە کە خۆیان یەک دێڕ نووسینیان لەسەر هیچ شتێک ئەم وڵاتە نییە. لە ڕاستیدا بەشێکی زۆری ئەم جۆرە قسانە لە لایەن ئەو کەسانەوە دەکرا و دەکرێت کە خۆیان نەک هیچ لێکۆڵینەوەیەک بەڵکوو هیچ وتارێکیشیان نییە شایستەی ئەوە بێت لە بەردەم وتووێژێکی فیکریدا خۆی بگرێت. زوربەی ئەم حوکمانەش ئەوەندە گشتگیر و بێ بنەمان کە بە ڕوونی دیارە هاندەرەکەی ڕق و بێ نرخکردنە، نەک هیچ شتێکی دی. هەست دەکەم ئەو کەسانەی وا دەڵێن لە بنەڕەتدا نووسینەکانیان نەخوێندۆتەوە و تەنیا چەند دێڕێکیان تەماشا کردووە. بە پێچەوانەوە هیچ جارێک نەبووە نووسەرانی ڕەهەند شتێک بنووسن و پشتئەستور نەبێت بە چەندان تیۆرە و سەرچاوە و لە ڕوانگەی ئەو تیۆرانەوە خوێندەوەی بۆ واقیعی کوردستان یان دنیای تێکستی ئەدەبی نەکردبێت. بڕوایەکی تەواومان بەوە هەبوو بەشێکی زۆر لە کولتووری ئێمە (بە مانا فراوانەکەی کولتوور) خوێندنەوەی بۆ نەکراوە و قسەی زۆر ماوە لەسەری بکرێت. جیهانی ئەدەبی و شیعری ئێمە هێشتا ڕووبەرێکی نەزانراوە و کاری کەمی لەسەر کراوە: مرۆڤ، خێزان، کارکردنی دین لە کۆمەڵگا، پێکهاتەی کۆمەڵگای کوردی و… هتد، هەموو ئەم بوارانە پێویستیان بە قسەکردن و لێکۆڵینەوەی زیاتر هەیە. ڕاستە لە بەشێکی نووسینی هاوڕێیاندا زمانێکی شیعری هەیە، بەس کێ و لە کوێ وتوویەتی زمانی شیعری توانای دەربڕین و کەشفکردنی نییە؟ یەکێک لە فەیلەسوفە گرنگەکانی سەدەی بیست سەرلەبەری نووسینەکانی بە زمانێکی شیعری نووسی بوو: نیتچە.

زۆرێک لە لێکۆڵینەوە و نووسینەکانی ئێمە شیکاری بوون، لە سەردەمێکیشدا ئەو کارانەمان دەکرد کە هیچ سەرژمێری و هیچ داتایەک بەردەست نەبوو، تا لێکۆڵینەوەکانی پێ دەوڵەمەند بکەین. سەرەتاکانی ڕاپەرین بوو و هێشتا هیچ دەزگایەک نەبوو بۆ نموونە سەرژمێری کوشتن، جیابوونەوەی خێزان، بێکاری، ڕێژەی ژن و پیاو، ژمارەی خوێندکاران و… هتد بخاتە بەردەست. لە نەبوونی ئەو داتایانەدا ئێمە ناچار بووین دیارەدەکان وەک چۆن دەیبینین، بخوێنینەوە و تەفسیر بکەین. بەشێکی زۆریش ناچار دەبووین بۆ خوێندنەوە و تێگەیشتنی لە دنیای کولتووری خۆمان، بگەڕێنەوە بۆ  ئەدەب و لەوێوە هەندێک دەرئەنجام بەدەست بهێنین. هەندێک لێکۆڵینەوەی تیۆریمان لەسەر زۆر شت پێشکەش کرد کە هەست دەکەم تا ئێستاش سەرچاوەی گرنگن بۆ ناسینی زۆر چەمک و ڕێبازی فیکری.

ژنەفتن: ئایا پێتانوایە کە “ڕەهەند” کوتایی هاتووە یان هێشتا لێکەوتەکانی بەردەوامە؟ ئەگەر بەردەوامە، دەکریت باسی ئەو بەردەوامییەمان بۆ بکەیت؟ ئەگەر کۆتایی هاتووە، باسی جۆر و هۆی کوتایی هاتنەکەی بکەن؟

هەردی: گەر وەک گۆڤارێک تەماشای بکەیت کە ساڵانێک دەردەچوو و ئێستا دەرناچێت، ئەوا ڕاستە ڕەهەند کۆتایی هات. گەر مەبەستیش نووسەرەکانێتی، ئەوا ڕاست نییە و هەموو ئەو نووسەرانەی لە ڕەهەندا کاریان دەکرد تا هەنووکەش کار دەکەن و بەردەوامن لە نووسین و قسەکردن، نە وەستاون و نە کۆتاییشیان پێهاتووە. گەر مەبەستیش شێواز و ئاراستەی کارکردنی گۆڤارەکە بێت، ئەوە نەک هەر تەواو نەبووە و بەردەوام دەبێت، بەڵکو هێشتا لە سەرەتادایە: ڕەهەند چی بوو، جگە لە بانگهێشتێک بۆ کرانەوە بەسەر کولتووری دنیای دەرەوە و کرانەوەی کتێبجانەی کوردی بەسەر میتۆد و فیکر و تیۆرەی جیاوازدا. یەکێک لە خەمە سەرەکییەکانی زوربەی نووسەرانی ڕەهەند ئەوە بوو خوێنەری ئێمە بەسەر یەک قوتابخانەی فیکریدا دانەخرێت و هیچ پێشگریمانەیەکی ئایدیۆلۆژی وای لێ نەکات پێش ئەوەی بخوێنێتەوە و شارەزا بێت، باسی تیۆرە و فیکری دی بکات یان ڕەتی بداتەوە. دروشمی گۆڤارەکە سێ وتەزای سەرەکی بوو: تیۆرە، کولتوور، ڕاڤەکردن. تیۆرە بۆ خوێندنەوەی کولتوور و پێشکەشکردنی ڕاڤەکردنێک. ڕەهەند پێشنیاری نووسینێکی دەکرد کە پشتئەستور بێت بە تیۆرە. چونکە تیۆرەکان وامان لێ دەکەن جیهان بە جۆرێکی جیاوازتر ببینین لەوەی پێشتر بینیومانە، شتگەڵێکی تیا دەبینین و دەخوێنینەوە کە پێش زانینی تیۆرە هەستمان پێ نەدەکرد. لەبەر هەموو ئەمانە هەست دەکەم ڕەهەند چ وەک بانگکردنێک بۆ ئەم جۆرە ئیشکردنە و چ وەک ئەنجامدانی، بەردەوام دەبێت چ بە دەستی نووسەرانی ڕەهەند و چ بە دەستی نەوەی دوای ئەوان.

ژنەفتن: ڕەخنەیەکی واتان لەسەرە کە بەرانبەر ئەو کەسانە دەوەستانەوە کە ڕەخنەیان لێ دەگرتن و بە توندی وەڵامتان دەدانەوە؟ ئیتر ئەمە بۆ سیاسییەکان و ڕۆشنبیر و نووسەرەکانی نەوەی پێش خۆشتان و دوایی خۆشتان هەر ڕاستە. ئێوە هەم وەک کەسی سەرەکیی ڕەهەند و هەم وەک یەکێک لەو کەسانەی کە وەڵامی ڕەخنەکانتان دەدایەوە، ئێستا چۆن لەو تۆمەت و ڕەخنەیە دەڕوانی و پاساوی بۆ دەهێنیتەوە؟

هەردی: ڕاستت بوێت ئەوەی تۆ ناوی دەنێت ڕەخنە، من ئەوە ناو دەنێم سووکایەتی و تەشهیر.. کەسانێک بوون و ئێستاش هەن کە تۆمەتی بێ بنەما و بوختان و درۆت بە دەمەوە دەکەن و بێ شەرمیش ئەیڵێن. زوربەی نووسەرانی ڕەهەند ڕووبەڕووی شێواندن و بوختانی وا بوونەوە کە هیچ بنەمایەکی نە زانستی نە فیکری نەبووە و نییە. کەسانێک شتانێکیان دەخستە دەممان کە نە هەرگیز گوتوومانە و نە بڕواشمان پێ بووە. تووشی کەسانێکی دیش دەبووین کە بێ ئەوەی نووسینەکەتی خوێندبێتەوە، پێشوەخت بڕیاری لەسەر داوە و بەمەشی دەگوت ڕەخنە. ڕاستت بوێت ئەوانە ڕەخنە نەبوون تا مرۆڤ لای ئاسایی و بە بەشێک لە فەزای ڕۆشنبیری بزانێت. بەڵکوو پتر دەچوونە خانەی بوختان و سووکایەتییەوە.

کێشەیەکی دی کە ڕووبەڕوومان دەبووەوە پەیوەندی بە نەخوێندەوارییەوە هەبوو. ڕووبەڕووی کەسانێک دەبووینەوە بۆ نموونە باسی ‘فرۆید’یان دەکرد و هیچیان لەبارە نەدەزانی، ناوی ‘مارکس’یان دەهێنا و هیچیان لەبارەی فیکریەوە نەخوێندبووەوە. قسەیان لە بونیادگەری و پاش بونیادگەری دەکرد و سادەترین پێدراوەکانی ئەم ڕوانینانەی نەدەناسی و نەدەزانی. تۆ ڕاست دەکەیت بەرامبەر بەمجۆرە دەربڕین و کەسانە توند و ڕەق بووین، هێندەی ڕادەی بوختان و نەزانینەکانی بەرامبەر.

نووسین وەک هەر بوارێکی تری ئەم ژیانە ڕێسا و ڕێکاری تایبەتی خۆی هەیە کە کێ ویستی دەستی بۆ بەرێت، دەبێت پەیڕەوی لێ بکات. هەوڵێکی زۆرمان دەدا ئەم بیرۆکەیە لای هەمووان بچەسپێت. بڕوایەکی تەواومان بەوە هەبوو کە دەبێت ڕێز لە نووسین بگیرێت و هەر کەس دەستی بۆ برد ڕێساکانی جێبەجێ بکات و پشتئەستور بە بەڵگە و ئەرگۆمێنت قسە بکات. ڕووبەڕووی ئەوە دەبووینەوە کە بە نموونە دەیانگوت (فلان نووسەری ڕەهەند گوتویەتی و بڕوای وایە…) بەبێ ئەوەی یەک دێر لە یەک نووسینی نووسەرەکە بهێنێتەوە کە قسەکەی پشتڕاست دەکەنەوە… نەیاندەهێنایەوە لەبەر ئەوەی یان هەر لە بنەڕەتەوە نووسینەکەی نەخوێندووەتەوە و هەروا قسە دەکات، یان خوێندوویەتییەوە و دەزانێت قسەکانی ڕاست نین، بۆیە ناتوانێت یەک ڕستە بۆ پشتگیری قسەکانی بدزۆێتەوە. یان دەیانگووت ئەم بیروڕای برادەرانی ڕەهەند چەواشەکارییە… ئیدی کام بیروڕا و لە کوێدا و کێ نووسیویەتی و لە چ ساڵێکدا… هیج.. هەر هیچ دیار نەبوو. دەی کاکی من ئەم جۆرە قسانە نەک ڕەخنە نین. بەڵکوو دەچوونە خانەی بوختان و نەزانینەوە. مەرجی سەرەکیی هەموو حوکمێک هێنانەوەی ئەرگۆمێنت و بەڵگەیە. ناکرێت و هەڵەیە حوکمێک یان ڕایەک بڵێت بەبێ ئەوەی ئەرگۆمێنت بۆ پشتڕاستکردنەوەی قسەکانت بهێنیتەوە. ڕاستت بوێت تووشی ئەم دۆخانە دەبووین، نەک ڕەخنەگرتن، ئەمەش توند و ڕەقی دەکردین.

لەناکاو بزووتنەوەیەکی سیاسی پەیدا بوو کە هەموو ئەو ڕەخنانەی ئێمە لە سیستەمی حوکمڕانی کوردستان هەمان بوو، کردییە بەرنامەی کارکردنی و بە دەنگی بەرز دەیگوتەوە.

ژنەفتن: دەگوترێت کە مانیفێستی بزووتنەوەی گۆڕان، لەژێر کاریگەری گوتارەکانی ڕەهەندییەکان بووە و، ڕەهەندییەکانیش پشتیوانیان لەم هێزه سیاسییە نوێیە کردووە، ئایا ئەمە خوێندنەوەیە یاخود لە ڕاستیدا وایە؟

هەردی: بەشێکی زۆر ڕاستی لەم قسەیەدا هەیە. لەناکاو بزووتنەوەیەکی سیاسی پەیدا بوو کە هەموو ئەو ڕەخنانەی ئێمە لە سیستەمی حوکمڕانی کوردستان هەمان بوو، کردییە بەرنامەی کارکردنی و بە دەنگی بەرز دەیگوتەوە. بەرنامەی سیاسیی ئەم هێزە و دەست خستنە سەر ئەو شوێنانەی دەبێت دەستکاری بکرێن، زۆر نزیک بوو لەو بۆچوون و خوێندنەوانەی ئێمە بۆ واقیعی سیاسیی هەرێمی کوردستان هەمان بوو. لەبەر ئەوە بەڵێ زۆرێکمان (گەر نەڵێم هەمووی) بە جۆرێک لە جۆرەکان پشتگیری بزووتنەوەکەمان کرد، بەڵام بەو ئاگاداری و وریاییەوە کە هەرگیز سەربەخۆییی خۆمان لەدەست نەدەین. پشتگیری بکەین لە بەرنامەیەک، بەڵام تا ئاستی ئەندامبوونی و ئیلتزامی حیزبی نەڕۆین. بە گشتی بڕوایەکی گشتگیر لەناو زوربەماندا هەبوو کە نووسەران وا باشترە هەمیشە بە سەربەخۆیی بمێننەوە. بەڵام سەربەخۆییەک نەک بە مانای پەیوەندی نەبوون بە کێشەکانی وڵاتەوە، بەڵکوو بە مانای خۆ دوورگرتن لە ئیلتزامی حیزبی و هەمیشە دانانی ئەو ئەگەرە کە دەشێت ئەوەی ئەمرۆ باش و دروستە، سبەی ڕاست و دروست نەبێت. ئەوە ڕاستە بە شێوەی جیاواز هاوکاری بزووتنەوەکە بووین و خودی خۆم لە برادەران زیاتر هاریکاری بزووتنەوەکە بووم و تا ماوەی هەشت ساڵیش یەکێک بووم لەو کەسانەی لە “کاک نەوشیروانی بەهەشتی”یەوە زۆر نزیک بووم و بەردەوام بۆچوونی خۆم و هاوڕێکانم لە هەموو ئەو شتانەدا پێ دەگووت کە دەهاتە پێشێ. هەر کاتێک ڕاوێژێکیان پێ کردبین، درێغیمان لە وتنی ئەو شتانە نەبووە کە بە پێویست و ڕاستمان زانیووە. بزووتنەوەکە خۆشی فەزایەکی سیاسیی پر ملاملانێی دروست کرد کە زوربەمان بە خاڵێکی پۆزەتیڤمان بۆ ژیانی سیاسیی هەرێم دەزانی. چونکە بڕوایەکەی تەواومان بەوە هەبوو بوونی ململانێی سیاسی، یەکێکە لە سەرەکیترین ئەو ڕێگایانەی دەورێکی گرنگ لە باشترکردنی ڕەفتاری هێزە سیاسییەکان دەبنینێت. لەبەر ئەوە هەر دروستبوونی ئەو دۆخەمان بە گشتی بە پۆزەتیڤ دەزانی. کۆمەڵگای ئێمە پرە لە ناڕەزایی و توڕەیی، کاری ڕاست ئەوەیە ئەم ناڕازیبوون و توڕەییە بتوانێت لە ڕووی سیاسییەوە تەعبیر لە خۆی بکات و ململانێیەکی تەندروست بە شێوازە ڕێگەپێدراوەکان لەگەڵ حیزبە سیاسییە باڵادەستەکاندا بکات. لەبەر ئەوە ڕاستە بەشێکی زۆرمان هاوکاری بزووتنەوەی گۆڕان بووین لە سەرەتای دروستبوونیدا، بەڵام هەمیشەش سەربەخۆییی خۆمان پاراست.

ژنەفتن: وەک کەسێکی سەرەکی و ئاگادار؛ لێکترازان و جیابوونەوەی کەسەکانی ڕەهەند لەسەر چی بوو؟ ئایا ئەو جیابوونەوەیە لەسەر جیاوازیی بیڕوڕا بوو؟ لە کاتێکدا گوتارێکی سەرەکی کە “ڕەهەند” بانگەشەی بۆ دەکرد، گوتاری جیاوازی بوو؟

هەردی: ڕاستت بوێت بەردەوام بۆچوونی جیاواز لەناو ئێمەدا هەبووە و بیرم نایەت هەمیشە و هەموو کات هەمان بۆچوونمان لەسەر شتەکان هەبووبێت. دەزانی کێشەکە چییە، کێشەی سەرەکیی ئەوەیە خەڵکێکی زۆر دوورکەوتنەوە و تەنانەت دابڕانی نووسەران لەیەک وەک جیابوونەوەی و ئینشقاقی حیزبی سیاسی تەماشا دەکەن و بە هەمان ئەو فەزایەش تەماشای دەکەن کە ئینشقاقی حیزبی پێ تەماشا دەکەن. نووسەران کە پێکەوە کار ناکەن، ڕێگە لە یەک ناگرن و یەکتر قەدەغە ناکەن. بۆچوونەکانیان چەند دژ بە یەکیش بێت سەر ناکێشێ بۆ سڕینەوە و حەرامکردنی یەکتر. جیاوازی و ناکۆکیی نێوان نووسەران بەرهەمهێنە و، وا دەکات هەریەکەیان پتر بنووسێت و پتر داکۆکی لە بۆچوونەکانی بکات، لە کاتێکدا ناکۆکیی ناو حیزب سەر دەکێشێ بۆ شەڕ و ماڵوێرانی و دابڕان. ئەم دوو جیابوونەوەیە هەرگیز یەک شت نین و هەرگیزیش دەرئەنجامی هاوشێوەیان نییە.

بەڵام سەبارەت بە قەبوڵکردنی جیاوازی و جیابوونەوە چەند تێبینیەکم هەیە:

بڕوابوون بە جیاوازی، بە مانای ئەوە نییە تۆ بۆچوونی بەرامبەرکەت بسەلمێنی، بەڵکو تەنیا بەو مانایەیە هەرگیز ئامادە نابێت لەبەر ئەوەی بەرامبەرکەت هەمان ڕای تۆی نییە، قەدەغەی بکەیت و ڕێگە لە دەربڕینی بۆچوونەکانی بگریت. بگرە گەر بە هەر هۆکارێک بووە ڕێگە لە بۆچوونێک گیرا کە بە دڵی تۆ نییە، داکۆکیی لە بوونی بکەیت و ڕازی نەبیت بەوەی سەرکوت بکرێت.

بیرۆکەی قەبوڵکردنی جیاوازی، زۆر بە هەڵە لێکدراوەتەوە. هەندێک وا دەزانن مادام تۆ بڕوات بە جیاوازی هەیە، کەوابوو نابێت بەرگری لە بۆچوونی خۆت بکەیت و ئەو ڕەخنانە بسەلمێنیت کە ئاراستەت دەکەن. بەڵام ئەمە تێگەیشتنێکی یەکجار هەڵەیە. مرۆڤ کە بۆچوونێکی هەبوو، ئەو بۆچوونەی لە دەرئەنجامی خوێندنەوە و بیرکردنەوەیەکی زۆر بەدەستهێناوە و بێگومان بەرگری لێ دەکات. نابێت هەرگیز ئەم بەرگریکردنە بە مانای دژایەتیی جیاوازی لێک بدرێتەوە. وەک گووتم قەبوڵکردنی جیاوازی، واتە قەبوڵکردنی ئەوەی هەموو کەس ئازادە بیروڕای خۆی هەبێت و داکۆکی لێ بکات و هیچ کەسیش ئازاد نییە بیروڕا یان بۆچوونێک قەدەغە بکات لەژێر هیچ پاساوێکدا.

ئەو جیاوازییەی لەنێوان بیرکردنەوەی هاوڕێیاندا هەیە، بێگومان جیاوازییەکی ڕاستەقینەیە کە لە دوو ڕوانگەی جیاوازە تەماشای دنیا و خوێندەوەی بۆ دەکەن. ئەمەش دۆخێکی زۆر ئاساییە و بگرە وەک وتم بەرهەمهێنە و قازانج بە دەوڵەمەندکردنی دنیای ڕۆشنبیریی ئێمە دەگەینێت. بەڵام ئەوەی کە ڕاستە و من دەیسەلمێنم ئەوەیە کە زۆر جار ئەم وتووێژە لەنێوان هاوڕێیاندا سەری کێشا بۆ قسەی زبر و بریندارکەر کە هیچ پێویست نەبوو. ڕاستگۆیانە بڵێم ئەم بەشەی کە پەیوەندی بە قسەی زبر و بریندارکەرەوە هەیە، هەندێک دوورکەوتنەوەی شەخسی و تایبەتی دەوری تیا هەبوو.

ژنەفتن: ڕەهەند تەنها بۆ نوخبە بوو یاخوود جەماوەری بوو؟ ئایا دەیتوانی کاریگەری لەسەر نوخبە دروست بکات یان ئامانجی هوشیاریی جەماوەری بوو بە گشتی؟ لە پەنا ئەمەشدا ئایا ڕەهەند هەوڵی دەدا دەست بۆ کێشە هەناوییەکانی کورد بەرێت؟

هەردی: گۆڤارێکی فیکری بوو نەک حیزبێکی سیاسی. لەبەر ئەوە بێگومان ئاراستەی ڕووی لە گروپێکی کۆمەڵگا دەکرد کە گرنگی بە کاری فیکری و تیۆری دەدا. ئەو خوێنەرانەش بەرەو پیری دەهاتن کە حەزیان بەم جۆرە کارانە دەکرد. ڕەهەند هەم بوو بە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ ئەو گروپە و هەم بوو بە هاندەرێک بۆ کارکردن و خوێندنەوەی دەیان خوێنەری تر. وەک جارێکی دیش نووسیومە ڕەهەند هیچی نەکردبێت، ئەوەی کردووە چەندان بیریار و قوتابخانەی فیکری بەو گروپە ناساند کە پێشتر هیچی لەبارەیانەوە نەدەزانی. هەر ئەم ناساندنە بووە هاندەرێکی گەورە بۆ ئەوەی لانیکەم خوێنەرانی ئێمە بەدوای کتێب و نووسینی ئەو بیریارانەدا بگەڕێن و بیخوێننەوە. یەکێک لەو شتانەی نووسینەکانی هاوڕێیانی ڕەهەندی پێ دەناسرێتەوە ئەوە بوو کە تەنیا ناوی بیریار و فەیلەسوفانیان ڕیز نەدەکرد و شەرحی بۆچوونەکانیان بکەن، بەڵکو هەوڵیدەدا ئەو تیۆرانە بەکار بێنن بۆ خوێندنەوە و تێگەیشتن لە دنیای واقیعی کوردستان و دەقی ئەدەبی.

The post دەربارەی نێوەندی ڕەهەند و گۆڤاری ڕەهەند appeared first on ژنەفتن.

ژنەفتن: (ڕەهەند) بە چ ئامانج و مەبەستێک دەستی پێ کرد؟ سەرەتا تەنیا ئامانجی دەرکردنی گۆڤارێک بوو، یان وەک لە بەردەوامیدا بینیمان، پرۆژەیەکی ڕۆشنبیری بوو، ئایا لای خۆیشتان هەر لە سەرەتاوە وەک پرۆژەیەکی ڕۆشنگەری و ڕووناکبیری کارتان لەسەر کرد، یان هەر دەرکردنی گۆڤارێک بوو بۆ بڵاوکردنەوەی بابەتەکانی خۆتان (واتە دەستەی نووسەران)؟

مەریوان وریا: نەخێر، خولیای دەرکردنی “ڕەھەند”، خولیای دەرکردنی گۆڤارێک نەبوو بە تەنھا، تەنھا ئەوە نەبوو نووسەرەکانی ئەم گۆڤارە مینبەرێکیان بۆ قسەکردن ھەبێت، یاخود ھەموو وەرزێک جارێک وتارێک بنووسن و بڵاوی بکەنەوە. ڕەھەند بیرکردنەوە بوو لە دروستکردنی پرۆژەیەکی ڕۆشنبیریی ھەمەلایەن کە ھەوڵی گۆڕین و تازەکردنەوەیەکی بەرفراوانی ڕۆشنبیریی کوردی بدات و کاریگەریش لەسەر کایەکانی تری ناو کۆمەڵگای کوردستانی، بەجێ بھێڵێت. ئەمە خەونی گەورە و ئاشکرای زۆرێک لە ئێمە بوو لە ڕۆژی سێھەم و چوارەمی ڕاپەڕینەوە. بەڵام مێژووی ئەم خەونە لای ھەندێکمان درێژتر بوو لە دەرکردنی “ڕەھەند”. بە تایبەتی لای من ھەوڵدان بۆ ڕەخنەکردنی ڕۆشنبیریی باو لە کوردستاندا و تازەکردنەوەی ھەندێک دەرکەوتی ئەو ڕۆشنبیرییە، دەگەڕێتەوە بۆ نیوەی دووھەمی ساڵانی ھەشتا. یەکەم نووسینی جیدی من وتارێکی ڕەخنەیی بوو لەسەر کۆمەڵە چیرۆکی “گوڵی ڕەش”ی ‘شێرازد حەسەن’، کە تیایدا ھەوڵمدا بوو میتۆدێکی نوێی ڕەخنەی ئەدەبی بۆ ناو ڕۆشنبیریی کوردی بھێنم، میتۆدێک من لەو سەردەمەدا و لە پاڵ ڕەخنەگری فەرەنسیی ‘لوسیان گوڵدمان’دا ناوم نابوو “بونیادگەریی پێکھێنەرانە”، ئەمەش بۆ جیاکردنەوەی لەو بونیادگەرییە فۆرمالیستییەی لە عێراقی ساڵانی ھەشتادا، لە ڕەخنەی ئەدەبی لە عێراقدا باڵادەست بوو. بابەتی سەرەکیی ئەو نووسینە تێڕامان بوو لەو ئیفلیجبوونە مێژووییەی پاڵەوانەکانی ‘شێرازاد حەسەن’ لە ناویدا گیرۆدە بووبووبن، ئەگەرچی ئەو پاڵەوانانە خوێندەوار بوون و خواستێکی گەورەی گۆڕین و دەستکاریکردنی دونیاشیان ھەبوو. گیرخواردن بە دەست واقیعێکی مێژوویی دیاریکراوەوە و زەحمەتیی دەسکاریکردنی ئەو واقیعە، ئەو دەرەنجامە بوو کە من لە خوێندنەوەی ئەو چیرۆکەی ‘شێرزاد حەسەن’دا پێی گەیشتم. بەدوای ئەو نووسینەدا و لە ھەمان دیدگاوە و بە ھەمان میتۆدی ڕەخنەیی لێکۆڵینەوەیەکم لەسەر شیعری “خۆکوشتن”ی ‘محەمەد عومەر عوسمان’ نووسی و باسم لە بیرۆکەی خۆکوشتن و مەحاڵبوونی پیادەکردنی کردەی خۆکوشتن لە ئەدەبی ئەو شاعیرە گرنگەی ساڵانی ھەشتای ناو ئەدەبیاتی ئێمەدا کرد. لەوێشدا کردەی خۆکوشتن، وەک جۆرێک لە جوڵەی ڕادیکاڵ، بەڵام نێگەتیڤ، دیسانەوە دواخرابوو بۆ سەردەم و زەمانێکی نادیار. دواتر نووسینێکی ترم بە ھەمان میتۆد لەسەر شیعری “پایز”ی ‘گۆران’ نووسی و لەوێدا، بە پێچەوانەی خوێندنەوە ئایدیۆلۆژییە باڵادەستەکانی ئەو ڕۆژگارەوە، ‘گۆران’م وەک یەکێک لە خەمبارترین شاعیرەکانی دونیای ئێمە نیشان دا. شاعیرێک بە ھەر ئاراستەیەکدا دەڕوانێت گریان و پەژارە دەبینێت. دواتر نووسینێکی ترم لەسەر شیعری “لە ناکەس کارییا”ی ‘مەحوی’ نووسی، ئەوەم نیشان دا مەحوی پێ لەسەر ونبوونی یەقین لە جیھانبینیی خۆیدا دادەگرێت و لەتلەتبوونی خۆی لەنێوان دین و دونیادا دادەگرێت. دواتر ھەندێک نووسینی تیۆریم لەسەر مەسەلەی پەیوەندیی نێوان بونیادەکان و جوڵە کۆمەڵایەتییەکان، لەسەر کێشەی بەرھەمھێنانی تێکست لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا و غیابی عەقڵانیەت لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا، نووسی. لەم نووسینانەدا بۆ یەکەمجار ھەندێک چەمکی ‘میشێل فوکۆ’م بەکار ھێنا، بە تایبەتی چەمکی “ئەبستیم” بۆ نیشاندانی ئەو دۆخی چەقبەستن و ناتیۆرییەی ڕۆشنبیریی ئێمە لە ناویدا جێگیرە. دوای ئەم زنجیرە نووسینانە یەکەمین بەریەککەوتنی فیکریی من لەگەڵ ‘زاھیر ڕۆژبەیانی‘دا دروست بوو کە لەو ڕۆژگارەدا وەک ڕەخنەگرێکی ئەدەبی ناسرابوو، بەریەککەوتنەکە لەسەر مەسەلەی چۆنیەتی تێگەیشتن بوو لە بونیاد و پێکھاتی ڕۆشنبیریی کوردی و چۆنیەتی تازەبوونەوە و دروستکردنی دابڕان لە ناویدا. لەو زنجیرە نووسینەدا من بۆ کۆمەڵێک بۆچوونی ‘گاستۆن باشلار’ و ‘میشێل فوکۆ’ و ‘لویس ئالتۆسێر’ گەڕابوومەوە، ھێنانی ئەم ناوانەش بۆ ناو ڕۆشنبیریی ئێمە کارێکی نوێ بوو. بە کورتییەکەی ئەوەی من لەو ڕۆژگارەدا پێوەی خەریک بووم، ھەم ڕەخنەکردنی ھێڵە گشتی و سەرەکییەکانی ڕۆشنبیریی کوردی بوو، ھەم پێشنیارکردنی میتۆد و شێوازی نوێی خوێندنەوە و شیکردنەوە بوو، ھەم پێشنیارکردنی نووسەر و بیریار و تێزی فیکری و میتۆدی نوێ بوو، کە ھەموویان لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا نەناسراو بوون. من ھەموو ئەم کارانەم لەنێوان ساڵانی ١٩٨٧ و ١٩٩٠دا ئەنجام دا. لەو سەردەمەدا ‘بەختیار عەلی‘ش چەند وتارێکی نووسی بوو، بەڵام ھەم دیوانی “گوناھ و کەرنەڤاڵ” و ھەم ڕۆمانی “مەرگی تاقانەی دووھەم”یشی نووسی بوو، بەڵام ھیچیانی بڵاو نەکردبووەوە. ئەوەی دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە ئێمە، بە تایبەتی من و بەختیار، ھەر لە سەرەتاوە خەونی بەرپاکردنی گۆڕانکارییەکی گەورەمان لەناو ڕۆشنبیریی کوردیدا ھەبوو. 

من و بەختیار، ھەر لە سەرەتاوە خەونی بەرپاکردنی گۆڕانکارییەکی گەورەمان لەناو ڕۆشنبیریی کوردیدا ھەبوو. 

دوای ئەوەی ڕاپەڕین دەستی پێ کرد و دونیای ئێمە لە ماوەی چەند ڕۆژێکی کەمدا تەواو گۆڕا، خەون و پلانەکانی ئێمەش گۆڕا. شەوی بەرپابوونی ڕاپەڕین من لە سلێمانی لە ماڵی ‘بەختیار عەلی’ بووم. ڕۆژی دووھەم یان سێھەمی ڕاپەڕینیش کاتێک سلێمانی بە تەواوی ڕزگار کرا، من و بەختیار بڕیارمان دا گۆڤارێکی فیکری دەربکەین. پێمان وابوو دۆخێکی تازە دروست بووە و پێویستی بە قسە لەسەر کردن و شیکردنەوە و ڕاڤەکردنێکی تازە و مەعریفییانە ھەیە. ساتەوەختێک بوو ئەو ئەگەرەی خستە بەردەممان شتێک لەو خەونانەی ھەڵمانگرتبوو، بکەین بە واقیع. لە ماوەی دوو ھەفتەی یەکەمی ڕاپەڕیندا ئێمە، بەختیار و من و چەند نووسەرێکی گەنجی تری سەر بە ھەمان نەوە “گۆڤاری ئازادی”مان دەکرد. من لە ژمارەی یەک و دووی “گۆڤاری ئازادی“دا دوو نووسینم بڵاوکردەوە. یەکێکیان بە ناونیشانی “سەرخان و سەرخانی وەھمی” بوو، کە ڕەخنە بوو لەو دیدە مارکسییە میکانیکییەی کە پێی وایە ھەموو ژێرخانێک سەرخانێکی تایبەت بە خۆی دروست دەکات. لە باتی ئەو دیدە من بەرگریم لەوە دەکرد کە ھەندێک ژێرخانی کۆمەڵایەتی ھەن، ناتوانن سەرخانی تایبەت بە خۆیان دروست بکەن، بۆ نموونە ئەو ژێرخانە ئابوورییانەی لە کۆمەڵگاکانی وەک کۆمەڵگای ئێمەدا ئامادەن توانای دروستکردنی سەرخانێکی سەربەخۆیان نییە کە بتوانێت لەناو واقیعی مێژوویی ئەو کۆمەڵگایانەدا چالاکانە کار بکات. لە باتی ئەمە، سەرخانی تر، لە فۆرمی گواستنەوە و پەلکێشکردنی دەزگا و ڕێکخراو و جۆری پەیوەندیی تایبەت و ئایدۆلۆژیای خواستراودا، لە کۆمەڵگا خۆراواییەکانەوە دەھێنێت. واتە ئەوەی ڕوو ئەدات بەرھەمھێنانی ژێرخانی کۆمەڵایەتی بۆ سەرخانێکی تایبەت بە خۆی نییە، بەڵکوو گواستنەوە و ھێنانی “سەرخان”ە لە خۆراواوە، سەرخانێک دەربڕی پەیوەندیی نێوان ژێرخان و سەرخانی کۆمەڵگاکانی خۆراوا و بوونی مێژوویی تایبەتی ئەوانن. نووسینی دووھەمیشیان باسێکی درێژە لەسەر کاریگەریی “سیستمی عیرفانی” بە درێژایی چەندان سەدە لەسەر ڕۆشنبیریی ئێمە و کێشەکانی ئەم کاریگەرییە لەسەر ئەو ڕۆشنبیرییە. ئەم نووسنیە لەژێر کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی تێزە سەرەکییەکانی فەیلەسوفی مەغریبی ‘محەمەد عابد جابری‘دا بوو، کە بە درێژایی ھەشتاکان ئەستێرەی ژمارە یەکی ناو ڕۆشنبیریی عەرەبی بوو. ھەر لە ژمارە یەکی “گۆڤاری ئازادی”دا بەیاننامەی مافەکانی مرۆڤمان بۆ زمانی کوردی وەرگێڕا، ئەگەر بە ھەڵەدا نەچووبم ئەوە یەکەمجار بوو ئەو بەیاننامەیە بە زمانی کوردی ببینرێت.  

بەڵام من لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٩٢دا کوردستانم بەجێ ھێشت و چووم بۆ ئەوروپا. لەو ڕۆژگارەدا و لە ئەوروپا کاک ئاراس فەتاح و کاک ھەڵکەوت عەبدوڵا و کۆمەڵێک نووسەری تر، گۆڤارێکی فیکرییان دەردەکرد بە ناوی “یەکگرتن”. من ھەندێک نووسینم لەو گۆڤارەدا بڵاو کردەوە. وابزانم یەکێکیان ڕانانێکی درێژ بوو بۆ کتێبی “دیسپلین و سزا”ی میشێل فوکۆ. دوو ساڵێک دواتر ‘بەختیار عەلی’ش کوردستانی بەجێ ھێشت و ھات بۆ ئەڵمانیا، ئیتر بیرۆکەی ئەوەمان لا دروست بوو گۆڤارێکی تازە لە ئەوروپا دەربکەین و لە کوردستانیش بڵاوی بکەینەوە. دوای گفتوگۆکردن لەگەڵ ئەو ھاوڕێیانەی گۆڤاری یەکگرتنیان دەردەکرد، بڕیارماندا ھەم گۆڤاری ئازادی و ھەم گۆڤاری یەکگرتن ھەڵبوەشێنینەوە و لە شوێنی ئەواندا “گۆڤاری ڕەھەند” دەربکەین. بەم جۆرە گۆڤاری ڕەھەند لەدایک بوو. وەک وتم خەونی ئێمە لە “ڕەھەند”دا گەورەتر بوو لە دەرکردنی گۆڤارێک بە تەنھا، ئێمە دەمانویست ناوەندێکی ڕۆشنبیری دابمەزرێنین کە بتوانێت کاری زیاتر و زۆرتر و دەزگایی بکات. خودی گۆڤاری ڕەھەندیشمان وەک بەشێک لە پرۆژەیەکی ڕۆشنبیری دەبینی کە توانای کۆکردنەوەی دەنگە ڕۆشنبیرییەکانی ناوەوە و دەرەوەی کوردستانی ھەبێت، بشتوانێت ببێتە دەروازەیەکی گرنگ بۆ ڕوانین بەسەر سێ شتدا:

یەکەم: خوێندنەوە و ڕاڤەکردن و نرخاندنی مێژووی ڕۆشنبیریی کوردی و ھەوڵدان بۆ دەستنیشانکردنی گرفتە بونیادییە گەورەکانی، شتێک دەچووە بواری شیکردنەوەی ئەپیستمۆلۆژی و سۆسیۆلۆجیای مەعریفەوە.

دووھەم: خوێندنەوەی واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتی و دینیی کۆمەڵگای کوردی بە شێوەیەکی گشتی و بە تایبەتیش خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی ئەزموونی دەسەڵاتدارێتی کوردیی دوای ڕاپەڕین کە ھەر زوو ھەمووانی فڕێدایە ناو جەنگ و کارەساتی گەورەوە. ئەم دۆخە وای کرد یەکێک لە تێما ھەرە سەرەکی و گرنگەکانی گۆڤاری ڕەھەند قسەکردن بێت لەسەر چەمکی دەسەڵات و شێوازی ئامادەگی و ئیشکردنی لە دونیای ئێمەدا. بۆ ئێمە ئاشکرابوو کە دونیایەکی تەواو مەترسیدار بەڕێوەیە و لە دروستبوونێکی ڕۆژانە و بەردەوامیشدایە. لەم ئاستەشدا شتێک لە فەلسەفەی سیاسی و بڕێکی زۆر لە سۆسیۆلۆژیای سیاسی و سۆسیۆلۆژیای دینی و سۆسیۆلۆژیای دەسەڵات لە گۆڤاری ڕەھەنددا، ئامادەبوو.

سێھەم: ناساندن و خوێندنەوە و گەر کراش وەرگێڕانی ئەو بەشانە لە فیکری خۆراوا کە پێمان وابوو دەتوانێت ھاریکارمان بێت بۆ ناسینێکی باشتر و زانستیانەتری دونیای خۆمان.

ئێمە سەرجەمی ئەو کارانەمان لەسەر حیسابی خۆمان دەکرد، زۆربەشمان قوتابی بووین و دەمانخوێند، یان کارێکمان دەکرد بۆ پەیداکردنی بژێوی بۆ خۆمان و بۆ ھاریکاریکردنی کەسوکار و ناسراوەکانمان لەناو دۆخە ئابوورییە پڕوکێنەرەکەی ساڵانی نەوەدی سەردەمی گەمارۆی ئابووری لەسەر عێراق. چەند جارێکی زۆر کەم لە ڕێگای پەیوەندیی شەخسییەوە ھاریکاریی سادەمان لەم یان لەو نووسەری ئەوروپی بۆ گۆڤارەکە وەردەگرت، یاخود کاتێک من لە ھۆڵەندا نزیکەی ٣٠ ھەزار دۆلارم لە سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی ھۆڵەندا بۆ ڕۆژنامەی ھاوڵاتی پەیدا کرد تا چاپخانەیەکی پێ بکڕن، ڕێژەی ١٠ لەسەدی ئەو پارەیەمان بۆ گۆڤاری ڕەھەند وەرگرت. دۆخی ژیانی زۆرینەشمان وەک پەناھەندە و خوێندکار لە ئەوروپادا ھێجگار سەخت و پڕ گرفت بوو، بۆیە دواجار نەمانتوانی ئەوەی بە تەمای بووین و خەونمان پێوە دەبینی، ھەمووی وەدی بھێنین. بەڵام لەوەدا سەرکەوتین لە ساڵی ١٩٩٨دا، واتە دە ساڵ دوای کارەساتی ئەنفال، کۆنفرانسێکی نێودەوڵەتی گەورە لە زانکۆی ئەمستردام بۆ یادکردنەوەی تاوانەکانی ئەنفال ڕێک بخەین. ئەوە یەکەمین کۆنفرانسی نێودەوڵەتی بوو لەسەر ئەنفال لە جیھاندا، لە سەردەمێکیشدا بوو بەعس نەک ھێشتا مابوو، بەڵکوو بەرەو ئەوە دەڕۆیشت بگەڕێتەوە بۆ ناو ھاوکێشە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکان. کۆنفرانسەکە دەنگدانەوەیەکی ھێجگار باشی ھەبوو، نوێنەری چەندان سەفارەتی وڵاتانی تێدابوو، ژمارەیەکی گەورەش لە کوردناسان و ئەکادیمییە ئەوروپییەکانی شارەزای کاروباری خۆرھەڵاتی ناوەڕاستیش بەشدار بوون، کۆنفرانسەکە بە ھەردوو زمانی ئینگلیزی و کوردی بوو. دواتر ئێمە ھەندێک لەو نووسینانەی بە زمانی ئینگلیزی و ھۆڵەندی لە کۆنفرانسەکەدا پێشکەش کرابوون، بۆ کوردی وەرگێڕا و لە ژمارەیەکی گۆڤاری ڕەھەنددا بڵاومان کردەوە.

دواخاڵ بمەوێت شتێکی کورتی لەسەر بڵێم، ئەوەیە ڕەھەند ھەر لە سەرەتاوە کەوتە بەر ھەڕەشەی پارتە سیاسییەکانی کوردستان و بەگژاچوونەوە و شکاندن و ناوزڕاندنی نووسەرەکانی. کار بەوە گەیشت ھەندێک نووسەری کوردستانی ئێرانیشیان کڕی و ئەوانیش قسەیان بە گۆڤارەکە و نووسەرەکانی دەگوت. لەمەدا ڕۆڵی ‘مەلا بەختیار‘ لە ڕۆڵی ھەموو کەسێکی تر خراپتر بوو. دۆخەکە بە ئاستێک گەیشت کاک ڕێبین ھەردی و من ناچار بووین یەکی کتێبێکی قەبەی چەند سەد لاپەڕەیی لەسەر تۆمەت و کارە خراپەکانی “مەلا بەختیار” بنووسین. لە ڕاستیدا ڕەھەند ھەر لە سەرەتاوە ھەردوو ئەو ڕۆڵەی پێ بەخشرا کە لە مێژووی فیکری مۆدێرندا لە سەدەی نۆزدەھەمەوە، بە ڕۆڵی ڕۆشنبیر و بیرکەرەوە دەبەخشرێت. یەکەمیان ئەو ڕۆڵە نێگەتیڤەیە کە دەسەڵاتدارانی وەک ‘ناپلیۆن’ بە ڕۆشنبیری ئەبەخشن، ڕۆشنبیر وەک کەسێکی تێکدەر و گێرەشێوێن. دووھەمیان ئەو ڕۆڵە پۆزەتیڤە کە لەگەڵ ‘مارکس’دا دێتە کایەوە، ڕۆشنبیر وەک کەسێک کە ھەم تەفسیری دونیا دەکات و ھەم بەشداریشە لە گۆڕانیدا. ڕەھەند ھەم دوژمنی ناپۆلیۆنانە و ھەم دۆستی مارکسییانەی زۆری دروست کرد.

ڕەھەند لە باتی گوتاری ھاوبەش، ھەڵوێست و ڕۆحیەتێکی ڕەخنەگرانەی ھاوبەشی ھەبوو.

ژنەفتن: ئایا ڕەهەند لە دەستپیکدا گوتارێکی سەرەکی و کۆنکریتی هەبوو؟ یان بەرەبەرە گوتارەکەی یان گوتارەکانی فۆرمیان گرت؟

مەریوان وریا: ڕەھەند نە لە سەرەتادا و نە لە کۆتاییشدا یەک گوتاری سەرەکی یان ناسەرەکی نەبووە. ڕەھەند پرۆژەیەکی فیکری پلوارل بوو کۆمەڵێک نووسەری جیاواز، بە شێوازی جیاواز و لە دیدگای جیاوازەوە لەسەر بابەتی جیاواز تیایدا دەیاننووسی. پێم وابێت ڕەھەند لە باتی گوتاری ھاوبەش، ھەڵوێست و ڕۆحیەتێکی ڕەخنەگرانەی ھاوبەشی ھەبوو. ڕەخنەی ئەو جیھانەی دروست کرابوو، ئەو ژینگەیەی کۆمەڵگاکەی تێخرابوو، ئەو گوتارە باڵادەستانەی لە ناویدا دروست کرابوو، ئەو کێشە بونیادییانەی لەناویدا بەرھەم ھاتبوو، ئەو مێژووە ڕۆشنبیری و سیاسییەی کە ھەیبوو، بە تایبەتیتریش ئەو فۆرمەی دەسەڵات کە لە دونیای دوای ڕاپەڕایندا تیادا دروست کرابوو. ھەر نووسەرێک لە نووسەرە سەرەکییەکانی گۆڤارەکە ھێڵی تایبەتی بیرکردنەوە و میتۆد و “بێمیتۆدی”ی تایبەتی خۆی ھەبوو، ھەریەکێکیشیان بابەت و زمان و ئوسلوبی نووسینی تایبەتی خۆی ھەبوو. ئەوەی نووسینەکانی کۆ دەکردەوە ڕۆحیەتە تیۆری و ڕەخنەییەکەی نووسینەکان بوو، شێوازێکی تایبەت لە جدییەت بوو لە نووسیندا، سوودوەرگرتن بوو لە فیکر و میتۆدە زانستییە ھاوچەرخەکان، دروستکردن و بەکاربردنی زمانێکی تەواو تازە بوو، نەک بوونی دیدێکی ئایدیۆلۆژی یان فیکریی ھاوبەش، یان گوتارێک ھەموومان لە ناویدا کۆبووبینەوە، یان تێزێک ھەموومان لەسەری کۆک بین و بەرگری لێ بکەین. بۆ کەسێک خەریکی لێکۆڵینەوە لە ژمارەکانی ئەو گۆڤارە بێت بە ئاسانی جیاوازی گەورەی نێوان نووسەرانی گۆڤارەکە، دەبینێت. ڕەنگە خاڵێکی تر کە نووسەرەکانی ڕەھەند لەسەری کۆک بووبن ئەوەیە کە ئێمە باوەڕمان وابوو فیکر دەتوانێت شتێک لە واقیعدا بگۆڕێت، بە تایبەتی فیکرێکی ڕەخنەیی کە کێشە سەرەکی و گرفتە بونیادییەکان دەستنیشان بکات و لە پەیوەندییەکی پتەودا بێت بەو واقیعە مێژووییەوە کە لەئارادایە.

