له‌م وتاره‌دا كه‌ باتای به‌ زمانێكی ئاڵۆز نووسیویه‌تی میتۆدێكی چه‌ند ڕه‌هه‌ندی له‌ ده‌روونشیكاری و فه‌لسه‌فه ‌و كۆمه‌ڵناسی به‌كار هێناوه‌ و هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و جۆره‌ شیكارییه‌ ماركیسیزمه‌ی كه‌ تاوه‌كوو ئه‌و كات پێی وابوو ژێرخانی كۆمه‌ڵگایه‌ك، سه‌رخان دیاری ده‌كات، ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ شیكارییه‌كی زۆر وردی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری، سیاسی و ئاینی و ئایدۆلۆژییه‌كان ده‌یه‌وێت تێڕوانینێكی پێچه‌وانه‌ بخاته‌ ڕوو، واته‌ له‌ سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و ژێرخانی ئابووری بڕوات و میكانیزمه‌ ده‌روونشیكارییه‌ شاراوه‌كانی نێو دیارده‌ی فاشیزم شی بكاته‌وه‌. ئه‌و پێی وایه‌ هه‌رجۆره‌ هاوچه‌شنییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ هاوچه‌شنی سیستمی به‌رهه‌مهێنانه‌وه و‌، هه‌ر درزێك بكه‌وێته‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری درزكه‌وتنه‌ نێو ڕێكاری كۆمه‌ڵایه‌تی. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ هاوچه‌شنه‌كانی كۆمه‌ڵگا، له‌به‌ر بارودۆخی ئابووری هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌، ئه‌وا سه‌رله‌نوێ په‌یوه‌ست ده‌بن به‌ كۆمه‌ڵێك پێكهاته‌ی ناچوونیه‌ك و كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندیی نوێی لێ وه‌رده‌گرن و، له‌مه‌شه‌وه‌ زۆرجار تاك و كۆمه‌ڵگا به هۆی وه‌رگرتنی ڕه‌گه‌زه‌ ناچوونیه‌كه‌كانه‌وه‌ به‌ره‌و فاشیزم سه‌رده‌كێشت. واته‌ زۆربه‌ی كه‌سه‌كان به‌شێك له‌ كه‌سایه‌تی هاوچه‌شنی خۆیان له‌ كیس ده‌ده‌ن و چیتر خولیایان به‌ره‌و ڕاگرتنی هاوچه‌شنی نامێنێت و له ‌به‌رانبه‌ردا سه‌ركرده‌، پیاوی ئایینی، ئایدۆلۆژیا كه‌ هه‌ڵگری خه‌سڵه‌تێكی ناچوونیه‌كین، ئه‌مانیش ئه‌و شتانه‌ بۆ خۆیان “ناوهاوێژی” ده‌كه‌ن  و له‌ ئه‌نجامدا جۆرێك له‌ كۆیله‌ی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ و فاشیستیان لێ دروست ده‌بێت. باتای له‌ هه‌مان كاتدا پێی وایه‌ ئێمه‌ ناتوانین به‌ باشی چه‌مكی “ناچوونیه‌كی” ده‌ستنیشان بكه‌ین چونكه‌ تاكوو ئێستا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وردی شیكاری پڕ به‌پێستی ئه‌نجام نه‌داروه‌. چونكه‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی ناچوونیه‌كی له‌ ڕێگای هه‌ر دوو ماشینی زه‌به‌لاحی هاوچه‌شنكردن واته‌: زانست و سیستمی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ تێكه‌ڵ نابن. هه‌روه‌ها باتای ڕۆ ده‌چێته‌ نێو چه‌مكی پیرۆزی و بۆ سه‌ر دوو كاتیگۆریی جیاواز دابه‌شی ده‌كات: پیرۆزیی ئه‌رێنی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ پاكێتی و نه‌زمی كۆمه‌ڵایه‌تی و، پیرۆزیی نه‌فره‌تلێكراو كه‌ خۆی له‌گه‌ڵ توندوتیژی و زێده‌ئاژوویی و ناپاكیدا ده‌بینێـته‌وه‌. ئه‌م دوالیزمه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ فاشیزم ڕۆڵێكی سه‌ره‌كی ده‌گێڕێت، فاشیزم به‌ ڕێوه‌ڕه‌سم و سیمبوول و ڕێبازی سه‌رۆك، پیرۆزییه‌ك به‌دی ده‌هێنێـت كه‌ هه‌م پاككه‌ره‌وه‌یه ‌و هه‌میش نه‌فره‌تلێكراو.. كه‌ ئه‌مه‌ به‌جۆرێك موژده‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی نه‌زمی له‌كیسچوو ده‌دات و له‌ هه‌مان كاتیشدا ستایشی ئه‌و توندوتیژییه‌ پاككه‌ره‌وه‌یه‌ ده‌كات دژ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ دوژمنی ئه‌م نه‌زمه‌ داده‌نرێن. به‌ بۆچوونی باتای یه‌ك له‌ كلیله‌كانی كه‌ڵكوه‌رگرتنی فاشیزم له‌ ئامانجی مرۆیی، له‌ نێو توندوتیژی و ته‌سلیمبووندایه حه‌شار دراوه‌‌. جۆرێك له‌ شه‌یدایی كه‌ مه‌رگ و كاولكاری به‌ بیر دێێنێته‌وه ‌و به‌ شێوه‌یه‌كی دژوازانه‌ چین و توێژه‌كانی خه‌ڵك یه‌كگرتوو ده‌كات و باڵاییان پێ ده‌به‌خشێت. بۆیه‌ ئه‌م چالاكییه‌ هه‌م تاكه‌كه‌سییه‌ هه‌م مێگه‌لانه‌شه‌ و له‌ سیمای ڕابه‌ری كاریزماتیك دا كه‌ توندوتیژی و ده‌سه‌ڵات له‌خۆ ده‌گرێت، ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌. دواجار باتای باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ فاشیزم پێداگری له‌ سه‌ر نه‌فیكردنی تاك ده‌كات. ئه‌م پرۆسه‌ی سڕینه‌وه‌یه‌ی كاره‌كته‌ره‌ی تاك، بۆ تێگه‌یشتن له‌ ده‌روونناسی چین و توێژه‌كان له‌ سه‌رده‌می فاشیزمدا پێویسته‌ چونكه‌ فاشیزم ده‌یه‌وێت به‌ سڕینه‌وه‌ی جیاوازییه‌ تاكه‌كه‌سییه‌كان، یه‌كه‌یه‌كی هاوچشن و ملكه‌چ دروست بكات كه‌ ئاماده‌بن به‌ شێوه‌یه‌كی كوێرانه‌ هه‌موو بڕیاره‌كانی ڕابه‌ر جێبه‌جێ بكه‌ن.

وەرگێڕ

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم وتارەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) دایبگرن.

The post بونیادی ده‌روونناسانه‌ی فاشیزم appeared first on ژنەفتن.

پییەر پاولۆ پازۆلینی له‌ پێنجی ئازاری ساڵی ١٩٢٢ له‌ زادگه‌كه‌ی باوكی، شاری بۆلۆنیا، له‌ باكووری نیمچه‌ دورگه‌ی ئیتالیا له‌دایك بوو. دایكی، سۆزانا، خه‌ڵكی كازارسای‌ هه‌رێمی فریۆلی بوو‌ له‌ باكووری خۆرهه‌ڵاتی ئیتالیا. گۆیدۆی برای له‌ ساڵی ١٩٢٥ له‌دایك بوو.  

شاعیری خۆڵه‌مێشه‌كانم، كه‌سێك كه‌ له ‌شارێكی لێوڕێژ له‌ ڕاڕه‌و و كه‌وانه‌كان له‌ ساڵی ١٩٢٢ چاوی به‌ جیهان هه‌ڵهێناوه‌. تاقه‌ یاده‌وه‌رییه‌كی له‌بیرماوه‌ی من له‌ سه‌رده‌می منداڵیم، له‌ شاری بۆلۆنیا… پێداگری و پێچه‌قێنی منداڵێكه‌ كه‌ وڕكی ده‌گرت تا به‌ دڵنیایییه‌وه‌ به‌ گالیسكه‌ بچێته‌ ماڵه‌وه‌ و گه‌رنا له‌ شوێنی خۆی ناجووڵێ! هیچی دیكه‌م له‌و سه‌رده‌مه‌ له‌بیر نییه‌، واتا له‌ شه‌قامه‌كان، باڵه‌خانه‌كان و ڕاڕه‌وه‌ ‌به‌رزه‌كانی بۆلۆنیا له‌و سه‌رده‌مه‌دا، هیچ شتێكم له‌بیر نییه‌. له‌ ته‌مه‌نی سێ ساڵییه‌وه‌ خه‌ونم بینی. له‌ هه‌مان وێنه‌گه‌لی ناخۆشه‌وه‌ كه‌ هه‌ر ماوه‌ماوه‌یه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی زنجیره‌ئاسا هێرش بۆ خه‌ونه‌كانی مرۆڤ ده‌هێنن. له‌م خه‌ونانه‌دا شاری بۆلۆنیام ڕێك به ‌هه‌مان شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌بوو به‌ ڕه‌نگگه‌ل و ته‌لاره‌كان و ڕاڕه‌وه‌كانییه‌وه‌ ده‌بینی. له‌و قۆناغه‌، وێنه‌یه‌ك كه‌ زیاتر دێته‌ دووم، ئه‌وه‌یه‌ چما دایكمم ون كردووه‌ و به ‌شوێن ئه‌ودا به‌ هه‌موو لایه‌كدا ڕاده‌كه‌م. ئه‌م ڕووداوه‌ هێنده‌ ترسناك بوو بۆم كه‌ به‌ دوای ئه‌ودا له‌ هه‌موو كۆڵانه‌ به‌ ناویه‌كداچووه‌كاندا ده‌گه‌ڕام.

چۆن ڕێم كه‌وته‌ دنیای په‌خشان؟

ئه‌گه‌ر باڵنده‌یه‌ك بوویتایه‌

یا كڵاوكوڕه‌یه‌كی لاڵ له‌ مێژوودا

تاقه‌ گوڵێكی سوور

ئه‌ی دایكی گه‌نج

ئه‌مه‌ ویستی دڵی تۆ بوو؟  ‌    

ئایا ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ده‌رتبڕم

په‌سه‌ندم ده‌كه‌یت؟

باوكم كه‌ ناسیونالیستێك یا تاڕاده‌یه‌ك فاشیستێك بوو، ئایین و سونه‌تێكی ته‌واو فه‌رمی هه‌بوو، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌ دڵنیایییه‌وه‌ یه‌كشه‌ممان و ته‌واو وه‌ك خه‌ڵكانی دیكه‌ی چینی بۆرژوا، له‌ ڕێوڕه‌سمی ئایینی گرنگی كه‌نیسه‌ به‌شداری ده‌كرد و له‌سه‌ر كورسیی پاكبوونه‌وه‌ی ڕۆح داده‌نیشت. دایكم به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئایینی گوندی ساده‌ و ڕاسته‌قینه‌ی‌ هه‌بوو كه‌ له‌ دایك و دایه‌گه‌وره‌ی خۆیه‌وه‌ به‌ میرات بۆی مابۆوه‌. ئایینێكی ناشاری شاعیرانه‌ و ته‌واو باو.

    ته‌مه‌نم حه‌وت ساڵ و نیو بوو به‌ به‌كارهێنانی دیالێكتی خۆجێیی له‌ زمانی ئیتالیدا، یه‌كه‌مین شیعره‌كانی خۆم نووسی. له‌و كاته‌دا له‌ پۆلی دووی سه‌ره‌تایی بووم و له‌ شیعره‌كانمدا له‌بری قسه‌كردن له باره‌ی كڵاوكوڕه‌ و گوڵ و جوانییه‌وه‌، قسه‌ له‌ بولبولی باغ و چاڵی چه‌ناگه‌ بوو!  

ده‌یه‌ی سێیه‌می هه‌زار و نۆسه‌دی زایینی

ماڵباتی پازۆلینی پاش جێگۆڕكێی بێبڕانه‌وه‌، كۆتایییه‌كانی ساڵی ١٩٣٦ له‌ بۆلۆنیا نیشته‌جێ بوون. لێره‌ پییر پاولۆ له ‌ماوه‌ی خوێندنی خۆیدا ده‌ستی كرد به‌ خوێندنه‌وه‌ی فۆسكۆلۆ، كاردۆچی و ئۆنگاریتی، شاعیرانی كلاسیكی ئیتالیا.

ناوه‌ندی گالوانی ڕشته‌ی ئه‌ده‌بیات، پۆلی سێیه‌می له‌ ناوه‌ندی نمره‌كانم خراپ نه‌بوو، نزیكه‌ی هه‌شتێكی به‌دبه‌ختانه‌م له‌ ده‌ ده‌هێنا، به‌ڵام تاقه‌ت و به‌رده‌وامی پێویستم نه‌بوو به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ندێكجار له ‌وانه‌ی یۆنانیدا نمره‌ی به‌لاشی وه‌ك هه‌شت و هه‌ندێكجار سێیه‌كی ناشایسته‌م پێ ده‌بڕا. به‌هه‌رحاڵ وانه‌ی لاتینم زۆر زیاتر له‌ یۆنانی خۆش ده‌ویست و زیاتر له‌وه‌ی وه‌رگێڕانی نووسین ئه‌نجام بده‌م، وه‌رگێڕانێكی زاره‌كی باشم هه‌بوو. له‌ پۆلیشدا زیاتر وه‌رگێڕانی وشه‌ به‌ وشه‌مان وه‌ك ئه‌رك ئه‌نجام ده‌دا و من زۆر حه‌زم له‌م كاره‌ بوو. ئوستازی یارمه‌تیده‌ری ئه‌و كاته‌ی ئێمه‌ پڕۆفسیۆر ئانتۆنیۆ ڕیناڵدی بوو و له‌وێوه‌ كه‌ ئه‌ویش وه‌ك ئێمه‌ گه‌نج بوو و نه‌یده‌زانی چۆن ڕه‌فتارمان له‌گه‌ڵ بكات، به‌ یه‌كێك له‌ شیعره‌كانی ڕامبۆ ده‌ستی پێ كرد. ڕێك له‌و چركه‌یه‌دا بوو ئه‌و هه‌سته‌ دژه‌ فاشیستییه‌ له‌ مندا دروست بوو.

    سه‌یركه‌ن! ئێره‌ ڕاڕه‌وی مردنه‌، یه‌كێك له‌ شوێنه‌ دڵخواز و باڵكێشه‌كانی ژیانی من، له‌سه‌ر شه‌قامی نانی. ڕاڕه‌وی مردن من ده‌خاته‌وه‌ بیری ڕۆمانی گه‌مژهی دۆستۆیڤسكی، بیری شكسپیر و ماكبێسه‌كه‌ی و هه‌موو ئه‌و نووسه‌رانه‌ی من له‌ ته‌مه‌نی پازده‌ ساڵییه‌وه‌ له‌ ڕۆخی شه‌قامه‌كان ده‌ستم كرد به‌ كڕینی كتێبه‌كانیان. قۆناغێكی زۆر سه‌رسووڕهێنه‌ر بوو. به‌ درێژاییی ژیان بیرم نایه‌ته‌وه‌ به‌و هه‌موو چڵێسی و حه‌ز و تاسه‌یه‌وه‌ كتێبم خوێندبێته‌وه‌.

تۆ باش ده‌زانی چه‌نده‌ پاك و بێگه‌رد بووم

چه‌نده‌ شه‌یدای ئه‌و بوونه‌ پاكه‌ پاڵێوراوه‌ بووم…

و تا چ ڕاده‌یه‌ك ئاماده ‌بووم به‌رگری لێ بكه‌م و خۆشم بوێت…

پرسیار: تۆ پێشتر وتووته‌ باوك و دایكت سازانیان نه‌بوو؛ ئه‌م بابه‌ته‌ تا چ ڕاده‌یه‌ك كاریگه‌ری له‌سه‌ر تۆ و براكه‌ت داناوه‌؟

به‌ بۆچوونی من له‌ باره‌ی براكه‌مه‌وه‌، هه‌روه‌ك له‌ زۆربه‌ی كاته‌كاندا بۆ منداڵان ڕوو ده‌دات، جیابوونه‌وه‌ی باوك و دایكم بابه‌تێكی تاڕاده‌یه‌ك ئاسایی وه‌رده‌گیرا، به‌ڵام بۆ من ڕێك وه‌ك به‌ڵایه‌ك وابوو، تراژیدییه‌كی ڕاسته‌قینه‌.

تۆیش وه‌ك من وا بوویت

پۆشاكی خاوێن و پێڵاوی نوێ

له‌و یه‌كشه‌ممه‌ شیرین و پڕ یاده‌وه‌رییانه‌.

دایكت چه‌ندین جار له‌گه‌ڵ تۆ ئه‌ی بچكۆل، ئه‌ی گه‌نج

ڕوخساری گۆڕی

    به‌ قورسی ده‌توانم له‌ باره‌ی باوكمه‌وه‌ قسه‌ بكه‌م، چونكه ئه‌و پیاوێك بوو ته‌واو له‌گه‌ڵ من جیاواز بوو. به‌ شێوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ من جیاواز بوو، چونكه‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌مان تووشی كێشه‌ بوو. له‌و په‌یوه‌ندییه‌ گشتی بووه‌ و ئاڵۆزه‌ له‌نێوان باوك و منداڵان، له‌ كاتگه‌لێك كه‌ به‌ قورسی له‌ یه‌كتری تێده‌گه‌ن. ئه‌مه‌ به‌ هۆكارگه‌لی زۆره‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ زیگمۆند فرۆید باشتر له‌ من ڕوونی بكاته‌وه‌، و كاتێك ڕوو ده‌دات كه‌ دیدگایه‌كی ئایدۆلۆژیك و تیۆریی جیاوازی زۆر له‌نێوان منداڵ و باوكدا هه‌بێت. هۆكارێكی دیكه‌یشی ڕه‌گه‌زی كه‌سێتییه‌. باوكم پیاوێك بوو به‌ دیدێكی داخراو و سوپایی، ڕێك به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ من له‌و كاته‌دا و له‌ ئێستادا پێم وایه‌. ڕێك له‌ ڕوانگه‌ی تێفكرین و كه‌سێتییه‌وه‌ پێچه‌وانه‌ی یه‌كتری بووین. له‌ لایه‌ك ڕه‌نگه‌ وتنی ئه‌وه به‌م شێوه‌یه‌یش هێنده‌ دادوه‌رانه‌ نه‌بێت، چونكه‌ به‌هه‌رحاڵ ئه‌و بوو له‌ به‌ره‌و پێشبردنی كار و بۆچوونه‌كانمدا هانی ده‌دام و كۆمه‌كی ده‌كردم. من له‌ ناخودئاگای خۆمدا ڕه‌نگه‌ دوژمنی ئه‌و بووبم و ئه‌ویش به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌فتاری له‌گه‌ڵ ده‌كردم؛ به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌و پاڵی به‌ منه‌وه‌ نا به‌ره‌و كارێك كه‌ هه‌ڵمبژاردبوو.

ده‌یه‌ی چواره‌می هه‌زار و نۆسه‌دی زایینی

سۆزانای دایكی پازۆلینی له‌ ساڵی ١٩٤٢ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانی گوێزایانه‌وه‌ بۆ زادگه‌كه‌ی، شارێك كه‌ هاوینانی له‌وێ به‌سه‌ر ده‌برد.

پییر پاولۆ پازۆلینی له‌ سرووده‌كانی كازیرسا:

كازیرسا، له‌و ڕووناكییه‌ی هاویندا كه‌ ته‌واوبوونی نییه‌

سپی و وشك، وه‌ك قسڵ

به‌ باشی له‌ پاڵ خۆمه‌وه‌ هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌م

منی بچكۆله‌ و پوخت

به‌ پانتۆڵ و كراسێك له‌سه‌ر له‌شێكی له‌رزانی كشێنراو.

ڕاستییه‌كه‌تان بوێ یه‌كه‌مین نووسینه‌كانم به‌ دیالێكتی خۆجێیی فریۆلی نووسی. له‌و كاته‌دا گه‌نجێكی حه‌ڤده‌ ساڵه‌ بووم و ئارایشت و شێوه‌گیری من زۆر به‌ توندی له‌ جۆری ئه‌ده‌بی و له‌ ئاراسته‌ی وشه‌ناسی و مێژوو بوو. ئه‌ملاو ئه‌ولای لێكۆڵینه‌وه‌كانی من به‌تایبه‌ت له‌ ئاراسته‌ی ئارمیتسمی ئیتالیا (ڕه‌وتێكی مۆدێرن كه‌ له‌ شاعیرانی سه‌ده‌ی بیستی ئیتالیا دروست بووبوو) دروست بوو.

ئه‌ی ئه‌و كانیاوه‌ی له‌ گونده‌كه‌ی مندایت

تۆ زووڵاڵ و تازه‌ترین شه‌هدی

له‌ ناخی دیوارگه‌لی كۆنه‌.

به‌ دیاریكراوی ڕوانگه‌ی من لگۆڕ به‌ دنیای چوارده‌ور ڕوانگه‌یه‌كی تایبه‌ته كه‌ ڕوانگه‌یه‌كی سروشت و لائیك نییه‌ و له‌م ڕاستایه‌دا به‌ سه‌رسووڕمانه‌وه سه‌یری دنیای ده‌وروبه‌رم ده‌كه‌م و تاك تاكی شته‌كان وه‌ك به‌دیهاتنی په‌رجوویه‌ك ده‌بینم. به‌ زمانێكی نه ‌هێنده‌ ددانپێدانانانه‌ و كه‌مێك فه‌رمیتر، ڕوانگه‌یه‌ك كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ پێی ده‌‌‌ڵێن ڕوانگه‌یه‌كی خه‌یاڵی بانواقعی (ئایدیالیسم)، واتا هه‌ستێك كه‌ بۆ‌ هه‌موو ژیان و نووسینه‌كانی من شاعیرانه‌ په‌رچ بۆته‌وه‌.

به‌ره‌و تۆ هاتبووم

له‌ تێپه‌ڕین له‌ سرووده‌كان و گۆرانییه‌كانی كۆڵانه‌كانی ئه‌سینا

له‌ ده‌سته‌كانمدا ئه‌وانه‌ وه‌ك ڕازگه‌لی گوندی

سووره‌وه‌بوو، ده‌گوشم

ئارام و خامۆش وه‌ك هاوینی ساڵی ١٩٤٣

له‌نێوان ئاوایی و ڕه‌زه‌كان و لقگه‌لێك له‌ ڕووباری تالیامنتۆ

ڕه‌نگه‌ له‌ جێیه‌ك له‌ ناوه‌ندی ئاسمان و زه‌وی و

له‌وێ به‌ گه‌روو و دڵێكی كراوه‌

له‌ گوزه‌رگایه‌كی دوور

كاتێك مرۆڤ و هه‌موو ڕۆژێكی گه‌نجی

به ‌شوێن عه‌شقگه‌لێكی شیرینی ئه‌وانه‌

ئه‌مڕۆكه‌یش ئه‌سرین له‌ چاوانم سه‌رڕێژ ده‌كات

تێده‌په‌ڕاند.

له‌ لایه‌ك من له‌ فریۆلی له‌ جۆرێك دوورخراوه‌ییی خه‌مین و هاوكات، خۆشدا ده‌ژیام. جۆرێك زیندان كه‌ له‌وێدا بیركردنه‌وه خۆپه‌رستانه‌كانی خۆم له‌ نێوان ڕه‌زه‌كاندا، دارتووه‌كان و چیمه‌نی سه‌رسه‌وزی، ده‌كرده‌ كردار و هاوكات شوێنێكی خه‌مین بوو چونكه‌ له‌وێدا له‌ پرسه‌ی براكه‌مدا دانیشتم كه‌ ڕێك به‌ر له‌ كۆتاییهاتنی جه‌نگ، به ‌ده‌ستی فاشیسته‌كان كوژرا. براكه‌م گه‌ریلایه‌ك بوو[1].

پرسیار: له‌گه‌ڵ براكه‌ت سازانی ته‌واوتان هه‌بوو؟

به‌ڵێ، ئاسایی زۆرمان شه‌ڕ پێكه‌وه‌ ده‌كرد، هه‌روه‌ك چۆن له‌ زۆربه‌ی كاته‌كاندا له‌ نێوان براكاندا ڕوو ده‌دات، به‌ڵام له‌ ناخه‌وه‌ یه‌كتریمان خۆش ده‌ویست و سازانی ته‌واو له‌ نێوانماندا هه‌بوو.

پرسیار: تۆ وتت ئه‌و گه‌ریلایه‌ك بوو، تۆ گه‌ریلا نه‌بوویت؟

به‌ڵێ، ئه‌و گه‌ریلایه‌كی تێكۆشه‌ر و دژەفاشیست بوو، به‌ڵام من گه‌ریلایه‌كی ئامانجگه‌را (ئایدۆلۆژیك) بووم. به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ ئه‌و له‌ په‌یوه‌ندیدا بووم و بۆ ڕۆژنامه‌ خه‌باتگێڕه‌كان كه‌ ئه‌و كاری لێ ده‌كردن، وتارگه‌لی زۆرم ده‌نووسی. ئه‌و تێكۆشه‌رێكی چه‌كدار بوو و له‌وێوه‌ كه‌ له‌ ئه‌و كاته‌ له ‌سه‌ربازی بوو، له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ چالاكی ده‌كرد.

ئه‌وم له‌ كاتی دووركه‌وتنه‌وه‌ به‌ جانتاكه‌ی خۆیه‌وه‌ كه‌ له‌وێدا كتێبێكی مۆنتاله‌ی له‌ نێو پۆشاكه‌كانیدا شاردبۆوه‌ بینی. له‌و جانتایه‌دا چه‌كێكیش جێی كرابۆوه‌. ئه‌وم له‌ بیره‌ كه‌ له‌ بوومه‌لێڵی به‌یانیدا له‌ ماڵ دوور ده‌كه‌وته‌وه‌. شانه‌كانی له‌ ناو چاكه‌تێكی به‌كارهاتوودا كه‌ سه‌رده‌مێك هیی من بوو، گوشرابوو. پشت كه‌لله‌سه‌ری له‌ دواوه‌…

به‌م شێوه‌یه له‌ كه‌شێكی له‌م شێوه‌یه‌دا، ململانێكان له‌نێوان دوو چینی كۆمه‌ڵگه‌، واتا ئاغایان و زه‌حمه‌تكێشاندا دروست بوو. ئه‌م ململانێیانه‌ له‌ فریۆلی كه‌ له‌و كاته‌دا به‌ شێوه‌ی ده‌ره‌به‌گی به‌ڕێوه‌ده‌برا، كاریگه‌ریی زیاتری هه‌بوو و ڕێك له‌وێ بوو كه‌ من، ڕێگه‌ی خۆم به‌ شێوه‌یه‌كی ئاتاجی، له‌ ته‌نیشت و ده‌ست له‌ ده‌ستی زه‌حمه‌تكێشان دییه‌وه‌ و له‌ كۆتاییدا ڕێگه‌یه‌ك بوو‌ كه‌ منی به‌ره‌و بیركردنه‌وه‌ی ماركسیسم ڕێنوێنی كرد. ڕێگه‌یه‌ك كه‌ ئه‌مڕۆكه‌یش شوێنی ده‌كه‌وم، واتا ئه‌م ڕێگه‌یه‌ی كه‌ له‌ ناكۆكی و به‌رگریی ته‌واو له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌رمانڕه‌وادا، كورت ده‌بێته‌وه‌.

