له‌ زه‌ینمدا ته‌نیا كه‌مپی كابینه‌كان ده‌بینم

زۆری سه‌قفه‌ ته‌واونه‌كراوه‌كان و گنه‌داره‌كان

گیاكه‌ڵه‌[1]و گابه‌رده ‌له‌گیاداپۆشراوه‌كانیی نێو چاڵئاوەكه ‌و‌[2]

 شڕوشیتا‌ڵه‌ ئاڵۆزكاوه‌كان كه‌ له‌سه‌ر كاشییه‌كان ده‌دره‌وشێنه‌وه‌[3]

بۆدلێر شاعیری مه‌زنی شاره‌. ئه‌و ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كانی له‌ سه‌رده‌می ئێستا و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌‌ی كه‌ زاڵه‌به‌سه‌ریدا وه‌رده‌گرێت، شاری گه‌وره‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ته‌واوی دونیای سه‌رده‌می نوێیه‌، شوێنێكی “قه‌ره‌باڵخ” و “پڕله‌خه‌ون” له‌گه‌ڵ ئه‌و تارمایییانه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژی ڕووناكدا چنگاوشی[4] ڕێبواران ده‌كه‌ن‌”. لێره‌دا چیتر باس، باسی گوڵ و باخچه‌ و كه‌ژ و ده‌شت نییه‌، ته‌نانه‌ت باسی دیمه‌نه‌ دڵگیره‌ شاعیرانه‌كانیش. له‌ شیعری “ئه‌نگۆره‌دا[5]” بۆدلێر وێنه‌یه‌ك له‌ ناشیرینییه‌كانی شار ده‌نه‌خشێنێت:

له‌شفرۆشی شه‌قامه‌كان ڕووناك ده‌كاته‌وه‌ 

له‌شفرۆشی وه‌ك مێرووله‌ گشت شوێنه‌كانی هاتووچۆی ده‌كاته‌وه‌

له‌شفرۆشی له‌ هه‌موو شوێنێك ڕێگایه‌كی نهێنی ده‌كاته‌وه‌

وه‌ك دوژمنێك ده‌ستی هاوكاری بۆ ببا

له‌شفرۆشی له‌ هه‌ناوی ئه‌م شاره‌چڵپاوه‌ خۆی ده‌له‌قێنێ

وه‌ك كرم له‌ مرۆڤی ده‌دزێ ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌یخوا

بۆ بۆدلێر پاریس پایته‌ختێكی كۆنه‌ كه‌ به‌ هه‌ڵاتنی خۆر چالاكییه‌ تاقه‌تپڕووكێنه‌كانی ده‌ست پێ ده‌كاته‌وه‌:

       كازیوه‌ی له‌رزۆك به‌ كراسی سوور و سه‌وزه‌وه‌

       له‌سه‌رخۆ به‌ره‌و ڕووباری چۆڵی سێن مل ده‌نێ

       پاریسی تاریك چاو هه‌ڵئه‌گڵۆفێ

       كه‌ره‌سته‌كانی به‌ده‌ست ده‌گرێت، پیره‌مێردی ئیشكه‌ری چالاك[6]

بۆدلێر به‌ گۆڕانكاری  له‌ وێنه‌ی هه‌ژاری و ناشیرینی كه‌ له‌ شاری گه‌وره‌دا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌‌ تا ئاستێكی سوریالی به‌رز ده‌كاته‌وه‌. دیمه‌نه‌كانی شار، كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی دونیای مۆدێرنن، به‌و گۆڕانه‌ی كه‌ شاعیر ده‌یكات ده‌بنه‌ دونیایه‌كی تر. هه‌ڵبه‌ت له‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ بۆدلێر تێیدا ده‌ژیا گۆڕان و گۆڕانكاری له‌ ڕه‌هه‌ندێكی تره‌وه‌ له‌ پرۆسه‌ی گۆڕانی شاری سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست بۆ شاری مۆدێرن ڕوویدا.

ئه‌و پاریسه‌ی كه‌ هه‌وێنی ئافراندنی باشترین به‌رهه‌مه‌كانی بۆدلێر بوو، به‌ تایبه‌ت په‌خشانه‌شیعره‌كانی له‌ كۆبه‌رهه‌میی “وه‌ڕه‌سییه‌كانی[7]“دا، په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رده‌مێكه‌وه‌ كه “جۆرج ئۆژن هۆسمان” به‌ فرمانی ناپلیۆنی سێیه‌م، پاریسی به‌پێی به‌رنامه‌یه‌كی دیاریكراو و به‌ مه‌به‌ستی به ‌مۆدێرنكردنی شار، سه‌ره‌تا ڕووخاند و دواتر سه‌رله‌نوێ دروستی كردەوه‌. هۆسمان كۆمه‌ڵه‌ بوولڤارێكی[8] فراوانی له‌ ناوه‌ڕاستی به‌شه‌ كۆنه‌كه‌ی شاردا دروست كرد كه‌ بڕیار بوو ئه‌م بوولڤارانه‌‌ ڕۆڵی شاده‌ماره‌ سه‌ره‌كییه‌كان له‌ سیستمی شاردا ببینن. دروستكردنی ئه‌م بوولڤارانه‌‌، ڕووخاندنی ته‌واوی ناوچه‌ له‌چینكۆدروستكراوه‌كان و زۆرێك له‌ بیناكان، ئاواره‌بوونی دانیشتووانه‌كانیان و لەو‌ناچوونی هه‌ندێك له‌ گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كانی شاری لێ كه‌وته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆكاری تێكشاندنی ئه‌و په‌ڕژینه‌ی كه‌ تا ڕاده‌یه‌ك به‌ چوارده‌وری جیهانه‌ هه‌ژارنشینه‌كانی شاردا كێشرابوو. به‌م شێوه‌ هه‌ژاره‌كان بۆ یه‌كه‌مجار به‌ره‌و به‌شه‌كانی تر شار ڕۆیشتوون و هه‌نگاویان نایه‌ نێو ئه‌م میوانی و خوانه‌ تازه‌یه‌وه‌. له‌ هه‌ردوو به‌ری گه‌ڕه‌كه‌كاندا، فرۆشگا و نووسینه‌گه‌ی بازرگانی و بینای شووشه‌یی و چه‌نده‌ها ڕێستۆران و كافتریا به‌ چرا و گڵۆپی غازی و د‌ره‌وشانه‌وه‌ فریوده‌ر و ڕازاوه‌یییه‌‌ سیحرئاساكه‌یان دروست بوون، ئیدی به‌م شێوه‌یه‌ ژیانی شه‌وانه‌ی پاریس له‌گه‌ڵ شانۆكان و جوانكارییه‌كانی و عه‌یش و نۆشه‌كانی شه‌وانه‌ی ده‌ستی پێ كرد و خوو و خولیای خه‌ڵكی به‌ره‌به‌ره‌ تووشی گۆڕان كرد. ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م وێنه ‌و دیمه‌نانه‌ به چه‌ندین جار له‌ به‌رهه‌مه‌كانی بۆدلێردا به‌دی ده‌كه‌ین. بۆ نموونه‌ له‌م پارچه‌یه‌ی “چاوی هه‌ژاران[9]“دا وه‌سفی دیمه‌نه‌ دره‌و‌شاوه‌كه‌ی شار به‌م شێوه‌یه‌یه‌:

بوولڤارێكی پڕ له‌ داروپه‌ردوو كه‌ شكۆی خۆی له‌ كافتریایه‌كی نوێدا ده‌خاته‌ ڕوو. شه‌وقی ڕووناكی به‌ د‌ره‌وشاوەیییه‌وه‌ دیمه‌نێكی شكۆمه‌ندی دروست كردووه‌… ڕووناكییه‌ك كه‌ به‌ هه‌موو هێزیه‌وه‌ سپیایییه‌‌ به‌رچاوه‌كه‌ی دیوار و ئاوێنه‌ گه‌وره‌كان و پێچوخواری سه‌قف و ئاوێنه‌كان ئاشكرا ده‌كات…[10]

خستنه‌ڕووی ئه‌م دیمه‌نانه‌ له‌گه‌ڵ وه‌سفی ڕازاوه‌یی به‌رچاوی فه‌زای نێو كافتریاكان له‌گه‌ڵ وێنه‌ و په‌یكه‌ری زۆری خواوه‌نده‌كان، خواوه‌ندی ژن، ساقییه‌كان، باز و تانجییه‌كان پێكه‌وه‌ ته‌واو ده‌كرێت. دواتر ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م دیمه‌نه‌ ڕازاوه ‌و پڕله‌شكۆیه‌ له‌نێو چاوی حه‌په‌ساو و ساكاوی ماڵباتێكی هه‌ژاری شڕپۆش ده‌بینین كه‌ به‌ نیگا حه‌په‌ساو و واقوڕماوه‌كه‌یان، ده‌ڕواننه‌ ئه‌م جیهانه‌ دره‌وشاوه‌. نه‌ ڕق و كینه ‌و تووڕه‌یییه‌كیان له‌ دڵدایه‌ نه‌ یاخیبوونێكیان له‌ مێشكدایه‌‌، ته‌نیا ده‌یانه‌وێت ئه‌وانیش له‌م خوان و میواندارییه‌ بێوێنه‌یه‌ ئاماده‌ بن و به‌شێكیان هه‌بێت له‌م هه‌موو نووره‌ فریوده‌ر و دڵڕفێنه‌.

شار له‌ زاتی نووسینی بۆدلێردا، ئاماده‌بوونێكی جیدی هه‌یه‌ و به‌شێكی جیانه‌كراوه‌یه‌ له‌ تانوپۆی نووسینی ئه‌و. ئه‌و به‌ كتێبێكی شیعری لیریك وه‌ڵامی هه‌موو گۆڕانه‌ گه‌وره‌ كۆمه‌ڵاییه‌تییه‌كان و گۆڕانی بیناسازی شار ده‌داته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیدا ڕوو ده‌دات و، هه‌موو ناوه‌ڕۆكه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌م گۆڕانانه‌، له‌ خه‌م و دڵگیری نامۆ و سه‌یری شاری نوێ، هه‌مووی به‌ ته‌نیا له‌م كتێبه‌ بچووكه‌ به‌ڵام به‌نرخه‌دا شوێن ده‌كاته‌وه‌. شاعیر ڕوو له‌ هه‌رچی شتی ئاشنا و باوه‌ وه‌رده‌گێڕێت. چه‌ند وشه‌یه‌كی وه‌ك ڤاگۆنی ئه‌سپ، تراموا، چرا و گڵۆپی غازی بۆ یه‌كه‌مجار له‌ قامووسی شیعره‌كانی بۆدلێردا به‌دی ده‌كه‌ین. پۆل كلودل[11] هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ شیعری بۆدلێر به‌ پێكهاته‌یه‌ك له‌ شیعری ڕاسین[12] و په‌یامهێنه‌ری ده‌زانێت.

پرۆژه‌ و پێكهاته‌ی نوێی پاریسی گه‌وره‌، فه‌زایه‌كی دروست كرد بۆ كۆبوونه‌وه‌ی خه‌ڵكانێكی زۆر و به‌ركه‌وتنی تایبه‌تی نێوانیان و دروستبوونی په‌یوه‌ندیی ناكۆتای نێوانیان، كه‌ ئه‌م شتانه‌ ته‌نیا له‌ نێو ئەم فه‌زایه‌ی شاردا ده‌سته‌به‌ر ده‌بوو. به‌م شێوه‌یه‌ بوو كه‌ چه‌مكی چین و توێژه‌كان له‌ سه‌ر بنه‌مای ڕووخساری شار دروست بوو و بووه‌ یه‌كێك له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی شیعری بۆدلێر. چین و توێژه‌كان له‌ شیعری بۆدلێردا مه‌به‌ست چینێكی تایبه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ به‌ڵكوو ڕه‌نگدانه‌وه‌ی چین و توێژێكی بێ فۆرمن له‌ ڕێبواران و پیاسه‌كه‌ران و خه‌ڵكانی سه‌ر شه‌قام، دانیشتووانێكی زۆر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بۆدلێر هه‌رگیز خۆی له‌ بوونی ئه‌واندا بێبه‌ری ناكات به‌ڵام به‌ تایبه‌ت باسی هیچكامیشیان ناكات.

بۆ بۆدلێر شار نه‌ ڕه‌هه‌ندێكی عاتیفی هه‌یه‌ و نه‌ تایبه‌ته‌مه‌ندییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و دڵڕفێن، به‌ڵكوو شوێنی هاتووچۆی لێقه‌وماوان و به‌دبه‌خته‌كان و نائومێدان و كوێره‌كان و پیره‌ژنه‌ ناشیرینه‌كانی نێو قومارخانه‌كانه‌. قسه‌ی ئه‌و ڕووی له‌ “دایكێكی جه‌رگ سووتاوه‌” ئیتر “له‌شفرۆش بێت یا قه‌دیس”، ڕووی ده‌می له‌وانه‌یه‌ كه‌ كه‌س نایانناسێته‌وه‌ ئه‌گه‌رچی “هێشتا ڕۆحیان تیاماوه‌”، ڕووی ده‌می له‌ “تارمایییه‌كی لاواز و تێكشكاوه‌”، له‌وانه‌ی “له‌ نێو فرمێسكدا تێراو” ده‌بن و “له‌ مه‌مكی ده‌ڵه‌گورگی میهره‌بان ئازار ده‌مژن”، بۆ ئه‌و “هه‌تیوه‌ له‌ڕولاوازانه‌یه‌ كه‌ وه‌گ گوڵ ده‌ژاكێن” بۆ “ئه‌و ژنه‌ ڕه‌شه‌ لاواز و داهێزراوه‌یه‌”، بۆ “مێشكی مرۆڤه‌كان”، بۆ “زیندانییه‌كان، شكستخواردووه‌كان…. و بۆ زۆرێكی تریش!”

لێره‌دا بۆدلێر له‌گه‌ڵ زۆرێك له‌ هه‌ژاران و نائومێده‌كان هاوسۆزی ده‌رده‌بڕێت و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی وێنه‌ی ئه‌وان له‌ ڕۆحی خۆیدا به‌دی ده‌كات. به‌ سه‌ره‌نجدان بۆ كوێره‌كان، به‌ خه‌مه‌وه‌ بیر له‌م نوقسانییه‌ی ئه‌وان ده‌كاته‌وه‌ و گله‌ییی ئه‌وه‌ له‌ شار ده‌كات كه‌ “تا ئاستی سته‌مكاری فریوی چێژی خواردووه‌”، ئه‌مه‌ ده‌ڵێت و پێده‌كه‌نێت و نه‌ڕه‌ ده‌كات. ته‌نانه‌ت ڕووی ده‌می له‌ ته‌رمێك ده‌كات كه‌ هه‌ڵیانواسیووه‌ و هاوخه‌می خۆی وا باس ده‌كات:

 له‌سێداره‌دراوی گاڵته‌جاڕ، ئازاركانت هی منن!

له ‌سیمای ئه‌ندامه‌كانت

وه‌ك ڕشانه‌وه‌یه‌ك كه‌ هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای ددانه‌كانم

هه‌ستم به‌

ڕووباری درێژی تاڵاوی ئازاره‌ دێرینه‌كان كردبوو![13]

به‌زه‌یی و هاوسۆزییه‌ك كه‌ له‌ قووڵاییی ڕۆحی شاعیره‌وه‌ هه‌ڵده‌قووڵێت، له‌ شارێكی لێوانلێو له‌ پاشماوه ‌و زبڵی‌ مرۆیی، هه‌ستی “هاوسۆزییه‌كی به‌ ئازار” له‌ ئه‌ودا به‌ خه‌به‌ر دێنێت كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ شیعره‌كانییدا، له‌ ڕاستیدا كاریگه‌ره‌ و بیرهێنه‌ره‌وه‌ی سۆز و عاتیفه‌یه‌كی مرۆیی و پاكه‌.

من برین و چه‌قۆم

زلله ‌و ڕوومه‌تم

زنجیر و كه‌ره‌سته‌ی ئه‌شكه‌نجه‌م

 قوربانیم و ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ر

له‌ نێو دڵی خۆمدا ئه‌و خوێنمژه‌م

یه‌كێك له‌و ئاواره‌ گه‌ورانه‌م‌

كه‌ مه‌حكوومی پێكه‌نینێكی سه‌رمه‌دین و

‌ ناتوانن زه‌رده‌خه‌نه‌ بكه‌ن.

بۆدلێر به‌ هەمان شێوه‌ له‌و بڕگه‌ شیعره‌ی “چین و توێژه‌كان”دا باسی ده‌كات، شاعیر به‌ هه‌ڵگری به‌هره‌یه‌كی ناوازه‌ ده‌زانێت كه‌ ده‌توانێت ڕۆ بچێته‌ نێو به‌رگی هه‌ر دیارده‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ بیه‌وێت و شێوه‌ و حاڵه‌تی  خۆی بگۆڕێت و به‌م شێوه‌یه‌ له‌ سێڵاوی پڕ له‌ شه‌پۆلی چین و توێژه‌كاندا به‌ ئاسانی قووت بخواته‌وه‌.[14]

شاعیر خاوەنی ئه‌و پله‌ ناوازه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت به‌پێی ویستی خۆی هه‌م خۆی بێت و هه‌م ئه‌وی تریش. هاوشێوه‌ی ئه‌و ڕۆحه‌ سه‌رگه‌ردانانه‌ی به‌دوای جه‌سته‌یه‌كدا ده‌گه‌ڕێن، شاعیر ده‌توانێت هه‌ركاتێك بیه‌وێت ڕۆبچێته‌ نێو هه‌ركه‌سێكه‌وه‌ كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت. بۆ شاعیری ته‌نیا، هه‌موو شوێنێك به‌تاڵه‌. ئه‌گه‌ر شوێنێكیش له ‌به‌رانبه‌ریدا داخرا بێت هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تیپه‌ڕین به‌وێدا هیچ نرخێكی بۆی نییه‌. ڕێبواری ته‌نیا و نوقمبووی نێو بیركردنه‌وه‌، له‌م هاوسۆزییه‌ جیهانگره‌ ده‌گاته‌ سه‌رمه‌ستییه‌كی تایبه‌ت. له‌وێدا كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌مووان ببێت به‌ یه‌ك، له‌ چه‌ند چێژێكی تاهێنه‌ر تێده‌گات، كه‌ كه‌سێكی خۆپه‌ره‌ستی وه‌ك سندووق داخراو، یان كه‌سێكی ته‌مه‌ڵی وه‌ك گیاندارێكی لیق و نه‌رم و گۆشه‌گیر، تا ئه‌به‌د بێ به‌شه‌ له‌م شتانه‌‌. ئه‌و هه‌موو ئیش و كاره‌كان و هه‌موو چێژ و ڕیسوایییه‌كان كه‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌كان دروست ده‌كه‌ن ده‌كات به‌ هی خۆی.

ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی به‌ عه‌شقی ده‌زانن، زۆر بچووك و سنووردار و هیچه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌رزه‌بوونه‌ وه‌سف نه‌كراوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌م سۆزانیبوونه‌ پیرۆزه‌ی ڕۆح، كه‌ خۆی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ قاڵبی شیعر و چاكه‌ ته‌سلیمی هه‌ركه‌سێك ده‌كات كه‌ كه‌مجار خۆی ده‌رخات یان بێگانه‌یه‌ك.

بۆدلێر له‌ شیعری جوان و به‌ناوبانگی “بۆ ژنه‌ ڕێبوارێك”، عه‌شقێكی ڕاگوزه‌رمان پیشان ده‌دات كه‌ له‌ به‌ركه‌وتنێكی كتوپڕدا چه‌خماخه‌ ده‌دات، ده‌دره‌وشێته‌وه‌ و گڕ ده‌گرێت و دواتر نامێنێت. عه‌شقێكی به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌نگه‌ ته‌نیا له‌ قه‌ره‌باڵخی و هه‌راوهوریای شارێكی گه‌وره‌دا بشه‌كێته‌وه‌. چڕی دانیشتووان له‌ شیعری بۆدلێردا وه‌ك په‌رده‌یه‌كی جووڵاوه‌ كه‌ شاعیر له‌ نێو چرچ و لۆچه‌كانیدا له‌ پاریس ده‌ڕوانێت. له‌ شیعری “ژنه‌ ڕێبوارێك”دا ئه‌گه‌رچی ئاماژه‌یه‌كی ڕاسته‌خۆ بۆ دانیشتووان یان شار ناكرێت به‌ڵام له‌ ڕاستیدا سروشتی دانیشتووان و چینوتوێژه‌كانی شاره‌ كه‌ گوڕ و جموجۆڵ به‌ شیعره‌كه‌ ده‌به‌خشێت، هاوشێوه‌ی بایه‌ك كه‌ چارۆكه‌كه‌ ده‌جووڵێنێت:

شه‌قام پڕله ‌ژاوه‌ژاو به‌ چوارده‌ورم ده‌ینه‌ڕاند

به‌رز، باریك، له‌ پرسه‌ی ئازارێكی شكۆدار

تێپه‌ڕی ژنێك كه‌ به‌ده‌ستی ڕازاوه‌ی

دامێنه‌ نه‌خشینه‌كه‌ی ته‌نووره‌كه‌ی هه‌ڵده‌كرد

……………………………………………..

برووسكه‌ و ڕووناكییه‌ك ………. پاشان شه‌و! ــ جوانییه‌كی هه‌ڵاتوو

نیگای له‌ ناكاو سه‌رله‌نوێ زیندووی كردمه‌وه‌

ئایا جارێكی تر له‌ ئه‌به‌دیه‌تدا ده‌تبینمه‌وه‌‌؟[15]

سه‌رچاوه‌:

“جنون هوشیاری”، داریوش شایگان، موسسه‌ فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر، تهران، چاپ سوم 1395، صص. 75 – 81 .

[1] گیای هه‌رزه‌

[2] چاڵی سه‌ر شۆسته‌ وشه‌قام كه‌ ئاوی تێدا بوه‌ستێت.

[3] خوێنه‌ری به‌رێز هه‌موو ئه‌و شیعرانه‌ی بۆدلێر كه‌ له‌م ده‌قه‌دا هاتووه‌، ڕاسته‌وخۆ له‌ فره‌نسییه‌وه‌ وه‌رمگێراون نه‌ك له‌ سه‌ر وەرگێڕانە‌كه‌ی داریۆش شایگان، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌ندێك شوێن سه‌لیقه ‌و له‌ هه‌ندێك شوێنیش هه‌ستم به‌وه‌ كردووه‌ وه‌رگێرانه‌كه‌ی شایگان ئافراندنه‌وه ‌و نزیكردنه‌وه‌ بووه‌ له‌ شیعری فارسی. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ فارسییه‌كه‌دا جیاوازی له‌ شیعره‌كاندا هه‌بوو‌ هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌م دوو بابه‌ته‌‌.

[4] چنگاوش، واته‌ ده‌ست و چنگ بۆ كه‌سێك ده‌وه‌شێنێت یان دوو كه‌س كه‌ ده‌ستیان له‌ یه‌خه‌ی یه‌كتر گیر ببێت، وشه‌كه‌ ، وشه‌یه‌كی ڕه‌سه‌نی كوردییه‌ و له‌ گه‌رمیان به‌كاردێت.

[5] Le Crépuscule du soir

[6] Le Crépuscule du matin

[7] Le spleen de Paris ئه‌م به‌رهه‌مه‌ هه‌موو په‌خشانه‌ شیعره‌كانی بۆدلێر له‌ خۆ ده‌گرێت.

[8] boulevard  له‌ بیناسازی شاردا به‌و شوێنه‌ ده‌وترێت كه‌ چوار شاڕێگه‌ی سه‌ره‌كی یان زیاتری ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر و به‌ چوارده‌وریدا باخچه‌ هه‌یه‌ و بیناكان له‌مبه‌ر و ئه‌وبه‌ری به‌ درێژی و یه‌كئاستی دروست كراون و كافتریاكانیش له‌ ڕوكنه‌كاندا دروست كراون، كه‌ له‌ شیعری بۆدلێردا زۆر به‌ری ده‌كه‌وین، له‌ كوردیدا هیچ ناوێكم بۆی نه‌دۆزییه‌وه‌ بۆی به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ك خۆی دامنایه‌وه‌.