ژنەفتن: بۆ لەو چرکەساتە مێژووییەدا ڕەهەندییەت بەو فۆرمەوە لەناو ڕۆشنبیری و ڕۆشنگەریی کوردیدا سەر هەڵدەدات؟ چ پێوەندییەکەی بە نەتەوەی کوردەوە هەبووە (لەو مێژووەدا)؟ کەسە بنەڕەتییەکان و دەستپێشخەرەکان ڕەهەند کێ بوون؟

مەریوان وریا: سەرەتا نازانم مەبەستتان لە “ڕەھەندیەت” چییە. ئەو دەستەواژەی ئێوە لێرەدا بە کاری دەھێنن سەر بەو خێزانە چەمکییە کە لە زمانی عەرەبیدا وەک “شیوعیەت”، “قەومیەت”، “فاشیەت”، “لیبرالیەت” و “عونسوریەت” ھتد… دەناسرێت. بە بۆچوونی من شتێک بە ناوی “ڕەھەندیەت”ەوە بوونی نەبووە و بوونی نییە. وەک پێشتر وتم ڕەھەند پرۆژەیەکی ئایدیۆلۆژی نەبوو، ھیچ یەکێک لە نووسەرە سەرەکییەکانی ھەڵگری ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراو، یان بەرگریکەر لە ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراو نەبوو. خۆشی بەرھەمھێنەر و دروستکەری ئایدیۆلۆژیایەک نەبوو.

سەرھەڵدانی ڕەھەند لە ناوەڕاستی نەوەدەکانی سەدەی بیستەمدا پابەستی دوو جۆر گۆڕانکاریی گەورەیە لە دونیای ئێمەدا. یەکەمیان لەدایکبوونی ھەلومەرج و دۆخێکی مێژوویی تەواو تازەیە کە ھەم ھەندێک ئەگەری گۆڕانی پۆزەتیڤ و ھەندێک ئەگەری کەم بۆ ئومێد و ھەندێک چاوەڕوانیی ئینسانییانەی تێدابوو، ھەم پڕیش بوو لە مەترسی و ھەڕەشە و ترسی گەورە و ھەمەلایەن. لە پێش ھەمووشیانەوە بوونی دوو ترسی سەرەکی؛ یەکەمیان ترسی مانەوەی بەعسی دوای پەلامارەکانی ئەنفال و بەعسی دوای ئەو ھەموو جەنگ و کوشتارە گەورانە و نزیکی لە ھەمووانەوە. بەعس کە دەستێکی وێرانکەری بەناو ژیانی تاکەکەسی و دەستەجەمعیی کۆمەڵگای ئێمەدا ھێنابوو. دووھەمیان ترس لەو دەسەڵاتە کوردییە تازەیەی ڕۆژانە بە بەر چاومانە تا دەھات زیاتر و زیاتر لە بەعس دەچوو. دەسەڵاتێک پڕ لە ئامادەگیی گەورە بۆ جەنگ و وێرانکردن و بۆ فرۆشتنی ھەموو شتێکیش، لە نیشتمان و نەوت و کارخانەکانی وڵاتەکەوە بۆ فرۆشتنی سەرجەمی پرەنسیپە ئینسانییەکان، لە پێناوی پاراستنی مەسڵەحەت و قازانج و بەھێزکردنی پێگەی بکەرە سەرەکییەکانی. دەڵێم دەسەڵاتێک ئامادە بوو ھەم میلەتەکە و ھەم وڵاتەکە و ھەم سەرجەمی خێروبێری ژێرزەوی و سەرزەوی و ھەم ئێستا و ئایندەی ئەو دەڤەرە بفرۆشێت. شەڕی ناوخۆ ئەو ڕووداوە بوو کە ھەموومانی تەواو ترسان و ڕووە تاریکەکانی ئەو حوکمڕانییەی بە ڕۆژی نیوەڕۆ نیشانداین. لەناو ئەو دۆخە تازەیەدا بە لامانەوە گرنگ بوو مینبەرێک ھەبێت بۆ قسەکردن لەسەر ئەو ھەموو مەترسی و ئەگەرە وێرانکەرە ناوەکییانەی کۆمەڵگای کوردی بەرەو ڕوویان دەچوو. لە خۆڕا نەبوو ژمارە یەکی “گۆڤاری ڕەھەند” تەرخانە بۆ قسەکردن لەسەر شەڕی ناوخۆ، دروستبوون و دەرکەوتنی ڕەھەند بە قسەکردن لەسەر ئەم دۆخە وێرانکەرەی ناو مێژووی ئێمە، دەستی پێ کرد.

ھەموو ئەم گۆڕانکارییانە وایان کرد لەگەڵ ‘ڕەھەند’دا تایپ و مۆدێلێکی نوێ لە ڕۆشنبیر لەدایک ببێت کە بڕ و ڕادەی سەربەخۆبوونی گەورە و ھەمەلایەن بێت. بێترس بنووسێت و نەچێتە ناو گەمەی پارتە سیاسییەکانی کوردستانەوە. ھەمووشیان لەناو ئەو ھاوکێشە سۆسیۆلۆژییەدا نیشتەجێ بن کە دەکرێت لەناو چەمکی “ڕۆشنبیری دیاسپۆریی”دا کۆی بکەینەوە.

گۆڕانکاری دووھەم ئەو گۆڕانانە بوو کە لە ژیانی ھەریەکێک لە نووسەرەکانیدا ڕوویدابوو. بەشێکی زۆری نووسەرەکانی ڕەھەند کوردستانیان بەجێ ھێشتبوو و لە ئەوروپا دەژیان. بەشێکی زۆریان زمانی تازەی وڵاتە ئەوروپییەکان فێر بووبوون و دەیانتوانی لە نزیکەوە دەستیان بە سەرچاوە گەورەکانی فیکری ھاوچەرخ بگات و ژمارەیەکی بەرچاویشیان قوتابی بوون لە زانکۆکانی ئەوروپادا دەیانخوێند. ھاوکات ئەم نووسەرانە لەژێر دەسەڵاتی پارتە سیاسییەکانی کوردستاندا نەبوون و دوور بوون لە بەشێکی زۆری ئەو فشارانەوە کە ئەو ھێزانە دەیانتوانی بیخەنە سەر ھەرکەس و نووسەرێک خۆیان ھەڵیانبژاردایە. ھەموو ئەم گۆڕانکارییانە وایان کرد لەگەڵ ‘ڕەھەند’دا تایپ و مۆدێلێکی نوێ لە ڕۆشنبیر لەدایک ببێت کە بڕ و ڕادەی سەربەخۆبوونی گەورە و ھەمەلایەن بێت. بێترس بنووسێت و نەچێتە ناو گەمەی پارتە سیاسییەکانی کوردستانەوە. ھەمووشیان لەناو ئەو ھاوکێشە سۆسیۆلۆژییەدا نیشتەجێ بن کە دەکرێت لەناو چەمکی “ڕۆشنبیری دیاسپۆریی”دا کۆی بکەینەوە. واتە ئەو تایپە لە ڕۆشنبیر کە ھەست دەکەن لە چەندان جیھانی تەواو ناکۆک و دژبەیەکدا دەژین و لە یەک کاتدا خەڵکی زیاد لە شوێن و کولتوور و زمان و کەلەپوورێکی فیکریین.

ژنەفتن: ئێوە وەک کەسی سەرەکی و بنەڕەتیی ڕەهەند، ئێستا کە ئاوەڕ لەو مێژووە دەدەنەوە چۆن ناو لە ڕەهەند دەنێن؟ (واتە دەکرێ ناونیشانێک بۆ ڕەهەند دابنێن) بۆ نموونە دەکرێ ناوی بنێین پرۆژەیەکی ڕۆشنگەری، یان بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیری، یان ڕەوتێکی هزری… هتد؟

مەریوان وریا: ڕەھەند ساتێکی درەوشەداریی ناو مێژووی ھاوچەرخی ڕۆشنبیریی ئێمەیە. گۆڤارێکە پڕە لە تێزی فیکریی تازە، شتگەلێکی زۆر و گرنگی لەسەر دونیای ھاوچەرخی کۆمەڵگای کوردی گوتووە. دەستکارییەکی ڕادیکاڵی زمانی نووسین و بیرکردنەوەی لەناو ڕۆشنبیریی ئێمەدا کرد. ڕەھەند ئەزموونێکە لە کاری ڕۆشنبیری و فیکریی پلورال، گەرچی کەم ژیا، بەڵام لە زیاد لە ئاستێکدا کاریگەریی گەورەی بەجێھێشت. ڕەھەند یەک ڕەوتی ھزری نەبوو، بەڵکو زیاد لە ڕەوتێک بوو، پێشم وایە دەکرێت وەک پرۆژەیەکی ڕۆشنگەری ناوی ببەین، بە تایبەتی ئەگەر ڕۆشنگەری بە مانا کانتییەکەی بەکار ببەین، واتە ڕۆشنگەری وەک بوێری بەکارھێنانی عەقڵ بە شێوەیەکی سەربەخۆ و دوور لە ڕەحم و مەرحەمەتی ئەم یان ئەو چاوساغ و ئەم یان ئەو ڕێپیشاندەریی ھەمووشتزان، ببینین.

ژنەفتن: ئایا ڕەهەند کۆتایی هاتووە؟ یان بڵێین ئەم قۆناغە، قۆناغی دوایی ڕەهەندە؟ ئەگەر کۆتایی نەهاتووە، هێڵی درێژەپێدەری چۆن دیاری دەکەی؟

مەریوان وریا: ڕەھەند وەک گۆڤار لە مێژە کۆتایی ھاتووە، نووسەرەکانی لەیەک دابڕان و ھەریەکەشیان ئاراستەیەکی جیاوازی گرتەبەر. بەڵام پێم وایە شتێک لە ڕۆحیەتە ڕەخنەییەکەی ڕەھەند و لە ڕۆحیەتە ڕۆشنگەرەکەی تا ئەمڕۆش ماوە، چ لای ئەم یان ئەو نووسەری ناو ڕەھەند خۆی، چ لای ئەو نەوە گەنج و خوێندەوارەی لەپاڵ ڕەھەندا دروستبوو. لەو باوەڕەشدام ھەندێک لەو تێزانەشی لەناو ڕەھەندا بەرھەم ھاتوون تا ئەمڕۆش تێزی گرنگ و سەرەکین و ھاریکارییەکی باشی تێگەشتنی زیاترمان لە دونیای خۆمان، دەکات. من گەر باس لە ئەزموونی خۆم بکەم، دەکرێت بڵێم بڕێکی گرنگی ئەو تێمایانەی لە ڕەھەندا شوێنی نووسین و بیرکردنەوەی من بوون، لە قۆناغی دوای ڕەھەندیشدا ھەر ماون و قوڵاییەکی تازەیان وەرگرتووە. لەوانەش تێماکانی ناسیۆنالیزم، ئیسلامی سیاسی، عەلمانیەت، سۆسیۆلۆژیای دەسەڵات، مەسەلەی پلورالیزم، کێشەی مۆدێرنە، چەند ئاراستەیەکی ناو فیکری ئەوروپی ھاوچەرخ، کۆمەڵناسیی حیزب، ڕۆڵی ڕۆشنبیر، مەسەلەی ئەدەبیات. لە سەرێکی دیکەوە ڕەھەند وەک گروپ نەک کۆتایی پێھاتووە، بەڵکو زۆربەی ئەو نووسەرانەی لە ڕەھەندا دەیاننووسی و ھاوڕێ و دۆستی یەکتر بوون، ئێستا نە وەک گروپ و نە وەک ھاوڕێ و نە وەک دۆست نەماونەتەوە و پەیوەندییان لەگەڵ یەکتریشدا باش نییە.

ھەرچی پەیوەندیی بە “دوای ڕەھەند”ەوە ھەیە من خۆم پرۆژەیەکی ڕۆشنبیریی بەرچاو نابینم شتێکی ھاوبەشی لەگەڵ ڕەھەنددا ھەبێت، بێگومان گروپی ڕۆشنبیر و تاکەکەسی چالاک و جیاواز دەبینم، کەسانێک ھەن سەریان ناوە بە یەکەوە و پێکەوە کار دەکەن و دەنووسن و وەردەگێڕن، سایت و گۆڤار و دەزگای جیاوازیان ھەیە و ھەن. بەڵام ئەوەی من تێبینیم کردووە ئەوەیە زۆرینەی ئەوەی ھەیە و لە ئارادایە لە “پرۆژەی ئایدیۆلۆژی”یەوە نزیکە نەک “پرۆژەی ڕۆشنبیری”، پرۆژەی ئایدیۆلۆژی بە مانای کۆبوونەوە لە دەوری یەک جیھانبینی بە تەنھا و پرۆژەی ڕۆشنبیرییش بە مانای جێبوونەوەی زیاد لە جیھانبینییەک بەیەکەوە و لەپاڵ یەکدا. ئەوەی دەیبینم دروستبوونی گروپگەلێکە لە دەوری ئەم یان ئەو ئایدیۆلۆژیا، یان لە دەوری ئەم یان ئەو قوتابخانەی فیکری کۆبوونەتەوە، ئیتر لە سەلەفیزمی دینییەوە بیگرە بۆ مارکسییە تازە خۆ بە ڕادیکاڵزانەکان. ھەست دەکەم ئەوەی لەم دۆخە تازەیەدا لەدەستدراوە ئەو پلورالیزمە میتۆدی و تیۆری و دونیابینییە کە لە ڕەھەنددا بوونی ھەبوو. لەمەش بترازێت چەندان نووسەر و ڕۆشنبیر و وەرگێڕ دروستبوون قسەگوتن بە ڕەھەند و پەلاماردانی نووسەرەکانییان بووە بە بەشێکی بەرچاو لە زمان و ڕیتۆریکی ڕۆژانەی سەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان. وەک وتم ڕەھەند ھەم دۆستی زۆر و ھەم دوژمنی زۆریشی دروست کرد.

ڕەھەند وەک گۆڤار لە مێژە کۆتایی ھاتووە، نووسەرەکانی لەیەک دابڕان و ھەریەکەشیان ئاراستەیەکی جیاوازی گرتەبەر.

ژنەفتن: کاریگەری و ئیمتیازە باڵاکانی ڕەهەند کامانەن؟ گوتاری ڕەهەند لە چ بوار و زەمینەیەکدا زۆرتر کاریگەری دانا؟ کەم نین ئەو دەنگ و خویندنەوانەی کە دروست بوونی ڕۆژنامەی ئەهلی و فراوان بوونی کۆمەڵگەی مەدەنی، خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی تا دەگات بە دروستبوونی ئۆپۆزیسیۆن بە بەرهەمی ڕەهەند دەزانن. ئێوە خۆتان چۆن لەم بەرهەمانە دەڕوانن؟

مەریوان وریا: پێم وایە ڕەھەند لە زیاد لە بوارێکدا، کەم تا زۆر، شتێک لە کاریگەری بەجێ ھێشتوە. لە بواری ڕۆشنبیریدا تایپێکی تازەی لە ڕۆشنبیری سەربەخۆ و ڕەخنەیی دروست کرد و لەسەر کۆمەڵێک بابەت و کێشە وەستا کە پێشتر لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا یان ھیچی لەسەر نەگوترابوو، یاخود زۆر بە کەمی لە سەریان نووسرابوو. لەگەڵ ڕەھەندا شێوازێک لە مامەڵەکردنی فیکر لەدایک بوو کە ھەڵگری بڕێکی زۆر لە جدییەت و بڕێکی تایبەت لە میتۆدیبوون و بە تایبەتیش تیۆری بوو. ڕەھەند ھاوکات دەستکارییەکی بەرفراوان و ھەمەلایەنی زمانی نووسینی لە دونیای ئێمەدا کرد و چەندان چەمک و زاراوە و تێز و تیۆرەی نوێی ھێنایەکایەوە. ڕەھەند جۆرێکی نوێشی لە خوێنەر دروست کرد کە بەر لە ڕەھەند بوونیان نەبوو، یاخود زۆر کەم بوون، خوێنەری بواری کایە مەعریفییە جیاوازەکانی دەرەوەی ئەدەبیات، خوێنەرێک بە ئاسۆیەکی تایبەتی چاوەڕوانکردنەوە لە تێکست و لە نووسین. لە پاڵ ڕەھەندیشدا کۆمەڵێک نووسەر دروست بوون.

پێم وایە ئەو بۆچوونەی سەرەوە کە پێی وایە ڕەھەند ڕۆڵی لە دروستبوونی ڕۆژنامەگەریی ئەهلی و گەورەبوونی سنووری ناڕەزایەتی و دروستبوونی ئۆپۆزیسیۆندا ھەبووە شتێکی زۆر لە ڕاستی تێدایە، بێگومان نەک بە مانای دروستکردن، بەڵکو بە مانای ھێنانەکایەی کۆمەڵێک تێزی فیکری و دۆخێکی ڕۆشنبیری و فەزایەکی ڕەمزی کە دروستبوونی ئەو شتانە لە ناویدا ئاسانتر و خێراتر بێت. وردتر بدوێم ڕەھەند ئەو شتەی دروست کرد کە فەیلەسوفانی بواری ئەخلاق ناوی “ژینگەی ئەخلاقی” لێ دەنێن، ئەمەش ئەو ژینگە تایبەتەیە کە کۆمەڵێک ئایدیا و بۆچوون و جۆرێکی تایبەت لە زمان و بەرخورد و ھەڵوێستی تێدابوو کە لەسەر ڕەفزکردنێکی تەواوی ئەو دونیا نالەبارەی لەئارادا بوو، دروست بووبوو. ڕەنگە کاریگەریی ڕەھەند لەسەر دروستبوونی ڕۆحیەتی بەرگریکردن و خولیای گوێڕایەڵ نەبوون و گرنگیی ڕەفزکردن لە ھەموو شتەکانی تر ئاشکراتر بێت. شتێک لە توڕەبوونی میتۆدی و مەعریفی و تیۆری لە ڕەھەنددا ھەبوو کە خوێنەر بە ئاسانی ھەستی پێ دەکرد و دەیناسییەوە، ئەگەر لە سەرجەمی نووسینەکانیش تێنەگەیشتایە ھێزی ڕەفزکردنەکەی دەناسییەوە. بە کورتی، سایکۆلۆژیای پشتی نووسینەکان، وەک خودی نووسینەکان، سایکۆلۆژیای رەفزکردنی ئەو دونیا ناقۆڵا و ترسناکە بوو کە دروست کراوە. پێم وایە ئەم سایکۆلۆژیا تایبەتە لە کۆتایی نەوەدەکاندا بووبوو بە بەشێکی سەرەکیی سایکۆلۆژیای ڕۆشنبیریی ئەو نەوانەی ڕەھەندیان دەخوێندەوە و بووبوو بە بەشێکی بنەڕەتیش لەو ژینگە ئەخلاقییە تازەیەی لەپاڵ گۆڤارەکەدا دروست بووبوو. لە پەیوەندیدا بە دروستبوون و پێشکەوتنی میدیای ئەھلی و سەربەخۆشەوە، نووسەرەکانی ڕەھەند بەشێک بوون لە پرۆسەی لەدایکبوون و گەورەبوون و بەھێزبوونی ئەو میدیایە. من لە وەڵامی پرسیاری یەکەمدا باسم لەوە کرد چۆن لە ھۆڵەنداوە پارەی کڕینی چاپخانەیەکم بۆ ڕۆژنامەی ھاوڵاتی پەیداکرد، ھاوکات بەشداریش بووم لە دامەزراندنی ڕۆژنامەی ئاوێنەدا. ھاوکات زۆرێک لە نووسەرەکانی ڕەھەند بە نووسین و بەبێ بەرامبەر ساڵانێکی درێژ لەو ڕۆژنامە ئەھلییانەدا نووسیمان و لەو ڕێگایەوە قورساییەکی تایبەتمان بە ڕۆژنامەکان و گوتارە ڕەخنەییەکانی ناوی بەخشی. پێشم وایە ئەو کەلەپوورە تیۆری و فیکرییەی کە ڕەھەند و لە دوای ڕەھەندیشەوە ئەو دۆخی ناڕازیبوونە گشتییەی میدیای ئەھلی دروستی کرد، ڕۆڵێکی بەرچاو و کاریگەریان بینی لە دروستبوونی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی لە ھەرێمی کوردستاندا. تا بە دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕانیش دەگات. بەڵام کە ئەمانە دەڵێم نامەوێت خوێنەر وا تێبگات ئێمە ئۆپۆزیسیۆن و کۆمەڵگای مەدەنی و ئەو شتانەمان دروست کردووە، بە پێچەوانەوە بەشداری ئێمە یەکێکە لە بەشدارییەکانی ناو دروستبوونی ئەو ڕۆحیەتی بەرگری و ڕەخەکردنەیە لە دونیای دوای ڕاپەڕیندا دروست بوو، بەڵام بەشدارییەکی گرنگ و خاوەن قورسایی بوو. ھاوکات بکەری جیاواز و دەستپێشخەری دیکە لە زیاد لە پێگە و ئاراستەیەکەوە بوونی ھەبوو. بە کورتییەکەی، کەسێک کەمەکێک ئینسافی ھەبێت و لە ویستی ئینکاریکردنەوە نەڕوانێت و نەنووسێت، دەتوانێت کاریگەرییە گرنگەکانی گۆڤاری ڕەھەند بەسەر ئەو ھەلومەرجە مێژووییە تایبەتییەوە ببینێت. بەڵام دوای ھاتنی ئەمریکا و کەوتنی ڕژێمەکەی سەدام حوسەین و لەمانەش گرنگتر دوای ھاتنەکایەی ئابووریی نەوت لە خراپترین شێوەیدا و دوای گۆڕانی پارتە سیاسییە حوکمڕانەکان بۆ کۆمپانیای گەورە و دوای گۆڕانی خودی سیاسییەکان بۆ بازرگانیی گەورەی نەوتفرۆشی، کاریگەرییەکانی فیکر لەسەر واقیعی ئێمە کەم بووەوە و بە شێوەیەکی ترسناک، لاواز بوو، پارە بووە ھێزی ژمارە یەک و کۆتا ژمارەی ناو ئەو واقیعە.  

ژنەفتن: بێگومان لەبەر ئەوەی ئێوە خۆتان فیگەری بنەڕەتیی ڕەهەند بوون، حەتمەن بە وردی دەزانن هەر لە سەرەتاوە تا بەرە بەرە لیکترازانی کەسە سەرەکییەکان، کاریگەری کامە فەیلەسووف و بیرمەند و هێڵی ئایدیۆلۆژی و تیۆر زاڵ بووە. دەکرێ بە سەرە قەڵەمیش بێت لێرە ئاماژەیان پێ بدەن.

مەریوان وریا: وەک پێشتریش وتم نووسەرەکانی ڕەھەند کۆمەڵێک نووسەر و کەسایەتی جیاواز بوون، ھەر یەکێکیان خولیایەکی تایبەتی نووسین و شێوازێکی تایبەتی بیرکردنەوە و پاشخانێکی مەعریفی و میتۆدی جیاوازی، ھەبوو. ڕەنگە یەکێک لەو ھەڵانەی ئێمە لە ڕەھەنددا کردمان ئەوە بێت کە فیکر و بیر و بۆچوونی یەکتریمان موناقەشە نەکرد، نەچووینە دیالۆگ و ڕەخنەکردنی یەکترەوە. ئەوەش لەبەر ئەوە بوو ھێرش لەسەر ڕەھەند و ھەوڵدان بۆ شکاندن و بێنرخکردنی نووسەرەکانی لە دەرەوەدا زۆر بەھێز بوو. ھەم گۆڤارەکە و ھەم نووسەرەکانی شوێنی ھێرشی بەردەوامی میدیای حیزبی و نووسەری ڕاسپێردراو بوون. دەنا ئێمە ھەم جیاوازییەکانمان بۆ بڕێک لە خوێنەران و ھەم بۆ خۆشمان ئاشکرا بوو.

یەکێک لەو ھەڵانەی ئێمە لە ڕەھەنددا کردمان ئەوە بێت کە فیکر و بیر و بۆچوونی یەکتریمان موناقەشە نەکرد، نەچووینە دیالۆگ و ڕەخنەکردنی یەکترەوە.

سەبارەت بە کاریگەریی ئەم یان ئەو نووسەر و فەیلەسوف لەسەر سەرجەمی گۆڤارەکە، ڕاستت بوێت، ناتوانم ناوی کەسێک، نووسەر یان فەیلەسوفێک ببەم کە کاریگەری بەسەر سەرجەمی نووسەرانی گۆڤارەکەوە ھەبوو بێت. بۆ نموونە کاک ‘فاروق ڕەفیق’ خەریکی فەلسەفە بوو، بە تایبەتی فەلسەفەی یۆنانی کۆن، کاک ‘ئاراس فەتاح’ لە بواری سۆسیۆلۆژیا و تیۆرەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا کاری دەکرد، ‘بەختیار عەلی’ کەسێک بوو بێ میتۆدێکی دیاریکراو دەینووسی. منیش لەو ڕۆژگارەدا لەژێر کاریگەری کۆمەڵێک نووسەردا بووم، لە ناویاندا، بۆ نموونە، فوکۆ و گرامشی و بۆردیۆ، ئینجا دوو پرۆفیسۆری زانکۆی ئەمستردام کە ھەردووکیان لە بواری ئەنترۆپۆلۆژیای دیندا کاریان دەکرد و دوو ناوی گرنگی ئەو بوارەن لە ئاستی جیھاندا: ‘گێرد باومان’ و ‘پیتەر ڤان دێر ڤێر’. لە ژمارە یەکی گۆڤاری ڕەھەنددا من نووسینێکی ڕیپۆرتاژی کورتم ھەیە لەسەر سیمینارێک لەسەر میشێل فوکۆ لە زانکۆی نامیخێن لە ھۆڵەندا، لە ڕیپۆرتاژەکەدا باس لە بوونی سێ فوکۆ دەکەم: فوکۆی قۆناغی ئارکیۆلۆژیا و قۆناغی جینالۆجیا و قۆناغی ئەتیک یان ئەخلاق. ئەوەی لەو دابەشکارییەدا پێی لەسەر دادەگرم ئەوەیە کە فوکۆی قۆناغی یەکەم و دووھەم زۆر زیاتر بە کەڵکی ئێمە دێت، تا فوکۆی قۆناغی ئەخلاق. ئەم تێگەیشتنە بۆ فوکۆ ماوەیەکی درێژ لای من مایەوە. تەنھا دوای نووسینی ئەو کتێبەی دوو ساڵ لەمەوبەر لەسە فوکۆم نووسی بە ناوی “ئەخلاق و بەرگریی” گۆڕانکاریی بەسەر دیدی مندا ھات. ڕەنگە چەمکی “کایە” لای ‘بۆردیۆ’ یەکێک لەو چەمکە سەرەکییانە بێت کە زۆرێک لە نووسەرەکانی گۆڤاری ڕەھەند بەکاریان ھێنابێت و لە ڕێگای ئەوانیشە پەڕیبێتەوە بۆ ناو زمانی کوردی. لای بۆردیۆ ھەموو کایەیەک لۆژیکێکی تایبەتی ئیشکردنی خۆی ھەیە، جیایە لە لۆژیکی ناو کایەکانی تر، ھەروەھا ھەر کایەیەک بکەری تایبەت بە خۆی ھەیە، فۆرمی تایبەتی ململانێی ھەیە، پێگەی جیاوازی دەسەڵاتی تێدایە. بەڵام من ئەم چەمکەی بۆردیۆم بەکار ھێنا بۆ خوێندنەوەی ئەزموونی بەعس لە عێراقدا و بەو ئەنجامە گەیشتم ئەوەی لە عێراقدا وەک بەشێک لە دروستبوونی دەسەڵاتێکی جینۆسایدی تۆتالیتاری دروست دەبێت، بریتییە لە تێکشکانی لۆژیکی ناوەکیی کایەکان و سەپاندنی لۆژیکێکی دەرەکی بەسەریاندا، کە لۆژیکی بە بەعسیکردنی کایەکە و بە موتڵەقکردنی دەسەڵاتی سەدام حوسەین و نوخبە بەعسییەکەی دەوروبەریەتی. پێم وابێت ئەم خوێندنەوەیە بۆ ئەزموونی زۆرێک لە دەسەڵاتدارانی ئەم ناوچەیە تا ئەمڕۆکەش ڕاست بێت. بە کورتییەکەی ئەوەی لە ڕەھەنددا باڵادەست بوو ناوێک یان ئاراستەیەکی فیکری، میتۆدێک یان ئایدیۆلۆژیایەکی تایبەت نەبوو، ئەوەی باڵادەست بوو ئەو ڕۆحیەتی ڕەفزکردنەی “ئێستا”یە بوو کە لە ناوەوە لۆژیکی زۆرێک لە نووسینەکانی ئاراستە دەکرد. گرێدانی نووسین بوو بە بەرپرسیارەتەوە، بە ڕێزگرتن لە بیرکردنەوە و ھەوڵدان بۆ تازەکردنەوەیەکی بەردەوامی ئەو دەزگا چەمکیی و تیۆرییانەی بە ھۆیانەوە بیرمان دەکردەوە. دژ بەو مۆنۆپۆڵکردنەی قسەکردن و مۆنۆپۆڵکردنەی ھەقیقەت بووین کە بەشێک بوو لە مێژووی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی ناوچەکە و کۆمەڵگای ئێمە، ئەو مۆنۆپۆلکردنەی جۆرێک لە ئیتاعەت و گوێڕایەڵی و سەرلەقاندنی بەسەر ھەوادارانی ئەو ئایدیۆلۆژیانەدا دەسەپاند. ڕەفزی ئەم دۆخە، ڕەفزی ئەوەی بەو جۆرە حوکم بکرێن و بەو جۆرە بکرێین بە تاکەکەس و بەو جۆرە ناچار بە قسەکردن بین، ئەو ھاوبەشەیە کە ڕەھەند دروستی دەکات و بە خوێنەرەکانیشی دەبەخشێت. 

گۆڤارەکە و نووسەرەکانی لە چەندان لاوە پەلامار دەدران، ئەوەشی دەگوترا تۆمەت داتاشین و شکاندنی کارەکتەری نووسەرەکان و بێنرخکردنی کارەکانی گۆڤارەکە بوو، تۆمەتی بە خائین و دز و بە موخابەراتکردنی ئەم یان ئەو وڵات، لە تۆمەتە فرە بڵاوەکان بوو

ژنەفتن: لەگەڵ ئەوەی کە لە پرسیارەکانی پێشوودا ئاماژەتان پێداوە و تا ڕادەیەک ڕوونتان کردووەتەوە، بەڵام  یەکێ لەو ڕەخنانەی کە لە سەرەتاکانەوە تا ئێستاشی لەگەڵ بێت رووبەڕووتان کراوەتەوە ئەوە بووە کە ئێوە (واتە هاوڕێیانی ڕەهەند) ڕەخنەتان قبووڵ نەکردووە و هەمیشە ڕووبەڕووی ڕەخنەکان وەستاونەتەوە، هەندێ جاریش وشەی زۆر توند و زبرتان بەرانبەریان بە کار هێناوە، بە جۆرێک ئێوەش لەو قۆناغەدا بەشدار بوون لەو مۆنۆپۆلەی لە وەڵامی پێشوودا ئاماژەتان پێداوە. ئێوە لە ئێستادا چۆن وەڵامی ئەو ڕەخنەیە دەدەنەوە؟

مەریوان وریا: زۆربەی نووسینەکانی ناو “ڕەھەند” و گوتارەکانی ناوی بە دەگمەن نەبێت بە شێوەیەکی بابەتییانە نەخوێندراونەتەوە و ڕەخنە نەکراون، تا ئەو شوێنەی من ئاگادار بم تەنانەت تێزێک لە تێزەکانی ناو گۆڤارەکە بە ھێمنی موناقەشە نەکراوە، کەسێک نەھاتووە بڵێت بەکارھێنانی ئەم یان چەمکی فیکری لەم یان لەو وتارەدا ھەڵە یان ناڕاست یان کەموکوڕی تێدایە. کەسێکم نەدیوە بڵێت من ئەم بەش یان ئەو بەشی ئەم تێز یان ئەو تێزم قبووڵە یان قبووڵ نییە، یان بڵێت بەکارھێنانی میتۆدییانەی ئەم چەمک یان ئەو چەمک، ناڕاست یان نوقسانە، یان لەم یان لەو دۆخدا کورت دەھێنێت. بە کورتییەکەی خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی بابەتی و مەعریفی بۆ نووسینەکانی ناو گۆڤارەکە بوونی نەبووە و ئەمڕۆش بوونی نییە، بە درێژایی ساڵانی تەمەنی ئەو گۆڤارە تا بەمڕۆش دەگات، شتێکی لەم بابەتەمان نەبینی. کەچی گۆڤارەکە و نووسەرەکانی لە چەندان لاوە پەلامار دەدران، ئەوەشی دەگوترا تۆمەت داتاشین و شکاندنی کارەکتەری نووسەرەکان و بێنرخکردنی کارەکانی گۆڤارەکە بوو، تۆمەتی بە خائین و دز و بە موخابەراتکردنی ئەم یان ئەو وڵات، لە تۆمەتە فرە بڵاوەکان بوو. زۆرانێکیش ھەبوون بە بەردەوامی دەیانگوت کوردی نازانن و درێژدادڕن و ئەوەی دەینووسن گواستنەوەی نووسینی ئەم یان ئەو نووسەری عەرەب و فارسە. ھەندێکجار دەیانگوت نووسینەکانیان تەرجەمەی نووسینی کەسانی ترە لە زمانە بێگانەکانەوە بۆ کوردی، بەڵام نووسەرەکانی ڕەھەند بە ناوی خۆیانەوە بڵاوی دەکەنەوە. ھەم میدیای پارتی و ھەم میدیای یەکێتی لەم پەلاماردانە بەردەوامانەدا بەشدار بوون. ئەو بەشەش کە خۆیان بە چەپ دەزانن بە ناوی فیکری بۆرژوازی و خزمەتکردنی سەرمایەدارییەوە زەربێکی تەواویان بەسەر گۆڤارەکە و نووسەرەکاندا دەھێنا. بڕێک لە ئیسلامییەکانیش بە ناوی عەلمانیبوون و نۆکەریکردن بۆ خۆراواوە لەم ھێرشەدا بەشدار بوون. وەک پێشتریش پێمگوتیت ئاستی ھەوڵدان بۆ شکاندنی گۆڤارەکە و نووسەرەکانی گەیشتە ئەو ڕادەیەی تەنانەت ھەندێک نووسەری کوردیی خۆرھەڵاتیان ڕاسپاردبوو قسە بە ڕەھەند بڵێن و نووسەرەکانی بکەن بە دز. من خۆم نووسەری خۆرھەڵاتم بینیوە و بۆی گێڕاومەتەوە کە یەکێک لە پرۆفیسۆرە ناسراوەکانی لای خۆمان کە بەشداری فێستیڤاڵێک بووە لەودیو، لە کاتی گفتوگۆکردنی تایبەتەدا لەگەڵ ئەو نووسەرە گوتوویەتی نووسەرەکانی گۆڤاری ڕەھەند جاسوسی حەوت دەوڵەتن. کتێبەکەی مەلا بەختیار کە لە ساڵی ٢٠٠٠دا لەسەر گۆڤاری ڕەھەند نووسی و بە ناو ڕیزەکانی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستاندا بڵاوی کردەوە، نموونەیەکی بەرچاوی ئەم تەرزە ڕەخنەیە بوو، ڕەخنەیەک ھەرچییەکی تێدا بووبێت بەرخوردیی فیکری و ڕاگۆڕکێ و گفتوگۆی مەنھەجی تێدا نەبووە، بەڵام لێوانلێو بوو لە تۆمەتی ترسناک. خوێنەر بۆ ئاشنابوون بە جۆری تۆمەتەکان دەتوانێت بۆ ئەو کتێبەی من بگەڕێتەوە کە لە ساڵی ٢٠٠٢دا بە ناونیشانی “دەربارەی ئیسلام و فەلسەفە و ڕۆشنگەریی” بڵاوم کردەوە. لەناو ئەم ژینگە پڕ تۆمەت و پڕ بریندارکردن و شکاندنەدا نەدەکرا ئێمە بە ھێمنی وەڵام بدەینەوە. ھەندێک لە نووسەرەکانی ڕەھەند بە توندی وەڵامی ئەو جۆرە قسە و ھێرشانەیان دایەوە. کەسێک ئەو کتێبەی من لەسەر تۆمەتەکانی مەلا بەختیار بخوێنێتەوە، لەوە تێدەگات کە زمانی وەڵامدانەوەکانی ئێمە، لانیکەم زمانی ئەو کتێبەی من، زمانێکی ھێمنە و نەچۆتە ناو ئەو ڕووبەری تۆمەت و تۆمەتکارییەی لەو سەردەمەدا باڵادەست بوو.

کێشە لەوەدایە لە ئێستاشدا ئەو فۆرمە لە “ڕەخنە!!!”کردنی تۆمەتتاشی درێژەی ھەیە، بەڵام ئەمجارەیان زیاتر لە ناو سۆشیال میدیادا. با من لێرەدا نموونەیەکتان بۆ بھێنمەوە کە ئاستی ئەم جۆرە ڕەخنە و ئەو ئەخلاقیاتەی لەپشتیەوەیە، نیشان ئەدات. دواھەمین کتێبی من کە ئەم ساڵ، ساڵی ٢٠٢١، بە ناوی “فیکری ڕادیکاڵ: دەربارەی سەید قوتب و سلاڤۆ ژیژێک و لیبرالیزم”ە، ھێشتا تەنھا بەرگەکەی لەسەر فەیسبوک بڵاو کرابووەوە و جگە لەو کەسەی کە ھەڵەچنی بۆ کردبوو، ھیچ کەسێکی تر نەیدیبوو، کتێبەکە ھێشتا چاپ نەکرابوو، کەچی ھەندێک نووسەری “چەپ”ی “ڕادیکاڵ” و “ئیسلامیی خوێندەوار” لە سۆشیال میدیا، لەگەڵ بینینی بەرگی کتێبەکەدا، کەوتنە ڕەخنەکردنی کتێبەکە. چەپگەرێکی دژەکاپیتالیزم لە ڕێگای بینینی بەرگەکەوە باسی لە “دەرکەوتە بەرایی و جەوهەرییەکانى” کتێبەکە دەکرد، ئەو تەنھا باس لە بەرگی کتێبەکە ناکات بەڵکو باس لە “جەوھەری” کتێبێک دەکات نەیبینیوە و نەیخوێندۆتەوە.. ئەوانەی کۆمێنتیان بۆ پۆستی نووسەرە چەپەکە لەسەر فەیسبوک دەنووسی بە منیان دەگوت “ڕاسیست”ە، ئیشی من وەک نووسەرێکی “نیولیبراڵ” بریتییە لە بڵاوکردنەوەی “دوودڵی و بێمتمانەبوون”ە لای خوێنەران. یەکێکی تر نووسی بووی “خوێندنەوەی بەرگەکەی بەسە بۆ تێگەیشتنی ناوەڕۆکەکەی.” و یەکێکی تر، کە دیارە ئیسلامییە و ئەویش ھەر تەنھا لە ڕێگای بەرگەکەیەوە نووسی بووی “لەناو کورددا زۆرینەی ئەو نووسەرانەی کە عەلمانین و لەسەر فیکری سەید قوتب نووسیویانە، یەک کتێبی سەید قوتبیان نەخوێندووەتەوە و تەنیا مەقالەی نووسەرەعەلمانییەکانی عەرەبیان لەسەر فیکری خوێندووتەوە کە ئەوەیش گەورەترین گرفتی ئەو شێوازە نووسینەیە”. ئەمە لە کاتێکدا کتێبەکەی من سەدان ئیقتیباسی لە کتێبی سەید قوتبەوە تێدایە و خۆشم یەکێک لەو وانانەی لە زانکۆی ئەمستردام دەیڵێمەوە لەسەر ئیسلامی سیاسییە بە گشتیی و فیکری سەید قوتبە بە تایبەتی. یەکێکی تر نووسی بووی “مەریوان لاکان ناناسێت” و بووە “بە مەلا”، بەبێ ئەوەی من وشەیەکم لەسەر لاکان نووسی بێت بۆ ئەوەی ئەو “لاکان ناسە” بزانێت من لاکان دەناسم یان نایناسم. یەکێکی تر نووسی بووی “قانع زیندوو بێتەوە ئەڵێ وەجاخم کوێرە”. ئەوەی دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە ئەم شێوازە لە قسەکردن لەسەر فیکر لە دونیای ئێمەدا شێوازی باڵادەستە، لە ڕاستیدا شتێک بە ناوی موناقەشاتی فیکری و دیالۆگ و خوێندنەوەی بابەتییانە و مەعریفییانەی کتێبی فیکرییەوە لە دونیای ئێمەدا، زۆر زۆر بە دەگمەن نەبێت، بوونی نییە.

ڕەھەند پرۆژەیەکی فیکری بوو، زۆربەی وتارەکانی وتاری فیکریی تیۆری و نیمچەتیۆری بوون، بڕێکی بەرچاو لە میتۆدیبوون و مەعریفیبوون لە گۆڤارەکەدا ئامادەبوو، زۆرێک لە نووسەرەکانی شارەزای زیاد لە قوتابخانە و ئاراستەیەکی فیکری و زیاد لە کایەیەکی مەعریفی بوون، بۆیە ڕەخنەکردنیشی پێویستی بە فیکر و مەعریفە و توانای بیرکردنەوە ھەبوو. بەڵام ئەوەی بەرامبەر بە ڕەھەند دەگوزەرا گەڕانەوە بۆ فیکر و میتۆد و ئەرگومێنتی فیکری نەبوو، بەڵکو تۆڕێکی گەورە لە تۆمەتبارکردن و ناشیرینکردن و شکاندن بوو. وەک وتم لە ناوەندی ڕۆشنبیریی ئێمەدا، تا ئەمڕۆش، زۆر بە دەگمەن نەبێت موناقەشەی فیکری بوونی نییە، دەیان کتێبی فیکریی گرنگ بنووسە، دەشێت پەلاماری نووسەرەکەی بدرێت و ناوی گشتی لێ بنرێت، وەک لیبراڵ و نیولیبراڵ و ناسیۆنالیست و تەنانەت فاشیست ھتد… بەڵام ئەو کتێبانە گفتوگۆ و دیالۆگێک دروست ناکەن، تەنانەت ڕانانێکی باش و مەعقولیش بۆ کتێبی فیکری بە دەگمەن نەبێت، بوونی نییە. ئەوەی تا ئەم ساتەش لەو ناوەندەدا ھەیە و ئامادەیە، یان سەنگەرگیری و بڵاوکردنەوەی تۆمەتە، یاخود نووسینی سەرپێیی پڕ مەدح و سەنایە. لە دەرەوەی باسکردنی ئەدەبیاتدا شتێک بەناوی باسکردنی فیکر و دیالۆگ و بەرخوردیی فیکرییەوە لە ناوەندی ڕۆشنبیریی ئێمەدا بە دەگمەن نەبێت بوونی نییە. بەڵام بەردەوام شکاندن و تۆمەتبارکردن و بێنرخکردن ھەیە. بە بۆچوونی من ئەمە دیوە سەرەکییەکەی مەسەلەکەیە.

دیوەکەی تری ئەم مەسەلەیە ئەو ڕاستییەیە کە لەناو گۆڤاری ڕەھەند خۆیدا پەلاماری ھیچ نووسەر و کەسایەتییەک نەدراوە و، وەڵامدانەوەی تۆمەتەکان یان لە شێوەی کتێبدا بووە، یان لەناو ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی کوردستاندا. جگە لەمە نووسەرەکانی ڕەھەند خۆشیان ھەموویان بە یەکجۆر نەدواون و بە یەکجۆر نەچوونەتە ناو وەڵامدانەوە و موناقەشەکردنەوە. زمانی قسەکردن و وەڵامدانەوەیان لە یەکتری جیاواز بووە. زمانی وەڵامدانەوەکانیشیان پەیوەندیی بە “مۆنۆپۆلکردنی ھەقیقەت“ەوە نەبووە، وەک ئێوە لە پرسیارەکەتاندا ھێمای پێ دەکەن، بەڵکو پەیوەندیی بەو زمان و شێوازی پەلاماردان و ڕەخنەکردنەوە ھەبووە، کە وەک وتم لەسەر شکاندن و تۆمەتبارکردن و ئیھانەکردنێکی بەردەوام کاری دەکرد. ڕەھەند گۆڤارێک بوو لە سەردەمی جەنگی ناوخۆ و ڕۆژگاریی دزی و جەردەیی سیستماتیک و لەپاڵ عەقڵیەتی کوشتن و ڕاونانی سەدان و ھەزاران مرۆڤدا دەردەچوو. لە ژینگەیەکی لەو بابەتەدا کەس بە زمانی گوڵ قسە ناکات.

ژنەفتن: یه‌كێك له‌ ڕه‌خنه ‌هەمیشەییه‌كانی ڕه‌هه‌ند له ‌ڕۆشنبیران و ڕۆشنبیریی كوردی پێش ڕه‌هه‌ند ئه‌وه ‌بووه ‌كه ‌ڕۆشنبیرییه‌كی ئینشائی بووه‌، واته ‌ڕۆشنبیرییه‌كی ڕووكه‌ش بووه ‌به‌رهه‌مهێنه‌ری فیكر نه‌بووه ‌و ده‌لاقه‌ی دیكه‌یان به‌سه‌ر تێگه‌شتنی كورددا به‌رامبه‌ر دونیا نه‌كردۆته‌وه ‌و به‌شی زۆری سه‌رقاڵییه‌كانیان بێ مانا بووه‌، بۆیه ‌ڕه‌هه‌ند به ‌وه‌رچه‌رخان ده‌زانرێت له ‌ڕۆشنبیری و له‌ زمانی كوردیدا، ڕه‌هه‌ند زمانی كوردی له‌ شیعر و (ئینشاوه‌) ‌و گواسته‌وه ‌بۆ زمانێك كه‌ بتوانێت سه‌روكاری له‌گه‌ڵ فیكردا هه‌بێت، به‌ڵام له ‌هه‌مان كاتدا هه‌ندێك له‌ ڕه‌خنه‌كان له ‌ڕه‌هه‌ند پێیان وایه ‌به‌شێك له نووسینه‌كانی هه‌ندێك له ‌‌نووسه‌ره‌كانی ڕه‌هه‌ند نه‌یانتوانیوه ‌به ‌ته‌واوه‌تی له‌و زمانه ‌ڕزگار بن، یان جۆرێكی تر زمانی شیعریان له ‌فیكردا به كار هێناوه‌، بۆ نموونه ‌فڕێدانی زۆر وشه‌ و چه‌مك به‌بێ ئه‌وه‌ی به ‌ته‌واوه‌تی پێناسه‌ بكرێن، هه‌روه‌ها دووباره‌كردنه‌وه‌ی چه‌ند جاره‌ی هه‌مان ڕسته ‌به ‌شێوازی جیاواز، له‌ كاتێكدا له‌ نووسینی زانستی و لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستیدا ئه‌مه ‌وه‌ك نه‌نگییه‌ك ده‌بینرێت؟ هەروەها کە ئاوڕ له ‌زۆرینه‌ی نووسینه‌كانی ڕه‌هه‌ند ده‌ده‌یینه‌وه‌، به‌و پێیه‌ی نووسینه‌كانیان نووسینی فیكری و ڕەخنەیین به‌شێكیشیان خوێندنه‌وه‌ن بۆ دیارده‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، به‌ڵام كه‌مترین جار په‌نا ‌بۆ داتا و ژماره ‌براوه‌، لێكۆڵینه‌وه‌كانی ڕه‌هه‌ند خاڵین له ‌هه‌وڵی سه‌ڵماندنی گریمانه ‌زانستییه‌كانیان له ‌ڕێگه‌ی میتۆده‌ زانستییه ‌تایبه‌تییه‌كانی ئه‌م بواره‌.