    من له‌گه‌ڵ‌ جۆرێك فه‌رهه‌نگی ئایینی له‌ ژینگه‌یه‌كی گوندی ئه‌زموونی ژیانم هه‌بووه‌، و ئه‌وه‌م له‌ زادگه‌ی دایك، دایه‌گه‌وره‌ و ئه‌ژدادم ده‌ستكه‌وتووه‌. له‌م گونده‌دا ده‌توانی بڵێی ئایین له‌ ڕاستیدا دیارده‌یه‌كه‌ به‌ ژینگه‌ی گوندییه‌وه‌ گرێدراوه‌ و ناوكی بڕاوه‌. ڕه‌نگه‌ له‌ گوندی ئه‌مڕۆكه‌دا ئه‌م بابه‌ته‌ كاڵتر بێته‌ به‌رچاو، به‌ڵام به‌ دڵنیایییه‌وه‌، به ‌شێوه‌یه‌ك، په‌یوه‌سته‌ به‌ مێژوو دێرینی كشتوكاڵی و پیشه‌گه‌ریی گوندی. له‌ ئێستادا ئه‌م چاخه‌، واتا چاخی مێژووییی زه‌حمه‌تكێش و پیشه‌گه‌ریی گوندی به‌ هۆكاری چوونه‌ ناوه‌وه‌ و گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی بۆرژوازی و سه‌رمایه‌داری، له‌ لێواری كۆتایییه‌. پێمخۆشه‌ جه‌خت بكه‌مه‌وه‌ مرۆڤ به‌ حاڵی خۆیه‌وه‌ به‌ره‌ڵا كراوه، له‌ ئێستادا، ئه‌م وه‌رزێڕه‌ له‌ زه‌وی دابڕاوه، چونكه‌ سیمای بۆرژوازیی گۆشه‌گیری نییه‌، به‌ڵكوو‌‌ یه‌كێك له‌ بنه‌ماكانی ئه‌و ژیانی جه‌ماوه‌ری و چڕگه‌رایییه‌یه‌ له‌ شاره‌ گه‌وره‌كاندا. له‌ گونده‌كانی ئه‌مڕۆكه‌دا ئایین كاڵ بۆته‌وه‌؟ ئایا ئه‌مه باسی بۆچوونی منه‌ كه‌ ئایین به‌ ته‌واوی دیارده‌یه‌كی په‌یوه‌ست به‌ جیهانی گوندییه و به‌ له‌نێوچوونی گوند، ئه‌ویش فه‌نا ده‌بێ. ئه‌گه‌ر ئایین یه‌كێك له‌و مه‌ته‌ڵگه‌له‌ مرۆییانه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ هه‌بووه و تاهه‌تایه‌یش به‌رده‌وام ده‌بێ و وه‌ك ده‌ڵێن له‌گه‌ڵ نه‌ناسراوه‌كان و دڵه‌ڕاوكێكانی مرۆڤ، خۆی وه‌ك مه‌ته‌ڵێك ئاوێته‌ كردووه‌، كه‌واته‌ ڕوونه‌ نابێ نیگه‌رانی ئه‌وه‌ بین به‌ مۆدێرنبوونی جیهان له‌ نێو بچێت.

پازۆلینی به‌م شێوه‌یه‌ درێژه‌یدا به‌ نووسینی شیعر و په‌خشان تا به‌ر له‌ كۆچكردنی یه‌كجاره‌كی بۆ ڕۆما، له‌ ته‌مه‌نی بیست و حه‌وت، بیست و هه‌شت ساڵیدا.

ساڵانی ده‌یه‌ی پێنجه‌م- شه‌شه‌می هه‌زار و نۆسه‌د

پازۆلینی ڕۆما و گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كانی ده‌دۆزێته‌وه و به‌م شێوه‌یه په‌ی به‌ هه‌ژاری و دواكه‌وتووییی ناوچه‌ كوێستانی و گوندییه‌كانی ئیتالیا ده‌بات.‌‌

    هه‌موو كاره‌ نیوڕیالیستییه‌كان (واقعگه‌راییی نوێ) له‌سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ گشتییه‌ن كه‌ داهاتوو، هه‌میشه‌ باشتر ده‌بێ له‌ ئێستا. ئه‌م باشبوونه‌ به‌ دوای شۆڕشێكدا دێ كه‌ ئه‌سڵه‌ن زانیارییه‌ك له‌ ناوه‌رۆك و چۆنێتییه‌كی نییه. ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ئیتالیا به‌ نیگای بۆ دڵته‌نگییه‌كانی ڕابردوو و به‌یانی هونه‌ری، له‌گه‌ڵ ڕاستگۆییی ته‌واو و بێ دووڕوویی توانای كریستاڵیزه‌بوون كه‌ له‌ هه‌رحاڵدا له‌گه‌ڵ چێژی گه‌ڕان و كنه‌وكۆڵین له‌ ده‌روونی خود و نكۆڵی عه‌یبه‌كانی خۆت یاوه‌ر ده‌بێ. ئه‌م خوده‌ پێتڤییه‌كی مێژوویییه‌.

من كتوپڕ له‌ ساڵی ١٩٥٢ له‌ بیركردنه‌وه‌دا تاكانه‌ بازم دا:

ته‌‌نها ئه‌م خه‌ڵكه‌ن كه‌ هه‌ستی ڕاسته‌قینه‌یان هه‌یه‌

شتێك كه‌ هه‌رگیز له‌گه‌ڵ كات پیر نابێ

جێیه‌ك كه‌ مۆدێرنیته‌ و تازه‌گه‌ری تیشك ده‌پژێنێ

سرووده‌ كۆنه‌كان كه

دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌

خه‌ڵكه‌ كه

تێپه‌ڕیوه‌كان دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌

یه‌كه‌مین گه‌رمای شیرینی هه‌تاوی ساڵ

له‌سه‌ر تاقنماكانی ڕۆخ

گیان ده‌سووتێنێ

به‌ بان‌ ڕاڕه‌وه‌كانی شارانی بچووكی چوارده‌ور

شارۆچكه‌گه‌لێك كه‌ هێشتا به‌سه‌ر شاخه‌كانیانه‌وه‌

به‌فری زیاتر باریوه‌، به‌رجه‌سته‌یه‌

له‌ جامخانه‌ی دووكانه‌كانی ئاوایییه‌ گه‌وره‌كان

ڕه‌نگگه‌لی شادی په‌رده‌كان و ئاوێزه‌كان

پۆشاكی نوێ

به‌ ڕه‌نگئامێزی تیواری خۆی

په‌یامی تازه‌گه‌ری جیهانێكی نوێ

به‌ خرۆش و دۆخێكی گۆڕاو

به‌ وێنه‌ی و كه‌ڕه‌نا كردووه‌.

كێشه‌ی زمانگه‌لی ناوچه‌یی و دیالێكته‌كان هه‌میشه له‌ هونه‌ری واقعگه‌راییدا جێگه‌ی باس بووه‌. بۆ نموونه‌ له‌ فیلمی پایسكیل دزی دی سیكا، ‌كه‌سێتییه‌كانی فیلمه‌كه‌ به‌ چ زمانێك قسه‌ ده‌كه‌ن؟ هه‌موویان به‌ زمان و دیالێكتی ڕۆمایی قسه‌ ده‌كه‌ن. به‌م شێوه‌یه‌ یه‌كه‌مین بابه‌ت بۆ هونه‌ری واقعگه‌رایی دروست ده‌بێ، ئه‌مه‌ی كه‌ چۆن دیالێكته‌كان له ‌زمانی نه‌ته‌وه‌یی و فه‌رمی خۆماندا به‌كار بهێنین، هه‌مان كێشه‌ و خه‌سڵه‌تی ڕه‌وانی زمانه‌. ئه‌م كێشه‌یه‌ دواتر له‌ چۆنێتیی مامه‌ڵه‌ و به‌كاربردنی زمانی خۆجێیی و زمانی فه‌رمیدا دروست بوو.

    ئێستایش بینه‌ری دیارده‌یه‌كین، بۆ نموونه‌ گه‌نجێك كه‌ سه‌ر به‌ یه‌كێك له‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی ڕۆمایه‌ و به‌ ته‌‌واوی به‌ دیالێكتی ڕۆمایی قسه‌ ده‌كات، هه‌ندێكجار له‌ گوفتاری ڕۆژانه‌ی خۆیدا سوود له‌ ده‌سته‌واژه‌گه‌لێك وه‌رده‌گرێ كه‌ سه‌ر به‌ شوێنه‌‌كانی دیكه‌، بۆ نموونه‌ مارسیلیا یا نیس هاوڕێ له‌گه‌ڵ ده‌سته‌واژه‌گه‌ل و پلارگه‌لی تایبه‌ته‌ و له‌ بنه‌ڕه‌تدا سه‌ر به‌ شوێنێكی جوگرافیایی دیكه‌یه‌، له‌م جۆره‌ كاتانه‌دا ده‌بێ چی بكه‌ین؟ ئه‌م جۆره‌ ڕاهاتن و به‌كاربردنی ده‌سته‌واژه‌كان و به‌یانه‌ ده‌توانین زیاتر له‌ هه‌ر شتێك په‌یوه‌ستی بزانین به‌ زانیاریی گه‌یاندنی كۆمه‌ڵ، به‌تایبه‌ت به‌ ڕادیۆوه‌. هه‌ندێكجار ده‌توانی ئه‌وه‌ له‌ كاری ئه‌ده‌بی یا هه‌ر ڕێگه‌یه‌كی دیكه‌یشه‌وه وه‌ربگری و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ئه‌م پێكهاته‌یه‌ به‌ تایبه‌ت جۆری ده‌ربڕینگه‌لی جیاوازه‌ كه‌ من هه‌وڵ ده‌ده‌م پیشانی بده‌م.

له‌نیوان گیاجاڕی تاریك

له‌ژێر هه‌تاوی ته‌وه‌زه‌ل و كه‌م

هه‌رزه‌كارانی ئیوریا

به‌ ئادالبێر تۆس، كومیس، كۆرتیس، بانگ ده‌كه‌ن

له‌سه‌ر گرد و دۆڵه‌كانی تۆسكانی به‌ هه‌راوزه‌نای په‌ڕه‌سێلكه‌ئاسا:

Hor atorno frat Helya

ده‌ستدرێژی ڕاهیبانه‌ی قه‌دیسان بۆ دڵه‌ ناقۆڵاكان

منداڵێكی نه‌گونجاو له‌ شاره په‌راوێزییه‌كان

قه‌ڵه‌مڕه‌وی خودایانی سه‌پاندووه‌‌.

خه‌ڵك ده‌چڕن

بێوچان.

كۆنسێرتی گه‌وره‌ی قه‌ڵه‌مه‌ كۆڵه‌ره‌كان و چه‌كوشه‌كان

ده‌ژه‌نێ

له‌ كامپی دولی یۆ[2] و له‌ گه‌ردنه‌كانی ئاپیننۆی[3] تازه‌

له‌ كوچه‌ سپییه‌كانی دامێنی ئاڵپ و

هه‌وره‌برووسكه‌ی به‌ردی خارا و تراورتن

له‌ بارودۆخێكی نوێ له‌ كه‌نار مرۆڤێكی ڕاسته‌قینه‌ بوو

كرێكاری زه‌حمه‌تكێش

بتڵێكی شه‌و تێپه‌ڕیوه‌

به‌ له‌شێكی تێكشكاو

ده‌روونێكی كفت

دنیایه‌كی داخراو

داخراو له‌ كۆیله‌ییی خۆی

دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌

جیهانی “كرێگرته‌یی”یه‌ كه‌ له‌ ناخی جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكدا

به‌جێماوه‌ و

خه‌ڵك ده‌چڕن

بێوچان.

ئه‌م جاده‌ خلیسكه‌ كه‌ له‌وێدا دۆخی ڕۆیشتنداین، به‌ هه‌موو ورده‌به‌رده‌كان و ناسافییه‌كان و هه‌ورازونشێوه‌كانییه‌وه‌ زۆر ناچیز و سووك ده‌بینرێ و به‌ هیچ كلۆجێك ناتوانی ئه‌وه‌ ‌له‌گه‌ڵ كارگه‌لی هونه‌ری زۆر و جوانی هه‌بوو له‌ ئیتالیا به‌راورد بكه‌یت. سه‌رباری ئه‌مه‌یش، به‌ بۆچوونی من ده‌بوو به‌ هه‌مان توندی و حه‌زه‌وه‌ كه‌ پشتیوانی له‌ كارێكی گه‌وره‌ی هونه‌ری ده‌كرێ، پشتیوانی و پاسه‌وانی له‌و بكه‌ین. ئه‌م كاره‌ ڕێك ده‌بوو به‌ هه‌مان ئۆخژن و عه‌شقه‌وه‌ له‌ باره‌ی گۆرانییه‌كان و شیعری فۆلكلۆریشه‌وه‌ ئه‌نجام بده‌ین، ڕێك به‌ هه‌مان شێوه‌ كه‌ له‌ كاری ئه‌ده‌بی به‌نرخی وه‌ك نووسینه‌كانی پتراركا، دانتێ و هیتر ئه‌نجام ده‌درێ.

    به‌ بۆچوونی من ئه‌م جووڵه‌ نوێیه‌ هاوكات و به‌ ته‌ریبی حه‌ماسه‌ی به‌رگری، واتا به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئیتالیای ڕاسته‌قینه‌ ده‌ستی پێ كرد. ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین ده‌ستپێكردنی ئه‌و له‌گه‌ڵ واقعگه‌رایی بووه‌، وه‌ك بڵێی له‌گه‌ڵ كاره‌ به‌نرخه‌كانی ئه‌م قۆناغه‌، ته‌نها كه‌مێك دره‌نگتر مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ین و به‌جه‌رگانه‌ ده‌توانین ددانی پێدا بنێین كاری به‌نرخ له‌م به‌ستێنه‌دا ته‌نها پاش دامه‌زراندنی گۆڤاری ئۆفیچینا ده‌بینین. ئێمه‌ له‌م گۆڤاره‌دا هه‌وڵمان بۆ خستنه‌ڕووی شیعر و په‌خشان دا و شیعرمان به‌ شێوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ په‌خشان كرده‌ یاوه‌ر و ته‌واوكه‌ری یه‌كتری. له‌ گۆڤاری ئۆفیچینا هه‌وڵ بۆ ئه‌وه‌ ده‌درا شیعر له‌ ناوه‌رۆكی نوێ پڕ بكه‌ین كه‌ نه‌ك شیعر به‌ مانای كلاسیك (باو) خۆی بێ و نه‌ك بۆته‌یه‌كی گشتی بۆ ده‌ربڕین و گفتوگۆگه‌لی ڕووكاری كۆمه‌ڵگه وه‌ربگیرێ، به‌ڵكوو تێفكرینێكی گشتی و قووڵ له‌گه‌ڵ ڕوانگه‌یه‌كی نوێ له‌ جیهانی ئه‌مڕۆ هه‌ژمار بكرێ.

ئه‌م هه‌وا داخراوه‌

هه‌ناسه‌دانه‌وه‌ی به‌هار نییه

كه‌ ڕه‌شاییی باخی نامۆ

ڕه‌شتری ده‌كات

یا دره‌وشانه‌وه‌یه‌كی تایبه‌تی پێده‌به‌خشێ

به‌ كڵاوڕۆژنه‌گه‌لی ڕووناك…

تفی ئه‌م ئاسمانه‌

به‌سه‌ر كه‌وانگه‌لی ژێرشێروانی ڕه‌نگ زه‌رد

ڕه‌وانه‌[4]

له‌ پێوه‌ند له‌گه‌ڵ ڕیز و سه‌روا ده‌بێ بڵێم له‌ زمانگه‌لی لاتیندا نه‌بووه‌ و ئه‌وان سه‌روایان نه‌ده‌ناسی. ئێمه‌ی نیولاتینه‌كان به‌هه‌رحاڵ كاتێك قسه‌ له‌سه‌ر شیعر ده‌كه‌ین، به‌ ناچاری له‌ سه‌روا هه‌ڵنایه‌ین.

ئه‌ی نۆگوڵی له‌ عه‌وام هه‌ستاو

ئه‌ی سروودخوێن

لێره‌

له‌ كه‌ناراوی ڕووتی ئانیه‌نه‌[5]

بۆ ‌هۆنینه‌وه‌ی سروودێكی نوێ

له‌گه‌ڵ ئه‌م خۆشی و باڵسووكییه‌ ساده‌دڵانه‌

خۆهه‌ڵكێشانه‌

به‌ كام گرده‌بڕی له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌

له‌ قووڵاییی نه‌زانی تۆدا

مه‌شخه‌ڵی زانایی

به‌ زوویی له‌نێوان ئه‌م هه‌وربڕه‌ بێبه‌رهه‌مانه‌

نوتفه‌ی به‌خته‌وه‌ری له‌ دڵی خه‌ڵكی خه‌مین

به‌وجۆره‌ی كه‌ ویستی مێژووه‌

داگیرسێنێ؟

مێژوویه‌ك كه‌ له‌وێدا ئیدی مرۆڤ

هێرشبردنی پێویست و ده‌سه‌ڵاتی له‌ یادگه‌ی مێژوو نه‌بووه‌ و

ڕه‌نگه‌ ئیدی هه‌ڵبژاردنێكی نه‌بێ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌

توندی و خۆڕاگری به‌خته‌وه‌ری تۆ

به‌ په‌رێشانی و دادویستی خۆی باڵا بكات و

له‌ ئاستانه‌ی چاخێك كه‌ له‌ سه‌ره‌تایداین

ڕووناكی هیی ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ خۆی نازانێ.

خه‌ڵكانێك كه‌ زیاتر كه‌یفم پێیان دێ، كه‌سانێكن كه‌ به‌ ئه‌گه‌ری زۆر تا پۆلی چواره‌می سه‌ره‌تاییش نه‌یانخوێند، واتا بێئه‌وه‌ی بمه‌وێ لاف لێبده‌م، به‌و مرۆڤانه‌ ده‌ڵێم ته‌واو ساده‌. له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ فه‌رهه‌نگی بۆرژوازی و ورده‌ بۆرژوازی لێره‌ و ته‌نانه‌ت له‌ فه‌ڕه‌نسا و ئیسپانیایش هه‌میشه‌ هاوواتا بووه‌ ‌له‌گه‌ڵ گه‌نده‌ڵی و ئالووده‌یی له‌ حاڵێكدا كه‌ كه‌سێكی نه‌خوێنده‌وار خاوه‌ن ناسكییه‌كی ڕۆحی تایبه‌ته‌ كه‌ ورده‌ورده‌ له‌ پرۆسه‌ی وێكهاتنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ فه‌رهه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تیی مۆدێرنتری ئه‌و له‌ده‌ست ده‌دا و ده‌گۆڕێ بۆ شتێكی دیكه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ له‌م گرووپه‌ ساده‌ بیركه‌ره‌وه‌یه‌دا كه‌سانێك هه‌ن كه‌ له‌ ڕیزی فه‌رهه‌نگێكی زۆر باڵان.

ده‌یه‌ی شه‌شه‌می هه‌زار و نۆسه‌دی زایینی

هێشتا له‌ ساڵانی شیعردا ده‌ژین، به‌ڵام به‌رله‌وه ساڵانی سینه‌ما ده‌ستی پێ كردووه‌. پازۆلینی به‌ سینه‌ما ده‌ڵێ “ئینجلیی هه‌ژاران”. له‌م ساڵانه‌دا پازۆلینی كاری شانۆیشی ده‌ستپێكرد.

له‌و كاته‌دا ڕووم له‌ سینه‌ما كرد و تا ڕاده‌یه‌ك وازم له‌ كاری ئه‌ده‌بی هێنا. ده‌توانم بڵێم له‌م قۆناغه‌دا وازم له‌ ڕۆماننووسیش هێنا، وه‌لێ درێژه‌م به‌ نووسینی شیعردا، به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك هه‌موو كاته‌كه‌ خه‌ریكی سینه‌ما بووم. ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ده‌یه‌ی شه‌شه‌می هه‌زار و نۆسه‌د ڕوویدا و ئه‌مه‌یش بێ هۆكار نه‌بوو، چونكه‌ ئه‌و ساڵانه‌ لووتكه‌ی قه‌یرانی ڕۆشنبیری ئیتالیا بوو. له‌و كاته‌دا ئیتالیا له‌ دۆخی په‌ڕینه‌وه‌ له‌ قۆناغی سه‌رمایه‌داریی مێژوویی بوو بۆ جۆرێك سه‌رمایه‌داریی تازه‌.

هه‌ندێكجار له‌ ناخی ئێمه‌دا شتێك دروست ده‌بێ

كه‌ تۆ باشی ده‌ناسی

چونكه‌ شیعره

شتێكی تاریك

كه‌ بریقه‌ ده‌داته‌ ژیان

گریانێكی ده‌‌روونی

دڵته‌نگییه‌كی لیپاولیپ ئه‌سرینی سوێر بوو.

تێپه‌ڕین له‌ نووسین و شیعر بۆ دنیای سینه‌ما له‌ خۆمدا به‌ شێوه‌گه‌لی جیاواز شیم كردۆته‌وه‌. یه‌كه‌مین و سروشتیترین هۆكار ئه‌مه‌ بوو به‌ شوێن گۆڕینی شێوازی ده‌ربڕینه‌وه‌ بووم. ئه‌م بابه‌ته واتا گۆڕینی شێواز له‌ شیعر و نووسینه‌كانی مندا كه‌ سینه‌ما ڕێگه‌ و شێوازێكی نوێ و هه‌مه‌گیره‌، به‌ڵام دواتر هه‌ستم كرد ئه‌م بابه‌ته‌ ڕاست نییه‌، چونكه‌ سینه‌ما هونه‌رێكی تازه‌ی ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیری نییه‌، به‌ڵكوو له ‌بنه‌ماوه‌ زمانێكی دیكه‌یه‌. ئه‌م هونه‌ره‌ بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ كه‌ له‌ هه‌موو جێیه‌كی دنیا شایه‌نی پێشكه‌شكردن و تێگه‌یشتنه‌. یه‌كێك له‌ دیارترین خاسێته‌كانی ئه‌مه‌یه‌ وه‌ك شیعر و ئه‌ده‌بیات، سوود له‌ سیمبوڵه‌كان وه‌رناگرێ كه‌ هه‌مان وشه‌كان بن، به‌ڵكوو سوود له‌ پیشاندانی واقعیه‌ت به‌ش به‌ حاڵی خۆی و بێ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ست، وه‌رده‌گرێ.

    به‌م پێیه‌ ئه‌مه‌ ڕاست نییه‌ ته‌كنیكی ئه‌ده‌بی خۆم گۆڕیوه‌، به‌ڵكو ده‌توانم بڵێم زمانی خۆم گۆڕیوه‌ و ئه‌مه‌یش به‌ ئه‌گه‌ری زۆر به‌ مانای ناڕه‌زایی شاراوه‌ی من بوو لگۆڕ به‌ زمانی ئاساییی ئیتالیایی و ته‌نانه‌ت دژه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م زمانه‌وه‌ خۆی به‌یان ده‌كرد. به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌ به‌ هه‌نگاونان بۆ بواری سینه‌ما، مه‌به‌ستم گۆڕینی نه‌ته‌وه‌یی خۆم بوو.

   “مه‌گه‌ر تۆ نازانی مرۆڤێكی تا ئه‌وپه‌ڕ ئاسایی چۆن مرۆڤێكه‌؟ ئه‌و خێوێكه، دێوێكه‌، شێتێكی مه‌ترسیدار، كه‌سێك كه‌ خۆی له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵ ده‌گونجێنێ (كۆنفۆرمیستێك)، یه‌ك لایه‌نگری نه‌‌زمی داڕووخاو، ئیمپریالگه‌رێك، یه‌ك داگیركه‌ر، نه‌ژادپه‌رستێك، كۆیله‌فرۆشێك و مرۆڤێكی بێباك و نێره‌مووكه‌‌”[6].‌

    شوێنێك هه‌یه‌ له‌ فیلمی مه‌سیح كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری پاوانێكی گه‌وره‌ی ئه‌وێ به‌ ئه‌گه‌ری به‌هێز كۆمه‌ڵێكی زۆر بۆ بیستنی قسه‌كانی حه‌زره‌تی مه‌سیح كۆ بووبوونه‌وه‌، كه‌نیسه‌یه‌كیش به‌ گومبه‌زی ڕه‌ش له‌و ده‌وروبه‌ره‌ ده‌بینرا، مه‌سیح خه‌ریك بوو قسه‌ی بۆ خه‌ڵك ده‌كرد. خاڵێكی باڵكێش كه سه‌رنجی منی ڕاكێشا، ساده‌یی و بێ ئارایشتی به‌رچاوی ئه‌م شوێنه‌ بوو و ڕێك له‌به‌رئه‌مه‌ ئه‌وێم بۆ یه‌كێك له‌ دیمه‌نه‌ گرنگ و ڕه‌نگه‌ جوانترین دیمه‌نه‌كان كه‌ له‌ فه‌ڵه‌ستین وێنه‌ی گیرا، هه‌ڵبژارد. دیتنی ساده‌یی و پاكی له‌م شوێنه‌ و جێبه‌جێكردنی ئه‌م دیمه‌نه هه‌ستیاره‌، ئه‌زموون و فێركارییه‌كی زۆر ڕاچڵه‌كێنه‌ر بوو له‌ ژیانی مندا:

    “نه‌بادا پێت وابێ من بۆ هێنانی ئاشتی هاتوومه‌ته‌ سه‌ر زه‌وی؛ من بۆ هێنانی ئاشتی نه‌‌هاتووم، به‌ڵكوو شمشێرم به‌ دیاری بۆ هێناون، چونكه‌ هاتووم تا پیاوان له‌ باوكان، و كچان له‌ دایكان، و بووكه‌كان له‌ خه‌سووه‌كانی خۆیان جیا بكه‌مه‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ دوژمنانی مرۆڤ، نزیكترین كه‌سانێك، واتا ده‌بنه‌ ئه‌ندامی خێزانی ئه‌و. هه‌ر كه‌سێك باوك و دایكی خۆی و هه‌ر كه‌سێك خوشك و كوڕی خۆی له‌ من زیاتر خۆشده‌وێ، لێره‌ جێی نابێته‌وه‌. هه‌ر كه‌سێك ژیانی خۆی دیوه‌ته‌وه‌، له‌ ده‌ستی ده‌دات و هه‌ر كه‌سێك له‌ ڕێگه‌ی من گیانی خۆی له‌ده‌ست بدات، دووباره‌ زیندوو ده‌بێته‌وه‌.”

    ئه‌مه‌ دیمه‌ن و ڕوانگه‌یه‌كی دیكه‌یه‌ له‌ شاری ئۆرشه‌لیم كه‌ به‌ ئه‌گه‌ری به‌هێز دیمه‌نێكه‌ زۆر هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی له‌و سه‌رده‌مه‌دا مه‌سیح و شه‌یتان له‌ تاوه‌ری په‌رستگه‌كه‌وه‌ بینه‌ری بوون. ئه‌م‌ یه‌كه باخی جیستمانه‌كان (ئاش و شوێنی گوشینی زه‌یتوون)ه‌، سه‌رنج بده‌نه‌ دارزه‌یتوونه‌كان و هه‌یبه‌تی سروشتییان. ئه‌مه‌ ئه‌شكه‌وتێكه‌ كه‌ سه‌رباری هه‌بوونی شێوه‌ی مۆدێرن، ده‌بوو هاوشێوه‌ییه‌كی زۆر له‌گه‌ڵ ئه‌شكه‌وتێكدا هه‌بێ كه‌ مه‌سیح له‌وێ له‌دایك بوو و له‌ ئێستادا له‌وێدا چه‌ندین ماڵباتی بێنه‌وای عه‌ره‌ب ده‌ژین، مرۆڤانێك كه‌ هێشتا باوه‌ڕیان به‌ په‌رجووی پاره‌یه‌كی زێڕ هه‌یه‌.