[9] les yeux des pauvres

[10] له‌م بڕگه‌یه‌ی كه‌ داریۆش شایگان  له‌ “وه‌ڕه‌سییه‌كانیی پاریس ” هه‌ڵیبژاردووه‌  چونكه‌ مه‌به‌ستی پیشاندانی ئه‌م دیمه‌نه‌یه‌ به‌ جۆرێك تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵی كردبوو كه‌ من نه‌مده‌توانیی ڕاسته‌وراست له‌ فره‌نسییه‌كه‌ بیكه‌م، چونكه‌ ئه‌م كافتریایه‌ له‌ لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكی هه‌ژاره‌وه‌ سه‌رنج ده‌درێت و شایگان لێره‌ حیكاتخوانی په‌خشانه‌ شیعره‌كه ‌و بڕگه‌كانی گۆرێوه‌ بۆیه‌ وه‌ك خۆی كه‌م به‌ ده‌ستكاری و سه‌ره‌نجدانی بۆ ده‌قه‌كه‌ بێ ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی شایگان بگۆرم دامناوه‌.

[11] paul claudel (1868-1955)

[12] ژان ڕاسینی شاعیری سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌می فره‌نسا.

[13] Un Voyage à Cythère

[14] كه‌وتنه‌ ژێر ئاو و قووتخواردنه‌وه‌ له‌ ئاودا.

[15] À une passante

The post شاعیری شار، سه‌رده‌می پیشه‌سازی، چین و توێژه‌كان appeared first on ژنەفتن.

***.

پیاوێكی گه‌نجم بیر دێته‌وه‌ ـ پیاوێكی هێشتا گه‌نج ـ كه‌ خودی مه‌رگ ڕێگر بوو له‌ مردنی، له‌وانه‌شه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی نادادپه‌روه‌ری. هێزه‌كان توانیبوویان له‌ سه‌ر خاكی فه‌ره‌نسا سه‌قامیگر ببن. ئه‌ڵمانه‌كان به‌ شكستخواردوویی، به‌ بێ ره‌حمییه‌كی بێ سوود، له‌ خۆڕا ده‌جه‌نگان. له‌ ماڵێكی گه‌وره‌دا {كه‌ پێیان ده‌وت كۆشك}، به‌ شێویه‌كی شه‌رمنانه‌ له‌ ده‌رگایان ده‌دا. ده‌زانم پیاوه‌ گه‌نجه‌كه‌ هاتبوو بۆ كردنه‌وه‌ی ده‌رگاكه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ بێ گومان داوای یارمه‌تییان ده‌كرد.

ئه‌مجاره‌یان، نه‌ڕه‌و و هاوارێك: {هه‌مووان بۆ ده‌ره‌وه‌}.

ئه‌فسه‌رێكی نازی، به‌ زمانێكی فره‌نسی ساده‌ی حه‌یابه‌ره‌وه‌‌، سه‌ره‌تا كه‌سه‌ به‌ ته‌مه‌نه‌كانی كرده‌ ده‌ره‌وه‌ و پاشانیش دوو ئافره‌نی گه‌نج.

{بۆ ده‌ره‌وه‌، بۆ ده‌ره‌وه‌}. ئه‌مجاره‌یان ده‌ینه‌ڕاند و هاواری ده‌كرد. ئه‌مجاره‌یان‌ پیاوه‌ گه‌نجه‌كه‌ هه‌وڵی ڕاكردنی نه‌ده‌دا، به‌ڵام به‌ كاوه‌خۆ ده‌چووه‌ پێشه‌وه‌، تا ڕاده‌یه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی قه‌شه‌ئاسا. ئه‌فسه‌ره‌كه‌ پاڵی پێوه‌نا، قه‌باخه‌ فیشك و گوله‌كانی پیشان دا، ئه‌وێ له‌ گۆڕه‌پانی جه‌نگ ده‌چوو، زه‌وی ، زه‌وی جه‌نگ بوو.

ئه‌فسه‌ره‌كه‌ له‌ نێو زمانێكی سه‌یروسه‌مه‌ره‌دا له‌ په‌لوپۆ كه‌وت و كۆمه‌ڵێك فیشك و نارنجۆكی خسته‌ به‌رده‌م ئه‌و پیاوه‌ گه‌نجه‌ی به‌ره‌و پیری ده‌چوو {زوو پیر ده‌بین} هاوارێكی كرد: “ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ چاوه‌ڕانتان ده‌كرد”.

پیاوه‌ نازییه‌كه‌ پیاوه‌كانی ڕیز كرد تا بتوانن به‌پێی ڕێساكان نیشانه‌ له‌ مرۆڤایه‌تی بگرن. پیاوه‌ گه‌نجه‌كه‌‌ وتی: “لانی كه‌م بهێڵن كه‌سوكارم بگه‌ڕێنه‌وه‌ ماڵه‌وه‌”. واته‌: پووره‌ “94 ساڵه‌كه‌ی”، دایكه‌ گه‌نجه‌كه‌ی، خوشك و براژنه‌كه‌ی، گروپێكی درێژ و هێواشی هاوڕێیان، كه‌ بێده‌نگن، به‌ شێوه‌یه‌ك هه‌موو شتێك پێشتر ته‌واو كرا بێت. ده‌زانم ـ ئه‌یزانم ـ من ـ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ پێشتر ئه‌ڵمانه‌كان كردبوویانه‌ ئامانج، چاوه‌ڕوانی هیچ نه‌بوو جگه‌ له‌ بڕیاری كۆتایی، له‌ هه‌مان كاتدا هه‌وڵیده‌دا هه‌ستێكی سووكی ناوازه‌ ئه‌زموون بكات، جۆرێك له‌ به‌خته‌وه‌ری ئه‌به‌دی {به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ دوور له‌ شادی}ـ به‌خته‌وه‌رییه‌كی ئه‌به‌دی؟ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی مه‌رگ به‌رانبه‌ر به‌ مه‌رگ؟

له‌ باتی ئه‌ودا، من نامه‌وێت ئه‌و هه‌سته‌ سووكییه‌ ته‌فسیر بكه‌م. له‌وانه‌یه‌ له‌پڕدا ئه‌و كۆڵنه‌ده‌ر بووبێت. مردوو ـ نه‌مر. له‌وانه‌یه‌ جۆرێك له‌ خه‌ڵسه‌. زیاتر دڵسۆزی بۆ ئازاری مرۆڤایه‌تی، به‌خته‌وه‌ر نه‌بوون نه‌ بۆ نه‌مری نه‌ بۆ ئه‌به‌دی بوون. له‌م ساته‌ به‌ دواوه‌، له‌ رێگای هاوڕێیه‌تییه‌كی نه‌بینراوه‌وه‌ گرێدرا بوو به‌ مه‌رگه‌وه‌.

له‌م ساته‌دا، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی له‌ناكاو بۆ دونیا، ده‌نگێكی گه‌وره‌ له‌ پێكدانێك له‌و نزیكانه‌دا به‌رگوێ كه‌وت. برایانی مه‌كی ده‌یانویست فریای یارمه‌تیدانی ئه‌و كه‌سانه‌ بكه‌ون كه‌ ده‌یانزانی له‌ به‌رده‌م مه‌ترسیدان. ئه‌فسه‌ره‌كه‌ دوور كه‌وته‌وه‌ تا بارودۆخه‌كه‌ هه‌ڵسه‌نگێنێت. ئه‌ڵمانه‌كان له‌ ریزه‌كاندا وه‌ستابوون، ئاماده‌ی مانه‌وه بوون‌ له‌و شوێنه‌ی كه‌ كات ده‌وستێنێت به‌ڵام له‌ نزیكیانه‌وه‌ كه‌سێك به‌ ده‌نگێكی جیدییه‌وه‌ وتی: “ئێمه‌، نه‌ ئه‌ڵمان، نه‌ رووس” و، به‌ جۆرێك له‌ لاقه‌تییه‌وه‌‌ وتی: “سوپای ڤالاسۆڤ، دواتر ئاماژه‌ی بۆ كرد تا له‌وێ دوور كه‌وێته‌وه‌. بڕوام وایه‌ دووركه‌وته‌وه‌، هاوكات له‌ ناو هه‌مان هه‌ستی سووكیدا، تا له‌ كۆتاییدا گه‌یشته‌ دارستانێكی دووره‌ده‌ست، كه‌ ناوی “دارستانی گسكه‌جاڕه‌كان” بوو، له‌وێدا ئه‌و دره‌ختانه‌ كه‌ باش ده‌یانیناسی بوون به‌ داڵده‌ی. له‌و دارستانه‌ شه‌خه‌ڵه‌دا له‌ ناكاو و پاش چه‌ند ساتێك، دووباره‌ هه‌ستی واقیعی[1] به‌ده‌ست هێنایه‌وه‌. له‌ هه‌موو شوێنێك ئاگر كه‌وتبۆوه‌، كه‌ به‌ دوای یه‌كدا ئاگر هه‌ر به‌رده‌وام بوو، هه‌موو مه‌زراكان ده‌سووتان. پاش كه‌مێك، تێگه‌یشت كه‌ سێ كه‌سی گه‌نج، واته‌ كوڕی وه‌زێره‌كان كه‌ نامۆبوون له‌گه‌ڵ هه‌ر به‌رخودانێكدا و‌ له‌ گه‌نجێتییان زیاتر هیچ زیانێكی تریان نه‌بوو، كوژرابوون.

ئینجا ئه‌و ئه‌سپانه‌ی‌ ڕه‌میان كردبوو له‌ سه‌ر جاده‌، له‌ كێڵگه‌كان، ئه‌وه‌یان پشتڕاست ده‌كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌م جه‌نگه‌ درێژه‌ی خایاندووه‌. له‌ ڕاستیدا، چه‌ند كات به‌ فیڕۆ چوو بوو؟ كاتێك ئه‌فسه‌ره‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ و هه‌ستی به‌ دیارنه‌مانی گه‌نجه‌ كۆشك نشینه‌كه‌ كرد، بۆچی تووڕه‌بوون، هه‌ڵچوون، پاڵی پێوه‌ نه‌نابوو بۆ ئه‌وه‌ی  كۆشكه‌كه‌ {وه‌ستاوه‌ و شكۆداره‌} بسووتێنێت؟ چونكه‌ كۆشك بوو. له‌ سه‌ر رووی ده‌ره‌وه‌ی كۆشكه‌كه‌، وه‌كوو بیره‌وه‌رییه‌كی خۆڕاگر، مێژووی 1807 هه‌ڵكۆڵرا بوو. ئایا ئه‌وه‌نده‌ خاوه‌ن سه‌قافه‌ت بووبێت كه‌  زانیبێتی ئه‌مه‌ ساڵی به‌ناوبانگی ئێنا یه‌، واته‌ ئه‌و كاته‌ی ناپلیۆن له‌ سه‌ر ئه‌سپه‌ بچووكه‌ خۆڵه‌مێشییه‌كه‌ی، له‌به‌ر په‌نجه‌ره‌كانی هیگڵدا تێده‌په‌ڕی، واته‌ ئه‌و هیگڵه‌ی ناپلیۆنی وه‌كوو»رۆحی دونیا « به‌دی كردبوو كه‌ هاوكات ئه‌م وته‌یه‌ی بۆ هاوڕێیه‌كیشی نووسیبوو؟  درۆ و هه‌قیقه‌ت، چونكه‌، هیگڵ بۆ هاوڕییه‌كی تریشی نووسیبووی، فره‌نسییه‌كان ماڵه‌كه‌یان تاڵان و كاول كردووه‌. به‌ڵام هیگڵ ده‌یزانی شتی ئه‌زموونی و جه‌وهه‌ری له‌ یه‌ك جیا بكاته‌وه‌. له‌ ساڵی 1944دا، ئه‌فسه‌ره‌ نازییه‌كه‌ ڕێز و ئیحترامێك  یان حساب و كتابێكی هه‌بوو كه‌ مه‌زراكان دنه‌ی ئه‌م شته‌یان نه‌ده‌دا. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا هه‌موو شوێنێك گه‌ڕان. هه‌ندێك پاره‌یان هه‌ڵگرت. له‌ نێو ژوورێكی جیادا، » ژووری  باڵای بڕیاردان«، ئه‌فسه‌ره‌كه‌ هه‌ندێك كاغه‌ز و ده‌ستنووسێكی قه‌به‌ی دۆزییه‌وه‌ كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی پێده‌چوو پلانی جه‌نگی بووبێت. ئاخیرییه‌كه‌ی به‌ڕێ كه‌وت. هه‌موو شتێك ده‌سووتا، جگه‌ له‌ كۆشكه‌كه‌. ڕه‌چاوی شاهزاده ‌و كوێخاكان كرابوو. له‌و كاته‌دا بێ گومان بۆ پیاوه‌ گه‌نجه‌كه‌ ئازاری ناعه‌داله‌تی ده‌ستی پێ كردبوو. چیتر خه‌ڵسه‌یه‌ك بوونی نه‌بوو. ئه‌م هه‌سته‌ش ئه‌گه‌ر زیندووش بووبایه‌ ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ پێش چاوی ڕووسه‌كاندا وه‌كوو كه‌سێك له‌ چینێكی باڵادا ده‌رده‌كه‌وت. جه‌نگ ئه‌مه‌ بوو: ژیان بۆ چه‌ند كه‌سێك، بۆ ئه‌وانی تریش، بێ به‌زییه‌كی بكوژانه‌‌.

به‌ هه‌ر حاڵ، ته‌قه‌كردنێك له‌و نزیكانه‌ له‌ چاوه‌ڕوانیدا بوو، هه‌ستێكی سووكی هه‌بوو كه‌ نازانم چۆن ده‌ریببڕم: ئازادیی ژیان؟ ناكۆتایه‌ك كه‌ ده‌كرێته‌وه‌؟ نه‌ به‌خته‌وره‌ی، نه ‌ماڵوێرانی، نه‌ غیابی ترس له‌وانه‌شه‌ پێشتر شتێك نه‌ك به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌. ده‌زانم، وێنای ئه‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ ئه‌م هه‌سته‌ ته‌فسیربوۆنه‌كه‌ره‌ ئه‌و به‌شه‌ی بوونی گۆڕیبێت كه‌ مابووه‌وه‌‌. وه‌كوو بڵێی پاش ئه‌مه‌ مه‌رگ له‌ ده‌رەوه‌ی ئه‌ودا نه‌یده‌توانی به‌ركه‌وتنێكی تری له‌گه‌ڵ هیچ شتێكی تردا هه‌بێت جگه‌ له‌گه‌ڵ مه‌رگی ناوه‌وه‌یدا نه‌بێت. » من زیندووم. نه‌، تۆ مردووی«.

پاش ماوه‌یه‌ك، له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پاریس، مالرۆی بینی. ئه‌میان بۆ ئه‌وی گێڕایه‌وه‌ كه‌ زیندانی كراوه‌ ( بێ ئه‌وه‌ی بناسرێته‌وه‌)، ‌ توانیبووی هه‌ڵبێت، له‌وكاته‌شدا ده‌ستنووسێكی ون كردووه‌. »كه‌ چه‌ند تێڕامانێك بووه‌ له‌ سه‌ر هونه‌ر، به‌ ئاسانیش ده‌كرێت سه‌ر له‌نوێ به‌رهه‌م بهێنرێته‌وه‌، به‌ڵام ناتوانی ده‌ستنووسه‌كه‌ به‌رهه‌م بهێنیته‌وه‌«. له‌ گه‌ڵ ژان پۆلان[2] چه‌ند كه‌سێكیان سه‌رقاڵی توێژینه‌وه‌ كردبوو كه‌ نه‌یانده‌توانی هیچ ئه‌نجامێك بده‌ن به‌ ده‌سته‌وه‌. گرنگی چییه‌. ته‌نیا هه‌ستی پووچی ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش مه‌رگه‌، بۆ ئه‌وه‌ش وردتر قسه‌مان كردبێت، ساتی مردنم له‌م ساته‌ به‌دواوه‌ هاوكات له‌ چاوه‌ڕوانیدایه‌.

سه‌رچاوه‌:

BLZNCHOT, Maurice, L’instant de ma mort, paris, éd. Gallimard, 2002.

[1] Le sens du réel

[2] Jean Paulhan

The post چركه‌ساتی مردنم appeared first on ژنەفتن.

له‌م وتاره‌دا كه‌ باتای به‌ زمانێكی ئاڵۆز نووسیویه‌تی میتۆدێكی چه‌ند ڕه‌هه‌ندی له‌ ده‌روونشیكاری و فه‌لسه‌فه ‌و كۆمه‌ڵناسی به‌كار هێناوه‌ و هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و جۆره‌ شیكارییه‌ ماركیسیزمه‌ی كه‌ تاوه‌كوو ئه‌و كات پێی وابوو ژێرخانی كۆمه‌ڵگایه‌ك، سه‌رخان دیاری ده‌كات، ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ شیكارییه‌كی زۆر وردی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری، سیاسی و ئاینی و ئایدۆلۆژییه‌كان ده‌یه‌وێت تێڕوانینێكی پێچه‌وانه‌ بخاته‌ ڕوو، واته‌ له‌ سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و ژێرخانی ئابووری بڕوات و میكانیزمه‌ ده‌روونشیكارییه‌ شاراوه‌كانی نێو دیارده‌ی فاشیزم شی بكاته‌وه‌. ئه‌و پێی وایه‌ هه‌رجۆره‌ هاوچه‌شنییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ هاوچه‌شنی سیستمی به‌رهه‌مهێنانه‌وه و‌، هه‌ر درزێك بكه‌وێته‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری درزكه‌وتنه‌ نێو ڕێكاری كۆمه‌ڵایه‌تی. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ هاوچه‌شنه‌كانی كۆمه‌ڵگا، له‌به‌ر بارودۆخی ئابووری هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌، ئه‌وا سه‌رله‌نوێ په‌یوه‌ست ده‌بن به‌ كۆمه‌ڵێك پێكهاته‌ی ناچوونیه‌ك و كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندیی نوێی لێ وه‌رده‌گرن و، له‌مه‌شه‌وه‌ زۆرجار تاك و كۆمه‌ڵگا به هۆی وه‌رگرتنی ڕه‌گه‌زه‌ ناچوونیه‌كه‌كانه‌وه‌ به‌ره‌و فاشیزم سه‌رده‌كێشت. واته‌ زۆربه‌ی كه‌سه‌كان به‌شێك له‌ كه‌سایه‌تی هاوچه‌شنی خۆیان له‌ كیس ده‌ده‌ن و چیتر خولیایان به‌ره‌و ڕاگرتنی هاوچه‌شنی نامێنێت و له ‌به‌رانبه‌ردا سه‌ركرده‌، پیاوی ئایینی، ئایدۆلۆژیا كه‌ هه‌ڵگری خه‌سڵه‌تێكی ناچوونیه‌كین، ئه‌مانیش ئه‌و شتانه‌ بۆ خۆیان “ناوهاوێژی” ده‌كه‌ن  و له‌ ئه‌نجامدا جۆرێك له‌ كۆیله‌ی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ و فاشیستیان لێ دروست ده‌بێت. باتای له‌ هه‌مان كاتدا پێی وایه‌ ئێمه‌ ناتوانین به‌ باشی چه‌مكی “ناچوونیه‌كی” ده‌ستنیشان بكه‌ین چونكه‌ تاكوو ئێستا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وردی شیكاری پڕ به‌پێستی ئه‌نجام نه‌داروه‌. چونكه‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی ناچوونیه‌كی له‌ ڕێگای هه‌ر دوو ماشینی زه‌به‌لاحی هاوچه‌شنكردن واته‌: زانست و سیستمی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ تێكه‌ڵ نابن. هه‌روه‌ها باتای ڕۆ ده‌چێته‌ نێو چه‌مكی پیرۆزی و بۆ سه‌ر دوو كاتیگۆریی جیاواز دابه‌شی ده‌كات: پیرۆزیی ئه‌رێنی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ پاكێتی و نه‌زمی كۆمه‌ڵایه‌تی و، پیرۆزیی نه‌فره‌تلێكراو كه‌ خۆی له‌گه‌ڵ توندوتیژی و زێده‌ئاژوویی و ناپاكیدا ده‌بینێـته‌وه‌. ئه‌م دوالیزمه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ فاشیزم ڕۆڵێكی سه‌ره‌كی ده‌گێڕێت، فاشیزم به‌ ڕێوه‌ڕه‌سم و سیمبوول و ڕێبازی سه‌رۆك، پیرۆزییه‌ك به‌دی ده‌هێنێـت كه‌ هه‌م پاككه‌ره‌وه‌یه ‌و هه‌میش نه‌فره‌تلێكراو.. كه‌ ئه‌مه‌ به‌جۆرێك موژده‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی نه‌زمی له‌كیسچوو ده‌دات و له‌ هه‌مان كاتیشدا ستایشی ئه‌و توندوتیژییه‌ پاككه‌ره‌وه‌یه‌ ده‌كات دژ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ دوژمنی ئه‌م نه‌زمه‌ داده‌نرێن. به‌ بۆچوونی باتای یه‌ك له‌ كلیله‌كانی كه‌ڵكوه‌رگرتنی فاشیزم له‌ ئامانجی مرۆیی، له‌ نێو توندوتیژی و ته‌سلیمبووندایه حه‌شار دراوه‌‌. جۆرێك له‌ شه‌یدایی كه‌ مه‌رگ و كاولكاری به‌ بیر دێێنێته‌وه ‌و به‌ شێوه‌یه‌كی دژوازانه‌ چین و توێژه‌كانی خه‌ڵك یه‌كگرتوو ده‌كات و باڵاییان پێ ده‌به‌خشێت. بۆیه‌ ئه‌م چالاكییه‌ هه‌م تاكه‌كه‌سییه‌ هه‌م مێگه‌لانه‌شه‌ و له‌ سیمای ڕابه‌ری كاریزماتیك دا كه‌ توندوتیژی و ده‌سه‌ڵات له‌خۆ ده‌گرێت، ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌. دواجار باتای باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ فاشیزم پێداگری له‌ سه‌ر نه‌فیكردنی تاك ده‌كات. ئه‌م پرۆسه‌ی سڕینه‌وه‌یه‌ی كاره‌كته‌ره‌ی تاك، بۆ تێگه‌یشتن له‌ ده‌روونناسی چین و توێژه‌كان له‌ سه‌رده‌می فاشیزمدا پێویسته‌ چونكه‌ فاشیزم ده‌یه‌وێت به‌ سڕینه‌وه‌ی جیاوازییه‌ تاكه‌كه‌سییه‌كان، یه‌كه‌یه‌كی هاوچشن و ملكه‌چ دروست بكات كه‌ ئاماده‌بن به‌ شێوه‌یه‌كی كوێرانه‌ هه‌موو بڕیاره‌كانی ڕابه‌ر جێبه‌جێ بكه‌ن.

وەرگێڕ

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم وتارەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) دایبگرن.

The post بونیادی ده‌روونناسانه‌ی فاشیزم appeared first on ژنەفتن.

یه‌كه‌مین ڕواڵه‌ته‌كانی بریتی بوو له‌ پاڵپێوه‌دانی به‌ شیعری كۆن، نه‌یده‌توانی به‌بێ ڕه‌گ و ڕیشه‌ی له‌ شیعر كۆندا خۆی ده‌ربخات، شیعری نوێ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای له‌ دایكبوونییه‌وه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك باوباپیرانی به‌جێ نه‌هێشتووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی نوێ ببێته‌وه‌، ‌له‌ كراسی كۆنی باوباپیرانی دادڕی و [جلی خۆی] لێ دووری. چ شتێك شیعر نوێ ده‌كاته‌وه‌. چه‌ پێوه‌ر یان پێوه‌رگه‌ڵێك له‌ شیعری كۆندا هه‌یه‌ كه‌ پاڵی پێوه‌ بدات؟ پێوه‌ره‌كانی نوێكردنه‌وه‌ی شیعر له‌ كوێی شیعری كۆنه‌وه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ شیعری ئه‌مڕۆ و له‌ نێوانیاندا هاوبه‌شی هه‌یه‌؟ ئه‌م پێوه‌رانه‌ی نوێكردنه‌وه‌، له‌ هه‌مان كاتدا، شوناسێكن بۆ شیعری كۆنی ئێمه‌، ژیانی هاوبه‌شیی هه‌ردوولایانه‌‌، شیعری نوێ ئه‌گه‌ر خاوه‌نی ئه‌م پێوه‌ره‌ هاوبه‌شانه‌ نه‌بێت بێناسنامه‌ ده‌بێت. ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ هاوبه‌شانه‌ له‌ شیعری نوێی ئێراندا چییه‌؟ یان به‌ شێوه‌یه‌كی باشتر بڵێم له‌ شیعری نوێی فارسی (چونكه‌ باش ده‌زانین شیعری نوێ له‌ زمانی فارسیدا، سنووره‌ جوگرافییه‌كه‌ی ته‌نیا په‌یوه‌ست نابێت به‌ ئێرانه‌وه‌، ژیانی زمان له‌ ئه‌فغانستان، تاجیكستان، پاكستان و له‌ دیاسپۆرایه‌كی فراوان له‌ دونیادا، ژیانی و كه‌فوكوڵێكی زۆری هه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ ئێراندا زۆر جار قه‌رزاری ئه‌و كه‌فوكوڵه‌یه‌ن).