مەریوان وریا: ڕەھەند گۆڤارێکی ئەکادیمی نەبوو، سەر بە ھیچ کایەیەکی تایبەتی ناو زانستە کۆمەڵایەتی و ئینسانییەکان نەبوو، گۆڤارێکی سۆسیۆلۆژی یان ئەنترۆپۆلۆژی یان سایکۆلۆژی نەبوو کە تیایدا زانستی سۆسیۆلۆژیا و ئەنترۆپۆلۆژیا و سایکۆلۆژیا ژێرخانە ئەکادیمییەکەی بێت، وەکچۆن گۆڤارێکی فەلسەفیش نەبوو خۆی بە موناقەشەکانی ناو کایەی فەلسەفەوە خەریک بکات. ڕەھەند گۆڤارێکی فیکریی تیۆریی گشتی بوو، فیکر و تیۆرە بە مانا ھەرە گشتییەکەی، وەک بەکارھێنان و گەڕاندەوە بۆ چەمک و میتۆد و تیۆرە جۆربەجۆرەکانی ناو کایە مەعریفییە جیاوازەکان. نووسەرەکانی ڕەھەند بۆ جمھورێکی ئەکادیمیش نەیاندەنووسی، بەڵکو بۆ بەشە خوێندەوارە گشتییەکەی کۆمەڵگای کوردییان دەنووسی. ئەو نووسەرانە بە گەڕانەوە بۆ ئەم یان ئەو کایەی مەعریفی و بۆ ئەم یان ئەو چەمک و تیۆرە و قوتابخانەی فیکریی تایبەت، ھەوڵی دروستکردنی “دەزگایەکی چەمکی”ی تایبەت بە خۆیان ئەدا، بتوانن لە ڕێگایەوە بیر بکەنەوە و کار لەسەر ئەو ڕەھەندانەی واقیعی ئێمە بکەن کە بە گرنگیان دەزانی. بە بۆچونی من ڕەھەند لەم ئاستەدا کۆمەڵێک کاری گرنگی ئەنجام داوە و لەم ئاستەشدا ئەم نووسەر لەو نووسەری تری گۆڤارەکە، جیاواز بووە. بە کورتی، خوێندنەوەی نووسەرەکانی ڕەھەند بۆ دونیای خۆیان و بۆ ئەو سەردەمەی تیایدا دەژین پشتئەستور بوو بە کۆمەڵێک لە دەستکەوتە تیۆری و میتۆدی ناو زیاد لە کایەیەکی مەعریفی، بەڵام ھیچیان وەک ئەکادیمییەکی ناو ئەم یان ئەو کایە نەیاندەنووسی. نووسەرەکانی ڕەھەند ڕۆشنبیر بوون نەک ئەکادیمی، “ڕۆشنبیرێکی گشتی”ی نزیک لەو جۆرە ڕۆشنبیرەی فوکۆ ناوی “ڕۆشنبیری یونیڤێرساڵ”یان لێ دەنێت، کەسانێک بە ئەرکی خۆیان دەزانی لەسەر کێشە سەرەکی و بنەڕەتییەکانی ناو دونیای خۆیان قسە بکەن و دەرگیری شیکردنەوە و لێکدانەوەیان بن، بەڵام قسەکردن و لێکدانەوەیەک لە پەیوەندییەکی پتەودا بە فیکری سەردەمەکەوە. ئەم پەیوەندییە تایبەتە بە کایە مەعریفییەکان و بە میتۆدە جیاوازەکانەوە لەوە ڕزگاری کردبوون ئینشانووس بن و درێژە بەو دۆخی بێفیکری و بێمیتۆدی و بێتیۆرەییە بدەن، کە بەر لە ڕەھەند بە شێوەیەکی بەرفراوان لە دونیای نووسینی کوردیدا باڵادەست بوو. لە ئەنجامدانی ئەم کارەشدا نووسەرەکانی ڕەھەند بوون بە دروستکەر و داھێنەری زمانێکی تازەی نووسین، کە دەیتوانی زمانێکی تیۆری بێت و پەیوەست بێت بە زمانی ناو زیاد لە کایەیەک لە کایە مەعریفییەکانەوە. زمانی نووسەرەکان ھەندێکجار زمانێکی سۆسیۆلۆژی، زمانێکی ئەنترۆپۆلۆژی، زمانێکی سایکۆلۆژی بوو، ھەندێک جارێکی تریش زمانی ناو زانستە سیاسییەکان و جارنەجاریش زمانی ناو فەلسەفە بوو. لە ھەموو ئەو دۆخانەشدا ئەو زمانە زمانێکی تازە بوو لەناو ڕۆشنبیریی کوردیدا. ھاوکات ئەوەش ڕاستە کە شتێکی زۆر لە زمانی شیعر لای ئەم یان ئەو نووسەری ڕەھەند ئامادە بوو، لێرەشدا دیسانەوە بە بڕ و ڕادەی جیاواز لای ھەر یەکێک لە نووسەرەکان. ئەوەت لەبیر نەچێت بڕێکی زۆر لە نووسەرە دیارەکانی گۆڤارەکە لە ئەدەبیاتەوە ھاتبوون، شاعیر و چیرۆکنووس و شانۆکار و نووسەری ئەدەبی بوون. درێژەدان بە زمانی شیعری لەناو وتاری فیکریدا سەرچاوەکەی لەو پاشخانە ئەدەبییەدایە.

بە بۆچونی من مانەوەی ئەم زمانە شیعرییە لەناو زمانی فیکردا تا ئەو شوێنە بەرھەمھێنە کە سەر لە خوێنەر نەشێوێنێت، نەبێتە ئامرازێک بۆ بێھۆشکردنی خوێنەر، زانستیبوون و میتۆدیبوونی گوتارەکان تێک نەدات، ئەو جیاوازییانە نەسڕێتەوە، بۆ نموونە، لەنێوان شیعر و کۆمەڵناسی، شیعر و سیاسەتناسی و شیعر و فەلسەفەدا ھەیە. شتێک لە شیعریەت لە زمانی فیکردا جوانە، بەڵام زمانی فیکر و زمانی شیعر دوو زمانی تەواو جیاوازن. بێگومان بڕێک لە ڕاستی لەو بۆچونەدا ھەیە کە ڕەخنە لە شیعریبوونی زمانی فیکر لە ڕەھەنددا دەگرێت، ھەندێکجار و لای ھەندێک نووسەر، ئەو زمانە شیعرییە تەواو زاڵە بەسەر زمانی فیکردا و ئەم زاڵبوونەش زیانی بەو زمانە فیکری و تیۆرییە گەیاندووە کە ڕەھەند داھێنەری بوو. من کە ئەمە دەڵێم، خۆم لەم کێشەیە بە دوور ناگرم، زمانی ھەندێک لە نووسینەکانی منیش بێبەری نەبووە لە شتێک لە شیعریەتی زیاد و منیش یەکێک بووم لەو نووسەرانەی لانیکەم، لە قۆناغی نووسین لە ڕەھەندا، گرنگییەکی تایبەتم بە دیوە شیعرییەکەی زمانی نووسین ئەدا. بەڵام ساڵانێکی درێژە من وازم لەم مەسەلەیە ھێناوە و ئەوەی دەینووسم بە ئاگاییەوە لە زمانی شیعر دووری دەخەمەوە. لە پەیوەندیشدا بە مەسەلەی دووبارەکردنەوەی یەک فیکرە بە چەندان شێوازی جیاواز لە وتارێکدا، دیسانەوە، بە نیسبەت ئەم یان ئەو نووسەری ناو گۆڤارەکەوە شتێک لە ڕاستی تێدایە. ئەم دووبارەکردنەوەیە لە زمانی زانستی و ئەکادیمیدا نەنگییە، بەڵام بۆ گۆڤارێکی ڕۆشنبیریی گشتی، کە خوازیاری ئەوەیە بە خوێنەری ئاسایی بگات، دووبارەکردنەوە ھەمان فیکرە بە دەربڕینی جیاواز ڕەنگە شتێک لە شەرعیەتی تێدابێت و وەک ھەوڵدانێک ببینرێت بۆ دڵنیابوون لە گەیاندنی فیکرەکە بە خوێنەر. ئیشنەکردنی گۆڤارەکەش لەسەر داتا و ئامار پەیوەندی بەو ڕاستییەوە ھەیە کە گۆڤارەکە زیاتر گۆڤارێکی تیۆری و ڕۆشنبیری بوو، نەک گۆڤارێکی ئیمپێریی، تەتبیقی.

دواھەمین خاڵ بمەوێت لێرەدا کەمەکێک لەسەر بوەستم ئەو ڕستەیەی ئێوەیە کە پێی وایە ڕەھەند سەرقاڵیی نوقسەرەکانی بەر لە ڕەھەندیان بە سەرقاڵییەکی بێمانا زانیوە. ئەوە ڕاستە، وەک ئێوە دەنووسن، ڕەھەند ڕەخنەی لە نووسینی کوردیی بەر لە ڕەھەند ھەبوو، بەڵام ڕەھەند ھەرگیز پێی وانەبووە “به‌شی زۆری سه‌رقاڵییه‌كانی” نووسەرانی کورد بەر لە ڕەھەند، “بێ مانا بووه” وەک ئێوە لە پرسیارەکەتاندا نووسیوتانە. لانیکەم ئەمە ھەرگیز ڕای ھەموو نووسەرەکانی ڕەھەند نەبووە. ئەوەی ئێمە پێوەی سەرقاڵ بووین بێنرخکردن و بێماناکردنی ئەوە نەبوو کە بەر لە ڕەھەند نووسرابێت، بەڵکو ڕەخنەکردنی ئەوە بوو کە دەگوترا و دەنووسرا، ئەمەش لەبەر بێمانایی ئەو نووسین و سەرقاڵییانە نەبوو، بەڵکو لەبەرئەوە بوو پێمان وابوو ئەوەی نووسراوە ناتوانێت ھاریکارمان بێت بۆ تێگەیشتن لەو دونیای تیایدا دەژین و لەو مێژووەی تیایدا نیشتەجێ بووین. ئێمە لە بەردەمی جیھانێکی تەواو تازەدا بووین، بە کۆمەڵێک تەحەدای نوێوە، ئەو جیھانەش پێویستی بە فیکرێکی تازە بوو بۆ خوێندنەوە و تێگەیشتنی. 

The post دەربارەی نێوەندی ڕەهەند و گۆڤاری ڕەهەند appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

ماڵپەڕی ژنەفتن لە دەستپێکی تەوەرێکیدا لەبارەی (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی)؛ بە پێویستی زانی پانۆرامایەک لەسەر بڵاوکراوە و چالاکییەکانی نێوەندی ڕەهەند ئامادە بکات. لە پانۆرامەکەدا پێشەکی (خۆیان ناویان ناوە هەڵوێستە)ی هەموو ژمارەکانی ڕەهەند تایپ کراوەتەوە لەگەڵ پێرستی بابەتەکانی هەموو ژمارەکان و دەستەی نووسەرانی ئەو ژمارانە. تێبینی دەکەن کە لە دەستەی نووسەران و شیوازی کارکردن لە هەندێ لە ژمارەکاندا گۆڕانکاری کراوە. بە هیچ شێوەیەک دەستکاری ڕینووس نەکراوە و تەنیا تایپ کراوەتەوە.

ئەمەی بەردەستتان بەشی سێیەمە لەو سێ بەشەی پانۆراماکە.

ژمارە ١٢-١٣ /٢٠٠١

لە بڵاوکراوەکانی نیوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی

لێپرسراوانی ئەم ژمارەیە: مەریوان وریا قانیع – ئاراس فەتاح

لێپرسراوی ئاوێنە بچکۆلەکان: هیوا قادر

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

– هەڵوێستە

– بەختیار عەلی: کۆمەڵگە و منداڵە نامۆکانی: خوێندنەوەیەک لە وێنە و ئەفسانەکانی سەفەر و تاراوگەبووندا

– مەریوان وریا قانیع: مەنفای کوردی لەنێوان سێ نەوە و سێ ئەزموونی مانای جیاوازدا

– مەهاباد قەرەداغی: سێکسبینی لە کۆمەڵگا نائازادەکان

– سەروەر ئەحمەد: ئیشکالییەتی ڕەسەنایەتی و سەردەمگەرێتی لە تێڕوانینی “د. محمد عابد الجابری”دا

– عەبباس وەلی: کوردەکان و “ئەوانی تر” یان: هەویەت و سیاسەتی پارچەپارچەبوو. وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: نەزەند بەگیخانی، هاشم ئەحمەدزادە

– ئێرنێست ڕینان: نەتەوە چییە؟ وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: حەسەنی قازی

– گارا: کورتە میژوویەکی تازەگەری لە هونەری شێوەکاری ڕۆژئاوادا

– دانا ڕەوف: کۆستیم، فۆرمێکی ساکار و قۆناغێکی نوێی پیتەر برۆک

– مەریوان وریا قانیع: تراژیدیای میشێل فۆکۆ لە کتێبی (دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا)

-ئاوێنە بچکۆلەکان

هەڵوێستە

یەکێک لەو پرسیارە گرنگانەى بەردەوام ڕووبەڕووى هەر کۆمەڵگایەک دەبێتەوە، مەسەلەى چۆنیەتى ڕێکخستنى پەیوەندى نێوان ڕابردوو ئێستا و سبەینێیى ئەو کۆمەڵگایەیە. لە هیچ شوێنێکیشدا چۆنیەتى ڕێکخستنى ئەو پەیوەندییە ئەوەندە ئاشکرا نییە، وەک لە پەیوەندى نێوان نەوەکاندا بەدەردەکەوێت. لەسەرانسەرى دنا ئەمڕۆدا کۆمەڵگایەک شکنابەین چەندان دەزگاو دامەزراو و کۆڕ و کۆمەڵ و پلان و نەخشە و تاکتیک و ستراتیژیەتى تایبەتى بۆ ڕێکخستنى ئەو پەیوەندییانە تێدا نەبێت. زیادەڕۆیی ناکەین گەر بڵێین، یەکێک لەو مەسەلە گرنگانەى کە گۆمەڵگایەک لە کۆمەڵگایەکى دیکە جیادەکاتەوە، چۆنیەتى ڕێکخستنى ئەو پەیوەندییانەیە کە ڕابردووى ئەو کۆمەڵگایە بە ئێستایەوە و نەوەکانى دوێنێى بە نەوەکانى ئەمڕۆیەوە گرێدەدات.

بۆ کۆمەڵگایەک خۆى بە کراوە بزانێت و بیەوێت دیموکراسییەت بنیادبنێ و بپارێزێت، لەزۆر ڕووەوە ئەم بنیادنان و پاراستنە، وابەستەى ئەوەیە تاچەند پەیوەندى نێوان نەوەکان کراوە و تاچەند ڕێکخستنى ئەو پەیوەندییانە لەسەر بناغەى قبووڵکرنى یەکدى ڕاوستاوە و تاچەند پانتایی کراوە لەبەردەم نەوەى نوێکاندا ئامادەیە، بۆئەوەى بتوانن دیدى خۆیان لە واقيعى خۆیاندا پیادەبکەن و ئەو فۆڕمە بە ژیان و ئەخلاق و مامەڵەى خۆیانبدەن کە  دەیانکاتە بوونەوەرى بەختەوەر و بەرپرسیار و ئەکتیڤى ناو ئەو دنیایەى تێیدا دەژین. هیچ شتێک بەقەد ئەوە زیان لە دیموکراسییەت و مۆدیلى دیموکراسییانە ناگەیەنێت کە دەسکاریکردنى ئەم پەیوەندییانە و ڕێکخستنەوەى دیموکراسییانە، تەنها لەئاستى کۆمەڵێک وادە و بەڵێن و قسەى ناو ڕۆژنامە و گۆڤار و کۆبووەنەوە حیزبییەکاندا بمێنێتەوە. لەڕاستیشدا هەر دەسکاریکردنەوەیەکى ئەم پەیوەندییانە بەبێ ڕیکەوتن لەسەر ئەو مافەى، کە ئایندە موڵکى هەمووانە و هەرکەس مافى ئەوەى هەیە لەسەر فۆرمى ئەو ئایندەیە بدوێ و ئەو وێناکردنى بۆ ئایندە هەیەتى بێترس دایڕێژێت و بەرگرى لێبکات و پراکتیکیشیبکات، شتێکى بىمانا و بێناوڕۆکە. بێگومان کەس ناتوانێت لەسەر ئایندى خۆى و نیشتیمان و کۆمەڵگاکەى بدۆیت، گەر لە ئێستادا مافى قسەکردنى لێسەندرابێتەوە، یاخود بەشێوەک پەراوێزکرابێت کە قسەکانى هەموو قورساییەک و هەموو هەلێکى پێادەکردنیان لەناو واقیعدا لێسەندرابێتەوە. بەبێ بوونى قەزایەکى کراوە، هەموو قسەکردنێک لەسەر گوێگرتن لە دەنگى نەوە جیاجیاکان و بانگەشەکردنى گۆڕانى پەیوەندییەکان، جگە لە کۆمیدیایەکى بێئەنجام شتێکى دیکەى لێناکەوێتەوە. تەنها لەقەزایەکى کراوەى پڕ لە گوێگرتن و ئاڵوگۆڕی ئەرگۆمینت و بەرپرسیارێتیدا دەشێت خەیاڵى نەوەیەک لە نەوەکان ببێتە بە بناغەى کارکردنى عەقڵانییەکانى نەوەیەکى دیکە و مژدەکانى یەکێکیان ببێتە سەرزەمینى بەرهەمهێنانى ئینتیماى پتەوى ئەوانەى دیکەیان.

بێگومان وەڵامدانەوەى پرسیارى ئەوەى داخۆ ئەو فەزایە چ فەزایەکە و ئەم کرانەوەیە چییە و چۆنە و لەکوێی کۆمەڵگا و سیاسەت و فیکردایە، کات و شوێنێکى زۆرى ئەوێ گۆڤارەکەى ئێمەش، گۆڤارەى ڕەهەند، بەدرێژایی تەمەنى خۆى هەوڵى دەستنیشانکردنى چوارچێوە گشتییەکانى ئەو فەزایەى داوە و خۆشى بەیەکێک لە گەمەکەرە ئەکتیڤ و چالاکەکانى خوڵقاندنى ئەو فەزایە زانیوە و دەزانێت. بەڵام لێردا جارێکى دیکە ئەو ڕاستییە دووبارەدەکەینەوە کە زەحمەتە بتوانین قسە لە بوونى فەزایەکى کراوە بکەین بەبێ بوونى ئیرادە و ئامادەگییەکى سیاسى و کولتوورى و مەعریفى بەردەوام بۆ سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەى بەشێکى زۆرى ئەو بنەما و شۆینگە (موقع) کۆمەڵایەتى و سیاسى و فەرهەنگى و ئەخلاقى و مەعریفییانەی لەو ساتەدا لە کوردستاندا ئامادەن. ئەگەر خوازیارى ئەوەى کۆمەڵگایەکى کراوامان هەبێت کەتێیدا نەوە جیاوازەکان بەشێکى ئۆرگانییانەى ژیانى کۆمەڵایەتى و سیاسى و فەرهەنگى و ئەخلاقى ئەو کۆمەڵگایە بن و کار بۆ بەرهەمهێنانى ئێستا و ئایندەیەک بکرێت کە هەمووان بە موڵکى خۆیانى بزانن، ئەوە دەبێت ئامادەبین بە کۆى ڕێککەوتن و پەیمانە (اتفاق – عقد) کۆمەڵایەتییانەدا بچینەوە کە کۆمەڵگاى ئێمە لە ڕەوتى مێژوویی خۆیادا بەرهەمیهێناون  و لە ئێستادا بۆتە چوارچێوەیەکى گشتى، کە لە دووتۆێدا دەستنیشانى هێز و دەسەڵاتى نەوە و هێزە جیاوازەکانى کۆمەڵگاى ئێمەى تێدا دەکرێت. ئەم سەرلەنوێ پێداچوونەوە و پێناسەکردنەوەیە ئەمرۆکە یەکێک لە گرنگترین کارەکانى سیاسەت و فیکر و ململانێى کۆمەڵایەتى لە وڵاتى ئێمەدا پێکدەهنێت.

لەجەوهەردا هەموو پێداچوونەوەیەک بە پەیمانە کۆمەڵایەتییەکاندا پێداچوونەوەى چۆنیەتى دابەشکردنى دەسەڵاتى مادى و ڕەمزى نێوان هێز و نەوە کۆمەڵایەتىییە جیاجیاکانى ناو ئەو کۆمەڵگایەیە. لەم پرۆسەیەدا یەکێک لەو گۆڕانە گرنگانەى کە ڕوودەدات، سەرلەنوێ دارشتنەوەى ڕەگەزکانى ئەو سەرمایە ڕەمزییەیە کە لەو کۆمەڵگایەدا باڵادەستە. ئێمە دەتوانین بەشێکى گەوەرى سەرمایەی ڕمزى باڵادەست لەمرۆکەى کورستاندا وابەستەى ئینتیماى حیزبى، ناوچەیی، خێڵەکى، خێزانى، ئاینییە و دوورە لە پرنسیپەکانى عەدالەتخوازى کۆمەڵایەتى و بەهرە و توانا و سەلیقەى دیاریکراوەى تاک و گروهە جیاجیاکانى ناو کوردستان. سەرمایە ڕمزى لاى ئێمە سەرمایەیەکە لە ڕابردوویەکى دیرێنى نادیموکراسى و نەبوونى عەدالەتى کۆمەڵایەتى و باڵادەستى سەلەفییەتى سیاسى و ئەخلاقى و مەعریفییەوە هاتووە و وابەستەى هەڵومەرجێکى تایبەتە کە ئەمرۆ لەزۆر ڕووەو لە کوردستاندا بوونى نەماوە. لەدواى ئازادى و کۆچ و شەڕى ناوخۆ دەساڵ حوکمکردنى کورد خۆى و دابەشبوونى کوردستانەوە، جیهانێک لە کوردستاندا ئامادەیە کە جیهانى ساڵانى بەر لە ڕاپەرین نییە. لەم جیهانەدا نەوەیەک یان چەند نەوەیەکى هاتوونەتە کایەوە، کە سادەترین داواکارییان بریتییە لە سەرلەنوێ پێناسەکردنەوە و پێداچوونەوەى کۆى ئەو پێناسانەى کە نەوەى پێشوو بۆ جیهان و کۆمەڵگا و ئەخلاق و سیاسەت و کولتوور و فیکر و ڕابردوو و ئێستا و ئایندە هەیەتى. ئەم نەوەیە چیدى نایەوێت لەنێو ڕابردووى حیزبى هێزە باڵادەستەکانى کوردستاندا بەندبکرێت و ناتوانێت پێناسى بۆ سیاسەت گفتوگۆى شاراوە و ژێرپەردەى چەند حیزب و گروپ و سەرکردەیەک بێت لەنێو کۆمەڵێک ژوورى داخراوەى پڕنهێنیدا. ئەم نەوەیە خوازیارى ئەوەیە سیاسەت بێتە سەرجادە، بچێتە ناو کۆڕ و کۆبوونەوە گشتییەکان، ببێت بە بەشێک لە گفتوگۆیەکى کۆمەڵایەتى بەردەوام و بەرفروان، زیاد لە میدیایەک هەبێت بۆئەوەى لەخۆیگرێت، واتە مشتومڕیەکى کۆمەڵایەتى گەورە فۆڕمەلەیکردبێت، فۆڕمى ڕاپرسین و ڕیفراندۆم و دەنگدان وەرگرێت و ئەو بەڵینانەى کە دەدرێن دەبنە پراکتیک و جێبەجێبکرێن. بە کورتى سیاسەتێک کە بخوازێت زیاد لە نەوەیەک و زیاد لە هێزیک و زیاد لە دیدێک ئەکتیڤبکات. لە سەرەتاکانى ئەم هەزارە نوێیەدا ئەو کۆمەڵگایە ئامادە نەبێت لەبەردەم گۆڕانە گەورەکان و لەبەردەم نەوە تازەکانیدا بەم پرۆسە بەرفروانى پێداچوونەوەى مانا و پێناس و میکانزمەکانى دابەشکردنى دەسەڵاتى ڕەمزى و ناڕەمزىدا بچێتەوە، جگە لە بنیادنانى دنیایەکى پڕ لە ناکۆکى کۆمەڵایەتى و سیاسى و فەرهەنگى، هیچى دیکە دروستناکات. لە مێژووى کۆمەڵەگاکانیشدا نموونەى گەشەسەندنی ئەو کێشە و ململانێیانە بۆ قەیرانى سیاسى و ڕاپەڕین و شۆڕش پێکدادانى تووندوتێژانە زۆرن.

  یەکێک لە جیاوازییە هەره گەوەرکانى نێوان کۆمەڵگا کراواکان و کۆمەڵگا داخراوەکاندا لەوەدایە کە یەکەمیان بەردەوام لەبەردەم پێداچوونەوە و سەرلەنوێ پێناسەکردنەوە و ڕێزکرنەوەى شوێنگەکانى ناو کایە جیاجیاکانى هەناوى خۆیدایە، لەکاتێکدا لە دووهەمدا شتەکان بۆیەکجار دابەشکراون و بۆیەکجار ناونراون و بۆیەکجار پێناسەکراون و پێداچوونەوە و سەرلەنوێ دابەشکردنەوە و ڕیزکردنەوەى شوێنگەکان و بەرەیانپێدەگیرێت.

گەر سەرنجێکى ورد بدێنە دونیاى پڕ لە مژدە و دژایەتى و ناکۆکى خۆمان، دەبینین لە کوردستانى ئەمرۆدا چەندان حیزب و فەرمانڕەوایی ناوچەیی ئامادەن، ئابوورى کوردستان ئەمرۆکە لەزۆر ڕووەوە لە قۆناغەکانى بەر لە ئێستا چالاکتر و دەوڵەمەندتر و کراواترە ژمارەى ئەو ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێب و بڵاوکراوانەى ئەمرۆکە لە کوردستان دەردەچن لە مێژووى کوردیدا بێوینەن. دەسەڵاتداران کوردن و تواناى پەیوەندى و هاتوچۆیان بۆ ناوەندەکانى بڕیارى سیاسی لەناوچەکە و جیهاندا لە هەمووکات گەورەتر و کراوەترە. کوردستانى باشوور بەپێی بڕیارێکى نێونەتەوەیی شێوە پارێزراوە تا ئەم چرکەساتەش هیچ ئاماژەیەک لەئارادانییە کە ناپارێزرێت. کەچى لەگەڵ ئەمانەشدا ئەمرۆکە لەزۆربەى کایەى کۆمەڵایەتى سیاسى و کولتوورى و ئەخلاقییەکاندا داخستنێکى گەورە و بەرچاو دەبێنن، هەڵهاتنێکى بێوێنە نەوەى نوێ دەبینین، بە دەگمەن نەبێت گۆڕانێک نابینین کە ئاماژەبێت بۆ جۆرێک لە کرانەوەى کۆمەڵایەتى و ئەخلاقى و سیاسى. تا ئێستاش کۆى ئەو پەیمان و ڕێککەوتنە کۆمەڵایەتى و سیاسى و ئەخلاقییانەى لە کوردستانى ئێمەدا باڵادەستن، بریتیین لە ڕێککەوتنى نەوە کۆنەکان. دنیاى ئێمە لە وێناکردنەکانى ئەو نەوانەوە دەبینرێت و لە دیدى ئەو نەوانەوە پێناسدەکرێت و لە بۆچوونى ئەوانیشەوە ڕێکدەخرێت. تا ئێستا لە هیچ کایەیەک لە کایە کۆمەڵایەتییەکاندا، لە سیاسەتەوە بۆ ئەخلاق، لە کولتوورەوە بۆ میدیا، لە حیزبەوە بۆ خێزان پێداچوونەوەیەکى ڕاستەقینە بە پەیمان و ڕێکخستنە کۆنەکاندا لە ئارادا نییە و تا ئێستا نەوە کۆنەکە پێناس و مانا و دیدى خۆى بەسەر کۆى ژیانى کۆمەڵایەتى و سیاسى و ئەخلاقى و کولتوورى ئێمەدا سەپاندوە. ئەم سەپاندنە بە ئەندازیەکە تا ئێستاش سیستەمى خوێندن لە سەرەتاییترین ئاستییەوە بۆ باڵاترین پلەى کە زانکۆیە لە میتۆدەکانى سیستەمى خوێندنى بەعسیزم ڕزگارى نەبووە، میدیاى ئێمە و لاپەرەى گۆڤارەکان لەسەر هەمان مۆدیل ڕێکخراون و ڕێکدەخرێن، مەسەلەى دۆزینەوەى کار و وەرگرتن لە دەزگا گشتییەکاندا بەهەمان مۆدیلى حیزبى بەرێوەدەچێ و زۆربەى دەستکەوتە کۆمەڵایەتییەکان ڕاستەوخۆ گرێدراون بە ئینتیماى حیزبى و خزمایەتییەوە. بێگومان ئەم قسانە ماناى بێفەڕکردنى ئەم ئەزموونەى کوردستان نییە، بەڵکو ئەوەى ئێمە دەمانەوێت بێڵێین بچوکى ئەو کارانەیە لەچاو ئەو هەموو خراپەکارییە ستراتیژیانەدا کە کوردستان کورتدەکاتەوە بۆ ماڵى حبزب.

بێ دوودڵى دەتوانین بڵێین «سیستەمى سیاسى کوردى» لەم دە ساڵەى دواییدا بە پلەى یەکەم بریتىبووە لە ئێدارەدانى ئەو ناکۆکییە کۆشندە و وێرانکەرەى، کە لە نێوان پارتى و یەکێیتى و هێزە سیاسییەکانى دیکەى کوردستاندا هەبووە. لەم دەساڵەدا مانا سەرەکییەکانى سیاسەت لە کوردستانى ئێمەدا ئیدارەدانى ئەم ناکۆکییە ناوەکییە ناعەقڵانىیە بووە کە ئەم دوو حیزبە ڕووبەڕووى کۆمەڵگەى کوردیان کردۆتەوە. ئەم سیاسەتە نەک نەىتوانیوە گەنج و کەرتە لاوەکانى کۆمەڵگەى ئێمە بدوێنێت، بەڵکو ڕاستەوخۆ ناکۆکییە کۆنەکانى مێژووى ئێمەى بەسەر نەوە نوێکانى کوردستانیشدا سەپاندووە. بێگومان ئەم ناکۆکییانە نەک ناکۆکییەک نیین نەوە نوێکان لە کوردستاندا بەرهەمیانهێنابێت یان لێی بەرپرسیاربن، بەڵکو بۆماوەى ناکۆکى نەوە کۆنەکانى کۆمەڵگەى ئێمەن و ڕاستەوخۆ نەوە نەوێکانى کوردستانى تێوەگلاوە. هێزیکى ڕاگەیاندن و ئابوورى و چەکدارى گەوەرش لە کوردستاندا بۆ سەپاندنى ئەم ناکۆکییە دێرینانە بەسەر نەوە نوێکانى کوردستاندا خراوەتەگەڕ و لەهەر خانەیەکى کۆمەڵایەتییدا هەوڵیداوە ئەم ناکۆکییە بکاتە ناکۆکى نەوە نوێ.

گەڕاندنەوەى هەر مانایەک بۆ سیاسەت، بەتایبەتى سیاسەتێک بخوازێت لەگەڵ نەوە نوێکانى کوردستاندا بدوێت، دەبێت ماڵئاوایی لەم مانا کۆنە بکات، کە هیچ ڕەهەندێکى نەتەوەیی و ئینسانى تێدانییە. ئەوەى کوردستان پێویستێتى سیستمێکى پەروەردەیی نوێیە، کە بتوانێت لە زمانى نەوە نوێکانى کۆمەڵگەى ئێمە تێبگات و بە مێتۆدى زانستى نوێ گوشیانبکات، سیستمێکى سیاسییە کە ئامادەیی واڵاکردنى سنوورەکانى خۆى تێدابێت بۆ کۆمەڵێک پەیمان و ڕێککەوتنى کۆمەڵایەتى تازە. سیستمیکى کۆمەڵایەتى و ئابوورییە کە نەوەى نوێ لە هەناوى هەموو دەزگا و دامەزراوە پلان و وێناکردنانیدا بەشدار و ئامادەبێت. بۆ ئەم مەبەستەش پێویستمان بە سیستمێکى ڕێکخستنى سیاسى و کۆمەڵایەتى و پەروەردەیی کراوە هەیە کە تێیدا هەرگروهـ و لایەن و تاکێک بتوانێت دەربارەى خۆى و کێشە و خەوەنەکانى بدوێ و فەزایەکى سیاسى کراوەیان لەبەردەمدا بێت کێشەکانیان لە قسە و ئاخاوتنەوە بکەن بە بەرنامە و پراکتیکى چارسەرکردنیان. ئەمرۆکە کوردستان پێویستى بە زمانێک هەیە کە بە چەمکەکانى پەیمانى کۆمەڵایەتى و قازانج و بەرپرسیارێتى گشتى بدوێت. زمانێک کە چوارچێوەیکى نەتەوەیی دروستکات و تێیدا نەوە نوێکان هەستبکەن کە کارى ئەوانە جیهانى دواى دەهەیەکى بەڕێوەبەرن و بەردەوامییەک بدەن بە مێژوویەک، کە ئەوان لە ئێستاوە یەکێک لە گەمەکەر و بکەرە سەرکییەکانى ناوین.

گەر ئەم خاڵە وردتر بکەینەوە، دەکرێت بڵێین، کۆڵەکەى سەرەکى ڕێکخستنى سیستمێکى کۆمەڵاییەتى و سیاسى کراوە لە کوردستانى سبەینێدا دواندنى ئەم نەوەیەیە و تێگەیشتنە لە کێشە و خواست و خەوەنەکانى. ئەرکى گوتارى سیاسى نوێ ئەوەیە کە ببێتە زمانى قسەکردنى دەسەڵاتێکى شەرعى لەگەڵ هاووڵاتییەکانیدا؛ ئێمە لێردا زۆر بە توندى پێ لەسەر چەمکى هاووڵاتى دادەگرین و دەیکەینە ئەلتەرناتیڤی ئینتیماى حیزبى و ناوچەیی و خێڵەکى. کە دەشڵێین هاووڵاتى، مەبەستمان هاووڵاتیى ئازادى خاوەن ئیرادە و خەوەن تواناى هەڵبژاردنى سەربەخۆیە. غیابى چەمکى هاووڵاتى لە گوتارى سیاسى کوردیدا غیابێکى ترسناکە و لەپشتییەوە پرۆسەیەکى گەورەى بێبەریکردن و دابڕاندنى نەوەى نوێ لە بەشداربوون لە بڕیاردانى کۆمەڵایەتى و سیاسیدا ئامادەیە. بەردەوامبوون لە پەیڕەوکردنى ئەم سیاسەتەدا دەرئەنجامى کارەساتەوى لێدەکەوێتەوە و ململانى چاوەرواننەکراو دەسەڵاتى سیاسى دروستدەکات. گەر ئەمرۆکە بە کۆچکردنى ژمارەیەکى زۆرى نەوەى نوێ ئەم قەیرانانە بەتاڵبکرێنەوە، سبەینێ ئەم دەرگایە بەکراوەیی نامێنێت و کۆى ئەو کێشانە دەگەڕێنەوە بۆ ناو وڵات.

بێگومان هاووڵاتى و هاووڵاتیبوون چەمکەگەلێکى گرنگى فەلسەفەیەکى سیاسىین، کە کۆڵەکەکانى لەسەر عەدالەتى کۆمەڵایەتى ڕاوستاوە. بەبێ عەدالەتى کۆمەڵایەتى، ناکرێت قسە لە چەمکى هاووڵاتى و لە خەونى بەهاووڵاتیبوون بکرێت. عەداڵەتى کۆمەڵایەتیش پێویستى بە سەرلەنوێ پێداچوونەوەى سەرمایەى ڕەمزى و شوێنگەى کۆمەڵایەتى و بناغەى هێزە دەسەڵاتدارەکانى ناوى هەیە. لە کوردستانى ئێمەدا ناعەدالەتیەکى کۆمەڵایەتى و حیزبى و ناوچەیی و خێڵەکییانەى هێجگار گەورە هەیە، بنەبڕنەکردنى ئەم ناعەدالەتییانە لەڕێی دەستکاریکردنێکى ڕاستەقینەى یاسا و ئەخلاقیاتى سیاسى و سیستەمى پەروەردە و میکانیزمەکانى سەرلەنوێ دابەشکردنەوەى شێوازە جیاجیاکانى دەسەڵاتەوە دەستپێدەکات. لەم ئاستەشدا کوردستان پێویستى بە سیستمێکى ڕێکخستنى کۆمەڵایەتى و سیاسى فەرهەنگى هەیە بە زمانێک بدوێت کە تەواو نوێ بێت؛ زمانێک کە بەناو لێپرسینەوەیەکى ئەخلاقى و سیاسى و نەتەوەیى بەرفرواندا تێپەرێ و ڕووى لە ئایندەیەک بێت کە هەمووان بە ئایندەى خۆیانى بزانن. هەر لەم گۆشەنیگایەشەوە بە دەرئەنجامێکى زۆر سانا دەگەین: سیاسەت بۆئەوەى بتوانێت بەزمانى لاوان و گەنجانى وڵاتى ئێمە بدۆێت، دەبێت خۆى گەنج ببێتەوە.

سیستمى سیاسى دەبێت ئەو هەستە بە بەرپرسیارێتى لاى لاوان دروستکات کە پاراستنى ئەم ئەزموونە پاراستنى کۆمەڵێک سوود و دەسکەوت و قازانجى کۆمەڵایەتى و تازەکردنەوە بەرفروانکردن و بەختەوەرکردنى جیهانى ئەوانە. نەوەى نوێ دەبێت ئەو هەستەى لادروستببێت کە بەرگریکردن لەخۆى ماناى بەرگریکردنە لەم ئەزموونە، نەک بەپێچەوانەوە لەنێوان بەرگریکردن لە خۆى و بەرگریکردن لەم ئەزموونە ناکۆکییەکی گەورە ببێنت و تاقە چارەسەریشى سەرهەلگرتن بێت. مرۆڤ ڕۆحى هاووڵاتیبوونى تێدا دروستنابێت گەر هاتوو چوارچێوەیکى سیاسى و کۆمەڵایەتى لەئارادانەبێت، پێشوەخت کۆمەڵێک ماف و دەسکەوت و هەڵومەرجى عەدالەتخواز و مژدەى واقیعییانەى بۆ دروستنەکرابێت. چونکە دروستبوونى هەست بە بەرپرسیارێتى بەرامبەر ئەو دونیایەی تێیدا دەژین بە نەسیحەت و وەعز و بەڵین و مژدەى ئایدیۆلۆژییانە نایەتەدى، بەڵکو بە ئامادەگى چوارچێوەیەکى سیاسى و کۆمەڵایەتى و ئەخلاقى دێتەکایەوە کە مرۆڤەکان لە ناوەیاندا بتوانن بە پشتئەستووربوون بە کۆمەڵێک ماف و پێدراوى پێشین، ژیانى خۆیان ڕێکخەن مانایەک بەبوون و بەختەوەرى خۆیان ببەخشن. هاووڵاتیبوون چەند ئەرک و قورساییەکى مەعنەوییە کە مرۆڤ ووشیارانە دەیخاتە سەرشانى خۆى، بەهەمان ئەندازەش دەرئەنجامى بوونى کۆمەڵێک مافى مەدەنى سەرەتایی و پێشوەخت پێدراوە لە فۆرمى چوارچێوەیەکى تایبەتدا بۆ ژیانى تاکەکەسى و کۆمەلایەتى. تەنها لە هەڵومەرجێکى تایبەتى لەم بابەتدایە گەنجان دەتوانن گەشەکردن و پێشکەوتنى خۆیان ڕاستەوخۆ ببەستنەوە بە پاراستنى ئەو چوارچێوە سیاسى و کۆمەڵایەتى و ئەخلاقییەوە کە لەناویدا دەژین.

خاڵێک کە دەبێت لاى هەر حیزبێکى سیاسى لە کوردستاندا ئاشکرابێت، بەتایبەتى دوو حیزبە گەورەکە، ئەو ڕاستییەیە کە لە پشتی چوونی ژمارەیەکی بەڕێژە گەورەی خەڵک بۆناو ڕیزەکانی ئەم دوو حیزبە، لەپاڵ  پاڵنەرە ئایدیۆلۆژی و عەقایدییەکاندا، جۆرێک لە ناچارى و جەبرى ئابوورى و کۆمەڵایەتى و ئەمنى ئامادەیە. مۆنۆپۆڵکردنى ئابورى و دەسەڵات و هەڵومەرجى گەشەکردنى کۆمەڵایەتى و میهەنى و هتد… وایکردوە ژمارەیەکى گەورەى خەڵک لەناو دەزگاکانى حیزبدا دەسبەکاربن، ئەمەش بۆ حیزبێکى سیاسى کە خەمى ئایندە و نەوەکانى دواتر و خەمى ڕاستەقینەى خۆشى بخوات، نەک جێ دڵخۆشى نییە، بەڵکو دەبێت سەرچاوەى ترس و دڵەڕاوکێ و خولیاى گۆڕانى گەورە گەورە بێت. هەر لەم سیاقەشدا با جارێکى دیکەش پێ لەسەر ئەو خاڵە داگرین، کە هیچ حیزبێکى سیاسى کوردى چیدى ناتوانێت تەنها لەسەر ڕابردووى خۆى و گەورەیى گۆرستانى شەهیدەکانى بژى. زۆربەى ئەوانەى لە سەرەتاى هەشتاکاندا لەدایکبوون نە بەعس و نە ڕابردووى حیزبە سیاسییەکانى کوردستان ناناسن. لەڕاستیدا ناسینى ئەم دووانەش بۆ ئەم نەوە نوێیە بەس نییە بۆ ئەوەى بیانکاتە بوونەوەریکى بەرپرسیار و وایانلێبکات هەست بە هاووڵاتیبوونى خۆیان بکەن. ئەم نەوەیە خەیاڵێکى سیاسى و حەیاڵێکى کۆمەڵایەتى و تا ڕادەیەک مەعریفەى جیاوازى هەیە. ئەو ڕووداوانەى کە لە دەساڵى ڕابردوودا، خەیاڵى سیاسى و ئەخلاقى و کۆمەڵایەتى ئەم نەوەیە داڕشت، بریتیین لە ڕووداوە کوشندەکانى شەڕى ناوخۆ و ئەو سیاسەتی پاکتاوکردنى سیاسییەی بەجێیهێشتووە، لەپاڵ ئەمانەشدا ئەو ناعەدالەتییە گەورەیە کە پرۆسەى بە حیزبیکردنى کۆمەڵگاى لە کوردستاندا بەرهەمیهێناوە، نەمانى زۆر حەرامى سیاسى و ئەخلاقى کۆمەڵایەتى دیکەش وێنەکە تەڵختر و ترسناکتر دەکات. ئەوەى ئێمە دەمانەوێت لێردا جەغتى لێبکەین ئەوە ڕاستییەیە، کە ئەم نەوە تازەیە هاتۆتە سەر ئەم پاشخانە تایبەتە، نەک ڕابردووى سیاسى بەعس و حیزبە سیاسییەکان کوردستان.

لێرەوە فرۆشتنى ڕابردوو بەم نەوەیە تاقە شتێکە کە کارناکات و، پڕکردنى میدیاکانى حیزب لە حیکایەتى سەروەرى خودى حیزب و سەرکردە و ئەندامەکانى، جگە لە گەورەکردنى مەسافەى دابڕانى نێوان ئەم نەوە نوێیە و دەسەڵاتداران و نەوەى کۆن لە کوردستاندا هیچ دەرئەنجامێکى دیکەى نابێت. ڕابردووى حیزبەکان تەنها لە کاتێکدا مانا پەیدادەکات کە ئێستا و ئایندەى ئەو نەوەیە بە کۆمەڵێک مژدەى سیاسى و کۆمەڵایەتى و ئابوورى بارگاویکات. تەنها لەبەردەم کۆمەڵێک مژدەى واقیعیدا بە ئایندەیەکى جوان، ڕابردوو مانایەک پەیدا دەکات. حیزبێکیش گرەوه سیاسى  و کۆمەڵایەتییەکان دەباتەوە، کە دامەزراندنى شەرعییەتى خۆى لەسەر مۆڵکایەتى ڕابردوویەکى خەباتگیڕەوە بگوازێتەوە بۆ خەبات لەپێناوی بنادنانى ئایندەیەکى ئاسوودەى فردەنگ و ڕەنگ. جگە لەم خاڵە هەر حیزبێک بخوازێت ئایندە بباتەوە، دەبێت ببێتە دەرهێنەرێکى نەتەوەیى و ڕابردوو لەوە دەرکات کە ڕابردوویەکى حیزبى بێت. بەبێ ئەم گۆڕانە لە سیاسەتى یادەوەرى و بەبێ بەدیموکراتیزەکردنى یادەوەرى نەتەوەییمان و ڕیفۆرمى کۆى سیستمى ڕێکخستنى کۆمەڵگەکەمان، زەحمەتە سەرەتاکانى سیاسەتێکى ڕاستەقینە و عەقڵانى لە کوردستاندا دامەزرێنین، کە نەوە نوێکانیش  خۆیان بە درێژکراوەى بزانن و بەشێوەیەک لەشێوەکان وەک موڵکى خۆیان بیبین. سیاسەت لە وڵاتى ئێمە ئەبێت ئیدى پرسیارێکى ڕۆشنگەرانە بکات و لەدواى ئەو هەموو کارەساتەوە بپرسێت: چۆن بتوانین بەختەوەری و سەربەخۆیی و عەدالەت بۆ هەمووان دەستبەرکەین؟ تەنها لە وەمەڵادانەوەىکى ڕاستەقینەى ئەم پرسیارەدایە نەوە نوێکان دەتوانن خۆیان بە بەشێک لەو دنیایە بزانن کە ئەمرۆ ناوى کوردستانە، نەک بە لێشاو وڵات بەجێبهڵین و لە جوگرافیاکانى تردا بەدواى بەختەوەرى و شوناس و هاووڵاتیبووندا بگەڕێن.