    ڕێگه‌ی خۆمان به‌ره‌و ناسره‌ درێژه‌ پێ ده‌ده‌ین و جه‌لیله[7]‌ له‌ باكووره‌وه‌ تێده‌په‌ڕێنین. یاده‌وه‌ری و یاداشتگه‌لی زۆرم به‌ درێژاییی ئه‌م سه‌فه‌ره‌ نووسیوه‌:

ڕه‌نگه له‌م شوێنه‌، پێشتر شتێك هه‌بوو

كه‌ تۆ ئه‌وه‌ت به‌ بوونی ته‌‌مومژاویت

له‌ دیمه‌نی بوون، سڕیوه‌ته‌وه‌ و

ئه‌وه‌ت هه‌روه‌ك خۆڵه‌مێشێك

له‌ ئاگری خۆتا به‌جێ هێشتووه‌

ئه‌و منداڵانه‌ ببینه‌، جوان سه‌یریان بكه‌. ئه‌وانه‌ منداڵانی خه‌ڵكانی ئاسایین یا له‌وانه‌ی كه‌ تۆ پێیان ده‌ڵێی منداڵانی بێتام و به‌ناز و بیانووگر؟‌

نا من كه‌یفم به‌ مانه‌ دێ.

به‌دبه‌ختانه‌ من له‌وانه‌م كه‌ به‌ بۆچوونی تۆ بیانووگر دێنه‌ به‌رچاو: باوكم پله‌دارێكی له‌شكر و دایكم مامۆستایه‌ك بوو؛ هه‌ینێ كتوپڕ هاتمه‌ شاری ڕۆما و ئاشنای دنیایه‌كی نوێ بووم كه‌ پێشتر ناسینێكم لێی نه‌بوو. لێره‌ دنیای زه‌حمه‌تكێشان ده‌بینی، جێهانێكه‌ كه‌ له‌وێدا كرێكاران زه‌حمه‌ت ده‌كێشن و هه‌واڵێك له‌ خۆشگوزه‌رانان و به‌ناز په‌روه‌رده‌كراوان نییه‌. له‌ میلان كرێكاران گۆڕاون بۆ پڕۆلیتاریا، له‌ ڕۆما و ناپۆلی و شاره‌كانی دیكه‌ له‌ هه‌مبه‌ردا كرێكاران هه‌مان زه‌حمه‌تكێشانن، چونكه‌ له‌م شارانه‌دا كارگه‌ و پیشه‌سازی هێشتا به‌ ڕاده‌ی میلان نیییه‌. ده‌توانی ئێره ‌له‌گه‌ڵ جیهانی سێیه‌م به‌راورد بكه‌یت كه‌ دنیایه‌كی تایبه‌ته‌. تۆ ده‌زانی جیهانی سێیه‌م واتای چی؟ ڕاست بڵێ ده‌زانی واتای چی؟ باشه‌ من پێت ده‌ڵێم، جیهانی سێیه‌م چاخی پێش پیشه‌سازییه‌، وه‌ك ئاسیا، ئه‌فریقا و ئه‌مریكای باشوور. ئه‌م منداڵانه‌ ده‌بینی؟ جیهانی سێیه‌م ڕێك لێره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات و من كه‌ منداڵێكی بیانووگری خۆشگوزه‌ران بووم كاتێك هاتمه‌ ڕۆما، ئه‌م جیهانه‌م ناسی كه‌ تازه‌ بووم بۆم و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شاعیر و نووسه‌رێكم سه‌باره‌ت به‌ ژیان و كێشه‌كانی ئه‌م خه‌ڵكه‌ ده‌نووسم.

گورزێكی دیكه‌ له‌ جوانی

بۆ شێوه‌دان به‌ جۆره‌كانی دیكه‌

نه‌خشگه‌لی دیكه له‌سه‌ر ناوچه‌وان و

سه‌رگه‌لێك كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان شێوه‌یه‌كی تایبه‌تیان هه‌یه‌

به‌ڵام جوانی هه‌میشه‌ جوانه‌ و

هه‌میشه‌ ڕاستگۆیه‌

جوانی لێره‌ جارێكتر

له‌نێوان قژی لوول و پێچاوپێچ

پێستی جوانی هه‌روه‌ك ئاوریشم و

سكگه‌لێك به‌ چه‌ماوه‌یی خۆش هێڵ و جوان

به‌ستێنی گه‌شه‌ی خۆیان ده‌دۆزنه‌وه‌.

زمانی ئیتالیایی له‌ ڕاستیدا زمانێكی ته‌واو ئه‌ده‌بییه‌ و ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ تیۆردا بۆ سه‌ده‌كان و له‌ كرداردا تا ده‌ یا بیست ساڵی ڕابردوو چۆته‌ پێشێ؛ له‌ حاڵێكدا كه‌ زمانی فه‌ڕه‌نسی له‌ هه‌مبه‌ردا له‌ بۆته‌ی یه‌كێتیی نه‌ته‌وه‌ییدا به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه‌ له‌ جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكدا كاری كرد. میدیای ئیتالی ڕێك له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ده‌بی یه‌كێتی و یه‌كانه‌یی خۆی پاراستووه‌. ئه‌م شایسته‌ییه‌ی به‌ نۆره‌ی خۆی له‌ فلۆرانس و له‌ ژێر هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی زمانی خۆیدا دروست بوو كه‌ له‌نێوان گه‌وره‌كانی ئه‌ده‌بیاتی ئه‌و زمانه‌دا ده‌توانین له‌ دانتێ، پتراركا و بۆكاچیۆ باس بكه‌ین كه‌ به‌ جۆرێك، به‌ هۆكاری سه‌رتری ئه‌ده‌بی خۆیان سه‌پاون به‌سه‌ر باقی كۆمه‌ڵگه‌دا. مه‌به‌ست ئه‌مه‌یه‌ له‌ ئێستادا بینه‌ری زمانێكی تاقانه‌ی ئیتالیایین له‌ ئه‌ده‌بیاتدا كه‌ بۆ نموونه‌ له‌ ڕۆژنامه‌كاندا له‌ میلانه‌وه‌ بیگره‌ تا پالێرمۆ تاڕاده‌یه‌ك به‌ یه‌ك شێوه‌ به‌كار ده‌برێ، له‌ حاڵێكدا كاتێك ئیتالیایییه‌كان زار هه‌ڵدێننه‌وه‌، هه‌ر یه‌كه‌یان به‌ زمانی خۆجێیی خۆیان قسه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا ده‌توانین بڵێین ناوه‌‌ندی زمانی ئه‌ده‌بی ئیتالی ئیدی فلۆرانس نییه‌، به‌ڵك ناوه‌‌ندێكی ته‌كنیكی زمانمان هه‌یه‌ كه‌ گوێزراوه‌ته‌وه‌ بۆ شاری میلان. مه‌به‌ست ئه‌مه‌یه‌ زمانی ئیتالیای هه‌ر ئێستا له‌ ڕێگه‌ی جۆرێك زمانی ته‌‌كنیكی یه‌كی گرتووه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر وشه‌ی به‌فرساز له‌ به‌رچاو بگرین، له‌ ژنێكی ناوماڵی پالێرمۆوه‌ تا كارمه‌ندێكی میلانی، هه‌موویان پێی ده‌ڵێن به‌فرساز و لێره‌دایه‌ ده‌توانین بڵێین وشه‌گه‌لی ته‌كنیكی وه‌ك توێژاڵێك هه‌موو ئیتالیا ڕووماڵ ده‌كات و له‌م ڕاستایه‌دا به‌ شێوه‌یه‌ك یارمه‌تیی یه‌كێتیی ئه‌و ده‌دات.

ئۆتیلیۆی ئازیز! ئه‌ی به‌نده‌ی گرێبه‌سته‌ پیشه‌سازییه‌كان

له‌ به‌رامبه‌ر تۆدا هیچ شتێك توانا و به‌رگه‌گرتنی نییه‌

نابینی چۆن له‌ پشتیوانی له‌ هاوڕێیانی لائیك و

كۆمۆنیستت

له‌ به‌رامبه‌ر هه‌واڵی ناڕاست، ده‌سته‌وه‌ستان بوویت!

بیركردنه‌وه‌ی گشتی خه‌ڵك قه‌ت و قه‌ت

هۆش و زیره‌كی

له‌ حوكمدانی خۆیاندا به‌كار نابه‌ن

تۆ ته‌نانه‌ت له‌ شوێنكه‌وتنی خوێنه‌ ڕژاوه‌كان له‌ لاگرنیز

حوكمێكی گرده‌بڕ و بڕنده‌

له‌ یه‌كێك له‌ ملیۆنان هاونیشتمانی، ناچێت به‌ گوێتدا!

هاوارگه‌لێك كه‌ به‌ هه‌موو بوونه‌وه‌ جه‌خار و دڵسارد

خۆیان به‌یان ده‌كه‌ن

بۆ جه‌ماوه‌رێك كه‌ له‌ پاش سه‌ده‌گه‌لێك بێده‌نگی و گۆشه‌گیری هاتوو

زه‌ینیه‌تێك پتر نییه‌

واقعیه‌ت

عه‌شقێكه‌ لێوڕێژ له‌ تامه‌زرۆیی

كه‌ زاناییی خۆی به‌ ته‌‌واوی بۆ

درێژه‌دان به‌ ژیان به‌كار بردووه‌

ژیانێك كه‌ خۆی له‌ به‌نددا ماوه‌ته‌وه‌.

پێمخۆشه‌ كه‌سێتیی ئۆدیپ بناسێنم كه‌ كه‌سێتییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و مێژوویی و ته‌نانه‌ت هۆڤی و یاخییه‌، له‌م پێوه‌نده‌دا پۆشاكه‌كانی شانۆ به‌رله‌وه‌ی بیرخه‌ره‌وه‌ی یۆنانی دێرین بن، سۆمه‌رییه‌كان و ئازتكه‌كان و ته‌نانه‌ت خۆجێییه‌كانی ئه‌فریقای ڕه‌ش په‌رچ ده‌كه‌نه‌وه‌. ئێستا ئه‌م پرسیاره‌ دێته‌ پێشێ كه‌ بۆچی به‌م شێوه‌یه‌ كه‌سێتیی ئۆدیپ له‌ مێژوودا ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ دواوه‌؟ ئه‌مه‌ به‌ كارێكی خۆشی وه‌ڵام ده‌ده‌مه‌وه‌ تا خه‌ڵك وه‌رگرتنێكی گشتییان هه‌بێ: ڤیپۆ كه‌سێتییه‌كه‌ زۆر باڵكێشه‌ بۆم وه‌ك بڵێی كه‌سێكه‌ سه‌ر به‌ سه‌رده‌می منه‌ و ئه‌و دوور له‌ ژیانی خۆم ده‌زانم و ئه‌و له‌ ته‌نز و حه‌ماسه‌دا پێناسه‌ ده‌كه‌م، چونكه‌ ئه‌م دووه‌ به‌ ئه‌وزاری دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ واقعیه‌ت ده‌زانم و له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ له‌ كه‌سێتیی ئۆدیپیدا له‌ شوێنی خۆم ناوه‌ستم و ئه‌و به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌مڕۆیی و نزیكتر له‌ خۆم پیشان ده‌ده‌م:

ڕووخساری نامۆ و ئێسكنی خۆم پیشان ده‌ده‌م

ئیدی هاوارم به‌ ده‌نگی لاڵ بێ به‌رهه‌مه‌

چه‌ند بێباك له‌ نه‌زانی له‌ مه‌رگی ئه‌وانی تر ده‌ڕوانن

من ده‌مرم و ئه‌م نه‌زانییه‌یشیان ئازارێكی دوو هێنده‌یه‌ له‌سه‌ر من

ناوه‌رۆكی بنه‌ڕه‌تی كاره‌كانی من كه‌ فۆرتینی پێی ده‌ڵێ ناودژ، هه‌مان ناودژگه‌راییه‌ كه‌ هه‌موو شتێك به‌ دژه‌كه‌ی خۆی به‌یان ده‌كات، بۆ نموونه‌ كچێكی قژزه‌ردی ڕه‌ش. له‌م حاڵه‌ته‌دا كاره‌كانی من به‌ خاوه‌ن بوونی ئه‌م ناودژییه، دوێنه‌ر و به‌ركابردنێكی جیاوازیان ده‌بێ.

له‌ پێستی شێردا ده‌مبینن

كه‌ به‌دحاڵیبوونێك زیاتر نییه‌

ئه‌مه‌ سه‌ر به‌ چیرۆكێكی دیكه‌یه

داوام لێ ده‌كه‌ن له‌ به‌رامبه‌ر گاڵۆك به‌ ده‌ستان و زۆر بڵێیان و

ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌شی ئیمپریالیستان، پێستی دێوی به‌نه‌ڕه‌ هه‌ڵبدڕم.

ئاه… به‌ڵام عه‌شق و مه‌یله‌كانم پیس و ژاراوی نییه‌

تووڕه‌ییی ڕاستگۆیانه‌ی من بۆ شه‌ڕ ناگه‌ڕێ.

من باوه‌ڕ‌م به گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌، به‌ڵام باوه‌ڕێكم به‌ گه‌شه‌ و ده‌روازه‌ی شارستانێتی نییه‌، به‌تایبه‌ت به‌م جۆره گه‌شه‌كردنه‌. ئه‌مه‌ گه‌شه‌كردنه‌ ناوه‌رۆكێكی كاره‌ساتبار ده‌داته‌ سروشتی من، چونكه‌ من كۆمه‌ڵناسێك یا پڕۆفسیۆرێك نیم و پیشه‌یه‌كی زۆر سه‌یرم هه‌یه‌ كه‌ نووسه‌رییه‌. من به‌ هۆكارگه‌لێكی پیشه‌یی ڕاسته‌وخۆ كاریگه‌ری له‌ ئاڵوگۆڕه‌ مێژوویییه‌كان وه‌رده‌گرم.

    ئه‌مڕۆ، واتا نیسانی ساڵی ١٩٦٧، بابه‌ته‌كان زۆر گۆڕاون. كۆمه‌ڵگه‌ ئیدی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌ پێش پیشه‌سازی، گوندی و ئاییینییه‌ نییه‌. ئه‌مڕۆكه‌ بینه‌ری ژیاری پیشه‌سازی و ژیاری جه‌ماوه‌رین كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو جیاواز و دوور له‌ سروشت خۆی ده‌نوێنێ. به‌ ئاگاداربوون له‌م بابه‌ته‌، شاعیر ئه‌م پرسیاره‌ ده‌كات كه‌ ئایا توانای ئه‌مه‌ هه‌یه‌ درێژه‌ به‌ نووسینی شیعر بده‌ین؟ من به‌ نۆره‌ی خۆم نزیكه‌ی دوو یا سێ ساڵه‌ شتێك به‌ ناونیشانی شیعر یا نه‌زم نانووسم. په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ واقعیه‌ت له‌ خاڵێكدا به‌ستوێتی كه‌ له‌وێوه‌ توانای دروستكردنی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ به‌ هیچ كلۆجێك نییه‌. لێره‌دا پێمخۆشه‌ دوو دێڕ شیعرتان بۆ بخوێنمه‌وه‌ كه‌ پیشانده‌ری دژواریگه‌لی فره‌یه‌ له‌ پیشاندانی واقعیه‌تی زاڵ:

په‌یامهێنه‌رێك كه‌ توانای كوشتنی مێشێكی نییه‌

ده‌توانی ئه‌م هاواره شاعیرانه‌یه‌ بكات

چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و له‌ تۆز تۆزه‌ پووكانه‌وه‌یه‌

به‌م شێوه‌یه‌، هاوارم كرد:

“به‌ختی من ده‌توانێ ئازاد بێ!”

و به‌م شێوه‌یه‌ گۆرانیی خۆم وت

هاوشێوه‌ له‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌ته‌ به‌رجه‌سته‌‌كان.

ئێمه‌ ده‌ست له‌ كینایه‌كانی گوندی ئینجیل ده‌ده‌ین، به‌ڵام گه‌نجێك كه‌ له‌م ساڵانه‌دا له‌ هه‌ر كوێیه‌ك له‌دایك بووه‌ و په‌روه‌رده‌ كراوه‌، به‌ دژواری تێگه‌یشتنێكی له‌ فه‌رهه‌نگ و سیمبوڵه‌كانی كشتوكاڵی ده‌بێ. پێویسته‌ ئه‌م فه‌رهه‌نگه‌ی به‌ جۆرێك بۆ به‌یان و وه‌ربگێڕین. به‌ ئاگاداربوون له‌مه‌ ده‌مه‌وێ بڵێم ئینجیل و مه‌سیح به‌یانی جیهانی گوندی دێرینن و مرۆڤی ئه‌مڕۆكه‌ هه‌ڵكڕانێكی نییه‌ لێی. ئه‌م بابه‌ته‌ له‌م بیست ساڵه‌ی دواییدا توند بووه‌ و تا بیست ساڵ پێشتر گۆڕ‌انكاریی بنه‌ڕه‌تی له‌ بنه‌مای ئه‌م فه‌رهه‌نگه‌دا دروست نه‌بووبوو: وه‌رزێڕان له‌ مه‌زراكانی خۆیاندا سه‌رقاڵی كار بوون، له‌ چاوه‌ڕوانی به‌هاردا داده‌نیشتن، كێشه‌ی هه‌میشه‌یی مرۆڤ، واتا خراپ و باش به‌رقه‌راربوو و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی جیهان هه‌روا له‌سه‌ر ته‌وه‌رێك به‌ دووباره‌یی ده‌چووه‌ پێشێ. به‌ڵام له‌م پێنج، شه‌ش ساڵه‌ی دواییدا له‌ ئیتالیا و له‌ وڵاتانی دیكه‌ زۆر به‌ر له‌وه هه‌موو ئه‌م بناغانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی گۆڕاون. له‌م حاڵه‌ته‌دا زه‌وی ئیدی به‌رهه‌مهێنه‌ر نییه‌، به‌ڵكوو ئه‌مه‌ پیشه‌سازییه‌ ڕۆڵی به‌رهه‌مهێنان ده‌گێڕێ. باوه‌ڕه‌كان و پێكهاته‌كان گۆڕاون.

    سه‌رده‌مێك بوو كه‌ له‌ گه‌نجیدا باوه‌ڕم به شۆڕش هه‌بوو، هه‌روه‌ك چۆن گه‌نجانی ئه‌مڕۆ باوه‌ڕیان پێیه‌تی. له‌ ئێستادا ئیدی باوه‌ڕم به‌و شێوه‌ شۆڕشه‌ نییه‌ و له‌ به‌رامبه‌ر خۆمدا جیهانێك ده‌بینم كه‌ هه‌موو ڕۆژێ له‌ ڕۆژی پێشتر زیاتر به‌ره‌و چه‌په‌ڵی و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ ڕاده‌كێشرێ.

    ڕوخسا‌ره‌كانی ئێوه‌ هه‌روه‌ك بیانووگره‌ خۆشگوزه‌رانه‌كانه‌، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ ڕاسته‌ نه‌ژادی سه‌رتر خۆی ده‌نوێنێ! هه‌مان نیگای تووڕه‌ی ئه‌وان ئێوه‌ی نه‌ژادپه‌رستانیش هه‌تانه‌ دوێنێ كه‌ له‌ واله‌ جولیا له‌گه‌ڵ پۆلیسه‌كان پێكدا هه‌ڵپژان، من دڵم بۆ پۆلیسه‌ گه‌نجه‌كان سووتا، چونكه‌ پۆلیسه‌كان ڕۆڵه‌ی هه‌ژارانن و له‌ ده‌وروبه‌ره‌كان یا گونده‌كانه‌وه‌ دێن. ئه‌وان وه‌ك تۆ ته‌مه‌نیان بیست ساڵ زیاتر نییه‌. ئازیزانی من له‌ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر پۆلیسه‌ نه‌گبه‌ته‌كاندا شانازی به‌ خۆتانه‌وه‌ مه‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌وانیش له‌م بارودۆخه‌ ناله‌باره‌دا ناچاری كرێگرته‌یین.

    نووسه‌رێك به‌رده‌وام له‌ كاتێكدا كه‌ شه‌وق و تامه‌زرۆییه‌كی بێ مه‌به‌ستانه‌ی هه‌یه‌، ناڕازییه‌كی زیندوو و هه‌میشه‌ییه‌. هه‌ر كه‌ زار هه‌ڵێنێ، ناڕه‌زایی له‌ شتێك ده‌رده‌بڕێ، له‌ هه‌رچی ده‌وڵه‌ته‌، له‌ هه‌رچی كرێگرتەیییه‌، به‌ هه‌رچی سه‌رمایه‌داری یا وێكاتنه‌وه‌یییه‌، به‌ هه‌رچی كارگێڕی یا نه‌ته‌وه‌یی و ته‌نانه‌ت ئیمانییه‌… به‌م پێیه‌ هونه‌رمه‌ندێك هه‌ر به‌ كردنه‌وه‌ی ده‌می، مرۆڤێكی به‌رپرس و ده‌رگیر و خاڵی ئامانجه‌.

    پێشكه‌وتن شتێكی نوێیه‌، شتێكی ناقۆڵا و ناحه‌ز و ناشیرین بۆ مرۆڤ. له‌ ڕاستیدا ڕازیبوونه‌كان و خۆشگوزه‌رانی بچووك و خۆنوێنی و پێشدانه‌وه‌یه‌ و له‌ كۆتاییدا كاتێك به‌ ده‌ست هات، شتێكی ناشیرینه‌ له‌ ده‌ستی مرۆڤدا. به‌هه‌رحاڵ له‌م پرۆسه‌یه‌دا دنیای ئانتیك و واقعی له‌ هه‌موو جێیه‌ك له‌نێوده‌چێ و دنیای سه‌رمایه‌داری و كۆیله‌ییی جیهانی و سوود و قازانجی تایبه‌تی جیهانی دێرین، ده‌گۆڕێ بۆ شتێك كه‌ ناونیشانه‌كه‌ی (سه‌خیف و كه‌م مایه‌)یه‌.

    ڕژێمی ئێستای ئیتالیا دیموكراتیك و چی و چییه‌، به‌ڵام دنیای به‌ركاربه‌ره‌ كه‌ ژیان له‌ واقعیه‌ته‌كانی خاڵی ده‌كاته‌وه‌.

پرسیار: له‌ جێیه‌ك وتووته‌ پیربوون ڕه‌هایییه‌. بۆچی؟

چونكه‌ ئومێدی له‌ كیسچووی‌ داهاتوو و چاوله‌ڕێییان كۆتایی دێ. ڕه‌هایییه‌كی گه‌وره‌ییه‌ پیر بوون.      ‌ ‌ ‌    ‌       ‌ ‌  ‌ ‌    ‌      

‌‌‌     ‌ ‌‌‌   ‌   ‌‌      

سه‌رچاوه‌:

مذهب زمان من؛ اشعار، یادداشت ها و گفتوگو

پیر پاوئلو پازولینی؛ ترجمه‌، سیروس شملو، مجید راسخی

انتشارات مازیار، چاپ اول ١٣٩٢

 ‌ ‌    ‌    

     ‌    ‌ ‌      ‌            

[1] – براكه‌ی پازۆلینی له‌ ساڵی ١٩٤٧ له‌ كاتی خه‌باتی گه‌ریلایی له‌ یۆگۆسلاڤیا كوژرا.

[2] – Campidog Lio، كۆشكی د‌ه‌وڵه‌ت.

[3] – Apenneino، زنجیره‌چیاكانی ناوه‌ندی ئیتالیا.

[4] – له‌ كۆمه‌ڵه‌ی میراتی گرامشی Le ceneri di Gramsci له ‌نووسینی پازۆلینی.

[5] – ڕووبارێكی خوڕ له‌ ڕۆما.

[6] – كه‌سێك كه‌ له‌گه‌ڵ سیسته‌می فه‌رمانڕه‌وا هاوشێوه‌ و هاوفۆرم و هاوئاهه‌نگ ده‌بێ. له‌ به‌رامبه‌ردا، وشه‌ی ئه‌نتی كۆنفۆرمیسته‌ به‌ مانای كه‌سێكی نه‌گونجاو له‌گه‌ڵ سیسته‌م.

[7] – یه‌كێك له‌ ناوچه‌ مێژوویییه‌كانی فه‌ڵه‌ستین كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ له‌نێوان ئیسرائیل و ئه‌رده‌ن دایه‌.

The post گفتو<strong>گۆ له‌گه‌ڵ پییر پاولۆ پازۆلینی</strong> appeared first on ژنەفتن.

فریا یوونسی

ئەم وتارە بە فایلی (pdf) لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی پەڕگەی pdf) دابگرە.

The post بەرەنگاربوونەوەی سینەما و دەسەڵات appeared first on ژنەفتن.

1.        چۆن فاشیزم پێناسە بكەین؟

2.        حزبی بەعسی فاشیست، لەباری ئیدۆلۆژی، دەسەڵات و پەیوەندییەكانی

3.        ناوی ئەو شەركەت و ڕێكخراوە ئەڵمانییانە كە پشتگیرییان كردووه‌ له‌ ڕژێمی فاشیستی (ئێراق)

4.        جینۆسایدی گەلی كوردستان، یاسا نێونەتەوەیییەكان و ئەركەكانمان

٥. گفتوگۆ لەگەڵ بەرێز هانز براندشایدت (بەرپرسی میدیكۆ ئینتەرناسیونال)

٦.     بازرگانی به‌ قوربانییان

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم کۆمەڵەوتارەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاوی کردووەتەوە. دتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post بیری فاشیستی به‌عس و جینۆسایدی گه‌لی كوردستان appeared first on ژنەفتن.

ژمارە (چوار)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆری و هزری و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە چاپ و بڵاو کرایەوە.

تەوەری ئەم ژمارە (٤) لەبارەی (فاشیزم و ڕاسیزم)ەوەیە. تەوەری ژمارەی داهاتوو (٥) لەبارەی (فێمینیزمەوە)ەوەیە و دوایین کات بۆ وەرگرتنی بابەتی ژمارە (پێنج)، سەرەتای مانگی هەشتی ساڵی ٢٠٢٢ـە.

تێبینییەکی پێویست: هەر چەندە پێشتریش ڕامانگەیاندووە بەڵام لێرەدا دووبارەی دەکەیەنەوە کە گۆڤاری ژنەفتن تاکە بڵاوکراوەی کاغەزی ماڵپەڕێ ژنەفتنە و بە هیچ شێوەک بابەتەکانی لە ماڵپەرەکەدا بڵاو ناکرێنەوە، تەنیا لە ماڵپەڕی ژنەفتن ڕیکلامی بۆ دەکرێت.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسیار: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسیاران: (ئەسعەد عەلی، پێشڕەو محەمەد، سوارە محەمەد، سۆران عومەر، فازڵ مەحموود، هاوار محەمەد)

ئەم ژمارەیە بە پاڵپشتی قاوەخانەی کولتووریی (نازدارحەیران) چاپ کراوە.

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

بونیادی ده‌روونناسانه‌ی فاشیزم

ن: ژۆرژ باتای

لە فرەنسییەوە: فازڵ مه‌حموود

له‌م وتاره‌دا كه‌ باتای به‌ زمانێكی ئاڵۆز نووسیویه‌تی هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و جۆره‌ شیكارییه‌ ماركسییه‌ی كه‌ تاوه‌كوو ئه‌و كات پێی وابوو ژێرخانی كۆمه‌ڵگایه‌ك، سه‌رخان دیاری ده‌كات، ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ شیكارییه‌كی زۆر وردی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری، سیاسی و ئایینی و ئایدۆلۆژییه‌كان ده‌یه‌وێت تێڕوانینێكی پێچه‌وانه‌ بخاته‌ ڕوو، واته‌ له‌ سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و ژێرخانی ئابووری بڕوات. پێی وایه‌ هه‌ر جۆره‌ هاوچه‌شنییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ هاوچه‌شنی سیستمی به‌رهه‌مهێنانه‌وه و‌، هه‌ر درزێك بكه‌وێته‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری درزكه‌وتنه‌ نێو ڕێكاری كۆمه‌ڵایه‌تی.