ده‌ستێوه‌ردانی مرۆڤ و جیهان له‌ پێكهاته‌ی شیعر

سێ هۆكاری هاوبه‌ش له‌ شیعری كۆن و نوێی ئێمه‌دا ده‌ستێوه‌ردانیان كردووه‌ و ده‌وڵه‌مه‌ندیی شیعری ئێمه‌ دروست ده‌كه‌ن، له‌ هه‌مان كاتدا هه‌ر ئه‌م سێ هۆكاره‌ش شیعری دونیا ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌كه‌ن. چونكه‌ به ‌بڕوای من هیچ شیعرێك ناتوانێت بێبه‌ری بێت له‌ به‌شی خۆی له‌م سێ هۆكاره‌: زمان، مرۆڤ و جیهان. و هه‌ر شاعیرێكیش به‌پێی سه‌لیقه‌ی خۆی پێكێكی له‌مانه‌ هه‌ڵگرتووه‌.

١. کارێكی زمانی یان به‌كارهێنانێكی زمانی

ئه‌وه‌ی كه‌ لێره‌ له‌ رۆژئاوا پێی ده‌وترێت لانگاژ (langage) و نه‌ك لانگ (langue)، ئه‌گه‌ر كات هه‌بوو دێمه‌ سه‌ر ئه‌م دووانه ‌و باسی جیاوازییان ده‌كه‌م. ئێمه‌ له‌م كاری زمانییه‌ و یان به‌كارهێنانی زمانییه‌ ناتوانین ده‌سه‌ڵاتی خۆمان له‌ ده‌ست بده‌ین. ناتوانین به‌ ته‌نیا شیعر په‌یوه‌ست بكه‌ین به‌ كاری زمانی و به‌كارهێنانه‌ زۆر له‌ڕاده‌به‌ده‌ره‌كانی زمان، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ شیعر به‌ ته‌نیا بریتی بێت له‌ ئامادەیی(حوزوور)ی زمان به‌ وشه‌گه‌لێك كه‌ ئه‌و واتایانه‌ی كه‌ هه‌ڵگریه‌تی له‌ ده‌ره‌وه‌ی شیعر به‌جێی هێشتبێت و پارچه‌ شیعره‌كه‌ له‌ شوێنێكدا بێت ته‌نیا بۆ حوزوورێكی فیزیكی و مادیی وشه‌كان بێ هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ دونیای ده‌ره‌وه‌دا بێ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌نێو پارچه‌ شیعره‌كه‌دا ببنه‌ هۆكار و هه‌ڵگری په‌یوه‌ندییه‌ك و یان نیشانه‌یه‌كیان بۆ قسه‌كردن هه‌بێت. ڕادیكاڵیزه‌كردنی حوزووری زمان له‌ شیعردا، له‌ مێژووی هه‌وڵه‌كانی نوێكردنه‌وه‌دا به‌رده‌وام شكستی هێناوه‌، له‌ دادائیسته‌كانه‌وه‌ كه نكۆڵییان له‌ زیاده‌ڕۆیی نه‌ده‌كرد كه‌ زیاده‌ڕۆیی له‌ خستنه‌ڕوو و نواندنی [شیعردا]، ده‌بێته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده‌ جیدییه‌كانی شیعر لاواز بێت و هیچ قسه‌وباسێك بوونی نییه‌ كه‌ له ‌باسكردنی به‌سه‌رهاتی جیدی شیعردا گاڵته‌كانی مێژووی شیعر به‌لاوه‌ بنێت، یان ئه‌وه‌ی كه‌ سوریالیسته‌كان به ‌خستنه‌ڕووی مانیفێستی نووسینی ئۆتۆماتیكی و ئۆتۆماتیكی له‌ نووسیندا، ته‌نیا ده‌یانویست به‌ جووڵه‌ی ده‌ست دڵخۆش بكه‌ن، واته‌ نووسین به‌ جووڵه‌ی ده‌ست به‌بێ كۆنترۆڵی عه‌قڵ، كه‌ ئه‌و نموونه‌یه‌ی ئیشه‌كانی ئاندرێ برۆتۆن و هاوڕێكانی نه‌ك ئه‌وه‌ی سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست نه‌هێنا، به‌ڵكوو بووه‌ هۆكاری ئه‌وه‌ش كه‌ ئه‌وان به‌ بێده‌نگی و به‌و بێده‌نگییه‌ [تایبه‌ته‌ی] خۆیان، نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ مانیفێست و به‌رنامه‌كانی كاری خۆیاندا بسڕنه‌وه‌، چونكه‌ بینییان زمان و ژیان له‌نێو ده‌سته‌واژه‌كاندا ناتوانێت به‌بێ كۆنترۆڵی جه‌سته‌ و ژیانی جه‌سته‌ خۆی ده‌ربخات. هیچ ده‌ستێك نییه‌ كه‌ له‌نێو هاوئاهه‌نگییه‌كانی هه‌موو جه‌سته‌ و له‌گه‌ڵ ته‌واوی هاوئاهه‌نگییه‌كانی تری جه‌سته‌دا كار نه‌كات.

ناكرێت “ده‌ست”، وشه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی تری جه‌سته‌دا بخاته‌ سه‌ر ڕووپه‌ڕ، ئه‌مه‌ وشه‌ به‌‌ ته‌نیا، چ جا ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ په‌یوه‌ندیدا بێت له‌گه‌ڵ بینای ڕسته ‌و په‌یوه‌ندیشی هه‌بێت له‌گه‌ڵ وشه‌كانی تردا، و ته‌نیا له‌ته‌نیشت ئه‌وانه‌دا و له‌ پێكهاته‌یه‌كی ڕێزمانی بیخاته‌ سه‌ر ڕووپه‌ڕ‌‌. هه‌ر كه‌ بیخاته‌ سه‌ر ڕووپه‌ڕ، زمان، قوڕگ، لووت، ڕیخۆڵه‌كان، شێوازی ده‌م، نیگا و مل، و سه‌یركردن، و به‌شه‌ نه‌بینراوه‌كانی تری جه‌سته‌، له‌ یه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی هاوئاهه‌نگدا زاڵ ده‌بن به‌ سه‌ر جووڵه‌ی ده‌ست و هه‌لی ئه‌م ئۆتۆماتیكبوونه‌ی لێ وه‌رده‌گرنه‌وه‌. ئه‌مه‌ شیكارییه‌كی فیزیۆلۆژییه‌ كه‌ من نامه‌وێت خۆم بخه‌مه‌ نێو ئه‌م باسه‌وه‌، ئه‌وانه‌ش كه‌ شاره‌زان و شیاویه‌تی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌م شته‌ قسه‌ بكه‌ن، زۆریان وتووه‌ و ئه‌م شته‌شیان سه‌لماندووه‌. ئه‌م شته‌ هێنده‌‌ ڕوون و خاوه‌نی ئه‌رگۆمێنته‌ خۆیه‌تی كه‌ سوریالیسته‌كان ته‌نانه‌ت خۆیان بۆ ئه‌وه‌ نه‌خسته‌ زه‌حمه‌ته‌وه‌ تاوه‌كوو به‌ شێوه‌یه‌كی فه‌رمی و له‌ ڕاگه‌یاندنێكی تردا پاساو بۆ ئه‌م شته‌ بهێنێنه‌وه‌، بۆیه‌ بێده‌نگییان هه‌ڵبژارد و نو‌وسینی ئۆتۆماتیكیش پاش ئه‌مه‌ چیتر نه‌یتوانی شوێنێكی سه‌رمه‌دی له‌ ده‌قه‌كانی سوریالیسته‌كاندا بۆ خۆی بدۆزێته‌وه‌، ئه‌و سوریالیزمه‌ی‌ كه‌ به‌ره‌و سه‌رمه‌دیبوون ده‌چوو، له‌ ئێمه‌ و له‌ مێژووشدا.

زمانی شیعر نه‌ك بێ زمانی!

زمان ناتوانێت له‌ شیعردا، جیا له‌ شاعیره‌كه‌ی، ملی ڕێگه‌ بگرێته‌به‌ر و رێسا وه‌رنه‌گرێت. ئه‌و زمانه‌ی كه‌ له‌ ده‌قدا ته‌نیا له‌ پێناو خۆ مل بهاوێت له‌ ده‌ق ده‌ترازێت و ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌. له‌ سنوور تێده‌په‌ڕێت، خه‌سار ده‌بێت. به‌ زمانی شیعر “مرۆڤ” شاعیره‌، منی ئه‌و له‌گه‌ڵ خۆ‌یدایه‌ نه‌ك منی ئه‌و، به‌ڵكوو ده‌روونی من له‌گه‌ڵ ئه‌ودایه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌و و له‌گه‌ڵ ئه‌و وته‌یه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ودا ده‌ڕوات. به‌ بۆچوونی حه‌لاج ئه‌نائیتی هه‌یه‌ و یا ئه‌نییه‌تی هه‌یه‌. “م”ی¹كۆتایی هه‌یه‌، جێناوی لكاوی من. یان به‌ وته‌ی ئارتور ڕامبۆ je ی هه‌یه‌، كه‌ ئه‌وی تره‌. I ی هه‌یه  ‌ Icheهه‌یه‌  زمانی شیعر منی هه‌یه‌، شوناس و ئه‌وی هه‌یه‌ و، له‌ هه‌موو زمانێك گه‌ڕانه‌وه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی هه‌ر له‌و “ئه‌و”ه‌ وه‌رده‌گرێت. له‌ هه‌مان من، واته‌ له‌ سوبێكت، سوبێكتی خۆی له‌ سوبێكته‌وه‌ وه‌رده‌گرێت. هه‌م له‌ سوبێكتێك كه‌ خودی شاعیره‌ و هه‌م له‌و سوبێكته‌ش كه‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌یه‌. كه‌ باسی ئه‌مه‌ی تریش ده‌كه‌ین. ئه‌مه‌ قسه‌یه‌كی زۆر لاوه‌كییه‌ كه‌ ده‌وترێت ئێمه‌ ده‌بێت له‌ زمانه‌وه‌ واتا وه‌ربگرین تا ده‌گه‌ینه‌ زمان تا ده‌گه‌ینه‌ خودی زمان، ئه‌مه‌ قسه‌یه‌ك بوو له‌ ساڵانی نێوان هه‌ر دوو جه‌نگدا لەسەر زار بوو كه‌ ئیستا ئێمه‌ش گرتوومانه‌ته‌ ده‌م، له‌ فۆرمالیسته‌ قوڕبه‌سه‌ره‌كانه‌وه‌ بیگره‌ تاوه‌كوو ده‌گاته‌ ئانارشیسته‌كانی پاش جه‌نگ، ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌وترێت زمان له‌نێو جه‌سته‌ی خودی زمانه‌، نه‌ك له‌ كۆنترۆڵكردنی له‌نێو جه‌سته‌ واته‌ له‌ سووڕانی ئه‌و ماسولكه‌ به‌هێزه‌ی ژێر مه‌ڵاشوو. بێ ئه‌وه‌ی سووڕانی ئه‌و ماسوولكه‌ به‌هێزه‌ی ژێر مه‌ڵاشوو به‌رهه‌می وته‌ و به‌رهه‌می وته‌یه‌ك بێت له‌نێو ژیانی جه‌سته‌ و هارمۆنیای ئه‌و شته‌ی كه‌ ئه‌وه‌ به‌ پێكهاته‌یه‌ك له‌ فیزیۆلۆژیای جوانی جه‌سته‌ ده‌زانین.

به‌ڵێ، نووسین له‌ جه‌سته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، له‌ هه‌موو جه‌سته‌، ئه‌مه‌ فیزیۆلۆژیای جوانیی جه‌سته‌یه‌ كه‌ هاوئاهه‌نگی ده‌خولقێنێت، كه‌ فرمان ده‌دات، ئافراندن ده‌كات.

٢. “په‌یوه‌ندی”²مۆدێرنیزم به‌ڕێوه‌ ده‌بات

دووه‌م هۆكاری هاوبه‌ش: مرۆڤه‌، كه‌ سوبێكته‌، له‌مه‌شیاندا من زۆر به‌ خێرایی تێده‌په‌ڕم چونكه‌ باسی سوبێكت و ئۆبێكت باسێكی نوێ نییه‌، به‌ڵام به‌م دواییه‌ له‌ زۆر نووسین و قسه‌كانی بیرمه‌ندان و ره‌خنه‌گرانی ئێمه‌وه‌ باسی لێوه ‌ده‌كرێت. ئه‌مه‌م ئێستا باس كرد، پێش كه‌مێك له‌ قسه‌كانمدا: كه‌ قسه‌ی ئێمه‌ی شاعیر له‌سه‌ر كاغه‌ز ناكرێت له‌ غیابی ئێمه‌ی شاعیردا ژیانی خۆی هه‌بێت. لانی كه‌م ئه‌و ژیانه‌ی كه‌ ئێمه‌ ویستوومانه‌ پێی ببه‌خشین. كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر شاعیر نه‌یشیه‌وێت له‌ شیعره‌كه‌یدا خۆی ده‌ربخات، ئه‌وا هه‌ر حوزووری هه‌یه‌. و من، ئه‌وی تره‌، ئه‌و قسه‌یه‌ی كه‌ ده‌یده‌نه‌ پاڵ ڕامبۆ:

 «Je est un autre»³كه‌ شوێنپێی ئه‌مه‌مان‌ دواتر له‌ هزری هۆسرێڵ و هایدیگه‌ریشدا به‌دی كرد هه‌ڵبه‌ت پێش ئه‌وه‌ش لای شه‌مسی ته‌بریزی و سوهره‌وه‌ردی خۆیشمان به‌دیمان كردبوو.

ئه‌وی تر له‌ شوناسی شاعیردا

دیوه‌ گه‌وره‌كه‌ی شیعر له‌لایه‌ن ئه‌وی تره‌وه‌ دروست ده‌كرێت، هه‌موو شاعیره‌ گه‌وره‌كانی دونیا له‌ ئیراده‌ی خۆیان له‌دایكبوون و په‌یوه‌ست بوون به‌ كه‌سانی تره‌وه‌. و له‌ په‌یوه‌ستبوون به‌ دونیای كه‌سانی تر گه‌یشتوون به‌ خۆیان و شیعری خۆیان. هیچ شاعیرێك “ئه‌وی تر”ی له‌ شیعره‌كه‌ی خۆیدا نه‌سڕیوه‌ته‌وه‌، چونكه‌ له‌ منی خۆیدا “ئه‌وی تر”ی به‌دی كردووه‌ و ئه‌م شته‌ش مرۆڤانه‌یه‌، ئه‌مه‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی مرۆڤانه‌یه‌، و خۆبوون هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ئه‌وی تر بوون ته‌نانه‌ت لای ئه‌و شاعیرانه‌ش كه‌ خۆیان له‌ پشته‌وه‌ی فۆرم ـ فۆرمالیستی ـ و هه‌ڵاتن له‌ واقیع شاردووه‌ته‌وه‌ و ته‌نیا له‌ كه‌مینی زماندا بوون و خۆیان به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌سانی تر ویستوویانه ‌و وتویانه‌ پیشان نه‌دابێت، پیشان نه‌داوه‌، چونكه‌ ده‌كرێت له‌ حه‌زی شیعر بۆ دووره‌په‌رێزی له‌ كه‌سانی تر، گومان له‌وه‌ نه‌كرێت كه‌ به‌ كاولكاریی زمانی و به ‌دروستكردن و بیناكردنه‌ نازمانییه‌كان، بۆشایی دروستكردن و شتی پووچ و بێمانا دروست نابێت. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ نه‌ له‌ شاعیر و نه‌ له‌ خوێنه‌ر و نه‌ له‌و كه‌سه‌ش كه‌ هه‌رگیز شیعر ناخوێنێته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ مرۆڤ، له‌ ڕابردوو و له‌ داهاتووی هیچ ئاسه‌وارێك بوونی نه‌بێت! كه‌واته‌ لیره‌شدا هێڵێك ده‌ده‌ین به‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شیعر سه‌د له‌ سه‌دی زمانه‌ و یان فیزیكی زمانه‌ “شێوازه‌ ڕواڵه‌تییه‌كه‌ی زمان”، ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ریش نه‌بین ده‌توانین له‌وه‌‌ تێبگه‌ین‌  ئه‌گه‌ر زمانی شیعر گۆشه‌گیر ببێت، ئه‌وا له‌ دووره‌په‌رێزی له‌ مرۆڤ و له‌ واتا، له‌ په‌یوه‌ندی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌. و په‌یوه‌ندییه‌ پچڕاوه‌كان هیچ كات ناگه‌ن به‌ یه‌ك، له‌ كاتێكدا بۆشایی بریتییه‌ له‌ به‌یه‌كگه‌یشتنی په‌یوه‌ندییه‌كان، هونه‌رمه‌ندێك زۆر باش له‌مه‌ تێده‌گات و زه‌رووره‌ته‌كه‌ی بۆ ئه‌و باشتر مایه‌ی تێگه‌یشتنه‌.

په‌یوه‌ندی مۆدێرنیزم به‌ڕێوه‌ ده‌بات. ته‌نیا فیزیكیی زمانیش له‌ شیعر، ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندی به‌ڕێوه‌ی نه‌بات، زمان فیزیكه‌كه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات.

واتای شیعر فۆرمی شیعره‌

خه‌ڵكانی دونیای ئه‌مڕۆ به‌ شه‌ش هه‌زار زمان قسه‌ ده‌كه‌ن. له‌ ئامارێكدا ئه‌وه‌م خوێنده‌وه‌ كه‌ پێشبینی ئه‌وه‌ ده‌كرێت ته‌نیا سێ هه‌زار زمانیان تاوه‌كوو ٢٥ ساڵی داهاتوو ده‌مێننه‌وه‌. ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌م بواره‌ توێژینه‌وه‌یان كردووه‌ و خه‌ریكی ئامار وه‌رگرتنن بڕوایان وایه‌ تا ٢٥ ساڵی تر هه‌ر سێ هه‌زار زمان له‌م شه‌ش هه‌زاره‌ ده‌مێنێته‌وه‌. به ‌بۆچوونی ئێوه‌  چه‌ند زمانی شیعری شاعیران له‌م نێوانه‌دا له‌نێو ده‌چێت؟ ئێمه‌ به‌ره‌و له‌ناودانی پلورالیزمی كولتووری و یه‌كپارچه‌یی له‌ یه‌ك كولتووردا به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌چین. بمانه‌وێ و نه‌مانه‌وێ وا به‌ره‌و ئه‌وێ ده‌چین، یۆنسكۆ به‌ ده‌نگی به‌رز ئه‌وه‌ی پێڕاگه‌یاندووین كه‌ به‌ره‌و له‌ناوچوونی فره‌كولتووری ده‌چین، به‌ره‌و یه‌كپارچه‌ییی دونیا و پره‌نسیپێكی بنه‌ڕه‌تیی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیران و هونه‌رمه‌ندانی زمانی ـ ئیستا كه‌ زمان بوون و نه‌بوونی ئێمه‌ دروست ده‌كات ـ خۆیان له‌ گۆشه‌یه‌ك له‌ واقیعی ئه‌مڕۆ دابنێن كه‌ نایبینین، به‌ڵام سبه‌ی ده‌یبینین. واتای ئه‌م قسه‌یه ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ره‌هه‌نده‌ نه‌بینراوه‌كه‌ی واقیعی ئه‌مڕۆ، خودی نه‌بینراو، له‌و ژیانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ زمان هه‌مانه‌ كه‌شفی ده‌كه‌ین. مانای ئه‌م وشه‌یه‌ هه‌رچییه‌ك بێت ئه‌وه‌یه‌ چما ڕێكخراوێكی فه‌رمی و چاودێر ، حوزووری مرۆڤی له‌ هونه‌ری زمانی به‌ ڕێژه‌یه‌كی كه‌م له‌به‌رچاو گرتووه‌‌ و یان هه‌ستی به‌ مه‌ترسییه‌كه‌ی له‌م نوقسانییه‌ كردووه‌.

كاڵبوونه‌وه‌ی بیری ماركسی و له‌بیركردنی مرۆڤ له‌ شیعردا به‌ نوقسانی ده‌زانم و هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌م شیعر له‌ به‌رده‌م مه‌ترسیدایه‌.

ئه‌و شته‌ی كه‌ بیست ساڵ پێش ئێستا پێچه‌وانه‌كه‌ی راست بوو. قسه‌كردن له‌ مرۆڤ و له‌ چاره‌نووسی مرۆڤ بیست ساڵ پێش ئێستا و پێش ئه‌وه‌ش، بووبووه‌ بابه‌تی هه‌موو ئافراندنه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان. تا ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ كاری زمانی له‌ژێر ڕكێفی شیعردا بوو، له‌ژێر ڕكێفدا بوو، له‌ژێر ڕكێفی ماركسیزم. مه‌یل به‌ره‌و ماركسیه‌ت و بیری زاڵی ئه‌و قۆناغه‌ وای ده‌خواست: به‌رپرسیاریه‌تی و پاڕێزگاری له‌ مرۆڤ. ڕه‌هه‌نده‌ زاڵه‌كه‌ی ده‌ق بریتیی بوو له‌ قسه‌كردن له‌ مرۆڤ و چاره‌نووسه‌كه‌ی، ئه‌و سه‌رده‌مه‌، له‌ ساڵی شه‌سته‌كاندا زۆر ره‌خنه‌ی توند و بێڕه‌حمانه‌ له‌ من گیرا.. منیان به‌ شاعیرێك ده‌زانی كه‌ لووتكه‌ی كێوی قافدا بم، شاعیرێكی بێ ئازار، شاعیری یاریكردن به‌ زمان ده‌زانی. منێك كه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ وه‌ها بووم، ئه‌مڕۆ كاڵبوونه‌وه‌ی بیری ماركسی و له‌بیركردنی مرۆڤ له‌ شیعردا به‌ نوقسانی ده‌زانم و هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌م شیعر له‌ به‌رده‌م مه‌ترسیدایه‌.

یه‌كێك له‌ لایه‌نه‌ خراپه‌كانی ره‌خنه‌گرانی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ دوای مۆدێلی ڕۆژ ده‌كه‌ون، ئیتر بیر له‌وه‌ ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ بۆ نموونه‌ له‌ شیعری ئینگلیزیدا بووه‌ به‌ مۆدێل، ئه‌وا له‌گه‌ڵ سروشتی زمان له‌ شیعری فارسیدا سازگار نییه‌. لێره‌دا ئه‌وه‌ به‌دبه‌ختی و جێگای مه‌خابنه‌ كه‌ رۆشنبیرانی تاراوگەی‌ ئێمه ‌و ره‌خنه‌گره ‌دوورخراوه‌كانمان كاتێك ده‌بینین بۆ نموونه‌ له‌ شیعری ئینگلیزی ، ئه‌مریكی، فره‌نسی یان ئه‌ڵمانی، هاوشێوه‌ی ساڵانی پاش جه‌نگ دیسان وێرانكردنی زمان بووه‌ته‌ مۆدێل، هه‌ست ده‌كه‌ن ئه‌مه‌ پۆست مۆدێرنه‌، كه‌واته‌ با ئێمه‌ش بێین ڕێزمانی زمان تێك بده‌ین تاوه‌كوو له‌ قافڵه‌ی ئاڤانگاردیزم به‌جێ نه‌مێنین. من پێیان ده‌ڵێم هۆ شاعیری مرۆڤ دۆست! له‌ ڕیزی به‌رخودان مه‌یه‌ ده‌ره‌وه‌، تۆ ڕۆژێك جنێوت به‌ من ده‌دا كه‌ بۆچی جنێوم نه‌ده‌دا، ئه‌مڕۆ جنێو به‌وه‌ ئه‌ده‌ی كه‌ من جنێوی ناده‌مێ. بۆچی زمان كوێر ده‌كه‌ی و ئه‌وه‌ له‌ باتی مرۆڤ داده‌نێی؟ ده‌ته‌وێت شیعری چه‌ند ده‌لاله‌تی و چه‌ند زمانی بهۆنیته‌وه‌، چه‌ند زمانی بێ په‌یوه‌ندییه‌كانی زمانی؟ په‌یوه‌ندییه‌كانی زمانێك له‌لایه‌ن مرۆڤی ئه‌و زمانه‌وه‌ دروست ده‌كرێت و شیعریش وه‌كوو هونه‌رێكی زمانی ناتوانێت زمان به‌بێ خاوه‌نه‌كه‌ی بخولقێنێت.