لێپرسراوانی ژمارە

ژمارە ١٤-١٥

لە بڵاوکراوەکانی نیوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی

لێپرسراوانی ئەم ژمارەیە: ئاراس فەتاح- بەختیار عەلی- مەریوان وریا قانیع

لێپرسراوی ئاوێنە بچکۆلەکان: هیوا قادر

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

– هەڵوێستە

– ئاراس فەتاح: ئەنتەرنێت و گۆڕانی کۆمەڵگا

– بەختیار عەلی: کۆچ بەرەو ناشوێن (بەشی دووەم)

– مەریوان وریا قانیع: عەلمانییەت و ئایین

– دارا مەحمود: هێرمێنۆتیک و پرۆسەی خوێندنەوە و نووسین

– دانا ڕەئوف: هەندێ لە ساتەوەختەکانی واقع

– گفتوگۆیەک لەگەڵ د. یوسف سەلامە؛ سازدانی: سەلاح ئەحمەد

– گفتوگۆیەک لەگەڵ د. محەمەد ئارکۆن؛ سازدانی: هاشم ساڵح. وەرگێڕانی: نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

– دیدارێک لەگەڵ د.فالح عەبدولجەبار؛ سازدانی: ئارام سەعید

– بەختیار عەلئ: خوێندنەوەیەک لە دەمامکە فەلسەفییەکانی ئیسلامی سیاسیدا

ڕووناک فەرەج: تاک لە کۆمەڵگەی کوردیدا

ئاوێنە بچکۆلەکان

هەڵوێستە

گومانی تیا نییە گۆڕانکارییەکانی ئەم دواییەی عێراق ڕەنگدانەوەیەکی قووڵی لە ژیانی سیاسی و کولتووریماندا دەبێت، ڕوخانی سەدام حوسەین ئەو خەونەبوو کە ساڵەهای ساڵە دەمانبینی. خەونێک، منداڵی و گەورەییمانی داگیرکرد، لەگەڵیدا گەورەبووین، لەگەڵ خۆماندا تا مەنفاکان هەڵمانگرت، بووە بەشێکی نەگۆڕ لە هەر وێناکردنێکمان بۆ ئایندە، ئاواتەکانمان لەزۆر سەرەوە پابەستی ئەو ئاواتە بوو، پڕۆژەکانمان پابەستی ئەو پڕۆژەیە بوو. ڕوخانی سەدام خەونێک بوو تێکەڵ بە ئەفسانە، لە سروشتی خەونە ئاساییەکان دەرچوو، ئەو هەتا سنووری ئەفسانە کۆییەکانیش تێپەڕی و بوو بەو خورافەتەی دەبایە تا ڕۆژی وەدیهاتنی هەموو ژیان بوەستێت، دەبایە واقیع و فاکتەکانی سەر زەمین بێدەنگ بن تا ئەم ئەفسانەیە دێتە دی. ڕوخانی سەدام کە ساڵانێکی درێژ سروشتی موعجیزەی وەرگرتبوو، سروشتی موعجیزەشی بەخشیبووە هەموو ئاواتە بچوکەکانمان، ئەو کۆی دونیای بەخۆیەوە گرێدابوو، بەجؤرێک بەر لە مردنی نەدەکرا بیر لە ژیان بکرێتەوە و دنیایەک وێناکرێت لە دەرەوەی ئامادەگی خوێنینی دنیاکەی ئەودا.

ئەم دیکتاتۆرە دوای ڕۆستنی کۆمەڵێک خەون و واقیعێکی تێکشکاوی بۆ جێهێشتین ، دەرگای زیندانەکانی کرانەوە و کۆمەڵێک مرۆڤی لێهاتنەدەر، کە پێویستیان بە ماوەیەکی درێژ و هەوڵێکی گەورە هەیە بۆ ڕاهاتنەوە بە ژیان. خودی واقیعی عێراقیش ڕێک وەکو دۆخی ئەو زیندانیانە وەهایە کە بە ماندوێتی لە تاریکستانەکانی ئەو دیکتاتۆرەوە هاتنەدەرێ، جیهانێکە پر لە خەون، بەڵام ماندوو و تێکشکاو. عێراقی ئێستا دونیایەکە برکرو بە چەندان هێز کە لە زۆر سەرەوە بەرهەمی عەقڵانییەت و کولتوورو خەیاڵی سیاسی قۆناغی بەعسن، بە چەندەها سەر و لە چەندەها ڕێگاوە دەچنەوە سەر ئەزموونی ناشیرینی بەعس، دەیانەوێت ژیان وەک ئەو کۆنترۆڵبکەن، دنیا وەک ئەو دروست بکەنەوە، ئینسان بەهەمان ئەندازە بچووک ڕاگرن وەک ئەو. ئەم هێزانە خەون بە داخستنی دەرگای سینەماکانەوە دەبینن، لە خەیاڵی پەچەپۆشکردنی کۆمەڵگادان، دەیانەوێت زانکۆکان  بکەنە خانەقا و مزگەوت. یان هێزگەلێکی دی کە عێراق لە شوناسێکی عەرەبیدا بەنددەکەن و جگە لە جێگایەکی پەراوێزی بۆ شوناسەکانی دی هیجی تر بە ڕەوا نابینن. هێزگەلێک لە پەنجەرەکانەوە دەمانبەنەوە ناو هەمان ماڵی سەدام حوسەین.

بەڵام دونیای دوای سەدام پڕە لە ئەگەری دیکەش کە پێویستییان بە هەوڵ و کۆشش و ماندووبوونێکی گەورە هەیە بۆ بەرجەستەبوونیان، یەکێک لەو ئەگەرانە گۆرینی عێراقە لە قەوارەیەکی جوگرافی بەزۆر دروستکراوەوە بۆ نیستیمانێکی هاوبەش، نیشتیمانێک تێیدا عێراق نەبێتە مایەی زەوتکردنی مافی تاک و گروپ و نەتەوەکانی ناوی، بەڵکو ببێتە بوونێکی کراوە بە ڕووی هەمەڕەنگی و جیاوازی و ئازادیدا. عێراقییەتێک کە لە بری ئەوەی بە سوپا و زیندان و دەزگا ئەمنییەکان بپارێزرێت، بە دەستوورێکی دیموکرات، بە دابەشکردنی دەسەڵات، ڕێزگرتنی تەواوی مافەکانی مرۆڤ بپارێزرێت.

دیارە ڕۆڵی کوردستان و ئێمەی کورد لە داڕشتنی ڕوخساری داهاتووی عێراقدا دەکرێت جەوهەری بێت. بە حوکمی دوازدەساڵ دووری لە دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی بەعسەوە، تێڕوانینی خەڵکی کوردستان بۆ ژیانێکی خاڵی لە سەدام حوسەین لە بەشەکانی دیکەی عێراق گەورەترە. ئەمە جگە لەوەی کوردستان لەهەر شوێنیکی دیکەی عێراق پتر بەر زەبری بەعس کەوتووە، قوربانیانیش لە هەرکەس زیاتر لە جەلاد تێدەگەن. لە دوای هەرەسی دیکتاتۆرییەت ئەوانەی پتر ژێردەستبوون، ئەوانەی زیاتر قوربانی بوون، دەبێت زیاتر لەوانی دی هەڵگری پڕۆژە ئەلتەرناتیڤەکان بن. تەنیا تەنیا ئاسۆ لەبەردەم قوربانیدا ئەوەیە کە لە تەواوی هاوکێشەی جەلاد و قوربانی بچێتەدەرێ، دونیایەک دروست بکات نە تیایدا ببێتە جەلاد نە ببێتەوە بە قوربانی. بۆ ئەوەی قوربانییەکان ئازادبکەین، دەبێت جەلادەکانیس ئازادبکەین، دەبێت هەموو ئەوانەی کینە و توندوتیژی و ژێرپێخستنی ئەوانی دی فێربوون، ئەزمونی خۆیان بکەنە ئەزمونێکی دی، لەسەرەتاوە فێرببنەوە، دوبارە بسووتێن و زیندووببنەوە، مێژوویەک بژین لە دەرەوەی مێژووی جەلاد و قوربانیدا، مێژوویەک بە ئینسان ئینسانیەت و بە ژیان بەهایەک ببەخشێت کە نەکرێت لەژێر هیچ ناونیشانێکدا پەلامار بدرێت و سووکایەتی پێبکرێت.

ئەزموونی بەعس ئەزموونی شێواندنی جەستە و ڕۆحی هەموو مرۆڤەکانی ناو عێراقە، بە جەلاد و قوربانییەوە، ئەوەی ئەمڕۆ کە پڕۆسەیەکی گەورە و گرنگی هەموو بنیادنانەوەیەکی عێراقە، دروستکردنەوە و بیناکردنەوەی ڕۆحییانەی ئەوانەشە کە بەعس بە ناڕاستەوخۆ کردونی بە هاوبەش و هاویاری خۆی. ئەگەر ئازادی لە فەرهەنگی ئێمەدا پتر وشەیەکی ناو بەلاغەت بووبێت، وشەیەک کە لە مانایەکی کۆنکرێت و هەستێکی ڕاستەقینە و ئەزموونیکی فەردیدا بەرجەستەنەبووبیت، ئەوا ئێمەی کورد بەوەدا قوربانی گەورەین، دەکرێت پتر لە هەر گروپێکی دیکەی ناو عێراق بەرجەستەکەری ماناکانی ئازادی و ئەلتەرناتیڤەکانی بەعس بین، لێرەوە نوشوستی ئێمە لە بەرقەرارکردنی شێوازێکی دیکەدا بۆ ژیان و لێبوردن و پێکەوەژیان ئاسەوارێکی کوشوندەی لەسەر کۆی پرۆسەی بە دیموکراتییکردن لە عێراقدا دەبێت.

ئەوەی لە ئێستادا دەکرێت تەواو بۆ داهاتوو سوودی لێببینین تێڕامانە لە هۆکاری نوشوستییەکانی دیموکراسییەت لە کوردستاندا، تا ئەم نووشوستییە لە ئاستی عێراق دوبارە نەبێتەوە. گومانی تێدا نییە کوردستان مەڵبەندی یەکەم هەوڵی دیموکراسی جدییە لە عێراقدا، بۆیە ڕامان لە کێشە و گرفتەکانی ئەم ئەزموونە تاکە ڕێگای بونیادنانەوەی داهاتووە. ئەوانەی نایانەوێت لە کێشە گەورەکانی ناو ئەزموونی کوردستان تێبگەن دوای کۆجی دەسەڵاتی بەعس لە ١٩٩١دا، ئەوانەن کە بەرابەر پاشەڕۆژی دیموکراسییەت لەو ناوچەیەدا کەمتەرخەمن. ئێمە هەموو دەزانین دیموکراسییەت لە کوردستاندا بە تەنیا سەرناکەوێت، دیموکراسییەت زنجیرەیەک ئەڵقەی پێکەوەگرێدراوە. زنجیرەیەک سیستمی وابەستەیە بەیەکەوە و پەیوەندییەکی چەند جەمسەرە ئاستە جیاجیاکانی بەیەکەوە گرێدەدات، لێرەوە ئەزموونێکی خراپی دیموکراسییەت دەشێت دەرئەنجامی ترسناکی لەسەر کۆی پرۆسەی بە دیموکراسیبوونی عێراق هەبێت. دیموکراسییەتیکی کارتۆنی لە کوردستاندا، دەبێتە هەوێنی دیموکراسییەتیکی کارتۆنی لە عێراقدا، لێرەوە ئاوڕدانەوەیەکی گەورە لە دۆخی دیموکراسییەت لە کوردستاندا، مەرجی سەرەکییە بۆ بیرکردنەوە لە داهاتووی عێراق.

ئەمڕۆ داڕشتنی بەرنامەی ڕیفۆرمێکی ڕادیکاڵی دیموکراسییانە لە کوردستاندا لە هەرکات پێویستترە، ڕیفۆرمێک لە سیستمی پەروەردەی سەرەتاییەوە بیگرێتەوە تا سیستمی یاسادانان و ڕاپەڕاندن و دادگاکان. ڕیفۆرمێک بوێرانە دەستبداتە ڕوخانی ستراکتورە کۆنەکان، لە ڕیگایەوە هەیمەنەی حیزڤ لەسەر دەزگاکانی دەوڵەت و ڕاگەیاندن و ئابوری هەڵگرێت. زامنی جەنگ بێت لەگەڵ فەسادی ئیداری و ئابووریدا، ڕیگا بۆ هەلبژاردنێکی سەرتاسەری بکاتەوە، کولتوورێکی سیاسی نوێ سەروەرکات کە لەسەر شەفافیەت و ڕیزگرتنی جیاوازی کاربکات. ئەمێستا ئەو ساتەیە کە کۆمەلگای مەدەنی ئێمە لە سەرخاشاکی فاشییەت لە دایکبوونێکی ڕاستەقینە لەدای ببێت. بەلام دەبێت بزانین کە ئێمە لە کوردستاندا تاکە گرفتمان کێشەی سڕینەوەی ئاسەواری بەعسیزم نییە، بەڵکو بۆئەوەی بیسەلمێنین لە سڕینەوەی ئاسەواری بەعسیزمدا ڕاستگۆین، دەبێت لە سڕینەوەی ئاسەوارەکانی شەڕی ناوخۆوە دەستپێبکەین. کە تائەمڕۆ سێبەری خۆی بەسەر کۆی زەینی سیاسی ئێمەدا کێشاوە. بە مانایەکی دیکە سڕینەوەی ئاسەوارەکانی بەعسیزم دەبێت هاوشانبێت بە سڕینەوەی ئاسەوارەکانی ئەو کولتوورە سیاسییەی دیکەش کە ساڵەهایە لە کوردستاندا چەمک و دید و ماناکانی لەنێوان ناکۆکی سیاسی بەرتەسک و شەڕی ناوخۆدا دەچێنێت. لەڕاستیدا بەشی هەرە زۆری ئەو داواکارییە دیموکراسییانەی لە عێراقدا داوادەکرێت، بۆ کوردستانیش پێویستە، نیساندانی کوردستان وەک دەڤەرێکیدیموکراس کە کێشەکانی لە کێشەکانی دیکەی عێراق ناچێت، نیشاندانی گرفتی دیموکراسییەت وەک گرفتی عێراقی عەرەبی کە ئێمەی کورد ناگرێتەوە، لۆژیکی ئەوەی گوایە دیموکراسییەت لە کوردستان بەرکەماڵە سەرەڕای ئەوەی کە ناوچەیەکی دواکەوتووە و گەر ئەم دیموکراسییەتە گرفتێکیشی هەبێت ئەوا لەم دواکەوتنەوە سەرچاوەی گرتووە. بەهەڵەماندا دەبات. ڕووبەڕوونەبوونەوەی ڕاستەقینەی کێشەکان و درێژەدان بەسیاسەتی خۆفریودان زەبری کوشندە لە داهاتووی خۆمان و نەوەکانی ئایندە دەدات.

لە ڕوویەکی دیکەوە، کۆشش بۆ دیموکراسییەت لە کۆشش بۆ تازەگەری جیاناکرێتەوە، دیموکراسەکان هەمیشە تازەگەرن. لە هەناوی دونیای کۆنەوە، لە قووڵایی سەدە تاریکەکانەوە، لەو ڕۆژگارانەوە کە چ تیشکێکی ڕاستەقینەیان تیا نادرەوشێتەوە، یەکسانی و برایەتی نایەتەدەرێ، لێرەوە بە جۆرێک لە جۆرەکان دوژمنانی تازەکردنەوە دوژمنانی گۆڕان دوژمنی ڕاستەوخۆی دیموکراسییەتیشن. دیموکراسییەت نە ڕابوردووە و نە ئێستا، بەلکو داهاتووە، بۆیە هەر هێزێک بۆنی داهاتووی لێ نەیەت، بۆنی دیموکراسییەتیشی لێنایەت.

دیموکراسییەت لە گۆڕینی شێوەکانی بیرکردنەوەوە دەستپێدەکات، دووبارەکردنەوەی دوێنیئیرادەیەکی ئەوتۆی ناوێت، بەڵام هێزێکی مەزنمان پیویستە بۆئەوەی دوێنێ دووبارەنەکەینەوە. ئازادیی هەمیشە سەختترە لە کۆیلەیەتی، مرۆڤی ئازد ئەو کەسەیە کە دەتوانێت ئەو نامۆبوونە بشکێنێت کە لەنێوان خۆی و جەوهەری ئینسانیانەیدا دروستبووە، کەسێکە دووبارە بیردەکاتەوە، بۆیە دەتوانێتداوا لە کۆمەڵگا بکات دووبارە بیربکاتەوە، کەسانی ئازاد بەر لە کۆمەڵگای ئازاد لەداکدەبن، کەسانێک کە خەیاڵیان لە بەردەم دیدو خەیاڵی دەستەجەمعییدا ئیفلیجنابێت، وەک چۆن خەونی ئەوەشیان نییە دیدو خەیاڵی خۆیان بەکەنە ئەلتەرناتیفی کۆی دیدو خەیاڵی کۆمەڵگا، بەڵکو ئەوان لە ناوکۆیی هەوڵێکی گشتیدا چالاکدەبن. دیموکراسییەت بەرلەوەی پێویستی بە هێزی سیاسی بێت، پێویستی بەوانە هەیە کە دووبارە بیردەکەنەوە. دیموکراسییەت لەو خاڵەوە دەستپێدەکات کە بیرکردنەوەی قووڵ تیا دەستپێدەکات، بیرکردنەوەیەک کە بە ئاڕاستەی ئازادژردنی خۆی کاردەکات، عەقڵێک کە ڕووەو شکانی کۆتەکانی خۆی دەبزوێت. بۆشکاندنی هەر ئەڵقەیەک لە ئەڵقەکانی ستەمگەری لە مەچەکماندا، پێویستیمان بە شکاندنی دۆگمایەک لە دۆگما کۆنەکان هەیە لە عەقڵماندا، ستەمگەری و دۆگمای فیکری دوو هاوڕێی هەمیشەیین.

لە سایەی تەسکبیری سیاسی و هەژاری فیکرییەوە، دیموکراسییەتێکی هەژارو پڕ لە فێڵ دادەمەزرێت. دیموکراسییەتێک بێ نوخبەی ڕؤشنبیر، بێ ڕؤشنبیرییەکی بزێو، بێ فیکرێکی ئامادە لەسەر دیاردەکان، بێ هێزێکی ڕەخنەگەر کە لە فیکردا جیهان بەشێوەیەکی نوێ بنیادبنێتەوە. لە بری ئەوەی ببێتە هێزێکی دامەزرێنەر بۆ شارستانییەت، دەبێتە فەزای پارچەپارچەبوونێکی کۆمەڵایەتی قووڵ، لە بری ئەوەی ببێتە ئەو شوێنەی تیایدا جیاوازییەکان یەکتر دەوڵەمەندبکەن، دەبێتە فەزای لەیەکترازان و دوورکەوتنەوەی جیاوازییەکان، لە بری ئەوەی ببێتە فەزای کاری هاوبەش بۆ دوو هێزی جیاواز، دەبێتە شوێنی گەڕانەوە و گەورەبوونی دیکتاتۆرییەت. دیموکراسییەتی هاوڕێ بە نوخبەی ئیفلیج، هاوڕێ بە کەمتەرخەمی دەرهەق بە فیکر دەبێتە ئەو قۆناغی ئاژاوەیەی کە شەرعییەت دەبەخشێتەوە بە گەڕانەوەی دیکتاتۆرەکان. لەنێوان نوخبەی فیکریی ئیفلیج و شێوە جیاوازەکانی دیکتاتۆریەتدا پەیمانێکی ئەبەدی هەیە.

لەم دیدەوە ڕۆڵی ڕؤشنبیران و فیکر لە دامەزراندنی دیموکراسییەتدا بەخشینی جەوهەرو مانایە بەو پرۆسەیە، زۆرن ئەو ڕەهەندانەی کە سیاسەت لە دیموکراسییەتدا ناتوانێت سەقامگیریان بکات، زۆرن ئەو نرخ و بەها ڕۆحی و مەعنەوییانەی سیاسەی ناتوانێت لە سیستمی ژیانی تاکەکەسیدا بیانچەسپێنێت. سیاسەت لە باشترین دۆخدا “گەرچی لە ولاتی ئێمەدا لە دۆخیکی هێجگار خراپدایە”، ناتوانێت سیستمی دیموکراسی بگەێنێتە تەواوی توانا ناوەکییەکانی، بۆیە دیوکراسییەت بەبێ ڕۆشنبیرییەکی ئازاد جگە لە شێوەیەکی مۆدێرن بۆ خێڵەکێتییەکی کۆن شتێکی دی نابێت.

ئەوەی ئێمە لەم قۆناغەدا خەونی پێوەدەبینین، هەر هەمان ئەو خەونەیە کە لەسەرەتاوە ئیشمان لەسەرکردووە. داوای نوێکردنەوە ڕؤشنبیری کوردی، دەرهێنانی ئەم ڕؤشنبیرییە لە تاریکستانەکانی خۆی، بۆ مانا، بۆ نرخ. ببێتە هێزێک خوێندنەوەکانی زانستێکی کۆمەڵایەتی و تەرزێکی ئیستاتیکی قووڵی لەسەر بونیادبنرێت، پاشکۆی هیچ دروشمێک نەبێت کە لە قووڵایی ئیشی تیوریی خۆیەوە هەڵنەقوڵابێت، پاشکۆی هیچ هێززێک نەبێت کە تەنیا بە جەهل و کەلەپوورەکەی ئیشبکات. خەونی ئێمە بەردەوام خەونی تازەکردنەوە بووە، تازەکردنەوەی فیکریشمان بە سەرەتای تازەکردنەوەی شتەکانی دیکە زانیوە.

ئەوەی ئێستا دەتوانین جەغتی لەسەربکەین هەر ئەوەیە کە لەسەرەتاوە جەغتمان لەسەرکردووە، ڕۆشنبیران ڕۆڵیان ئەوەیە، ئەوەی نەبینراوە بیهێننەوە ناو ئاسۆکانی بینین، ئەو ڕەهەندانەی فەرامۆشکراون بخەنەوە ناو سنوووری تێفکرین… چونکە دیموکراسییەت زیندووکردنەوەی گوتارە چەپێنراوەکانە، سەردەرهێنانەوەی ئەو بابەتە تابۆ و قەدەغانەیە کە ساڵانێکی دوورودرێژ لە یادکراون. دوای ڕوخانی سەدام پتر پەیوەندی نێوان دیکتاتۆرییەتی فیکری و دیکتاتۆرییەتی سیاسی دەبینین، پتر پەیوەندی نێوان حەرامە فیکری و حەرامە سیاسییەکان دەبینین، لێرەوە ڕوخانی سەدام هۆکارێکی گرنگە پتر لەسەر فراوانکردنی ڕەهاندە فیکرییەکانی ڕؤشنبیریی خۆمان پێدابگرین و دروستی ئەو میتۆدە ببینین کە لەسەرەتاوە کارمان پێکردووە.

ئێمە داهاتوو وەک دونیایەکی پڕئەگەر و ئومێد تەماشادەکەین کە تیایدا دەتوانین ئازادانەتر بۆ خەونەکانی خۆمان ئیشبکەین، دەشمانەوێت ئەم ساتی هیوایە بە هەموو هێز و ئەگەر و تواناکانی خۆیەوە بژین، دیارە ئاگادارین هەمیشە گرفتەکان لە ئێمە گەورەترن، ئاگادارین بۆ گۆڤارێکی کەمدەرامەت و سەختگیر لە میتۆدی ئیشکردنی خۆیدا، هەموو ئەم شتانە ڕەوتی کارکردنمان بە شێوەی ترسناک خاودەکاتەوە، دیارە بەردەوام هەوڵمانداوە ئەوەی لە ڕەهەند ناتوانین ئەنجامیبدەین، بە چالاکی دی لە دەرەوە پڕیبکەینەوە، بەڵام خودی ئەم گۆڤارە و نرخە ڕەمزییەکەی وادەکات لەگەڵ زیندووبوونەوەی ئومێدەکانەوە پتر کاری بۆبکەین. هیوادارین ڕەهەند بتوانێت بە ئەندازەی گەورەیی خەونەکانی کاربکات، نەوەک بە ئەندازەی بچوکی بەرتەسکی تواناو ئەگەرەکانی بەردەمی. بە ئەندازەی قووڵیی خۆی کاربکات، نەوەک ئەندازەی ئەو ڕووبەرە چکۆلانە و سەختەی ژیان کە بە ئەستەم بواری هەناسەدانی جێدەهێڵێت. ئەم ژمارەیەی ڕەهەند بەڵێنی ئێمەیە بۆ تازەکردنەوەی ئەو پەیمانە گەورەیە لەگەڵ ئومێد و ژیان و خوێنەردا بەستوومانە.

ژمارە ١٦-١٧ /٢٠٠٤

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

– هەڵوێستە

– شاهۆ سەعید: کۆمەڵگای گەنج/کۆمەڵگای پیر

دەربارەی سۆسیۆلۆجیای تەمەن و دەرکەوتەکانی لە کۆمەڵگای کوردیدا

– بەختیار عەلی: شەهید

لێکۆڵینەوەیەک لەسەر بەکارهێنانە سیاسییەکانی مەرگ

– ئاراس فەتاح: شوناس و ململانێ لە کۆمەڵگای دوای جەنگ

– مەریوان وریا قانیع: نەتەوە و ناسیۆنالیزم

– بەکر ئەحمەد: هەولێری

گوتارێک بۆ داشۆرین و گاڵتەپێکردن، یان ئاوێنەیەک بۆ لەخۆڕوانین

– مەجید عەزیز: ئەمریکا: تێڕامانێک لەسەر ووزە و ژیان لە کۆمەڵگەی ئەمریکی

– عەتا نەهایی: خۆکوژی ژنان و ڕازی هەڵبژاردنی ئاگر

– بەختیار عەلی: لە سەلەفییەتی چەپەوە بۆ سەلەفییەتی ڕاست

– ئۆڤە ڤیکسترۆم؛ بەشوێن ثێکانی دۆستیۆفسکیدا، وەرگێڕانی لە سویدییەوە: ئاراس وەلی

– ئێران و ئەگەری ڕیفۆرمکردنی کۆمەڵگای ئایینی. دیالۆگێک لەگەڵ یۆرگن هابرماس

سازدانی: کریستیانە هۆفمان. وەرگێرانی لە عەرەبیەوە: بروا عەلادین

– ئاوێنە بچکۆلەکان

هەڵوێستە

ئێستا لەیەکێک لە ساتەوەختە هەرە گرنگەکانى مێژووى خۆماندا دەژین. لەدواى ڕاگەیاندن و ئیمزاکردنى ((یاساى کاتى))یەوە بۆ بەڕێوەبردنى عێراق، قۆناغێکى تازە لە ژیانى سیاسى ئەم وڵاتەدا دەستپێدەکات کە بە وەرچەرخانێکى گەورە لە مێژووى عێراقدا دەزانرێت و دەبێتە سەرەتاى دەستپێکردن و تاقیکردنەوەیەکى ترى پێکەوەهەڵکردن و گونجان و پێکەوەژیانى کۆى ئەتنى و مەزهەب و تەوژمە سیاسییە جیاوازەکان. ئەمڕۆ بناغەیەکى تازە بۆ ئەو گونجان و هەڵکردن و پێکەوەژیانە داڕێژراوە، کە بەراورد بە ڕابردووى عێراق بە دەستکەوتێکى سیاسى دادەنرێت. هیچ دەستکەوتێک لە مێژووى هاوچەرخى بزوتنەوەى سیاسى کوردستانیشدا هێندەى ئەم یاسایەى بۆ کوردستان دەستەبەر نەکردووە و لەمڕوەوە بە یەکێک لە خاڵە پۆزەتیڤەکانى ناو مێژووى ئەم بزوتنەوەیە دادەنرێت. ڕاستە وتووێژەکانى ناو ئەنجومەنى حوکم دوور لە ئاگادارى خەڵکى و لە ناو ژوورە داخراوەکاندا بەڕێوەدەبران، ڕاستە کەمترین زانیارییان لە بارەى وتووێژەکانەوە بە خەڵکى ڕادەگەیاند، ڕاستە نوێنەرانى کورد کەمترین لێدوانیان لەسەر مەسەلەکان بە خەڵکى کوردستان دەدا و دواجاریش ڕاستە کەسیش تا دەرچوونى یاساکە نەیزانى نوێنەرانى کورد چ پرۆژەیەکیان پێشکەشکردووە و بەندەکانى چین، بەڵام پاش دەرچوونى یاساکە کەمێک دڵنیابووین کە نوێنەرانى کورد لە داڕشتنى یاساکەدا و دەرهەق بە هەندێک بەندى گرنگ وریابوون. یاسا کاتییەکە بۆ یەکەمجار بەشێوەیەکى ڕەسمى و ڕاشکاو دان بە نەتەوە جیاوازەکانى عێراقدا دەنێت و بۆ یەکەمجار لە مێژووى سیاسى ئەم دەوڵەتەدا عێراق وەک دەوڵەتێکى عەرەبى پێناسناکات، بەڵکو بەتەنها گەلى عەرەبى عێراق بە بەشێک لە نەتەوەى عەرەب دادەنێ. زمانى عەرەبى و کوردى دوو زمانى ڕەسمى دەوڵەت دەبن و کۆمارى عێراقیش فیدراڵى دەبێت. هەموو ئەم خاڵانەش باس لە دروستبوونى عێراقێکى دى دەکەن کە ڕاستەوخۆ پێچەوانەى ئەو مێژووە خوێناوییەیە کە عێراق لە بیستەکانى سەدەى ڕابردووەوە و تا لەناوچوونى ڕژێمى بەعس، تۆماریکردووە. لە هەموو ئەمانەش گرنگتر ئەم یاسایە کاتییە بۆئەوەى لە مناوەرە و تەڵە و فێڵى ئەو سیاسییانە ڕزگارى بێت کە نەک لەسەر بناغەى بڕوابوون بە دیموکراتى، بەڵکو بۆ گەڕان بەدواى دەرفەتێکى باشتر و گونجاوتردا بۆئەوەى خواستە دیکتاتۆرییەکانیان ئاشکرابکەن، ئیمزاى بەیانەکەیان کردووە، هەر لەسەرەتاوە کۆمەڵێک مەرجى گرانى بۆ دەستکاریکردنى بەندەکانى یاساکە داناوە کە هیچ نەبێت لە ئاستى دەستووریدا لە گەرمەى ئەم جۆرە سیاسەت و سیاسییانە دەیپارێزێت. ڕێک ئەم بەندانەش بوونەتە مایەى ناڕازیبوونى ئەو هێزانە و بوونە هۆى دواخستنى ئیمزاکردنى بەیانەکە. ئەوەتا تائەمڕۆش بەردەوام خۆپیشاندان دژى ئەنجامدەدرێ. لە هەموو ئەو بەندانەش گرنگتر ئەو بەندەیە کە دەڵێت گەر سێ پارێزگا دەنگیان بە مادەکانى دەستوورى هەمیشەیى نەدا، ئەوا دەستوور دەبێت ڕەتبکرێتەوە و سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە. ئەم بەندە زامنێکى گرنگى پاراستنى بەندەکانى ئەم یاسایە و دیموکراسییەتە لە عێراقدا، ئەگەر بەرجەستەببێت، فاکتەرێکى گرنگە بۆ پاراستنى کەمینەکان لە ستەم و دیکتاتۆریەتى زۆربە.

دیارە لە هەموو ڕێکەوتنێکدا کە لایەنەکانى بەخواست و داواى جیاوازەوە دەچنە سەر مێزى گفتوگۆ، هەمیشە دەبێت ئەو لایەنانە ئامادەبن بۆ وازهێنان لەهەندێک خاڵ و لەدەستدانى هەندێک لە داواکارییەکانیان. لە دنیاى دانوستاندا وتووێژێک نییە لەسەداسەدى خواستەکانى لایەنەکان بهێنێتە دى. بەتایبەتى لە دۆخێکدا کە شتێک لە هاوسەنگى تەرازووى هێز لەنێوان لایەنەکاندا هەبێت و هێزێک نەبێت شتەکان بەزۆر و بەویستى خۆى بسەپێنێت. لێرەوە ئامادەگى بۆ دۆڕانى هەندێک شت و بردنەوەى هەندێک شتى تر لە ڕێسا سەرەکییەکانى دانووسان و لەڕاستیشدا سیستمى دیموکراسییە. بەڵام ئەو بەندوباوەى کە دەڵێت عەرەبى شیعە یاخود سوننە شتێکیان دۆڕاندوە، دەستبەردارى شتێک لە مافى خۆیان بوون، دوورە لە ڕاستییەوە، هێند هەیە کۆمەڵێک لایەنى دینى و ناسیۆنالیستى بەردەوام داننان بە مافى ئەوانى دیدا بە لەدەستدان و دۆڕانى سیاسى دەزانن. ئەوەش کارێکە دوورونزیک پەیوەندى بە دیموکراسییەوە نییە و لەئایدۆلۆژیایەکەوە سەرچاوەى گرتووە کە دەیەوێت هەموو شتەکانى هەبێت و ڕێز بۆ داخوازیى هێزەکانى تر دانەنێت. ئەم قسەکردنە زۆرە لەسەر دۆڕان و دەستبەرداربوون هەڕەشەیەکى گەلەک ترسناکە لەبەردەم ئەم یاسا کاتییەدا.

ئێستا پرسیارى سەرەکى ئەوەیە ئایا هێزە عێراقییەکان فێربوون لە گەمەى دیموکراسیدا داننان بە مافى بەرابەردا وەک تەنازول و دۆڕان تەماشانەکەن؟ ئایا فێربوون لە کۆمەڵگایەکدا کە چەندان دەنگ و ڕەنگى ترى تێدایە ئامادەبن شتى دى ببیستن و هەر چاوەڕێى ئەوە نەبن گوێیان لەسەداى دەنگى خۆیان بێت؟ ئایا ڕێزى ئەو ڕۆژە دەگرن کە هەر هەموویان ئیمزاى خۆیان خستە سەر بەیانەکە؟ لە هەمووى گرنگتر ئایا ئامادەن بەندەکانى جێبەجێبکەن و لەسەر کاغەزەوە دایبەزێنن بۆ ناو واقیع؟ بەکورتى ئایا هێزە سیاسییە عێراقییەکان ئامادەن فێرى دیموکراتى بن، یان دەتوانن دیموکراتى بن؟

ئەو دەنگى ناڕەزاییانەى لە هێز و مەرجەعە دینییە شیعییەکانەوە بەرزبووەوە و ئەو جوڵەیەى دژى جێگیربوونى یاساکە ئەنجامدەدرێ، مایەى خۆشبینى نییە… موقتەدا سەدر یاساکەى بە ((وەعدى بلفۆر)) دانا و سیستانیش بۆ دژایەتیکردنى چەند لیژنەیەکى پێکهێناوە و لە ماوەى داهاتوودا کار و کردەوەکانیان دەبینین. دۆستەکانى دوێنێى کورد و هاوسەنگەرانى سەردەمى دژایەتیکردنى بەعس کە داکۆکیکردنیان لە مافە ڕەواکانى گەلى کورد نەدەشاردەوە، ئەمڕۆ زۆربەى ناڕازیبوونەکانیان پەیوەندى بەو بەندانەوە هەیە کە باس لە مافەکانى کورد دەکەن (هەمان چیرۆکە ناشیرینەکەى جاران!)…

وێنەى کورد بەهۆى ڕاگەیاندنى عەرەبى و کەناڵە فەزاییەکان و زۆرینەى ڕۆشنبیرانى ناسیۆنالیست و ئیسلامیستى عەرەبەوە، لەجاران زیاتر لە وێنەى دوژمن و خائیندا لەناو فانتازیاى خەڵکى عەرەبدا دەچێنرێ. تەقینەوەکانى هەولێر، ڕووداوەکانى قامیشلى و شەهیدکردنى چەندین هاوڵاتى کورد بێ هیچ لێپرسینەوەیەک، ئەوە دەردەخەن کەچ ڕق و کینەیەکى شاراوە چ ترسێکى گەورە بەرامبەر بەکورد و ئەو داواکارییانە هەیە کە کوردەکان چاوەڕێن لە عێراقى  داهاتوودا بۆیان مسۆگەربکرێت.

پەرچەکردارى کۆى ئەم هەلومەرجە سیاسییە دژوارەش جارێکى دى تۆنى نەتەوایەتى لەناو  کوردستاندا بردۆتەسەرێ و ڕۆحى یەکگرتن و یەکێتى لەناو خەڵکیدا بەشێوەیەک بەهێزکردووە، کە گەلێک لەو کێشە و گرفت و پرسیارە ناوخۆییانەى فەرامۆشکردووە کە بەر لە ڕووخانى سەدام، بۆ کوردستان بایەخى سەرەکییان هەبوو. مەسەلەى پرۆسەى بەدیموکراتیکردنى کوردستان و دەستکورتکردنەوەى حیزبەکان لە ژیان و بوونى ڕێکخراوەکانى کۆمەڵگاى مەدەنى و یەکخستنەوەى ئیدارەکان و ڕێکخستنى هەڵبژاردنێکى نوێ و ئەکتیڤکردنى پەرلەمان، هەموو ئەمانە لەناو فەزاى بەرزبوونەوەى هەستى هەڕەشەدا پاشەکشێیانکردووە. واتە لەم هەلومەرجەدا کە کۆى پێکهاتەى سیاسى عێراق و شێوەى ڕێکخستنى پەیوەندى هێز و گروپ و ئەتنییەکانى ناوى، لەژێرپرسیاردایە و لەبناغەوە گۆڕانى بەسەردا دەهێنرێت، هەلومەرجى کوردستان بەدەستلێنەدراوى دەمێنێتەوە و وەک خۆى چۆنە دەهێڵرێتەوە. یاساکە دان بە هەلومەرجى هەنوکەى ناوچە ڕزگارکراوەکانى کوردستانى دواى ڕاپەڕیندا دەنێت و بەهەمان جوگرافیاى ئێستاوە، دەیهێڵێتەوە. ئەم خاڵەش خۆى یەکێکە لە خاڵە لاوازەکانى ئەم یاسا کاتییە. چونکە ئەگەرچى یاساکە بەشێوەیەکى پۆزەتیڤ هێڵە گشتییەکانى بۆ ڕێکخستنى پەیوەندى نەتەوە و ئەتنییە جیاوازەکانى عێراق داناوە، بەڵام بەتەواوى بێدەنگە لە ڕێکخستنى پەیوەندى ناوخۆى ئەتنى و هەرێمەکان. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا هەرێمى کوردستان بەهەمان ئەم سنوورە جوگرافى و دابەشبوونە ئیدارییەى ئێستاوە دەمێنێتەوە؟ ئایا دوو هێزە سەرەکیییەکە هەمان ئەو دەسەڵاتانەى جارانیان دەبێت و ئەم پاشەگەردانییە یاسایى و ئەم گیانى حیزبایەتییە توندەى کە دەستى حیزبى خستۆتە ناو زۆربەى بوارەکانى ژیانەوە، بەردەوام دەبێت؟ ئایا دووهێزە سەرەکییەکە، وەک جاران کوردستان وەک برا دابەشدەکەن و بەبێ هیچ دیسپلینیکى یاسایى و سیاسى، خۆیان هەموو کارە دەبن و ڕۆڵى حیزبى سەرکردە دەگێڕن؟ ئایا لێپرسراوەکان وەک جاران لەسەرو یاسا و لێپرسینەوە و چاودێرییەوە دەبن و هەروا مەلەفى داراییان لە دەرەوەى لێپرسینەوە و چاودێرى یاساییەوە دەبێت؟ ئایا سنوورێکى یاسایى دادەنرێت بۆ دەسەڵاتى سەرکردەى حیزبەکان یان وازیلێدەهێنرێت  لەو فۆرمەى ئێستایدا کە لەدەرەوەى هیچ چاودێرییەکى یاسایى و سیاسى و تەنانەت ئەخلاقیشدان؟ ئایا سەروەرى یاسا هەمان ئەو سەروەرى یاسایەى جاران دەبێت… ڕۆژنامەنووسان و نووسەران و دادگا دەکات و لێپرسراوانیش ئازاد؟ ئایا ڕۆژنامەى سەربەخۆ چاودێرى دەسەڵاتى سیاسى دەکات و فشارى دەخاتەسەر، یان وەک جاران ڕۆژنامە و ڕۆژنامەنووسان لەژێر چاودێرى دەسەڵاتى سیاسی و فشاردا دەبن؟ ئایا ئەو دەسەڵاتە سیاسییە گوێ لەو ڕەخنە و بۆچوونانە دەگرێت کە هەڵە و کەموکوڕییەکان نیشانئەدات یاخود وەک ئێستا هەمان ستراتیژییەتى بێنرخکردنى هەر دەنگێکى ڕەخنەیى دەگرێتەبەر؟

ئەم پرسیارانە و گەلێکى دیش ئەمڕۆ گرنگییەکى سەرەکییان بۆ داهاتووى کوردستان هەیە. دروستبوونەوەى عێراق گەر هاوکات نەبێت لەگەڵ دروستبوونەوەیەکى تازەى کوردستانیشدا، وادەکات کۆى ئەو یاساى بەڕێوەبردنەى عێراق مانایەکى نابێت. ئەمڕۆ لەپاش ١٢ ساڵ دەسەڵاتى کوردى ناوچەیى بەسەر کوردستاندا، پرسیارەکە تەنها مانەوەى دەسەڵاتى کوردى و هێشتنەوەى ئیدارەکەى نییە، بەڵکو لەهەمانکاتدا دیموکراتیبوون و کرانەوەى ئەم ئیدارەیەیە. ئەو مەترسییەى ئەمڕۆ ڕووبەڕووى کوردستان دەبێتەوە تەنها پاشگەزبوونەوە نییە لە بەڵێن و بەندەکانى ئەو یاسا کاتییەى کە هێزە عێراقییەکان ئیمزایانکردووە، بەڵکو بەردەوامى نەبوونى نەریتى دیموکراتى لەکوردستاندا و پاراستنى دوو میرنیشینە سیاسییەکە و باڵادەستى سیستەمى ((حیزبۆکرات))ییە کە دەسەڵاتى کادرە سیاسییەکانى خستۆتە سەروى هەموو لێپرسینەوە و یاسایەک، مەترسى سەرەکى ئەوەیە حیزبەکان بیانەوێت بەهەمان عەقڵییەت و هەمان فۆرمى دەسەڵات و هەمان داخرانى جارانەوە لەناو عێراقى فیدراڵدا بمێننەوە.

لە سەرەتاى ڕزگارکردنى عێراقدا و لە چاوپێکەوتنێکدا کە ((ڕۆژنامەى هاوڵاتى)) لەگەڵ جەنەڕاڵێکى ئەمریکى کە بەرپرسى باکورى عێراق بوو، ئەنجامیدابوو، لە وەڵامى پرسیارێکدا و لە ڕستەیەکى ڕاچڵەکێنەردا گوتبووى ((حەزدەکەم ئەوە ڕابگەیەنم کە ئێمە بۆ ڕوخانى ڕژێمى بەعس هاتووین، نەک بۆ ڕوخانى حکومەتى هەرێم)). جەنەڕاڵە ئەمریکییەکە کە لەو هەموو شکاتەى خەڵکى کوردستان لە دەسەڵاتى سیاسى کوردى حەپەسابوو، دەیویست بەم ڕستانە خۆى لەدەست ئەو خەڵکە ڕزگاربکات کە لەسەریەک شکات و سکاڵایان بۆ دەبردن. بەڵام گومانى تیا نییە حوکمەتى فیدراڵ لە ناوەندا وەک جەنەڕاڵە ئەمریکییەکە خۆى بە بێلایەن نازانێت و هەوڵى ئەوەش نادات لەو کێشە و مەسەلانە ڕزگارى بێت، ئەمە ئەگەر هانیشینەدات و نەیکاتە بەهانەیەک بۆ دەستخستنە ناو کاروبارى کوردستانەوە. ئەم سیستمە حیزبۆکراتییە داخراوە لە کوردستان کۆپییەکى ناشیرینى ژیانى سیاسى و عەقڵییەتى سیاسى و ئیدارى بەعسییەکانە. ئەمڕۆ حیزبەکان دەبێ لەوە تێبگەن زەمانەتێک بۆ مانەوەى هەرێمى کوردستان لەناو عێراقێکى فیدراڵدا نابێت ئەگەر ئەم هەرێمە پەیوەندییەکانى ناوخۆى بەشێوەیەکى دیموکراتییانە ڕێکنەخات و کۆمەڵگاى مەدەنى ئازاد نەکات و واز لە پاوانکردنى ئابوورى و بەڕێوبەرایەتییەکان و دەزگاکانى ڕاگەیاندن بۆخۆى نەهێنێت. داهاتووى کوردستان چەند بەستراوە بەدیموکراتیبوونى هێزەکانى عێراقەوە، هێندەش بەستراوە بە دیموکراتیبوونى هێزە سیاسییەکانى کوردستانەوە. ئەوەندە بەس نییە داوا لە چەلەبى و سیستانى و عەلاوى و حەکیم و ئەوانى دیکە ببنە سیاسى دیموکرات، بەڵکو دەبێت داوا لە بارزانى و تالەبانیش بکەین کە هەرێمى کوردستان وەک یەکەیەکى جوگرافى و سیاسى یەکگرتوو بناسن و مامەڵەى لەگەڵدا بکەن، بەڵکو دەبێت سەرکردایەتى پارتى و یەکێتى بخرێنە ژێر فشارى یەکخستنەوەى ئەو دوو ئیدارەیەوە کە بوونیان بەو شێوەیەى ئێستاى هیچ مانایەک بۆ پێکەوەبوونى سیاسى خەڵکى کوردستان وەک کیانێکى یەکگرتوو، ناهێڵێتەوە. بەمانەیەکى دى کوردستان دەبێت ببێت بە ئەزموون و نموونە و هێزێکى گەورە بۆ پرۆسەى بەدیموکراتیبوون لە عێراقدا. ئەوسا و ئێستاش پرسیارى سەرەکى لە کوردستاندا مەسەلەى بوونى دیموکراتى و نەبوونى دەبێت، مەسەلەى کۆتاییهێنان بەم دۆخە کە 12 ساڵە لە هەرێمى کوردستاندا فەرمانڕەوایە. مەسەلەى کۆتاییهێنان دەبێت بەدەسەڵاتى لێپرسراوانێک کە هێزێک نییە لەم دنیایەدا چاودێرییانبکات و لەسەر هەڵەى بچوک و گەورە پرسیاریان لێبکات، مەسەلەى کۆتاییهێنان بە سیستەمێکى ئیدارى و حکومى دەبێت کە چەند فەسادى ئیدرى لێدەرکەوێت و چەند پێشێلکارى ئاشکرا بێت، ئامادە نییە کارمەندێکى بچوکیشى لەبەر ئینتیماى حیزبى لەسەر کار لابدات، سیستەمێک کە دەستگەیشتن بە هەواڵ تیایدا ئازادە و ڕۆژنامەنووسان هەمیشە ناچارنین بۆ سەلماندنى وەفادارییان بۆ کورد و کوردستان بەرائەت بەم بەرپرسیار و ئەو بەرپرسیار بدەن، سیستەمێک دەوێرێت هەڵبژاردن بکات و باوەڕى بەدەستگۆڕکێى دەسەڵات هەیە و هێزەکانى ئامادەن بۆ بردنەوە و دۆڕان. پرۆسەى بەدیموکراسیبوون چەند بۆ عێراق هەنگاوێکى ستراتیژییە و ئەوە دەستبەردەکات کە خەڵکى بەغدا یان بەسرە دەستنیشانى ئەوە نەکەن چى لە کوردستاندا ڕووبدات و خەڵک خەڵک لەم بەشەى ئەو وڵاتەدا چۆن بژین، بەهەمان ئەندازە بە نیسبەت کوردستانیشەوە پرۆسەیەکى ستراتیژییە و دەبێت دەستەبەرى ئەوە بکات یەکێتى بتوانێت لە دهۆک و سەلاحەدین حوکمبکات و پارتیش لە سلێمانى و قەڵاچوالان، کاتێک خەڵکى کوردستان لە هەڵبژاردندا بڕیاریان بۆ بدات.