هێگل و هیتلەریزم، فەلسەفەی هێگلی و فاشیزمی ئەڵمانی

ن: گیۆرگ لۆکاچ

لە ئەڵمانییەوە: پێشڕەو محەمەد

لەم وتارەدا لۆکاچ بە دیاریکراوی و قووڵ باسی پرسی چەمکەکانی ماف، یاسا، یەکسانی، دادپەروەری، پێشکەوتن و عەقڵ دەکات کە نازییەکان دژی هەموویان بوون، بەتایبەت فەیلەسوف و بیرمەندانی نازی. دژە-هێگلی خاڵی هاوبەش و دەستپێکی کۆی بیرمەندانی کۆنەپارێز، ڕاستڕەو و ناسیۆنالیستی ئەڵمانی بووە لە سەدەی نۆزدەوە تا لوتکەی هیتلەریزم. بەڵام دوای جەنگ، دژە-هێگلی لە فۆرمی جۆراوجۆری دیکەدا دەرکەوتەوە. خوێندنەوەی ئەم وتارەی لۆکاچ، ئەگەرچی ساڵی ١٩٤٣ نووسراوە، بەڵام بە وردبوونەوە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆ و فەلسەفە تازەکان و سەرهەڵدانەوەی بیری ڕاستڕەوی و ناعەقڵانییەتی پۆستمۆدێرن، وەک ئەوە وایە بۆ ئەمڕۆ نووسرابێت.

هەمووان دەیانەوێت ببن بە فاشیست

ن: فیلیکس گواتارى

لە ئینگلیزییەوە: هاوار محەمەد

دوو ئەرگومێنتى سەرەكى لەم وانەوتارەدا هەن كە گواتارى ڕوون و سادە دەیانخاتە ڕوو: 1) فاشیزم نە بونیادە، نە حوكمى مێژووە، نە نەخۆشیى دەروونى هیتلەر و مۆسۆلینى بوو؛ فاشیزم ئارەزووە، كە لەنێو دەستەجەمعدا گەشە دەكات، هیتلەر و مۆسۆلۆنیش ئەم ئارەزووە كەناڵیزە دەكەن، خێراى دەكەن، خاوى دەكەنەوە، لە ماشێنى دیكەى دەبەستن، ئارەزووى شۆڕشگێڕى پێ دەپچڕێنن یان پێى لا دەدەن و هتد. 2) دەروونشیكارى شتێكى ئەوتۆ سەبارەت بەم لیبیدۆیە نازانێت، چونكە ئارەزوو وەك خواستێكى شاراوە و ئاشكراى تاكەكەس تێدەگات كە لە شانۆى داخراو و تاریكیى خێزاندا بەرهەم دەهێنرێت، لە بازنەیەكى بچووك یان لە سێكوچكەى دایك-باوك-منداڵدا گەشە دەكات و لە چێژى سێكسیدا قەتیس دەبێت.

فاشیستەکانی ئەمڕۆ

ڕاستی نوێ و نەریتە ئایدۆلۆژییەکان

ن: فۆلکەر ڤایس

 لە ئەڵمانییەوە: ئەسعەد عەلی

بە لەبەرچاوگرتنی ئەو قەیران و هەڵاوسانەی، لەم ساڵانەی دواییدا لەنێو فاشیزمدا هاتووەتە گۆڕێ، پەیوەندییەکی ئایدۆلۆژیک لەنێوان «راستی نوێ» و «کۆلێکتیڤی مێژوویی فاشیزم»ـدا بوونی هەیە ؟ و ئایا فاشیزم تەنیا دیاردەیەک بووە، لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا و، سنووردار بووە. واتە لە چەند وڵاتێکدا بوونی هەبووە و، دواجار بە کۆتاییهاتنی شەڕی سارد، ئەمیش کۆتایی پێ هاتووە.

پۆپۆلیزم وەک پۆست فاشیزم

ن: فێدریکۆ فینچێلستین

 لە ئەڵمانییەوە: ئەسعەد عەلی

ئەم وتارە لەبارە ئاوێتەکردن و تێکەڵبوونی پۆپۆلیزم و فاشیزمە، بەتایبەت لەم ساڵانەی کۆتایی و لە گرتنە دەسەڵاتی کۆشکی سپی لەلایەن ترەمپەوە.

تیۆری نەژاد

ن: ویلیام ڕایش

لە ئەڵمانییەوە: سوارە محەمەد

باڵابوونی ئارییەکان و پاکڕاگرتنی خوێنەکەیان ئامانجی سەرەکیی سۆسیالیستە نەتەوەیی(نازی)یەکان بووە، کە بووە بەهۆی فاشیستبوونی ئەڵمانییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا. نووسەر لەم دەقەدا باس لە سەرهەڵدانی بیرۆکەی پاکڕاگرتنی خوێنی نەژادێک بە گەڕانەوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەفسانەکانی گریک، تیۆریزانەکانی نەژاد و جێبەجێکارەکەی کە هیتلەر بووە، دەکات. هەروەها تیشک دەخاتە سەر دەرئەنجامەکانی ئەم خۆپارێزییە لە هەمبەر سروشتدا کە پێچەوانەیەتی، ئەویش بە گەڕانەوە بۆ تیۆرییەکەی داروین.  خاڵێکی گرنگ کە لەم دەقەدا باس کراوە، سەرکوتکردنی سێکسوالیتەی چینی کرێکارە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، کە بە مەترسییەکی کۆمەڵایەتییان بۆ سەر خۆیان داناون.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

ن: مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم پارچە وەرگێردراوە، بەشی چوارەمە لە پێشنمایشی  کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک یەکێکە لە کتێبەت بناغەییەکانی بیری مارتن هایدێگەر، تەنانەت وەک هاوکارێکی بەهێزیش دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە کتێبی بوون و کات لەکاتێکدا کە دوو ساڵ بەر پێشکەشکردنی ئەم وانەیە  نووسراوە.

لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون  هەبوون دەکات و تێیدا  ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و رۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە،   مانای چەمکی  بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. لە ژمارەکانی پێشوودا سێ بەشی بڵاو کراوەتەوە و لە ژمارەکانی دیکەدا بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.

The post ژمارە (چوار)ی گۆڤاری ژنەفتن چاپ و بڵاو کرایەوە appeared first on ژنەفتن.

The post بەرگریکردن لە مرۆڤی سەرەتایی appeared first on ژنەفتن.

پۆڵ سیلان یەكێكە لەو شاعیر و نووسەرە دیارانەى سەدەى بیست كە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە، زۆرترین خوێندنەوەى بۆ كراوە. جارێك لە مارتین هایدیگەر نزیك كراوەتەوە، جارێكی دیكە، وەك خاوەن سیاسەتی بەخشین لەقەڵەم دراوە؛ كە هەموو كارەساتی هۆڵۆكۆست و ئاوشڤیتزی بەخشیوە و لە فەیلەسوف و بیرمەندەكانی پشتیشی خۆش بووە بەتایبەت هایدیگەر، كە بەقووڵی لە پشتی فاشیزمی ئەڵمانییەوە وەستابوو. لەلایەكی دیكەوە، سیلان وەك هاوڕێگا و هاوفیكری واڵتەر بنیامین لەقەڵەم دراوە، بەتایبەت شیعرەكەى “پۆرتبۆ-ئەڵمانی”، “ئاناباسیس”، “كریستاڵی هەناسەدان” و هتد، خودی شیعرەكانی وەك كەرەستەى “ناوەرگێڕان” لەقەڵەم دراوە و تەفسیر كراوە. من لەم نووسینەدا هەوڵ دەدەم سەرەتا لەسەر چەند تێمێك هەڵوەستە بكەم، لەوانە كرۆكی شیعریی سیلان و قابیلییەتی وەرگێڕان یان وەرنەگێڕان، ماتریالیزمی شیعریی سیلان، پەیوەندیی سیلان و هایدیگەر، خوێندنەوەى ئالان بادیۆ بۆ سیلان دژی هایدیگەر و هتد.

كەس و كات: ژیانی پۆڵ سیلان

پۆڵ سیلان، ناوی ڕاستەقینەى پاوڵ ئەنتشێل بوو، لە چەرنۆڤیتزی ڕۆمانیا لە ٢٣ی نۆڤەمبەری ١٩٢٠ لەدایك بووە. كوڕی سیلانی جووى ئەڵمانیی زمان بووە، و كە زمانەكانی ئەڵمانی، ڕۆمانی، ڕووسی و فەڕەنسییان زانیوە و سیلانیش بەم زمانانە پەروەردە بووە. تەنانەت لە عیبریش تێگەیشتووە. ناوی خێزانەكەى “ئانچل” بووە، كە پاشان گۆڕییان بە “چیلان” (لە زمانی ڕۆمانیدا و “سیلان” لە زمانی ئەڵمانیدا). باوكی پاوڵ، لیۆ، لایەنگر و هەواداری فێركاریی زایۆنیزم بوو و پێداگریی لەسەر ئەوەش دەكرد كوڕەكەى دەبێت عیبری بخوێنێت و؛ دایكی سیلانیش، فریتزل، یەكێك بوو لە شەیدایانی ئەدەبیاتی ئەڵمانی و، جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە دەبێت لە ماڵەوە بە ئەڵمانی قسە بكەن. سیلان پزیشكی لە پاریس لە ١٩٣٨ خوێند، بەڵام دوای ماوەیەكی كەم لە دەستپێكی جەنگی جیهانیی دووەم گەڕایەوە ڕۆمانیا. خێزانەكەى گیرابوون و تەسلیمی كەمپی كاری زۆرەملێی نازییەكان كرابوون، هەر لەوێش گیانیان لە دەستدابوو؛ سیلانیش خۆی بۆ ٨ مانگ زیندانی كرابوو تا ئەو كاتەى ڕایكرد و پەیوەندیی بە سوپای سوورەوە كرد.

لە ١٩٤٥ چووە بوخارێست و بوو بە هاوڕێی نووسەرە ڕۆمانییە دیارەكانی ئەو سەردەمە. وەك خوێنەرەوە و وەرگێڕ لە چاپەمەنییەكدا دەستبەكار بوو. هەروەها دەستی كرد بە بڵاوكردنەوەى شیعرەكانی و وەرگێڕانەكانی بە نازناوی جۆراوجۆر. لە ١٩٤٧ نازناوی سیلانی هەڵبژارد، كە گۆڕاوی دەنگی ڕۆمانیی ئانچڵ بوو بۆ سیلانی دەنگی ئەڵمانی. بۆ ماوەیەكی كورت لە ڤییەننا ژیانی گوزەراند تا لە ١٩٤٨ لە پاریس نیشتەجێ بوو و دەستی كرد بە خوێندنی فیلۆلۆژی و ئەدەبیاتی ئەڵمانی. لە ١٩٥٠ دیپلۆمی وەرگرت و لە ١٩٥٢ هاوسەرگیریی لەگەڵ هونەرمەندی گرافیك، گیزلە دو لیسترانژە كرد. لە ساڵی ١٩٥٥ منداڵێكیان بوو و ناویان نا: ئەریك.

یەكەم كتێبی سیلان لە ساڵی ١٩٤٧دا بڵاو كراوە؛ زۆر كەم ئاوڕی لێدرایەوە. دووەم كتێبی بەناوی “خەشخاش و یادەوەری” (Mohn und Gedaechtnis) چاپ كرد، ئەم كتێبەیان ناوبانگێكی زۆری بۆ هێنا و ستایشێكی زۆر كرا. لەنێو گوڵچینی بەناوبانگترین شیعرەكانی لەو كاتەدا، بریتییە لە كتێبی “فۆگی مەرگ” (Todesfuge). شیعرەكە بەم ڕستانە بەیتانە دەست پێ دەكات:

“شیری ڕەشی كازیوە،

بەڵام ئێمە

لە ئێواراندا،

دەیخۆینەوە

لە بەیانیاندا

لە نیوەڕۆیاندا

لە شەواندا دەیخۆینەوە و دەیخۆینەوە،

لە هەوادا گۆڕێك هەڵدەكەنین،

لە هەوای تەنگدا ئارام ناگرین

ئەو پیاوەى لە ماڵەوە دەژیت لەگەڵ مارەكاندا

یاری دەكات، دەنووسێت،

دەنووسێت، كاتێك خۆرئاوا دەبێت، بە ئەڵمانی پرچی زێڕینی نێو مارگارێتە

دەنووسێت و دەچێتە دەرەوەى ماڵ

فیكە بە ڕووی ئەستێرە درەوشاوەكاندا لێ دەدات

بانگی سەگەكانی دەكات

فیكە لێ دەدات

بانگی جووەكانی دەكات

تا گۆڕێك هەڵكەنن

ئێستا فەرمانمان پێ دەكات

گۆرانی بچڕین و سەما بكەین”

هەروەها شیعرەكە بەردەوام دەبێت و دەڕوات تا دەگاتە سەر باسی كەمپەكانی مەرگ لەنێو پیشەسازیی مەرگی نازییەكاندا.

لە ١٩٥٩، وەك خوێنەرەوەى زمان و ئەدەبیاتی ئەڵمانی لە ئیكواڵ نۆرمال سۆپەریۆری زانكۆی پاریس دادەمەزرێت، لەو پێگەیەدا دەمێنێتەوە تا ساتی مردنی لە ١٩٧٠دا. هەروەها تا ڕۆژی كۆچی دوایی، سەرەڕای نووسینی شیعرەكانی خۆى، وەك وەرگێڕی بەرهەمەكانی هێنری میشاو، ئۆسیپ ماندڵستام، ڕێنێ شار، پۆڵ ڤالێری و فێرناندۆ پێسوا بەردەوام بوو. لە ١٩٧٠، سیلان خۆی دەكوژێت.

سیلان و پرسی وەرگێڕان

بیر لەوە بكەنەوە یەكێك خۆی لە بەناوبانگترین وەرگێڕی دەقە شیعرییەكان بێت، چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمكی وەرگێڕاندا دەكات؟ واڵتەر بنیامین، كە خۆشی وەرگێڕی دەقە شیعری و پەخشانییەكانی شاڕڵ بودلێر بووە بۆ زمانی ئەڵمانی، دەگات بەو دەرەنجامەى هەموو دەقێك لە جەوهەری خۆیدا، هێزەكییانە توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و بۆ ئەم مەبەستەش بنیامین چیتر بەسادەیی چەمكی وەرگێڕان بەكار ناهێنێت، Übersetzung (یان بە ئینگلیزی: Translation)، بەڵكوو پاشگری barkeit (ability) دەخاتە سەر چەمكی وەرگێڕان و ئەم داڕشتەیەى لێ بەرهەم دەهێنێت: Übersetzungbarkeit(translatability)، كە بە مانای قابیلییەت و توانای وەرگێڕانی دەق، یاخود، وەك گوتم هەموو دەقێك لەناو خودی خۆیدا توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و هەر دەقێك وەرنەگێڕدرێت، دەق نییە، چونكە دەق لە زمانی دووەمدا لەدایك دەبێت. بەڵام با بپرسین، كە سیلانیش بە هەمان شێوەى بنیامین لەسەر وەرگێڕان و تیۆری وەرگێڕان كاری كردووە و پاشانیش خۆی وەك یەكێك لە خوێنەرەوەكانی بنیامین ناسراوە و شیعری “پۆرتبۆ-ئەڵمانی” لە بەناوبانگترین دەقەكانییەتی، بۆچی هەمیشە بەرانبەر بە چەمكی وەرگێڕان و خودی وەرگێڕانی دەق بەرەنگاری نواندووە؟

جۆن فیلستنەری نووسەری پاوڵ سیلان: شاعیر، بەجێماو، جووە و لەوێدا بەوردی خاسییەتەكانی سیلان هەڵدەسەنگێنێت و بەتایبەت لەسەر چەمكی وەرگێڕانیش دەوەستێت، بەڵام لە شیكارییەكەیدا بۆ كتێبەكە، میشایل ئەندرێ بێرنشتاین دەنووسێت: “دەبێت بڵێین قورسی و سەختیی ڕادیكاڵی پاوڵ سیلانی شاعیر، بەتەواوی ناقابیلی وەرگێڕانە”. ئەمەش بووەتە بۆچوونێكی باو و گشتی و هاوبەش و لە زۆر شوێندا دووبارە كراوەتەوە و لە دوو بۆ سێ دەیەى ڕابردوودا بەردەوام بەرهەمهێنراوەتەوە. بەتایبەت ئەم پرسە لەنێو زمانی ئینگلیزیدا سەری هەڵداوە، نەك فەڕەنسی و ئەڵمانی، چونكە سیلان خۆی بە هەردوو زمانەكە نووسیویەتی. لەگەڵ ئەوەشدا چەندین وەرگێڕانی جیاوازی دەقەكانی سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا هەن. ئەمە وادەكات گومانمان بۆ پێچەوانەى ئەم بۆچوونە باوانە بچێت. بۆ نموونە، مارك ئەندرسن، دەنووسێت كە شیعری سیلان “لەسەر لێواری ناقابیلییەتی وەرگێڕان وەستاوە و لە هاتن و چووندایە”. ڕۆبەرت پینسكی دەڵێت: “زەروورەتی وەرگێڕان، سنووردارێتییە سەخت و بەرتەسكەكان” و جۆن ماكسوێل كۆتزی پێی وایە كە “وەرگێڕانی دواتری شیعرەكانی [سیلان بۆ زمانی ئینگلیزی] بەگشتی فەشەلیان هێناوە”.¹تەنانەت كەسێكی وەك ژاك دێریداش لە وانە و وتارەكانیدا دەربارەى سیلان، باسی تارمایی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەكات و دەڵێت: “واپێدەچێت هەموو شتێك لە بنچینەدا، قابیلی وەرگێڕان بێت، جگە لە نیشانەی جیاوازیی نێوان زمانەكان لەنێو هەمان ڕووداوی شیعریدا”.² بێگومان سیلان بە بەردەوامیی زمانی جۆراوجۆری لەنێو یەك تاكە شیعردا بەكارهێناوە، بۆ نموونە لە شیعری “Schibboleth”، ئەم شیعرە بووە بە یەكێك لە نموونە سەرەكییەكان لای دێریدا تا تیۆرەكەى دەربارەى ناقابیلییەتی وەرگێڕان لای سیلان بونیاد بنێت. بەڵام تەنانەت سەرەڕای ئەم هۆكارانەى وایكردووە شیعری سیلان بە ڕووی زمانە جیاوازەكاندا بەرەنگاری بكات لە وەرگێڕان، كەچی ناوبانگی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە هەمان كاتدا بووەتە هۆكارێك بۆ قبوڵكردن و پێشوازیكردن لە سیلان لەنێو جیهانی بەتایبەت ئینگلیزیزماندا. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، من بە تێگەیشتن و پشت بەستن بە بنیامین پێموایە هەم هەڵە تێگەیشتن لە سیلان هەیە و هەم كارەكانی و ئامانجەكانی وەرگێڕان. چونكە بەڕاستی سیلان لە پێناوی وەرگێڕاندا دەنووسێت.

بەگشتی ئەو ڕەخنەگرانەى كارەكان و شیعرەكانی سیلان وەك ناقابیلی وەرگێڕان وەسف دەكەن بە شێوەیەكی دووبارە تەنها یەك یان دوو ئەرگومێنت بۆ پشتیوانیكردن لە ڕوانگەكانیان دەهێننەوە. یەكەم بریتییە لە دەستنیشانكردنی كارە سەرەكییەكانی سیلان وەك ڕووبەڕووبوونەوەیەكی ماوەدرێژ لەگەڵ خودی زمانی ئەڵمانیدا –ئەمەش بەگوێرەى خوێندنەوەكەى دێریدا كە ئەڵمانی هەمیشە “نیشانەى جیاوازی” ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەخاتە ڕوو. دووەم بریتییە لە پیشاندانی شیعری دواتری سیلان وەك بە شێوەیەكی ڕوولەهەڵكشان هێرمسیی، پڕ لە سەرچاوە كەسییە ناڕوونەكان و بە شێوەیەكی فراوان وادەكات خوێنەرانی دەرەوەى ئەو زمانە دەستیان پێی نەگات. سەرەڕای ئەوە، هیچ یەكێك لەم ئاراستە ڕەخنەییانە بناغە و هۆكارێكی گونجاو سەبارەت بە بانگەشەی ناقابیلییەتی وەرگێڕان بەدەستەوە نادەن كە بەشێوەیەكی بەردەوام بۆ پشتیوانی لە ڕوانگەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە. بەپێچەوانەوە، ئەو شیعرییەتەى سیلان دواتر گەشەى پێداوە، بناغەیەكی گونجاو بۆ ئاراستەى وەرگێڕان بەدەستەوە دەدات كە تیایدا سەختێتی، ڕێگا بۆ دیالۆگ و مشتومڕ خۆش دەكات. بە وردبوونەوە لە كارەكەى سیلان، دەتوانین بڵێین شیعرەكانی دواتری ئەو دەكرێت بە شێوەیەكی هێرمسییانە بەرانبەر بە خوێنەرانی دەرەوە بەرەنگاری دەكەن، بەڵام بە شێوەیەكی ڕادیكاڵ كراوەن بە ڕووی خوێنەری نازمانی یەكەمدا، بانگهێشتی وەرگێڕانەكان دەكەن تا ببینن كە چەندە هەڵگری ڕەهەندی جیاواز و كراوەن. بەڵام شیعرییەتە دیالۆگییەكانی وەرگێڕان و نموونەش لێرەدا شیعری “لە تاریكییەوە بۆ تاریكی”یە.³

تۆ چاوەكانت كردەوە – من تاریكایەتیم دەبینم دەژیت

من دەیبینم لەسەر زەوییەكە:

بەڵێ لەوێش ئەوە منم و دەژیت.

ئایا ئەمە گوێزەرەوەیەكە؟ كە دەگوازێتەوە [دەپەڕێنێـتەوە]، ڕادەبێت؟

كە ڕۆشنایی بەشوێن پێكانمدا دێت،

تا كەشتییەوانێك⁴دەركەوێت؟

Von Dunkel zu Dunkel

Du schlugst die Augen auf – ich seh mein Dunkel leben.

Ich seh ihm auf den Grund:

Auch da ists mein und lebt.

Setzt solches über? Und erwacht dabei?

Wes Licht folgt auf dem Fuß mir,

daß sich ein Ferge fand?

شیعرەكە ڕووبەڕووبوونەوەیەك لەنێوان دوو كەسدا دەخاتە ڕوو  -“من”ێك و “تۆ”یەك– و تیایدا هەمان ئەگەر و توانای تێگەیشتنی هاوبەش لە پرسیارەكە هەیە. قسەكەر لە سەرەتادا تاریكایەتی خۆی لە چاوانی ئەوی دیكەوە دەبینێت؛ بەڵام بەندی دووەم خۆی لەم خۆناساندنە كاتی و زووتێپەڕە جیا دەكاتەوە. بڕگەى “Setzt solches über? Und erwacht dabei?”وەك پرسیارێك دەردەكەوێت كە ئایا لە ڕاستیدا دەكرێت ئەم تاریكاییە لەكوێوە بەسەر شاعیردا ببارێت یان بپەڕێتەوە، ئایا دەكرێت ئەم تاریكاییە هاوبەش بكرێت یاخود بەتەنها هەڵبگیرێت.

بەڵام ڕستەى “Setzt solches über?”ی ئەڵمانی گەلێك تەفسیری جیاواز هەڵدەگرێت. ئەگەرچی چاوگی “übersetzen” بە مانای “پەڕینەوە لەمبەر ڕووبار بۆ ئەوبەر” دێت، لە هەمان كاتدا “übersetzen” بە مانای “وەرگێڕان”یش دێت.⁵لە سیاقی شیعرەكەدا، ئەم بڕگەى دووەمە پێشنیاری مانایەك دەكات ئامرازی گواستنەوەكە خۆى دەبێتە پرسێكی فرمانی، و قسەكەر بۆ زمان دەگەڕێت كە تیایدا دەكرێت تاریكایی هەڵبگیرێت و باربكرێت. بۆ وەرگێڕان، تەحەدای ئەم پەرەگرافە ئەوەیە دەستەواژەیەكی تاقانە بدۆزیتەوە كە لە زمانی مەبەستدا (زمانی بۆ وەرگێڕدراو) هەردوو ماناكە پێشنیار بكات لەیەك كاتدا: “ئایا ئەمە دەگوازێتەوە یان دەگوازرێتەوە؟” من پێم وایە لە زمانی كوردیدا دەكرێت ئەم مانایە هەڵبگرێت: گواستنەوە (transition) هەم بە مانای گواستنەوەی شتێك لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دیكە هەم بە مانای گواستنەوەى دەقێك لە زمانێكەوە بۆ زمانێكی دیكە دێت. ئەگەرچی مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕ و لێكۆڵەری دیاری پاوڵ سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ ئەم بڕگەیە پێشنیاری “Is that a ferry? Which, crossing, awakens?”ی كردووە، بەڵام ئەگەر بكرێت بەسانایی ئەم بڕگەیە پێشنیار بكرێت لەوانەیە لەم قەیرانە ڕزگارمان ببێت: “Does this carry over?” كە بە مانای گواستنەوە یان هەڵگرتن دێت. بۆ نموونە “خەونەكان بەرەو بەدیهاتن دەچن یان دەگوازنەوە” (dreams carry over into reality). پێم وایە بەم جۆرە ستراتیژییەتێكی باشمان دەستگیر دەبێت. ئەگەر جارێكی دیكە ئەم بڕگەیە دابنێینەوە: “Setzt solches über?” و بە حەرفی وەریبگێڕین “ئایا شتێكی ئاوا هیچ شتێك دەپەڕێنێتەوە یان دەگوازێتەوە؟” بەڵام لە وەرگێڕانەكەی هامبۆرگەردا (كە منیش پشتم پێبەستووە) بەسانایی ئاوای لێهاتووە: “Is that a ferry?” (ئایا ئەمە قەیاغێكە؟) كە ڕاستەوخۆ بابەتێكی بەرجەستەیی و فیزیكی بە شێوەیەكی كۆنكریتی و دیار پیشان دەدات. ئەگەر بەم جۆرە ستراتیژییە بڕۆینە پێشەوە بۆ چارەسەركردنی پرسی ئەو تەحەدایەى پۆڵ سیلان دەیخاتە بەردەمی خوێنەر و وەرگێڕەكانەوە، ئەوا ئەوەى لەو نێوەدا لەدەستماند دەچێت، خودی وەرگێڕان خۆیەتی.

كەواتە بە بۆچوونی من بۆ ئەوەى باشتر لە فرمانی لێكجیاكراوەى “übersetzen”ی ناو شیعرەكە تێبگەین، كە هامبۆرگەر بە قەیاغ یان ئامراز و بەلەمێكی گواستنەوەى ئەم بەری ڕووبار بۆ ئەو بەری ڕووبار جێگای بۆ كردۆتەوە، ئێمە بێین و لەناو چەمكی “وەرگێڕان”دا دەركی بكەین، بەڵام هاوكات ئاگاشمان لە حاڵەتی فرمانە لێكجیاكراوەكە بێت، ئەوا دەتوانین بەسانایی وەك گواستنەوە لەقەڵەمی بدەین و ئەوسا دەتوانین بڵێین كە لە گفتوگۆی ناو شیعرەكە تێگەیشتووین ئەویش ئەركێكی هەیە: ئەركی گواستنەوە، ئەركی وەرگێڕان. ئەوسا دەتوانین ئەم بۆچوونەى واڵتەر بنیامین بەهەند وەربگرین و بەسەر پۆڵ سیلاندا پیادەى بكەین كە دەڵێت: “قابیلییەتی وەرگێڕانی دەق تایبەتمەندیی جەوهەریی بەشێكی زۆر لە بەرهەمەكانە، ئەمەش بەو مانایە نایەت بڵێین جەوهەری ئەو دەقانە ئەوەیە كە دەبێت وەربگێڕدرێن؛ بەڵكوو بەمانای ئەوە دێت كە ئەو ئاماژە تایبەتەى لەناو دەقی سەرەكیدا هەیە خۆى لەنێو قابیلییەتی وەرگێڕانی خۆیدا ئاشكرا دەكات”. كەواتە دەق بۆ ئەوە دەنووسرێت، وەربگێڕدرێت تا لە زمانی دووەمدا لەدایك ببێتەوە. سیلانیش ناڕاستەوخۆ، تەنانەت دەكرێت ڕاستەوخۆش، ئاماژەى بەوە كردووە و بانگی كردووین كە وەرن وەرمبگێڕن یاخود بمگوازنەوە. ئەم مامەڵەیەش كاتێك ڕوونتر دەبێتەوە، كە بگەڕێینەوە بۆ مامەڵەى پۆڵ سیلان خۆی لەگەڵ شیعری ئۆسیپ ماندلشتامدا كە وەریگێڕاون بۆ زمانی فەڕەنسی و ئەڵمانی. بۆیە با ئەم پرسیارە بەتایبەت لە ژاك دێریدا بكەین (یەكێك لە گەورەترین و دیارترین تیۆریزەكەرانی ناقابیلییەتی وەرگێڕانی پۆڵ سیلان)، كە ئایا چۆن دەكرێت كەسێك خۆى بانگمان بكات بۆ وەرگێڕان و خۆشی وەرگێڕ بێت، بەڵام ناقابیلی وەرگێڕان بێت؟

لێرەدا دەرفەتی ئەوەم نییە هەم هەڵوەستە لەسەر ژاك دێریدا بكەم و هەمیش لێكۆڵینەوە لە پێشنیارەكانی مایكڵ هامبۆرگەر بكەم. بۆیە من لێرەدا دەگوازمەوە بۆ چەند پرسێكی دیكەى ناو شیعر و ئەدەبیاتی سیلان، كە ڕاستەوخۆ شیعر بە سیاسەت و سیاسەتیش بە سیاسەتی ڕزگارییەوە دەبەستێتەوە. هەوڵ دەدەم دوو تێما و ناوەڕۆكی دیكە بخەمە ڕوو، پەیوەندیی ماتریالیزمی مێژووییی واڵتەر بنیامین بە سیلانەوە و سیلان و خوێندنەوەى بنیامین و هەروەها ئایا ئاراستەى سیلان بەرانبەر بە هایدیگەر چۆن بووە. بۆ ئەم مەبەستەش لەم بەشەدا پشت بە تەحەداكانی ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە كتێبی “سەدە”دا.