شیعر ناتوانێت ئه‌و واتایانه‌ی كه‌ مرۆڤ به‌ زمانی به‌خشیووه‌ لێی وه‌رگرێته‌وه‌، به‌ڵكوو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه ‌و سه‌رله‌نوێ ئافراندنه‌وه‌ی، شوێنێكی تازه‌ به‌ ئه‌و ـ به‌ زمان ـ ده‌دات.

ئه‌نجامی قسه‌كانی من لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شیعر ناتوانێت ئه‌و واتایانه‌ی كه‌ مرۆڤ به‌ زمانی به‌خشیووه‌ لێی وه‌رگرێته‌وه‌، به‌ڵكوو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه ‌و سه‌رله‌نوێ ئافراندنه‌وه‌ی، شوێنێكی تازه‌ به‌ ئه‌و ـ به‌ زمان ـ ده‌دات. و ئه‌و شیعرانه‌ی كه‌ ڕووتن له‌ گه‌ڕانه‌وه‌، وشه‌كان له‌ شیعر رووت ده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌گه‌ر نه‌گه‌نه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی نوێ له‌نێو پارچه‌ شیعرێك. چونكه‌ شیعر پێناسه‌كردنه‌ و پێناسه‌ش به‌رده‌وام پێناسه‌یه‌كه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ش به‌رده‌وام گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی بۆ عورفی وشه‌. ئێمه‌ به‌ر به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ ده‌ركییه‌كانی وشه‌ ده‌گرین تا له‌ كاتی گه‌ڕانه‌وه‌ی دووباره‌مان بۆی، گه‌ڕانه‌وه‌ی نوێی پێبه‌خشین. زه‌ینی مرۆڤیش ئه‌م كاره‌ ده‌كات، حوزوور و ئاماده‌بوونی سوبێكت دروست ده‌كات. ئێمه‌ ناتوانین واتا له‌ شیعر وه‌رگرینه‌وه‌، واتای شیعر، فۆرمی شیعره‌.

٣. به‌شی جیهان له‌نێو شیعردا

هۆكاری سێیه‌م حوزووری جیهانه‌، به‌شی جیهان له‌ شیعردا ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ پێشتر باسم كرد. وتم كه‌ ئه‌مه‌یان مه‌سه‌له‌یه‌كی تره‌. به‌ ته‌عبیرێكی هه‌ڵه‌ بۆ تیۆری “ئۆتۆرێفرانس” زمانی لای یاكوبسۆن”ئه‌و شاعیر و ڕه‌خنه‌گرانانه‌ی كه‌ شیعر ته‌نیا ده‌بستنه‌وه‌ به‌ زمانه‌وه‌، ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانن ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ده‌ستمان له‌ “شت” هه‌ڵگرتووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ك بووه‌ بۆ وشه‌، به‌ڵام هه‌ر ئه‌م شته‌ وشه‌ له‌ شیعر ئێمه‌ ئاوس و به‌ شێوه‌یه‌كی كورتتر بڵێم واتاداری ده‌كات. ئه‌ویش له‌ ڕێگای شێوه‌و و له‌ كه‌ره‌می فۆرم و جوانیناسیی فۆرم. كه‌واته‌ ده‌بێت ئه‌وه‌ش قبووڵ بكه‌ن كه‌ زمانی نێو شیعر، زمانی ده‌ره‌وه‌ی شیعر نییه‌، واته‌ ژیانی زمان له‌نێو پارچه‌ شیعرێكدا له‌گه‌ڵ زمانی ژیان یان “ژیانكردن” له‌ ده‌ره‌وه‌ی پارچه‌ شیعرێكدا جیاوازه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌وانه‌ له‌ “ئۆترڕێفرانس”ی زمان، (خۆگه‌ڕانه‌وه‌ی) زمان، نه‌ك به‌ ته‌نیا سڕینه‌وه‌ی شت به‌ڵكوو سڕینه‌وه‌ی واتا و ڕێزمانیشییان به‌دی كردووه‌! تووشی سه‌رسووڕمان مه‌یه‌ن. ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی به‌ پۆست مۆدێرن ده‌زانێت، له‌گه‌ڵ هه‌بووونی ئه‌وه‌ی كه‌ پێناسه‌یه‌كی نییه‌ بۆی، له‌ ئه‌نجامدا ئه‌م پێناسه‌نه‌كراوییه‌ی به‌ پێناسه‌یه‌ك بۆ ئه‌و شته‌ ده‌زانێت كه‌ نایزانێت!

واته‌ سڕینه‌وه‌ی شت، سڕینه‌وه‌ی شت واته‌ حوزووری شاعیر، حوزووری ناخی شاعیر، و شت له‌ سڕینه‌وه‌ی خۆی له‌ واتا، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی تازه‌ بۆ ئه‌سڵه‌ كۆنه‌كه‌ی خۆی ده‌كات و یان ئه‌وه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی نوێ بۆ ناخ و ده‌روونه‌ شاراوه‌كه‌ی شاعیر پیشان ده‌دات. ئه‌و ناخه ‌و ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌یه ‌و ئه‌و شته‌ به‌رده‌وام جموجووڵێكی تازه‌یان هه‌یه‌ و فۆرمی شیعریش له‌م جموجووڵه‌دا بینای خۆی دروست ده‌كات. شاعیر ده‌گات به‌ كه‌شف و شتیش له‌م كه‌شفه‌دا ده‌گاته‌ كۆتاییی خۆی، ئامانجی خۆی. ئه‌م شتی به‌ ئامانج گه‌یشتووه‌ چیتر ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ شاعیر وه‌لای نابوو و سڕیبوویه‌وه‌ و سه‌رچاوه‌ گریمانییه‌كه‌ی لێوه‌رگرتبووه‌وه‌.

شیعری زمان، بێ زمانی شیعر

ئاگادار بین كه‌  ئێمه‌ له‌ ئافراندنی فۆرمیشدا په‌یوه‌ندییمان به‌ جیهانه‌وه‌ نییه‌. په‌یوه‌ندیی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا په‌یوه‌ندیی زمانه‌ له‌گه‌ڵ دونیای چوارده‌وه‌ری خۆیدا. به‌ڵێ، هونه‌ر لاساییكردنه‌وه‌ی سروشته‌. به‌ڵێ هونه‌ر لاساییكردنه‌وه‌ی سروشت نییه‌، به‌ڵام ئاماده‌بوونی ئه‌م دوانه‌ له‌نێو یه‌كدا ئێمه‌ ناچار به‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌م و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌وی تریان ده‌كات تا ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ بیر له‌م قسه‌یه‌ی ئۆسكار وایڵد ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ “سروشت لاساییكردنه‌وه‌ی هونه‌ره‌”. پێده‌كه‌نن؟ ئاندرێ ژیدیش له‌ یادداشته‌ ڕۆژانه‌كانیدا به‌وه‌ پێكه‌نیبوو: كاتێك شیعره‌كانی ئه‌وی ـ ئۆسكار وایڵد ـ له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێكی نه‌ك زۆر عادیلانه‌ش، به‌ شیعرێكی “مامناوه‌ند” زانیبوو، ئه‌ویش بێ‌ یه‌ك و دوو جوابی دابووه‌وه ‌و كه‌ : “ئاخر هه‌ڵه‌ی من ئه‌وه‌ بوو كه‌ توانام دا به‌ سروشت و به‌هره‌ی خۆم به‌خشیی به‌ شیعر”.

“”””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””

سه‌رچاوه‌:

یدالله‌، رویائی، عبارت از چیست؟ از سكوی سرخ 2، انتشارات اهنگ دیگر، تهران ١٣٨٦، صص. ٢٨ـ ٣٧.

پەراوێزەکان

The post ئه‌و شته‌ی شیعر نوێ ده‌كاته‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

كاتێك من له‌ ئاستی ئه‌م جیهانه‌دام، له‌و شوێنه‌ی كه‌ شته‌كان و بوونه‌وه‌ره‌كان هه‌ن، ئه‌وا بوون[1] به‌ شێوه‌یه‌كی قووڵ به‌شاراوه‌یی[2] ده‌مێنێته‌وه‌ (به ‌هه‌مان شێوه‌ كه‌ هایدیگه‌ر داوه‌تمان ده‌كات پێشوازی له‌م هزره‌ بكه‌ین). ئه‌م شاردنه‌وه‌یه‌ ده‌توانێت ببێته‌ چالاكییه‌ك، نه‌فی[3]. «من هه‌م»(له‌ نێو جیهاندا) به‌ره‌و ئه‌و واتایه‌ ده‌چێت كه‌ من هه‌م، ئه‌ویش ته‌نیا له‌و كاته‌ی بتوانم خۆم له‌ بوون داببڕم: ئێمه‌ نكۆڵی له‌ بوون ده‌كه‌ین ـ یاخود به‌ ڕوونكردنه‌وه ‌و تیشكخستنه‌ سه‌ری له‌ ڕێگای حاڵه‌تێكی تایبه‌ته‌وه‌، نكۆڵی ده‌كه‌ین و، گۆڕانكاری به‌سه‌ر سروشتی بووندا ده‌هێنین ــ له‌م نه‌فییه‌دا كه‌ خۆی چالاكییه‌كه‌ و هه‌م نه‌فی كاتیشه‌، بوونه‌وه‌ركان به‌دی دێن و، مرۆڤه‌كانیش له‌نێو ئازادیی «من هه‌م» خۆیان ڕاست ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌وه‌ی من ده‌كات به‌ من[4]  بڕیاردانه‌ بۆ بوون[5]‌ وه‌ك دابڕانی بوون له‌ بوون، بوونی بێ بوون، بوونێك كه‌ هیچ شتێك قه‌رزاری بوون نییه‌، بوونێك كه‌ هێزه‌كه‌ی له‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی بوون سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، [من] به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها “له‌سروشتكه‌وتووم[6]“، به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها دابڕاو، واته‌ به ‌شێویه‌كی ڕه‌ها ڕه‌ها‌.

ئه‌و هێزه‌ی كه‌ له‌ ڕێگای ڕه‌تكردنه‌وه‌ی بوونه‌وه‌ من پێداگری له‌ خۆم ده‌كه‌م، ته‌نیا له‌نێو كۆمه‌ڵگای مرۆییدا ڕاسته‌قینه‌یه‌، له‌نێو جووڵه‌ی هاوبه‌شی چالاكییه‌كان و چالاكی كات. «من هه‌م» وه‌ك بڕیارێكی بوون به‌بێ بوون[7]، ته‌نیا له‌و كاته‌دا هه‌قیقه‌تی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م بڕیاره‌ له‌سه‌ر بنه‌مای كۆی مرۆڤایه‌تیدا بێت، یان ئه‌م بڕیاره‌ له‌نێو ئه‌و جووڵه‌یه‌دا درا بێت كه‌ ده‌یكات به‌ واقیعی‌ و ده‌ستبه‌ری ده‌كات: ئه‌م واقیعه‌ هه‌میشه‌ مێژوویییه‌، ئه‌وه‌ جیهانه‌ كه‌ هه‌میشه‌ به‌دیهێنه‌ری جیهانه‌.

«من هه‌م» وه‌ك بڕیارێكی بوون به‌بێ بوون، ته‌نیا له‌و كاته‌دا هه‌قیقه‌تی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م بڕیاره‌ له‌سه‌ر بنه‌مای كۆی مرۆڤایه‌تیدا بێت، یان ئه‌م بڕیاره‌ له‌نێو ئه‌و جووڵه‌یه‌دا درا بێت كه‌ ده‌یكات به‌ واقیعی‌ و ده‌ستبه‌ری ده‌كات

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌و بڕیاره‌ی كه‌ بوون به‌ من ده‌دات له‌ ده‌ره‌وه‌ی بوون، كه‌ ڕووناكی ده‌خاته‌ سه‌ر ڕه‌تكردنه‌وه‌ی بوون به‌ په‌یوه‌ستبوون به‌و دره‌وشانه‌وه‌ تاقانه‌یه‌ كه‌ له‌وێدا «من هه‌م»، ده‌شێت‌ ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ ناوازه‌یه‌ش بێت كه‌ بوون بێبه‌رییه‌ له‌ بوون، دابڕاو له‌ بوون، هه‌روه‌ها ببێته‌ دابڕان له‌ بوونه‌وه‌ران: ڕه‌هاییی “من هه‌م[8]” كه‌ ده‌یه‌وێت خۆی بسه‌لمێنێت بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌وانی تر. ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی پێی ده‌وترێت ته‌نیایی (له‌ ئاستی جیهاندا). ده‌شێت ته‌نیایی وه‌ك له‌خۆباییبوونێكی ئاغایانه‌ی كه‌سێكی ته‌نیا و گۆشه‌گیر ئه‌زموون بكرێت، كولتووری جیاوازیكردن، چركه‌ساتێكی سووبێكتیڤیتێ كه‌ ئه‌و گرژییه‌ دیالێكتییه‌ تێك ده‌شكێنێت كه‌ له‌ ڕێگایه‌وه‌ خۆی به‌دی ده‌هێنێت. ئینجا ده‌شێت ته‌نیاییی «من هه‌م» ئه‌و عه‌ده‌مه‌ كه‌شف بكات كه‌ بنه‌مای منه‌. ئینجا منی ته‌نیا خۆی به‌ دابڕاوی ده‌بینێـته‌وه‌، به‌ڵام چیتر ناتوانێـت له‌م دابڕانه‌دا بارودۆخی ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌دی بكاته‌وه‌، چیتر له‌م دابڕانه‌ كه‌ره‌سته‌ چالاكی به‌ده‌ست ناهێنێت، ده‌ربڕین و هه‌قیقه‌تێك كه‌ هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كان بنیات ده‌نێت.

بێگومان ئه‌م ئه‌زموونه‌ی كۆتایی به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌ردێته‌ پاڵ شۆكی دڵه‌ڕاوكێ[9]. مرۆڤ به‌رانبه‌ر خۆی وه‌ك شتێكی دابڕاو ده‌گاته‌ ئاگایی، غیابی بوون، ده‌گاته‌ ئه‌و ئاگایییه‌ی كه‌ زاتی خۆی په‌یوه‌سته‌ نا‌بوونی[10]. گه‌رچی ئه‌م شته‌ جێی داخیش بێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌و چركه‌ساته‌ پێویسته‌ ده‌شارێته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی من هیچ نیم، به ‌دڵنیایییه‌وه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌ دێت كه‌ «من خۆم له‌ هه‌ناوی عه‌ده‌م[11] هێشتووه‌ته‌وه‌»، كه‌ ئه‌مه‌ش تاریك و قه‌له‌قكه‌ره‌، به‌ڵام هاوكات به‌و واتا ناوازه‌ش دێت كه‌ عه‌ده‌م هێزی منه‌، كه‌ من ده‌توانم نه‌بم: و له‌مه‌وه‌ ئازادی و ئاغایی و داهاتووی مرۆڤ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت.

كاتێك مردن ده‌گۆڕێت بۆ هێز، مرۆڤ ده‌ست پێ ده‌كات، ئه‌م ده‌ستپێكه‌یش واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی جیهان هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی بوونه‌وه‌ران هه‌بن، ده‌بێت غیابی بوون هه‌بێت.

من ئه‌وه‌م كه‌ نییه‌، كه‌سێك كه‌ دابڕاوه‌، كه‌سێكی دابڕاو، یاخود به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ ده‌وترێت كه‌سێك كه‌ بوونی خستووه‌ته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. مرۆڤه‌كان له‌ ڕێگای هێزی نه‌بوونه‌وه‌ پێداگری له‌سه‌ر خۆیان ده‌كه‌ن: به‌م شێوه‌یه‌ كردار ده‌نوێنن، قسه‌ ده‌كه‌ن، به‌رده‌وام ئه‌و شتانه‌ له‌خۆ ده‌گرن كه‌ نین، هه‌ڵاتن له‌ بوون له‌ ڕێگای ده‌سته‌ویه‌خه‌بوون له‌ گه‌ڵیدا، له‌ ڕێگای خۆخستنه‌ مه‌ترسییه‌وه‌، ده‌سته‌ویه‌خه‌بوونێك كه‌ تا ساتی مردن به‌رده‌وامه‌ و ئه‌مه‌ خودی مێژووه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ هیگڵ پیشانی داوه‌ «له‌گه‌ڵ مردن ژیانی زه‌ین ده‌ست پێ ده‌كات». كاتێك مردن ده‌گۆڕێت بۆ هێز، مرۆڤ ده‌ست پێ ده‌كات، ئه‌م ده‌ستپێكه‌یش واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی جیهان هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی بوونه‌وه‌ران هه‌بن، ده‌بێت غیابی بوون هه‌بێت.

ئه‌مه‌ به‌ چ واتایه‌ك دێت؟

كاتێك غیابی بوون هه‌یه‌، ئه‌وكاته‌ی‌‌ عه‌ده‌م ده‌گۆڕێت بۆ هێز، مرۆڤ به‌ ته‌واوه‌تی مێژوویییه‌. به‌ڵام كاتێك غیابی بوون هه‌یه‌، ئایا غیابی بوون هه‌یه‌؟ كاتێك غیابی بوون هه‌یه‌، ئایا به‌و واتایه‌ دێت ئه‌م غیابه‌ هیچ شتێك قه‌رزاری بوون هه‌یه‌‌؟ یان به‌و واتایه‌ دێت كه‌ غیاب بوونێكه‌ كه‌ به‌ شێویه‌كی قووڵ له‌ غیابی بووندایه‌، كه‌ غیابی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ هاوكات غیابی بوون، كاتێك كه‌ هیچ شتێك بوونی نییه‌ وه‌ك خۆی ده‌هێڵێته‌وه‌؟ كاتێك غیابی بوون هه‌یه‌، ئه‌وا هێشتا بوون به‌ شێویه‌كی قووڵ شاردراوه‌ته‌وه‌. كه‌سێك كه‌ له‌م غیابه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌، ئه‌و غیابه‌ كه‌ له‌ “ته‌نیاییی پێویست”دا ئاماده‌یی هه‌یه‌، له‌ ڕێگای بوونێكه‌وه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وێ كه‌ غیابی بوون ئه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، ئه‌م چیتر بوونێكی شاراوه‌ نییه‌، به‌ڵكوو بوونه‌ وه‌ك بوونێكی شاراوه‌: خودی شاراوه‌یی خۆیه‌تی.

بێگومان لێره‌ هه‌نگاوێكمان زیاتر ناوه‌ بۆ ئه‌و شته‌ی مه‌به‌ستمانه‌. له‌نێو ئارامی ژیانی ڕۆژانه‌دا، شاراوه‌یی خۆی ده‌شارێته‌وه‌. له‌نێو ئه‌كتدا، ئه‌كتێكی ڕاسته‌قینه‌، ئه‌وه‌ی ئیش و چالاكی مێژووه‌، شاراوه‌یی هه‌وڵ ده‌دات ببێت به‌ نه‌فی(نه‌فی ئه‌ركی ئێمه‌یه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌ركی هه‌قیقه‌ته‌). به‌ڵام ئه‌و شته‌ی ئێمه‌ ناوی لێ ده‌نێین ته‌نیاییی پێویست، شاراوه‌یی هه‌وڵی ئاشكرابوون و ده‌ركه‌وتن ده‌دات.

كاتێك غیابی بوونه‌وه‌ران هه‌بێت، بوونێك كه‌ وه‌ك قووڵی شاراوه‌یی ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌وێدا بوون ده‌بێته‌ نابوون. كاتێك شاراوه‌یی ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌م شاراوه‌یییه‌ ده‌ركه‌وتووه‌، “هه‌موو شتێك ده‌شارێته‌وه‌”، به‌ڵام له‌م “شاردنه‌وه‌ی هه‌مووشته‌” ده‌ركه‌وتنێكی تر دروست ده‌كات، ده‌ركه‌وتنێك كه‌ له‌مه‌ودا له‌ “هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ نه‌ماون” ده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ به‌ ده‌ركه‌وتن ناوی ده‌به‌ین: “هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی دیار نه‌ماون” ده‌رده‌كه‌ون. ده‌ركه‌وتینش ده‌قاوده‌ق به‌و واتایه‌ دێت كاتێك هه‌موو شتێك دیار نامێنن، هێشتا شتێك هه‌یه‌: كاتێك هیچ شتێك بوونی نییه‌، غیاب زاتی بوون ئاشكرا ده‌كات و ئه‌مه‌ بوونه‌ هێشتا لێره هه‌یه‌، بوون تا ئاستی شاراوه‌یی….

[1]L’être

[2]dissimulé

[3]La négation

[4]moi

[5]L’être

[6]dénaturé

[7]Sans L’être

[8]Je suis

[9]à Ébranlement de l’angoisse

[10]n’être pas

[11]Le néant

ژێده‌ر:

Blanchot, Maurice, l’espace littéraire, «La solitude essentielle et la solitude dans le mond», É. Gallimard, 1955, pp.337-340.

The post ته‌نیاییی پێویست و ته‌نیایی له‌ جیهاندا appeared first on ژنەفتن.

شیعری مۆدێرن ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌و شیعرانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریكای باكوور له‌ ساڵانی ١٨٥٠ تا ١٩٥٠ به‌ نه‌ریتی شیعری مۆدێرن نووسراون. له‌لایه‌ن ڕه‌خنه‌گرانه‌وه‌ ناكۆكیی زۆر له‌سه‌ر پۆلێنكردن و سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كیی شیعری مۆدێرن هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌ گشتی له‌سه‌ری كۆكن، سه‌رچاوه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی شیعری مۆدێرن هه‌ر ئه‌م دوو شه‌پۆله‌یه‌ كه‌ باس كرا: سیمبولیزمی فره‌نسی و شێوازی شیعری ئازاد و په‌خشانه‌شیعره و، شه‌پۆلی دووه‌میشیان: شیعری ئیماژیزم و بڕگه‌ییی ئه‌مریكای باكووره‌. كاریگه‌ریی شاعیرانی سیمبولیستی فره‌نسی وه‌ك بۆدلێر و ڕه‌مبۆ و مالارمێ نه‌ك به‌سه‌ر شاعیرانی فره‌نسی زمان، بەڵکوو به‌سه‌ر شاعیرانی تری مۆدێرنیستی جیهانیشدا حاشاهه‌ڵنه‌گره‌. ئه‌م شاعیرانه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م پشتكردنیان بوو له‌ نه‌ریتی شیعری ڕۆمانتیزم و كه‌شفكردنی جیهان و په‌یوه‌ندی نێوان شته‌كان له‌ ڕوانگه‌یه‌كی نوێیه‌وه‌. شیعری مۆدێرن به‌ پێچه‌وانه‌ی زانست و ته‌نانه‌ت فه‌لسه‌فه‌ش كه‌ هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌دات دوالیزمه‌كان له‌ ته‌نیشت یه‌ك دابنێت بۆ تێگه‌یشتنی ئه‌میان له‌ ڕێگای ئه‌ویان، بۆ نموونه‌ له‌ ڕێگای نادادپه‌روه‌ری بزانێت دادپه‌روه‌ری چییه‌، عه‌قڵ چییه ‌و ڕۆح كامه‌یه‌ و پیرۆز و ناپیرۆزی و هتد، هه‌وڵ ده‌دات ته‌واوی پارادۆكسه‌كانی ده‌ره‌وه ‌و ناوه‌وه‌ی خۆی بۆ نێو شیعر بگوازێته‌وه‌.