لەپاش ئیمزاکردنى ((یاساى کاتى)) بۆ بەڕێوەبردنى عێراق، ژیانێکى سیاسى تازەش لە عێراقدا دەستپێدەکات کە ناتوانێ بێ تازەبوونەوەى ژیانى سیاسى لە کوردستاندا، هیچ مانایەکى پۆزەتیڤى بۆ هاوڵاتیانى کورد هەبێت. عێراقێکى فیدڕاڵى و هەرێمێکى دیموکرات، تاکە زەمانەتى دروستبوونى ژیانێکى سیاسى و کۆمەڵایەتى و فەرهەنگى تازەیە کە ئەگەرى بەختەوەرى و عەدالەتى کۆمەڵایەتى بۆ خەڵک تێدایە. ململانێ بۆ بوونى دیموکراتى لە کوردستاندا لەدواى دەرکردنى ((یاساى کاتى))یەوە بۆ بەڕێوبردنى عێراق، بەجومگەیەکى هەرە ترسناکى مێژووى خۆیدا تێدەپەڕێت، چونکە ئەمجارە فەشەلى دیموکراتیبوونى کوردستان لەگەڵ خۆیدا فەشەلى بەدەستهێنانى مافە نەتەوەییەکانى کوردیش لە عێراق و ڕەنگە لەهەر چوارپارچەکەشدا بهێنێ. ئەمجارە سەرنەکەوتن لە جەنگى دیموکراتى لە کوردستاندا، بەماناى ژێرکەوتنە لە بەدەستهێنانى مافە نەتەوەییەکانى کوردستانیشدا. ئەم خاڵەش لەهەموو کاتێک زیاتر مەسەلەى بوونى دیموکراتیبوون و نەبوونى دەکاتە مەسەلەیەکى چارەنوسساز کە قابیلى سازشکردن و پاشەکشێکردن نییە. بۆیە پرسیارى سەرەکى ئەم ساتەوەختە ئەوە نییە کام حیزب و هێز و ڕۆشنبیر لەوانى دى ناسیۆنالترە و لەوانى دى زیاتر،لەئاستى قسەکردن و ڕاگەیاندنى ڕۆژانەدا، باس لە مافەکانى کورد و کوردستان دەکات، بەڵکو پرسیارى سەرەکى ئەوەیە کام هێز لەڕێگاى هەرچى بەدیموکراتبوونى زیاترى خۆیەوە پانتایى دیموکراسییەت لە کوردستاندا فراواندەکات و بەم کارەشى هێزێکى گەورەتر بە توانا و ئیرادەى خەڵکى کوردستان دەبەخشێت و مۆدێلێکى حوکمکردنیش بە عێراق و ناوچەکە و دنیا پیشانئەدات، کە شایانى لاساییکردنەوەبێت.

ڕەهەند

وەرزیی دووەمی گۆڤاری ڕەهەند ساڵی ٢٠١٠

ژمارە ١ /٢٠١٠

گۆڤارێکی مانگانەی تیۆری ڕەهەند

خاوەن ئیمتیاز: نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی

سەرنووسەر: ئاراس فەتاح

دەستەی نووسەران: بەختیار عەلی، مەریوان وریا

بەڕێوەبەی هونەری: کامەران شوانی

ناوەڕۆک

– مەریوان وریا قانیع: لەدایکبوونی دونیای نوێ

– ئاراس فەتاح: سیاسەت چییە؟

– بەختیار عەلی: گەڕانەوە بەرەو گەردونگەرایی 

– مەنسور تەیفووری: ھاوڵاتی دژی ھاوڵاتی 

– بڕوا عەلادین: سەدساڵ ئەنترۆپۆلۆژیا، سەدساڵ تەنیایی

– ئیسماعیل حەمەئەمین: ساردی پرنسیپەکان و زەمەنی بەربەرییەت

ڕەھەند لە وەرزێکی نوێدا

» بە ھیوا و ئومێدێکی گەورەی بەردەوامییەوە، دەستدەدەینە خولێکی نوێی گۆڤاری رەھەند. ئەمجارە گۆڤارەکەمان بە شێوەیەکی نوێ دەکەوێتە بەر دەستی خوێنەران. ئێستا خەونمان ئەوەیە ھەموو مانگێک گۆڤارێکی بەقەوارە بچووک و بە ناوەڕۆک پڕ بڵاوبکەینەوە، بەڵام ئەم خەونە چەندە سادە و ئاسایی دەردەکەوێت، ھێندەش سەخت و دووردەستە. ئەمڕۆ دەرکردنی گۆڤارێکی مانگانە لە کوردستاندا وەک شتێکی ئاسایی دەبینرێت،. دەیان گۆڤار ھەن کە مانگانە دەردەچن و ھیچ کێشەیەکیان نییە، بەڵام ئەم دۆخە سادە و ئاسانە بەداخەوە ھێشتا لای ئێمە دووردەستە و ھێشتا بەگومانین لەوەی کە دەتوانین پڕۆژەکەمان ببەین بەڕێوە و بەردەوامی پێبدەین. لێرەدا و لەم پێشەکییەدا باسی ھەموو ترس و ئومێدەکانی خۆمان دەکەین، بە ئومێدی ئەوەی ئەمە دەروازەیەک بێت، بۆئەوەی خوێنەر بزانێت کە رەھەند لە چ ھەلومەرجێکدا دەستپێدەکاتەوە و گەر نەشیتوانی بەردەوامبێت، بۆ نەیتوانی. کێشەکانی گۆڤارێکی وەک رەھەند وەک خەونەکانی پڕ و ھەمەڕەنگ و ئاڵۆزن. لەسەروو ھەموویانەوە کێشەی کات ڕادەوەستێت. ئەوەی ئێمە ھەموو بتوانین لەپاڵ دەرکردنی ئەم گۆڤارەدا ئیشی تر بکەین، سەرقاڵی دابینکردنی ژیانی خۆمان بین و بشێت و بکرێت لە ھەمانکاتدا گۆڤارێکی مانگانە دەربکەین کە تێیدا بڕێکی قورسایی نوسین و ئامادەکردنی بابەتەکانی ھەر بکەوێتە سەرشانی خۆمان، کارێکی ئاسان نییە. رەھەند گۆڤارێک نییە خۆی بووبێت بە دەزگا یاخود دەزگایەکی گەورەی لە پشت بێت، سەرچاوەیەکی مادی ھەبێت، دەوڵەمەندێک دەستی گرتبێت، ھێزێک لە ھێزەکانی ئەم دونیایە کۆمەکیکردبێت. لێرەوە ئیشکردن بۆ گۆڤارێکی وەھا ئاسان نییە. بۆ گۆڤارێکی وەک رەھەند دەیان پرسیار دێنەپێشێ کە لە ڕاستیدا نایەنە بەردەم ھیچ گۆڤارێکی تر. زۆر لە دۆستان و ھاوڕێیانی ئێمە لەم ساڵانەدا ئەو پرسیارەیان لێکردوین کە بۆ ئێمە ناتوانین وەک ڕۆژنامە ئازادەکان، خۆمان تەمویلبکەین. گومان لەوەدا نییە کە ڕۆژنامەگەریی ئازادی کوردی لەم ساڵانەی دواییدا بازاڕێکی گونجاوی بۆخۆی دروستکرد کە لە ڕێگایەوە دەتوانێت خۆی بەرھەمبھێنێتەوە و خۆی بێ کۆمەکی ھیچ کەس خۆی تەمویلبکات. بەڵام دوو ڕاستی گەورە ھەیە کە وادەکەن شوبھاندنی دۆخی رەھەند بە ڕۆژنامەگەری ئازاد کەمێک نەشیاو و ناڕەوابێت. یەکەم: ڕۆژنامەگەری ئازادی کوردی لەسەر پیشەسازی ھەواڵ و دروستکردنی بازاڕی دەنگوباس دەژی، لە کاتێکدا رەھەند گۆڤارێکی تیۆرییە و کاری بەرھەمھێنانی فیکرە. دووەم: لەگەڵ ڕێزی گەورەماندا بۆ ڕۆژنامەگەری ئازاد و شانازی گەورەمان بەوەوە کە قەڵەممان چەندە ھێزی ھەبووبێت و دەرفەتی پێدرابێت، پەیوەندییەکانمان چەندە لە توانایاندا بووبێت، بەشداربووە لە بەھێزکردنی ڕەوتی مادی و مەعنەوی ئەم ڕۆژنامەگەرییەدا، بەڵام دەبێت بڵێین کە لە دونیای ئەم ڕۆژنامەگەرییەدا ڕووبەرێکی ناجیدی ھەیە کە تەنیا بە ئاڕاستەی بازاڕ ئیشدەکات، بەجۆرێک ھەندێک کەناڵ و پێگە لەم ڕۆژنامەگەرییەدا چەسپیوە کە بە ڕاستی دوورن لە تێگەیشتن و چاوەڕوانی ئێمە سەبارەت بە ڕۆژنامەگەری ئازاد. کێشەیەکی گەورەی تر کە ڕووبەرووی گۆڤارێکی وەک رەھەند دەبێتەوە، ئەوەیە کە قەڵەمە جیدییەکانی کوردی تا بێت کەمتر و کەمتر دەبنەوە؛ حیزب و دەزگاکانی، ئەکادیمیا و وەزیفەکانی، حکومەت و پۆستەکانی، زۆر ڕۆشنبیر و قەڵەمی جیدی ئێمەیان سەرقاڵکردوە. بێگومان ئێمە کێشەیەک و حوکمێکی پێشوەختمان دژ بە ھیچ ھاوڕێ ودۆستێکی نوسەر نییە کە لە ھەر جێگایەکدا کاردەکات و بۆ ھەر دەزگایەک چالاک بێت، ئەم تێبینییەمان بەو مانایە نییە کە دەرگاکانی رەھەند واڵانین لە ڕووی ھەموو وتارێکی جیدی و ھەموو نوسینێکی جواندا؛ بە پێچەوانەوە، ئەم وتەیەمان حەسرەتێکە بۆ ئەوەی کە بارودۆخی ڕۆشنبیری و سیاسی ئێمە بەجۆرێک نالەبارە نوسەرانی بە شتگەلێکەوە کوشتووە کە نەدەبایە کاتی کار و بیرکردنەوەیان لێبگرێت، گۆڕینی نوسەری باش بۆ فەرمانبەر و کارمەند، کوشتنی داھێنان و لە ناوبردنی کولتووری ھەموو نەتەوەیەکە. گەورەترین تاوان بە ھەقی کولتووری ئەخلاقی ئێمە کرابێت، گۆڕینی نوسەرانی بۆ فەرمانبەر لە دەزگا حیزبی و حکومییەکاندا، ئەمەش ژیانی فیکری و ئەخلاقی لە ناوەندی ڕۆشنبیریی کوردیدا وێرانکرد.

لێرەوە جارێکی دی ئێمە ئەو ھاوارەدەکەین، کە کورد خاوەنی نوخبەیەکی بچوکە لە قەڵەمی جیدی و شاعیرانی جواننوس و چیرۆکنوسانی بەبەھرە و توێژەرەوەی زانستی، ئەم نوخبەیە لەوە بپارێزن لەسەر مێزی وەزیفە بمرن، یان لە کاری مامۆستایەتیدا بڕزێن، یاخود بەوە قەدریان بگیرێت کە بکرێنە بەڕێوەبەر و پەرلەمانتار و فەرمانبەر. شوێنی ڕاستەقینەی نوسەر ناو کتێبخانە و بەردەم تێکستەکانی خۆیەتی، لەو جێگایەی دامەبڕن بۆئەوەی بتوانێت شتێک بە ئەمڕۆ و داھاتوو ببەخشێت. کەمبوونەوەی ڕۆژ دوای ڕۆژی قەڵەمی جیدی، نوقمبوونی ڕۆژ دوای ڕۆژی ھەندێک قەڵەمی ئێمە لە نوسینی کۆمێنتاری سادە و لە دەرکەوتنی پچڕپچڕی ناو دەمەقاڵێی ئینتەرنێتدا، ڕووبەری جیدییەتی لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا بچوککردۆتەوە. بۆیە ترسێکی گەورەی ئێمە دابەشبوونی تواناکان و دوورکەوتنەوەی ھەندێک قەڵەمە لە جیدییەت، کە بە ھیواین لەگەڵ بەردەوامی گۆڤارەکە ئەو ترسەمان بڕەوێتەوە. کێشەیەکی تر کە ھەڕەشە لە ژیانی فیکری و ڕۆشنبیریی ئێمە و گۆڤاری رەھەندیش دەکات، کەمبوونەوەی خوێنەری جیدیە. کەڵەکەبوونی ساڵ دوای ساڵی نوسینی خراپ و وەرگێڕانی زمان و فیکر وێرانکەر و عەقڵییەتی ڕۆژنامەگەری سادەکار و موھاتەراتی سیاسی، وایانکردوە خوێنەرێکی سادەبین و بێپاشخان دروستببێت کە دەرەقەتی تێکستی فیکری و فەلسەفی نەیەت و ئەو زەمینەیەی نەبێت کە بتوانێت لە گۆڤارێکی فیکری تێبگات و ببێت بە خوێنەری گۆڤارێکی تیوری. زمانی زانست و فیکر لای ئەم خوێنەرە وەختە وەک زمانی بوونەوەرانی سەر ئەستێرەیەکی دووری لێدێت. بە ھۆی ئەم دەریای تاریکی و ئیبتیزال و شێوانەشەوە خەریکە مەودا و فاسیلەی نێوان خوێنەر و نوسینی جیدی وەھا گەورە دەبێت، کە پردێک نەیانبەستێتەوە و کەشتییەک بە یەکیان نەگەێنێت. رەھەند گۆڤارێکە بۆ ئەوەی بژی پێویستی بە خوێنەری جیدی ھەیە، خوێنەرێک بەڕاستی بیربکاتەوە و پرسیاربکات و بیەوێت لەم ساتەوەختەی دونیای فیکردا بژی و لە کێشە فیکرییە قووڵ و ڕاستەقینەکان نزیک بێت. واتە خوێنەری رەھەند دەبێت توانای خۆماندووکردنی ھەبێت، تەنیا نوقمی رەھەندە ڕۆژانەکانی سیاسەت و بیرکردنەوە نەبێت، بەڵکو ھەمیشە دەستێکی لەسەر کێشە گشتی و مرۆڤانە و ھەمیشەییەکان بێت. رەھەند گۆڤارێک نییە لەسەر شتێک بنوسێت کە بەیانی کۆنبێت و توڕبدرێت، رەھەند بەو ڕۆحییەتەوە ئیشیکردوە و ئیشدەکات کە تێکستەکانی لە پاشەڕۆژی دووریشدا ھاوڕێ و کۆمەککاری خوێنەر بن و خوێنەر لە ھەر ساتێکدا دەستیدایە زانیارییەکی تێدا بخوێنێتەوە کە سوودمەند و تێنەپەڕە. بۆیە رەھەند بۆ خوێنەرێک دەنوسێت کە دەزانێت لە داھاتووشدا پێویستی بەگەڕانەوە بۆ رەھەند دەبێت. گرەوی ئێمە لەسەر ئەم نوخبەیەی خوێنەری کوردە، کە دەزگاکانی ڕاگەیاندن و بڵاوبوونەوەی بێسنوور و کوشندەی سادەگەرایی لە کۆمەڵگادا و لە ڕێگای تەلەفزیۆن و ئینتەرنێت و ڕۆژنامەگەرییەوە دەیەوێت بیانکوژێت. 

   کێشەیەکی تر کە وادەکات ھەمیشە پڕۆژەی رەھەند لە مەترسیدا بێت، کێشەی تەکنیکییە. رەھەند گۆڤارێکە لە ئێستادا توانای ئەوەی نییە کە خۆی نوسینگەی خۆی ھەبێت، تایپێست و سەرپەرشت و ھەڵەچن و ژمێریار و مۆنتاژکار و بەڕێوەبەری سایتی ھەبێت، بۆیە بۆ پەیوەندیکردن بە رەھەندەوە جگە لە ئیمەیلێک ھیچی دیمان نییە،  ئەو نوسینانەی بۆمان دێن دەبێت خۆیان تایپ کرابێتن، لە سنوورێکی کەمدا دەتوانین بە کاری ھەڵەچنی ھەستین، چونکە کەسانی تایبەتیمان نییە ئەو کارەمان بۆبکات. توانای تەکنیکی گۆڤارەکەمان کەمە و ئەوەی ھەیە بەشێکی زۆری خۆمان دەیکەین و بەشەکەی دیکەی بە ڕەنج و دڵسۆزی و کاری خۆبەخش و نیمچەخۆبەخشی ھاوڕێیانمان دێتەبەر. تەنیا چەکمان لە ئێستادا بەرابەر ئەم گرفتانە، خۆگرتن و لە خۆبوردنە، بە ئومێدی ئەوەی کە پشتگیری خوێنەران و خەڵکانی فیکر دۆست دەرفەتی ئەوەمان بۆ بڕەخسێنێت، چونکە ھیچ گۆڤارێک ناتوانێت تا ھەتاھەتایە بە کاری خۆبەخش بژی. ئێمە ئومێدی گەورەمان ھەیە کە لەداھاتوودا ئەم کێشانە ببڕین و بەجێیانبھێڵین. بەڵام بۆ لەم ھەلومەرجە مادی و ڕۆشنبیری و تەکنیکییە سەختەدا دەستدەدەینەوە پڕۆژەیەک کە لای ھەندێک بە بەشێک لە رابوردوو سەیردەکرێت؟ ھۆکارەکان لەم چەند خاڵەی خوارەوەدا کورتدەکەینەوە. 

   *لەبەرئەوەی ئیشی نوسەر ھەمیشە تەحەداکردن بووە. پێمانوایە تەحەدا ھەمیشە بەشێکی گەورەی پێکھێن و دروستکەر بووە بۆ ڕۆشنبیریی کوردی. ئایا ئەوانەی لەسەرەتای سەدەی بیست و ناوەندەکانیدا چاپخانەیان ھێنایە کوردستان و ڕۆژنامەیان دەرکرد تەحەدایەکی گەورەیان نەدەکرد؟ ئێمە خۆمان بە درێژکراوەی ئەو کەسانە و ئەو ڕۆحانە دەزانین کە نەوەک لە ڕێگای تەسلیمبوون بەوەی کە ھەیە، بەڵکو لە ڕێگای بانگھێشتکردنی ئەوەی کە نییە، مانایەک بە کاری خۆیان دەدەن.

   *ئەو بۆشاییەی رەھەند لەلای خوێنەرانی بەجێھێشت، ھیچ گۆڤار و ڕۆژنامەیەکی دی بەتەواوی پری نەکردەوە. ئەوە پالنەرێکی گەورەیە کە تا لە تواناداین و دەرەقەتدێین بنوسین و دەستبەرداری ئەم خەونە نەبین.

   *لەو چەند ساڵەدا کە رەھەند دەرنەچووە ئێمە وەکو ئاوارەبووین. لەھەر ڕۆژنامە و گۆڤارێکدا شتمان بڵاوکرابێتەوە، کۆمەڵێک تۆمەت و درۆودەلەسەمان دواخراوە، کە بەرھەمی ئەو فانتازیا نەخۆش و درۆکارەیە کە کۆمەڵگای ئێمەی تەنیوە و نەخوێندەوارەکان لە ڕێگایەوە دڵی خۆیان و ویژدانی خەوتوویانی پێ ئاسوودەدەکەن. بۆیە گەڕانەوە بۆ رەھەند لای ئێمە لە ڕووی دەروونییەوە وەک گەڕانەوە وایە بۆ ماڵ و نیشتیمان، وەک دەربازبوون وایە لە ڕەحمەتی شوێنەکانی نامۆبوون و لاپەڕەکانی غوربەت.

   *لە ھەموو ئەوانەش گرنگتر، ڕاگەیاندنی کوردی بە میدیای نوسراو و بینراو و ئینتەرنێتەوە، لە زۆرێک لە جومگە سەرەکییەکانیدا تووشی ئیبتیزالێکی کوشندەبووە. بەچەشنێک گەر وابڕوات نوسینی جیدی لە داھاتوودا جێگای نابێتەوە. ئەمڕۆ نەزانی لە تەلەفزیۆن و ڕۆژنامە و ئینتەرنێتەوە دەڕژێتە ناو دەرون و بیرکردنەوە و عەقڵی مرۆڤی کورد. بەجۆرێک وەھا دیارە، وەک ئەوەی مرۆڤی کورد توانای بیرکردنەوەی جیدی و مەنھەجی نەمابێت، کوردستان جارێکی دی بووبێت بە جێگایەکی دابڕاو لە دونیا کە تاکە زانستێک لەم جیھانەی وەرگرتووە، جگە لە داھێنانی گەندەڵی، دروستکردنی ڤیدیۆکلیپی سەقەت و دەرکردنی سەدان ڕۆژنامە و گۆڤار بێت کە زۆربەیان بێئامانج دووبارە و یەک ڕوخسار دەنوێنن. قڕەقڕی سیاسی و دەنگەدەنگی بێزەنتییانە بووە بە شتێکی سادە و نۆرماڵ، ئەخلاقی ئابڕوبردن بووە بە قارەمانێتی، نەفرەت و نەفرەتی پێچەوانە بۆتە پیشەی ڕۆژانە. لە فەزایەکی وادا کە بارکراوە بە بوغزی سیاسی و کۆمەڵایەتی، ئێمە دەمانەوێت ئەوەی پێماندەکرێت بۆ پاراستنی حورمەتی فیکر بیکەین و سڵ لە نوشوستی نەکەینەوە. 

   *ڕاستە لە کوردستان ژمارەیەک گۆڤاری ئەدەبی و بڵاوکراوەی تایبەت بە نوسین و وەرگێڕان دەردەچن، کە ئێمە ڕێزی گەورەمان بۆ ھەوڵ و ئامادەگیان ھەیە، بەڵام دەبێت بڵێین گۆڤارێک کە ھەر تەنیا دەقی ئەدەبی بڵاونەکاتەوە، ھەر کاری وەرگێڕان پیشەی نەبێت، گۆڤارێک پردێکی ڕاستەوخۆ بێت لە نێوان ڕۆشنبیری کوردی و خۆرئاوادا، بێئەوەی بە کەناڵی ڕۆشنبیری عەرەبی و فارسی و تورکیدا بڕوات، گۆڤارێک بێت ڕۆشنبیریی کوردی لە ژێر رەحمەتی کەناڵە عەرەبی و فارسی و تورکییەکە دەربھێنێت و ڕاستەوخۆ توانای مرۆڤی کورد لە مامەڵەکردن لەگەڵ فیکری خۆرئاوادا بەرجەستەبکات، جۆرە گۆڤارێکی وەھا لە دونیای ئێمەدا نائامادەیە. رەھەند لە بنەڕەتەوە ھەوڵێک بووە بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییەی کە نوسەری کورد دەتوانێت بە کەرەستە مەنھەجییەکانی فیکری جیھانی ئیشبکات، سیستمە زاراوەییەکەی بەکاربھێنێت، ساتە ڕۆشنەکانی بخوێنێتەوە و تەواوی دەرەنجامەکانیشی بخاتە خزمەتی خۆبینین و خۆخوێندنەوەوە. رەھەند درێژە بەو ڕەوتە تایبەتییەی دەدات کە لە سەرەتاوە نوێنەری بووە و بە پێویستیشی دەزانێت درێژەی ھەبێت و نەوەستێت و ژیانی خۆی بسەلمێنێت و پشت لە ڕاگەیاندنی مردنی خۆی بکات. ئێمە نرخێکی گەورە لەسەر وەرگێڕان دادەنێین، بەڵام بڕوامان وایە ھیچ ڕۆشنبیرییەک تەنیا بەوەرگێڕان ناتوانێت خۆی دروستبکات. ڕۆشنبیریی تەنیا بە وەرگێڕانی بەرھەمی ئەوانی دی ناتوانێت بژی، بەڵکو دەبێت بەرھەمی ئیشکردنی خۆی بێت، چ لەسەر ئەوانی دی و چ لەسەر خۆی. رەھەند ھەوڵێکی بەردەوامە بۆ بەیادھێنانەوە و بیرخستنەوەی ئەو ڕاستییە. 

   *ئێمە بانگەشەی ئەوە ناکەین کە موعجیزەیەکمان پێسازدەکرێت، بەڵام ھەوڵدەدەین لە رەھەنددا ماڵێکی بچوک بۆ بیرکردنەوەی ھێمن و جیدی دروستبکەینەوە، تاوەکو ڕێگا لە مردن و لە ناوچوونی ئەو نوخبە لە خوێنەری جیدی بگرێت، کە تادێت بچوکدەبێتەوە. ئێمە بەبەشێک لە ئیشی خۆمانی دەزانین کە دژ بەو ھەرەسە بوەستین و بەرگریبکەین، وەھمی سادەیی و ئاسانی نوسین بشکێنین و نوسین بخەینەوە سەر ڕێگا سەخت و جیدی و قورسەکەی کە بە خوێندنەوەی بەردەوام و ئاگاداری بێوچانەوە لە دونیا گرێدراوە. بە کاری ڕۆشنبیریی و ئەخلاقی خۆمانی دەزانین کە خوێنەری کورد ئاگاداربکەینەوە و پێیبڵێین کە ھەندێک خوێندنەوە مرۆڤ نەخوێندەوار دەکات، بەڵام کە وادەڵێین دەمانەوێت ئەلتەرناتیڤی ئەو کولتوورەش پێشکەشبکەین و کەرەسەیەکی فیکری بخەینە بەردەستی خوێنەر کە لە تێگەیشتنی فەلسەفی و زانستیدا کۆمەکیبکات. ئێمە دەرگا لەسەر وەرزێکی نوێی رەھەند دەکەینەوە و تاکە پشت و ھیوامان خوێنەرانی کورد و کۆمەکی خەڵکانی فیکردۆستە. ئێمە دڵنیایین بەبێ پشتگیری ئێوە، ناتوانین بەردەوامبین. تا ئەو جێگایەی لە تواناماندایە ھەوڵدەدەین، دڵنیاشین خوێنەرانی جیدی ڕۆلی خۆیان لەو بەردەوامییەدا دەگێڕن. 

   ئێمە گۆڤارێک نین کۆمەک لە حکومەت و دەسەڵات وەربگرین، نە لەبەرئەوەی بە مافی خۆمانی نازانین ئەو پشتگیرییەمان لێبکرێت، بەڵکو لەبەرئەوەی ئەزموونی ئەم چەند ساڵەی دوایی سەلماندی کە دەسەڵاتی کوردی ھەموو کۆمەکێک و مافێکی سروشتی بەجۆرێکی سیاسی بەکاردەھێنێت و ھێشتا لە خوماری ئەو پەروەردەیەدا نوقمە کە سەروەت و سامانی کۆمەڵگا و دەوڵەت بە موڵکی حیزب و سەرۆک و ماڵی ڕابەر دەزانێت. لێرەوە تاکە دەرگامان پشتگیری مادی و مەعنەوی ئێوەیە. ھەر لێرەدا بەپێویستی دەزانین سوپاسی تایبەتمان ئاراستەی چەند فیکردۆستێک بکەین کە بەبێ کۆمەک و پشتگیری ئەوان، دەستپێکردنەوە بە وەرزی نوێی گۆڤارەکەمان، کارێکی ئاسان نەبوو. بە ئومێدی ئەوەی رەھەند لە وەرزی نوێدا وەک ھەمیشە دەروازەیەکی جیدی بێت بۆ بیرکردنەوە و زانیاری نوێ، سەرچاوەیەک بێت ئێمەش و ئێوەش بە زانیاری و فیکر دەوڵەمەندبکات. ئەم ژمارە یەکەمەی رەھەند، ژمارەیەکی ئەزموونییە، ھیوادارین لە ژمارەکانی داھاتوودا ھەمەڕەنگتر و گونجاوتر بکەوینە بەردەستی خوێنەران. بۆئەو مەبەستەش چاوەڕوانی تێبینی و یارمەتی دڵسۆز و خەمخۆرێکین. تکاشمان لە ھەموو قەڵەمێکی زانستی ھەیە کە لە بوارە فیکری ئەدەبی و ھونەرییەکاندا دەنوسن، کۆمەکمانبکەن و لە دەوڵەمەندکردنی گۆڤارەکەماندا بەشداربن. «  

گۆڤاری رەھەند 

ژمارە ٢ /٢٠١٠

ڕەھەند گۆڤارێکی مانگانەی تیۆری کەلتوورییە

ناوەڕۆک

– رێبین هەردی: ناسیۆنالیزم و وەرگێڕان

عادل باخەوان: ڕۆشنبیری سیاسی و سیاسەتی ڕۆشنبیر

بەختیارعەلی: بەڵگەو دڵنیایی

ئاراس فەتاح: سیاسەت و لەدایکبوون

بەیان سەلمان: هونەری وێنەکێشانی ئیتالی

لەبری پێشەکی

دوای دەرچوونی ژمارەی یەکەمی گۆڤارەکەمان، وا بە دووەم ژمارە دەگەڕێینەوە بەردەمی خوێنەران. پاش دەرچوونی ژمارەی یەکەم کۆمەڵێک تێبینی و ڕەخنەمان لە خوێنەرانەوە بەدەستگەیشت کە مایەی خۆشحاڵیمان بوو. بۆ هەموو ستایشەکان سوپاس و بۆ ڕەخنەکانیش سوپاسی زۆر زیاترمان هەیە. بەگشتی بڕێکی زۆری ڕەخنە و تێبینییەکان ئاڕاستەی قەوارەی گەورەی گۆڤارەکە کرابوو. سەرەتا حەزدەکەین هەندێک ڕاستی بیر خوێنەر بخەینەوە: یەکەم: ئەم هەوڵەی ئێمە ئەزموونییە و لە ئێستادا هەموو مەسەلە ئیداری و تەکنیکییەکانمان لە ژێر تاقیکردنەوەدایە و لە هەوڵی دروستکردنی سیستەمێکین بۆ کاری داهاتوومان. دووەم: ئێمە دڵنیابووین کە ئەم شێوەیەی ئێستای رەهەند، بەراورد بە قەوارەی جارانی گۆڤارەکەمان، پرسیار لای خوێنەرە سەرەکیەکانی ڕەهەند دروست دەکات، بەڵام دلنیاشبووین خوێنەران لەو ڕاستییە تێدەگەن کە گۆڕینی ڕەهەند بۆ بڵاوکراوەیەکی مانگانە ، پێویستی بە فۆڕم و مۆنتاژێکی نوێ هەیە. ئێمە جاران دەمانتوانی ساڵانە ژمارەیەک یان دوو ژمارە دەربکەین، بەڵام لە ئێستادا پلانمان ئەوەیە دوازدە ژمارە دەربکەین، کە بێگومان کاری نەکردەیە ژمارە نوێکان بەهەمان قەوارەی جاران دەرچن. هۆکانیش زنجیرەیەک جەبری گەورەن کە لە کەمی کات و نەبوونی  توانای مادی و مرۆیی دەستپێدەکات و بە نەبوونی بابەتی زانستی تێدەپەڕێت، تا دەگاتە ئەو ڕاستییەی هەموو لاپەڕەیەکی زیاد، یان ڕەنگ کردنی زیاتری لاپەڕەکان، تێچوونێکی گەورە تر دەبات و نرخەکەشی بەجۆرێک بەرزدەکاتەوە کە لە توانای خوێنەردا نەبێت. بەداخەوە هەندێک خوێنەر تا ئێستا ئەو جیاوازییە نابینن کە گۆڤارەکەی ئێمە لەو چەشنە بڵاوکراوانە نییە کە پارە و بودجە و کارمەندی تایبەتی هەبێت و گوێ نەداتە تێچوون و نرخی فرۆشتن و خەمی گەڕانەوەی پارەی فرۆشتنی گۆڤارەکەی نەبێت. لەم دۆخەی ئێستادا بۆ دەرکردنی رەهەند بە شێوەی مانگانە، ناتوانین لە سنورێکی دیاریکراوی لاپەڕە دەرچین و فرۆشتنیشی بە نرخێکی هەرزانتر، یان نەمانی کۆمەکی دارایی فیکردۆستان بۆ تێچوونی چاپ و بڵاوکردنەوە، واتە مەحکومکردنی رەهەند بە دەرنەچوون.

دەشێت ئەم فۆڕمە نوێیەی گۆڤارەکەمان بە شێوازی “ڕۆڤار” ناوببەین، واتە نە فۆڕمی گۆڤارەو نە شێوەی ڕۆژنامەشە. فۆرم و ستیلێکە کە ژمارەیەکی بەرچاو لە بڵاوکراوە فیکرییە گرنگەکان لە خۆرئاوا ساڵانێکە دەیگرنە بەر. ڕاستە ئەم جۆرە فۆرمە لە ستایلی گۆڤارە فیکرییەکانی دونیای عەرەب و ئێراندا باو نییە، بۆیە بە چێژی باوی ئێمەش نامۆیە، بەڵام ئێمە وەک هەوڵێک و تاقیکردنەوەیەک بۆ ناساندنی ئەو فۆرمە و بەهۆی گونجاویشی وەک کۆنسێپت لەگەڵ خواستی ئێستای گۆڤارەکەمان، ویستمان ژمارە سەرەتاییەکانمان بەو جۆرە بێت. بەتایبەت سەردەمانێک رەهەندمان دەردەکرد ڕەخنەی سەرەکی ئەوە بوو کە پر تێکست و بێ هەناسە و بێوێنە و ڕەقنوێنە. سەرەڕای ئەوە لەم پلانە نوێیەماندا، واتە لە کردنی رەهەند بە فۆڕمی ڕۆڤار، مەبەستمانە گرنگی تایبەت بە هەندێک بەش بدەین  کە لە رەهەندی کۆندا بواری ڕەخساندنیمان نەبوو، ئەویش بڵاو کردنەوەی وێنەی ڕەنگاوڕەنگ و گرنگیدان بە جیهانی هونەر و بەتایبەتی هونەری تەشکیلی. خواستی گەورەمان ئەوەیە کە کۆی گۆڤارەکەمان بکەین بە گۆڤارێکی ڕەنگاوڕەنگ، چونکی بێگومانین کە کاریگەری گەورە بەسەر چێژی بینین و خوێندنەوەی بابەتەکان بەجێدەهێڵێت. پاشان دەمانەوێت لە داهاتوودا، لە ڕێگای بڵاوکردنەوەی ڕیکلامەوە بڕێک تێچوونی گۆڤارەکەمان بۆ دابینبکرێت، ئەمەش لە چوارچێوەی قەوارەفۆرمی ئەم چەشنە گۆڤارانەدا شیاوە. لە کێشەی تەکنیک و فۆرم بترازێت، گرفتی بابەتەکان و فۆرمی نوسینمان هەیە. لێرەدا دەخوازین هەموو دۆستانی نووسەرمان ئاگادار بکەینەوە کە لەکاتی نووسیندا زۆر گرنگە بایەخ بە ئاماژەکردن بەسەرچاوە بدەن. ئێمە هەندێک جار نووسینی باشمان پێدەگات، بەڵام لەبەر ئەوەی نوسەرەکەی هیچ ئاماژەیەکی بەسەرچاوەکان نەداوە، ناتوانین بڵاوی بکەینەوە. ڕاستە ئێمە دەمانەوێت خەیاڵ و عەقڵی نووسەری کورد ئازاد بێت و پراکتیکی ئەو ئازادییە بکات. بەڵام ئازادی لە بواری فیکردا بە ئاگاداری مەرجەعە فیکرییە پێشینەکانەوە مەرجدارەو، بەڕێزگرتن لەو پێوەرانەی بۆ نووسینی زانستی دانراوە، بەندە؛ دیارە رەهەندیش وەکو گۆڤارێکی فیکری، پابەندی ئەو پێوەرانەیە. ئێمە لەم ژمارانەی قۆناغی سەرەتادا تەواوی ئەو بابەتانەی کە بەشایستەی بڵاوبوونەوەیان دەزانین، وەک خۆیان بڵاو دەکەینەوە، واتە دەستکاری گەورەی ڕێنوس و دابەشکردنی تێکست و شێوەی ڕستەبەندی و ڕێکخستنی سەرچاوە ناکەین، ئەوە بەجێدەهێڵین بۆ نووسەران خۆیان. بۆیە هەر بابەتێک کە لە رەهەنددا بڵاوبێتەوە بە شێوەی تایبەتی چ لە ناوەڕۆک و چ لە فۆرمدا تەعبیر لە کاراکتەر و شێوازی نووسینی نووسەرەکەی دەکات. چونکی لە قۆناغی ئێستادا، بە حوکمی نەبوونی توانای مرۆیی و کات، لە تواناماندا نییە هەموو ئەو مەرجانەی کە بۆ دروستکردنی ستاندارتێکی ڕێنووس کە لە گۆڤارێکی فیکری پێویستە، ڕەچاوبکەین.

لەم هەلومەرجە سەختەی رەهەندی تیا دەردەکەین، بێگومانین کە گۆڤارەکەمان بێبەری نابێت لە هەڵەی چاپ و ڕێنووس و هونەری. بۆیە داوای بەخشین لە خوێنەرانمان دەکەین، بۆ ئەو هەڵانەی لە کاتی بەرهەمهێنانی ژمارەی یەکەمدا دروستبووبوون.

ئومێدەوارین ڕەخنە و تێبینی و کۆمەکەکانتان بۆ گۆڤارەکەمان بەردەوام بێت، چونکی خواستێکی سەرەکی رەهەند بریتییە لە دروستکردنی ڕەوتێکی نەپساو کە بڕوای نووسەران وخوێنەران بۆخۆی وەدەستبهێنێت، تاوەکو لەسەر ئەو بناغەیەش زەمینەیەکی گونجاو بنیاتبنێن بۆ بەردەوامی و درێژەدان بەم ئەزموونە نوێیەمان. دواجار دووبارە سوپاسی ئەو فیکردۆستانە دەکەین کە کۆمەکی داراییان پێشکەشکردین بۆ دەرهێنانی ئەم ژمارەیە.

                                                                               رەهەند

ژمارە ٣ /٢٠١٠

ڕەھەند گۆڤارێکی مانگانەی تیۆری کەلتوورییە

دەستەگەری، دین، توندوتیژی

نوسەرانی ئەم ژمارەیە: مەریوان وریا قانیع، ئاراس فەتاح، ئاسۆ جەبار، بەیان سەلمان، سیروان ڕەحیم، خەسرەو حەمەکەریم

پێشەکی

>> لەگەڵ ژمارەی یەک و دوی گۆڤاری رەهەندا ژمارەیەکی زۆر لە خوێنەران و دۆستانی رەهەند پەیوەندییان پێوەکردین و تێبینی سەرەنجەکانی خۆیان پێڕاگەیاندین. ئێمە لە کاتێکدا سوپاسی هەموو ئەو هاوڕێیانە ئەکەین کە بەدڵسۆزییەوە لە خەمی بەردەوامی و پێشکەوتنی رەهەندان، ئەو ڕاستییە دوبارە ئەکەینەوە کە رەهەند وەک هەمیشە خوازیاری پەیوەندییەکی نزیکە بە خوێنەر و دۆستەکانیەوە و هەر لە پێناوی وتوێژ و دانەبڕانیش لەواندا هەوڵمانداوە درێژە بەم پڕۆژەیە بدەین. ئێمە هەر لەسەرەتای سەرەتاکانی نووسینمانەوە هەوڵمانداوە نزیک بین لە خوێنەرەکانمانەوە و هەڵگری ئەو پرسیارو خولیا و ئارەزوانەش بین کە نەوە تازەکانی کوردستان لە دنیای دەوروبەری ئەکەن. شانازی گەورەی ئێمە ئەوەیە هەمیشە لە خوێنەرانی کوردستان و کێشەکانیەوە نزیک بووین، خیانەتمان لە ویست و ئارەزوەکانی نەکردووە و هەوڵمانداوە بەشێوەیەک لە شێوەکان خواست و ئارەزووەکانی ئەوان لە چوارچێوەیەکی تیۆری و فیکریدا دابڕێژین. ڕادەی سەرکەوتن و سەرنەکەوتنمان لەم ئارەزووەدا هەڵئەگرین بۆ مێژوو ئەو ویژدانە زیندوانەی کە ڕۆژێک رۆژمێری ئەم رۆژانە دەنووسنەوە.

ئێمە گەر شانازیەکمان هەبێت ئەوە نیە کە بەرهەمی ناوازە و دەگمەن و بێوێنەمان نوسیوە، ئەوە نیە کە هەرگیز هەڵەمان نەکردوە و هەمیشە هەقیقەتمان وتوە، بەڵکو ئەوەیە پێی بە پێی نەوە تازەکانی کوردستان هاتوین و هەرگیز لە خەم و کێشەکانیەوە دوور نەبووین. هەوڵی سەرەکی ئێمە ئەوە نەبووە ڕابەر یان پێشەنگی جیهانی ئەو نەوە تازانە بین کە پرسیاری و داواکاری جیاوازیان لە جیهانی خۆیان هەیە، بەڵکو ئەوە بووە هەوڵمانداوە زمانێکی تیۆری و قوڵایەکی فکری بەو پرسیار و خواستانە بدەین. پرسیارەکانی ئەو نەوە تازانە گەورەتر بکەین و ڕووبەڕووی هەموو ئەو شوێنانەشی بکەینەوە کە لە سەرەنجی یەکەمدا بە بێلایەن و ناکاریگەر لەو پرسیار و کێشانە زانراون. شانازی ئێمە ئەوەیە هەڵگری بڕوا و قەناعەتی تایبەتی و ئایدۆلۆژی نەبوین کە بمانەوێت هەموو خەڵکی کوردستانی بۆ ڕابکێشین، بەڵکو هەوڵمانداوە پێ بە پێ لەگەڵ خوێنەران و هاوڵاتیانی وڵاتدا ڕووبەری پرسیار و ڕەخنەکانیان گەورە بکەین و ئاڕاستەی هەموو شوێن و جێگە و پنتێکی بکەین کە پێشتر کەس ڕوبەڕوی نەکردونەتەوە. ئەگەر هەندێک ڕوویان لە سیاسەت و گەمەکەرە سیاسیەکان کردبێت، ئێمە ڕوومان لە کۆمەڵگا و پنتە جیاوازەکانی کردووە بۆ ئەوەی بیری هەموان بخەینەوە کێشەکە قوڵتر، گەورەتر و فراوانترە لەوەی لە بوارێکدا بێت. ئەگەر هەندێک سیاسەت و گەمەکەرە سیاسیەکانی فەرامۆش کردبێت، ئێمە سەرەنجمان بۆ سیاسەت و گەمەکانی ڕاکێشاوە تا هەموو بە جدی وەریبگرن. ئێمە کاری خۆمان بەوە نەزانی خەڵک ناچار بکەین ڕوبەڕوی لایەک ببنەوە. بەڵکو ئەوە بوو پێیان بڵێین زیاد لە لایەنێک هەیە کە پێویستی بە ڕوبەڕوبونەوە هەیە.

شانازی ئێمە ئەوە نییە نەخشەڕێی ئازادیمان بۆ خەڵک کێشا بێت، بەڵکو ئەوەیە هەوڵمانداوە یادی هەموان بهێنینەوە ڕوبەرەکانی ململانێی و تێکۆشان کە لە زیاد لە جێگە و پنت و سەرچاوەیەکەوە هەڵئەقوڵین.

هەوڵی سەرەکی ئێمە لەسەرەتای دەسپێکردنی ئەم پرۆژەیەوە ئەوە نەبوو خەڵکی و خوێنەرانی نووسینەکانمان ناچار بە دیدێکی تایبەت بکەین، بەڵکو ئەوە بوو زیاد لە ڕوانگەیەکی پێببەخشین، بۆئەوەی بتوانێت ئاسۆی ڕوانینی گەورەتر و خەزێنەی ڕۆشنبیری بەجۆرێک دەوڵەمەندتر بێت کە وای لێبکات وردتر،هەمەلایەنتر کێشەو گرفتەکانی خۆی ببینێت. هەوڵی ئێمە بۆ ناساندنی زیاد لە بیریار و قوتابخانەیەکی فکری بۆ ئەوە نەبووە و نییە کە بڵێین ڕاستی لای ئەم بیریار و قوتابخانە فکریانەیەو لەدوای ئەوانیشەوە هیچی دی نییە، بەڵکو بۆ ئەوە بووە خوێنەرانی کوردستان هەموو ئەو کەرەسە و شێوازی بیرکردنەوانەیان لەبەردەمدا بێت کە یارمەتیان ئەدات بۆ ئەوەی باشتر جیهانی خۆیان شیکاربکەن، تێیبگەن و هەوڵ بۆ باشترکردن و گۆڕانکاری بدەن. تا باشتر تێبگەین و بناسین، باشتر و ڕاستر ئەتوانین کار و هەوڵ بۆ جیهانێکی جیاوازتر و دادپەروەرانەتر بکەین. ئەمە دروشم و ئامانجی سەرەکی ئێمە بووە. هەر لەم پێناوەشدا هەوڵێکی زۆرمانداوە نووسین لەو موهاتەراتە سیاسییە ڕوکەشییانە دەرباز بکەین کە لەنێوان ئیدانە کردن و تەئیدکردندا دێت و ئەچێت، هەوڵێکی زۆرمانداوە نووسین لە زمانی تەخوینکردن و بە دوژمن تەماشاکردن ڕزگار بکەین و ئاڕاستەیەکی فکری و عەقڵانی بە پرس و خواست و کێشەکانی خەڵکی کوردستان بدەین. هەوڵێکی زۆرمانداوە لە ناو فەزایەکی پڕ لە ڕق و کینەی سیاسی، پڕ لە بوغزو دروشمی سیاسی قەبەی بێ ناوەڕۆک، پڕ لە جەمسەرگیری نائەقڵانی یان من یان ئەوان، زمانێکی دی بدۆزینەوە کە ڕۆحی ڕەخنەگرانەی بەرامبەر بە دنیاو دەوروبەر پاراستبێت، بێئەوەی سەربکێشێ بۆ ڕق و کینەو دوژمنایەتی، خەونی گۆڕانی هەڵگرتبێت. بەبێئەوەی بەدوای وێرانکردن و بەگژداکردنەوەی هێزە جیاوازەکانی کوردستاندا بگەڕێت، ئومێدی بە ڕۆژێکی تازە هەڵگرتبێت.بەبێئەوەی ڕوو لە وێرانکردنی ئێستا و ڕابردوو بکات. دروشمی ئێمە ئەوە بوو کە تێپەڕاندنی ئێستا و ڕابردوو بۆ ڕۆژو سپێدەیەکی ڕووناکتر بە ئەفەرۆزەکردن و لەعنەت کردن و وێرانکردنیدا ناڕوات، بەڵکو بە تێفکرین و ناسینی زیاتر و تێگەشتنی وردتر لە هەموو ئاستەکانی ئێستا و ڕابردودا تێئەپەڕێت. هەوڵی ئێمە ئەوەبووە و ئەوەیە بڵێن هیچ بەیانیەکی باشتر نییە، گەر پێشتر نەمانتوانی بێت ئێستا و ئاستەنگەکانی ڕابردوو و گرێکانی لەهەموو ئاستەکاندا بناسین و بخوێنینەوە. دەعوەتی ئێمە ئەوساو ئێستاش بۆ فکری زیاتر، وردبوونەوەی زیاتر و لێکۆڵینەوەی زیاتر بووە. چونکە ئەمە تاکە ڕێگە و زانستێکە کە ڕێگە لە دووبارەبونەوەو بەرهەمهێنانەوەی ڕابردوو و ئێستا لەژێر ناونیشانی تازە و سیناریۆی تازەدا ئەگرێت.