تۆتناوبێرگ یان سیاسەتی بەخشین؟

دەربارەى پەیوەندیی پۆڵ سیلان و مارتین هایدیگەر

تۆتناوبێرگ (Todtnauberg) ناونیشانی شیعرێكی پاوڵ سیلانە، ئەویش حەفتەیەك دوای سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٦٧، ئەم شیعرەى نووسیوە. ناونیشانەكە ئێستا ناوی شارۆچكەیەكی ئەڵمانیشە. ئەم ناونیشانە لە دوو بڕگە پێكهاتووە كە هەم لە شیعری سیلان و هەم لە فەلسەفەی هایدیگەردا گرنگییان هەیە: “بێرگ” (Berg) واتا “شاخ یان چیا”، و “تۆت” (todt) واتا “مەرگ”. شاعیرەكە و فەیلەسوفەكە بەناو دارستانەكەدا پیاسەیەكیان كردووە، دیار نییە لە ساتی پیاسەكردندا باسی چییان كردووە. ئایا چی ڕوویداوە لەنێوان شاعیرێك كە یەكێك بووە لە بەجێماوانی هۆڵۆكۆست و فەیلەسوفێك كە لە بەناوبانگترین هەوادارانی نازیزم بوو؟ زۆر كەس سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر، وەك سیاسەتی بەخشین دەخوێننەوە، واتا سیلان سەرەڕای سەرجەمی بنەماڵەكەى، هەرچی جووى ئەوروپایە لە كەمپی نازییەكاندا لەناوبران و خۆشی ڕاكردوو و بەجێماوی هۆڵۆكۆست بووە، چۆن لە فەیلەسوفێك خۆش بووە كە لایەنگری ئەم تاوانە بووە و ئەندامی نازییەكانیش بووە؟ لە كاتێكدا هایدیگەر هەتا مردنیش داوای لێبوردنی نەكرد و نەیگوت ئەوەى نازییەكان كردوویانە دژی مرۆڤایەتی بووە؟ بەكورتی هەرگیز باسی جینۆسایدی جووی بە دەستی نازییەكان نەكردووە. هەرگیز دژی كۆڵۆنیالیزم و ئیمپریالیزمی ئەڵمانی نەوەستاوە و قسەى لەسەر نەكردووە و بەپێچەوانەوە، بیركردنەوەى ڕاسیستی دژی مرۆڤایەتی، بەشێك لە فەلسەفەكەى پێكهێناوە.

من لەم بەشەدا، ئەم بۆچوونانە ڕەت دەكەمەوە كە پێیان وایە سیلان سازشی بۆ هایدیگەر كردووە و شیعرەكانی هەڵگری سیاسەتی بەخشین و هاوسۆزی بووە. لەم بەشەشدا، پشت بە فەیلەسوفێكی وەك ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە وتاری “ئاناباسیس”ی كتێبی “سەدە”دا كە لەم ڕێگایەوە پەلاماری هایدیگەر دەدات.

“چیاكانی مەرگ”

ئارنیكا، درەخشان،

وەرگیراو و نووسراو بەدروستی

بە ئەستێرەى مردوو لەسەرەوە،

لەنێو

كوخەكەدا،

نووسراو لە كتێبی میوانیدا

– ناوی كێ پێشتر تۆمار كرابوو

پێش ناوی من؟ –

لەم كتێبە

دێڕەكە دەربارەى

هیوایەك، ئەمڕۆ،

بۆ وشەیەكی

بیرمەندێك

كە دێت

لە دڵەوە.

چیمەنی دارستان، تەنانەت ڕێكنەخراو،

فریز و گیا و فریز و گیا، بەتەنها

ئاڵوگۆڕە پێنەگەییوەكان، پاشان، كەنێك ڕۆیشتن،

بەڕوونی،

ئەوەى ئێمەى پاڵ دەنا

مێنش (خەڵك)،

ئەویش گوێی لەوە دەبێت،

نیوە

هەنگاو بەسەر

زەوی بەپیتدا

شێداریی/

زۆر.

سیلان بۆچی سەردانی هایدیگەری كرد؟ هەندێك دەڵێن لەبەر ئەوەى شاعیرەكە ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە و بە هۆی ئەوەى چێژی لە پەیوەندیی فیكریی بە بیرمەندەكەوە بینیوە بۆیە چووەتە دیداری ئەو. زۆربەى ئەمانەى خاوەن ئەم بۆچوونانەن، ئەم ڕستەیەى سیلان لە شیعرەكەدا دەهێننەوە كە دەڵێت:

“لە كتێبی میوانیدا

ناوی كێ پێشتر

تۆمار كرابوو

پێش ناوی من”.

هەندێكی دیكە دەڵێن سیلان باسی جینۆسایدی جووەكانی بۆ هایدیگەر كردووە. لە كاتی گەڕانەوەدا، لەنێو سەیارەكە، دەنگێكی نامۆ دەبیسترێت، كە سیلان وشەیەك بەكار دەهێنێت و لە ئەڵمانیدا باو نییە و شاعیر فزوڵیی ئەوەى بۆ دروست دەبێت ئایا شۆفێرەكەش بیستوویەتی یان نا. شیعرەكە ئاوا كۆتایی پێدێت: “شێداری/زۆر”. فیلیپ لاكو-لابارت ئاماژەى بەوە كردووە كە “ئەمە شیعری نائومێدییە؛ بە ڕاستی، بەم جۆرەیە، نائومێدبوون لە شیعر پیشان دەدات”. ئەمەش نزیك لەو دێڕە بەناوبانگەى ئادۆرنۆیە كە دەڵێت: “بە ڕاستی شیعری لیریك دوای ئاوشڤیتز بێ مانایە”. ئایا بەڕاست سیلان كەیسی هۆڵۆكۆستی لەگەڵ هایدیگەردا باس كردووە یان نا؟ ئەگەر سەیرێكی شیعرەكە بكەین بەئاسانیی تێدەگەین، سیلان ڕەنگە باسی هۆڵۆكۆستی كردبێت، بەڵام هایدیگەر بێدەنگی هەڵبژاردووە و مۆریس بلانشۆش لەم بارەیەوە دەڵێت: “هەڵەى قەرەبوونەكراوەى هایدیگەر بێدەنگییەتی بەرانبەر بە ‘چارەسەری كۆتایی‘ [لەناوبردنی جووەكان]. ئەم بێدەنگییە، ئەویش كاتێك سیلان ئاماژەى پێكردووە، یان خۆبەدوورگرتنی هایدیگەر لەوەى داوای بەخشین لە شتێك بكات كە قابیلی بەخشین نەبووە، مانای ئەو ڕەتكردنەوە و ئینكاركردنەى بەخشیوە كە سیلانی نوقمی نائومێدی كردووە و بارودۆخیشی شێواندووە، چونكە سیلان دەیزانی ‘شۆوا‘ [هۆڵۆكۆست] دەركەوتەى جەوهەری خۆراوا و ئاشكرابوونی ئەو جەوهەرە بوو”.

ئالان بادیۆ و هایدیگەر: پۆڵ سیلان

ئالان بادیۆی فەیلەسوفی چەپی ڕادیكاڵی فەڕەنسی، لە كتێبەكەیدا بەناوی “سەدە” (٢٠٠٥/٢٠٠٧)ـەوە كە شیكاری بۆ شیعری سیلان و شیعری سان ژۆن پێرسی دەكات، لەو كتێبەدا نیشانەیەكی سەرەكیی بە ئامانج دەگرێت تا تیرەكانی خۆى تێبگرێت: مارتین هایدیگەر. بادیۆ لەم ڕێگایەوە و لە ڕێگای شیعری سیلانەوە دەیەوێت دژی جووڵەی “ماڵ/نیشتمان” (Heimat) بووەستێتەوە كە لە خوێندنەوە بەناوبانگەكەى هایدیگەردا بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین دەبینرێنەوە. لێرەشەوە دەتوانین خۆمان لەو بۆچوونانە ڕزگار بكەین كە پێیان وایە سیلان ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە، بەپێچەوانەوە بۆ بادیۆ، شیعری سیلان دابڕانێكی ڕادیكاڵە لەو دیدگایانەى لەسەر ئەم پرسە هەن. هایدیگەر لە شیكاریی هۆڵدەرلیندا چەمكی یۆنانیی “ئاناباسیس”ی زەینەفون وەك گەڕانەوە بۆ ماڵ وەردەگێڕێت و هەمووشمان دەزانین چەمكی “ماڵ” یان “نیشتمان” (Heimat) پێگەیەكی سەنتڕاڵی لە فەلسەفەى ئەو فەیلەسوفەدا هەیە. دەفتەرە ڕەشەكانی هایدیگەر (٣٤ دەفتەر كە لەنێوان ساڵانی ١٩٣١ تا ١٩٧٦ نووسراون) گەواهین لەسەر دیدگای نەژادپەرستانە و ڕاسیستانەى فەیلەسوفەكە بەرانبەر بە جوو و تەنانەت ڕەوایەتیی تەواو ئایدیۆلۆژییش دەهێنێـەوە. لە بەرهەمەكانی هایدیگەردا، دەتوانین بە بەردەوامیی چەمكەكانی “ماڵ” و “نیشتمان” بدۆزینەوە. ئەم چەمكە لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە باس لە “ڕیشەداربوون لەنێو شوێن”دا دەكات؛ و بەڵام لە مانا سیاسییەكەیدا جۆرێكی ناسیۆنالیزمی پریمیتیڤ و سەرەتاییە. هایدیگەر باسی لە “خاك و خوێن” دەكرد، كە بەتەواوی لەگەڵ پروپاگەندە سیاسییەكەى نازییەكاندا دەهاتەوە. بۆیە هایدیگەر تەنانەت دەیگوت “ئاژەڵانیش ڕاستە بێ زمانن بەڵام بێ شوێن و بێ ماڵ نین”، بەڵام جووەكان “بێ دونیا و بێ ماڵ و بێ شوێنن”. دەیگوت “دونیای ئاژەڵان كەمترە”، بەڵام لەبەرانبەردا “جووەكان هەرگیز لە دونیادا نەبوون، هەرگیز هیچ شوێنێكیان نەبووە”. لە كتێبی بوون و كاتدا باس لە نموونەى بەرد دەكرێت وەك شتگەلێك كە “دونیا”ی نییە. بەڵام بەرد ئەگەر بێ دونیا و بێ شوێنیش بێت، ناتوانێت هەڕەشە بێت بۆ سەر شارستانێتی و كۆمەڵگا، بەڵام جووەكان هەڕەشەن.

لە كتێبی “سەدە“دا ئالان بادیۆ شیعری “ئاناباسیس”ی سیلان بە وەرگێڕانی ئینگلیزیی مایكڵ هامبۆرگەر دەخوێنێتەوە. “ئاناباسیس” لای بادیۆ گرنگییەكی بنچینەیی ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردن ئاشكرا دەكات كە دەبێت چۆن ئێمە لەهەر جووڵەیەكی هەوڵ و گەڕانی سوبژێكت تێبگەین بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو خراپە هاوبەشانەى لەناوەوەى “گەڕانەوە بۆ ماڵ” سەپێنراوە.

هەروەك هەمووان دەزانن “ئاناباسیس” هەم ناوی كتێبێكە لە نووسینی زەینەفونی مێژوونووس، ئەدیب، نووسەر و فەیلەسوفی ئەسینایی و هەم ڕابەرایەتیكردنی گەڕاندنەوەى لەشكری ١٠ هەزار سەربازی یۆنانییە بۆ ناو خاكی ئەسینا بە ڕابەرایەتیی زەینەفون. لای هایدیگەر ئاناباسیس دەگۆڕێت بۆ “گەڕانەوە بۆ ماڵ” لە تەفسیری هۆڵدەرلیندا و مانای زیاتری “بوون بە ئەڵمانی”، “خزمەتكردن بۆ بوون بە ئەڵمانی” دەگەیەنێت. بەكورتی: “گەڕانەوە بۆ ماڵ بریتییە لە بەدیهێنانی نیشتمانی ئەڵمانی”. بەڵام لای سیلان “ئاناباسیس” دەبێتە جووڵەى “بەرەو ماڵ”ی ئەو كەسانەى ماڵیان لەدەستداوە، خراونەتە دەرەوەى شوێن و یاساوە.

شیعری ئاناباسیس

ئەمە

نیشانەی بچووكی نێوان دیوارەكان

حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ

بەرەو سەر و گەڕانەوە

بۆ داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن

لەوێیە

مشكەكوێرەى هیجا و بڕگە

ڕەنگەكانی دەریا، دوور

بەرەو شوێنی ناقابیلی كەشتیوانی

پاشان:

سەرئاوكەوتووەكان،

تەختەكانی سەرئاوكەوتووە خەمبارەكان،

لەگەڵ ئەوانەى

بەئاسوودەیی هەناسە دەدەن، باز دەدەن و

بە حەز و خۆشییەوە بۆ ساتێك تەنها-: دەنگدانەوەى زەنگۆڵەى ڕۆشنایی

(دوم-، دون-، ئون-،

ئەندی سوسپیرات

كۆر)،

ئازاد بوو،

ڕزگار بوو،

ئێمە.

شتی بینراو، شتی بیستراو،

وشەى ناو چادر:

ئازادیی ڕوولەگەشە:

بەیەكەوە.⁶

وەك ئالان بادیۆ باسی دەكات لێرەدا سێ پێكهێنەری ناوەكیی ئاناباسیسی زەینەفون هەن– “دووبارە هەڵزنان بەرەو سەرچاوە”، “باڵەخانەى سەخت و دژواری تازەیی” و “ئەزموونی دوورخراوەی دەستپێكردن”  – لەنێو شیعرەكەى سیلانیشدا دووبارە بوونەتەوە، و هاوكات بوونەتە “سێ پەیوەندیی شلۆق و بەنزیكەیی ناقابیلی بەرگەگرتن: نیشانەی بەرتەسك، حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕین، داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن”. ئەم سێ پەیوەندییانە بەیەكەوە بریتیین لە “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”، واتا جوڵەى ئاناباسیسی سیلان. كاركردنە ناوەكییەكانی گرنگیی ئەم یەكەم خولانەوەیە زیاتر سروشتی دەقیق و وردبینیی ئەم “پەیوەندییانە” ئاشكرا دەكات. شیعرەكە بە وشەى “ئەمە” (Dieses) دەست پێ دەكات (this) “ئەمە، لێرە و ئێستا”. مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕی شیعرەكە بۆ زمانی ئینگلیزی بۆ بەرزكردنەوەى ئامادەیی خودی شیعرەكە، دەیخاتە ڕیزی “نیشانەى بەرتەسك”، بەڵام دەقە ئەڵمانییەكە نەرمییەكی حەرفییانەى زیاتری وەك “بەرتەسكی نووسراوی نێوان دیوارەكان” پیشان دەدات. زمانی شیعرەكە پوخت دەبێتەوە بۆ نێو “نیشانە”یەكی تاقانە كە بەو دیوارانەى دەوری گرتوون، ڕێگای لێگیراوە و بەربەستی بۆ دروستكراوە. وشەى ئەڵمانیی Zwischen بەگشتی بە مانای “نێوان” (between) دێت و وەردەگێڕدرێت، بەڵام هەروەها پاشگرەكانی Zwischenbemerkung(interruption) و Zwischenruf بە مانای “دابڕان، هەڵپەساردن” دێت، ئەمەش مانای خۆی لە ئینگلیزیدا لەدەستداوە كە دەتوانین لەم لەدەستچوونە تێبگەین. نیشانەى بەرتەسك و تەنگەبەر، بەڕواڵەت وشەیەكی سەپێنراو و داتاشراوە، خودی وشەكە هەرچۆنێك بێت دابڕان و هەڵواسینێك بۆ سنووردارێتیی دیوارە داسەپێنراوەكان بەدەستەوە دەدات و لەگەڵ خۆیدا ڕێگا بەرەو “داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن” دەگرێتە بەر.

ئەم یەكەم وەرچەرخانە بەستراوەتەوە بە دروستكردنی وشەیەك لەسەر weg (وشەیەكی ئەڵمانی كە بە مانای ڕێگا دێت). Unwegsam مانای “ناهەموار” لە زمانی كوردیدا بە زەینماندا دەهێنێت یاخود وشەى “rough” لە زمانی ئینگلیزیدا. بەڵام وەرگێڕی ئینگلیزی، هامبۆرگەر، زیت و وریا و وشیارە لە مامەڵەكردن لەگەڵ وشەى weg لە پێكهاتە و دروستكراوی “unweg“دا، تەفسیكردن و تێگەیشتن لە unwegsam-wahre وەك شتێكی هاوشێوەى “حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ”، و وەرگێڕانەكەى بۆ “حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕكردن” (impassable-true) [یاخود حەقیقەت كە نابڕدرێت]. بێگومان، لە ئەڵمانیدا، ئەو ڕاستییەى هەر ڕێگایەك لە شیعردا لە یاریی وشەكاندا تاریك و ناڕوون دەبێت، بانگمان دەكات بۆ بیركردنەوە لە سەختیی ڕێگا، واتا ئەو ڕاستییەى كە ڕەوت و ڕۆیشتن لەڕێگای ئاناباسیسەوە دەبێت بگیرێتەبەر، بەئێمە نەبەخشراوە و پێمان نەدراوە. زمان لەنێوان دیوارەكانی ناقابیلی تێپەڕكردن و دیوارە سەختەكاندا سەپێنراوە، ئەمەش ڕاستە، بەڵام ڕێگای ناهەمواری داسەپاو بە هۆی شوا [ئاوشڤیتز]یشەوە بوونی هەیە؛ زمان تەنها ئامرازی بەردەوامبوونە، بەڵام دەبێت ببێتە زمانێكی بەرەنگارئاسا، “نیشانەیەكی بەرتەنگ”.

بادیۆ لە كتێبی سەدەدا خوێندنەوەكەى بۆ شیعری “ئاناباسیس” لە ڕێگای لابردنی پرسیارەكانی دیكە لە سنوورەكانی دەستەجەمعییەت، لە دیالەكتیكی “من” و “ئێمە”وە دەست پێ دەكات. بادیۆ دەڵێت:

“بۆ سەرجەمی دەستەی بیرمەندان، بەتایبەت لە سەردەمی بیركردنەوەى فاشیزمدا (و بەبێ هەڵاواردنی هایدیگەر)، “پیاوی نوێ” بەشێكە لە گەڕاندنەوەى پیاوی كۆن، ئەو پیاوەى كە دیار نەمابوو، بزر ببوو، گەندەڵ ببوو. لە ڕاستیدا پاڵاوتن و پاقژكردنەوە كەم و زۆر پرۆسەى توندوتیژئاسای گەڕانەوەى ڕیشە و سەرچاوەى لەڕیشەهەڵكێشراوە. شتی نوێ بریتییە لە بەرهەمهێنانی ڕەسەنێتی. لە شیكاری كۆتاییدا، ئەركی سەدەكە بریتییە لە بینینی ئێرە وەك دووبارە دامەزراندنەوە و گەڕاندنەوە(ی سەرچاوە) لە ڕێگای وێرانكاریی (ناڕەسەنێتییەوە)”.

لەژێر نیشانەى “ئاناباسیس”دا بادیۆ سەرچاوەكانی بیركردنەوە لە ڕێگای دروستكردن دەبینێتەوە، دوای جۆرە ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردنێكی سوبژێكتی زووتێپەڕی نادڵنیای خود دەبێتەوە – “ئێمە”یەك كە نایەوێت ببێت بە سوبژێكت. دیارە شیعرەكەى سیلان وەڵامێكە بۆ دینامیكییەتی ئەو ناساندنەى لە خوێندنەوەى هایدیگەردا بۆ شیعری هۆڵدەرلین دەبینرێت، كە ئەم شیعرەی سیلانیش گەلێك ڕەگەز و سەرچاوە بۆ فەلسەفەى بادیۆ دابین دەكات. دیارە بە پشت بەستن بە فەلسەفەى بادیۆ دەبێت لەوە تێبگەین كە لەنێو توندوتیژیی سەدەى بیستدا، سوبژێكت چیتر نابێت بە چەمك و زاراوەكانی هاوشوناسیكردن بیری لێبكرێتەوە بەڵكوو دەبێت وەك ڕووداو ببینرێت. كەواتە ئەو پرۆسەیەى ڕێنمایی دروستبوونی سوبژێكت دەكات دژی هاوشوناسیكردن و یەكخستن و وەك یەك لێكردن دەوەستێتەوە. ئەم چەمكە یەكێكە لە چەمك و زاراوە سەرەكییەكانی هایدیگەر لە شیكردنەوەى هۆڵدەرلیندا، كە سیلان دژی دەوەستێتەوە و وەك یەك لێكردن وەك شوا [ئاوشڤیتز] دەبینێت.

بۆیە وزە و هێزی هاوچەرخانەى “ئاناباسیس”ی سیلان بۆ ئالان بادیۆ، هەم لە ڕەتكردنەوەى هایدیگەرەوە سەرچاوە دەگرێت و هەم بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگاری. سوبژێكتی نوێی سیلان بۆ زاڵبوون بەسەر هایدیگەردا، بەتەنها تاوانباركردنی شەخسیی ئەو نییە وەك هاریكاری نازیزم، بەڵكو بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگارییە دژی “گەڕانەوە بۆ ماڵ” [نیشتەجێبوونی ئەڵمانی]یە لەڕێگای بەدەستەوەدانی كۆچ و جووڵەی “ئاناباسیس” “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”. ئاناباسیس جۆرە ڕەوتگرتن و ئاراستەى سوبژێكتە بۆ وەستاندن و دەستێوەردارن: ڕەتكردنەوەى ئایدیالە ئەفسانەیی/كولتوورییەكانی ئەڵمانیبوون و دروستبوونی سوبژێكتێكی پڕ لە جووڵە. ئەمەش لە تەفسیر و خوێندنەوەى بنیامینییانەدا زیاتر دەردەكەوێت كە لە بەشی دواتردا باسی دەكەم.

ماتریالیزمی مێژوویی-شیعریی سیلان لە ڕێگای بنیامینەوە

واڵتەر بنیامین یەكێكە لەو بیرمەندە دیارانەى بووەتە دەروازەیەكی گرنگ و ڕادیكاڵ بۆ لێكۆڵینەوە لە جیهانی ئەدەبی و هونەری و پەیوەندیی بە جیهانی ماتریالییەوە. من لەم بەشەدا هەڵوەستە لەسەر ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین دەكەم و پاشان پەیوەندیی بە پۆڵ سیلانەوە دەخەمە ڕوو. هەروەها دەبێت ئەوەشمان لە یاد بێت كە سیلان خۆی شیعری بۆ بنیامین نووسیوە.

بنیامین دەنووسێت “خستنەڕووی هەموو مێژوویەك دەبێت لەگەڵ وشیاربوونەوە و بێداربوونەوەوە دەست پێ بكات”. “بێداربوونەوە” ئەو ڕووداوەیە كە ڕابردوو بە سەردەمی ئێستاوە دەبەستێتەوە. بۆیە پاساژەكانی پاریس و دانانی لە لایەن بنیامینەوە وەك كاری مێژوونووسیی ماتریالیستی، هەر لەبەر ئەمەش دەڵێت كە مێژوونووسیی ماتریالیستی: “بێداربوونەوەیە لە سەدەى نۆزدە”. بنیامین لەم كتێبەشدا پشت بە مۆنتاژ و وێنە دیالەكتیكییەكان دەبەستێت تا بونیادی مێژوونووسیی ماتریالیستی خۆى دابمەزرێنێت. بێ هۆ نییە كە نامیلكە شیعرناسییەكەى سیلان بەناوی مێریدیان، جۆرێكە لە پیشاندانی مێژوویی و ئامادەیی مێژوویی لە هەمان مانای بنیامینی وشەكەدا. بۆیە سەرەتا پێویستە ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین بناسین ئەوسا وردتر تێدەگەین مەبەستی سیلان و پەیوەندیی بە ماتریالیزمی مێژووییەوە چییە.

یەك: ماتریالیزمی مێژوویی

“ماركس دەڵێت: شۆڕشەكان بزوێنەری مێژووی جیهانن. بەڵام لەوانەیە ئەمە بە شێوەیەكی دیكە بێت. پێدەچێت شۆڕشەكان ڕاكێشانی برێكی لەناكاوی قیتارەكە بێت لە لایەن سەرنشینانی قیتارەكەوە – واتا ڕەگەزی مرۆیی”.⁷ئەم ئیقتیباسەى بنیامین ڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ شۆڕش وەك دژی ئایدیای پێشكەوتن. ئەو بیرۆكەیەى هەر لە لیبراڵیزمەوە تا سۆسیال دیموكراسی و تا ماركسیزمی عەوامانەى ئەنتەرناسیۆنالی دوو باوەڕیان پێی هەبوو، بەتایبەت ماركسیستە حەتمیگەراكانی وەك ئەنتەرناسیۆنالی دوو لەو بڕوایەدا بوون گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرەكان خۆبەخۆ دەبێتە هۆى سەرهەڵدانی سۆسیالیزم، بەڵام پێشبینیی مەترسییەكانی ئەم پێشكەوتنەیان نەكردبوو كە دەتوانێت شارستانێتیی مۆدێرنیتەى سەرمایەداری بەرەو هەڵدێرەكانی خۆی ببێت و تاوان و كارەسات و وێرانە بەسەر وێرانەدا كەڵەكە بكات. هەر لە ئاوشڤیتز و هۆڵۆكۆست و دوو جەنگیی جیهانییەوە تا كارەساتی گەورەى پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر ناكازاگی و هیرۆشیما. تەنها ماتریالیزمی مێژوویی توانای پێشبینیكردنی ئەم كارەساتانەى هەیە و بە شێوەیەكی دروستیش ئاگادارمان دەكاتەوە. مێژووی ئەم چەند ساڵەش ئەمەى پشتڕاست كردۆتەوە.