بۆیه‌ لای شاعیرانی مۆدێرن به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ی شاعیرانی ڕیالیست و ڕۆمانتیك زمان چیتر كه‌ره‌سته‌یه‌ك نییه‌ بۆ وه‌سفكردنی واقیع و نواندنه‌وه‌ی هه‌ست و سۆز به‌رانبه‌ر ئه‌م واقیعه‌… چونكه‌ وشه‌كان هاوته‌ریب نین لەگەڵ ئه‌و شتانه‌ی كه‌ بڕیاره‌‌‌ ده‌ریانبڕن.  وه‌ك ت. ئیس. ئیلیۆت ده‌یڵێت: وشه‌كان ده‌ستیان كردووه‌ به‌ “خلیسكان”. لای ئه‌وان‌ زمان له‌ كاتی هه‌وڵدان و به‌ره‌نگاربوونه‌وه ‌و زاڵبوون به‌سه‌ر ئه‌م واقیعه‌دا لێك ده‌ترازێت… و لێره‌دا‌ زمان تووشی قه‌یران دێت، چونكه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ سه‌ره‌تایه‌ی زمان له‌گه‌ڵ جیهاندا واته‌ ناولێنان و وه‌سفكردنی شته‌كان و دیارده‌كانی نێوی چیتر ڕوون نییه‌ و ته‌مومژاویبوون و هه‌ڵه‌تێگه‌یشتن و ته‌نانه‌ت كۆڵنه‌دان بۆ وه‌سفكردنیش شوێنی به‌ ده‌لاله‌ته‌ باوه‌كان لێژ كردووه‌ … هاوشێوه‌ی ئه‌و ئه‌زموونه‌ی له‌ ڕۆمانی “له‌ هه‌ناوی تاریكیدا” كه‌ كۆرتێز خه‌ونه‌كانی خۆی ته‌نیا له‌ شێوه‌ی “ترس و تۆقین”دا ده‌رده‌بڕێت! یان ئه‌و ئه‌زموونه‌ی بێكێت كه‌ ده‌ڵێت: ناتوانم به‌رده‌وام بم، به‌رده‌وام ده‌بم! بۆیه‌ شیعری مۆدێرن به ‌جۆرێك بریتییه‌ له‌ شكستی ئه‌زموون و له‌ناوچوونی زمانی شیعر و، زۆربه‌ی شاعیرانی مۆدێرن قه‌یرانه‌كانی نێو كۆمه‌ڵگای مۆدێرنیان له‌ شێوه‌ی پارادۆكسه‌ ناوه‌كییه‌كانی شیعردا ئه‌زموون كردووه‌ و، ‌ لێره‌دا بوونی پارادۆكس وه‌ك دیوێكی ئه‌رێنی سه‌رنج ده‌درێت و مه‌به‌ست لێی قووڵبوونه‌وه‌ی شاعیرانه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیان و ئه‌زموونكردن و قبووڵكردنی هه‌موو پارادۆكسه‌كانی نێو ژیانی مۆدێرنه‌. ئه‌م كتێبه‌ی به‌رده‌ستان هه‌وڵێكه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی جیهانی شیعری مۆدێرن، كه‌ وتاری یه‌كه‌می له‌لایه‌ن “ئێریش هیله‌ر” نووسراوه‌ و به‌ جۆرێك ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌م جیهانه‌ شیعرییه‌ و، پێی وایه‌ ئه‌زموونی ئه‌م شاعیرانه‌ ئافراندنی كۆمه‌ڵێك جیهانی لێوانلێوه‌ له‌ سیمبولی ئاڵۆز و ناڕوون‌، كه‌ بوونیان له‌ ئه‌نجامی لێكترازانی شیعر و ژیان و دواتر له‌ده‌ستچوونی ساده‌یی (زمانی) شیعره. له‌ هه‌مان كاتدا ده‌ر‌كه‌وتنی واقيعێكی بێواتا و واتایه‌كی ناواقیعییه‌، كه‌ هه‌رجۆره‌ هه‌وڵێك بۆ دروستكردنی په‌یوه‌ندى له‌نێوان ژیان و هونه‌ردا له‌ناو ده‌بات‌. ‌ئه‌م وتاره‌ له‌لایه‌ن خودی مورادی فه‌رهادپور وه‌رگێڕاوه، وتاری دووه‌میش كه‌ نووسینی خۆیه‌تی، هه‌وڵێکه‌ بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌رگۆمێنته‌كانی هیله‌ر له‌ هه‌مان كاتیشدا ده‌روازه‌یه‌كه‌ بۆ چوونه‌ نێو ئه‌م جیهانه‌ ئاڵۆزه‌ی ئه‌زموونی شیعری مۆدێرن و شیكردنه‌وه‌یان به‌ ئه‌رگۆمێنتی فه‌لسه‌فی و مێژوویییه‌وه‌‌. له‌ كۆتاییشدا گفتوگۆیه‌كی تێر و ته‌سه‌له‌ لەگەڵ نووسه‌ر سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ده‌ب و شیعری مۆدێرن و ئه‌و باسانه‌یش كه‌ ده‌یخاته‌ ڕوو سه‌باره‌ت به‌ كۆنه‌پارێزی ئه‌ده‌بی ئێران ده‌شێت وه‌ك نزیكییه‌كی كولتووری بۆ توێژه‌ران ببێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی باشی بیركردنه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕه‌وتی شیعر و ڕۆمان له‌ ئه‌ده‌بی كوردیشدا. وەرگێڕ

ئەم کتێبە لەلایەن فازڵ مەحموودەوە وەرگێردراوە بۆ زمانی کوردی و ماڵپەڕی ژنەفتن وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاوی کردووەتەوە. بۆ ئاسانکاری بۆ خوێنەران ئەم کتێبە بە دوو شێواز دیزاین کراوە، یەکەمیان کە لە دوگمەکە نووسراوە (بۆ خوێندنەوە)، بۆ خوێندنەوەیە لەسەر کۆمپیوتەر و موبایل، دووەمیان کە نووسراوە (بۆ چاپکردن)، ژمارەی لاپەڕەکان کەمترە بۆ ئەوانەیە کە دەیانەوێ پرێنتی بکەن. دوگمەکانی داوەنلۆد لە سەرەوە دانراون.

The post پارادۆكسه‌كانی شیعری مۆدێرن appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م ده‌قه‌ بریتییه‌ له وتارێكی‌ ئیدیتكراوی فوكۆ كه‌ له‌ كۆنفرانسێك كه‌ لەلایه‌ن زانكۆی بوفالو له‌ نیویۆرك له‌ مارسی ١٩٧٠دا ڕێكخرا بوو، پێشكه‌شی كردووه‌. له‌و ساڵه‌دا به‌شی زمان و ئه‌ده‌بی فره‌نسی زانكۆی ناوبراو فوكۆیان بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی فره‌نسی داوه‌ت كردبوو. فوكۆ له‌ ڕۆژی دووه‌می كۆنفرانسه‌كه‌دا به‌ دوو به‌ش قسه‌ی له‌سه‌ر “ماركی دو ساد”، یاخود باشترین بڵێین له‌سه‌ر ڕۆمانی ژوستینی ساد كرد. له‌ به‌شی یه‌كه‌می وتاره‌كه‌یدا فوكۆ باسه‌كه‌ی ته‌رخان كردووه‌ بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی نێوان هه‌قیقه‌ت و ئاره‌زوو لای ساد به‌گشتی و، به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆمانی ژوستین؛ له‌ به‌شی دووه‌میشدا سه‌رقاڵی شیكاری مه‌سه‌له‌ی “گوتار‌”ە لای ساد. له‌م ده‌قه‌دا فوكۆ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ساد وه‌ك دامه‌زرێنه‌ری ئه‌ده‌بی مۆدێرن ده‌زانێت له‌  هه‌مان كاتیشدا وه‌ك فه‌یله‌سووفێك پیشانی ده‌دات، له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی جیاوازتر بۆ ساد ده‌خاته ‌ڕوو، واته‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی خوێندنه‌وه‌ باوه‌كانی تر ساد له‌ چوارچێوه‌ی مه‌سه‌له‌ی سێكسوالیتێ و لادانی سێكسی و ئه‌خلاقی قه‌تیس ناكات و هه‌وڵ ده‌دات به‌ ئه‌رگۆمێنت بیسه‌لمێنێت كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ی ساد و كۆی جیهانبینیی ئه‌و هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ مه‌سه‌له‌ی “سێكسوالیتێ”ەوە‌ نییه‌، ته‌نانه‌ت فوكۆ خوێندنه‌وه‌كانی فرۆید و هێربێرت ماركۆزه‌یش له‌مه‌ڕ ساد به‌ لاڕێبردن ده‌زانێت و پێی وایه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وانیش له‌ تێگه‌یشتن له‌ ساد كه‌وتوونه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌. فوكۆ له‌م وتاره‌دا هه‌وڵ ده‌دات ساد وه‌ك سه‌رچڵ و ترۆپكی سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ری بزانێـت، كه‌سێك كه‌ به‌ بۆچوونی ئه‌و كۆی گوتاره‌ باوه‌كانی پێش خۆی سه‌باره‌ت به‌‌ مۆراڵ و ئۆنتۆلۆژی و تیۆلۆژی ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. بلانشۆ ده‌ڵێت “نووسه‌ر كه‌سێكه‌‌ كه‌ ده‌بێت هه‌موو ده‌نگ‌ و فرمانه‌ دژواز و پارادۆكسه‌كان ببیستێت و،  ببێت به‌ دژی خۆی و،  له‌ كاتی سه‌لماندنی خۆیدا، خۆی نه‌فی بكاته‌وه‌، نووسه‌ر به‌ بۆچوونی ئه‌و كه‌سێكه‌ له‌پێناو ڕزگاربوونی جیهان ده‌بێت خۆی ببێت به‌ چاڵێكی تاریك و له‌پێناو پاساودانی “بوون” لێگه‌ڕێ شتێك بێته‌گۆ و بدوێ كه‌ بوونی نییه”‌. به‌رهه‌م و گوتاری سادیش ڕێك له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، ڕه‌تكردنه‌وه‌یه‌كی به‌ گوژمی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ بوو كه‌ به‌ ناوی عه‌قڵانیه‌ته‌وه‌ سه‌پێنرابوو،‌ ئه‌نجامه‌كه‌شی زیندانیكردن و سووتاندن و قه‌ده‌غه‌كردنی به‌رهه‌مه‌كانی لێ كه‌وته‌وه‌، سیستمێك كه له‌‌ ڕێگای گوتاری عه‌قڵه‌وه‌‌ سادی وه‌ك شێت ڕاپێچی زیندان ده‌كرد و به‌رهه‌مه‌كانیشی ده‌سووتاند، به‌ڵام ساد‌ له‌ هه‌مان كاتدا له ‌ڕێگای‌ نه‌فیكردنی خۆی هه‌وڵی ده‌دا خه‌ونی ده‌ستبه‌سه‌راگرتن و زاڵبوون به‌سه‌ر سروشت و مرۆڤدا به‌دی بهێنێـت، واته‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ هه‌مان سیستمی عه‌قڵانی به‌سه‌ر ئه‌وی سه‌پاندبوو. ساد خۆی وه‌ك سروشتگه‌رایه‌كه‌ی ده‌سه‌پێنت كه‌ له‌ودیوا چاكه ‌و خراپه‌یه‌ و، داكۆكی له‌و ئه‌خلاقه‌ی ژولیه‌ت ده‌كات كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خراپه ‌و چێژه‌ بۆ نه‌فیكردنی گوتاری باڵاده‌ست و خستنه‌ڕووی گوتاری به‌دیل.

ئەم کتێبە، ماڵپەڕی ژنەفتن وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاوی کردووەتەوە. (دەتوانن لەسەرەوە لە دوگمەی داگرتنی کتێب ئەم کتێبە دابگرن.

The post لەبارەی “مارکی دو‌ ساد”ەوە<br>ساد بۆچی ده‌ینووسی؟ appeared first on ژنەفتن.

چه‌ند چوارچێوه‌یه‌ك له‌سه‌ر دیواری هۆڵی یه‌كه‌م له‌ ڕێكی یه‌ك هه‌ڵواسرابوون، هه‌ر كامه‌یان پێكهاتبوون له‌ په‌ڕاوێكی ئه‌یفۆر، به‌ شێوه‌یه‌كی ستوونی هاوشانی یه‌ك دانرابوون، به‌ پیتی زۆر ورد ده‌قێكیان له‌سه‌ر چاپ كرابوو. بۆ هه‌ر چوارچێوه‌یه‌ك، له‌ دامێندا و له‌ چوارچێوه‌یه‌كی ڕازاوه‌دا، زانیاریی له‌مه‌ڕ سروشتی دۆكۆمێنته‌كان درابوو. ئه‌م هۆڵه‌ زۆر سه‌رنجڕاكێش نه‌بوو، بۆیه‌ به‌ره‌و هۆڵه‌كانی تر چووم. هۆڵێكیان به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر سه‌یر به‌ په‌رده‌یه‌كی گه‌وره‌ی ڕه‌ش له‌ هۆڵه‌كانی تر دابڕێندرابوو. لافیته‌یه‌ك له‌ دیواره‌كه‌ هه‌ڵواسرابوو، داوای له‌ گه‌شتیاره‌كان ده‌كرد كاتی تێپه‌ڕین هێمنی خۆیان بپارێزن. لاپره‌سه‌نیی دایگرتم، په‌رده‌كه‌م لادا و له‌نێو تاریكوڕووندا ژوورێكی گه‌وره‌م دیت. پێویستم به‌ چه‌ند چركه‌یه‌ك بوو تا چاوم به‌ تاریكییه‌كه‌ ڕابێت، به‌ره‌به‌ره‌ شێوه‌ی چه‌ند مرۆڤێكم به‌ قه‌باره‌یه‌كی مامناوه‌ند بۆ جیاكرایەوە‌، پانزه‌ دانه‌یه‌ك بوو، له‌سه‌ر دنگه‌یه‌كی پێنج خشته‌كی بوون، ئه‌ستووریی لێواره‌كه‌ی مه‌ترێك ده‌بوو. هه‌وای ئێره‌ زۆر سارد بوو و بۆگه‌نێك ده‌هات، زۆر ناخۆش، نازانم ڕێك بڵێم بۆنێكی چۆن بوو. ئه‌مانه‌ په‌یكه‌ره‌ ڕاسته‌قینه‌كانی ژن بوون، به‌ ماده‌یه‌ك هه‌ڵكۆڵرابوون، كه‌ جه‌سته‌یانی به‌ شێوه‌یه‌كی قنج نه‌خشاندبوو؛ هه‌روه‌تر جلێكی ئاودامانی كه‌تانیان بۆ دروست كرابوو. قژیان هه‌ستێكی وه‌هایان پێ ده‌دایت كه‌ ڕاسته‌قینه‌ن، ڕه‌نگه‌ بڕوا به‌وه‌ بكرایه‌ ئه‌وان له‌سه‌رخۆ ده‌جووڵێن تا دنگه‌كانیان جێ بهێڵن و له‌نێو مۆزه‌خانه‌كه‌دا پیاسه‌ بكه‌ن. پێڵووی هه‌موویان داخرابوو، وا ده‌نوێنن خه‌وتوون. به‌ خۆمم گوت ڕه‌نگه‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕاستینه‌ییی ئه‌م په‌یكه‌رانه‌ پیشان بدات، چاوێكی شووشه‌یی بۆ دانابێتن. خۆم به‌ نووكی په‌نجه‌ی پێم هه‌ڵبڕی تا پێڵووی یه‌كه‌میان بكه‌مه‌وه‌، هاوارێكی تۆقێنه‌ر له‌ پشته‌مه‌وه‌ هه‌ڵایسا.

ــ ده‌ستیان لێ مه‌ده‌، شوومن!

ئاوڕم دایه‌وه‌، حه‌په‌سام، پیاوێكی گزگلی ورگنی كه‌چه‌ڵ بوو، له‌ پێش ده‌رگه‌ی هاتنه‌ژووره‌وه‌ی هۆڵه‌كه‌ ده‌ستی كردبووه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی بیه‌وێ گوڵدانێكی خه‌یاڵی بگرێته‌وه‌ كه‌ من خه‌ریك بوو به‌رم ده‌دایه‌وه. ڕاسته‌وڕاست به‌ره‌و ڕووم هات و به‌ده‌ست منی گرت، بێ ئه‌وه‌ی ورته‌ی لێوه‌ بێت بۆ ده‌ره‌وه‌ی هۆڵه‌كه‌ی په‌لكێش كردم. هه‌ینێ چووینه‌ ده‌رێ، ئاهێكی درێژی هه‌ڵكێشا و خۆی ناساند: پیه‌ر گۆڵد، به‌ڕێوه‌به‌ری كاروباری مۆزه‌خانه‌.

پێم وت بڕیار بووه‌ سه‌باره‌ت به‌ پۆستی پاسه‌وان چاومان به‌ یه‌كتر بكه‌وێ، داوای لێ كردم پاشه‌وپاش پێكڕا به‌ره‌و ژووره‌كه‌ی بڕۆین و تكای لێم كرد له‌و هه‌ڵچوون و تووڕه‌ییه‌ی یه‌كه‌م دیدار بیبوورم. وتی ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌كه‌ نه‌یانبۆڵاندووه‌ بۆیه‌ نامه‌وێت خه‌به‌ریان بكه‌مه‌وه‌.

ــ به‌ڵێ؟

ـــ كه‌واته‌، ئه‌م ژنانه‌، ها!

ــ باسی په‌یكه‌ره‌كان ده‌كه‌ی؟

ــ به‌ڵێ.

ــ په‌یكه‌ری ئه‌م ژنانه‌ زیندوون؟

له‌سه‌ر كورسییه‌ك داینیشاندم و كوپێك قاوه‌ی دامێ. ژووری ئیشه‌كه‌ی زۆر گه‌رم بوو، پڕ بوو له‌ دۆسییه‌. له‌م دیمانه‌یه‌ ده‌ترسام، چونكه‌ یه‌كه‌م جارم بوو داواكارییم بۆ پاسه‌وانیی مۆزه‌خانه‌ پێشكه‌ش ده‌كرد. نه‌ بڕوانامه‌م هه‌بوو نه‌ هیچ زانیارییه‌كی هونه‌ری، چاوه‌ڕێ بووم زۆر پیس بكه‌ومه‌ به‌ر ڕێژنه‌ی پرسیار. یه‌كێك له‌ سوپڕایزه‌ گه‌وره‌كان بۆ من، یه‌كه‌م پرسیار بوو كه‌ گۆڵد لێی كردم. له‌مه‌ڕ ئه‌وه‌ی كه‌ی ده‌توانم ده‌ستبه‌كار بم. به‌ په‌شۆكاوییه‌وه‌ وه‌ڵامیم دایه‌وه‌. هه‌ر خانوویه‌كم له‌ شاردا دۆزییه‌وه‌، له‌ خزمه‌تدا ده‌بم.

ــ تۆ ئه‌مڕۆ گه‌یشتووی؟

ــ به‌ڵێ؟

ــ له‌ پاریسه‌وه‌ هاتووی، وایه‌؟

ـــ به‌ڵێ؟

ــ بڕوانه‌ شارێكی بێده‌نگه‌، فره‌ دڵڕفێنه‌. سه‌باره‌ت به‌ شوێنی مانه‌وه‌شت، تا ئه‌پارتمانێك ده‌بینیته‌وه‌، مۆزه‌خانه‌ پاره‌ی هۆتێلت بۆ ده‌دات. ها ئه‌مه‌ بگره‌ چه‌ند پێشنیارێكی تێدایه‌.

ڕۆژنامه‌یه‌كی ده‌رهێنا، ئاگادارییه‌كی زۆری له‌سه‌ر بوو، گوتیشی ژوورێكی بچووكیش له‌ مۆزه‌خانه‌كه‌دا هه‌یه‌، به‌ڵام پێی باش نییه‌ له‌وێ نیشته‌جێ بم. داوام لێ نه‌كرد ڕوونكردنه‌وه‌م له‌مه‌ڕ ئه‌مه‌ بداتێ و واژوومان له‌سه‌ر گرێبه‌سته‌كه‌ كرد. له‌ ماوه‌ی ده‌ خوله‌كدا بووم به‌ پاسه‌وانی مۆزه‌خانه‌ی شاره‌وانی. كاره‌كه‌م چاودێری كۆلێكشنه‌كان بوو كاتێ مۆزه‌خانه‌كه‌ به‌ ڕووی هه‌موواندا ده‌كرایه‌وه‌، پاراستنی هه‌ندێك به‌شی ناسكیان به‌پێی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی گۆڵد نوسخه‌یه‌كی بۆ ئاماده‌ كردبووم. هه‌روه‌ها ده‌بوو ئیمێڵه‌كان بكه‌مه‌وه‌ و وه‌ڵامی ئه‌وانه‌ بده‌مه‌وه‌ وا داوای زانیارییان ده‌كرد. ئه‌م هه‌موو شته‌ ده‌یترساندم، به‌ڵام ئه‌و دڵنیای كردمه‌وه‌ گشت شتێ به‌ باشی ده‌ڕواته‌ پێشێ، به‌ تایبه‌ت ئه‌م وه‌رزه‌ی ساڵ سه‌ردانكه‌ری موزه‌خانه‌ زۆر كه‌مه‌. دواجار ئه‌و تۆپه‌ڵه‌ كلیله‌ی له‌سه‌ر جله‌كانی بوو، دایمێ.

ــ ده‌ڕۆی؟

ـــ به‌ڵێ، ئێستا مادام تۆ لێره‌ی ده‌توانم زۆر به‌ ئازادیی ئیش بكه‌م. كاتژمێر پێنج و نیوی ئێواره‌ دایده‌خه‌ی و له‌ نۆی به‌یانیش ده‌یكه‌یته‌وه‌. بۆ نانی نیوه‌ڕۆیش پشوویه‌ك وه‌رده‌گری، چێشتخانه‌یه‌كی زۆر باش له‌م نزیكانه‌یه‌. قه‌له‌قی زه‌نگی ئاگاداركردنه‌وه‌كه‌ مه‌به‌ چونكه‌ نه‌مانبه‌ستووه‌.

به‌ قه‌له‌قییه‌وه‌، كاتێ به‌ره‌و ده‌رگه‌ی چوونه‌ده‌ر گه‌ڵه‌گه‌ڵیی بوو، دوای كه‌وتم. ده‌یان پرسیار به‌‌ زه‌ینمدا هات.

ـــ ئه‌ی ئه‌گه‌ر سه‌ردانیكه‌رێك هات؟

ـــ پاره‌ی لێ وه‌رده‌گری و پسووله‌یه‌كی ده‌ده‌یتێ. هه‌مووی له‌سه‌ر مێزه‌كه‌یه‌، لای ده‌رگه‌ی هاتنه‌ژووره‌وه‌.

ــ ئه‌ی بۆ خاوێنكردنه‌وه‌؟

ــ باجییه‌كه‌ هه‌موو هه‌فته‌یه‌ك ده‌یكا، وریابه‌ خۆی له‌ ئیش نه‌دزێته‌وه‌.

ـــ ئه‌ی گه‌ر هه‌ڵكووتانه‌سه‌ر و دزییه‌ك ڕووی دا، چی بكه‌م؟

ــ دزی؟ شتی وا نابێت، ترست نه‌بێت. بۆ ئه‌م ئێواره‌یه‌ پێشنیاری هۆتێلێكی ئه‌م ده‌ورووبه‌ره‌ت بۆ ده‌كه‌م، گه‌ر ده‌ته‌وێت ده‌توانم كاتێ له‌وێو تێپه‌ڕێم ژوورێكت بۆ بگرم.