لێرەوە بڕوامان بە پرۆژەیەکی ڕەخنەیی گەورە هەیە کە ڕوبەڕوی هەموو ئاستەکانی ژیانی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ڕۆشنبیری و هونەری بکرێتەوە. بڕوامان بە تاکڕەهەندی بینین و تەسکبینی ئایدۆلۆژی نییە کە لە گوتاری ساویلکانەی ڕۆشنبیری تەسکی شانەحیزبیەکانەوە بۆ زۆرێک لە قەڵەمە بەناو ڕۆشنبیرییەکانی کوردستان بە میرات ماوەتەوە. گوتارێک کە لەنێوان دروشمی با بژی و با بڕوخێدا دێت و ئەچێت و هیچ شتێکی زیادەش ناخاتە سەر خەرمانی فکری و ڕۆشنبیری و سیاسی ئێمە. بڕوامان بەدیدارێکی ڕەخنەیی هەیە کە  دەوڵەمەندە بە ئاسۆیەکی فراوانی قوتابخانە فیکرییەکان و ڕوی لە جیهانێکی لێبوردەتر، دادپەروەرانەتر و ئینسانی ترە. ڕەهەند هەوڵێکە بۆ گەورەکردنی ڕووبەری پرسیار و تێڕوانینی نەوە تازەکانی کوردستان و دروستکردنی پەیوەندییەکی فکرییە لەگەڵ هەموو ئەو کەسانەدا کە خەون بە دوونیایەکی باشترو هونەرێکی بەرزترو فکرێکی دەوڵەمەندترو ئەدەبێکی ڕەسەنترەوە ئەبینن.<<

چالاکی و چاپکراوەکانی دیکەی نێوەندی ڕەهەند

نووسەرانی نێوەندنی ڕەهەند پاش بڵاوکردنەوەی ژمارە یەکی گۆڤارەکە تا ژمارەکانی کۆتایی گۆڤارەکە بە هاوبەشی لەگەڵ نیوەند یان دەزگای دیکە چەندان  کۆڕ و سییمیناریان پێشکەش کردووە.

 لە ساڵی ١٩٩٨ کۆنفرانسێکی نێودەوڵەتی گەورەیان دەربارەی ئەنفال لە زانکۆی ئەمستردام بەڕێوە بردووە و وەک خۆیان ئاماژەی پی دەکەن ئەوە یەکەمین کۆنفرانسی نێودەوڵەتی بووە لەسەر ئەنفال لە جیھاندا.

نێوەندی ڕەهەند، چەندین کتێبی چاپ کردووە وەك:

-ئێوارەی پەروانە، بەختیار عەلی، ڕۆمان، ١٩٩٨

کیشوەرێک لە خەون، ن: هیوا قادر، شیعر، ١٩٩٨

ئێوارەت باش ئاسیا، ن: ئیسماعیل حەمە ئەمین، ١٩٩٨

بەیازی گوڵفرۆشێك، ن: ئارام کاکەی فەلاح، کۆماڵەچیرۆک، ١٩٩٨

بۆهیمی ئەستێرەکان، ن: بەختیار عەلی، شیعر، ٢٠٠٠

*بەشی سێیەمی پانۆراماکە لە لایەن هەریەک لە هاوڕێیانمان (ڕۆزا شێخانی، ژیار ئەسوەد، کەلسوم گەزنەیی، نیاز مەحموود)ەوە تایپ کراوەتەوە.

لەم بەستەرانەی خوارەوە دەقی تەوەرەکە و بەشی یەکەم و دووەمی پانۆراماکە بخوێنەرەوە:

The post پانۆرامای (ڕەهەند) appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

ماڵپەڕی ژنەفتن لە دەستپێکی تەوەرێکیدا لەبارەی (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی)؛ بە پێویستی زانی پانۆرامایەک لەسەر بڵاوکراوە و چالاکییەکانی نێوەندی ڕەهەند ئامادە بکات. لە پانۆرامەکەدا پێشەکی (خۆیان ناویان ناوە هەڵوێستە)ی هەموو ژمارەکانی ڕەهەند تایپ کراوەتەوە لەگەڵ پێرستی بابەتەکانی هەموو ژمارەکان و دەستەی نووسەرانی ئەو ژمارانە. تێبینی دەکەن کە لە دەستەی نووسەران و شیوازی کارکردن لە هەندێ لە ژمارەکاندا گۆڕانکاری کراوە. بە هیچ شێوەیەک دەستکاری ڕینووس نەکراوە و تەنیا تایپ کراوەتەوە.

ئەمەی بەردەستتان بەشی دووەمە لەو سێ بەشەی پانۆراماکە:.

ژماره‌ ٧ /١٩٩٩

ئەنفال

ڕەهەند: لە لایەن (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی) بڵاودەکرێتەوە

بەڕێوەبەری گۆڤار: هیوا قادر

دەستەی نووسەران (ئاراس فەتاح، بەختیار عەلی، بەرزان فەرەج، فاروق ڕەفیق، ڕێبین ئەحمەد هەردی، مەریوان وریا قانع، هەڵکەوت عەبدوڵڵا)

تایپ: عەبدوڵلا قادر دانساز

ناوخن

هەڵوێستە

کۆنفرانسێک بۆ ئەفال لە زانکۆی ئەمستردام. ئامادەکردنی: ئینگا ڕۆگ

جینۆساید، هاوتاوانی، بێدەنگبووب. نووسینی: یۆست هیلتەرمان. وەرگیرانی: کاوە ساڵح

عێراق و ئۆتۆنۆمییە کۆمەڵایەتییەکان. نووسینی: سامی زوبەیدە. وەرگێڕانی: مەریوان ووریا قانیع

ئەنفال و مۆدێرنە: ڕوداوێک لە دوامانەوە یان ئەگەرێک لە پێشمانەوە. نووسینی: مەریوان ووریا قانیع

ئەنفال قۆناغێکە لە پراکتیککردنی جینۆساید، نووسینی: مارف عومەر گوڵ

لە ئەنفالەوە بۆ خوێندنەوەی ڕوویەکی تاریکی ناسیۆنالیزمی عەرەبی. نووسینی: بەرزان فەرەج

ئەنفال؛ جینۆسایدکردنی کورد لە عێراق. نووسینی خالید ساڵح. وەرگێڕانی: کاوە جەمال

لە ئەنفالەوە بۆ ئەنفال. نووسینی: عەبدولکەریم هەڵەدنی

هەشت قۆناغ لە سیستمێکی کوشتن و سێ بۆچوون. نووسینی: ئاراس فەتاح

جینۆسایدێک لە ئاییندا بۆ ڕەوایەتی خۆی دەگەڕێت. نووسینی: ئارام کاکەی فەلاح

لە ئارەزووی کوشتنەوە بۆ ئارەزووی فەرامۆشکردن. نووسینی: بەختیار عەلی

دەوڵەتی هەرزەکار و ئایدۆلۆژیای قەیران. نووسینی: هۆشەنگی وەزیری

هونەر و یادکردنەوە. نووسینی: ڕیبوار سیوەیلی

چاوپێکەوتنیک لەگەڵ یۆست هیلتەرمان. ئامادەکردنی: ئاراس فەتاح

گفتوگۆیەک لەگەڵ سوزان مەیسێلان. ئامادەکردنی: هیوا قادر

چاوپێکەوتنێک لەگەڵ د. کەمال مەزهەر. ئامادەکردنی: شیلان ئەحمەد

ئاوێنە بچکۆلەکان

هه‌ڵویسته

ئه‌نفال، بۆ؟

له‌گه‌ڵ ده‌رچوونی یه‌كه‌م ژماره‌ی ڕه‌هه‌نددا، ده‌ركردنی ژماره‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ ئه‌نفال یه‌كێك له‌ خه‌ونه‌ گه‌وره‌كانمان بوو، نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌نفال ڕوداوێكه‌ پێویستی به‌ یادخستنه‌وه‌ هه‌یه، یان ته‌ماحمان له‌وه‌بێت، به‌كارێكی له‌و جۆره‌، ئه‌و قه‌رزه‌ ئه‌خلاقی و ویژدانییه‌ قووڵه‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ به‌رامبه‌ر قوربانییه‌كان هه‌ستیپێدەكه‌ین، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ی قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌نفال ده‌شێت ئه‌و ده‌روازه‌ گه‌وره‌ و ترسناكه‌ بێت كه‌ له ‌ڕێگایه‌وه‌ جارێكی دیكه‌ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر چه‌نده‌ها ڕووبه‌ری له‌ یادكراو و پشتگوێخراوی مێژوومان، كه‌ تا ئه‌مرۆ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ له‌ بوون و مانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌كه‌مان ده‌كه‌ن. سه‌ره‌تا به‌ر له‌ هه‌ر شتێك ڕێزی قووڵی خۆمان ده‌رهه‌ق به‌ هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ نیشانده‌ده‌ین كه‌ بۆ پاراستنی ڕاستییه‌كانی ئه‌نفال و بۆ ئه‌نفالكراوان كراون، هه‌تا ئه‌گه‌ر شتێكی كه‌میش بێت، هیواشمان وایه‌ ئه‌م ژماره‌ تایبه‌ته‌ی ڕه‌هه‌ند به‌شداربێت له‌ كردنه‌وه‌ی ده‌رگای دیالۆگێكی ده‌وڵه‌مه‌ندتر و قووڵتر، دیالۆگێك كه‌ له‌ زمانی كڕوزانه‌وه‌ و بالۆره‌كردنەوە بگوازێته‌وه‌ سه‌ر لیكۆڵینه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ ئه‌نفال، كه‌ تاكه‌ زه‌مینه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌یه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ سه‌رده‌مێكی گرنگی مێژووی تازه‌مان. ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ باوه‌ڕمان وایه‌ كه‌ ئه‌نفال یه‌كێك له‌ كه‌ناڵه‌ گرنگه‌كانی قسه‌كردن له‌سه‌ر پێكهاتی سیاسی ئه‌مڕۆ و داهاتوومان پێكده‌هێنێت. كردنه‌وه‌ی ته‌وه‌ری ئه‌نفالیش ته‌نیا كردنه‌وه‌ی مه‌له‌فی به‌عس نییه‌، به‌ڵكو كردنه‌وه‌ی مه‌له‌فی كردنه‌وه‌ی پاشه‌ڕۆژی سیاسی ووڵاتی ئێمه‌شه‌.

دیارده‌یه‌ك کە له‌سه‌ره‌تاوه‌ سه‌رنجمان ڕاده‌كێشێت، بێده‌نگی و خامۆشی ڕۆشنبیریی ته‌قلیدیی ئێمه‌یه‌ ده‌رهه‌ق به‌ ئه‌نفال. ئه‌م ڕۆشنبیرییه‌ كه‌ هه‌رگیز جگه‌ له‌ نیشتیمانپه‌روه‌ریی و كوردپه‌روه‌ریی سیفه‌تی دیكه‌ی نه‌بووه‌ خۆی پێوه‌ هه‌ڵكێشێت، كه‌چی به‌ درێژایی ده‌ساڵه‌ ئیفلیجه‌ له‌ پێشكه‌شكردنی شتێكی گرنگ ده‌رباره‌ی ترسناكترین كاره‌ساتی نه‌ته‌وه‌یی له‌م سه‌ده‌یه‌دا. ئه‌م بێده‌نگییه‌ ڕێكه‌وت نییه،‌ به‌ڵكو ڕاسته‌وخۆ ئه‌وه‌ ئاشكراده‌كات كه‌ خۆشاردنه‌وه‌ی ڕۆشنبیریی ته‌قلیدیی ئێمه‌ له‌ژێر هه‌ندێ دروشمی سیاسیدا، ته‌نیا هه‌وڵدانێكه‌ بۆ خۆشاردنه‌وه‌ و خۆدزینه‌وه‌ له‌ وه‌زیفه‌ فیكری و مه‌عریفییه‌كان. ئه‌نفال ئاشكرایكرد كه‌ ئه‌م ڕۆشنبیرییه‌ دروشمپه‌روه‌ره‌ له‌ جه‌وهه‌ردا كه‌مته‌رخه‌مییه‌كی قووڵی به‌رامبه‌ر كۆمه‌ڵ و ئازادی و مرۆڤ له‌ كوردستان شاردۆته‌وه‌. ئه‌م بێده‌نگییه‌ دوور و درێژه‌ پتر له‌هه‌ر شتێكی دیكه‌ به‌یانكه‌ری ڕووی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌و ئیفلاسه‌ سیاسی و فكرییه‌یه‌ كه‌ سه‌له‌فییه‌تی ڕۆشنبیریی و سیاسی تیاده‌ژین. له‌دوای ئه‌م بێده‌نگییه‌، له‌دوای ئه‌و فه‌رامۆشكردنه‌ بوارێك نامێنێته‌وه‌ بۆ باوه‌ڕهێنان به‌وانه‌ی كه‌ به‌ ناوی كورد و شۆرشگێڕێتی و ئازادیه‌وه‌، ده‌یانه‌وێت شورایه‌ك به‌ده‌وری حوجره‌ تاریكه‌كانی خۆیان بكێشن، ئه‌م حوجرانه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ ئاشكرایه‌ چه‌نده‌ له‌ كورد و لە مرۆڤدۆستی خاڵییە و چەندەش لە شێواندنی دەستەئەنقەستی ماناکانی کوردبوون و ئازادبوون لێوان لێوه‌. كه‌مته‌رخه‌می ده‌رهه‌ق به‌ ئه‌نفال، ئه‌وه‌ی ده‌رخست كه‌ زۆر له‌ ڕۆشنبیرانی ئێمه‌، هه‌تا هه‌ندێك له‌وانه‌ش كه‌ دروشمی نه‌فره‌تلێكردنی واقعی سیاسی ئه‌مرۆیان به‌رزكردۆته‌وه‌. له ‌ته‌ك كۆمه‌ڵێك ناوه‌ندی سیاسیدا به‌شدارن له‌ گۆڕینی قوربانییه‌كانی كورددا بۆ كڵێشه‌یه‌ك كه‌ خوتبه‌چییه‌كان له‌ پێناوی پته‌وكردنی هه‌رچی زیاتری پایه‌كانی واقیعی سیاسی و ڕۆشنبیرییدا به‌كاریده‌هێنن. ده‌ ساڵه‌ ڕۆشنبیریی ئێمه‌ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌نفال له‌ وشه‌ی ناو خوتبه‌كانه‌وه‌ بكاته‌ ئه‌و كلیله‌ی كه‌ جه‌وهه‌ری قۆناغێك و هه‌ره‌سی سه‌رده‌مێكی سیاسی ئاشكراده‌كات. ڕۆشنبیرییه‌كیش نه‌توانێت ئه‌نفال له‌ خوتبه‌كان ده‌ربهێنێت و بیكاته‌ كه‌ره‌سته‌ی له‌دایكبوونی دونیابینییه‌كی نوێ، یان بیكاته‌ به‌هانه‌ی له‌دایكبوونی گومان و پرسیاری نوێ، ئیدی شایسته‌ی لێخۆشبوون نییه‌.

بێتوانایی ڕۆشنبیریی ئێمه‌ له‌وه‌ی ئه‌نفال بكاته‌ سه‌ره‌تای له‌دایكبوونی ئه‌خلاقێكی سیاسی نوێ، ته‌نیا له‌ سستبوونی واقیعی ڕۆشنبیریدا ڕه‌نگینه‌داته‌وه‌، به‌ڵكو له‌ ژیانی هه‌موو ئه‌و خێزانانه‌شدا ده‌بینرێته‌وه‌ كه‌ له‌ ئه‌نفالكراوان جێماون. ئه‌نفالییه‌كان تائه‌مرۆ وه‌ك هه‌میشه‌ له‌ په‌راوێزی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی ئێمه‌دا ده‌ژین، هه‌ر گروهێكی ده‌ركرا و بێبایه‌خ و فه‌رامۆشكراون. ئه‌و هه‌وڵدانه‌ بچوكه‌ی ئێمه‌ش، ته‌نیا هه‌وڵدان نییه‌ بۆ ئاشكراكردنی ڕووه‌ دزێوه‌كانی ئه‌و تراژیدیا گه‌وره‌یه‌، به‌ڵكو هه‌وڵدانیشه‌ بۆ یادهێنانه‌وه‌ی ئه‌و قوربانییه‌ زیندوانه‌ی ئه‌نفال كه‌ تائێستا گروهێكی په‌راوێزكراو و بێده‌نگ و بێبایه‌خن.

له‌ڕاستیدا ده‌زگا ئیداری و سیاسی و ڕۆشنبیره‌كانی ئێمه‌ ته‌نها له‌وه‌دا كه‌مته‌رخه‌منین كه‌ نه‌یانتوانی ئه‌نفال بكه‌نه‌ بابه‌تێكی فیكری و مه‌عریفی، به‌ڵكو بایه‌خیشیاننەدا بە پاراستنی ئه‌رشیفه‌ ڕاسته‌قینه‌كانی ئه‌نفال و مۆزه‌یه‌كی تایبه‌تیان بۆ پاشماوه‌كانیان و یادگارییه‌كانیان دروستنه‌كرد، واتا ئه‌گه‌رچی هه‌رچییه‌ك له‌و بواره‌دا كراوه‌ له‌ سنووری كاری ئه‌رشیف و دۆكۆمێنت تێناپه‌رێت، به‌ڵام ئاشكراشه‌ كه‌ كاری ئه‌رشیفكردن له‌گه‌ڵ هه‌موو گرنگییه‌كیدا، ئاراسته‌یه‌كی تایبه‌تی وه‌رگرتووه‌ كه‌ هێنده‌ی مه‌به‌ستی به‌ ده‌ستهێنانی شه‌رعییه‌ته‌ بۆ هه‌ندێ كرده‌ی سیاسی دژی ڕژێم، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ بایه‌خنادات به‌ خودی قوربانییه‌كان. كاری ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌رشیف ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ته‌نها دیكۆمێنته‌كانی تاوان بپارێزێت، به‌ڵكو له‌ هه‌مانكاتدا ده‌بێت ئاوێنه‌ی ئه‌و ئه‌و ژیانانه‌ش بێت كه‌ له‌ده‌ستچوون و به‌ربه‌ریانه‌ زه‌وتكراون. ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ زۆر گرنگه‌ هه‌وڵدانی تێپه‌راندنی سیاسه‌تی مامه‌ڵه‌كردنه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌نفالدا، وه‌كو كێشه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ دۆكۆمێنتكردن و به‌ڵگه‌پارێزیی. ئه‌نفال به‌ته‌نها كاری ئه‌رشیفكردن و چاپكردنی هه‌ندێك به‌ڵگه‌ نییه‌، به‌ڵكو جه‌وهه‌ری ئه‌نفال مه‌سه‌له‌ی هه‌ڵدانه‌وه‌ی لاپه‌ره‌كانی تاوانی سیاسییه‌ له‌ مێژووی ئێمه‌دا، به‌ هه‌موو ڕه‌هه‌ند و چه‌مكه‌كانییه‌وه‌. ئه‌نفال ئه‌وه‌ ئاشكراده‌كات، ئایا‌ جه‌لاده‌كان تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك ده‌توانن له‌ ڕابوردووی خۆیان ده‌رچن و قوربانیش تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌ داهاتوودا نه‌بێته‌ جه‌لاد.

 له‌مڕودا كه‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر دیالۆگی عه‌ره‌بی-كوردی، بابه‌تێكە زووزوو دووباره‌ده‌بێته‌وه‌، مافی خۆمانه‌ به‌ سازده‌ران و به‌شداریكه‌رانی ئه‌و جۆره‌ دیالۆگانه‌ بڵێین: (هەر‌ دیالۆگێك له‌و چه‌شنه‌، له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی، گه‌ر نه‌بێته‌ دیالۆگ له‌سه‌ر ئه‌نفال، ئه‌وا دیالۆگێكی درۆزن و بێئه‌نجامه‌). ئه‌مڕۆ یه‌ك كه‌ناڵ هه‌یه‌ كه‌ ده‌شێت ببێته‌ سه‌ره‌تای ڕاسته‌قینه‌ بۆ ئه‌و دیالۆگه‌، ئه‌ویش داننانی عه‌ره‌به‌ وه‌كو ده‌وڵه‌تان و ڕێكخراوان و ڕۆشنبیران به‌ ئه‌نفالدا، وه‌كو تراژیدیایه‌كی ئینسانی كه‌ به‌ده‌ستی سوپایه‌كی عه‌ره‌بی ئه‌نجامدراوه‌ و ڕیشه‌كه‌شی له‌ناو ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بییه‌وه‌ سه‌ریده‌رهێناوه‌. دیالۆگ مانای بونیادنانه‌وه‌یه‌كی ئه‌خلاقیانه‌یە بۆ په‌یوه‌ندی مرۆڤی كورد و عه‌ره‌ب. بونیادنانه‌وه‌ی ئه‌خلاقیش به‌بێ داوای لێبوردنکردنێكی به‌رفراوان و ڕاستگۆ له‌ قوربانییه‌كانی ئه‌نفال و كورد نایه‌ته‌دی، داوای به‌خشینێك كه‌ له‌گه‌ڵ خۆشیدا قبوڵكردنێكی ته‌واوی بژاردنه‌وه‌ی هه‌موو زیانه‌ مادیی و مه‌عنه‌وییه‌كانی هه‌ڵگرتبێت. ئێمه‌ پێمانوایه‌ هه‌ر بێده‌نگبوونێك له‌ مافی ئه‌نفالكراوان، هه‌ر كه‌مته‌رخه‌مییه‌ك له‌داواكردنه‌وه‌ی ته‌رمه‌كانیان، هه‌ر فه‌رامۆشكردنێكی دۆزینه‌وه‌ و ده‌رخستنی هه‌موو ڕاستییه‌كان ده‌رهه‌ق به‌ سروشتی تاوانه‌كه‌ و ئه‌نجامده‌رانی، ڕاسته‌وخۆ ئه‌و سیاسه‌تمه‌دارانه‌ ته‌حه‌مولیده‌كه‌ن، كه ‌به‌بێ مه‌له‌فی ئه‌نفال ده‌چنه‌ سه‌ر مێزی دیالۆگ و دانوستان. بۆیه‌ له‌ ئێستاوه‌ ئومێدمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌هه‌موو دیالۆگه‌كان و هه‌موو دانوستانه‌كاندا ئه‌نفال نه‌بێته‌ بابه‌تێكی لاوه‌كی و تێپه‌ر كه‌ له‌سنووری گله‌یی سیاسه‌تمه‌دارانی كورد و عه‌ره‌بدا له‌ یه‌كتر گیربخوات.

گۆڕینی ئه‌نفال بۆ بابه‌تێكی سه‌ره‌كی و ستراتیژی له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕاست و درۆی دروشمه‌ سیاسییه‌كاندا زۆر خاڵی ئاڵۆزمان بۆ ڕوونده‌كاته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌ستیاریی و هۆشیاریی هه‌رچی زیاتر به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌نفال به‌ دڵنیایه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌و مه‌حەكه‌ سیاسییه‌ گرنگانه‌ی كه‌ نابێت نە ڕۆشنبیران و نە هاوڵاتیانی ساده‌ له‌ ئاستیدا بێده‌نگ بن، هه‌ر حیزبێكی سیاسی كه‌ خوازیاره‌ حوكمی كوردستان بكات، مه‌به‌ستێتی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوودا (ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردنی داهاتوو ئه‌نجامدرا) بروایه‌كی زیاتر به‌ده‌ستبهێنێت، ده‌بێت به‌رنامه‌یه‌كی ئاشكراو دیاریكراوی له‌سه‌ر ئه‌نفال و كاركردن بۆ ئه‌نفال و مامه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ تاوانباره‌ گه‌وره‌كانی هه‌بێت، ئه‌وه‌ی پێویسته‌ به‌رنامه‌یه‌كی به‌رجه‌سته‌ و كاركردنی چالاكانه‌یه بۆ هه‌موو لایه‌نه‌كانی بابه‌تی ئه‌نفال، نه‌وه‌كو هه‌ندێ دروشمی دووباره‌ و سه‌دباره‌ بووه‌وه‌. ئه‌وه‌ی هه‌ڵوێستی له‌سه‌ر ئه‌نفال نه‌بێت، واته‌ هه‌وێستی له‌سه‌ر پاشه‌رۆژی سیاسی نییه‌ و نیگایه‌كی ڕوونی نییه‌ بۆ سبه‌ی.

ده‌ساڵه‌ سیاسه‌تمه‌دارانی ئێمه‌، چاوه‌ڕوانی وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكان، تۆڵه‌ی ئه‌نفالیان بۆ بكاته‌وه‌. به‌ڵام ئاشكراشه‌ ئه‌مه‌ریكا له‌به‌ر سه‌ده‌ها هۆ نایه‌وێت، سه‌دام حوسه‌ین، وه‌ك تاوانبارێكی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ بناسێنێت، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ سیاسه‌ته‌ چه‌وت و درندانه‌كه‌ی ئه‌مه‌ریكا ئه‌مڕۆ بوو به‌ هۆیه‌ك ڕژێمی عێراقی دووباره‌ ناوبانگی ئه‌خلاقی خۆی بونیادبنێته‌وه‌، ئه‌و گه‌مارۆ دڕندانەیە‌ی ئه‌مه‌ریكا، ئه‌و موشه‌كبارانكردنه‌ی شوێنانی مه‌ده‌نی، ئه‌و ده‌ستپاراستنه‌ له‌سه‌رانی ڕژێم، كه‌ بڕێكیان ئێستا وه‌كی ئۆپۆزیسیۆن چالاكن، هه‌موو بوونه‌ زه‌مینه‌یه‌كی گه‌وره‌ كه‌ پیاوكوژێكی وه‌ك سه‌دام حوسه‌ین درێژه‌ بداته‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆی و زه‌مینه‌ی ئه‌خلاقیانه‌شی هه‌بێت بۆ ئه‌و ڕاوه‌ستان و مانه‌وه‌یه. فه‌رامۆشكردنی ئه‌نفال وایكرد له‌سه‌ره‌تاوه‌ سزاكانی سه‌ر ڕژێم ته‌نیا لایه‌نی ته‌كنیكی بگرێته‌وه‌ و له‌ سنووری دامالینی چه‌كه‌وه‌ نه‌گوازێته‌وه‌ بۆ سنووری داماڵینی شه‌رعییه‌تی ئه‌خلاقی. هه‌رئه‌وه‌شه‌ واده‌كات تا ئه‌مرۆ ئه‌مه‌ریكا نه‌توانێت به‌ زمانێكی ئاشكرا و به‌ كۆنكرێتی له‌سه‌ر گه‌وره‌یی تاوانه‌كانی ئه‌م ڕژێمه‌ بێته‌ ده‌نگ. به‌لاوه‌نانی ئه‌نفال، تا ئه‌م ساته‌ش ئه‌م زه‌مینه‌ گه‌وره‌یه‌یە كه‌ ڕژێم له‌سه‌ری وه‌ستاوه‌، به‌بێ هاتنه‌ده‌نگیش له‌سه‌ر ئه‌نفال ڕووخاندنی ڕژێمی به‌عس ئه‌گه‌ر ئه‌سته‌م نه‌بێت، ئه‌وا كارێكی قورسه‌. بۆیه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و په‌رده‌پۆشی و بێده‌نگییه‌ی ئه‌مه‌ریكا و ده‌وڵاتانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهه‌ڵات ده‌رهه‌ق به‌ ئه‌نفال، وه‌كو به‌ڵگه‌یه‌كی تری ڕاسته‌قینه‌ی درنده‌یی له‌م سه‌ده‌یه‌، پێداویستییه‌كی ئه‌خلاقی و سیاسییه‌ كه‌ ده‌زگا و ڕێكخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كانی كورد خۆیان ده‌ستبه‌كاربن، چونكه‌ چیدی ناكرێت هه‌یئه‌ته‌ یاسایی و دادگاییه‌كانی كورد هێنده‌ ئیفلیج بن، نه‌توانن وه‌زیفه‌كانی خۆیان ببینن.

***

له‌كاتی ئاماده‌كردنی ئه‌م ژماره‌یه‌ بۆ چاپ، هه‌واڵی ده‌ستگیركردنی نایاساییانای سه‌رۆكی پارتی كرێكارانی كوردستان له‌ پایته‌ختی(كینیا)، بوو به‌ ده‌نگوباسی سه‌ره‌كی ناو ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندن و شه‌پۆلی ناڕه‌زایی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستان له‌ هه‌موو جیهاندا دژ به‌و چه‌ته‌گه‌رییه‌ نێونه‌ته‌وه‌ه‌ییه‌ هه‌موو كونج و قوژبنێكی گرته‌وه‌ و قه‌یرانێكی سیاسی و ئه‌خلاقیشی له‌ ئه‌وروپادا دروستكرد.

گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجار نییه‌ له‌ له‌ مێژووی خه‌باتی ڕزگاریخوازی كوردستانی باكووردا كه‌ سه‌رۆكی بزقوتنه‌وه‌كه‌ی ده‌ستگیرده‌كرێت و ده‌ربێته‌وه‌ بۆ (ئه‌ستانه‌). یه‌كه‌مجار نییه‌ له‌ مێژووی ئه‌و میله‌ته‌ كه‌ پێشره‌وه‌ و پێشمه‌رگه‌كانی وه‌كی (له‌ یاسا لاده‌ر) ته‌ماشائه‌كرێن و سزا و ڕقی ده‌وڵه‌ت و (نه‌ته‌وه‌ی پیرۆزی) توركیان به‌سه‌ردا ده‌بارێت. ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین جار نییه‌ له‌ مێژووی كورد كه‌ ده‌وڵه‌تێكی دراوسێ له‌ ترسی به‌رژوه‌ندی و ئاساییش و ده‌ستكه‌وتی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ده‌ستبه‌رداری به‌كارهێنانی كورد ئه‌بێت و پاشان به‌ ده‌ره‌نجامی ترسناك و كاره‌ستاوی بۆ پێشره‌وان و بزووتنه‌وه‌كه‌ و گه‌لی كورد ئه‌كه‌وێته‌وه‌.. ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجار نییه‌ كه‌ به‌رژوه‌ندییه‌ ده‌وڵه‌تی و ناوچه‌یی و نێونه‌ته‌وایەتییە‌كان له‌سه‌ر خاكی كوردستان و له‌سه‌ر ئێسقانی خه‌ڵكی كورددا یه‌كتری ده‌برن به‌رژەوه‌ندی و هێز به‌سه‌ر عه‌داله‌ت و لێپرسراوێتی ڕه‌وایه‌تی خه‌باتی میله‌تێكی چه‌وساوه‌دا زاڵ ئه‌بێت.

به‌ڵێ ئه‌مانه‌ و چه‌ندان نموونه‌ی دی، ئه‌زموونی نوێ نین بۆ سه‌رانی كورد و بزووتنه‌وه‌كانی. ئێمه‌ لێره‌دا قسه‌مان له‌سه‌ر دووباره‌بوونه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌كان نییه‌، ئه‌وه‌ی له‌م دۆخه‌شدا گرنگه‌، ده‌ستنیشانكردنی مانای ئه‌م تراژیدیایەیه‌ له‌ناو دیارده‌ و به‌رئه‌نجامه‌ نوێكانی ئه‌م جیهانه‌دا كه‌ پێیده‌گوترێت(دونیای گڵۆباڵ). دیارده‌یه‌ك كه‌ به‌ ئاشكارا ڕه‌هه‌ندێكی دووفاقه‌یی له ‌خۆگرتوه‌ و ئاسۆكانیشی بۆ كورد گه‌ر له‌ چه‌ند په‌نجه‌ره‌یه‌كه‌وه‌ به‌سه‌ر دونیادا كراوه‌بێت، ئه‌وا له‌ چه‌ندین ده‌رگاشه‌وه‌ داخراوه‌.

ئه‌وه‌ی نوێیه‌ له‌م جیهانه‌دا بۆ كورد تاراوگه‌بوونی سێ نه‌وه‌ی كوردییه‌ به‌سه‌ر ئه‌وروپا و جیهاندا. نه‌وه‌ی یه‌كه‌میان له‌ په‌نجا و شه‌سته‌كانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ له‌ پێناوی دۆزینه‌وه‌ی شانسی ژیانێكی نوێ، وه‌ك كارگه‌ر ڕوویان له‌ ئه‌وروپا كرد. نه‌وه‌ی دووه‌میشی وه‌كو خوێندكار و نه‌وه‌ی سێیه‌میش له‌ هه‌شتاو نه‌وه‌ده‌كاندا وه‌كی په‌ناهه‌نده‌ی سیاسی له‌م وڵاتانه‌ نیشته‌جێبوون. ئه‌م به‌شانه‌ی ناو كۆمه‌ڵگای كوردی بێبه‌ری نه‌بوون له‌ كاریگه‌ری و گۆڕانكارییه‌ سیاسییه‌كانی وڵاته‌كه‌یان، بۆیه‌ ئه‌مڕۆ چه‌نده‌ به‌سه‌ر سیاسه‌تی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ كوردیان تیادا ده‌چه‌وسێنرێته‌وه‌ چاودێرن، ئه‌وه‌نده‌ش له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵاتیش بونه‌ته‌ (گروپی فشار) به‌سه‌ر ویژدان و ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندنی نێونه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌گه‌رچی ڕه‌هه‌ندێكی كاره‌ساتاوی میلله‌تێكی په‌رته‌وازه‌ ئاشكراده‌كات، به‌ڵام زه‌مینه‌یه‌كیشه‌، كه‌ ئاسۆ و ماناكانی مه‌سه‌له‌ی كورد له‌ ئاستی نێونه‌ته‌وایه‌تیی به‌رفراوانتر و قووڵترده‌كاته‌وه‌.

هه‌ربۆیه‌ ڕێكه‌وت نییه‌ كه‌ ده‌ستگیركردنی”ئاپۆ”(بۆ دووه‌م جار دوای هه‌ڵه‌بجه‌)، كوردی هه‌موو به‌شه‌كانی له‌ده‌وری مه‌سه‌له‌كه‌یان كۆكرده‌وه‌. له‌م شه‌پۆلی ناڕه‌زاییه‌دا، جارێكی تر ڕه‌چاوی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ ناكۆكییه‌ سیاسی و ئیقلیمی و ئایدۆلۆژییه‌كان، به‌رامبه‌ر به ‌گه‌وره‌یی كاره‌سات و پیلانه‌كان ده‌كه‌ونه‌ په‌راوێزه‌وه‌. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای كۆششی ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندن و ناوه‌نده‌ سیاسیه‌كانی ئه‌وروپی بۆ پارچه‌پارچه‌كردنی كێشه‌كه‌ و نیشاندانی پارتی كرێكاران، وه‌كو ڕێكخراوێكی تیرۆرست و وێناكردنی به‌وه‌ی كه‌ به‌شێك نییه‌ له‌ بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد، له‌ دواجاردا ئه‌م هه‌وڵ و خواستانه‌ هه‌موویان بێده‌ره‌نجام كه‌وتنه‌وه‌، چوونكی ئه‌زموونه‌كان ئه‌وه‌ به‌ كورد ده‌ڵێن، كه‌ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان خۆرئاوا هه‌نگاوێكی ڕاسته‌قینه‌ی نه‌ناوه‌ به‌ ئاراسته‌ی تاوانباركردنی جه‌نه‌ڕال و سیاسییه‌ ناسیۆنال- شۆڤێنییه‌كانی توركدا و به‌ ڕوونی ده‌نگی هه‌ڵنه‌بریوه‌ بۆ داكۆكیكردن له‌ مافه‌كانی كورد. ئه‌م شه‌پۆلی توڕهی‌یه‌ی خه‌ڵكی كوردستان، ئه‌وه‌ی ده‌رخست، كه‌ له‌ناخی مرۆڤی كورددا ئیراده‌یه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌، ئیراده‌یه‌ك گه‌ر سیاسییه‌ دووڕووه‌كان و سیاسه‌تی ئیقلیمچێتی و هاریكارانی داگیركه‌ران لێگه‌رێن، ئه‌وا توانای ده‌ره‌نجانی كاری مه‌زنی هه‌یه‌.

ئه‌وه‌ی له‌م كاره‌ساته‌ نوێیه‌، بریتییه‌ له‌ به‌شداربوونی یه‌كه‌مجاری تۆڕێكی گه‌وره‌ له‌ لێهاتووترین ده‌زگا ئیستخباراتییه‌كانی جیهان، بۆ ده‌ستگیركردنی سه‌رۆكی ڕێكخراوێك و خنكاندنی بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاری پارچه‌یه‌ك له‌ پارچه‌كانی كوردستان و پێشكه‌شكردنی، وه‌كی (دیاری)یه‌كی پێكه‌وه‌كاركردنی نێونه‌ته‌وه‌یی دژ به‌(تیرۆریزم) به‌ ده‌وڵه‌تێك كه‌ بۆخۆی نموونه‌یه‌كی نوێی وه‌حشیگه‌رییه‌ له‌م دونیای مودێرنه‌دا.. ئه‌وه‌ی نوێیه‌، بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ چیدی سه‌رده‌می ئه‌وه‌ به‌سه‌رچوو بزووتنه‌وه‌یه‌كی كوردی پشتئه‌ستور به‌ ناكۆكی ناوچه‌ییەكانی نێوان ده‌وڵه‌ته‌كان زه‌مانه‌تی بوونی خۆی و ڕێكخراوه‌كه‌ی بكات… ئه‌وه‌ی نوێیه‌، بریتیه‌ له‌ نه‌بوونی بستێك زه‌وی بۆ هیچ كه‌سێك له‌م جیهانه‌ گڵۆباڵه‌، كاتێك كه‌ به‌رژوه‌ندی و ئاساییشی ئه‌م سیسته‌مه‌ جیهانییه‌ بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌و حوكمه‌كان و ده‌ستووری یارییه‌كانی بێقه‌یدوشه‌رت قه‌بوڵ نه‌كات. “ئاپۆ” ده‌شێت لێره‌دا تاكه‌ سه‌رۆكی بزوتنه‌وه‌یەكی ڕزگاریخواز بێت، كه‌ یاساكانی ئه‌م جیهانه‌ نوێیه‌ی به‌سه‌ردا جێبه‌جێكرا. ئه‌وه‌ی نوێیه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ دوای (ئه‌زموونی ئاپۆ) هه‌موو حیزب و سیاسه‌تمه‌داره‌ كورده‌كان ده‌بێت تێبگه‌ن، گه‌ر پشتیوانی سه‌ره‌كییان ئیراده‌ی خه‌ڵكی كورد نه‌بێت و ڕێزیان بۆ ئه‌و ئیراده‌یه‌ش نه‌بێت، ئه‌وا پشتبه‌ستنی ڕه‌ها به‌ لایه‌نێك له‌ وێنه‌ی ئه‌مه‌ریكا، یان ڕێکكه‌وتنه‌ ئیقلیمییه‌كان، مانای ئه‌وه‌یه‌، ئه‌وان هه‌میشه‌ له‌سه‌ر مینێك وه‌ستاون، یان بۆبمێكی كاتی له‌ژێر كورسییه‌كانیاندایه‌. بۆیه‌ تاكه‌ ڕێگایه‌ك بۆ ده‌ربازبوون له‌م قه‌یرانه‌ سیاسییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ی ئه‌مرۆی كورد، داكۆكیکردنه‌ له‌مافه‌ ڕه‌واكانی گه‌لی كورد و دروستكردنی ئیجماعێكی (كۆنزێنس) سیاسییه‌ كه‌ له‌ساتی قه‌یرانه‌ سه‌خته‌كاندا ڕوبه‌رێكی به‌رگریان بۆ بهێڵێته‌وه‌.

كورد له‌سه‌رده‌می جه‌نگی سارددا قوربانی ململانێی خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا بوو. ئه‌مرۆش كه‌مته‌رخه‌می و نه‌بوونی خواستی سیاسی له‌ ئه‌وروپا، له‌وه‌ی چالاكانه‌ هه‌تا به‌شدارییه‌كی بچوكیش بكه‌ن له‌ فشارهێناندا بۆ سه‌ر حوكمرانه‌كانی ناوچه‌كه‌، ڕووی ئه‌و هه‌ره‌سه‌ ئه‌خلاقییه‌ نیشانده‌دات كه‌ سه‌ره‌تاكانی به‌گڵۆباڵبوونی جیهان له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵیگرته‌وه‌. (ئاپۆ) له‌ گه‌شته‌ (ئۆدیسێ)یه‌كه‌ی خۆیدا له‌ ئه‌وروپا و ڕوسیا و ئه‌فه‌ریقادا، زۆربه‌ی ئه‌و ئه‌گه‌رانه‌ی تاقیكرده‌وه‌ كه‌ له‌ دونیای ئەمڕۆی سیاسەتدا باوه‌… پاش نائومێدبوون و سه‌رنه‌كه‌وتنیشی له‌م هه‌نگاوه‌نه‌دا، ئاماده‌ی ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ی دادگایه‌كی نێوده‌وڵه‌تی بوو، كه‌ تیایدا هه‌موو تاوانه‌كان بخرێنه‌ڕوو، تاوانی پارتی كرێكاران و تاوانه‌ جه‌نگییه‌كانی ده‌وڵه‌تی توركیاش، به‌ڵام دیاره‌ خۆرئاوا بۆئه‌وه‌ی تیشك نه‌خاته‌ سه‌ر كێشه‌ی كورد و زیان له‌ به‌رژوه‌ندییه‌كانی خۆیان نه‌كه‌وێت، هه‌ر(ئاپۆ)یان پێشكه‌ش به‌ سێداره‌كانی تورك كرد، به‌ڵكو سڵ له‌وه‌ش ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ سه‌رجه‌می پرۆتێسته‌كانی(موعاره‌زه‌) كورد به‌ پرۆتێستی تیرۆرستی ناوبه‌رن. هه‌رلێره‌وه‌ ئێمه‌ پێمانوایه‌ ئه‌و داواكارییانه‌ی خۆرئاوا ده‌یكات له‌ دادگا خوێناوییه‌كانی توركیا، بۆ دادوه‌رییه‌كی عادیلانه‌ی (ئاپۆ) كه‌ تاكه‌(مه‌رحه‌مه‌تێكه‌) ده‌زگا سیاسییه‌كانی ئه‌وروپی بۆ كوردی بنوێنن، درۆیه‌كی گه‌وره‌ و ناشرینه‌.

دیاره‌ ئه‌وه‌ ڕاستییه‌كه‌ كه‌ هاوكاریكردنی نێونه‌ته‌وایه‌تی له‌ گرتنی چه‌ته‌ئاساییانه‌ی (ئاپۆ) و چاوبه‌ستكردنی بۆ زیندانی توركان، كۆشتنێكی ڕه‌مزییانه‌یه‌ بۆ گه‌لی كورد به‌گشتی و بۆ كوردستانی توركیاش به‌ تایبه‌تی، كولتوورێكه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوودا به‌رامبه‌ر به‌ سه‌رانی كوردستانی ئێرانیش به‌ به‌رچاوی ڕای گشتی جیهانییه‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا پیاده‌كرا… بۆیه‌ دوای ته‌سلیمكردنه‌وه‌ی(ئاپۆ) به‌ دوژمنه‌كه‌ی، چاوه‌ڕوانكردی ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا بێن و زه‌مینه‌ی كۆنفراسێكی نێونه‌ته‌وه‌یی بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد خۆشبكه‌ن، به‌قه‌د دووری نێوان(نیرۆبی) و (مه‌ڕمه‌ڕه‌)، كه‌ ئێستا(ئاپۆ)ی تیادا زیندانه‌، له‌ واقیع بینییه‌وه‌ دووره‌. ئه‌و ڕاستییه‌ش مانای ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ خۆمان ته‌سلیمی ڕادیكالییه‌تێکی ناعه‌قڵانی بكه‌ین. واقیعی سیاسی ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت، كه‌ چه‌نده‌ سیاسه‌تی پراگماتیكی ئۆپۆرتۆنیستانه‌ی ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا به‌بێ فشاری مه‌ده‌نی كورد و ڕای گشتی جیهانی، ناتوانێت ئه‌لته‌رناتیڤ به‌رهه‌مبهێنێت بۆ چاره‌سه‌ری مه‌سه‌له‌ی كورد، ئه‌وه‌نده‌ش ته‌سلیمبوون به‌ ڕادیكالیزمێكی ناعه‌قڵانی ناتوانێت ببێت به‌ ئه‌لته‌رناتیڤی ئه‌م دۆخه‌. لێره‌دا زۆر گرنگه‌ ئه‌و سۆزه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ ڕاچه‌نیوه‌ له ناو سه‌رمایه‌ی هیچ حیزبێكدا دیل نه‌كرێت و نه‌كرێته‌ هه‌وێنی تاودانی هه‌رچی زیاتری ململانێی دوژمنكارانه‌ی گروپی به‌ پارچه‌پارچه‌بوونی پتری ناو بزاوتە سیاسییه‌كانی كورد و دروستكردنی سیناریۆی نوێ بۆ شه‌ری ناوخۆ. لێره‌دا چه‌نده‌ هه‌ڵوێستی ڕه‌ق ده‌رهه‌ق به‌ داگیركه‌ران پێویسته‌، هێنده‌ش نه‌رمی و دیالۆگ له‌ناو خۆیدا گرنگی ستراتیژانه‌ی خۆی هه‌یه‌. پێویسته‌ ئه‌و ئازاره‌ ڕاچه‌نیوه‌ نه‌بێته‌ مایه‌ی دروستكردنی وه‌همی خواردنی حیزبه‌كانی كوردستان بۆ یه‌کتر و نه‌بێته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ یه‌كێك له‌ ڕێكخراوه‌كان وه‌همی (تاكه‌ نوێنه‌ر) و خه‌یاڵی (پارتی سه‌ركرده‌) له‌سه‌ری خۆیدا گه‌وره‌بكات، كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ به‌ كاره‌ساتی گه‌وره‌تر دواییدێت. ئه‌م تراژیدیایه‌ و ئه‌م ڕاپه‌رینی نائومێدییه‌ ده‌بێت وه‌كو ده‌روازه‌یه‌كی ده‌رچوون له‌ تراژیدیا هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵدا بكرێت، نه‌وه‌كو ده‌روازه‌ی كردنه‌وه‌ی كاره‌سات و دروستكردنی تراژیدیای سیاسی دیكه‌.‌

لێپرسراوانی ئەم ژمارەیە:

بەختیار عەلی، ئاراس فەتاح 

ژمارە: ٨ /١٩٩٨

ڕەهەند: لە لایەن (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی) بڵاودەکرێتەوە

بەڕێوەبەری گۆڤار: هیوا قادر

دەستەی نووسەران (ئاراس فەتاح، بەختیار عەلی، بەرزان فەرەج، فاروق ڕەفیق، ڕێبین ئەحمەد هەردی، مەریوان وریا قانع، هەڵکەوت عەبدوڵڵا)

لێپرسراوانی ئەم ژمارەیە: فاروق ڕەفیق، هەڵکەوت عەبدوڵا

ناوخن

لەبری هەڵوێستە …… فاروق ڕەفیق

ئەخلاقناسی لە دنیای پۆست مۆدێرنەدا…… مەریوان وریا قانیع

خۆرئاوا و ئەوەکانی، موسڵمان وەکو ئەوی خۆرئاوا….. فاروق ڕەفیق

بەشێک لە پڕۆژەی ووشەکان و جیاوازی…… ڕزگار حمەڕەشید

فەلسەفەی زانستی هاوچەرخ و خوێندنەوەیەک بۆ

پێوەندیی نێوان فەلسەفە و زانست…….. دارا محەمەد

ڕۆشنگەری و تازەگەری…… وەرگێڕانی: هەڵکەوت عەبدوڵا

دڵنیابە- مەرگی تاقانەی دووەمت نەخوێندۆتەوە….. بەختیار عەلی

کتێبێکی نەدۆزراوە دەربارەی مێژووی کوردستان….. وەرگێڕانی: عەبدوڵا مەردۆخ

ئاوێنە بچۆلەکان

لەبری هەڵوێستە

ئێمە و خۆرئاوا

لە ژمارە (٥)ی ڕەهەنددا ڕامانگەیاند کە نیازمان هەیە ژمارەیەکی تایبەتی لەمەڕ خۆرئاوا و فیکری خۆرئاوا دەربکەین. هەرچەندە ئەم ژمارەیەی کە دەیخەینە بەردەمتان مەلەفێکی تایبەتی لەسەر خۆرئاوا تێدایە، بەڵام دەبێت ڕاستگۆبین لەگەڵ خوێنەرانی هێژای ڕەهەند و لەگەڵ خۆشمان و بڵێین کە نیاز و خواست و تێگەیشتنی ئێمە بۆ ژمارەیەکی تایبەتی لەسەر خۆرئاوا زۆر لەوە گەورەتر و بەرفراوانتربوو کە لەم ژمارەیەدا هەیە. ئێمە لێرەدا وێڕای ڕێز بۆ ئەو دۆستانەی بەتەنگ بانگەوازەکەمانەوە هاتن، دەڵێین بەشێوەیەکی گشتی ڕۆشنبیرانی کورد وەک پێویست بەهانای بانگەوازەکەمانەوە نەهاتن و باس و لێکۆڵینەوەی بەدەست نەگەیشت. دیارە دەتوانین پەنجە بخەینە سەر چەندین هۆ، بەڵام گەر بەهەڵەدا نەچووبین هۆی سەرەکی ئەوەیە کە ڕۆشنبیرانی کورد گرنگی نادەن بە خوێندنەوەی فیکری خۆرئاواو تێڕامان لە شارستانیەتی خۆرئاوا، ئەوەش خۆی لەخۆیدا ئیشکالیەتێکە کە دەبێت ببێتە شوێنی مشتومڕ.