كرۆكی تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو بریتییە لە “ماتریالیزمی مێژوویی”، كە بنیامین بە بەردەوامی لە تیۆری مێژوونووسییە ماتریالیستییەكەیدا بەكاری دەهێنێت.⁸ لە تێزی یەكەمدا بنیامین باس لە بووکەڵەیەك دەكات و دەڵێت: “ئەو بووكەڵەیەى پێی دەگوترێت “ماتریالیزمی مێژوویی” وادانراوە دەبێت هەمیشە براوە بێت. ئەو ئیتر بەئاسانی دەتوانێت دژی هەر نەیارێك ڕابێت و بیبەزێنێت”. بەڵام بە مەرجێك ئەگەر “بتوانێت خزمەتەكانی تیۆلۆژیا بەكار بهێنێت، هەر ئەو تیۆلۆژیایەى وەك هەمووان دەزانن بچووك و قڕێژ بووە و چیتر ناتوانێت ڕووی خۆى دەربخات”. یەكێك لە پرسیارە سەرەكییەكان ئەوەیە ئایا چۆن دەكرێت ئایدیای تیۆلۆژی لە مێژوونووسیی ماركسیستیدا بەكار بهێنرێت؟ لێرەدا دەرفەتی ئەوە نییە بە وردەكارییەوە لەسەر ئەم پرسە بووەستم بەڵام پاشان دەگەڕێمەوە سەری.

ڕووداوەكان بە هەموو چەشنەكانییەوە بە تێپەڕینی كات بە بەردەوامی كەڵەكە كراون و پاشان وەك ڕووداوی گرنگ و ڕووداوی ناگرنگیش پۆلێندبەند كراون. ئەوەى بۆ مێژوونووس یەكاڵاكەرەوەیە ئەوەیە كە ڕووداوی مێژوویی چ كاریگەرییەكی لەسەر هەلومەرجی ئێستا هەیە. مێژوونووسیی سەركەوتووان و براوەكان، ئەوانەى بە وریاییەوە دەزانن ڕابردوو لە بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا دووبارە ڕاڤە بكەنەوە، بنیامین لە تێزی چوارەمدا بەم جۆرە دەریدەبڕێت: “هەروەك گوڵەكان ڕوویان بەرەو خۆر وەردەچەرخێنن، ئەوەى تا ئێستاش هەبووە بە یارمەتیی جۆرێكی نهێنیی ڕۆشنەپێكهاتنـەوە هەوڵ دەدات بەرەو ئەو خۆرە وەربچەرخێت كە لە ئاسمانی مێژوودا دەدرەوشێتەوە”. لە هەمان كاتدا بنیامین باس لەوە دەكات كە ئەو مێژوونووسەى خۆی خستووەتە باوەشی ڕێبازی ماركسیستییەوە لە خەباتی چینایەتی تێدەگات و هەمیشە براوەی ئەم جۆرە مێژوونووسییەیە. بۆیە لە تێزی پێنجەمدا زۆر بەڕوونی دەریدەبڕێت، كە: “وێنەى ڕاستەقینەى ڕابردوو بە شێوەیەكی توند و خێرا (و ویزەویز) تێدەپەڕێت. تەنها دەكرێت وەك وێنەیەك ڕابردوو بگرین كە تیایدا ئەو ساتەكەى دەناسینەوە، دەدرەوشێتەوە و لەوە بەدوا بەخێرایی دەڕوات و نابینرێتەوە. “حەقیقەت هەرگیز لە چنگی ئێمە ڕاناكات” – ئەمەش كە دراوەتە پاڵ گۆتفرید كیلەرـەوە هەمان ئەو شوێنە داگیر دەكات كە تیایدا ماتریالیزمی مێژوویی خۆى لە وێنەى مێژووگەرایی بۆ مێژوو جیا دەكاتەوە و دادەبڕێت. هەر وێنەیەكی ڕابردوو بۆ ئەبەد دەڕوات و بزر دەبێت ئەگەر لە لایەن زەمەنی ئێستاوە وەك یەكێك لە كێشەكانی ئەمڕۆ نەناسرێتەوە و دانی پێدا نەنرێت”.

وێنەى ڕابردوو كە ئێستا مێژوونووسانی قوتابخانەى مێژووگەرایی باسی دەكەن و پیشانمانی دەدەن، وێنەى چینی حاكمان و سەركەوتووانە، كە وەك بنیامین بە زمانێكی شیعری دەڵێـت: “لە ساتی سەركەوتنی دوژمندا، تەنانەت مردووانیش لە ئەماندا نابن. ئەم دوژمنەش تا ئێستا جگە لە سەركەوتووان كەسی دیكە نییە و دوژمنە تا ئێستا بەردەوامە لە سەركەوتنی خۆى”. لەبەرئەوە، مێژوونووسیی سەركەوتووان، بەگوێرەى دیدگای ماركسیستی بریتییە لە چینی باڵادەست، كە ئیتر مێژوونووسییەكی نوێ جێگای دەگرێتەوە: ماتریالیزمی مێژوویی. ئەم ڕەوتە نوێیە هەوڵدەدات ڕابردوو بە زەمەنی ئێستاوە ببەستێتەوە نەك وەك بابەتێكی مێژوویی بۆ لێكۆڵینەوەى زانستی، بەڵكوو بۆ ڕزگاركردنی ڕابردووی تەواونەكراو لەپێناوی بونیادنانی داهاتوودا، چونكە تا ڕابردووی ستەملێكراو ڕزگار نەكەین، ناتوانین داهاتووی مرۆیی بونیاد بنێین. لەبەرئەوە ئیشی ماتریالیستی مێژوویی، بریتییە لە دابڕانی مێژوویی، چونكە مێژوونووسیی ماتریالیست مێژوو وەك ڕەوتێكی بەردەوامی ڕوولەسەر نابینێت، كە هەمیشە لە بەرژەوەندیی چینە باڵادەستەكان و دوژمنانی چینی كرێكاردا بەكار دەهێنرێت، بەڵكوو ئیتر مێژوو لە خوارەوە دەنووسرێتەوە، كە بریتییە لە نەریتی ستەملێكراوان. مێژوو هیچ كاتێك ڕەوتێكی ئارامی نەبڕیوە، هەمیشە چینەكانی خوارەوەى كۆمەڵگا ئەم بەردەوامێتییەیان وەستاندووە و گرفتیان بۆ دروست كردووە.

دوو: مێژوونووسیی شیعریی پۆڵ سیلان

وێنەى دیالەكتیكیی بنیامین بووەتە دەروازەیەك بۆ شیعری كریستاڵی هەناسەدانی سیلان. كریستاڵەكانی هەناسەدان بریتییە لە وێرانبوونی هەناسەدان، نیشانەیەكی “لەهەناسەكەوتنی نەخۆش” كە پێناسەى چارەنووسی مرۆیی دەكات لەنێو سیاقی مێژووی جیهانیدا. نەخۆشی و نیشانەى نەخۆشیی كریستاڵی هەناسەدان لە ژوورەكانی گازی كەمپەكانی قڕكردنی جووەكاندا بەكارهێنراوە. “كریستاڵی هەناسەدان، بریتییە لە كریستاڵی مەرگ، نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان”. لەگەڵ ئەوەى پێم وایە كریستاڵی هەناسەدان بریتییە لە نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان، بەڵام بۆ دانانی كریستاڵی هەناسەدان تەنها وەك شتێكی ڕووت كە لە لایەن هێزە مێژووییە دەرەكییەكانەوە دیاری كراوە، ئەوا لە هەمان كاتدا دەكرێت دامەزراندنەوەى لە ئینسانیخراوی مەرگێكی نەناسراو بێت. لە مەرگدا، تاك لە هەناسەدان دەكەوێت، كە لە ژیاندا، بریتی بوو لە درزێك دەبوو بەسەریدا باز بدات. و بۆیە، مەرگ بریتییە لە ئاوێتەبوون لەگەڵ نیشانەى هەناسەدانی كەسێك: مانا و ئاراستەی ژیان. ئەگەرچی ئەمە بریتییە لە نیشانەیەكی مەرگ، بەڵام شتێكی ئومێدبەخشانە لە وێنەى كریستاڵی هەناسەداندا هەیە. لە شیعری “گەندەڵبوون/وێرانبوون”دا سیلان كریستاڵی هەناسەدان بەم جۆرە وەسف دەكات:

قووڵ

لە هەڵكۆڵینی زەمەندا

لە لایەن

سەهۆڵی هەڵكۆڵراوەوە

لەچاوەڕوانیدایە، بۆ

كریستاڵێكی هەناسەدان،

شایەتی نەگەڕاوەى

تۆ.

بە مانایەك، كریستاڵێكی هەناسەدان، بریتییە لە ڕێگایەكی نامۆبووی دەربڕینی ئێمە “لێرە بووین” – بەتەواوی كراوە بەڕووی زماندا، جیهان، و بەشداریكردن لە ژیانی خۆماندا. بەڵام، ئەمە دەربڕینێكی تاقانەیە كە ئێمە فڕێ دەداتە بەردەم خۆمانەوە، ئەو كاتەش دەمێنێتەوە كە چیتر زمان، جیهانمان نەماوە، یاخود بوونمان مسۆگەر نییە بمێنێتەوە. ئەگەرچی ئەمە ناتوانێت مێژوو لە بەردەوامیی خۆی بخات، بەڵام دوژمنایەتیی لەگەڵ پیشاندانی ئاراستەیەكدا هەیە كە جیهان بەرەو هەڵدێر دەبات.

ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر.

شیعرەكانی پاوڵ سیلان فۆرمێكی بیركردنەوە دەخاتە بەردەستمان كە لە ماركسیزمی بنیامینەوە سەری هەڵداوە. ئەم فۆرمە خستنەڕووی مێژووە، مێژوونووسییەكی شیعری كە شوێنپێی لە پرۆسەى بێداربوونەوەدا هەیە كە بریتییە لە سوبژێكتی شۆڕشگێڕی. ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر. ئامانجی بنیامین لە نیگای ڕەخنەییی خۆیدا لە كارەساتی پێشكەوتنی مێژوویی كە دەیویست فۆرمی ماتریالیزمی مێژوویی وێران بكات، دووبارە لە لایەن مێژوونووسیی ماتریالیستییەوە زیندوو كراوەتەوە و بووەتە دەروازەیەك بۆ مێژوونووسیی شیعری لای سیلان. لە ڕێگای لەناوبردن و وەستاندنی جووڵەى بەردەوامی پێشكەوتنی مێژووییدا، بنیامین دەیویست ئەم ڕەوتەى بەرەو كارەسات و فاشیزم هەنگاوی ناوە بوەستێنێت كە پاشان بووە هۆى ئاوشڤیتز و كارەساتی سەدەى بیست. ئەگەر سەیری شیعرەكانی سیلان بكەین پڕیەتی لە وێنەى ڕابردوو، ڕابردوو نەك وەك نۆستالژیا، بەڵكوو وەك ڕابردووی سەركوتكراو، بۆ سیلان، قڕكردنی جووەكان وێنەیەكی ڕابردووە كە بووەتە مۆركێك بە ناوچەوانی سەدەى بیستەوە و هایدیگەر ستایشكاری بوو، بۆیە ناكرێت سیلان لە سەردانەكەیدا لە هایدیگەر، خۆش بووبێت.

پاشان سیلان بەڕاشكاوی لەگەڵ بنیامیندا یەك دەگرێت، ڕزگاركردنی ڕابردوو، بۆ دامەزراندنی داهاتوو، بریتییە لە خەباتی چینایەتی. بۆیە چەمكە بنچینەییەكانی خودی ماركسیش دێنە ناو شیعر و خەباتی سیلانەوە. بێ هۆ نییە كە كەسێكی وەك شانۆن هایسی لێكۆڵەری سیلان دەڵێت: شیعری سیلان بریتییە لە شۆڕش لە مانا و ئاراستەى بووندا. ئەمەش بەقووڵی بەستراوەتەوە بە خەباتی چینایەتییەوە. تەنها ئەگەرێك بۆ دووبارەنەبوونەوەى كارەسات، بریتییە لە گەیشتن بە كۆمەڵگای بێچین. لێرەشدا پەیوەندیی سیلان و بنیامین بەتەواوی ڕۆشن دەبێتەوە.

سەرچاوەكان

Benjamin, B. The Arcades Project. Translated by Rolf Tiedemman. Cambridge: Belknap Press, 1999.

Benjamin, B. The Correspondence of Walter Benjamin, 1910–1940. Edited by Theodor Adorno andGershom Scholem. Chicago, IL: Chicago University Press, 1994.

Benjamin, B. Illuminations. Edited by Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 2007.

Benjamin, B. The Origin of German Tragic Drama. Translated by John Osbourne. New York: Verso,2009.

Walter Benjamin: Marx sagt. Manuskripte – Entwürfe und Fassungen. In: Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 153.

Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 93.

Coetzee, J. M. 2001. “In the Midst of Losses.” New York Review of Books, July 5. http://www.nybooks.com/articles/archives/2001/jul/05/in-the-midst-of-losses/.

Derrida, Jacques. 2005. Sovereignties in Question: The Poetics of Paul Celan. Translated byThomas Dutoit, Outi Pasanen, Philippe Romanski and Joshua Wilner. Edited by ThomasDutoit and Outi Pasanen. New York: Fordham University Press.

Alain Badiou, The Century, trans. By Alrberto Tsocano, Polity, 2007.

Celan, P. Breathturn Into Timestead: The Collected Later Poetry of Paul Celan. Translated by PierreJoris. New York: FSG, 2015.

Celan, P. The Meridian. Translated by Pierre Joris. Stanford, CA: Stanford University Press, 2007.

Celan, P. Selected Poems and Prose of Paul Celan. Translated by John Felstiner. New York: W.W.Norton, 2001.

Derrida, J. Specters of Marx: The State of Debt, the Work of Mourning, and the New International.Translated by Peggy Kamuf. New York: Routledge, 1994.

[6]ANABASIS دەقی ئەڵمانی شیعری ئاناباسیس

Dieses

schmal zwishhen Mauren geschriebne

unwegsam-wahre

Hinauf und Züruck

in die herzhelle Zukunft.

Dort.

Silbenmole,

meerfarben,

weit

ins Unbefahrne hinaus.

Dann:

Bojen-,

Kummerbojen-Spalier

mit den

sekundenschön hüpfenden

Atemreflexen-: Leuchtglockento

¨ne (dum-,

dun-, un-,

unde suspirat

cor),

aus gelöst,

eingelöst, unser.

Sichtbares, Hörbares, das

freiwerdende

Zeltwort:

Mitsammen.

پەراوێزەکان

The post سیاسەتی ڕزگاری یان سیاسەتی بەخشین؟ appeared first on ژنەفتن.

ئەم چاوپێکەوتنە ڕۆژی شەمە یەکی تەشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٥ لەنێوان کاتژمێر چواری پاش نیوەڕۆ تا کاتژمێر شەشی ئێوارەی هەمان ڕۆژ ئەنجامدرا، واتە ڕێک چەند کاتژمێرێک بەر لە کوژرانی پازۆلینی.

پێویستە ئاماژە بەو خاڵە بکەم کە ناونیشانی ئەم گفتوگۆیە هەڵبژاردنی خودی پازۆلینی خۆیەتی نەک من.

بڕیار وابوو لە کۆتایی گفتوگۆکەدا کە وەک هەمیشە دەربارەی بابەتگەلێکی جیاواز، بە کۆمەڵێک دیدی ناکۆک گەیشتبووین، داوام لێکرد ئەگەر پێی خۆش بێت، خۆی پێشنارێک بۆ مانشێتی گفتوگۆکە بکات. کەمێک بیری کردەوە و وتی؛ مانشێت هیچ گرنگیەکی نییە، پاشان بابەتەکەی گۆڕی، بەڵام قسەکانمان گەیشتە شوێنێک کە چەندین جار لە درێژەی گفتوگۆکەدا پێی گەشتبووین. ئەو وتی: “ئەسڵی ڕووداوەکە هەر ئەمەیە، واتای هەموو شتێکە، ئێوە نازانن، ڕەنگە لەم چرکەساتەدا کەسێک بیر لە کوشتی ئێوە بکاتەوە، ئەگەر پێت خۆشە ئەم ڕستەیە بکە بە مانشێتی گفتوگۆکە:”هەموومان لە مەترسیداین“.

دەسەڵات هەمان ئەو سیستەمە پەروەردەییە کە دابەشمان دەکات بۆ دوو گرووپ؛ فەرماندەر و ملکەچ، هەر لەبەر ئەمەشە هەموومان شتگەلێکی یەکسانمان دەوێت و وەکو یەک ڕەفتار دەکەین، من تەواوی ئەو ئامڕازانەی کە لەبەر دەستمدان، بە کاریان دەهێنم بۆ هەر شتێک کە دەمەێت پێی بگەم، بۆچی دەمەوێت پێی بگەم؟ چونکە فێریان کردووم بەدەستهێنانی فەزیلەتە.

نۆستالژیای من ئەو خەڵکە هەژارەیە کە لە پێناو شکست پێهێنانی سەروەردا تێکۆشان و بەبێ ئەوەی خۆیان ببن بە سەروەرێکی نوێ، لەو شوێنەدا کە بێبەش بوون لە هەموو شتێک، خۆیان وەک ناکۆڵۆنیکراو مانەوە، من لەو شۆڕشگێڕە ڕەشپێستان هەراسانم، لەوانەی کە خۆیان شتێکیان لە گەورەکانیان کەمتر نییە و بە هەمان ڕادە ستەمکارن.

پرسیار: بەڕێز پازۆلینی، ئێوە لە وتار و نووسینەکانتاندا، بە شێوازی جیاواز درزێک دەکەنە هەرشتێکەوە کە نەفرەتی ئێوە جۆش دەدات. لەگەڵ شتگەلێکی زۆردا کەوتویتەتە جەنگەوە: لەگەڵ دەزگاکان و ئارەزووە جیاوازەکان، تاکەکان و چەمکی دەسەڵاتدا، من بۆ ئاسانکاری زیاتر، هەموو ئەمانە ناودەنێم “هەلومەرج” کە لە ڕاستیدا ئاماژەیەکی گشتییە بۆ تەواوی ئەو شتانەی کە لەگەڵیاندا جەنگاویت. ڕێگەم پێبدە هەر لەم سەرەتایەوە ڕەخنەیەک لە ئێوە بگرم، ئەم “هەلومەرجە” بە هەموو خراپییەکانییەوە کە ئێوە بە دووروودرێژی ئاماژەی بۆ دەکەن، هەندێک شتی هەیە بووەتە هۆی ئەوەی کە “پازۆلینی” ببێت بە پازۆڵینی. واتە تەواوی ئامادەگی و شایستەبوونەکان، تەواوی ئەو کەرەستانەی کە لەبەر دەستتدان، دەرئەنجامی ئەم “هەلومەرجەیە”، بڵاوکردنەوە، سینەما، ڕێکخراو، تەنانەت ئەو شتانەی کە سوودیان لێ وەردەگریت، ئەسڵەن وای دابنێ بیرکردنەوەت موعجیزەکارە و هەرشتێک کە ڕقت لێیەتی بەیەک ئاماژە لەناو دەچێت، ئەی دوای ئەوە چیتان بەسەر دێت، ئایا دەستبەتاڵ و تاک و تەنها  نامێننەوە لەم جیهانەدا؟

پازۆلینی: بەڵێ، تێدەگەم، بەڵام خاڵێک هەیە ئەوەیە کە من نەک تەنها هەوڵ دەدەم ئەو بیرکردنەوە موعجیزەکارە بەدەست بێنم، بەڵکو باوەڕیشم پێی هەیە. هەڵبەتە نامەوێت وەک ڕێگایەک بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ جیهاندا بە کاری بهێنم، چونکە ئەزانم ئەگەر بەردەوام بە مێخێک لە دیوارێک بدەیت دواجار هەموو خانووەکە لە بنەڕەتەوە دەڕووخێت، ئارەزووی ڕادیکاڵ نموونەیەکی باشە بۆ ئەم بەراوردە: گروپی ناهەمەجۆر کە توانای ئەوەیان هەیە، تەواوی وڵاتێک هاوڕا بکەن لەگەڵ خۆیاندا. دەزانیت من هاوڕا نیم لەگەڵ هەموو بیر و بۆچوونەکانیاندا، بەڵام ئێستاش پاش تەواوبوونی گفتوگۆکەمان، دەمەوێت بڕۆم سەردانی یەکێک لە کۆنفراسەکانیان بکەم، لەمەش گرنگتر خودی مێژوو باشترین نمونەیە. چاودێری لە مێژووی کردەوەکانی مرۆڤدا کردەیەکی چارەنووسسازە، قەدیسەکان، زاهیدەکان و ڕۆشنبیرەکان، ئەو کەسە دەگمەنانەن کە مێژوو دیاری دەکەن، ئەوانەن کە وتویانە “نەخێر”. کەواتە ئەگەر بڕیار بێت جوڵەی ئێوە مانایەکی هەبێت، ئەوا چاودێریش دەبێت، گەورە، فراوان و گشتی، “ئەپسێرد” و بە ڕووکەش ناپەسەند بێت. ناتوانین ئەوە بیبەستین بە شتێک یا بە دوو شتەوە، ئایشمان کۆمەڵە هەست و بیرکردنەوەیکی زۆر باشی هەبوو، بەڵام پرسیارەکە ئەمەیە، ئەی کەموکوڕی لە چ شتێکدا هەبوو؟ ئەو هەر لە سەرەتاوە، کاتێک یەک بیرۆکرات و جێبەجێکارێکی سادە بوو، نەیتوانی بێ چەندوچوون و ڕاستەوخۆ بڵێ “نەخێر”. ڕەنگە بە دۆستە نزیکەکانی خۆی وتبێت “من ئەم هیلمرەم زۆر خۆش ناوێت”. دەکرێت بەو شێوەیەی کە مرۆڤەکان لە نووسینگەی بڵاوکردنەوە و نووسینگەی ڕۆژنامە یا ژووری هەواڵ، دەربارەی کەسێک یاشتێک ڕاوبۆچونێک دەردەبڕن، لەژیر لێوەوە ناڕەزایەتییەکی دەربڕیبێت، یا ڕەنگە لەو حاڵەتەدا کە شەمەندەنەفەرەکان کە ڕۆژی تەنها یەکجار دەوەستن بۆ نان و ئاو خواردنی دوورخراوەکان، ناڕەزایەتی دەربڕیبێت، بەڵام هەرگیز هەوڵی نەدا ئەو ماشێنە ڕابگرێت. کەواتە لێرەدا سێ گرفت دێنەئاراوە: ئەوەی ئێوە ناوی دەنێن “هەلومەرج” چییە؟ بۆچی دەبێت ئەو “هەلومەرج”ـە ڕاست بکەینەوە یا وێرانی بکەین و بە چ شێوەیەک؟.

بیهێننە پێشچاوتان چەن سەیرە ئەگەر لەم کاتەدا کە بە یەکەوە قسە دەکەین کەسێک لە ژێرزەمینەکەدا پیلانی کوشتمان دابڕێژێت؟ سادەیە، زۆر سادەیە

پرسیار: باشە، کەواتە خۆتان پێناسەی “هەلومەرج” بکەن، خۆتان باشتر دەزانن ڕوانین و زمانتان وەک ئەو خۆرە وایە کە لە گەرد و غوباردا ئەدرەوشێتەوە، وێناکردنێکی جوانت وەسف کرد، بەڵام هەندێک لایەنی هێشتا بۆ من تەمومژاوییە.

پازۆلینی: سوپاسی ئێوە دەکەم بۆ بەکارهێنانی دەستەواژەی ڕۆشنایی خۆر، بەڵام دەبێت لێڕابینینتان کەم بکەنەوە، تەنها شتێک کە دەمەوێت بیڵێم ئەمەیە، سەیری دەوروبەری خۆتان بکەن و پەی بە تراژیدیاکە ببەن، تراژیدیا چییە؟

تراژیدیا ئەوەیەکە چیتر هیچ مرۆڤێک لە جیهاندا نەماوەتەوە: تەنها ئەو لۆکۆمۆتیڤە[1] غەریبانەن کە جیهانیان تەنیوە و کاتێک ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە ئێمەی ڕۆشنبیر سەیری ڕێسا و دەستوری لۆکۆمۆتیڤە کۆنەکان دەکەین و دەڵێین: سەیرە کە ئەو فارگۆنانە کاریان بەم شوێنە گەیشتووە، چی بووە بەم شێوەیە بەیەکدادەدەن، یا شۆفێرەکەی عەقڵی لەدەست داوە یا تاوانکارە، یا وردتر بڵێم، هەموو ئەمانە جگە لە بۆسەیەک شتێکی زیاتر نییە. هەموومان بە تایبەت پێشوازی لەو بۆچوونە دەکەین کە بۆسەیەک لە ئارادایە، چونکە باری سەنگینی ڕووبەڕووبونەوە لەگەڵ حەقیقەتدا لەسەر شانی ئێمە لادەبات. بیهێننە پێشچاوتان چەن سەیرە ئەگەر لەم کاتەدا کە بە یەکەوە قسە دەکەین کەسێک لە ژێرزەمینەکەدا پیلانی کوشتمان دابڕێژێت؟ سادەیە، زۆر سادەیە و لە ڕاستیدا جۆرە بەرگرییەکیش هەر هەیە، لە کۆتاییدا چەند کەسێک لە دۆستەکانمان لەدەست دەدەین، بەڵام سەرئەنجام هێزەکانمان کۆدەکەینەوە و هێرشیان بۆ دەکەین، کەمێک دەبێتە بەشی ئێمە و کەمێکیش دەبێتە بەشی ئەوان. دەزانم ئەوانە کاتێک لە تەلەڤزیوندا پاریس دەبینن لەناو ئاگری جەنگدا دەسووتێت، بە چاوی پڕ فرمێسکەوە تەنها ئارەزووی ڕۆژێک دەکەن کە خۆزگە مێژوو جارێکی تر دووبارە ببێتەوە بەڵام  ئەمجار جوانتر و باشتر. زەمەن هەر وەکوو دیواری ماڵێکی بەر باران، ئاوا مێژوو پاک دەکاتەوە، هەر زۆر سادەیە من لەمبەری ڕووداوەکانەوەم و ئێوەش لە لایەکی دیکە. وەرن ئەو ئازار و خوێن و تێچوونەی کە خەڵکی دەیاندا تا دەرفەتی “هەڵبژاردن”یان هەبێت، بە جیدی وەربگرین، کاتێک کەسێک پشت بکاتە ئەو کاتژمێر و چرکەساتە تایبەتانە لە مێژوودا، هەڵبژاردن هەمیشە دەگۆڕێت بۆ تراژیدیا. بەڵام دەبێت دان بەوەدابنێین ئەم کارە لەو کاتە ئاسانتر بوو. هەر مرۆڤێکی ئاسایی بە ویژدان و ئازایەتی خۆی دەیتوانی یەک فاشیست یا یەک نازی لە ژیانی خۆی بکاتە دەرەوە، بەڵام ئەمڕۆ هەلومەرجەکە جیاوازە، ڕەنگە کەسێک لە بەرگی دۆستێکی زۆر پاک و ڕاستگۆیانەدا بێت بۆ لاتان لە کاتێکدا “هاوکارێک” (یا بۆ نموونە کارمەندێک بێت لە کەناڵێکی تەلەڤزیونیدا)، یەکەمین تێبینی ئەوەیە کە ڕەنگە بۆ دابینکردنی بژێوی خۆی بێت، ئەگینا پێناچێت زیان بە هیچ کەسێک بگەیەنێت. کەسانێک، یا گروپ گەلێکی جیاواز هێرشتان بۆ دەهێنن، بە خواستنی باجە ئایدیۆلۆژیاکانیانەوە، بە پەند و ئامۆژگارییەکانیانەوە، بە لەعنەت و نەفرەتەکانیانەوە، کە لە ڕاستیدا هەمووی جگە لە هەڕەشەکردن شتێکی تر نییە. هەر یەکەیان بە ئاڵا و دروشمێکەوە دێنە سەر جادەکان، بەڵام بە ڕاستی چ شتیک ئەوانە لە دەسەڵات جیادەکاتەوە؟

دەسەڵات هەمان ئەو سیستمە پەروەردەییە کە دابەشمان دەکات بۆ  دوو گروپ؛ فەرماندەر و ملکەچ

پرسیار: کەواتە دەسەڵات لای ئێوە چیە؟ لەکوێیە؟ خەڵکی چۆن دەبنە هۆی ئەوەی دەسەڵات خۆی پیادە بکات؟

پازۆلینی: دەسەڵات هەمان ئەو سیستمە پەروەردەییە کە دابەشمان دەکات بۆ  دوو گروپ؛ فەرماندەر و ملکەچ، بەڵام بە هەر حاڵ ئەوە سیستمێکە کە کەسایەتی هەموومان پێکدەهێنت، لە چینی حوکمڕانەوە بیگرە تا هەژارترین کەس، هەر لەبەر ئەمەشە کە هەموومان شتگەلێکی یەکسمان دەوێت و وەکوو یەک ڕەفتار دەکەین. من ئەگەر دەستم بگاتە ئەنجومەنێکی جێبەجێکار یا فرتوفێڵەکانی بازاڕی پشکپشکێنە ئەوا سوودیان لێوەردەگرم، بەدەر لەمە ئەو ئامڕازانەی کە لەبەر دەستمدان بە کاریان دەهێنم بۆ هەر شتێک کە دەمەوێت بەدەستی بهێم، بۆچی دەمەوێت ئەو شتە بەدەست بهێنم؟ چونکە فێریان کردووم کە بەدەستهێنانی ئەو شتە، فەزیلەتە. من تەنها لە مافی فەزیلەتەکانم سوود وەردەگرم، من یەک بکوژم، بەڵام مرۆڤێکی باشم.