ماڵئاوایی لێ كردم و به‌په‌له‌پڕووسكێ به‌ شه‌قامه‌ چۆڵه‌كه‌دا داگه‌ڕا. داخۆ ده‌یویست خۆی له‌م مۆزه‌خانه‌یه‌دا ڕزگار بكات یان هیچ چاره‌یه‌كی تری نه‌بوو؟ من به‌ ته‌نیا له‌ باڵه‌خانه‌یه‌كی گه‌وره‌ی بێده‌نگدا بوو، كلیله‌كانم له‌ده‌ست بوو. ده‌سته‌وه‌ستان بوو. به‌شێكی باشی دامه‌زراوه‌یه‌ك ئێستا خرابووه‌ ئه‌ستۆی من. ئه‌وه‌ی گۆڵد ئاوا زوو چه‌ند به‌رپرسیارییه‌تییه‌كی خستبووه‌ ده‌ستی كه‌سێكی بێئه‌زموونی وه‌ك من، زۆر شێلگیرم نه‌ده‌بینی. پاشنیوه‌ڕۆم به‌ دانیشتن له‌ پشته‌وه‌ی شوێنی پسووله‌فرۆشییه‌كه‌ به‌سه‌ر برد. به‌ دڵه‌ڕواكێیه‌وه‌ نزام ده‌كرد هیچ سه‌ردانیكه‌رێكم نه‌یه‌ت. به‌ سه‌رنجدان له‌و زانیارییانه‌ی به‌ ده‌رگای هاتنه‌ژووره‌وه‌دا هه‌ڵواسرابوون، تێگه‌یشتم مۆزه‌خانه‌كه‌ له‌ ساڵانی شه‌ست كراوه‌ته‌وه‌. لێره‌دا كۆلێكشنێكی تایبه‌تی شته‌كان ده‌رباره‌ی بابه‌تی گله‌یی و گازه‌نده‌ و پرسه‌گێڕان له‌ژێر هه‌موو ڕوڵه‌تێكیاندا كۆ كراوه‌ته‌وه‌. له‌نێوان ئه‌و هه‌موو ژووره‌ جوانه‌دا، كتێبخانه‌یه‌كی ده‌نگی هه‌بوو، له‌وێ زریكه‌ و گریان و لاڵانه‌وه‌ له‌ هه‌موو جیهان كۆ كرابووه‌وه‌.  بریتی بوو له‌ سكاڵای یاسایی، له‌ ئه‌رشیفی دادگا جیاوازه‌كان كۆ كرابووه‌وه‌. به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌كان، پیاوان و ژنانی چاوبه‌فرمێسك پیشان ده‌دات. به‌ تایبه‌ت كۆلێكشنی هه‌ستبزێنی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان “ئه‌و ئاهوناڵه‌ هیستریایانه‌ی به‌ تایبه‌ت له‌ لیستی زانیارییه‌كاندا باس كرابوون، ترسی تێده‌گه‌ڕاندی”. ڕێك له‌ خواره‌وه‌یش چه‌ند وێنه‌یه‌كی ئه‌و په‌یكه‌رانه‌ی، وا من ده‌مویست خه‌به‌ریان بكه‌مه‌وه‌، هه‌ن. ئینجا كاتی كرانه‌وه‌ی مۆزه‌خانه‌كه‌ و نرخی هاتنه‌ ژووره‌وه‌.

بۆ ده‌ستپێكردنی ئیشه‌ نوێیه‌كه‌م چه‌ند ڕۆژێكم پێویست بوو. شایه‌نی باسه‌ مۆزه‌خانه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌یر بێده‌نگ بوو: سێ هه‌فته‌ی یه‌كه‌م هیچ سه‌ردانیكه‌رێك نه‌هات. پیه‌ر گۆڵد، بۆ ئه‌وه‌ی دڵنیا بێته‌وه‌ گشت شتێ باشه‌، دوو جار ته‌له‌فۆنی كرد، منیش توانیم دڵنیای بكه‌مه‌وه‌ و پێی بڵێم هه‌موو شتێك به‌ باشی ده‌كه‌م. له‌و كاته‌وه‌ی به‌و خێرایییه‌ له‌ مۆزه‌خانه‌كه‌ ده‌رپه‌ڕی، ئیتر له‌وێ ده‌رنه‌كه‌وته‌وه‌، من ئه‌م شته‌م به‌ پیشه‌یی نه‌ده‌بینی. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ش من شوێنێكم به‌ كرێ گرت، ناوماڵیشی تێدابوو، هه‌مووی دوو شه‌قاو لێره‌ دوور بوو، كه‌واته‌ به‌ره‌به‌ره‌ ڕه‌وتێكی جێگیر و ئاسایی ده‌سته‌به‌ر ده‌بوو. له‌ ماوه‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ درێژانه‌ی من خه‌ریكی چاودێری بووم، هیچ شتێكی وا نه‌بوو، توانیم به‌ شێوازێكی باشتر ئه‌و ئه‌ركه‌ پاسه‌وانییه‌ جیاوازانه‌ی له‌ لیسته‌كه‌ی گۆڵدا بوون، ڕێك بخه‌م. ته‌نیا بێگاریی ڕاسته‌قینه‌ پاككردنه‌وه‌ی پیكه‌ری ژنانی تازیه‌بار بوو، چونكه‌ گۆڵد زۆر ئه‌مانه‌ی لا هه‌ستیار بوو: ده‌بوو گشت دووشه‌ممانێك به‌وپه‌ڕی وریاییه‌وه‌ ئه‌مه‌ ئه‌نجام بدرێ. ئه‌مه‌ بۆ من ساتێكی زۆر ئه‌سته‌م بوو، چونكه‌ ئه‌و پلان و به‌رنامانه‌ی وا بۆ ڕۆژانی پشووم دانابوون، تێك ده‌دا.

خاوێنكردنه‌وه‌ی په‌یكه‌ری تازیه‌باره‌كان سێ بۆ چوار كاتژمێر كاتیان لێ ده‌گرتم. به‌ كه‌ره‌سته‌كانمه‌وه‌ ده‌چوومه‌ نێو هۆڵه‌كه‌، په‌رده‌كانم لا ده‌دا و په‌نجه‌ره‌كانم ده‌كرده‌وه‌ تا هه‌واگۆڕكێیه‌ك بكات. ژنه ‌تازیه‌باره‌كان له‌ خه‌و هه‌ڵده‌ستان، باوێشكیان ده‌دا و وه‌ك هه‌میشه‌ شینوهاواریان ده‌كرد به‌و بیانووه‌ی سه‌رمایان بووه‌. هه‌ركامه‌یانم له‌ دنگه‌كه‌یان داده‌گرت و جل و كه‌واكانیانم داده‌كه‌ند، له‌سه‌رخۆ به‌ ده‌ستكێش و سابوونێكی بۆنخۆش سه‌ر تا پێم ده‌شۆردن. ئه‌وان به‌رده‌وام ئاهوناڵه‌یان بوو، گله‌ییان له‌ ساردی ئاوه‌كه‌ و بێئه‌زموونی ده‌ستوپلی من ده‌كرد، له‌ كه‌مترین ده‌رفه‌تدا ده‌ستیان ده‌كرده‌ نركوهووڕ: كاتێك خه‌ریكی خاوێنكردنه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ی لای ڕاست ده‌بووم، ژنه‌ تازیه‌باره‌كانی لای چه‌پی دیواره‌كه‌ ده‌ستیان ده‌كرده‌ گریان، واته‌ ئه‌و ژنه‌ تازیابه‌رانه‌ی به‌و خاولییه‌ وشكم كردبوونه‌وه‌ كه‌ پێشتر بۆ وشكردنه‌وه‌ی ئه‌وانی تر به‌كارم هێنابوو، هه‌روه‌ها به‌ دوای یه‌كدا بۆ ئه‌وانی تریش. ئه‌م شتانه‌ شێتی ده‌كردیت. پێویست بوو پرچی هه‌ندێكیان بشۆیت، ئه‌وانی تر نینۆكیانم كردبوو. له‌ بێبه‌ختیی خۆم گه‌ر په‌رچم بدایه‌ته‌وه‌، ده‌ستیان ده‌كرده‌ گریان، ئه‌وانی تریش وه‌ك خوشكه‌كانیان لاسایییان ده‌كرده‌وه‌. ده‌بوو هه‌ندێ جار بیسه‌لمێنم ده‌توانم ڕكێفی خۆم بكه‌م تا لێیان نه‌ده‌م. نه‌مده‌توانی ڕی به‌ خۆم بده‌م كۆلێكشنی ئه‌و گه‌وهه‌رانه‌ی وا بووبووم به‌ به‌رپرسی، تێك بده‌م. پاش ئه‌وه‌ی له‌ ئیشه‌كه‌م ده‌بوومه‌وه‌ تازیه‌باره‌كان ده‌یانكرده‌ گه‌له‌زه‌نگ، له‌ شوێنی پێشوازییه‌كه‌وه‌ گوێم له‌ قیژه‌ و گازه‌نده‌یان ده‌بوو، به‌ره‌به‌ره‌ زۆر خێرا ده‌یدا له‌ كه‌می، تا ته‌واو داده‌مركانه‌وه‌. هه‌ینێ ئێواره‌ی دووشه‌ممه‌ مۆزه‌خانه‌كه‌م به‌جێهێشت. كاتژمێر پێنج و نیو جارێكی تر بێده‌نگی باڵی كێشا. ئه‌وان خه‌ویان لێ كه‌وت و تا هه‌فته‌ی داهاتوو له‌و خه‌و هه‌ڵنه‌ستان. هه‌وڵم ده‌دا لانیكه‌م كه‌مترین ده‌نگه‌ده‌نگ دروست بكه‌م نه‌كا خه‌وه‌كه‌یان بزڕێنم، بۆ شكاندنی ئه‌و بێده‌نگییه‌ بانسروشتییه‌ی مۆزه‌خانه‌كه‌ی داگرتبوو، ته‌جیلێكم كڕی بوو. ته‌له‌فۆنه‌كان گوێكانیان ده‌كرده‌ ئامانج، بێ ئه‌وه‌ی بترسم تازیه‌باره‌كان له‌ خه‌و بكه‌م، به‌وپه‌ڕی ئارامییه‌وه‌، ده‌ستم كرد به‌ نه‌ڕه‌نه‌ڕێكی ئۆركسترایی ڤاگنه‌ری و چه‌ند هه‌ڵایه‌كی جاز.

به‌م دۆخه‌وه‌ ڕۆژێك ئه‌م قه‌یرانه‌ درێژه‌ی كێشا. وه‌ك هه‌موو به‌یانیانێكی دووشه‌ممه‌، یه‌ك به‌ یه‌كیانم بۆ ماوه‌ی زیاتر له‌ سێ كاتژمێر شۆرد. پێچه‌وانه‌ی خووی خۆیان، ته‌واوی ئه‌و پاشنیوه‌ڕۆیه‌ یه‌كپشوو گریان و نركه ‌و هووڕیان بوو. له‌بریی ئه‌وه‌ش ده‌نگیان نزم بێته‌وه‌، بانگیان هه‌ڵ ده‌دا. دوودڵ له‌ مۆزه‌خانه‌كه‌ چوومه‌ ده‌ره‌وه‌، به‌و هیوایه‌ی لای شه‌وێ هێور ببنه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ینێ به‌یانی دواتر ده‌رگاكانم كرده‌وه‌، قیژه‌یه‌ك به‌ گوێمدا شاخاندی. پێم باش بوو پێش ئه‌وه‌ی داوای یارمه‌تی له‌ پیه‌ر گۆڵد بكه‌م جارێ چاوه‌ڕوان بم، ده‌نگی ته‌جیله‌كه‌م زیاد كرد تا ئه‌و نركه‌كه‌یان كپ كاته‌وه‌، ئه‌و ده‌نگه‌ی دیواره‌كانی بڕیبوو و هه‌موو بیناكه‌ی داگرتبوو. چه‌ند كاتژمێری سه‌ره‌تا قه‌له‌قی دایگرتم: بۆچی هه‌ڵقووڵانی ئه‌م فرمێسكانه‌ هێنده‌ درێژه‌ ده‌كێشێت؟ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت تا كاتژمێر پێنجی پاشنیوه‌ڕۆ خۆم ڕاگرت، پاشان نیو كاتژمێر پێش واده‌ی خۆی مۆزه‌خانه‌كه‌م داخست، به‌ خه‌یاڵی ئه‌وه‌ی گه‌ر لێپێچینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ كردم، بیانووی ئه‌وه‌ بهێنمه‌وه‌ باری ته‌ندرووستیم ناجێگیره‌.

ڕۆژی دواتر زۆر بێزاركه‌ر بوو. تا ده‌هات گریانه‌كان زۆرتر ده‌بوون، سوێندت ده‌خوارد له‌نێو كۆنسێرتی كۆمه‌ڵه‌ شێتێكی كه‌ له‌ ده‌ست ڤیۆلۆن و كه‌ڕه‌ناكانیان ئازار ده‌كێشی. بارودۆخه‌كه‌ به‌رگه‌ نه‌ده‌گیرا، جگه‌ له‌ سازش نه‌مده‌توانی هیچ ئیشێكی تر بكه‌م. هه‌ر بۆیه‌ له‌ كاتێكدا كونی گوێیه‌كانم ئاخنیبوو، له‌ هۆڵی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان ئاماده‌ بووم. ئه‌و ده‌نگانه‌ی له‌ ده‌میان ده‌رده‌چوو، هه‌ریه‌كه‌یان زه‌نگی ئاگاداركردنه‌وه‌ و به‌ردی ئاش له‌ كاتی تیژكردن و مشاری كاره‌بایی و ئه‌و به‌رازه‌ی بیر ده‌خسته‌وه‌ وا سه‌رمان ده‌بڕی. دۆزه‌خێك بوو. كاتێك په‌رده‌ ڕه‌شه‌كه‌م لادا، بینیم پانزه‌ ژنی تازیه‌بار له‌سه‌ر دنگه‌كانیان شل و شۆڕ بوونه‌ته‌وه‌، تا ئه‌وپه‌ڕی مردن هاوار ده‌كه‌ن، هاوشێوه‌ی ده‌ڵه‌گورگه‌ هاره‌كان، چاوه‌كانیان فرمێسكی تێ زابوو. هه‌ندێكیان بۆ نزا باڵیان بۆ ئاسمان هه‌ڵبڕیبوو، نه‌مده‌زانی بۆ كام خودا، ئه‌وانی تر چوارمشقی دانیشتبوون و وه‌ك ئۆتیست سه‌ریان به‌ دنگه‌كانی خۆیاندا ده‌كێشا. من قیڕاندم، هه‌موویان حه‌په‌ساوانه‌ ئاوڕیان لێ دامه‌وه‌. له‌پڕ بێده‌نگی گه‌ڕایه‌وه‌، ته‌نیا كه‌مێ مشه‌مشیان ده‌بیسترا.

ــ ئه‌وه‌ چیتان لێ به‌سه‌ر هاتووه‌؟

كه‌س وه‌ڵامی نه‌دایه‌وه‌.

ــ بۆچی دوو ڕۆژه‌ هه‌ر ده‌گرین؟

كه‌شه‌كه‌ ئاڵۆز بوو. به‌ چاوی دوژمنایه‌تییه‌وه‌ لێیان ده‌ڕوانیم.

ــ ئێمه‌ ماندوویان… ده‌ی واز له‌م بێشه‌رمییه‌ زۆره‌ بهێنه‌.

ــ به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ترسناك چه‌پاندنی ئه‌وانم هه‌ست پێ ده‌كرد.

ــ خه‌ڵكی ئێمه‌یان ته‌رێز خستووه‌.

ـــ كه‌س خۆشی ناوێین. لانی كه‌م به‌ وشه‌یه‌كی سۆزبه‌خشیش.

ــ چه‌په‌ڵی و خراپه‌ گشت لایه‌كی داگرتووه‌.

ـــ چیتر به‌رگه‌ی ناگرین.

دیسان كه‌وتنه‌وه‌ جووڵه‌. ئه‌میان پاش ئه‌و به‌ ئاره‌زووی خۆی ده‌ستی ده‌كرده‌ گله‌یی و سكاڵا. پێشنیاری ئه‌وه‌م بۆ كردن كه‌متر بیانشۆم، ئینجا جۆری سابوونه‌كه‌یان بگۆڕم و ده‌نگه‌ی زۆر باشیان بۆ دابین بكه‌م، به‌ڵام ئه‌وان نه‌یانده‌ویست هیچ ببیستن.

ــ هه‌موو شتێ خراپه‌، كه‌س له‌ ئێمه‌ تێناگا.

ــ كێشه‌كانمان چاره‌ ناكرێن.

ــ به‌رده‌وام هه‌مان توندوتیژیی ڕووبه‌ڕوومان ده‌بێته‌وه‌.

ــ به‌رده‌وام گۆشه‌گیری و خه‌مۆكی هه‌یه‌.

ئه‌مه‌ په‌تخستنه‌ مل بوو. ده‌مبینی شێتانه‌ ئه‌میان پاش ئه‌و بانگی گریانی هه‌ڵده‌دا، وه‌ك ڕیزكردنی دۆمینه‌ یه‌كێكیان بكه‌وێت ئه‌وانی تریش ده‌كه‌وێنێت. لافاوی پاڕانه‌وە شێتانه‌كه‌یان به‌ره‌به‌ره‌ زۆرتر ده‌بوو، تا منی نوقم كرد. من ده‌سته‌وه‌ستان ته‌نیا ده‌متوانی پاشه‌كشێ بكه‌م و به‌ په‌له‌پرووزێ له‌ هۆڵه‌كه‌ تێی بقووچێنم.

ــ ئه‌لوو! مسیۆ گۆڵد؟

ــــ ئا ئه‌وه‌ تۆی! چۆنی؟

ــ زۆر باش نیم.

ــ هه‌ندێ كێشه‌ له‌ مۆزه‌خانه‌ هه‌یه‌.

ــ به‌ڕاست؟

ـــ به‌ڵێ، له‌گه‌ڵ ژنه‌ تازیه‌باره‌كان.

ــ چی بووه‌؟

ـــ ئه‌وان ده‌گرین مۆسیۆ.

ــ ئه‌وه‌ شتێكی خۆڕسك و ئاساییه‌.

ـــ به‌ڵێ، به‌ڵام كاتی ئاسایی ئه‌م شته‌ چه‌ند كاتژمێر زیاتری نه‌ده‌خایاند.

ــ ئه‌ی ئێستا؟

ـــ سبه‌ی ده‌كاته‌ هه‌شت ڕۆژ. یه‌كپشوو.

ــــ ناته‌وێت بێیت و سه‌یرێك بكه‌یت؟ ئه‌وان ده‌مێكه‌ تۆ ده‌ناسن، ده‌زانی چۆن بیاندوێنی؟

ــ ده‌زانی، من و ئه‌وان هه‌رگیز زۆر لێك نزیك نه‌بووین.

ـــ نازانم چی بكه‌م، شێتیان كردووم.

ـــ نا ، نا ……

ـــ دڵنیات ده‌كه‌مه‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و كاته‌ش ده‌ڕۆمه‌وه‌ ماڵ هێشتا قریشكوهوڕی قیژه‌یان له‌نێو سه‌رمه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی نیشتبنه‌ شوێنم. به ‌ڕاستی ئه‌مه‌ ئه‌شكه‌نجه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌یه‌.

ــ تۆ ده‌بێت سه‌ردانی پزیشك بكه‌ی. دڵنیام ئه‌م شته‌ خراپه‌ تێده‌په‌ڕێت.

ـــ ده‌ترسێم ئه‌وان هه‌رگیز له‌م شته‌ نه‌وه‌ستنه‌وه‌ مۆسیۆ. من ناتوانم له‌مه‌ زیاتر به‌رگه‌ بگرم.

ـــ وره‌ت هه‌بێت، باش ده‌بێت. هه‌وڵ ده‌ده‌م هه‌فته‌ی داهاتوو بێم بۆ مۆزه‌خانه‌كه‌، باشه‌؟

ــ هه‌فته‌ی داهاتوو؟ به‌ڵام من ئێستا پێویستیم پێته‌!

ــ ماڵئاوا، ماڵئاوا، دێم، به‌ڵێن بێت.

به‌ڕێوه‌به‌ر نه‌ هه‌فته‌ی داهاتوو و نه‌ هه‌فته‌كانی تریش نه‌هات. منیش خه‌مۆكییه‌كی قووڵ دایگرتم، به‌ڵام هه‌وڵم ده‌دا پابه‌ندی پۆسته‌كه‌م بم و گشت به‌یانیانێك كاتژمێر نۆ مۆزه‌خانه‌كه‌ بكه‌مه‌وه‌. ئێستا نزیكه‌ی شه‌ش مانگه‌ لێره‌ ئیش ده‌كه‌م، هه‌رگیز هیچ سه‌ردانیكه‌رێك به‌م ده‌رگایه‌دا ئامدیوو نه‌بووه‌. چۆڵوهۆڵی و ده‌نگی به‌رگه‌نه‌گیراوی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان وه‌همێكی سه‌یران لا ساز كردووم. ئه‌و قیژانه‌ی له‌ هۆڵی په‌یكه‌ره‌كانه‌وه‌ دێن ده‌گۆڕدرێن بۆ باڵنده‌یه‌كی ڕه‌شی زل و به‌ چوارده‌وری سه‌ری مندا تیژڕۆ ده‌خولێننه‌وه‌ و خۆیان به‌ ئه‌رزدا ده‌كێشن. جاری وایه‌ دیومه‌ دیواره‌كان سكیان داوه‌ كاشییه‌كانی ئه‌رد هه‌ڵتۆقیون و پاشان فس بوونه‌ته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌ناسه‌ بده‌ن. من خه‌ریك بوو ڕاپێچی شێتی ده‌بووم و تۆزقاڵێ ئه‌قڵم به ‌به‌ره‌وه‌ مابوو. جاروبار سه‌ردانم بۆ گروپێكی گه‌شتیاریی خه‌یاڵیی بۆ مۆزه‌خانه‌كه‌ ڕێك ده‌خست و خۆ ڕینماییانم ده‌كرد. به‌ ته‌نیا له‌ داڵانه‌كه‌ ڕێم ده‌كرد و به‌ ده‌نگێكی به‌رز باسی هه‌زاران ورده‌كاریی سه‌رنجڕاكێشی كۆلێكشنه‌كه‌م ده‌كرد. بێگومان گه‌رمه‌ی سه‌ردانه‌كه‌ بۆ هۆڵی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان بوو، زۆر سه‌رسام ده‌بوون. په‌نجه‌كانم له‌ گوێم ده‌ئاخنی، ئه‌وان به‌رانبه‌ر به‌م هاتوهاواره‌ له‌خۆ ده‌چوون، سه‌باره‌ت به‌وه‌ی ئه‌م ژنانه‌ بتوانن شتی وایان لێ بوه‌شتێته‌وه‌ به‌ منیان ده‌گوت ده‌بێت چاودێریی ئه‌م دیاردانه‌ كارێكی سه‌رسامهێنه‌ر بێت.

ڕۆژێك گروپێك تارماییی منداڵم له‌ پۆله‌وه‌ بۆ مۆزه‌خانه‌ به‌ڕێ كرد، هێكڕا تووشی ژانه‌سه‌رێك هاتم، ناچار ئه‌ژنۆم دایه‌ڵا.

ئاهوناڵه‌ی ئه‌م ژنه‌ تازیه‌بارانه‌، كه‌ ئه‌وه‌ نزیكه‌ی دوو مانگ بوو یه‌كپشوو نه‌وه‌ستابوو، به‌ ته‌واوه‌تی له‌ په‌لوپۆی خستبووم. ڕكوكینه‌ و شێتیی دایگرتبووم. مناڵه‌كان به‌ چوارده‌ورمدا سه‌مایان ده‌كرد و به‌ ئازارێكی دزێو ده‌میان داده‌چه‌قاند و پێده‌كه‌نین. به‌ هه‌ناسه‌سواری، ده‌مزانی ته‌نیا یه‌ك ڕێچارم له‌ پێشه‌: هه‌ستام و لاقم هه‌ڵینا و تا هۆڵی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان ڕۆشتم. هاتوهاواره‌ نه‌فره‌تهێنه‌ره‌كان ده‌چووه‌ نێو گوێیه‌كانم و له‌نێو كاسه‌ی سه‌رمدا باوه‌گێژه‌ی بوو، وه‌ك په‌ڕكه‌م. ده‌نگێكی وا به‌هێز له‌ مندا شوێنی گرتبوو كه‌ چیتر هیچ نه‌بیستم. له‌ سووچێكی بچووكی هۆڵه‌كه‌ ده‌نگه‌یه‌كی بچووكم گرت، هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی په‌یكه‌ره‌كانی ئه‌وانی له‌ هۆڵه‌كه‌ لێ دانرابوو، هه‌موو ژنه‌ تازیه‌باره‌كان به‌ قیژه‌وه‌ سه‌یریان ده‌كردم. بێ پرزه‌ به‌سه‌ر دنگه‌كاندا هه‌ڵگه‌ڕام و له‌وێ نه‌بزووت وه‌ستام. یه‌كسه‌ر هه‌ستم كرد لافاوێك فرمێسك به‌ مندا سه‌ر ده‌كات، به‌وپه‌ڕی هه‌ست و سۆزمه‌وه‌ مینا مه‌راسیمێكی ڕێزلێنان ده‌ستم كرد به‌ یه‌كه‌م و ناكۆتاترین هاتوهاوار بۆ هاوڕه‌گه‌زه‌كانم.