   لەسەرەتای ئەم سەدەیەوە بەچەندان شێوەی جیاواز ئێمەی کورد لەگەڵ خۆرئاوا، وەک شارستانیەت و وەک سیاسەتی کۆمەڵێ ووڵاتی خۆرئاوایی، دەرگیرین و بگرە زیادەڕۆییمان نەکردووە بڵێین هەندێ جار بووینەتە قوربانیی هەندێ سیاسەتی ناعادیلانەی هەندێ ووڵاتی خۆرئاوایی. لە بۆمبابارانکردنی شاری سلێمانییەوە لەلایەن هێزی کۆڵۆنیالیستی ئینگلیزەوە، لە ڕاپەڕینی شێخ مەحمود و گرتنی شێخ مەحمودەوە، لە پەیمانەکانی سیڤەر و لۆزان و دابەشکردنی کوردستانەوە، هەر لە پاڵپشتی بێ قەیدومەرجی خۆرئاوا بۆ ئەو ڕژێمانەی کورد لەسەرەتای ئەم سەدەیەوە دەستەویەخەیە لەگەڵیان، هەر لە چاونووقاندنی خۆرئاواو بێدەنگبوونی ویژدانی خۆرئاوا لەبەردەم ئەو تاوانە گەورانەی دەرهەق بەمیللەتی کورد کراون و دەکرێن، لە سەرکوتکردنی شێخ سەعیدی پیران و کوشتاری دەرسیمەوە تا ئەیلولی ڕەش و تا لە سێدارەدانی قازی موحەمەدی پێشەوا، تا پیلانەکەی کیسنجەر لە کورد ساڵی ١٩٧٥، تا هەڵەبجە و هۆڵەکۆستی کورد (ئەنفال) و ترۆرکردنی عەبدولڕەحمان قاسملۆ و شەرەفکەندی، تا نەخشەی (CIA) بۆ دەستگیرکردنی ئاپۆ بەچەندان شێوەی جیاواز ئێمە بووینەتە قوربانیی سیاسەتەکانی خۆرئاوا، بگرە نەتەوەیەک نییە لەسەر ئەم گۆی زەوییە هێندەی ئێمە ناپاکیی بەرانبەر کرابێت لەلایەن خۆرئاواوە، بەڵام نەتەوەیەکیش نییە هێندەی ئێمە چاویبڕیبێت لە خۆرئاوا وەک ڕزگارکەر. ئالێرەوە قسەکردن لەسەر خۆرئاواو تێڕامان لە عەقڵی خۆرئاوا خۆیمان بەسەردا دەسەپێنێ و کارێکە ڕۆشنبیری کورد بەناچاری دەبێت لەسەری سەرەوەی ئەجێندا فیکری و کولتوورییەکەی خۆی دایبنێ. کەواتە ناسینی ئەو کیانەی پێیدەڵێن خۆرئاوا و خوێندنەوەی ڕەخنەییانەی ئەو عەقڵەی کە پڕۆژەی مۆدێرنەتی سەرڕێگاخستووە، خوێندنەوەی سیاسەتی میکافیلیانەی خۆرئاواو بەدەرخستنی ستانداردی دووفاقە و سیاسەتی نائینسانیانەی خۆرئاوا لەمەڕ ئێمە و جیهانەوە دەبێت لە ئارەزووی ئەم یان ئەو ڕۆشنبیر بچێتە دەرەوەو خۆی وەکو بەشێکی گرنگ لە پڕۆژەی ڕۆشنبیریی کوردی نیشانبدات. خوێندنەوەی واقیعی کوردی بەهەموو ڕەهەندەکانییەوە پڕۆژەیەکی کامڵ نابێت بێ ناسین و خوێندنەوەی (ئەوان)ی کورد کە خۆرئاوا یەکێکە لەوانە.

   لەڕوویەکی تریشەوە قسەکردن لەسەر خۆرئاوا گرنگییەکی تریشی هەیە، ئەویش ئەوەی کە خۆرئاوا خاوەنی کۆمەڵێ دەستکەوتی زانستی و فیکری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و تەکنۆلۆژیی گرنگە کە ئێمەی کورد بەناچاری نەک بەتەنیا دەبێت لەو دەستکەوتانە بدوێین و ڕابمێنین، بەڵکو هەندێ لەو دەستکەوتانە خۆماڵیبکەین و بیانکەینە بەشێک لە دنیابینی کوردانەی خۆمان، ئەمە جگە لە ئاشکراکردنی ئەو ڕاستییەی کە هەندێ لەو دەستکەوتانە دەستکەوتی هەموو مرۆڤایەتین و بەشێوەیەک لە شێوەکان بەشداریی شارستانیانەی ئێمەش لە بەدەستهێنانی ئەو دەستکەوتانەدا هەیە. ئالێرەوە بوونی جڤات (کۆمیونیتی) کوردی و بوونی ژمارەیەکی زۆری ڕۆشنبیرانی کورد لە خۆرئاوا هەلێکی مێژووییە لەبەردەم کوردا لە کۆمەڵێ ڕووەوە بۆ سەرڕێگاخستنی ڕێنسانسێکی کوردی و بۆ سەرڕێگاخستنی دیالۆگێ لەگەڵ عەقڵی خۆرئاوادا. ئەمجارە لەماڵی خۆرئاوا خۆیدا ئێمە بەبەهاکان و هۆکارەکانی خۆرئاوا خۆی دەتوانین داکۆکی لە مافەکانی خۆمان بکەین وەک دانیشتوانی ئەو ووڵاتە خۆرئاواییانە و هەروەک هەر جڤاتێکی تریش دەتوانین مەسەلە بنەڕەتیەکەمان، کە مەسەلەی کوردە، زیندوو ڕابگرین و کاریگەریشمان هەبێت لەسەر سیاسەتی دەرەوەی هەندێ لەو ووڵاتە خۆرئاواییانە. یەکێک لەو وانانەی دەبێت ئێمەی کورد لەو جڤاتە نا-خۆرئاواییانەی ترەوە، کە پێش ئێمە لە خۆرئاوابوون، فێریبین ئەوەیە کە بەلانی کەمەوە لەسەر دووئاست دەتوانین مانا بە ژیانی دوورەووڵاتیمان ببەخشین و کاریگەریی تایبەتیمان لەسەر مەسەلەی نەتەوەکەمان هەبێت. لەلایەکەوە بەسوودوەرگرتن لە هەلومەرجی لەبار لە بوارەکانی ئابووری و بیسنز و ئەکادیمیادا هەڵپەی خۆمان هەبێت و خەونی گەورە ببینین چ وەک تاکەکەس و چ وەک جڤات.لەلایەکی دیکەوە ھەستی ھاوکاری و بەتەنگەوەھاتنمان بۆ یەکتر و بۆ جڤاتی کوردی لەجاران زیاتربکەین. بەم شێوەیەش نەک دەنگی خۆمان دەبێت، بەڵکو دەسەڵاتێک بۆ ئەو دەنگە وەک پاڵپشت دروستدەکەین و ئیدی تەنیا کۆمەڵە خەڵکێک نابین پەرتەوازە و بێدەسەڵات و بێخەون و بێڕێکخستن. زمانی دەسەڵات تەنیا زمانێکە کە خۆرئاوا لێی حاڵیدەبێت، ئەم دەسەڵاتەش تەنیا لە کۆکردنەوەی تواناکان، ھێزەکان و بەھرەکان لەدەوری یەکتر گەڵاڵەدەبێت، نەک بەنیازی دروستکردنی حیزبی سیاسی، بەڵکو بەنیازی دروستکردنی جڤات و گروپی کولتووری کە لەیەک کاتدا چاو لە پاراستنی مافەکانی جڤاتی کوردی ببڕێ لە مەنفا و بەدەنگیش بێت لەسەر ئەو ناعەدالیەتەی ڕۆژانە میللەتەکەمان ڕووبەڕوویدەبێتەوە. بەدەنگ بێت لەو پێشێلکردنەی مافەکانی میللەتەکەمان لەلایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە. بەھۆی بوونی جڤاتی کوردییەوە لە دەرەوەی کوردستان و لە خۆرئاوا ئیدی دەبێت ئەو سەردەمە بەسەرچووبێت کە تێیدا کورد قەتڵوعامبکرێ و کەسێ پێینەزانێ و ویژدانی کەسێ تەکان نەخوا، کاری ئێمە ئەوەیە کە ویژدانەکان ڕاچڵەکێنین، گۆمەکان بشڵەقێنین، دیواری بێباکی (Indifference)ی خۆرئاواییانە ھەڵتەکێنین. زیاتر لەمە نووسەری ئەم چەند دێڕە لەو باوەڕەدایە کە ئیمڕۆ ئێمەی کورد، بەتایبەت ئەوانەمان کە لە دەرەوەی کوردستان ئاوارەین، ئەرکێکی مێژووییمان لەسەرە، بانگکراوین بۆ ئەرکێک کە ڕەنگە زیادەڕۆییمان نەکردبێت بڵێین تەنیا ئەرکی ئێمەی کوردە، ئەویش دوای کارەساتی کۆسۆڤۆ و جەنگی ناتۆ دژبە یۆگۆسلاڤیا تاقیکردنەوەی ئەو گریمانکارییەی کە ئەو جەنگە پشتی بەستبوو بەو بەھایانەی کە ناتۆ بانگاشەی بۆ کرد و دەیکا، بانگاشەی ئەوەی گوایە ئەو جەنگە جەنگێ بوو ئەخلاقی و لەبەر خزمەتگوزاریی مرۆڤایەتی و بەتەنگەوەھاتنی مرۆڤدۆستانە بوو بۆ ئیتنیکێ کە ڕووبەڕووی سیاسەتی پاکخوازیی ئیتنیکی بووەوە لەلایەن ناسیۆنالیزمێ کە بەدواپلەی دڕندەیی و دێوانەیی گەیشت، ناسیونالیزمی سیڕبی. ئەو تاقیکردنەوەیەش بەم شێوەیە دەبێت کە ئێمە بەجیھان بڵێین، بە خۆرئاوا بڵێین کە حوکمی جیھان دەکا، سەدساڵە وەکو میللەتێ کە ڕووبەڕووی نکۆڵیلێکردن لەسادەترین ماف و سیاسەتی نکۆڵیکردن لە شوناس و بوونمان دەبینەوەو یەکێ لەو ھێزانەش، دەوڵەتانەش کە لە حەفتاوپێنج ساڵی ڕابردوودا شێلگیرانە دژی ھەموو خواستێکی سادەی میللەتی کورد بۆتەوەو بەتوندی ھەموو داواکارییەکی ڕەواو مرۆڤانەی کوردی سەرکوتکردووە، دەوڵەتی تورکیایە کە ئەندامێکی یانەی ناتۆیە. دەبێ بڵێین وێڕای سەدساڵ لە کوشتار و قوربانیدان، ئەو ناعەدالەتیەش قبووڵدەکەین کە دوای کۆسۆڤۆ کێشەی کورد بخرێتە سەر مێزی قسەکردن و ببێتە بەشێک لە ئەجێندای دامودەستگا نێودەوڵەتیەکان، بەتایبەت ناتۆ. دیارە ھێندە ھوشیاریمان ھەیە لەو ڕاستییە بگەین کە بەنێونەتەوەییکردنی کێشەی کورد کارێک نییە خودبەخود بکرێ یاخود ھێزێکی ناکوردی پێیھەستێ، وەک چەکفرۆشەکان و پیاوانی بیسترو کۆمپانیا گەورەکان، بەڵکو ھوشیارین لەوەی کە پڕۆسەیەک لەو جۆرە دەیەھا ڕێگری گەورەی لەبەردەمدایەو جگە لەو ڕژێمانەی کوردستانیان داگیرکردووە، ڕێگری گەورە (بەموفارەقەیەکی زۆرەوە) خودی پڕۆسەی گڵۆبەڵایزەیشنە. بەڵام وێڕای زانینی ئەو ڕاستییەش بەنێونەتەوەییکردنی کێشەی کورد و سەپاندنی ئەو کێشە لەسەر ئاستی جیھانی و خزاندنی ئەو کێشە بۆ نێو ئەجێندای دامودەستگا نێودەوڵەتیەکان تەنیا ڕێگایەکە بۆ سنووردانان بۆ ئەو جینۆسایدەی سەدساڵە ئێمەی کورد ڕووبەڕوویدەبینەوە، ئەوەش کارێکە تەنیا کورد خپی دەتوانێ پێیھەستێ بەئامادەبوونی لە ھەموو مەحفەلەکانی جیھاندا، لەسەر شەقامەکان، لە ئەکادیمیاکاندا، لە کۆنفرانسەکاندا، لەبەردەم دەرگای ھەموو دامودەستگایەکدا. سەدەی بیست ویەکەم یا ئەوەتا سەدەی قبووڵکردنی جیاوازی و ڕاگرتنی جینۆسایدی کورد دەبێت، یا ئەوەتا ھەروەک سەدەکانی تر لەکەیەک دەبێت، شەرمێک بەنێوچەوانی مرۆڤایەتیەوە لە نکۆڵیکردن لە جیاوازی بەھۆی جینۆساید و قەتڵوعامی ئیتنیکە جیاوازەکانەوە. ئا لێرەوەیە کە ڕۆڵی مێژووییانەی کورد دەردەکەوێ، ئەویش لە ڕووبەڕووکردنەوەی خۆرئاواو مرۆڤایەتی بەرانبەر ئەو ڕاستییەی تا میللەتێک مابێت لەسەر ئەم گۆی زەوییە کە جینۆسایدبکرێ و نکۆڵی لە بوونی بکرێ و ئازادنەبێت، ئەوا نەک بەتەنیا قسەکردن لەسەر ئازادی و عەدالەت درۆیەکی گەورە دەبێت، بەڵکو مرۆڤایەتی سەرجەم ناتوانێ ئازادبێت.

ئەوەی لە کۆسۆڤۆدا ڕوویدا تراژیدیایەکە تا چەندین دەیەی تر دەشێ لە کاریگەرییەکانی بدوێین، لە قووڵی ئەو تراژیدیایە بیربکەینەوەو وانەی لێوە فێربین. بەڵام با لێرەدا تا ئەو شوێنەی پەیوەندیی بە ناتۆوە ھەیە سەرنجێک دەربڕین. دەستێوەردانی ناتۆ لە کاروباری یۆگۆسلاڤیا و بەتەنگەوەھاتنی ناتۆ بۆ کۆسۆڤییەکان و بۆمبابارانکردنی یۆگۆسلاڤیا بۆ ماوەی ٧٩ ڕۆژ لەسەر ئەو پرنسیپە بوو کە دواجار ناونرا (پرنسیپی کلنتۆن) بەناوی بۆچوونێکی بێڵ کلنتۆنی سەرۆک کۆماری ئەمریکاوە کە دەڵێ (ھیچ کەسێ نابێ سزابدرێ یا بکوژرێ یاخود لە ڕێشە ھەڵبکەندرێ بەھۆی میراتی ئایینی و ئیتنیکییەوە، بەھۆی شوناسییەوە کە جیاوازە). لەگەڵ ئەوەشدا کە ئەم بۆچوونە مانایەکی ئەخلاقی قووڵی ھەیە و دەبێت وەکو سیاسەت و وەک یاسا بچەسپێنرێت بۆ پاراستنی کەمایەتییە ئایینی و ئیتنیکییەکان، لەگەڵ ئەمەشدا سزادان و کوشتن و لە ڕیشە ھەڵتەکاندنی ئینسانەکان بەھۆی جیاوازبوونیانەوە لەڕووی ئیتنیکییەوە ئەو حاڵەتەیە کە لە کۆمەڵێ شوێنێ ئەم دنیایەدا ڕۆژانە ڕوودەدا، لە کوردستانی عێڕاق، کوردستانی ئێران، کوردستانی تورکیا، لە چین (کێشەی موسڵمانەکان و تبتییەکان)، لە ئەفریقا، لە ئەمریکای لاتین، لە مەکسیک (ناوچەی چیاپس)، لە جیھانی عەرەبدا، لە ووڵاتە ئیسلامیەکاندا، ھۆی چیبوو ناتۆ کۆسۆڤۆی ھەڵبژارد بۆ چەسپاندنی ئەو پرنسیپە؟ وەک ئاماژەمان بۆ کرد، بەھانەی ناتۆ بۆ بۆمبابارانکردنی یۆگۆسلاڤیا و کۆسۆڤۆ پشتئەستووربوون بوو بە پرنسیپێکی ئەخلاقی و مرۆڤدۆستانە. بەڵام ئەو پرنسیپە لەبەردەم سادەترین پرسیاردا خۆی بۆ ناگیرێ، ئەویش پرسیاری ناوچەکانی دی جیھان چی؟ خۆرئاواو نەتەوە یەکگرتووەکان لە کوێ بوون لەکاتی ڕوودانی ھۆلەکۆست (ئەنفال)ی کوردیدا؟ لەکاتی کارەساتی ڕاوەندادا؟ بۆ خۆرئاوا شانی خۆی تەکاند و لە لێپرسراوی لەبەردەم کارەساتی ڕاوەندادا و بۆچی خۆرئاوا بێدەنگە لە سیاسەتی پاکژخوازیی ئیتنیکی کە لە تورکیا دژبە کورد و چەندین ساڵە بەردەوامی ھەیە؟ بارتەقای ١٠ بلیۆن دۆلار فرۆشتنی چەکی ئەمریکی بە تورکیا یانی چی؟ ساڵانە بەخشینی ٥ بلیۆن دۆلار کۆمەک بە ژەنراڵەكانی تورکیا یانی چی؟ بێدەنگی خۆرئاواو بەتایبەتی ئەمریکا لە ڕووداوەکانی ناو تورکیا خۆی نیشانەی پرسیارە لەبەردەم بەھانەی مرۆڤدۆستانەی خۆرئاوا بۆ جەنگی کۆسۆڤۆ دادەنێ. پێش جەنگی کۆسۆڤۆ کۆماندۆکانی تورکیا بەپێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتیەوە عەبدوڵا ئۆجەلانیان لە کینیا فڕاند و زیندانیانکرد و لە مانگی چواریشدا، لەو کاتەدا کە جەنگی کۆسۆڤۆ لە گەرمەیدابوو، لە تورکیا ھەڵبژاردن دەکرا کە ھیچ نەبوو جگە لە شەرم، جگە لە گاڵتەجاڕییەکی بێشەرمانە بەھەموو پرنسیپێکی دیموکراسیانە. لە سەردەمی ئەو ھەڵبژاردنەدا پۆلیس و دامودەستگا سەرکوتکەرەکانی تری تورکیا بەھەموو شێوەیەک و ڕێگایەک پارتی دیموکراتی خەڵک (HADEP) یان لەناوچەی کوردستانی تورکیا ھەراسانکرد، بەناوچەکانی کوردستاندا گەڕان، بەتایبەتی ناوچە گوندنشینەکان، ھەڕەشەیان لە خەڵک دەکرد گەر بێتو دەنگ بۆ (HADEP) بدەن ئەوا ماڵەكانیان خاپووردەکەن، لە زیندانیان دەھاون، گووندەکانیان دەسووتێنن. ھەر لەو سەردەمەدا شەش ھەزار کەس لە تورکیا دەستگیرکران و ھەر ھەموو ئەمانەش بوونە بابەتی میدیا، کەچی لەگەڵ ئەمەشدا نەیارییەکی ئەوتۆمان لە خۆرئاواوە گوێ لێ نەبوو دژ بەو بارودۆخە نادیموکراتی و نائینسانییە، نەک ھەر ئەوەندە، بەڵکو ھەر لەو سەردەمەدا قسەکەرێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا زۆر بێشەرمانە چەند جارێک لە کۆنفرانسە ڕۆژنامەگەرییە ڕۆژانەکەیدا جەغدی لەسەر ئەوە کرد کە تورکیا ووڵاتێکی دیموکراسییە و ووڵاتی یاسا و چەند جارێکیش زۆر بێشەرمانە خەباتی ڕەوای کوردی بە ترۆریزم لەقەڵەم دا. ئیدی پێویستیمان بە بلیمەتێ نییە تا پێمان بڵێ جەنگی کۆسۆڤۆ لەبەر خاتری خەڵکی کۆسۆڤۆ نەبوو، لەبەر پرنسیپی مرۆڤدۆستانە نەبوو. خۆرئاوا بێدەنگە بەرامبەر دەیان کارەسات و تراژیدیا کە لە جیھاندا ڕوودەدەن، چەنکە بەرژەوەندیی ئابووری و سیاسی واپێویستدەکات. کەواتە دەبێت بۆ ھۆی تر بگەڕێین تا لە نیازەکانی ناتۆ بگەین لەدەستێوەردانیدا لە یۆگۆسلاڤیا.

ھەروەھا لەڕوویەکی تریشەوە جەنگی کۆسۆڤۆ شوێنی پرسیارە. وەک دەزانین ئەو جەنگە تەنیا بە ھێزی ھەوایی و مووشەکی مەدای دوور کراو ھەر لەسەرەتاوە ناتۆ بەتایبەت ئەمریکا ئیختیاری بەشداریکردنی ھێزی زەمینی لە گەمەکە کردە دەرەوەو بەمەش ھەم ماوەی بۆمبابارانکردنەکە درێژەیخایاند و ھەم لەم ماوەیەشدا پڕۆژەی پاکژخوازیی ئیتنیکی جێبەجێکرا. لەو کاتەدا کە لە ئاسمانە دوورەکانەوە فڕۆکەکانی ناتۆ بۆمبابارانی کۆسۆڤۆ و یۆگۆسلاڤیان دەکرد، پۆلیس و سەرباز و میلیشیا فاشیەکانی سیڕبیا لە کۆسۆڤۆ سەرقاڵی کوشتن و بڕین و جینۆسایدی خەڵکی کۆسۆڤۆ و دەرپەڕاندنی خەڵکی کۆسۆڤۆ بوون. لەڕێگای تەکنەلۆژیای زۆر پێشکەوتووەوە ناتۆ لە ئاسمانەوە وێنەی گۆڕە دەستەجەمعیەکانی دەگرت، بەڵام بێ نیشاندانی ئامادەیی پەلاماردانی کۆسۆڤۆ لەڕێگەی سوپای زەمینییەوە. زۆربەی لێکۆڵەرەوە جیدی و خاوەن ویژدانەکان، نەک شەکەرۆکەکانی بیستەم، لەسەر ئەوە تەبان کە گەر بھاتبایە ئەو ئیختیارە لەسەرەتاوە لە ئەجێندای ناتۆ نەخرایەتە دەرەوە، ئەوا ئەو قەتڵوعامە بەو ئاستە ترسناکەی نەدەگەیشت، بگرە ھەر زۆر زوو ئەو جەنگە بەو ئەنجامەی دەگەیشت کە گەیشت، واتە ملکەچکردنی ڕژێمی یۆگۆسلاڤی، بەم شێوەیەش دنیا نەدەبووە شاھیدی ئازار و میحنەتی یەک ملیۆن پەنابەری کۆسۆڤۆیی. بەڵام بۆ بەشداریکردنی سوپای زەمینی لەو جەنگەدا لەو ئەجێندایە خرایە دەرەوە؟ لەبەرئەوەی لە دوای جەنگی دووەمی کەنداوەوە ئیدی ستراتیژیەتی ئەمریکی بریتییە لە سوودوەرگرتن لە تەکنەلۆژیا و تەنیا شەڕکردن بەدواتەکنەلۆژیا بێ دانی ھیچ قوربانییەک. لەڕاستیدا جەنگی کۆسۆڤۆ جەنگێک بوو خاڵی لە قوربانی لەلایەن ناتۆوە، ئەمەش ئیدی شێوازی جەنگەکانی داھاتووی ناتۆ و ئەمریکا دەبێت. باشترین وەسفێکی ئەم ستراتیژە ئەو ناوە بوو کە برژینسکی، کۆنە ڕاوێژکاری کۆشکی سپی، لەم ستراتیژییەی نا، ئەویش (ڕەگەزپەرستیی تەکنەلۆژی). بەپێی ئەم ڕەگەزپەرستییە گیانی سەربازێکی ئەمریکی بەھای زۆر زۆرترە لە دەیان، بەڵکو ھەزاران کۆسۆڤۆیی. لەلایەکی دیکەشەوە، ئیدی جەنگ گۆڕانێکی بنەڕەتی بەسەردادێ و ئیدی تۆ دوژمنەکەت نابینی و نازانی دوژمنەکەت کێیە، ئەوەندە ھەیە چاو لە ئاسمان دەبڕی و چاوەڕواندەبیت ئاخۆ کەی خودای دیکارتی بۆمبەکانی خۆی، ڕق و کینەی عەقڵانیەتی خۆی بەسەرتا دەبارێنێ، تۆ دەبیتە خاڵێک لەسەر شاشەی کۆمپیوتەر و ئیدی چەمکەکانی جەنگاوەری و شەرەف و ئازایەتی و دلێری و خوێن و ڕووبەڕووبوونەوەی مەرگ و ترس لە مەرگ و لێخۆشبوون لە دوژمن ھەرھەموو دەبنە داستانەکانی ڕابووردوو، ئیدی لەلایەکەوە تۆ ھەیت و چاوەڕوانی ڕەحمەتی عەقڵانیەتی دیکارتی و چاوەڕوانی لە ئاسمانێک کە ھەموو مانایەکی ڕۆحانی لەدەستداوە و تەنیا چەند ھێڵێکی ھەوایی و ھێڵی جاسووسییە، لەلایەکی دیکەوە تەکنەلۆژیای مۆدێرن و کۆمەڵێ فڕۆکەوان و مووشەکھاوێژ و کۆمەڵێ دایەن و خزمەتکار کە شانوملی ئەو فڕۆکەوانانە و ئەو مووشەکھاوێژانە دەشێلن، بەڵام ئەفسووس تۆ نایانبینی، چونکە لە ھیچ شوێنێکدا نین، ھەروەک چۆن تۆ بوویتە خاڵێ لەسەر شاشەی کۆمپیوتەر، ئاواش ئەوان لە بوونە مرۆڤی کەوتوون، سوپاس بۆ بەربەریزمی عەقڵ.

لەکاتی ئامادەکردنی ئەم ژمارەیەدا ھەموومان شاھیدی دادگاییەکەی ئۆجەلان بووین، ئەو دادگاییەی وەک ھەمیشە ناعەدالەتی و نادیموکراسیەتی تورکیا و سەرسەختیی ژەنەڕاڵەکانی تورکیای نیشاندا. ھەموو ئەو داواکاری و پاڕانەوەو بانگەوازانەی کە کران لەکاتی فڕاندنی ئۆجەلاندا بۆ دادگاییکردنی عادیلانەی ھەرھەموو بەباداچوون. سەرەتا بەپێی بەڵگەنامە ئەوروپییەکانی مافی مرۆڤ دەوڵەت تەنیا دەتوانێ بۆ ماوەی چوار ڕۆژ و چەند سەعاتێک لەکەسی تاوانبارکراو تەحقیقبکا بێ بینینی پارێزەر یا پارێزەرەکانی، کەچی تورکیا بۆ ماوەی دە ڕۆژ ڕێگەی نەدا بە پارێزەرەکانی ئۆجەلان تا بیبینن، ئەوکاتەش کە ڕێگای پێدان و تا کۆتایی دادگاییەکەش پارێزەرەکانی ئۆجەلان بەھیچ شێوەیەک ئازادنەبوون لە ڕاپەڕاندنی ئەرکەکەیاندا کە ئامادەکردنی داکۆکیکردن بوون لە ئۆجەلان. سەرەتا ھەفتەی یەکجار بۆیان ھەبوو ئۆجەلان ببینن، ئەویش بۆ ماوەی چارەکە سەعاتێک، بەڵام بێ ئەوەی بۆیان ھەبێت قەڵەم و کاغەز لەگەڵ خۆیان بەرنە ناو زیندانەوەو بێ ئەوەی بۆیان ھەبێت سەرنج یاداشتبکەن، بێ ئەوەی بۆیان ھەبێت ئازادانە لە ستراتیژیەتی داکۆکیکردن لەگەڵ ئۆجەلاندا بدوێن، ئەویش لەبەرئەوەی لەو چەند دانیشتنە کەمەدا کە لەگەڵ ئۆجەلان سازیاندا ھەمیشە دوو پاسەوانی ڕووپۆش و حاکمێکی سەربازی ئامادەبوون. ئەمە جگە لەو ھەموو سووکایەتیپێکردنەی کە ڕووبەڕووی پارێزەرەکان بووەوەو بگرە لە ڕووداوێکدا لەناوەڕاستی شاری ئەنقەرە بەڕۆژی ڕووناک فەلاقەی چەند پارێزەرێکی ئۆجەلانیان کرد. دادگایی ناوبراو بەسروشت دادگاییەکی سەربازی بوو بەھۆی سروشتی ئەو دادگایە و بەشداربوونی حاکمێکی سەربازییەوەو ئیدی لێرەوە کۆمیدیای ئەو دادگاییە دەستیپێکرد. ئەوەی لەو ھۆڵەدا و لەو دوورگە چۆڵکراوەدا ڕوویدا یەک کۆمیدیاو یەک سێرکی پێشوەخت ئامادەکراوبوو. بەدرێژایی ئەو دادگاییە، کە چەند ڕۆژێکی زۆرکەمی خایاند، پارێزەرانی ئۆجەلان ئەو مافەیان لێ زەوتکرا کە خێزانی شەھیدانی کورد بانگکەن، ئەمە لەکاتێکدا ھۆڵەکە پڕیبوو لە خێزانی تورکەکان، ئەوانەی کوڕەکانیان پۆلیس و سەربازبوون و لە شەڕی کوردستاندا کوژراون. بەدرێژایی ئەو دادگاییە تەنیا ناڕەزاییەک کەلە ئەوروپاوە گوێمان لێبوو، دیارە گەر ناڕەزاییەک ھەبێت ھەر لە ئەوروپاوە دەبێت، چونکە چ کەنەدا و چ ئەمریکا دوو پاسەوانی بەرژەوەندییەکانی تورکیان و ھێندەی مەبەستیانە چەک بە تورکیا بفرۆشن ھێندە لە بیری مافی مرۆڤدا نین چ جای دەگا بە مافی کورد، ئەو ناڕەزاییەش سەبارەت بەبەشداری ئەو حاکمە سەربازییە بوو. ئیدی تورکیا ڕۆژێک پێش تەواوبوونی ئەو کۆمیدیایە ئەو حاکمەی لابرد، بەڵام دوای ئەوەی ئەو حاکمە ئەجێندای دادگاییەکەی ھەر لەسەرەتاوە دیاریکرد و ژەنەڕاڵەکانی تورکیاشی لە ئەنجامەکەی دڵنیاکردەوە کە حوکمکردنی ئۆجەلان دەبێت بە مەرگ. لەڕاستیدا یەکەم دەستەوتاقمێ کە ھەر لەسەرەتاوە حوکمی مەرگیان بەسەر ئۆجەلاندا دا ڕۆژنامەنووسەکان و میدیای تورکی بوون. میدیای تورکی ھیستیریایەکی گەورەی سازکرد و ڕای گشتیی تورکی بەو شێوەیە داڕشت کە ھەرھەموو وەک منداڵکوژ سەیری ئۆجەلان بکەن. لێرەوە میدیای تورکی و کۆمەڵێ ڕۆژنامەنووس خۆیان بەنزمترین ئاستی ڕۆژنامەگەریانە، ئاستی زەلکاو، ھەموو پرنسیپێکی ئەخلاقی و بابەتگەراییان ژێرپێخست و بوونە شەکەرۆکەکانی بارەگای سوڵتانێکی نەخۆش. لە بیست ونۆیەمی مانگی شەشدا، لەو ڕۆژەدا کە ھەفتاوچوار ساڵ بەر لەئێستە شێخ سەعیدی پیران و یارانی لە سێدارەدران، تورکیا حوکمی مەرگی بەسەر ئۆجەلاندا دا، واتە لەماوەی ھەفتاوچوار ساڵدا عەقڵییەتی سەربازی حوکمکەری تورکیایە و شۆڤێنیزمی کەمالیزم بارتەقای گەردێک نەگۆڕاوە.

ھەرچی پەیوەندیشی بەخودی ئۆجەلان و تاکتیکی داکۆکیکردنەکەی لەخۆوە ھەیە شوێنی تێڕامانەو بگرە نائومێدی. سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێم کە داکۆکیکردن لە ژیانی ئۆجەلان پێویستییەکی نکۆڵی لێنەکراوە، چ وەک ئینسانێ چ وەک سەرکردەیەکی کورد، ئۆجەلان وەک کاریزمایەک ژیان و بوونی تێکەڵ بە مەسەلەی کورد بووە لە تورکیا. وێڕای ئەوەش من لەو باوەڕەدام کە ئەوەی لەو دادگاییەدا بینیمان و گوێمان لێبوو ھیچ نەبوو جگە لە مەرگی کاریزما. ئەوەی بینیمان سەرکردەیەک بوو دوای شەھیدبوونی ھەزارەھا لاو تاکتیکێکی گرتەبەر بۆ پاراستنی گیانی خۆی. دیارە ئۆجەلانیش وەک ھەر تاکەکەسێکی دی مافی ئەوەی ھەیە بەرگری لەخۆی بکا و کارێ بکا کە پێش لەوە بگرێ لەسێدارە بدرێ، بەڵام دەبێ لەیادمان بێت کە ئۆجەلان سەرکردەیەکی کاریزمییە و لە شەقامەکانی تورکیا و ئەوروپا و جیھاندا خەڵکانێکی زۆر بۆ ئەو کەسایەتیە ئاگریان لەخۆ بەردا و ئێستاش سەدانی تر ئامادەن ئاگر لەخۆ بەردەن یاخود بتەقێنەوە بۆ ئۆجەلان. ھەڵسوکەوتی ئۆجەلان لەو دادگاییەدا ھەڵسوکەوتی کەسێ نەبوو کە ئامادەبێت لەپێناو مەسەلەیەکدا بمرێ، نەک ئەوەندە، بەڵکو گورزێکی گەورەشی لە مەسەلەی کورد دا بەوەی کە مەسەلەی کوردی لە سەربەخۆیی و ئازادییە سیاسی و مەدەنیەکانەوە کورتکردەوە بۆ ھەندێ مافی کولتووری، وەکو ئەوەی زمانی کوردی ئازادبێت و ڕادیۆ و تەلەفزیۆن بە زمانی کوردی پەخشبکرێنەوە. نەک ئەمەندە، بەڵکو ھەموو خەباتی سەدساڵەی کوردی لە تورکیا خستە ژێر پرسیارەوە، بەوەی گووتی (ئەنجامێک کە ئەمڕۆ من پێیدەگەم بریتییە لەو ڕاستییەی کە بەدترین شتێ بۆ خەڵکێک یاخیبوونە). ئەمە یەکەمین جار نییە سەرکردەی کورد و قارەمانی کورد دادگاییدەکرێن و ڕەوانەی سێدارە دەکرێن، ھەر لە شێخ سەعیدی پیران و شێخ ڕەزاوە تاکو چوار ئەفسەرەکەی کوردی عیراق و تا قازی محەمەدی پێشەوا و قارەمانەکانی نێو زیندانەکانی دیاربەکر و ئەنقەرە و دیمەشق و قامشلی و بەغدا و موسڵ و تاران کە ھەرھەموو دلێرانە بێ سازشکردن و بێ داواکردنی بەخشین و پاڕانەوە ڕووبەڕووی مەرگ بوونەوە. ھەڵسوکەوتی ئۆجەلان دەبێت ناچارمانبکا کە زۆر بەجیدی قسە لەسەر سەرکردەی کورد و ڕۆڵی سەرکردە و سیاسەتمەدارانی کورد بکەین لە ڕەوتی خەباتی نەتەوەکەماندا، گەر بمانەوێت خەباتی ڕەوای نەتەوەکەمان لە خەوشی خێڵەکی پاکبکەینەوە، گەر بمانەوێت ئەو خەباتە ڕەوایە لە پۆخڵەواتی ئەو سەرکردانە پاکبکەینەوە کە وەک مەڕوماڵات و وەک گایەک سەیری ئێمە دەکەن. ئەو سەرکردانەی چاوەڕوانی ئەوە لە ئێمە دەکەن کە گووتیان شۆڕش ئێمەش بڵێین شۆڕش، کە گووتیان قوربانیدان ئێمەش بڵێین ئەمە ژیانی ئێمە، کە گووتیشیان سازش و ڕێککەوتن و مامەڵەکردن لەگەڵ دوژمن ئێمەش بڵێین بەڵێ بۆ دوژمن، کە گووتیان چەکەکانتان دابنێن ئیدی ئێمەش چەکەکانمان دابنێین و نەپرسین بۆ؟ خوێنی ھەزارەھا کەس بۆ؟ لەڕاستیدا ئێمە لەسەر دووڕیانێکین، یا ئەوەتا سەرکردەی کورد فێردەکەین کە ڕێز بۆ ژیانی کورد دابنێ، فێری سیاسەتی دەکەین و پاکیدەکەینەوە لە خێڵ و عەقڵیەتی خێڵەکی و پەتریارکی و فێریدەکەین کە چۆن کاتی خۆی ھات پێویستە بمرێ یا لە سیاسەت بکشێتەوە، یا ئەوەتا وەک ھەمیشە ئێمە ئەو جەستەیەین کە خوێن دەدەین و سەرکردەکانیشمان سازشی بەسەرەوە دەکەن. تۆ بڵێی سەدەی بیست ویەکەم سەدەی ڕژانی خوێنی کورد بێت بێ لێپرسینەوە لە سەرکردە و سیاسەتمەداری کورد؟

فاروق ڕەفیق

ژمارە ٩-١٠/ ١٩٩٩

نەتەوە و کۆمەڵگە

ڕەهەند: لە لایەن (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی) بڵاودەکرێتەوە

بەڕێوەبەری گۆڤار: هیوا قادر

دەستەی نووسەران (ئاراس فەتاح، بەختیار عەلی، بەرزان فەرەج، فاروق ڕەفیق، ڕێبین ئەحمەد هەردی، مەریوان وریا قانع، هەڵکەوت عەبدوڵڵا)

تایپ: عەبدوڵلا قادر دانساز

لێپرسراوانی ژمارە:مەریوان وریا قانیع، ئاراس فەتاح

ناواخن

هەڵوێستە

مۆدێرینی: لە خەونی گۆڕانەوە بۆ خەونی مردن. نووسینی: ڕێبین هەردی

مەلەفی ژمارە: نەتەوە و کۆمەڵگە

دەسەڵاتدارێتی و پرۆسەی بەکۆمەڵگابوون. نووسینی: ئاراس فەتاح

ناسیۆنالیزمی دوورمەودا، “کورد لە دەرەوەی کوردستاندا” دۆخی هۆڵەندا. نووسینی: مەریوان ووریا قانع

بەربەریەت و قارەمان. نووسینی: ڕیبوار سیوەیلی

سەدەی ناسیۆنالیزم. نووسینی: بەختیار عەلی

ئایا نەتەوە شێوەی وشەی هەیە؟ نووسینی: دکتۆر ساتو گروێندال. وەرگێڕانی: هاشم ئەحمەدزادە

گووتاری مافەکانی مرۆڤ و ترادسیۆنی ئیسلامی. نووسینی: فاروق ڕەفیق

کۆچکردن، ململانێ ئەتنییەکان و سیستمی نوێی جیهان. وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: لاوک صلاح

کورتە مێژوویەکی تازەگەری لە هونەری شێوەکاری ڕۆژئاوادا. بەشی سێهەم: نوێکردنەوەی شێوە. نووسینی: گارا

لە وەڵامی فاروق ڕەفیقدا. نووسینی: گۆران باباعەلی

مەلەفی چاوپێکەتن

چاوپێکەوتن لەگەڵ فەیلەسوفی ئۆکسفۆردی جۆن هایمەن. سازدانی: چۆمان هەردی

کورد و ساڵی دوو هەزار. بەشداران: هاشم ئەحمەدزادە، دانا سۆفی، ئارام کاکەی فەلاح. ئازاد حەمە، ئەحمەدی مەلا، ئەنوەر ڕەشی عەوڵڵا، دلاوەر قەرەداغی، ئیسماعیل حەمەئەمین، بەختیار عەلی، ئەحمەد ئەسکەندەر، بەرزان هەستیار. ئامادەکردنی: هیوا قادر

ئاوێنە بچکۆلەکان

هەڵویستە

پتر لە نۆساڵە بەشێكی گەورەی نیشتیمانی ئێمە ئازادە و بەعس ناچاركراوە لە دوورەوە بۆن بە كۆمەڵگا و مێژوو و ئیرادەی ئێمەوە بكات. لە بیست ساڵی ڕابردوودا ئەمە یەكەمینجارە كۆمەڵگای ئێمە لەژێر فشاری جەستەیی و سایكۆلۆژی بەعس دەرچووبێ و خۆی خەریكی ڕێكخستنی ماڵی خۆیبێت. یەكەمینجارە وەرزی ئازادی لە نیشتیمانی ئێمەدا ئەوەندە هەناسەی درێژبێت. جگە لەمانە ئەمە یەكەمینجارە ئێمە ماڵئاوایی لە سەدەیەك بكەین و بچینە ناو سەدەیەكی دیكەوە بەبێئەوەی هەموو نیشتمانمان لێسەندرابێتەوە. بێگومان ئەم وەرزی ئازادییە وەك چۆن ڕۆژگاری بەروبوومی ئیرادە و سەركەوتنی خەبات و سەقامگیربوونی ڕاپەڕینی بێوچانی میللەتی ئێمە بووە، ئاواش لە هەمانكاتدا ڕۆژگاری وێرانكردنی چەندەها خەون و هەڵەی بێوێنە و پێشێلكردنی هەموو ڕۆحییەت و فانتازیایەكی نەتەوەییش بووە. ئێمە لێرەدا نامەنەوێت جارێكی دیكە بەناو ئەو سەفەری برین و خوێنەدا بچینەوە كە كورد خۆی جەستەی خۆی پێ وێران و مەحكومكردوە. بە درێژایی تەمەنی ڕەهەند ئێمە بەردەوام لەسەر جەنگ و هەڵە و ناكۆكییەكانی كورد لەگەڵ خۆی و لەناوخۆیدا دواوین و سەدەها لاپەڕەشمان بۆ لێكۆڵینەوە و ڕاڤەكردن و دۆزینەوەی هۆكار و دەرەنجامەكانی ئەم كارەساتە تەرخانكردوە. بۆیە لەم هەڵوێستە خێرایەی ئەم ژمارەیەدا دەمانەوێت پێ لەسەر ئەو ئومێد و خەون و ئەگەرە دیار و نادیارانە داگرین، كە دەشێت سەدەی بیست و یەكەمی مێژووی ئێمە بكاتە سەرزەمینی ئاسوودەبوونمان وەك میللەتێك كە مێژووو وەك نەهرۆ دەڵێت، ڕۆژگارێكی درێژ هەتیوی خستبوو.

بێگومان ئەمە یەكەمینجارە لە مێژووی ئێمەدا دوای هەموو هەڵە و خوێن و كارەساتە ناوەكییەكانی خۆمان، هێشتا سنوور و هەلومەرجی خەونبینین كراوەبێت و هیشتا بوێرین باس لە ئەگەری گۆڕان و هەلی هاتنەكایەی ماڵێكی نوێ بكەین، ماڵێك بۆ نیشتەجێكردنی ئازادی بۆ تاك و گروپەكانی كۆمەڵگای كوردی. ڕەنگە هێزی سەرەكی مێژووی ئێمە لەبەردەم هەزارەی سێهەمدا لە بوونی ئەم ئیرادە گەورەیەی خەونبینیندا بێت، لەو پەیمانە نهێنییەدابێت كە ئینسانی ئێمە لە قووڵاییەكانی خۆیدا لەگەل خەون و لەگەڵ ئەگەرە ئەفسووناوییەكانی گۆڕاندا بەستویەتی.

   ئەوەی ئەم مافی ئومێدەمان پێدەبەخشێت، بوونی ئەو پەراوێزە دیموكراتییەیە كە ئەمڕۆ لە كوردستاندا مێژوویەكی جیاواز لە مێژووی ناوچەكە بەگشتی و مێژووی عێراق بەتایبەتی دەنوسێتەوە: مێژوویەك تیپەڕ بە ناو ڕاڕەوە ڕووناكەكانی دیموكراسیەت و كوچەكانی فرەدەنگی و فرەڕەنگیدا. مێژوویەك، هەوڵئەدات لە پەلكەزێڕینە بچێتە لە ناوچەیەكدا دیكتاتۆرەكان بە ترس چاندویانە و بە زەبروزەنگ ووشك و برینگیان كردۆتەوە.