پرسیار: ئێوە تاوانبار دەکەن بەوەی کە ناتوانن لەنێوان پرسی سیاسی و پرسی ئایدیۆلۆژیدا جیاوازی بکەن.

پازۆلینی: کاتێک لەبارەی جوڵەی لوکوموتیڤەکانەوە قسەم دەکرد، دروست مەبەستم ئەمە بوو، ئایا تا ئێستا سەرنجتداوە لە بووکەڵەکانی چادرگەی یاری شەو (بووکەڵەکانی جەژنی هالۆوین)، کە منداڵەکان بە ڕاستی دەخەنە پێکەنین، چونکە جەستەیان لەلایەکە و سەریان لە لایەکی ترە، پێم وایە  توتو(ئەکتەری ئیتالی) لە ئەنجامدانی ئەم کارەدا بە تەواوی پسپۆڕ بوو. من ڕۆشنبیران، کۆمەڵناسان و پسپۆڕان و ڕۆژنامەنووسان، کە هەڵبەتە نیازێکی باڵایان هەیە، بەو شێوەیە دەبینم. هەموو ڕووداوەکان لێرەدا ڕوودەدەن و سەریان بە ئارەستەیەکی دیکەدا سوڕاوە. من ناڵێم چیتر فاشیزم بوونی نییە، قسەی من ئەوەیە، کاتێک ئێمە لە کوێستانەکانین باسی دەریام بۆ مەکەن. ئەمە روانگەیەکی جیاوازە، لێرەدا ئارەزووی کوشتن شەپۆل ئەدات و هەر ئەم ئارەزووەیە کە چارەنووسی ئێمەی وەک برایانی شووم لە شکستی شوومی سیستمێکی کۆمەڵایەتی گەورەدا بەیەکەوە گرێداوە. منیش پێم ناخۆش نەبوو، کە مەڕی ڕەش لە مێگەلەکەی داببڕم، منیش ئەو مەڕە ڕەشانە دەبینم، ژمارەشیان کەم نییە، بەڵام بە هەمان شێوە کە بە مۆراڤیاشم گوت گرفتەکە لێرەدایە: بۆ ئەو ژیانەی کە گرتومەتە بەر پێویستە  خەرجیەکیشی بدەم. ئەمە وەک کەوتنە ناو دۆزەخ وایە، بەڵام کاتێک بگەڕێمەوە، هەڵبەت ئەگەر ئەوە ڕووبدات، ئەوا شتگەلێکی زۆرم بینیوە، شتگەلێکی ئێجگار زۆر، من نامەوێت ئێوە باوەڕ بە قسەکانم بکەن، بەڵام تەنها ئەوە بزانن کە هەمیشە لە دۆخێکدان کە دەتانەوێت بابەتەکە بگۆڕن، بۆ ئەوەی لە ڕووبەڕووبوونەوەی حەقیقەت دووربکەونەوە.

پرسیار: ئەو حەقیقەتەی باسی دەکەن چییە؟

پازۆلینی: ببورە نەدەبووایە ئەو وشەیە بەکار بێهێنم، ئەو شتەی کە دەمویست بیڵێم، بەڵگەکان”evidence” بوو.

ڕێگەم بدەن سەرلەنوێ هەموو بابەتەکان یەک لە دوای یەک ڕێکبخەینەوە: یەکەم، تراژیدیا: سیستەمی پەروەردەی گشتی، زۆرەملێ و هەڵەیەکە کە هەموومان دەباتە ناو فەزایەکەوە تێیدا دەبێت هەرشتێک کە دەمانەوێت بە هەر نرخێک بێت بەدەستی بهێنین. هەموومان وەک سوپایەکی تاریک و نامۆ، تۆپە جەنگییەکان و هەموو چەکەکانی تر هەڵدەگرین و لەو فەزایەدا دەمانخاتە ڕێ. لەم ڕووەوە یەکەمین پەرتەوازەیی لە سوپایەکی وەهادا ئەمەیە کە “لەتەنیشت لاوازەکاندا بمێنیتەوە”، بەڵام من باوەڕم وایە هەموومان بە جۆرێک لە جۆرەکان لاوازین، چونکە هەموومان قوربانین، هەموومان گوناهبارین، چونکە هەموومان ئامادەین بچینە ناو شەڕی تاوانکارانەی موڵکایەتییەوە، چونکە ئێمە فێری، خاوەندارێتی و موڵکایەتی و وێرانکردن بووین.

پرسیار: ڕێگەم پێ بدەن بچمەوە سەر پرسیاری یەکەمم، ئێوە بە شێوەیەکی جادووئاسا هەموو شتێک وێران دەکەن، بەڵام خودی خۆتان بە کتێب زیندوون و ئەو خەڵکە ڕۆشنبیرەشتان دەوێت کە کتێب دەخوێننەوە. بۆ نموونە، بەرخۆرانی پسپۆڕ لە بورێکی ڕۆشنیریدا، بەڕێزت فیلمسازێکیت و بەو هۆیەوە شوێنێکت پێویستە بۆ جێبەجێکردنی هونەرەکەت (بەڕێزت زۆر سەرکەوتوویت و بینەرەکانت تامەزرۆیانە دەتکەنە بابەتی بەرخۆری خۆیان)، بەڵام بە تەواوی پێویستت بە کەرەستە هونەرییەکان، کەرەستە ئیداری و پیشەسازییەکان هەیە لەو نێوەندەدا، ئەگەر بەڕێزت هەموو ئەوانە بە گۆشەنشینییەکی جادووئاسا لەناو بەریت، ئیتر چ شتێک دەمێننتەوە؟

پازۆلینی: هەموو شتێک، من ئەو شتەم کە دەمێنێتەوە، بە زیندوو بوونم، بە هەبوونم لە جیهاندا، شوێنێک بۆ بینین، کارکردن و تێگەیشتن، سەدان ڕێگە بۆ گوتنی چیرۆکەکان، گوێگرتن لە زمانەکان، بەرهەمهێنانەوەی گوتراوەکان، یاری بووکەڵەکان هەیە و وەک پێویست بۆ ئەوانی دیکەش دەمێنێنتەوە. ئەوانیش دەتوانن پێ بەپێی من پێش بکەون، بە پاشخانی ڕۆشنبیرێکی وەک من، بە نەخوێنەوارێکی دواکەوتووی وەک من، جیهان گەورەتر و فراوانتر دەبێت، هەموو شتێک هی ئێمەیە و هیچ پێویست ناکات لە بازاڕی پشکەکان، سوود لە ئەنجومەنی جێبەجێکردن یا کەرەستەکان ببینین بۆ تاڵانکردنی یەکتری. دەزانیت لەو دنیایەدا کە خەونمان پێوە دەبینی، دەوڵەمەندێکی دەسەڵاتداری ترسناک هەبوو، بە کڵاوێکی سیلێندەرییەوە و لەگەڵ ئەو دۆلارانەدا کە لە گیرفانەکانییەوە دەیڕژاند و بێوەژنێکی لاوازیش کە لەگەڵ منداڵەکانیدا سواڵی دەکرد. ڕێک وەک ئەو شتەی کە لە دنیای جوانی برێختدا دەکرێت بیبینین.

نۆستالژیای من ئەو خەڵکە هەژارەیە کە لە پێناو شکست پێهێنانی سەروەردا تێکۆشان و بەبێ ئەوەی خۆیان ببن بە سەروەرێکی نوێ

پرسیار: دەتەوێت بڵێیت دڵتان بۆ ئەو دنیایە تەنگ بووە؟

پازۆلینی: نەخێر، نۆستالژیای من ئەو خەڵکە هەژارەیە کە لە پێناو شکست پێهێنانی سەروەردا تێکۆشان و بەبێ ئەوەی خۆیان ببن بە سەروەرێکی نوێ، لەو شوێنەدا کە بێبەش بوون لە هەموو شتێک، خۆیان وەک ناکۆڵۆنیکراو مانەوە، من لەو شۆڕشگێڕە ڕەشپێستانە هەراسانم، لەوانەی کە خۆیان شتێکیان لە گەورەکانیان کەمتر نییە و بە هەمان ڕادە ستەمکارن و هەر شتێکیان بوێت بەهەر نرخێک بووە بەدەستی دەهێنن. ئەو خۆپشاندانە تاریک و خەمهێنەرە، لە پەیوەندیدا بە توندوتیژییەکی تەواوە، ئەو دەستنیشانکردنە ئاڵۆزتر دەکات کە هەر کەسێک سەر بە چ لایەنێکە. دڵنیابە من نە سەرزەنشتی مەبەست و ئامانجەکان دەکەم و نە پەیوەندیم بە زنجیرەی هۆکار و بەرهۆکارەوە هەیە: یەکەم ئەوان یان ئەو، یا خود چ کەسێک کەمتەرخەمی یەکەمە. پێم وایە ئەوەی ئێوە ناوی دەنێن “هەلومەرج” پێناسەم کرد. وەک ئەوە وایە لە شارێکدا باران ببارێت و ئاوەڕۆکان هەموویان گیرابن. ئاو هەڵدەکشێ بەڵام ئاویش هیچ گوناهێکی نەکردووە، ئاوی بارانە، نە هەڵچوونی دەریای هەیە و نە توڕەیی لافاوی ڕووبار، بەڵام بە هەر هۆکارێک کە هەیە، ئەو ئاوە لە بری ئەوەی ڕۆبچێتە خوارەوە،  هەستاوە و هاتووەتە سەرەوە. ئەمە هەمان ئەو ئاوەیە کە لە  شیعرە بێ ئەزموون و گۆرانییە میللیەکاندا دەیبینین؛ وەک “گۆرانی وتن لەژێر باراندا”. بەڵام دواجار ئەو ئاوە هەڵدەکشێ و هەمووان نغرۆ دەکات. ئەگەر ئێمە لە شوێنێکی وەهادا وەستاوین، من دەڵێم وەرن با کاتتمان بە شتی لاوەکی بە فیڕۆ نەدەین، وەرن ڕامێنین چۆن پێش ئەوەی هەموومان نوقم بین، بتوانن ئەم حەوزه بەتاڵ بکەینەوە.

پرسیار: بۆ گەیشتین بە دنیایەکی وەها، دەتەوێت هەمووان شوانکارەی نەزان و نەخوێنەوار و دڵخۆش بن؟

پازۆلینی: ئەو جۆرە قسەکردن و گوزارشت لێکردنە پوچ و بێمانایە، بەڵام سیستمی پەروەردەیی بەو شێوەیەی کە هەیە، تەنها دەتوانێت  گلادیاتۆرە ڕیشەکێشکراوەکان پەروەردە بکات. خەڵکی عەوام لە گەشەکردندان، دروست وەکو توڕەیی و ڕیشەکێشکردن. گریمان من هەڵچوونێکی لەناکاوم کردووە(هەڵبەتە خۆم وا بیر ناکەمەوە)، ئەی ئێوە چۆن، ئێوە پێشنیارێکی دیکەتان هەیە؟ هەڵبەتە من، حەسرەتی شۆڕشێکی پاک و بێگەرد دەخۆم، کە بە ڕابەرایەتی خەڵکانی ستەمدیدە بەرپا ببێت و تەنها ئامانجیان ئازادبوونی خۆیان و گرتنەدەستی هەڵبژاردنی ژیانی خۆیان بێت و هەڵبەتە هێشتا سەد ئەوەندەی تر هەوڵی خۆم دەدەم کە ڕوودانی چرکەساتێکی وەها لە مێژووی ئیتالیا و جیهادا بەرقەرار بێت. باشترین وێناکردنیک کە هەمە، تەنانەت ڕەنگە ئیلهام بەخشی یەکێک لە شیعرکانم بێت لە ئایندەدا، بەڵام نەک ئەوەی دەیزانم و دەیبینم. دەمەوێت زۆر سادە و ڕوون بڵێم: من دەچمە دۆزەخ و ئەو شتانە دەبینم کە ئاسایشی ئەوانی دی تێک نادات، بەڵام ئاگادار بن، ئەوە ڕاستە کە دۆزەخێکی وەها لە خەونە تایبەتەکانی خۆم و لە ئاراستەکردنی تایبەتی خۆمدایە(هەندێک کات). بەڵام ئەوەش ڕاستە، کە نیاز و ئارەزووی ئەوە بۆ نموونەی بەراوردکردن، بۆ هێرش و دەستدرێژی، بۆ کوشتن، بەهێز و سەرتاپاگیرە. ئەزموونی بێوێنە و پڕ لە مەترسی ئەوانەی کە “ژیانێکی پڕ توندووتیژی”یان بەسەربردووە تا ماوەیەکی دورودرێژ لە ئارادا نابێت. فریو مەحۆن، ئێوە لەگەڵ سیستەمی پەروەردەیی، لەگەڵ تەلەڤزیۆن و ڕۆژنامە ئارامبەخشەکانتان گەورەترین بەرگریکاری ئەو سیستمە تۆقێنەرەن کە بەندە لەسەر موڵکایەتی و ئایدیای وێرانکردن. خۆشبەختانە دیارە ئێوە کاتێک دەتوانن تاوانێک بە وەسفکێکی جوان دابڕێژنەوە خۆشحاڵ دەبن، ئەوە لای من بە یەکێکی تر لە کارەکانی کولتووری جەماوەری، دەژمێردرێت. لەو شوێنەدا کە ئێمە ناتوانین ڕێ لە هەندێک ڕووداو بگرین، بە بەئەرشییفکردنیان خۆشحاڵ دەبین.

پرسیار: بەڵام وێرانکردن بەواتای خولقاندیش دێت، مەگەر ئەوەی کە خۆشتان وێرانکار بن. بۆ نموونە، کتێبەکان چیان بەسەردێت؟ خودی خۆم نامەوێت یەکێک لەو کەسانە بم کە لە دەستدانی کولتوور زیاتر نیگەرانیان دەکات تا لە دەستدانی خەڵک. بەڵام لە وێناکردنی ئێوەدا  ئەو خەڵکە لە جیهانێکی جیاوازدا، چیتر ناتوانن مرۆڤی سەرەتایی بن(کە زۆربەی جار بە دیدێکی وەها ئێوە تاوانبار دەکەن)، ئەگەر ئێمە نەمانەوێت کەسانی “پێشڕەوتر” سەرکوت بکەین…

پازولینی: ئەوە من وێران دەکات.

بۆ ئێوە و ئەوانیش، ڕووداو کاتێک ڕوودەدات کە بگۆڕێت بۆ هەواڵ، یا بە جوانی داڕێژرا بێت، یا مانشێتێکی سەرنجڕاکێش و کۆکراوەی تایبەتی هەبێت. بەڵام لەپشتی هەموو ئەوانەوە چی هەیە؟ لەو نێوەندەدا شوێنی یەک نەشتەرگەر خاڵییە، کەسێک کە زاتی ئەوەی هەیە چاو بەو تۆڕە چنراوەدا بخشێنێتەوە و بە دەنگی بەرز ڕایبگەیەنێت: بەڕێزان، ئەمە شێرپەنجەیە

پرسیار: ئەگەر نەمانەوێت پشت بەو گرفتانە ببەستین کە پشتگوێ خراون، دەبێت سەرەداوێک لە ئارادا بێت، بۆ نموونە، لە چیرۆکە زانستییە-خەیاڵییەکاندا، دروست وەکو نازیزم، کتێب سووتاندن هەمیشە هەنگاوی یەکەمە لە کۆمەڵکوژیدا، کاتێک دەرگای قوتابخانەکان هەڵچنیت و تەلەڤزیۆن دابخەیت، چۆن ژیان بە جیهانەکەتان دەبەخشن؟

پازۆلینی: گومانم هەیە دەربارەی ئەو بابەتە لەگەڵ مۆراڤیا قسەمان کردبێت. ڕەتکردنەوە یا وێرانکردن لە زمانی مندا واتە “گۆڕانکاری”. بەڵام گۆڕانی بنچینەیی و سەرتاسەری بەو جۆرەی کە هەلومەرج لە ئێمەی دەوێت. ئەو لەمپەرە گەورەیەی کە لە ڕێگەی دروستکردنی دیالۆگێکی واقیعی لەگەڵ مۆرافیا، یا بۆ نموونە لەگەڵ فێرپودا هەیە، ئەوەیە کە ئێمە دوو ڕوانینی جیاوازمان هەیە، خەڵکانێکی یەکسان ناناسین و دەنگی یەکسان نابیستین، بۆ ئێوە و ئەوانیش، ڕووداو کاتێک ڕوودەدات کە بگۆڕێت بۆ هەواڵ، یا بە جوانی داڕێژرا بێت، یا مانشێتێکی سەرنجڕاکێش و کۆکراوەی تایبەتی هەبێت. بەڵام لەپشتی هەموو ئەوانەوە چی هەیە؟ لەو نێوەندەدا شوێنی یەک نەشتەرگەر خاڵییە، کەسێک کە زاتی ئەوەی هەیە چاو بەو تۆڕە چنراوەدا بخشێنێتەوە و بە دەنگی بەرز ڕایبگەیەنێت: بەڕێزان، ئەمە شێرپەنجەیە و بێ مەترسیش نییە. شێرپەنجە چییە؟ شتێکە کە لەناو هەموو خانەکاندا پشێوییەک دروست دەکات و کارێک دەکات کە بە شێوەیەکی شێواو‌ و پەرێشان گەشە بکەن، بەبێ هیچ لۆژیکێکی لە پێشینە. ئایا تووشبووی نەخۆشی شێرپەنجە، کە خەون بە جەستە تەندروستەکەی پێشترییەوە دەبینێت تووشی نۆستالژیا بووە، تەنانەت ئەگەر پێشتر گەمژەیەک یا بەدبەختێک بووبێت؟ بەر لە هەموو شتێک، پێویستە ئەو کەسە هەوڵێکی فیداکارانە بدات، تا ئەو وێناکردنە پێشووەی دووبارە بسازێنێنتەوە. من گوێ لە هەموو سیاسەتمەدار و ڕێگاچارە بچووکەکانیان دەگرم و ئەمەش من شێت دەکات. دەڵێی نازانن دەربارەی کام وڵات ئەیانەوێت قسە بکەن، وەک بڵێیت لە ئەستێرەیەکی دیکەدا دەژین. ئەم فەزایە بۆ نووسەرەکان و کۆمەڵناسەکان و پسپۆڕە جۆراوجۆرەکانیش هەر ڕاستە.

هەموو کەسێک دەزانێ کە خودی خۆم تێچوونی ئەزمونەکانی خۆم دەدەم

پرسیار: بۆچی پێتوایە کە هەندێک لە شتەکان بۆ ئێوە ئەوەندە ڕوون و بەڵگەدارن؟

پازۆلینی: چیتر نامەوێت لەبارەی خۆمەوە قسە بکەم، ڕەنگە تا ئێرەش زۆر قسەم کردبێت، هەموو کەسێک دەزانێ کە خودی خۆم تێچوونی ئەزمونەکانی خۆم دەدەم، بەڵام کتێب و فیلمەکانیشم هەن. ڕەنگە هەڵە بم، بەڵام دووبارەی دەیڵێمەوە: ئێمە هەموومان لە مەترسیداین.

پرسیار: پازۆلینی، ئەگەر ئێوە بەمجۆرە ژیان دەبینن، نازانم وەڵامی ئەم پرسیارە دەدەنەوە یا نا، چۆن ئومێدت هەیە پێش بەو مەترسییە بگریت؟

(کات درەنگە پازولینی چراکانی دانەگیرساندووە و یاداشت کردن دژوارە، چاوێک بەوەدا دەخشێنینەوە کە نووسیومانە، پاشان ئەو داوام لێدەکات کە پرسیارەکانی بدەمێ و لای خۆی بن)

پازۆلینی: هەندێک لە دێڕەکان تا ڕادەیەک پچڕ پچڕ دێنە پێشچاو، ڕێگەم پێ بدەن چاوێکیان پێدا بخشێنمەوە و زیاتر بیریان لێ بکەمەوە، ماوەم پێ بدەن تا دوا پێداچونەوەی بۆ بکەم، بۆ پرسیارەکەتان وەڵامێک لە زەینمدایە، من بە نووسین ئاسودەترم تا بە قسەکردن، سبەینێ بەیانی نووسینەکە و زیادکراوەکانیت بۆ دەگەڕێنمەوە.

ڕۆژی داواتر، واتە ڕۆژی یەکشەممە، تەرمی پازۆلینی لە ساردخانەی پزیشکی دادوەری بنکەی لێکۆڵینەوەی ڕۆما بوو.

[1]لۆکۆمۆتیڤ: ئەو فارگۆنەیە کە بزوێنەری شەمەندەفەری تێدایە و بەرپرسە لە ڕاکێشانی فارگۆنەکانی دیکەی قیتارەکە.

The post هەموومان لە مەترسیداین appeared first on ژنەفتن.

ئەم ڕستانە مشتێکن لە نموونەی خەروارێک لە بە فاشیست دانانی ئایدیا بە رواڵەت زۆر جیاوازەکان. (بە گەڕانێکی سادە دەتوانن بوێژەکانی ئەم ڕستانە بدۆزنەوە) بەڵام بە ڕاسی ئەم فاشیزمە چییە کە دەتوانێ لە یەک کاتدا ئاوەڵناو و وەسفی هەندێ لایەنگری چەپ، ڕاست و، دیندارەکان بێت؟ ئایا لە زۆربەی بارەکاندا، «فاشیست» تەنیا جنیوێکە کە کەسەکان بە دژەکانی خۆیانی دەدەن، یان دەتوانرێ بە وردییەکی ماقوڵەوە لەبارەی چییەتی هزرەکان، ڕوانگەکان و، سیاسەتە فاشیستییەکان قسە بکرێ؟ (هەڵبەتە کەسانێک هەن و زێدەتر هەبوون کە شانازی بە فاشیست بوونیان دەکەن یان دەکرد. ئەوانە بێگومان ئەم وشەیە وەک جنێو بە کار نابن) بەڵام باسەکە تەنیا لەسەر پێناسەیەکی وردی ئەو چەمکانەی کە بە کاریان دەهێنین نییە. دیاریکردنی ڕادە و سنووری چەمکی فاشیزم تەنیا دنەی هۆگری کەسانێک نادات کە بەکارهێنانی ورد و دروست لە وەها چەمک و زاراوەگەڵێک بە سەرنجراکێش دادەنێن. زانینی ئەوەی کە فاشیزم چییە، دەتوانێ یارمەتیمان بدات لە ناسینی جیهانێک کە تیایداین. بەڵام چۆن؟ لەم ساڵانەی دواییدا زۆرمان بیستووە کە لێرە و لەوێی جیهان ئاراستە و ڕوانگە فاشیستەکان خەریکە باڵا دەست دەبن. بۆیە ئاگایی و هوشیاری لەسەر پێکهاتەتەکانی فاشیزم بە کاری توێژینەوەی دروستی ئیدعا گرنگەکان لەبارەی دۆخی ئێستا و داهاتووی جیهان دێت. خوشبەختانە فەیلەسوفێکی شیکاریانە (ئەنالیتیک) کە پێی وایە دەتوانرێ دەنگی پێی فاشیزم ببیستین، لە کتێبێک کە بەم دواییانە نووسیویەتی، تایبەتمەنییەکانی فاشیزمی باسکردووە، بەڵگەکانی لایەنگرانی فاشیزمی پشکنیوە و، باسی ئەو هەلومەرجە  کۆمەڵایەتیانەی کردووە کە بووەنەتە هۆی هیز بەخشین بە فاشیزم. فەیلەسوفی شیکاریانە بوونی نووسەرەکە نابێ ببێتە هۆی ئەم نیگەرانییە کە لەگەل کتێبێکی تەکنیکاڵ و ناڕوون ڕووبەڕووین، بەڵکو ئەو مزگێنییە دەدات کە هزرەکان و ڕوانگەکانی کتێبەکە بێ پێچ و پەنا و بە بەڵگەهێنانەوە بەیان کراون. لە درێژەدا سەرەتا باسی نووسەرەکە دەکەم، پاشان هەندێ لە باسەکانی کتێبەکە دەناسێنم.

جەیسن ستەنلی فەیلەسوفێکی ئەمریکاییە و مامۆستای زانکۆی (ییڵ)ە. کارە فەلسەفییەکانی پتر لە زەمینەی فەلسەفەی زمان و ئەپستمۆلوژی (مەعریفە) بووە، بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا زۆرتر سەرقالی فەلسەفەی سیاسی و پرسە کۆمەڵایەتییەکان بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٦ کتێبی (پڕوپاگەندە چۆن کار دەکات) بڵاوکردەوە؛ کتێبیک کە بووە براوەی خەڵاتی ئەنجومەنی چاپەمەنییەکان لە بەشی فەلسەفە. کتێبی دوایی ستەنلی، فاشیزم چۆن کار دەکات، لە ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە. ئەمە ئەو کتێبەیە کە لەم نووسینە دەیناسێنم. ئەم کتێبەی لە ماوەیەکی کورتدا وەرگێڕدراوە بۆ زیاد لە دە زمان. بەو شێوەیەی کە خۆی لەم کتێبەدا ئاشکرای دەکات، ئەوەی بووە هۆی ئەوەی ستەنلی ئەم کتێبە بنووسی، لەوانە سەرکەوتنی ترەمپ بوو لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری ئەمریکا. ستەنلی ئەم سەرکەوتنە بە بەرهەم و، لە هەمان کاتدا بە هۆکاری، بەهێزبوونی دیدگا و ئاراستە فاشیستییەکان لە ئەمریکا دادەنێ.  بنەماڵەی ستەنلی لەو یەهودیانە بوون کە لەبەر هەڵهاتن لە جووکوشتنی ئەڵمانیای نازی ناچار بە کۆچ بۆ ئەمریکا بوون. ئەو ئەم پێشینە بنەماڵەییەیشی لە نووسینی ئەم کتێبەدا بە کاریگەر دادەنێ.