ژنه‌ تازیه‌باره‌كان یه‌كسه‌ر متمانه‌یان پێ كردم. هه‌موو دووشه‌ممه‌یه‌ك جێگره‌كه‌م به‌ ده‌ستكێشی پاكژكردنه‌وه‌ و سابوونێكی بۆنخۆش ده‌یشۆردم. گه‌نجێكی خوێنشیرین بوو. من و خوشكه‌كانم به‌وپه‌ڕی هێزمانه‌وه‌ بێهیوایی خۆمانمان به‌سه‌ر ئه‌ودا ده‌ڕشت، به‌و هیوایه‌ی ئه‌ویش زووبه‌زوو بێته‌ ڕیزمانه‌وه‌.

سه‌رچاوه‌:

BERNARD QUIRINY, L’ANGOISSE DE LA PREMIÈRE PHRASE, Éditions Phébus. Paris. 2005.

The post له‌ مۆزه‌خانه‌دا appeared first on ژنەفتن.

ئینجا ئه‌و دیارده‌ مێژووییانه‌ی كه‌ به‌ بیری ده‌هێنینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵگری سروشتی جیاوازیش بن، ئه‌وا له‌گه‌ڵ حه‌تیمه‌گه‌رایی یا هۆكارێتیدا هاوته‌ریب ده‌بن. مه‌یی ٦٨ پتر جۆرێكه‌ له‌ نه‌زمی ڕووداوێكی په‌تی⁷و بێ به‌رییه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی هۆكارێتیی ئاسایی و باو. مێژووی مه‌یی ٦٨ «زنجیره‌یه‌ك به‌رزونزمی و ناسه‌قامیگری  په‌ڕگرتووه‌⁸».

جۆشوخرۆش و قسه‌وباس و ئاماژه‌ و، كاڵفامی و وه‌همی زۆر سه‌باره‌ت به‌ مه‌یی ٦٨ بوونیان هه‌بوو، به‌ڵام ئه‌مانه‌ ئه‌و شتانه‌ نین كه‌ گرنگ بن. ئه‌وه‌ی گرنگ بێت، جۆرێك له‌ دیارده‌ی غه‌یببینینه‌⁹، وه‌ك بڵێی له‌ناكاو چاوی كۆمه‌ڵگا ئه‌و شتانه‌ی ده‌بینی كه‌ له‌ناویدا ته‌حه‌مول نه‌ده‌كرا و ئه‌وه‌شی بینی كه‌ ده‌شێت “ئه‌گه‌ری تریش” هه‌بن. مه‌یی ٦٨ دیارده‌یه‌كی جه‌معی بوو كه‌ ده‌یگوت: “ئه‌گه‌رم بده‌یه‌، ئه‌گینا ده‌خنكێم”. “ئه‌گه‌ر” بوونی پێشوه‌ختی نییه‌، به‌ڵكوو له‌ ڕێگای ڕووداوه‌وه‌ ده‌خولقێنرێت. ئه‌مه‌ پرسی ژیانه‌. ڕووداو بوونێكی نوێ ده‌خولقێنێت، سوبژێكتیڤیتێیه‌كی نوێ به‌رهه‌م دێنێت (په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ له‌گه‌ڵ جه‌سته‌، له‌گه‌ڵ كات، له‌گه‌ڵ سێكسوالیتێ، له‌گه‌ڵ ژینگه‌وچوارده‌ور، كولتوور و ئیش….)دا دروست ده‌كات.

كاتێك بارگۆڕینی كۆمه‌ڵایه‌تی¹⁰ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ ته‌نیا نابێت به‌رئه‌نجامه‌كان یان ئه‌و كاریگه‌رییانه‌ی به‌دوایدا دێت له‌سه‌ر بنه‌مای هێڵه‌كانی هۆكارێتییه‌‌ ئابووری و سیاسییه‌كان داڕێژین. به‌ڵكوو ده‌بێت كۆمه‌ڵگا بتوانێت گرێچنێكی جه‌معی دروست بكات كه‌ په‌یوه‌ندیدار بێت به‌م سوبژێكتیڤتێ نوێیه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ كۆمه‌ڵگا ئه‌م بارگۆڕینه‌ له‌خۆ بگرێت. ئه‌مه‌یان “خۆگۆنجاندنێكی ڕاسته‌قینه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شته‌ نوێیه‌كان”. سیاسه‌تی نوێی ئه‌مریكا¹¹، فراواژووبوونی ژاپۆن، دوو نموونه‌ی زۆر جیاوازی ئه‌م جۆره‌ خۆگونجاندنه‌ نوێیه‌ سوبژێكتیڤن، ئه‌مانه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو ته‌مومژاوی بوون و بونیاده‌ كۆنه‌پارێزییه‌كانیان، له‌ هه‌مان كاتدا توانا و داهێنانی پێویستیان بۆ دروستكردنی بارودۆخێكی نوێی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌بوو كه‌ بتوانێت خۆی له‌گه‌ڵ خواسته‌كانی ڕووداودا بگونجێنێت. له‌ فره‌نسادا به‌پێچه‌وانه‌وه‌، پاش ٦٨، كاربه‌ده‌ستان هه‌رگیز ده‌ستبه‌رداری ئه‌م ئایدیایه‌ نه‌بوون كه‌ “هه‌موو شتێك چاره‌سه‌ر ده‌بێت”. له‌ ڕاستیشدا بارودۆخ چاره‌سه‌ر بوو، به‌ڵام له‌نێو دۆخێكی كاره‌ساتئامێزدا. مه‌یی ٦٨ نه‌ به‌رئه‌نجامی قه‌یرانێك بوو نه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كیش بوو به‌رانبه‌ر قه‌یرانێك، به‌ڵكوو ڕێك به‌پێچه‌وانه‌وه‌. ئه‌م قه‌یرانه‌ی هه‌نووكه‌، ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ن قه‌یرانی هه‌نووكه‌ی فره‌نسا له‌ ئه‌نجامی بێ‌توانایی كۆمه‌ڵگای فره‌نسایه‌ له‌ هه‌رسكردنی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌ مه‌یی ٦٨ كه‌وتنه‌وه‌. كۆمه‌ڵگای فره‌نسا ئه‌وپه‌ڕی بێ‌توانایی خۆی له‌ دروستكردنی خۆگونجاندنێكی نوێی سوبژێكتیڤ له‌ ئاستێكی جه‌معی، به‌و شێوه‌ی كه‌ مه‌یی ٦٨ ده‌یخواست، پیشانداوه‌: هه‌ر بۆیه‌، ئێستا ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ چۆن ده‌توانێت جۆرێك له‌ خۆگونجاندنی ئابووری به‌دی بهێنێت كه‌ چاوه‌ڕوانییه‌كانی “چه‌پ” به‌دی بهێنێت؟ كۆمه‌ڵگای فره‌نسا هیچ شتێكی بۆ پێشكه‌شكردن به‌ خه‌ڵك نه‌بوو: نه‌ له‌ قوتابخانه‌ و نه‌ له‌ ئیشیشدا. هه‌ر شتێكی نوێ یان په‌راوێزخراوه‌ یاخود كردوویانه‌ به‌ گاڵته‌جاڕ. ئه‌مڕۆ‌ خه‌ڵكانی لۆنوه‌ی ¹²ده‌بینین كه‌ توند خۆیان به‌ پۆڵاكه‌یانه‌وه‌ گرتووه‌، ئاژه‌ڵدارانێك كه‌ خۆیان گرتووه‌ به‌ مانگاكانیانه‌وه‌ و هتد: ئه‌وان چی تریان پێ ده‌كرێت؟ له‌ كاتێكدا هه‌ر گرێچنێكی نوێ، هه‌ر سوبژێكتیڤتێیه‌كی جه‌معی، هه‌ر له‌ پێشدا تووشی كاردانه‌وه‌یه‌ك بووه‌ دژ به‌ مه‌یی ٦٨، ئه‌ویش له‌ چه‌په‌كانه‌وه‌ بیگره‌ تا ڕاسته‌كان و سه‌ركوت كراوه‌. ته‌نانه‌ت له‌ ڕادیۆ ئازاده‌كانیش بارودۆخ وه‌هابوو. گشت جارێك ڕێگایان له‌ “ئه‌گه‌ر” گرتووه‌.

ڕه‌نگه‌ ئێوه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك بێت به‌ر مناڵانی مه‌یی ٦٨ بكه‌ون، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر خۆیشیان نه‌زانن مناڵی مه‌یی ٦٨ـن، هه‌ر وڵاتێك به‌ شێوازی خۆی ئه‌وان به‌رهه‌م ده‌هێنێت. بارودۆخی ئه‌وان هێنده‌ باش نییه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وان له‌ كادری نوێش نین. هه‌رچه‌ند ئه‌م گه‌نجانه‌ زۆر ئاگادارن، به‌ڵام به‌ شێویه‌كی زۆر سه‌یر به‌رانبه‌ر چوارده‌وریان خه‌مساردن. ئه‌وان له‌ خۆبایی و هه‌ڵپه‌كه‌ر نین، به‌ڵام به‌ باشی ده‌زانن هیچ شتێك له‌ ئێستا ناتوانێت وه‌ڵامی سووبژێكتیڤیتێ یان وزه‌یان بداته‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وان ئه‌وه‌ش ده‌زانن كه‌ هه‌موو چاكسازییه‌كانی ئێستا دژ به‌ ئه‌وانه‌. ئه‌وان پێداگرن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی تا ده‌توانن ده‌ستیان به‌ كڵاوه‌كه‌ی خۆیانه‌وه‌ بێت. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌رگای كرانه‌وه‌ به‌ره‌و “ئه‌گه‌ر”یان به‌كراوه‌یی هێشتووه‌ته‌وه. ئه‌وه‌ كۆپۆلا [ی ده‌رهێنه‌ر] بوو كه‌ له‌ كاره‌كته‌ری “ڕۆستی جه‌یمز”دا، پۆرترێتێكی شاعیرانه‌ی له‌وان نه‌خشاند. میكی ڕۆركی¹³ئه‌كته‌ر له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: “كاره‌كته‌ری فیلمه‌كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وپه‌ڕی تینی خۆی و له‌سه‌ر هه‌ڵدێرێك وه‌ستاوه‌. ئه‌و له‌ جۆری فریشته‌ دۆزەخییه‌كان نییه‌، كه‌سێكی زیره‌كه ‌و مێشكی باش ئیش ده‌كات. كه‌سایه‌تییه‌كه‌ی تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ كولتووری‌ شه‌قام و زانكۆ. هه‌ر ئه‌م تێكه‌ڵه‌یه‌شه‌ كه‌ شێتی ده‌كات. ئه‌و ده‌زانێت كه‌ هیچ پیشه‌ و كارێك بۆ ئه‌و بوونی نییه‌، چونكه‌ ئه‌و له‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ژیرتر و زیره‌كتره‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت دایبمه‌رزێنن. (Libération, 15 février 1984).

له‌ هه‌موو دونیا ئه‌م بابه‌ته‌ ڕاسته‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌ بێكاری، خانه‌نشینی، یان له‌ قوتابخانه‌ به‌ دامه‌زراوه‌یی ده‌كه‌ین، “بارودۆخێكی ده‌ستبه‌رداربووی”¹⁴كۆنترۆڵكراوه‌ كه‌ كه‌سێكی كه‌مئه‌ندام وه‌ك ئایدیاڵی ئه‌و شته‌ هه‌ژمار ده‌كرێت. له‌و‌ تاقه‌ خۆگونجاندنه‌ نوێیانه‌ی هه‌نووكه‌ له‌گه‌ڵ بارودۆخه‌كان، له‌ ئاستی جه‌معیدا، ده‌توانین ئاماژه‌ بۆ كاپیتاڵیزمی وه‌حشی¹⁵ ئه‌مریكایی، یان فه‌نده‌مێنتاڵێزمی موسڵمان هاوشێوه‌ی ئێران، یاخود ئایینی ئه‌فریقایی ـ ئه‌مریكایی بكه‌ین له‌ به‌رازیل: ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێك فیگه‌ری دژبه‌یه‌كی فه‌نده‌مێنتاڵێزمی نوێن (هه‌ڵبه‌ت ده‌بێت نیۆپاپیزمی ئه‌وروپاییش بۆ سه‌ر ئه‌مانه‌ زیاد بكه‌ین). ئه‌وروپا هیچی بۆ وتن پێ نییه‌ و، فره‌نساش وا ده‌رده‌كه‌وێت ده‌یه‌وێت ببێته‌ ده‌مڕاستی ئه‌وروپایه‌كی ئه‌مریكاییزه‌ و پڕچه‌ك تا بتوانێت به‌رگه‌ی خۆگونجاندنی نوێی ئابووری له‌ سه‌ره‌وه‌ بگرێت. به‌ڵام پانتاییی “ئه‌گه‌ره‌كان” له‌ شوێنێكی تردایه‌: به‌ درێژاییی ڕێڕه‌وی ڕۆژهه‌ڵات ــ ڕۆژاوا، هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ ئاشتیخوازی بخوازێت نه‌ك ته‌نگه‌ژه‌ و مه‌سه‌له‌ی چه‌كداری، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی هاوكاسه‌یی و دابه‌شكردنی نێوان ویلاته‌ یه‌كگرتووه‌كان و یه‌كێتیی سوڤێت تێك بدات. به‌ڵام به‌ درێژاییی ڕێڕه‌وی باكوور ـ باشوور جۆرێكی تر ‌پانتاییی ئه‌گه‌ره‌كان له‌نێو ئه‌نته‌رناسیۆنالیزمی نوێ به‌رچاو ده‌كه‌وێت كه‌ چیتر له‌سه‌ر بنه‌مای هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ جیهانی ـ سێیه‌م بنیات نانرێت، به‌ڵام له‌سه‌ر دیارده‌كانی به‌جیهانیكردنی ـ سێیه‌م له‌ وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كاندا بنیات نراوه‌ (بۆ نموونه‌ په‌ره‌سه‌ندنی شاره‌گه‌وره‌كان، ئاوابوونی سه‌نته‌ر ـ شاره‌كان، ده‌ركه‌وتنی جۆرێك له‌ جیهان ــ سێیه‌می ئه‌وروپی، به‌ هەمان شێوه‌ پۆل ڤیریلیۆ¹⁶شیكاری بۆیان كردووه‌). له‌ كاتێكی وه‌هادا ته‌نیا چاره‌سه‌رێكی داهێنه‌رانه‌ چاره‌سه‌رسازه‌. ته‌نیا خۆگونجاندنه‌ نوێیه‌ داهێنه‌رانه‌كانه‌ كه‌ ده‌توانن ڕێگایه‌ك بۆ ده‌رچوون له‌ قه‌یرانی ئێستا بكه‌نه‌وه‌ و به‌رده‌وامی ئه‌و ڕێگای مه‌یی ٦٨ گشتگیرکراوه‌ بن، جۆرێك له‌ به‌رزونزمی یان دابڕانێکی په‌ڕگیر كه‌ به‌ نیوه‌چڵی به‌جێهێڵدرا.

سه‌رچاوه‌:

 Gilles Deleuze et Félix Guattari,«Mai 68 n’a pas eu lieu», Deux régimes de fous eT autres textes (1975-1995), «Désir et Plaisir» , Édition préparée par David Lapoujade, paris, pp. 215-218.

[1]déterminismes sociaux

[2]les causalités

[3]un nouveau champ de possibles

[4]Prigogine

[5]récupéré

[6]les renégats

[7]l’ordre d’un événement pur

[8]amplifiées

[9]voyance

[10]une mutation sociale

[11]Le New Dealaméricain

[12]Longwy

[13]Mickey Rourke

[14] situations d’abandon

[15]’un capitalisme sauvage

[16]Paul Virilio

پەراوێزەکان

The post مه‌یی ٦٨ ڕووی نه‌دا appeared first on ژنەفتن.

ـ كه‌س ده‌توانێت پێم بڵێ من چییه‌كه‌م لێره‌؟

 گه‌نجێكی وردیلانه‌ی سه‌ركه‌چه‌ڵ وا ده‌ركه‌وت له‌ پرسیاره‌كه‌م تێگه‌یشت و هاته‌ پێشێ‌. به‌ ئه‌ڵمانیی ڕێك، به‌ڵام به‌ له‌هجه‌یه‌كی زۆر چه‌وت، ئه‌وه‌ی بۆ ڕوونكردمه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ به‌ره‌و ئیتاڵیا سه‌فه‌ر ده‌كه‌ین. ڕۆژی پێشتر لەنگەرگەی پیرێ [لەنگەرگەیەکە‌ له‌ یۆنان]ـمان جێهشتبوو له‌ 22ـی دێسه‌مبه‌ر. له‌رزم تێگەڕابوو: من ئێواره‌یه‌كی به‌هار له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆم له‌ له‌نده‌ن خه‌وتبووم، ڕۆژی دواتر به‌یانییه‌كه‌ی خۆم له‌ ناوچه‌ی ده‌ریای ناوه‌ڕاست‌ له‌گه‌ڵ یۆنانییه‌كان بینیبوو كه‌ خه‌ریكبوون جه‌ژنی سه‌ری ساڵیان ده‌گێڕا. ئه‌م شته‌ پووچ و مه‌حاڵ بوو. مۆته‌كه‌ بوو یان پیلان. ڕه‌نگه‌ نمایشێك بووبێت كه‌ له ‌لایه‌ن ئه‌م قۆشمه‌ پیره،‌‌‌ فرێدریك، ڕێكخرا بووبێت. كاتێك ویستم شووناسی ئه‌و بزانم، كه‌چه‌ڵه‌كه‌ دڵنیای كردمه‌وه‌ كه‌ خوێندکار بووه‌ و بۆ ته‌واوكردنی نووسینی تێزه‌كه‌ی له‌ پاریس بووه‌، به‌شێك له‌ هاوڕێكانیشی هه‌روه‌ها. تێزێكی فه‌لسه‌فی. منیش بە گه‌نجێتی فه‌لسه‌فەم‌ زۆر لا سه‌رنجڕاكێش بوو، هه‌ر بۆیه‌ به‌وم وت كه‌ منیش چه‌ند پەڕتووکێکم نووسیووه‌.

ـ پرسیاری ئه‌وه‌ی لێ كردم‌ ناوم چییه‌؟

ــ ماركس.

ـ ببووره‌؟

ـ ماركس. كارڵ ماركس.

سه‌یرێكی یه‌كیان كرد و پاشان له‌ قاقای پێكه‌نینیان دا. بینینی ئه‌م شادییه‌یان چێژبه‌خش بوو، به‌ڵام من له‌ هۆكاری ئه‌م پاڵنه‌ره‌ [پاڵنه‌ری پێكه‌نین] تێنه‌گه‌یشتم. ناوه‌كه‌م هیچ مایه‌ی پێكه‌نین و لاقرتی نه‌بوو و ئه‌م كاردانه‌وه‌یه‌یان سووكایه‌تی ‌بوو. پاش ئه‌وه‌ی بێده‌نگ بوون، خۆیان ناساند.

ــ تۆ كارڵ ماركسی، زۆر باشه‌. منیش ناوم لینینه‌، ئه‌مه‌ش گرامێشییه‌. ئه‌م ژنه‌ گه‌نجه‌ش ناوی ڕۆزا لۆگزامبۆرگه‌، ئه‌م گه‌نجه‌ لیۆن ترۆتسكییه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌و سه‌ره‌ش‌ ڕۆدۆلف هیفلردینگه‌.

ــ  ئه‌ڵمانییه‌؟

كه‌چه‌ڵه‌كه‌ زڵت تێمی ڕوانی، دیسان پێكه‌نینێكی شێتانه‌ی جڵه‌ونه‌كراو سه‌ری لێ دا‌. ئه‌و پێڕه‌‌ هه‌موویان به‌ خۆشحاڵییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵی ده‌تریقانه‌وه‌. ئایا كه‌وتبوومه‌ نێو جۆره‌ گۆشه‌گیرییه‌كی شه‌پۆلاویی‌؟ ئه‌و ناوانه‌ی‌ به‌ منیان دا هیچیان له‌ یۆنانی نه‌ده‌چوون، نه‌ختێ تێگه‌یشتم ئه‌وان خه‌ریكن لاقر‌تیم پێ ده‌كه‌ن. له‌ سه‌رده‌می دمۆكریتۆسه‌وه‌‌ ئاستی ئاكار به‌ شیوه‌یه‌كی زۆر ئاشكرا له‌ ئه‌سینا دابه‌زیوه‌. هه‌ر بۆیه‌ یه‌كێ له‌نێو ئه‌واندا به‌ ئینگلیزی پرسیارم لێ ده‌كات، چیم كردووه‌ تاوەکوو له‌و بچم.

ـ لێكچوون له‌گه‌ڵ كێ؟

ــ ئینجا خۆ من پێم وتن من كارڵ ماركسم!

شیرەبزەیەکى بۆ كردم، وه‌ك چۆن بۆ مناڵێكی بكه‌ن، پاشان ده‌نگێكی نزمی ته‌واو گاڵته‌جاڕانه‌ی له‌خۆ گرت.

ــ تۆ كارڵ ماركسی؟  ئه‌مه‌ زۆر ناوازه‌یه‌!  وامانده‌زانی شه‌ست ساڵه‌ له‌ گۆڕستانی هایگیت له‌ له‌نده‌ن نێژراوی!

ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ن لایه‌نگرانه‌وه‌ یه‌كلا بووه‌ته‌وه‌. لای خۆمه‌وه‌ ئه‌م بارودۆخه‌ زۆر به‌ گاڵته‌جاڕ نابینم. به‌ره‌به‌ره‌ حه‌زم به‌وه‌ ده‌كرد له‌سه‌ر كه‌شتییه‌كه‌ هه‌نگاو هەڵێنم.

– گوێ بگره‌، من نازانم  لێرە چی ده‌كه‌م و هیچ خولیای‌ چوون بۆ ئیتاڵیاشم نییە. ‌گه‌ر ئه‌مه‌ گاڵته‌ش بووبێت، ئیتر تامی تیا نه‌ما. دووپاتی ده‌كه‌مه‌وه بۆتان كه‌‌ من كارڵ ماركسم، گەر ئەمە بشتانخاتە پێکەنین یان نا.

ئه‌وان له‌ قاقای پێكه‌نینیان دابوو و ویستیان بزانن كاتی نووسینی سه‌رمایه‌ من له‌كوێ بووم. سه‌رم لەوە سووڕمابوو كه‌ ئه‌وان ئاگاداری‌ ئیشه‌كانم بوون و به ‌شێوه‌یه‌ك دوور له‌ بەخۆنازین‌ پێیانم ڕاگه‌یاند كه‌ ڕه‌شنووسی به‌رگی سێیه‌می كتێبه‌كه‌ له‌ ده‌ستپێكردندایه‌. ئه‌م بابه‌ته‌یان لا سرنجڕاكێش بوو، منیش به‌ خێرایی كورته‌یه‌كم له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه ‌و دوایین تێڕامانه‌كان دەربارەی به‌های هه‌موو بارودۆخه‌كان و پلانی گشتیی ده‌قه‌كه‌‌ بۆ باسكردن. بێده‌نگییه‌كی سه‌یر‌ باڵی به‌سه‌ر كۆبوونه‌وه‌كه‌دا كێشا…

گه‌نجه‌ كه‌چه‌ڵه‌كه‌ به‌ باوه‌ڕه‌وه‌ وتی: “سوێند ده‌خوێن ئه‌وه‌ی ده‌بیسترێ ڕاسته”.