لە ڕاستی دوورناكەوینەوە گەر بڵێین مەترسی گەورە لە كوردستانی ساتەكانی یەكەمی هەزارەی سێهەمدا لە وێرانكردنی ئەو پەراوێزە دیموكراتییەدایە كە كۆمەڵگای ئێمە ڕۆژانە شەڕی پاراستن و فراوانتركردنی مەودا و سنوورەكانی دەكات. ئێمە یان ئەوەتا بەردەوام دەبین لە بە دیموكراسیكردنی هەموو ڕەهەندەكانی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیمان، یان دیسانەوە نووقمی ئەو مێژووە ئەبینەوە كە بەعس نزیكەی چارەكەسەدەیەك خەتە باریك و ئەستوورەكانی لە نیشتیمانی ئێمەدا كێشابوو. لە نێوان ڕاوەستان یان بەردەوامبوونی پرۆسەی دیموكراتیزەكردن لە نیشتیمانی ئێمەدا هیچ مەسافەیەك نییە، ئەوەی دەوەستێت دەكەوێتەوە ناو تۆڕەكانی بەعس و مێژووییەكی بەعسییانەوە، ئاخر دنیای ئێمە تا ئەم ساتەی ئێستاشمان لێوانلێوە لەو كەلەپوورە بەدەی بەعس كە بۆ كووشتنی دەنگی ئازاد و بۆ پایەداركردنی دەسەڵاتێكی خوێناوی بەرهەمیهێنابوو. تەنا دیموكراسییەتی بەردەوام ڕانەگیراو لەخاڵێكدا توانای شۆرینەوە و پاككردنەوەی نیشتمانی ئێمەی هەیە، هەم لە گازە كیمیاوییەكانی بەعس، هەم لەو كولتوورە سیاسی و كۆمەڵایەتییە ستەمگەرەی كە مەترسییەكەی لە مەترسی گازەكان كەمتر نییە. بەم مانایە وەستانی پرۆسەی بە دیموكراسیكردنی ڕەهەندە جیاجیاكانی ژیانی كۆمەڵگای ئێمە، مانای دووبارەكردنەوەی ئەزموونی بەعس و لەوێشەوە دووبارەكردنەوەی هەموو ئەو كارەساتانەی بەعسن كە تەمەنی نەوە جیاكانی میللەتی ئێمەی پێدەنووسییەوە.

بێگومان ئەم وەرزی ئازادییە بەر لەوەی بەرەنجامی هۆكارێكی دەرەكی بێت، زیاتر دەسكەوتێكی گرانبەهای خەباتی سیاسی گەلی كورد خۆیەتی. ڕاستە هەلومەرجی دوای جەنگی كەنداو بارودۆخێكی ناوەكی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی لەباری هێنایەكایەوە، بەڵام ئەوە ئیرادەی قایمی میللەتی ئێمە بوو مێژووی ناچار بە بەرهەمهێنانی چەندەها ڕووداو دەكرد كە وەرزی ئازادی ئێمەی نزیك و نزیكتر دەكردەوە. ئەم ئیرادەی بەرهەمهێنانی مێژووە مێژوویەكی درێژی هەیە و ساتەوەختە ئەفسوناوییەكانی ڕاپەڕین لووتكەی بەرجەستەبوونی كاری ئیرادەگەرانەی ئەم ئیرادە تووڕەیە بوو. ڕاپەڕین قەسیدەیەكی ئەفسانەیی بوو كە بە ناوەرۆك و چێژ و ئیستاتیكایەكی دیكەوە سەدەی بیستەمی مێژووی ئێمەی بە وەرزەكانی سەدەی بیسویەكەم دەسپارد. ئەم قەسیدەی ئازادییە لە جەوهەردا قسەیدەی بە قسەهاتنی كۆمەڵگای ئێمەبوو لەدوای چارەكەسەدەیەك لە بێدەنگكردنێكی ناحەزانە و بەعسییانەی كۆمەڵگای ئێمە، تابووی هەرەگەورەی بەعس لە نیشتیمانی ئێمەدا، تابووی قسەكردن و دەنگدەربڕین بوو، كوشتنی مافی تەعبیركردنی مرۆڤی ئێمە لە خۆی وەك تاكەكەس وەك ئەندامی گروپێكی تایبەت، یاسای یەكەمی بەعس بوو بۆ ڕێگرتن لە وێناكردنی مرۆڤی ئێمە بۆ خۆی وەك بوونێكی جیاواز و مانادار و ئینسانی. بەم مانایە ڕاپەڕین شەڕی سەرسەختی مرۆڤی ئێمە بوو بۆ وەرگرتنەوەی مافی قسەكردن، ڕاپەڕین قەسیدەی دیموكراسیەت و فرەدەنگی و داننان بە مافی جیاوازی و فرەڕەنگی و فرە دەنگیدا بوو، پەلكەزێڕینەیەكی تەڕبوو لە زەوییەكدا بەعس دەیویست بە ووشكوبرینگی ئەبەدیی مەحكومی كات. لێرەوە پاراستن و گەشەپێدانی ئەم پەراوێزە دیموكراسیەیە بەوەفابوونە بۆ جەوهەری ڕاپەڕین و بۆ ناوەرۆكی بزوتنەوەی ڕزگاری نیشتیمانی كوردستان خۆشی كە زیاد لە سەدەیەكە بە هەموو شتێك دەنووسرێتەوە، لە مەرەكەبەوە بۆ خوێن، لە عارەقە و ڕەنجەوە بۆ گیانفیدایی و ژیانبەخشین، لە هەوڵی ژنانەوە تەقالای پیاوان.

بێگومان زۆرن ئەو شتانەی لە كۆمەڵگای ئێمەدا تەعبیریان لە ڕۆحی دیموكراتیانەی ڕاپەڕین دەكرد. لە پێش هەمووشیانەوە هەڵبژاردنەكەی ساڵی ١٩٩٣، هەڵبژاردنێك كە تێیدا چارەنووس و مژدەكانی مێژووی ئێمە بە سندوقەكانی دەنگدان دراو لەم ڕووەوە سەرەتایەك لە نیشتیمانی ئێمەو دروستكردنی ناوچەكەدا دروستدەبوو كە ئاماژەی بۆ داهاتوویەكی پڕلە ئاسودەیی دەكرد. دروستكردنی پەرلەمانی كوردی بە هەموو كەموكوڕییەكانیەوە، گەر لە سیاقی ناوچەكە و مێژووی ئەو ڕژێمانەی لە ناوچەكەدا بەرقەران، تاماشایكەین، ئەزمونێكی سیاسی و دیموكراسییانەی گرنگ بوو. ئەزموونی هەڵبژاردنی پەرلەمان یەكەمین ئەزمونی نوێی كۆمەڵگای ئێمە بوو بۆ بنیادنانی كۆمەڵگایەكی سیاسی كە دووربێت لە كەلەپووری بەدی عەسكەرتاریەت و تاكحیزبی و زەبروزەنگ كە بەعس لە خانە خانەی جەستەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كولتووری نیشتیمانی ئێمەدا چاندبووی. ئەم ئەزموونە دەكرا دەرەنجامی زۆر گەورەتری هەبوایە لەوەی لە ئێستادا هەیەتی، گەر هاتبا هێزە سەرەكییەكانی ناوی بە گیانێكی دیكەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەستكەوتەكانیدا بكربایەز ئەو هەوڵە سەرەتاییانەی لە دوای ڕاپەڕینەوە بۆ دروستكردنی جیهانێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی نوێ درا، جیهانێك لەسەر پرنسیپەكانی مەدەنیەت و عەقڵانیەت و دیموكراسیەت و تازەبوونەوە كاربكات، گەر هاتبا درێژەی هەبایە و بەردەوامبوایە، ئێستا كۆمەڵگای سیاسی ئێمە وێنەیەكی دیكەی دەبو و لە قۆناغێكی دیكەی كامڵبوون و عەقڵانیەتی خۆیدا دەژیا.

ئەو خاڵەی ئێمە لێرەدا دەمانەوێت جەغدی لەسەر بكەین ئەو ڕاستییەیە كە هەموو دەسكەوتەكانی ڕاپەڕین بەشێكی دانەبڕاوی خەباتی چەندساڵەی كورد بووە بۆ هانەكایەی دنیایەكی دیموكراسییانە و چەسپاندنی بەها دیموكراسییەكان. ئەو بەهایانەی كە مانا مرۆییەكان بە تاك و بە گروهەكان دەبەخشننەوە و كەرامەتی ئینسان لەسەرووی هەموو شتێكی دیكەوە دادەنێن. دیموكراسیەت بەم مانایە ڕێزگرتنێكی تەواوەتیە لە جیاوازی و كولتوورێكی نوێە لە پراكتیكی سیاسی. لەم كولتوورەدا ململانێكان لەناو ڕێسا و بەها دیموكراتیەكاندا دەچن بەڕێوە و عەقڵانیەتێكی دیالۆگی كراوە دەبێت بە بناغەكەی. بناغەیەك كە ژیانی تاك و گروپەكان تێیدا پارێزراوە و كولتووری مشتومڕ و دیالۆگ جێگای بە كولتووری جەنگاوەرانە چۆڵكردوە.

كولتووری دیموكراسیانە كولتوورێك نییە نوخبەیەكی بچووك لەسەرەوەڕا بەسەر جەماوەردا بیسەپێنێت، دیموكراسیەت جەدوەلی زەرب نییە و لە سەرەوەڕا جەماوەر ناچار بە لەبەركردنی بكرێت، وانەیەك نییە كە سەردارەكان فێری خەڵكی بكەن، پرۆسەیەك نییە كە دەسەڵاتداریەتیەك بە موڵكی خۆی بزانێت، بەڵكو دیموكراسیبوون پرۆژەیەكی كۆمەڵایەتی و سیاسی و كولتوورییە، خواستێكی كۆمەڵایەتی هەموو ئەو گروپ و لایەن و تاكانەیە كە بەرژەوەندیان لە بوونی كۆمەڵگایەكی كراوەدایە تاوەكو تێیدا بتوانن داكۆكی لەخۆیان و مافەكانیان و ئازادی و پاراستنی جیاوازی خۆیان بكەن. بۆیە ڕێكەوت نییە كە بۆ كورد، وەك ئەتنیەكی هەڕەشەلێكراوی ناو دەوڵەتی عێراقی و بێبەش لە هەر مافێكی سەرەتایی، دیموكراسیەت بوبێتە خواستێكی گرنگ لە خواستە سەرەكییەكانی و بوبێتە ئامانجێك و فۆرمێك بۆ ڕێكخستنی ژیانی لە كوردستاندا. بەدەنگەوەهاتنی خەڵكی كوردستان بۆ هەڵبژاردن و بەشداریكردنی بەرفراوانی زۆربەی زۆری كۆمەڵانی خەڵك تیایدا هێمایەكی گەورەی ئەو ڕاستییەیە كە دیموكراسیەت موڵكی هیچ حیزب و لایەن و ڕۆشنبیرێك نییە بە تەنها، دیموكراسییەت وانەی هیچ دەسەڵاتدارێك و تاقمێك نییە، بەڵكو خواستێكی بەرفراوانی كۆمەڵایەتیە.

     كاتێك جەنگی ناوخۆش دەستیپێكرد، یەكەمین شەهیدی ئەو جەنگە خواست و ویست و عەقڵانیەتی دیموكراسیانە بوو، ئەو خواستانەی خەڵكی كوردستان لە حوكومەتەكەی هەبوو تەنها پاراستنی دەسكەوتەكانی ڕاپەڕین نەبوو، بەپێچەوانەوە پەرلەمانی كورد ڕووبەڕووی ئەركی گەورە كرابووەوە كە چەندەها ئاستی جیاجیای هەبوو، لە ئاستی سیاسیەوە بیگرە تا بە ئاستی كولتووری و ئابووری و پەروەردەیی و زانیاری دەگات. شەڕی ناوخۆ هەموو چاوەڕوانیەكانی خەڵكی ئێمەی لەدروستكردنی حوكومەتێكی عەقڵانی كە یاسا و پاراستنی نەگۆڕە نەتەوەییەكان و نەگۆڕە ئینسانیەكان بناغەكەی بێت، وێرانكردز خەڵك چاوەڕوانی ئەوەیان دەكرد بناغەی یاسایەكی مەدەنی نوێ داڕێژرێ كە ڕێز لە هەمەجۆری كولتووری حیزبی بگرێت و كۆتایی بە دەسەڵاتدارێتی تاكحیزبی و بیرۆكەی حیزبی سەركردە بهێنێت، بەتایبەتی لە نمونە بەعسییە بەدناوەكەیدا. خەڵكی كوردستان چاوەڕوانی ئەوەبوون حوكومەت پلانێكی گشتگیر بۆ ئاوەدانكردنەوەیەكی مادی و مەعنەوی كوردستان و بۆ ئامادەبوونێكی دیبلۆماسییانەی نەتەوەیی و ئەكتیڤ لە سیاسەتی نێونەتەوەییدا دابنێت و لەم ڕێیەوە كۆتایی بە سیاسەتێك بهێنرێت كە بە چەرخ و فەلەكەكانی حیزبەوە بەسترابێتەوە و تێیدا كوردستان كورتكرابێتەوە بۆ ئەو ناوچەیەی حیزب حوكمی تێدادەكات. بێگومان هەموو ئەم ئەركانەی حكومەت، كە لە جەوهەردا خواستی خەڵكی كوردستانن، تائێستاش گرنگێتی خۆیان نەدۆڕاندوە و تائێستاش هەلی كاربۆكردن و ڕاپەڕینیان ئامادەیە.

     با ئەوخاڵە تەواو ئاشكرابێت كە دابەشكردنی كوردستانی عێراق بۆ ناوچەی دەسەڵاتدارێتی ناوچەیی مانای بوونی دوو ئەزمونی دیموكراسی نییە، مانای زۆركردنی كولتووری دیموكراسی نییە، مانای زیادكردنی هەلومەرجی چەسپانن و سەقامگیركردنی دیموكراسیەت نییە. ئەم دابەشكردنە بەپلەی یەكەم بچووككردنەوە و شپرزەكردن و شێواندن و بێماناكردنی پرۆسەی بە دیموكراسیبوون لە كوردستاندا دەگەیەنێت. یەكێك لە مەرجە هەرەسەرەكییەكانی سیستمێكی دیموكراسی بوونی ئیجماعێكی سیاسی نەتەوەییە. واتە بوونی چوارچێوەیەكی یەكگرتوو تا لەناویدا پرۆسە دیموكراسیەكان جێگیركرێن، ئەوەی ئەم دابەشبوونە دەیكوژێت و وێرانیدەكات بوونی ئەو چوارچێوە نەتەوەییە یەكگرتوەیە. كوردستان پێویستی بە دوو سیستم نییە هەریەكێكیان خۆی بە دیموكرات بزانێت، بەڵكو پێویستی بە یەك سیستم هەیە بتوانێت هەموو جیاوازییەكان لە ئامێزبگرێت. ئاخر دیموكراسییەت مانای پێكەوەژیانی ئارام و ئاشتیانەی چەندەها جیاوازی لەپاڵ یەكدیدا. لە دنیادا هیچ سیستمێكی دیموكراسی بوونی نییە بەشداربووەكانی ناوی چوارچێوەیەكی نەتەوەیی گشتییان قبووڵنەكردبێت بۆ نیشتەجێكردنی جیاوازییەكانیان، بەبێ بوونی ئەم چوارچێوە گشتییە قسەكردن لە دیموكراسییەت زیاتر لە قسەكردن لەسەر سەرابێكی سیاسی دەچێت تا واقیعێكی سیاسی بەرجەستە. لەڕاستیدا بوونی دوو سیستم لە كوردستاندا مانای بوونی دوو پەڵە سەرابی گەورە نەك بوونی واقیعێكی سیاسی كە لە قازانج و بەرژەوەندی دیموكراسیەتدا بێت.

  لەناو ئەو هەلومەرجەی سەرەوەدا هەڵبژاردنی شارەوانیەكان لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠دا لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی یەكێتی نیشتیمانی كوردستاندا مانایەكی دووفاقی هەیە، لەلایەك بەشداربوونی هەمو ڕێكخراوە سیاسییەكان لەو هەڵبژاردنانەدا و چۆنیەتی بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنەكان دیاردەیەكی دڵخۆشكەر و پۆزەتیڤە و هێما بۆ بوونی ئەتمۆسفێرێكی دیموكراسی لەو ناوچانەدا دەكات. لەلایەكی دیكەوە ئەم هەڵبژاردنە هێمایە بۆ بێبەشبوونی نیوەكەی تری كۆمەڵگای ئێمە لەو هەلە دیموكراسییە. دیموكراسی نیوەچڵ مانای نییە، سەندنەوەی مافی هەڵبژاردن لە نیوەكەی دیكەی خەڵكی كوردستان، سەندنەوەی یەكێك لەسەرەتاییترین ماف و پرنسیپەكانی دیموكراسییەتە. لە دیموكراسییەتێكی ڕاستەقینەدا هەموو كەسێك مافی ئەوەی هەیە لەڕێگای دەنگدانەوە جۆری ڕژێم بۆ وڵاتەكەی هەڵبژێرێت، واتە فۆرمی پەرلەمان دیاریبكات، یان لە شارەكەیدا فۆرمی شارەوانی دەستنیشانكات. ئەم مەسەلەیە مافێكە و دەشێت هەركەسە و بەجۆرێك بەكاریبێنێتو بۆنمونە دەشێت یەكێك بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان لایەنێك و بۆ هەڵبژاردنی شارەوانی لایەنێكی دیكە هەڵبژێرێت. خەڵكی كوردستان وەك گشتێك، دەبوایە ئەو مافەیان لێنەسێندرایەتەوە.

 مانەوەی كوردستان بەدابەشكراوی زۆربەی هەوڵ و تەقالاكان كەم بایەخ دەكاتەوە، چونكە بەبێ بوونی چوارچێوەیەكی گشتی بۆ هەموو هێزەكان پێكەوە زەحمەتە بیر لەهیچ پرۆژەیەكی سیاسی گرنگ و مانادار بكرێتەوەز لێرەوە مەسەلەی پاراستنی ئەو پەراوێزە دیموكراسییەی كە ئەمڕۆ لە كوردستاندا بەرقەرارە، بەپلەی یەكەم وابەستەی ئەوەیە تاچەند ئیرادە سیاسییە جیاوازەكان ئامادەن چوارچێوەیەكی گشتی بۆ ململانێ و مشتومڕی سیاسی دیموكراسییانە دروستبكەن. ئەو كەشە دیموكراسییەی ئەمڕۆكە لە كوردستاندایە تەنها لەنێو ئەو چوارچێوە گشتییەدا مانای هەیە، هەلی مانەوە و پاراستنیشی تەنها لەناو ئەو چوارچێوە گشتییەدایە. ئەوەی خەڵكی كوردستان چ لەناوەوە و چ لەدەرەوە پێویستیان پێیەتی، هەستكردنە بەوەی سەر بە وڵاتێكن نەك بە حیزب و لایەنێك، زێدی مێژوویەكی نەتەوەیین، نەك مناڵی ناو كۆبوونەوە حیزبییەكان. ئەوەی ئێمە ئەمڕۆكە وەك نان و ئاو پێویستمان پێیەتی فەزایەكی دیموكراسیە، گەورەتر لە فەزای حیزبەكان، خەونێكە گەورەتر لە خەونی سیاسەتێك كە وابەستەی دیالێكتێ لە دیالێكتەكانی زمانی كوردی بێت. ئێمە پێویستمان بە سیاسەتێكە كە بتوانێت لەیەككاتدا بە هەموو دیالێكتە كوردییەكان بدوێت و لە هەموو زمانە زیندوەكانی دنیاش تێبگات، ئەوەی ڕازینەبێت دنیا و كۆمەڵگا و سیاسەت لەم بەرینییەدا ببینێت، دواجار دەكەوێتەوە ناو ئەوخانە بچووكانەی بەعس جیهانی لێوە دەبینی. دنیایەك، ئەمڕۆ وردە وردە دەخوازێت مێژووی بەعس و سەركردەكانی بە دادگا بدات.

ئاراس فەتاح، مەریوان وریا قانیع

ژمارە ١١- ٢٠٠٠

ڕەهەند: لە لایەن (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی) بڵاودەکرێتەوە

لێپرسراوانی ئەم ژمارەیە: بەختیار عەلی- ئاراس فەتاح

لێپرسراوی ئاوێنە بچکۆلەکان: هیوا قادر

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

-هەڵوێستە

– د. کەمال محەمەد: چۆن لە بەرهەمی هونەری بگەین؟

– مەریوان وریا قانیع: لە نێوان مۆدێرنە و ئیسلامی سیاسیدا

– ڕێبین هەردی: ڕؤشنگەری، تێزێکی ئایدۆلۆژی یان تێزێکی ڕەخنەگرانە

– مەهاباد قەرەداغی: زمان و ناسنامە

– ڕیبوار سیوەیلی: سیاسەت لە نێوان “ئاڵوگۆڕ” و “لێدان”دا

– گارا: کورتە مێژوویەکی تازەگەری لە هونەری شێوەکاری ڕۆژئاوادا

– مارتن هایدگەر: گەڕانەوە بۆ بناغەی میتافیزیک. و: بەکر عەلی

– نیکۆلا بانسێل، باسکال بلانشار، ساندرین لۆمێر: پیشانگای ڕەگەزپەرستانەی ئەورووپییەکان شەیدادەکات. و: ئەحمەدی مەلا

– سعدالدین ابراهیم: ڕۆشنبیر و میر. و: هەڵکەوت عەبدوڵا

– ن.ح. ئەبوزێد: کێشەی ژن لەنێوان گوتاری ڕێنیسانس و گوتاری تایفەگەیدا. و:جەمال غەمبار

– محەمەد ئارکۆن: ڕۆشنکردنەوەی ڕابردوو بۆ تێگەشتنی ئێستا و بنیاتنانی ئایندە. و: نەوزاد ئەحمەد

هەڵوێستە

لە دونیای سیاسەتدا ترسناکترین ساتەوەخت، ساتەوەختی شکستە. تێکشکاوترین سیاسەتیش بۆ کۆمەڵگا ئەو سیاسەتەیە کە بەرژەوەندی تاک و گروپەکانی لەبەرچاونەگرێت و تێرکردنی خواستەکانیان نابێتە ئامانجی. ئەمڕۆ پاش نزیکی دەساڵ لە دوای ڕاپەڕین، یەکێ لەو ئیشکالییەتە گەورانەی بەرامبەری دەوەستین، پرسیارە دەربارەی ئەو ئاڕاستە نادیارانەی سیاسەت لە کوردستاندا گرتوونیەبەر. ئایا دەتوانین بڵێین سیاسەتی کوردی لەقووڵترین و تاریکترین قۆناغەکانی بونبەستی خۆیدا دەژی؟ ئایا دەتوانین بڵێین لەماوەی ئەو دە ساڵەدا واقیعی سیاسی کوردستان بەردەوام لە شکستێکەوە بۆ شکتێک و لە هەرەسێکیشەوە دەگەوازرێتەوە بۆ هەرەسێکی تر؟ ئەگەر وایە ئایا ئەم شکستانانە تەنیا لە ڕوخانی شێوە دەزگاییەکانی دەسەڵاتی کوردی و گەیشتنی ئەم دەسەڵاتە بە قووڵترین قەیرانی خۆیدا بەرجەستەدەبێت؟ ئایا سەرنەکەوتنی ئەم ئەزموونەی ئەمڕۆی کوردستان، جیاوازییەکی لەگەڵ شکستەکانی دیکەدا هەیە؟ گومانی تێدا نییە تا ئەو چرکەساتەی کوردستان لەژێر دەسەڵاتدارێتی بەعسیزمدا نییە، ناکرێت باس لە شكسی تەواوەتی ئەم ئەزموونە بکەین، بەڵام بەوەشدا چەندین نیشانە لەبەردەستدایە کە پێماندەڵێت، دیسان ئەم ئەزموونە بەرەو باوەشی فاشییەت ڕێگای گرتۆتەوە بەر. لێرەوە بەبێ پەکخستنی ئەگەری گێڕانەوەی بەعس و بەبێ سەقامگیرکردن و پتەوکردنی ئەزمونی دیموکراسی ناوخۆ، ئەستەمە باس لە سەرکەوتنی بکەین.
گەر هاتوو باسمان لە شکست کرد، ئەوا نیوەی ڕاستییمان وتووە گەر بڵێین: ئەم شکستە شکستی بکەرە سیاسییەکانی کوردە لە نووشوستیاندا بۆ پیادەکردنی سیاسەتێكی دیموکراسییانە و ناوکۆییانەی کوردی.

شکستی ئەمجارە، شکستێکی هێمن، ناوەکی، خۆکردە. شکستێکە بکەری ڕاستەقینەی کورد خۆیەتی. شكستێکە لەناو خودی واقیعی کوردییەوە، لە ستراکتوری کۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕۆشنبیریمانەوە هەڵقوڵیوە. گرێدراوی کارەکتەری سیاسەتمەداری کورد و پەیوەستی کارەکتەری سیاسی و ڕۆشنبیریی مرۆڤی کوردە. ئەم شکستەیان شکستێکە بکەرەکانی وەک بکەری هەرەسەکانی دی پۆستاڵ و خودەی داگیرکەرانیان لەسەردا نییە، بەڵکو بکەرانی ئەوانەن، کە بەرگی قارەمانی نەتەوەیان لەبەردایە. ئەم شکستەیان شکستێکە لە ڕێگای گریانەوە بۆ بێکەسی کورد لەبەردەم داگیرکەراندا تەفسیرناکرێت، تەنیا لە ڕێگای شکایەتەوە لە زوڵم و چەوسانەوەی دەرەکی، چەمکەکانی ڕوننابێتەوە؛ ئەمجارەیان ڕووبەڕووی جۆرە شکستێک دەبینەوە، کە بێڕەحمانە دەمانخاتە سەر پرسیارو گەڕان لە ناو خودی خۆماندا. شکستی ئەمجارە هاوڕێی بانگەوازێکە بەرەو تەماشاکردنی ڕەخنەییانەی خود. شکستێکە پێماندەڵێت، قۆناغی بەنەفرەتکردنی دونیاو خۆتەماشاکردن وەک (قوربانییەکی ئەزەلی) مانایەکی نەماوە، ئەوەی ئێستا دەبێت بێتە زمان ئەو گووتارەیە کە بەقووڵی بەرەو زامەکانمان ڕادەکێشێت و پێماندەڵێت، ئەو ماسکانەی بە دەموچاومانەوەیە، دەبێت فڕێبدرێن. ئەوەی دەبێت ببینرێت ئەو بەشەیە لە واقیعی کوردی کە ئەندازیاری شكستە. نیوەی ڕاستییە گەر ئێمە باس لە شكست بکەین و مەبەستمان تەنها سیاسەت بێت، چونکی ئەویە کە ئەندازیاری شكستە تەنیا سەرکردەکان و حیزبەکان نین، بەڵکو هەموو ئەوانەن کە ساڵ دوای ساڵ و ڕۆژ دوای ڕۆژ مکیاجی شكستیان کردووەو مکیاجی دەکەن و برینەکانی دەشارنەوە، هەموو ئەوانەن کە ئەو چەواشەکردنە فیکری و زانستییە دەخوڵقێنن، ئەوانەن کە ناهێڵن دونیا ڕوون ببینین، چونکی دەستکەوتەکانی ڕاپەڕینیان بە دەستکەوتی حیزب گەمارۆداوە، هەمو ئەوانەن کە لە ڕێگای حیزبەوە و لەکەناڵەکانییەوە و لە تەنیشتییەوە و هاوتەریب و هاوشان بەو، مەکیاجی ئەو هۆکارانەدەکەن کە شكست بەرهەمدەهێنن. هەموو ئەوانەن کە قارەمانی وەهمییان لە ناقارەمانەکان تاشیوە، ئەوانەن کە جورئەتیان نییە بەبێ بارکردنی واقیع بە وەحمی جوان بژین، ئەوانەن کە لەدوای هەرەس بەتاڵبوونەوەی دونیاش، دوای ئەوەی کە بەچاوی خۆیان تاریکی ئاسۆکان دەبینن، هەڵەی قارەمانەکانیان دەبینن، لێواری ڕەشی کۆتاییەکان دەبینن، بەتاڵبوونەوەی ئەفسانە دێرینەکان دەبینن، ناتوانن بە چاوێكی کراوەتر و دیدەی یەکێکەوە کە پێویستی بە ئاسۆی تر هەیە بۆ ژیان و تێڕامان، ببینن و بیربکەنەوە. ئەم شکستە، شکستی ئەوانەیە کە دەزانن تێگەیشتن لە شکست دەیانخاتە بەر خانەی حیساب و لێپرسینەوە قورس و گەورەکان، شکستی ئەوانەیە کە دەزانن تێگەیشتن لە شکست چ کۆمەڵە ڕآستییەک دەسەلمێنێت کە ئەوان هەمیشە لێیهەڵهاتوون، هەمیشە لدوای تاوانتاشی بوون بۆ ئەوانەی کە پێشتر ئاسەوارو بوون و نیشانەکانی شکستیان بینیوە؛ هەموو ئەوانەن کە دەزانن قسەکردن لە شکست، قسەکردن لە تراژیدیا بەشێکە لەو کولتورەی ئەوان ساڵگەلێکە دەیانەوێت خەفەیبکەن و سەرکووتیبکەن. لێرەوە ئەم هێزانە دەیانەوێت شکست تێپەڕێت، بێئەوەی واقیعی ئێمە گەردبگرێت. دەیانەوێت واقیع هەرەسبهێنێت، بەڵام دیدو بۆصوون و تەماشاکردنمان بۆ شتەکان هەروەکو خۆی بێت. دەیانەوێت ماڵاوایی لە ئومێدەکان بکەین، بەڵام هەر لەسەر خەونەکانمان بژین. دەیانەوێت هەموو ژەهرێک هەڵمژین و هەموو تاریکییەک بنۆشین و هێشتا گەشبینبین. دەیانەوێت بونبەستی هەموو شتەکان ببینین، بەڵام گەرومان هەر پڕبێت لە گۆرانی خۆش. دەیانەوێت لە کارەساتەکاندا بژین، بەڵام پرسیار لە هۆکانی نەکەین. خوێنەکان ببینین و پرسیار لە ماناو سوود و هودەیان نەکەین. دەیانوێت بەرەو شەوەزەنگی بڕۆین و باوەڕ بەتلیاکی گەشبینییان بکەین.

ئەوەی شکستی دروستکردووە، ئەو چاوانەن کە پەردەیەک بەسەر هۆکانی شکستدا دەدەن، ئەوانەن کە زمانی حیزبی گەشەپێدەدەن، لەسەر ستایشی پەراوێزەکان دەژین، لەسەر یاسای لەیادکردنی کێشە جەوهەرییەکان دەژین.

واقیعی ئێمە لە بونبەستدایە. ئەمەش ڕاستییەک نییە کە هەر ئێمە دەرکمان پێکردبێت، چونکی ڕۆژانە مرۆڤی کورد لەژێر ڕەحمەتی جەنگەکانی حیزبدا دەژی و چاوەڕوانی ئاشتییەکە کە لەو دۆخە ناکاوەی وەدەریبهێنێ، تاوەکو تیایدا کۆمەڵگا و ئابووری و ڕۆشنبیریی لە سیاقە سروشتییەکانی خۆیاندا گەشەبکەن. ئەو ئازادییەی لەگەڵ ڕاپەڕیندا هەڵهات، لەبەردەم فشاری کۆتایی و لەپێشدەم و گوشاری دوا نەفەسەکانی خۆیدا دەژی. هێزەکانی کوردستان لەپێشدەم دەرگا داخراوەکاندان، لەنێو ئەو دیوار و گومۆکە (متاهة) سیاسییە تاریکانەدا دەسوڕێنەوە کە خۆیان دروستیانکردووە. سایسەتی کوردی بۆتە سیاسەتێکی بێ ئاڕاستە، سیاسەتی ئەگەرە کراوەکان، سیاسەتی چاوەڕوانکردنیک دونیا، سەیرکردنی ڕووداوەکان و هەڵوێست وەرگرتن لەسەر ڕۆشنایی و ڕەفتاری ئەوانی دی. ساسەتی کوردی بووتە ساسەتی تەماشاکردنی لەسەردەمێکدا، کە تەماشەکەران تیایدا هەمیشە دەدۆڕێن. سیاسەتی فەرامۆشکردنی مرۆڤی کورد بە ئاموزشێکی قەدەرئاسا، دروستکردنی وێنەیەک لە عەقڵی ئەم مرۆڤەدا کە پەیوەستی ئەو بە داگیرکەرانییەوە ئەزەلییە؛ سیاسەتی گواستنەوەی جوگرافیاکانی دابەشکردن بۆ ناو عەقڵییەتی سیاسییانەی مرۆڤی کورد. ساسەتی قبوڵکردنەوەی داگیرکەر و جەلادەکانی وەکی سەرۆک و سەرکردەی شەرعی، سیاسەتی تێگەیاندنی مرۆڤی سادەی کورد بەوەی کە واقیعییەتی سیاسی ئەوەی دەستبدەینەوە دەست بەعس بۆ مافەکانمان، دروستکردنی ئەو وەهمەی کە دەشێت بەعس ماف بداتە ئێمە یان هەرعێراقییەکی دی. ئەم جۆرە سیاسەتداڕشتنە هیچ پەیوەندیەکی بە سەرەتا ساناکانی زانست و فەلسەفەی سیاسییەوە نییە، تا سیاسەتمەدارانی کورد پێمان بڵێن ئێمە وەلائەتمان بۆ دەوڵەت، وەکی دەزگایەکی سەرەووی بەرژەوەندی گروپی و ئەتنی و ئایینی هەرماوە، بەڵکو پابەندی نەبوونی تێگەیشتنەیە لە چەمکی دەوڵەت و سیستەمی سیاسی. سیاسەتێک کە هێشتا فێرنەبووە وەلائی بۆ دەوڵەتی عێراق وەک پێکهاتێکی دەزگایی سیاسی – جوگرافی (کە ئەمەشیان بۆ خۆی وەلائێکی پڕئیشکالییەتە و شوێنی قسەیە) لەوەلائی بۆ سەرۆکێکی تۆتالیتار و فاشی جیابکاتەوە، کە گەورەترین هەڕەشە لەشەرعییەتی دەوڵەت خۆی دەکات، لێرەوە هەمیشە وەلائی خۆی بۆ عێڕاق لە ڕێگای وەلائییەوە بۆ سەرۆکێکی فاشی بەرجەستەدەکات. کۆی ئەمانە ئەو فەرهەنگەن کە ڕۆژانە سیاسەت لە وڵاتی ئێمەدا بەرهەمیدەهێنێ. هەربۆیە جێی خۆیەتی بڵێین کە سیاسەتی کوردی سیاسەتی شتی کوتوپڕە و مفاجەئاتە. بۆیە هەموو ئەو شتانەی کە چاوەڕوانکراونین، دەشێت ببن بە ڕووداو و هەموو ئەو شتانەشی کە لێی چاوەڕێدەکرێن، دەشێت لە هەموو ساتێکدا ببن بە نائومێدی.
دونیا دەسوڕێتەوە و حیزبە کوردییەکان هێشتا سەرگەرمی شەڕە بچوکەکانی خۆیانن، لە پشت ئەم جەنگانەشەوە ماشینێکی ڕاگەیاندنیان خستۆتە کار کە دونیای بۆ سەر سنووری جەنگ و دەستکەوتەکانی حیزب بچوککردۆتەوە. ئەم واقیعەش هوشیارییەک دروستدەکات کە لەهەموو لایەکەوە وێنەیەکی هەڵە بە مرۆڤی کورد، دەربارەی دونیا و حەقیقەتی ڕووداوەکان، دەبەخشێ؛ لەسەر زەوییەکی ڕەش وەهمی سەوز دەچێنێت. لە کاتێکدا هەموو هەلومەرجەکانی بێماناکردنی مەسەلەی کوردی لە ئاستی دونیادا خستۆتەگەڕ، کەچی لە ڕاگەیاندندا بە درۆ بە مرۆڤی کورد دەڵێت کێشەکەت لە ئاستی جیهاندا تەقیوەتەوە. ڕۆژانە فەرامۆشی و پاشەکشێی مەسەلەکەی دەبینێت، پشتهەڵکردنی دونیا لە کێشەکەی ئەزموون دەکات، بەڵام بە درۆ بە مرۆڤی کورد دەڵێت ئێمە وەک جاران نەماوین و دونیا هەمووی دۆستمانە. ڕۆژ لەدوای ڕۆژ کوردستان هەنگاوێک لە جەنگ و کارەسات و دواهەرەس نزیکتردەبێتەوە، کەچی بە خوێنەر و گوێگران و بینەرانی دەڵێت، ئێمە لەبەردەم دەرگاکانی ئازادیداین و هەنگاوەکانمان بۆ ئاوەدانکردنەوەی کوردستان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ گەورەتردەبێت، ئەمە لە کاتێکدا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ژمارەی (NGO)کان بەرەو نەمان دەچن و ژمارەی گەنجانی کوردیش لە کوردستان کەمتر دەبنەوە.

ئەمڕۆ حیزبە باڵادەستەکانی کوردستان، بەرەو شوێنێكی تر، شوێنێكی ترسناک هەنگاودەنێن، دوای مۆنۆپۆڵکردنی هەموو شتەکان، لە هەمووشیان ترسناکتر مۆنۆپۆڵکردنی هەڵوێستە لە بەعس (کە دەبێتە سەد دەر سەد بخرێتە بەر ڕاپرسی خەڵکی کوردستانەوە و بەبێ ڕاپرسییەکی گشتی هیچ هێزێکی سیاسی ئەو مافە نەداتە خۆی بڕیاری دانیشتن وڕێکەوتن لە کۆمەڵێک دانیشتنی داخراو و جەلسەی نهێنی و ئاڵوگۆڕی وەفددا بە دەستوری ڕێکەوتنەکانی لەمەوبەربدات). دوای ئەم هەموو مۆنۆپۆڵکردنانە، کە کۆی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئینسانی و ئەخلاقی گرتۆتەوە، ئێستا هەندێ لەدەسەڵاتدارەانی سیاسی ئێمە هەنگاو بۆ مۆنۆپۆڵکردنی بەرهەمهێنانی مەعریفی دەنێن، بەرەو شوێنێک کە فیکری کارکاتێری تیایدا هەق دەداتە خۆی فیکری ڕاستەقینە بکاتە کاریکاتێر، ستوونی ڕۆژنامەگەرەکانی حیزب ببنە کەرەستەی دەرکردن و تەشویهکرن و ڕاونان و تەشهیرکردنی هەموو دەنگێکی سەربەخۆ. شوێنێک تیایدا تەقلیدییەت هەموو کولتوورە ڕەمزی و بێکەڵکەکەی خۆی دەهێنێتە دەروە. ڕەفتارە دێرینەکانی خۆی دەکاتەوە ستاندارد. ڕەمزەکانی وەک جاران لەبری کار بۆ گەشکردن و فراوانکردنی ڕووبەڕی مەعریفە و زیادکردنی دەرگاکانی بیرکردنەوە بکەن، دەبنە گوڵی ناو دیوەخان و سەرمێزی سیاسەتمەدارەکان. ڕەمزەکانی ئەم ڕۆشنبیرییە وایان لێهاتووە هەمیشە بە ستایشی سیاسەتمەدارەکان دەستپێدەکەن و بە ستایشی ئەوان کۆتایی بە وتارەکانیان دەهێنن، پەلاماردانی هەموو ڕۆشنبیرییەکی سەربەخۆی دەرەوەی گۆتارەکانی حیزبیش، ئەو سیاسەتە ڕۆشنبیرییە ڕەسمییەیە، کە هەمووان لەسەر یەک خوان کۆدەکاتەوە. بەو دیوەشدا کێشەی سەرەکی ئەو ڕۆشنبیرە تەقلیدییانە ئەوەیە کە چۆن ڕۆڵی پیاوماقووڵانی کۆن ببینن، چۆن ڕۆڵی مەلای گوند ببینن. لێرەدا فیکر دەبێتە وەعزێکی ئەخلاقی نزم، کێشەی ڕۆشنبیرو کۆمەڵگاو، ڕۆشنبیر و ڕۆشنبیر کرتدەبێگتەوە بۆ کێشەی یەکێتی نەووسەران و یەکێتی هونەرمەندان و هەموو ئەو یەکێتییانەی تر کە دواجار جگە لەوەی شوێةی شەڕی هەیمەنەی حیزبین، نە هیچیان بۆ ڕۆشنیریی ئێمە زیادکردووەو نەهیچیشی بۆ زیاددەکەن. کێشەی ئەم ڕۆشنبیرانە بەهەزار فەرسەخ لە کێشەی ڕۆشنبیرەوە بە دوورە و کورتبۆتەوە سەر غەمی سازدانی بۆنەو کۆبوونەوەی ئەوتۆ مردو تەقلیدی کە بوار بەوانە بدات بچنەوە سەر مینبەرو بەهرەی خۆیان لە بواری ئینشانووسیندا نیشانبدەنەوە، حکایەتە بەتاڵەکانیان بگێڕنەوە دەربارەی پەیوەندییەکانی پەیوەندییەک لەگەڵ خوالێخۆشبوویەکدا بەسبێت، ئەم بەڕێزانە بکاتە بلیمەتی زەمانی خۆیان.
دووبارە ئەم سیاستە کە ڕۆشنبیرەکانی ژێرباڵی حیزب پێویستیان پێیەتی سیاسەتی ئەوەیە کە ڕووداو و بۆنەو قەیرانی دەستکرد و(مفتەعەل)، شوێنی بۆنەو قەیرانە ڕاستەقینەکان بگرنەوە.
لە کاتێکدا نەوەیەک لە سیاسەتمەدار و نووسەر خەریکی داپۆشینی ڕووکارەکانی شکست و کۆتایین، خەریکی هونەرسازیین لە داپۆشینی ئەو ئاستە تراژیدییەی کە کێشەی کوردی تیاچەقیوە؛ بەودیودا، نائومێدی هەموو ڕؤژێک نەوەیک ئاوارەی دەرەوەی وڵات دەکات، نەوەیەک بە ڕۆحی خۆی هەست بە نزیکبوونەوەی زیاترو زیاتری تراژیدیا دەکات، نەوەیەک گەیشتۆتە ئەو قەناعەتەی کە لە شانۆیەکی بێیاساو بێڕێسادا دەژی. نەوەیەک لەبەر کاراکتەرە پیرەکان شوێنێكی نەماوە داگیریبکات و ئومێدێکی نەمواە بۆی بژی. دەرچوونی مانگانەی سەردان بگرە هەزاران کەس، کە بەشی هەرە زۆری ئەو گەنجانەن کە دەکرا پشتوپەنای ئازادی و ووزەی دروستکردنەوەی کوردستان بن، باشترین دەنگدانی سیاسییە لەسەر واقیعی ئەمڕۆی نیشتیمان و تراژیدیترین فۆڕمی پێکۆڵکردنی نەوەی نوێیە دژ بە واقیعی دوای ڕاپەڕین و دونیای جەنگ و بەرژەوەندی حیزبی لە کوردستان.

بەدەر لە هەموو ئامۆژگارییەک، چاکترین ڕێگا بۆ دەرچوون لەم قەیرانانە کردنەوەی دەرگایە بۆ قسەکردن لەسەریان و پەنجەخستنی بێڕتووشانەیە بۆ سەر زامە سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانمان، نەوەک تاشینی ڕۆشنبیرییەکی وەهمی وەک ئەلتەرناتیفی کێشە ڕاستەقینەکان. هەوڵدانی شێواندن و تەشویهکردنی ئەو دەنگانەش کە دەیانەوێت پەردە نەنرێتە سەر گرفتە قووڵەکان، ئەو پێنووسانەی هەوڵدەدەن مەعریفە لە ناو ڕاگەیاندنی حیزبیدا نەتوێتەوە یان لایەنی کەم تێکەڵاونەکرێت و دەزگای ڕاگەیاندنی حیزبی و نووسەرەکانی ئەو وەهمەیان لاسەوز نەبێت فیکر بە پێوانەی ململانێ کورتبڕو ڕۆژانە و هەفتانەکانی حیزب بپیۆن. جگە لەتەسککردنەوەی ئاسۆکانی تێگەیشتن و سستکردنی ئیمانی مرۆڤی کورد بە ئازادی و ماناکانی هیچی تر نابەخشێت.

پێوانەکردنی فیکر بە پێوانەکانی قازانج و زیانی حیزبی سەرەتایەکی ترسناکە بەرەو ڕەفتاری گەلەک ترسناکتر. سەرەتاکانی ئەم هەوڵدانە بۆ مۆنۆپۆڵکردنی فیکر، لەو هەوڵانەدا دەردەکون کە ئەمڕۆ دوای زنجیرەیەک شێواندنی گەورە، هەوڵدەدرێت هەموو هەوڵێکی زانستی سەربەخۆ لە دەرەوەی حیزب بکرێتە دوژمن و بەم لۆژیکەش بەرەو قۆناغێک دەچین نزیکمان دەکاتەوە لە دانانی شێوازێکی نوێ لە (دادگا)ی ڕانەگەیەنراوی (تەفتیش) دەرهەق بە فیکر، کە پێویستە بەر لە هەر کەس هێزە دیموکراسەکانی ناو حیزب هەست بە مەترسییەکانی بکەن.

لە کۆتاییدا ئەوەی گرنگە بیڵێین ئەوەیە کە هەموو ئەم گەمانە لەدواجاردا لە خزمەتی داپۆشین و شاردنەوەی ڕووە تراژیدییەکانی واقیعی ئێمەدا کاردەکەن، ئەوەی لە پشت ئەم یارییەوە وەستاوە، هونەری شاردنەوەی قسەیە لەسەر ئەو بونبەستە سیاسی و ئەخلاقییەی کە سیاسەتی کوردی تیاچەقیوە. هونەرێک، دواجار وەک هەموو شتەکانی دی ناچارین بیبینین و قسە لەسەر ئاڕاستە بینراو و نەبینراوەکانی بکەین. ڕزگاربوونی تەواوەتی لە تارمایی و مۆتەکەی بەعس گرێدراوە بە قووڵکردنەوەی دیموکراسییەتی سیاسی و فیکرییەوە، وەک چۆن گەورەبوونی ڕووبەری ئازادییە سیاسی و فیکرییەکان تاکە دەروازەشە بۆ چەسپاندنی قەناعەتێك بتوانێت لە فاشیزم بمانپارێزێت.

لێپرسراوانی ژمارە

*بەشی دووەمی پانۆراماکە لە لایەن هەریەک لە هاوڕێیانمان (حەمە هیوا، ژیار ئەسوەد، دیار عەزیز، شکار شابان)ەوە تایپ کراوەتەوە.

دەقی تەوەرەکە و بەشی یەکەمی پانۆراماکە لەم بەستەرانەی خوارەوە بخوێنەرەوە:

The post پانۆرامای (ڕەهەند) appeared first on ژنەفتن.