كه‌واته‌ ئه‌م كه‌سه‌ كێیه‌؟‌

یۆنانییه‌كان به‌ هه‌موو لایه‌كی كه‌شتییه‌كه‌دا هرووژمیان هێنا، كۆمه‌ڵه‌یه‌كی كه‌م له‌ چوارده‌ورم بازنەیان بەستبوو‌. كه‌وتبوومه‌ به‌ر گوشاری پرسیاری هه‌مووان و به‌ وه‌ڵامه‌كانم سەرنجم ڕاكێشابوون، وه‌ك ئه‌وه‌ی مناڵێكی ‌به‌هرەدار‌ بم.

ــ گه‌نجێك، كه‌ سه‌كسووكه‌یه‌كی ڕه‌شی هه‌بوو؛ وتی، سەمەرەیە‌، نه‌ك هەر تۆ وه‌ك برایه‌كی جمكه‌ له‌و ده‌چی،  بگره‌ ناوی به‌رهه‌مه‌كانیشیت وه‌ك ناوی خۆت له‌به‌ره‌.

زۆرم بۆ خۆم نه‌هێنا‌ تا دیسان بۆی دووپات‌ بكه‌مه‌وه‌ من کارڵ ماركسم. به‌م چه‌شنه‌‌ بۆ ماوه‌ی چه‌ند خوله‌كێك سه‌رسووڕمانی هه‌ندێك له‌وانه‌ی ڕووی قسه‌م له‌وان بوو داکشا‌. هەندێکیان هێشتان هه‌ر خه‌ریكی لاقر‌تی و گاڵته‌پێكردن بوون، هه‌ندێكیشیان  وایان نه‌ده‌كرد، به‌ڵام وا ده‌ركه‌وت گروپێكی بچووكی پێشه‌نگیان خه‌ریك بوون خۆیان ڕادەست ده‌كرد. كاتێك وه‌ڵامی په‌نجا یان سه‌ته‌م پرسیارم داوه‌، ئه‌وانه‌ی ئه‌ولا كه‌وتنه‌ سه‌ر ئه‌ژنۆ و به‌ ده‌نگێكی به‌رز ڕایانگه‌یاند:

ــ ئه‌مه‌ خۆیه‌تی! ئه‌مه‌ ماركسه‌! دیالێكتیسیه‌نه‌كه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌!

ئه‌وان کڕنووشیان بۆ بردم هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی‌ له‌به‌رانبه‌ر بتێك ده‌یكه‌ن‌. ئه‌م شته‌ به‌ ته‌واوه‌تیی گاڵته‌جاڕانه‌ بوو و، به‌ هه‌زار سه‌رئیشه‌ پاڵم پێوه‌نان. ئه‌وانی تر لاسایییانیان كرده‌وه ‌و به‌ خێرایی بوون به‌ سی كه‌سێك كه‌ هه‌وڵیان دا‌ پێیه‌كانم ماچ بكه‌ن، وه‌ك بڵێی من مه‌سیح بم و زیندوو بووبێتمه‌وه‌!

ـــ ده‌یانقیڕاند، باسی سۆسیالیزممان بۆ بكه‌! پێمان بڵی شۆڕش چۆن به‌ڕێوه‌ده‌برێت! چۆن پرسه‌ دنیاییه‌كان چاره‌ ده‌كرێن! باسی ماتریاڵیزممان بۆ بكه‌!

دڵه‌ڕاوكێ دایگرتبووم. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر دڵنشینیش بووبێت، ئه‌وا سه‌رپاكی ئه‌م پیرۆزاندنه‌‌  پڕوپووچ بوو. به‌ نیگایه‌كی نیگه‌رانه‌وه‌ له‌ گه‌نجه‌ كه‌چه‌ڵه‌كه‌م ڕوانی و تكام لێ كرد بڕوات به‌ شوێن كاپتندا. سه‌رێكی له‌قاند و به‌ خێرایی ڕۆیشت. خۆم باشتر كرد بۆ ئه‌وه‌ی به‌ر ئه‌م هێرشه‌ هیستریائامێزه‌ی لایه‌نگرانم بگرم. ئینجا ئاهێكی ئیسراحه‌تم به‌به‌ردا هاته‌وه‌ كاتێك بینیم كابرا له‌گه‌ڵ پیاوێك هاته‌وه‌ كه‌ به‌ چوارده‌وری باڵایدا جلێكی زێڕینی سه‌رنجڕاكێشی لێ هەڵدوورابوو.

ـــ چی قه‌وماوه‌ لێره‌؟ ئه‌مه‌ی  به‌ ئینگلیزییه‌كی زۆر باش وت.

ـــ گه‌نجه‌ یۆنانییه‌كان قیڕاندیان و به‌ په‌نجه‌ی ده‌ست ئاماژه‌یان بۆ كردم، كاپتن‌، ئه‌وه‌ ماركسه‌‌.

كاپتن به‌ چاوێكی گوماناوی‌ هه‌ڵیسه‌نگاندم و داوای لێ كردم خۆم بناسێنم. ناوی خۆم پێ وت، ئامۆژگاری كردم ڕیشم بتاشم، چونكه‌ ئه‌م ڕیشه‌ ده‌توانێت یه‌كێ بێت له‌ فێڵه‌كانیی ئه‌م یارییه‌.

ــ پیشه‌ت چییه؟

ـ فه‌یله‌سووف.

ــ شوێن و ساڵی له‌دایكبوون؟

ـــ تڕێڤ، ١٨١٨.

ــ تۆ قه‌شمه‌ریم پێ ده‌كه‌ی؟

ــ هه‌رگیز.

ــ تۆ ته‌مەنت سه‌ت و بیست و حه‌وت ساڵه‌، به‌وپه‌ڕی ساردی و ئارامییه‌وه ئەمەی وت‌.

ــ ببووره‌؟

ـــ بۆی ڕوونكردبوومه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ ساڵی ١٩٤٥ـداین. ڕێك له‌ ٢٣ـی مانگی دوانزه‌داین.  من سه‌رگێژه‌م هه‌بوو. ئینجا سه‌رگێژه‌كه‌م زیاتر بوو كاتێك زانیم ئێمه‌ له‌ سه‌فه‌ری ده‌ریایین له‌سه‌ر ماتاروا، كه‌شتییه‌ك كه‌ پێنج ‌سه‌ت هه‌نگاو درێژه‌، مه‌كینه‌ی سووته‌مه‌نی و خێراییەکەى پانزه‌ گرێی ئه‌وه‌نده‌ی كه‌شتییه‌ جه‌نگییه‌كانی ده‌ریایه‌ و له‌ ١٩٢٢ له‌ بێلفاست ئه‌م ناوه‌ی لێنراوه‌.

ئه‌و ئیشه‌كه‌ی خۆی له‌ په‌یوه‌ست له‌گه‌ڵ ساوتهامپتۆن ـ ویڵگنتۆن ده‌ست پێ كردبوو، پاشان نووسینگەیەکی گواستنه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی له‌ ماوه‌ی جه‌نگدا دروست كردبوو.

ـ كام جه‌نگ؟

 هه‌رگیز نه‌ده‌بوو ئه‌و شتانەی وا‌‌ له‌و ڕۆژه‌ی له‌سه‌ر پاپۆڕی ماتاروا بۆیان گێڕامه‌وه له‌بیر بكه‌م‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر دواتریش له‌ سه‌ر ئه‌م شتانه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سیش قسه‌م نه‌كردایه‌. ئه‌وه‌ مۆته‌كه‌ئاسا بوو. به‌ قسه‌كانیڕا ده‌ركه‌وت ئه‌نته‌رناسیۆنال [ئه‌نجوومه‌نی نێوده‌وڵه‌تیی كرێكاران]، كه‌ من له‌ ساڵی ١٨٦٤ داممه‌زراندبوو، پێنج ساڵه‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ته‌وه‌‌. دووانی تر بوونه‌ته‌ جێگره‌وه‌ی. له‌ ڕووسیا، شۆڕشگێڕه‌ شه‌ڕه‌نگێزه‌كان بوونه‌ته‌ پسپۆڕی تیۆرییه‌كانی من و تێزاریان‌ له‌ پێناو دامه‌زراندنی سۆسیالیزمدا كوشتووه.

شۆڕش له‌ ڕووسیا؟ به‌ڵام ئه‌مه‌ پووچییه‌، بڕوانن، شۆڕش ته‌نیا له‌ وڵاتێكی سەرمایەداریدا هەڵدەگیرسێت!

ــ به‌ دڵنییاوه‌ هه‌موو شتێك ڕێك به‌و شێوه‌ ڕووینه‌داوه‌ كه‌ تۆ پێشبینیت بۆ كردبوو. وادیارە بیرمه‌نده‌ بلیمه‌ته‌كان شتی تریان بۆ سه‌ر پەڕتووکەکانى من زیادكردبوو، کە تێیدا پاساوی ئەوەیان هێنابێته‌وه‌ نەک تەنها ئه‌گه‌ری بەدیهێنانی سۆسیالیزم لەنێو وڵاتێکی ناپیشەسازی وەک ڕووسیادا بوونی هەبووه، هەروەها پاساویشیان بۆ ئەنجامدانی شۆڕش لەو وڵاتەدا هێناوه‌ته‌وه‌، بەبێ ئەوەی شۆڕشێکی جیهانیش بێت، کە ئەمەش کارێکی نادرووست بوو… ڕووسه‌كان خۆیان به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا زۆر ڕوون نین له سه‌ر تیۆریی و ڕابه‌ره‌ شۆڕشگێڕه‌كانیان له‌ ململانێیاندا له‌ پێناو ده‌ستكه‌وتنی خه‌ڵاتی ڕه‌سانه‌یه‌تیی ماركسیست، لێکترازان‌. له‌ هه‌مان كاتدا ساڵی ١٩٣٠ قه‌یرانێكی مه‌زنی دارایی له‌ دنیای سەرمایەداریدا ڕوویدا، ئه‌وه‌ی وا شه‌ڕێكی ترسناكی لێكه‌وته‌وه‌، ئه‌وه‌ی وا نزیكه‌ی پێنج ساڵی خایاند. یۆنان بە وێرانی له‌م شه‌ڕه‌ هاته‌ ده‌ر‌، ئه‌ڵمانیا بووە به‌كرێگیراوی نه‌خۆشێكی ده‌روونی كه‌ هه‌وڵیدا جووله‌كه‌كان بسڕێته‌وه‌ و به‌ سه‌ر جیهاندا سەرکەوێت. من حه‌په‌سابووم.

ـــ ئه‌ڵمانییه‌كان[2] Das theoretischste Volk!

 چیتر نه‌مده‌توانی له‌وه‌ زیاتر به‌رگه‌ بگرم، داوام له‌ نێردراوه‌كانی داهاتوو كرد دەست لە باسه‌ قێزه‌ونانه‌یان هه‌ڵگرن. ئه‌م ترسانه‌ دڵگرانیان كردم، بۆیه‌ داوای ڕوخسەتم له‌ كاپتن كردبوو بۆ ئه‌وه‌ی بڕۆم ڕاكشێم. ئه‌و ڕازی بوو و داوای له‌ یۆنانییه‌ كه‌چه‌ڵه‌كه کرد‌ تاوه‌كوو بمبات بۆ كابینه‌كه‌ی خۆی. ستایشكه‌ره‌كانم به‌ گرووپ تا لای ده‌رگاكه‌‌ لەدووم هاتن، چرپه‌چرپیان بوو، هاوكات ئاره‌زووی چاكبوونه‌وه‌ی خێرایان ده‌خواست. گه‌نجه‌كه‌ له‌ كابینه‌كه‌یدا شوێنی دوو سه‌رنشینی هاوته‌مه‌نی خۆی كردبووه‌وه‌، كه‌ بۆ پشوودان له‌گه‌ڵ من هاتنه‌ ژوورێ‌. ئه‌و ناوی كۆرنێلیۆس[3] بوو، دوو هاوڕێكه‌شی ناویان كۆستاس[4] بوو.

ـــ هه‌ردووكتان ناوتان كۆستاسه‌؟

ــ به‌ڵێ.

ــ سه‌یره‌.

له‌سه‌ر چرپایه‌كی سه‌ربازی ڕاكشام، هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌ند کاتژمێرێک پێش ئێستا له‌سه‌ری له‌خه‌و هه‌ستابووم و ته‌ندرووستیم به‌ زوویی به‌ره‌و باشی ڕۆیشت. ئارامی كابینه‌كه‌ توندوتیژ بوو، شتێك كه‌ نه‌ده‌بوو هه‌رگیز سه‌ر له‌ هاوڕێكانم بشێوێنی. گفتوگۆ‌ ده‌ستی پێ كرد. وه‌ك ئه‌قڵگه‌رایه‌كی باش، قه‌ناعه‌تیان پێ كردم كه‌ ناتوانن بڕوا به‌وه‌ بهێنن‌ من کارڵ ماركسی ڕاسته‌قینه‌م. ئه‌وان ستایشی ئه‌و لێكچوونه‌یان ده‌كرد و ده‌یانوت ناوازه‌یه‌. من خۆیشم بڕوام به‌و شتانه‌ نه‌دەهێنا كه‌ به‌سه‌رم هاتبوو، بۆیه‌ داوم لێ نەكردن بڕوام پێ بكه‌ن. بۆ تێپه‌ڕینی كات، كۆستاسه‌ گه‌وره‌كه‌یان وتی با یاری كۆنكه‌ن بكه‌ین. ئه‌وی تریان یه‌كسه‌ر كارته‌كانی ده‌ركرد و بوتڵێك عاره‌قی ڕاكی لووله ‌باریكیشی لە جانتاکەى ده‌رهێنا كه‌ به‌ نۆره‌ فڕمان ده‌كرد.

ــ ئیوه‌ ده‌توانن چۆڕی لێ ببڕن، دووانی تر له‌ جانتاكه‌مه‌‌.

ــ ئه‌و كاره‌ته‌كانی دابه‌ش كرد و ئێمه‌ش ده‌ستمان كرد به‌ كۆنكه‌ن. چونكه‌ بیره‌ چه‌وته‌كان له‌ مێشكمدا نه‌ڕه‌ویبوونه‌وه‌، مه‌ی جه‌سته‌می گه‌رم داگه‌ڕاندبوو. هه‌مووان سه‌رقاڵی یاری بوون، باسی فه‌لسه‌فه‌ و کردەی شۆڕشگێریمان ده‌كرد، دوو بوار كه‌ ئه‌وان زۆر ئیشیان تێدا كردبوو. گفتوگۆكه‌ به‌ره‌و هێگڵ و دیالێكتیك ڕۆیی، دواتر له‌سه‌ر فۆیەرباخ. ئه‌م گه‌نجانه‌ زۆر زیره‌كانه‌ گفتوگۆیان ده‌كرد، به‌ شێوه‌یه‌كی زانایانه‌ بۆچوونیان له‌مەڕ تێكسته‌ مه‌زنه‌كان ده‌رده‌بڕی، پێشبینیی داهاتوویه‌كی دره‌وشاوه‌م بۆ ده‌كردن.

ـــ  له‌ فەڕەنسا تێزێك ده‌نووسی، وایه‌؟

ــ وایه‌.

ــ دڵنیام زۆر قووڵ ڕۆده‌چیته‌ نێوییه‌وه‌‌.

هه‌روه‌ها گفتۆگۆمان له‌ سه‌ر كانت كرد، له‌ سه‌ر باكۆنین، سه‌ندیكاكارانی ئینگلیز له‌ سه‌رده‌می من و ئه‌واندا، یۆنانی كۆن و پرۆلیتاریا. كۆستاس دوو بوتڵه‌كه‌ی تری شكاند و منیش خۆم پێنه‌گیرا باسی هه‌ندێك نوكته‌ی خۆشیان بۆ بگێڕمه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر مێزی كافتریاكانی له‌نده‌ن بیستبووم. ئاره‌قه‌ ڕاكییه‌كه‌ قوڕگی ده‌بڕی، به‌ڵام زمانی ده‌پژاند. نه‌مزانیبوو چه‌ند قوم مەیم له‌ماوه‌ی ئه‌و كاتژمێرانه‌ی له‌نێو كابینه‌ بچووكه‌كه‌ی ماتاروادا بووین هه‌ڵقووڕاند: ئه‌وه‌ ده‌زانم كه‌ پاش بیست و چوار جار دۆڕاندن و سه‌رخۆشبوون چه‌پەوڕوو، له‌سه‌ر ته‌خته‌ سه‌ربازییه‌كه‌ ڕاكشاوم و چوومه‌ نێو خه‌وێكی قووڵه‌وه‌.

ئه‌نجام

كارڵ ماركس له‌ ١٧ـی مه‌ی ١٨٦٥ به‌ خومارییه‌كی تایبه‌ت له‌سه‌ر نوێنه‌كه‌ی له‌ له‌نده‌ن له‌ خه‌و هه‌ستا. ده‌بوو ئه‌و نەیتوانیبێ باسی حاڵه‌ته‌كه‌ی بۆ كه‌سه‌ نزیكه‌كانی بكات، ئینجا هاوكات له‌گه‌ڵ گرنگیدانی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ش‌، بیری چووبوو خه‌ونه‌كه‌ی بنووسێته‌وه‌. ئه‌و سه‌رقاڵی  ئه‌نته‌رناسیۆنالی یه‌كه‌م بوو[ئه‌نجومه‌نی نێوده‌وڵه‌تیی كرێكاران]، به‌رگی یه‌كه‌م كتێبی سه‌رمایه‌ی بڵاو كردبووه‌وه‌، هه‌روه‌ها چه‌ند پەڕتووکێکی جیاوازی تریش، له‌ ساڵی ١٨٨٣ مردبوو.

ڕاستییەکەى ماتاروا سه‌فه‌ری به‌ كه‌سانێك كردبوو و ئێمه‌ وه‌ك سه‌رده‌مێكی نادیار باسمان كرد، خوێندکارە یۆنانییه‌كانی ئه‌وی له‌ یۆنانه‌وه‌ به‌ره‌و ئیتاڵیا هه‌ڵگرتبوو و سه‌رله‌نوێ ئیشه‌كه‌ی له‌سه‌ر ده‌ریاكانی جیهان ده‌ست پێ كرده‌وه‌. كه‌شتییه‌كه‌ له‌ ساڵی ١٩٥٦ له‌ سه‌فه‌ره‌كه‌ی خۆی ڕاوه‌ستا. زه‌نگی كه‌شتییه‌كه‌ ئه‌مرۆ له‌ كاتی پشووی خوێندکاران له‌ خوێندنگە له‌ شاری ماتاروا له‌ نیوزلاند لێ ده‌ده‌رێت.

كۆستاس (ئه‌كسیلۆس)، كورنیلیۆس، و كۆستا (پاپایۆنیۆ) له‌ ٢٢ـی دێسه‌مبه‌ری ١٩٤٥ـدا له‌ به‌نده‌ری پیرێ به‌ ده‌ستكه‌وتنی زه‌ماله‌یه‌كی خوێندن له‌ خوێندنگەیەکی فەڕه‌نسی له‌ ئه‌سینا به‌ڕێ كه‌وتن و له‌ ١٩٤٦ گه‌یشتنه‌ پاریس. ئه‌وان بوون به‌ بیرمه‌نده‌ گرنگه‌كانی نیوه‌ی دووه‌می ئه‌م سه‌ته‌یه‌. كۆستا ئه‌كسیلۆس گفتوگۆی تێزێكی دكتۆرای كرد به‌ ناونیشانی ماركس بیرمه‌ندی ته‌كنیك، هه‌روه‌ها بووه‌ ئه‌ندامی دامه‌زێنه‌ری گۆڤاری ئه‌رگۆمێنت، لۆكاچی وه‌رگێڕا و ژماره‌یه‌ك پەڕتووکی زۆری فه‌لسه‌فی بڵاو كرده‌وه‌. ئه‌و هێشتا له‌ پاریس ده‌ژی.

كۆستاس پاپایۆنیۆ هه‌ڵبژارده‌یه‌كی كلاسیكی به‌ ناونیشانی ماركس و ماركسیسته‌كان بڵاو كرده‌وه‌، هه‌جوونامه‌یه‌كیش به‌ ناونیشانی ئایدۆلۆژی سارد، هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌ك لێكۆڵینه‌وه‌ دەربارەى ماركسیزم و هیگڵ و فارت بیزانتین، هه‌روه‌ها ئه‌و یه‌كێكه‌ له‌ پسپۆڕه‌ مه‌ز‌نه‌كانی ئه‌م بواره‌. له‌ ساڵی ١٩٨١دا مرد. كۆرنێلیۆس ده‌ستی كرده‌ نووسینی تێزێك له‌ زانكۆی سۆربۆن، به‌ڵام هه‌ر زوو به‌ خێرایی تووشی كرده‌ی شۆڕشگێرانه‌ هات. گۆڤاری سوسیالیزم یان به‌ربه‌ریه‌تیی له‌گه‌ڵ كلۆد لێفۆرت دامه‌زرارند، كه‌ له‌وێ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام ڕه‌خنه‌ی له‌ ستالینیزم ده‌گرت و له‌ هه‌وڵی تیۆرییه‌كی ڕه‌سه‌نی سۆسیالیزمدا دابوو. له‌ ماوه‌ی ساڵانی شه‌ستدا نێوانی له‌گه‌ڵ ماركسیزم نه‌ما و پاش ئه‌مه‌ خۆی ته‌رخان كرد بۆ فه‌لسه‌فه‌ و ده‌روونشیكاریی. له‌ ساڵی ١٩٩٧ له‌ پاریس مرد. 

[1]Sabir زمانێكی ئاڵۆزی كه‌سانی نزیك ده‌ریای ناوه‌ڕاسته‌ كه‌ تێكه‌ڵه‌ له‌ عه‌ره‌بی و فەڕەنسی و ئیسپانی و ئیتاڵی.

[2][ئه‌ڵمانییه‌كان خه‌ڵكانی زۆر تیۆریی.]

[3]Cornelius Castoriadisكۆرنیلیۆس كاستۆریادیس فه‌یله‌سووف و ئابووریناس و ده‌روونشیكاری یۆنانی و دامه‌زرێنه‌ری گرووپی سوسیالیزم یان به‌ربه‌ریه‌ت.

[4]Kostas Papaïoannou(1925–1981) فه‌یله‌سووف و مێژوونووسی هونه‌ری فەڕەنسایی به‌ ڕەگەز یۆنانییه‌. و پسپۆڕی به‌رهه‌مه‌كانی هیگل و ماركسه‌ و به‌ گشتیی ماركسیزمه‌. له‌ ساڵی ١٩٤١ دا په‌یوه‌ندیی كرد به‌ گرووپی به‌ره‌نگاریی یۆنان دژ به‌ نازیی و له‌ سالی ١٩٤٥ وڵاته‌كه‌ی خۆی به‌ جێهێشت له‌ گه‌ڵ هه‌ر دوو گه‌نجی رۆشنبیری كۆستاس ئاكسێلۆس كه‌ له‌م چیرۆكه‌دا باسی لێده‌كریت كه‌ ئه‌ویش هاوكات یۆنانییه‌ و فه‌یله‌سووفێكه‌ كه‌ به‌ فره‌نسی ده‌نووسێت و پسپۆرییه‌كه‌ی هیراكلیته‌ و كه‌سێكی ماركسیه‌ و كۆرنۆلیوس كاستوریادیس كه‌ باسمان كرد له‌ په‌راوێزه‌كه‌ی تر. له‌ ساڵی 1950 دا له‌ فره‌نسا نیشته‌جێ بوو.

سه‌رچاوه‌:

BERNARD QUIRINY, L’ANGOISSE DE LA PREMIÈRE PHRASE, Éditions Phébus. Paris. 2005.

تێبینی : ئه‌م چیرۆكه‌ له‌ ژماره‌ حه‌وتی گۆڤاری ئیلیان بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

The post كۆچبه‌ری نایاساییی ‘ماتاروا’ appeared first on ژنەفتن.