جگە لە پێشەکی، کۆتایی و پێزانین، کتێبەکە دە بەشە کە ناونیشانەکانیان ئەمانەن: ١. ڕابردووی ئەستوڕەیی، ٢. پڕوپاگەندە، ٣. ئەنتی ڕۆشنبیر، ٤. ناواقیعیەت، ٥. هیرارکییەت، ٦. قوربانی بوون، ٧. ڕێسا و یاسا، ٨. دڵەڕاوکێی زایەندی ٩. سدۆم و گۆمۆرا و ١٠. (ARBEIT MACHT FREI بە کارکردن ئازاد دەبن). نووسەر لە هەر بەشێکدا دەپەرژێتە سەر یەکێ لە بەڵگەکان یان هۆ و هەنجەتەکانی فاشیستەکان. بۆ ئەمەش ئەو لە بیرکردنەوە و ڕەفتاری فاشیستەکانی ڕابردوو و ئێستا نموونەی زۆر دەهێنێتەوە. بە سەرنجدان لەوەیکە بەردەنگی سەرەکی کتێبەکە ئەمریکاییەکانن، بەشێکی بەرچاو لەم نموونانە لەبارەی دوێنێ و ئەمڕۆی ئەمریکاییەکانە. هەڵبەتە ئاوڕیش لە فاشیستەکانی دیکە و سیاستە فاشیستانەکانیان دراوەتەوە؛ لەوانە؛ سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئێستای پۆڵەندا، مەجارستان و تورکیا. لێرە زۆر بە کورتی هەندێ لە ئایدیاکانی کتێبەکە دەناسێنم تا خوێنەر بزانێ کە لەو کتێبە چی دەست دەکەوێ.

فاشیزم لەسەر دوالیزمی خۆبەرزتر و ئەوی تری خوارتر دامەزراوە. بنەمای ئەم بانگەشە و ئیدعای بەرزتر و سەرترە دەتوانی ڕەگەز، ئایین یان کولتوور بێت. بۆ باوەڕهێنان بەم دوالیزمە، فاشیستەکان پەنا دەبەنە بەر حکایەت و گێڕانەوەی “مێژوویی” کە باسی بانتر و سەرترییەکانی “خۆیان” و خوارتر ونزمییەکانی “ئەوی تر” دەکات. لەم گێرانەوە و حکایەتانە بە زۆری باسی ڕابردوویەکە کە “بژاردەکان” سەروەرێکیان هەبووە و خەریکی داگیرکردنی وڵاتان و تەسلیم کردنی “ئەوانی تر” بوون. قۆناغێک کە بونیادی باوکسالارانە، هەم لە خێزان و بنەماڵە و هەم لە دەسەڵات، تەناهی و ئاسایشی دەستەبەر کردووە. سەردەمێک کە «خود» و «ئەوی تر» هەر کامیان لە پێگەیەک بوون کە دەبێ هەبن. لە بەکار‌هێنانی وەها گێڕانەوەیەک، فاشیستەکان بە زۆری بە فێڵ و ساختەکاری کارەکان دەبنە سەر. بەو جۆرەی مۆسۆلینی بێ پیچ و پەنا دەڵێ، ئەم حکایەتە ئەستورەییانە «پێویست ناکات ڕاست بن». ئەمە ڕابردوویەکە بۆ گۆڕینی ئەمرۆ دەخولقێنرێ؛ بۆ بەرژەوەندی و پەسند پیشاندانی دروشمی بوژانەوەی «مەزنیەتی» لە کیس چوو. لەم ڕابردووە دروستکراو و ساختەیەدا زۆرێک لە خاڵە تاریکەکان یان ڕەتدەکرێنەوە یان کەمڕەنگ. بۆ نموونە پاش هەڵوەشانەوەی کۆیلەداری لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان لە ویلایەتەکانی باشوور ئەو مافەیان بە دەستهێنا کە دەنگ بدەن. ئەوان لە هەندێ لەم ویلایەتانە زۆرینە بوون و ئەمەش خۆی بووە هۆی ئەوەی تا ئاستێکی زۆر لە دەسەڵاتدا ببنە شەریک. سپی پێستەکان کە ئەمەیان پێ خۆش نەبوو، کارێکیان کرد کە مافی دەنگدانی ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقییەکان لەوان بسەندرێتەوە. تا کۆتاییەکانی سەدی بیستەم، ئەم ماف زەوت کردنەیان بە پەسەند دەزانی. چونکە لەو باوەڕەدا بوون کە ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقییەکان لە حکومەت کردن زۆر گەندەڵ بوون و بۆ ڕزگاربوون لەم گەندەڵییە بەربڵاوە سپی پێستەکان چارەیەکی تریان نەبووە. ئەم ڕوایەتە بە گشتی درۆیە.  فاشیستەکان بۆ خەوشدار نەبوونی ئەم رابردووە ئەستوورەییە، هەندێ جار پەنایان بۆ یاساش دەبرد. حکومەتی تورکیا هەر ئاماژەیەک بۆ جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ماوەی جەنگی یەکەمی جیهانی، بە ئیهانە بە نەتەوە تورک و نایاسایی دادەنێ.

فاشیستەکان هیچ حەزیان بە زانکۆییەکان نییە. چونکە زانکۆییەکان بە زۆری لایەنگری یەکسانی ڕەگەزی، جێندەری و ئایینین و لەگەڵ ڕوانگە و ئاراستەکانی فاشیستەکان هاوڕا نین

فاشیستەکان بە شێوەی دیکەش سوود لە ساختەکاری وەردەگرن. ئەوان خواستە فاشیستییەکانی خۆیان لە پارچەیەک باق و بریقی هەقیقەت دۆستی و بابەتی لیبڕالی و دیموکراتی دەپێچنەوە. لە ئەمریکا دژبەرەکانی مافی دەنگدانی ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقییەکان ئەوەیان بە بەڵگەی ڕاستی لە ئایدیای لیبڕالی مافی سەربەخۆیی ویلایەتەکان دەزانی و ئەمرۆ ڕاستە توندڕەوەکان دەڵێن نابێ ڕێگری لە دەربڕینەکان و تەنانەت کردە ئەنتی موسڵمانی و ڕەگەزپەستانەکانیان بین، لەبەر ئەوەی ئەم ڕیگرییانە دژی ئازادی بیروڕایە. نموونەیەکی دیکەش لەم ساختەکارییانە: فاشیستەکان هیچ حەزیان بە زانکۆییەکان نییە. چونکە زانکۆییەکان بە زۆری لایەنگری یەکسانی ڕەگەزی، جێندەری و ئایینین و لەگەڵ ڕوانگە و ئاراستەکانی فاشیستەکان هاوڕا نین. فاشیستەکان بەم دروشمەی کە «زانکۆ دەبێ ڕەنگدانەوەی “هەموو” تێڕوانینەکان بێت» هەوڵ دەدەن مامۆستا و ئوستادانی هاوڕای خۆیان بسەپێنن بەسەر زانکۆکاندا. نووسەر ئەگەرچی هاوڕایە لەگەڵ ئازادیی توێژینەوە و پیویستی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بۆچوونە دژەکان بۆ پاساوهێنانەوەی تێڕوانینەکانمان، دەڵێ: ئەگەریش «هیچ کەس پێی وانییە ئازادیی توێژینەوە ناچارمان دەکات کە زانکۆییەکان ڕێ بە توێژەرانێک بدەن بۆ کۆلیژەکانیان کە لە هەوڵی سەلماندنی تەرازبوونی زەوین»، «بە پێویستی نازانم کە هاوکاریم هەبێ [لەگەڵ کەسێ] کە لەو باوەڕەدایە یەهودییەکان بە شێوەیەکی ژێنێتیکی پیسکە و ڕەزیڵن تا بتوانم قسەیەکی وەها گەمژانە بە بەڵگەوە ڕەت بکەمەوە». فاشیستەان لەژیر دەمامکی دروشمی ئازادیی زانکۆیی لە بنەمادا بەرنامەی ئەنتی ڕۆشنبیریانەکەیان دەبنە پێش. بۆ نموونە ئەمانە لە ئەمریکا بەدوای ئەوەوە بوون و هەن کە بەش و بوارگەلی وەک لێکۆڵینەوەکانی جێندەری لە زانکۆکان لا ببەن. هەروەها دەسەڵاتدارانی ڕووسیا، مەجارستان و تورکیا زۆر هەوڵیان داوە کە زانکۆ سەربەخۆکان دابخەن یان لانیکەم لاوازیان بکەن.

ئامانجی ئەوان لە دژایەتی لەگەڵ زانست، میدیاکان و زانکۆکان ئەوەیە: فەزا وەها تەماوی ببێ تا لایەنگرانیان ئیتر متمانە بە چاو و گوێی خۆیشیان نەکەن و کڕیاری خەیاڵە فاشیستییەکانیان بن

یەکێکی تر لە نیشانەکانی ئەنتی ڕۆشنبیریانەی فاشیستەکان دژایەتی کردنی زانستە. ئەوانە هەندێک جار ئەم دژایەتی کردنەی زانست لەژێر ئەوەی کە دەبێ دەنگە پێچەوانەکانیش ببیسترێن دەخەنە ڕوو. بەڵام ئەمەش لە ساختەکارییەک پتر نییە. ئامانجی ئەوان برەودانی ناواقیعیەتە و لەم ڕێگەیەوە «پێویستییەکانی هەر گفتوگۆیەکی ئاڵۆز لەنێو دەبەن» ڕێ دەکەنەوە بۆ حکایەتی سادە و ئەنتی ئەقڵی و، وەهمی پیلانگێرییەک  کە پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن. ئامانجی ئەوان لە دژایەتی لەگەڵ زانست، میدیاکان و زانکۆکان ئەوەیە: فەزا وەها تەماوی ببێ تا لایەنگرانیان ئیتر متمانە بە چاو و گوێی خۆیشیان نەکەن و کڕیاری خەیاڵە فاشیستییەکانیان بن. بەم شێوەیەیە کە توانیویانە کارێک بکەن کە زۆرێک باوەڕ بە وڕێنەگەلێکی لەم چەشنە بکەن: پرۆتۆکۆڵی مەزنانی یەهود؛ جۆرج سورس گەلاڵەیەکی هەیە  «بۆ ڕەوانەکردنی لێشاوی کۆچبەران بۆ مەجارستان… تا شوناسی مەسیحی-میللی لەنێو ببات»؛ «موسڵمانان بە لیزانینەوە نیازی گۆڕینی حکومەتی تێگزاسیان بۆ کۆماری ئیسلامی هەبووە»؛ فێمینیزم، یەکێکە لە کابووسەکانی فاشیستەکان کە یەهودییەکان دروستیان کردووە تا بەر لە منداڵخستنەوەی ژنان «هەڵبژاردە» بگرن. سیاسەتی فاشیستی بەم کارە «هەواڵەکان لە ناوەندی زانیارییەکان و گفتوگۆی عەقڵانی دەگۆڕێ بۆ لیپۆکێک بۆ زارڤە و ئەتوارەکانی پیاوی دەسەڵاتدار».

فاشیستەکان سیاسەتی فێلبازانەی دیکەش دەگرنەبەر: خۆیان وەک قوربانی پیشان دەدەن. هەڵبەتە دەتوانین تێبگەین بۆ نموونە پیاوێک کە پێشتر لە ئیمتیازەکانی پیاوسالاری سوودمەند بووە، ئیستا کە دەبینیت ژنان کەمیک لە مافەکانی خۆیانیان وەرگرتووەتەوە، هەست بە بوونە قوربانی بکەن. بە شێوەیەکی هاوشیوە، پاش نەهێشتنی هەندێ جیاکاری و هەڵاواردن لەسەر غەیرە سپی پێستەکان، هەندێ لە سپی پێستەکان خۆیان بە قوربانی دەزانن. فاشیستەکان لەم چەشنە هەستانە بۆ بە لاڕیدا بردنی واقیعیەت کەڵکی ناڕەوا وەردەگرن. بۆ نموونە لە ئەمریکا کارێکیان کردووە کە«لە سەدا چل و پێنجی هەوادارانی ترەمپ پێیان وایە زۆرترین هەڵاواردن و جیاکاری بە سپی پێستەکان لە ئەمریکا بە کار دەهێنرێ».

کێشەکە ئەوە نییە کە ئەم کردانە تەنیا بە کردەی بڕەودار لە قەڵەم دەدرێن، بەڵکو کێشەکە لەوێدایە کە وەها ڕەفتارێک بە نۆرماڵ مامەڵە دەکرێ

فێڵێکی دیکە کە فاشیستەکان بە کاری دەهێنن، شاردنەوەی ئاراستەی ڕاستی ڕووداو و پێشهاتەکانە. بۆ نموونە ڕەگەزپەرستەکان برەو بەم کڵێشەیە لەبارەی ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان دەدەن کە ئەوان ناچنە ژێر باری کارکردن. ڕەگەزپەستەکان ئەم ڕاستییەی کە بێکاری لەنێوان ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان زۆرترە، بە پشتیوانی بۆچوونەکەیان دەزانن. بەلام توێژینەوەکان بە ڕوونی پیشانیان داوە کە لە هەلومەرجی یەکساندا ئیمکانی پیشە و کاری ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان لە هاوتا سپی پێستەکانیان زۆر کەمترە. یانی بێکاری زۆرتری ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان، لە “تەمەڵی زاتی” ئەواندا نییە، بەڵکو سەقەتی بیروباوەڕە ڕەگەزپەرستانەیە.

ستەنلی ئاماژە بە زەمینەکانی شانسی ڕەگەزپەرەستیش دەکات. یەکێ لە گرنگترین ئەم زەمینانە نابەرانبەری ئابوورییە. لەو هۆکارانەی بووە هۆی ئەوەی ترەمپ ببێتە سەرۆک کۆمار، زیادبوونی حەشیمەتی سپی پێستە هەژارەکان بوو. لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن کە دەسەڵات گرتنە دەستی سەندیکا کرێکارییەکان، نایەکسانی ئابووری کەم دەکاتەوە. بۆیە سەیر نییە کە فاشیستەکان دژایەتی بکەن. بەڵام دژایەتی فاشیستەکان لەگەڵ بە دەسەڵات بوونی سەندیکاکانی کرێکاری هۆی دیکەشی هەیە. سەندیکاکانی کرێکاری شوین و هۆکارێکن بۆ ئەوەی کە کرێکارانێک بە ڕەگەز، ئایین و کولتوورە جیاوازەکان بۆ دەستگەیشتن بە بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان هاوکاری بکەن. ئەم هاوکارییەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە سنوورە ڕەگەزی، ئایینی و کولتوورییەکان کەمڕەنگ بنەوە. ئەم کەمڕەنگ بوونە بەرگری فاشیستەکان قورس دەکات.

ڕەنگە بڵێن ئەگەرچی ستەنلی بە دروستی کەموکوڕییەکانی ڕوانگە و ئاراستەکانی هەندێ لە گروپەکان و سیاسەتمەداران پیشان دەدات، کاتێ بەوان دەڵێ «فاشیست»، خەریکە زیادەڕەوی دەکات. هەرچی بێت، سەرەڕای هەندێ لە لێکچوونەکان، هاوسەنگ دانانی ئەم گروپانە و سیاسەتمەدارانی نوێ لەگەڵ کەسانی وەک هیتلەر و مۆسۆلینی زیادەڕەوییە. ستەنلی بەئاگایە لەم ڕەخنەیە و لە وەڵامدا دەڵێ مەترسی سەرەکی ئەوەیە کە ئەم هەڵویستە فاشیستییانەیە خەرێکە برەو پەیدا دەکەن و، بەو شێوەیەی جاشوا نابی دەروونناس دەڵێ: «کێشەکە ئەوە نییە کە ئەم کردانە تەنیا بە کردەی بڕەودار لە قەڵەم دەدرێن، بەڵکو کێشەکە لەوێدایە کە وەها ڕەفتارێک بە نۆرماڵ مامەڵە دەکرێ، بۆیە ئیدی ناشیرین و خراپ نادرێنە قەڵەم و بەهایەکیان نییە تا ببێتە هۆی بێئۆقرەییمان». ئەوەی کە بە فاشیست دانانی هەندێک، دەبێتە هۆی ئەوەی بە پەڕگیری بێتە بەرچاوە، ئەوەیە کە هەندێ ڕوانگە و ڕێوڕەش و ئاراستە فاشیستەکان نۆرماڵ بوونەتەوە و «سنوورەکانی بەکارهێنانی ڕەوا، لە وشەی “پەڕگیری” هەمیشە لە گۆڕاندایە». بێ ترس دەبێ بڵێی کە ئەم سیاسەتانە فاشیستین.

من پێم وایە نووسەر توانیویەتی بە باشی پێکهێنەرەکانی فاشیزم و شێوەکانی فاشیستی پیشان بدا. ئەو نموونە جۆراوجۆرانەی کە لە کتێبەکەدا هاتووە، هاوکارییەکی زۆر دەکەن لە تێگەیشتن لەم پێکهێنەر و شێوە جۆراوجۆرانە.

The post فاشیستەکان بناسین appeared first on ژنەفتن.

ڕەنگە هەتا ئێستاش بۆ توێژەرانی کامۆ، هۆکاری ئەندامێتی کامۆ لە حزبی کۆمۆنیست و دواتر جیابوونەوە لێیان جێی پرسیار بێت. لە ڕاستیدا ئەم وتارەی لەبەر دەستی ئێوەی خوێنەری بەرێزدایە گرنگی دانە بەم پرسە و هەوڵدانێکی (دکتۆر ڕامین جەهانبەگلوو)ە لەمەر شرۆڤە و شیکاری ئەم پرسە.

ئەم وتارە بەشێکە لە زنجیرە سیمینارەکانی جەهانبەگلوو لە بەرنامەی ئاگۆرا، کە بە شیوەی تۆمارکراو بوونی ھەیە. ئەم بەشە لە سیمینارە لەژێر ناونیشانی (کامۆ و کۆمۆنیزم) بەڕێوە چووە، کە بە مۆڵەت و ئاگاداری بەڕێزیان بە شێوەی نووسین داڕێژراوە و وەرگێردراوەتە سەر زمانی کوردی.

ئەم بابەتە نەک هەر بۆ تێگەیشتن لە کامۆ گرنگە، بەڵکۆ بۆ چۆنێتی تێڕوانینی، ڕەخنە و پێشنیار و تێڕامانە فەلسەفییەکانی کامۆ، لە مەر ئەو ڕەوشەی تێیدا ژیاوەش جێی بایەخە. لە هەمانکاتدا دەکرێت دەروازەیەک بێت بۆ دروست تێگەیشتن لە پەیامە فەلسەفییەکانی.

وەرگێرەکان

***

تێڕامان دەربارەی هونەر و هونەرمەند و نووسەر بێگومان یەکێکە لەو گۆشەنیگایانەی، بۆ خودی کامۆ و تێگەیشتن لە کامۆ زۆر گرنگە. ھونەری نووسین بۆ کامۆ، تەنھا بابەتی بەهرەمەندی جوانیناسیانە (ئیستاتیکی) نییە، بەڵکو لە پێش هەموو شتێکەوە ئامانجی نووسین، جۆرێکە لە بەرگری ئاکاری و سیاسی لە بەرامبەر دەسەڵات، درۆ و ئایدیۆلۆژیا. ئەمە ئەو سێ لایەنەن کامۆ جەختیان لێ دەکاتەوە، واتە دەنووسم بۆ ئەوەی بتوانم خەبات بکەم لە بەرامبەر درۆ و ھەموو جۆرە دەسەڵاتە خۆسەپێنەکان.

لە گوتارەکەی سویدی، کە لە ساڵی (١٩٥٧) نووسراوە وتەیەکی زۆر سەنجڕاکێش بەرچاو دەکەوێت، ئەو دەڵێت: شکۆی پیشەی ئێمە، (ئەو نووسین بە پیشە لە قەڵەم دەدات) ڕەگی لە دوو جۆر پەیمان داکوتاوە:

یەکەم: دوورکەوتنەوە لە درۆ.

دووەم: بەرگریکردن لە بەرامبەر سەرکوت و بێدەنگ کردن.

لە ڕوانگەی کامۆ هەموو نووسەرێک پێویستە ئەم دوو کارە بکات. لە ڕاستیدا ئەو قسەیەی کامۆ دەیکات، بۆ ھەمووان گرنگ و بە بەهایە و بە تایبەتی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆر گرنگترە.

 کامۆ بە جۆرێکی دیکە پێناسەی سیاسەت دەکات و لە ئاست تێگەیشتنی خۆی دەربارەی سیاسەت دەڵێت: ئیدراکی ھەستی گشتییە لەمەڕ کەرامەتی مرۆیی. لە دید و گۆشەنیگای کامۆ سیاسەت بریتییە لە دوو شت: (ئەم لایەنە زۆر سەرجی ڕاکێشام کاتێک کامۆم دەخوێندەوە و هاوڕابووم لەگەڵی و خۆم تێدا دەدیتەوە) یەکێکیان هونەری بەڕێوەبردنی کۆمەڵگایە. وەک خۆی دەڵێت، سیاسەت وەک بەڕێوەبردنی خێزان و ماڵ وایە، واتا لە ڕاستیدا بەڕێوەبردن و ئیدارەکردنە. دووەمیش بابەتی هەستی گشتی سەبارەت بە کەرامەتی مرۆییە. ئەمە لە ڕوانگەی کامۆوە زۆر گرنگە. واتا لە ڕاستیدا سیاسەت لە بەرەی بەرامبەر ئایدیۆلۆژیا دادەنێت؛ چونکە لەو باوەڕەدایە لەوێدا، کە ئایدیۆلۆژیا کەرامەتی مرۆیی دەخاتە ژێر پێ، سیاست لە بەرامبەردا پێویستە ھەستی گشتی و تێگەیشتنی گشتی لە کەرامەتی مرۆیی ببووژێنێتەوە و بانگەشەی بۆ بکات.

جا هەموو ئەو کەسانەی بە تەواوەتی ئاشنایی بیروبۆچوونەکانی کامۆن و بە باشی خوێندوویانەتەوە، دەزانن کامۆ باوەڕی بە ھیچ جۆرە ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسی نەبووە و گێرۆدە نەبووە پێوەی. لە ڕاستیدا باسی سەرەکیمان لێرەدا دەربارەی ئەم لایەنەیە و گومانی تێدا نییە، کاتێک لەم لایەنە تێدەگەن، کە بە شێوەیەکی ڕاست لەو تێگەیشتبن. بۆ ئەوانەی زمانی فەرەنسی نازانن کۆی نووسینەکانی کامۆ وەرنەگێڕدراوەتە سەر زمانی ئینگلیزی وەک هەموو نامە و وتارەکانی، بەڵام هەر چۆنێک بێت بۆ ئەوانەی ئینگلیزی دەزانن بەشێکی زۆری ئەوەی باسی لێوە دەکەین بە زمانی ئینگلیزی دەتوانن وەدەستی بخەن.  بۆ نموونە یەکێک لەو بەرهەمانەی کە لێرەدا قسەمان لەسەر نەکردووە یاداشتەکانی کامۆیە، کە زۆر گرنگن. ئەو خۆی لە بەرگی دووەمی یاداشتەکاندا لە لاپەڕە (٢٧٣) دەڵێت: “من بە پێچەوانەی خواستی خۆم پەلکێشی نێو سیاسەت بووم.” ئاماژە بۆ ئەوە دەکات: “بە هیچ شێوەیەک قەڵەمم لە خزمەتی ھیچ دەوڵەت یان حیزبێکدا نەبووە”. بەم شێوەیە، کەواتە ئێمە لێرەدا ڕووبەڕووی چ جورە مرۆڤێک بووینەتەوە، لە ڕاستیدا ئێمە سەروکارمان لەگەڵ ڕۆشنبیرێکی سیاسی، کە بێزارە لە سیاسەت و ئایدۆلۆژیا.

لەگەڵ نووسەر یان ھونەرمەندێکی بەرپرسیار ڕووبەڕووین، کە خۆی دەخاتە بارودۆخی جۆراوجۆری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ڕای خۆی دەربارەیان دەردەبرێ و دادوەریان لەبارەوە دەکات. بۆ نموونە شەڕی جەزائیر، ئەو پرسانەی لەنێو فەڕەنسا هاتبوونە ئاراوە، جەنگی جیھانی دووەم، بەرەنگاری لە دژی نازیزم، جەنگی ئیسپانیا و هەژاری و هەتا دوایی.

 کامۆ بەردەوام دەربارەی هەموو ئەم بابەتانە نووسیوێتی، بەڵام ئەوە زۆر سەرنجڕاکێشە، کە وەک خۆی دەڵێت: “قەڵەمی من لە  خزمەتی ھیچ حیزب و سیاسەتێک نییە”. بۆچی ئەمەی بەلاوە زۆر گرنکە، لەبەر ئەوەی وەک کامۆ خۆی ئاماژەی پێدەدات دەستەواژەی (سیاسەتی شکۆ و شەرەف) بەکار دەهێنێت. ئەو دەڵێت “من لایەنگری سیاسەتی شکۆ و شەرەفم نەک سیاسەتی حیزب و ئایدیۆلۆژیا”. کەواتە ئەو بە شێوەیەکی تەواو تاکەکەسیانە لە بەرانبەر فەزایەکی ئایدۆلۆژیدایە.

هەر دەربارەی سیاسەت لە ساڵی (١٩٤٤) وتارێک دەنووسێت و لە ڕۆژنامە (کۆبەک) (زۆربەی نووسینەکانی لەوێدا بڵاو کردۆتەوە، لە ساڵانی جەنگی دژ بە نازییەکان و بەرگری فەرەنسا) لەوێدا دەڵێت: (سیاسەت گوتاری مرۆڤێکە بۆ مرۆڤەکانی تر). زۆرێکتان، کە تێگەیەکی سیاسییان هەبووە یان کەسێکی سیاسی بوونە بە دڵنیاییەوە ئەم جۆرە تێگەیشتنەتان لەمەڕ سیاسەت نەبووە. بۆ نموونە کەسێک پرسیارتان لێ بکات سیاسەت چییە و ئێوە لە وەڵامدا بڵێن سیاسەت گوتاری کەسێکە بۆ کەسەکانی تر. بەڵام کامۆ تێگەیشتن و تێگەیەکی جیاوازی هەیە دەربارەی سیاسەت و لە ڕاستیدا ئەو بە جۆرێک لە جۆرەکان سیاسەت بە هونەر و فەلسەفە دەزانێت. واتا جۆرێک لە قسەکردن و دایەلۆگی نێوان کەسەکانە. سەرنجڕاکێشی کامۆ لەوەدایە، کاتێک بەرهەمەکانی دەخوێنیتەوە بابەتەکان لەنێو یەکدی بەدیار دەکەون و تەواوکاری یەکدین و دەبنە بنەما و هەنگاوێک بۆ تێگەیشتن لە کۆی فەلسەفەکەی کامۆ.

کامۆ پێی وایە ئێمە لە چاخێکدا دەژین، کە دووچاری بێهوودەیی و پووچی بووە، لە هەمان کاتدا پرە لە ترس و تۆقین، سەدەی کوشتن و بڕینە و چاخی تۆتالیتاریزمە. کامۆ لە سەدەی بیستەم ژیاوە و نووسیویەتی، ستالینیزم، فاشیزمی دیوە و خۆی لە بەرامبەر ئەم بابەتانە دیوەتەوە. کاتێک دەربارەی سیاسەت دەدوێت لە پشت بیرکردنەوەکانییەوە، دوو سیستەمی تۆتالیتاریزمە بەھێزەکەی سەدەی بیستەم واتە (ستالینیزم و فاشیزم یان نازیزم) بوونی ھەیە. چەواشەکاری و بە تەفرەبردنی خەڵکی بوونی ھەیە. واتە کامۆ بە تەواوەتی لە سیاسەتی بە تەفرەبردنی خەڵکی بە دوورە و ڕەخنەی لێدەگرێ. ئایدیای سەرەکی کامۆ بابەتی کوشتن و لەناوبردنی مرۆڤە. سیاسەت (مەبەستی لەو فۆرمە سیاسیانەیە، کە کامۆ ڕەخنەی لێدەگرێت. وەرگێر) زەمینەیەکی مرۆڤکوژە. هەر وەک ئێستا دەیبینی وەهاشە. کامۆ لە بەرەی بەرامبەریدا دیالۆگ و گفتوگۆ دادەنێت. لە وتاری “نە قوربانیان، نە بکوژەکان” کامۆ دەربارەی (شارستانیەتی گفتوگۆ) دەدوێت. شارستانی گفتوگۆ بۆ ئەو، واتە شارستانیەتی دیموکراسی؛ چونکە پێی وایە پێکھاتەی دیموکراسی پێکهاتەیەکی گفتۆگۆیانەیە (دیالۆگییە) و جۆرێکە لە ڕاھێنانی کۆمەڵایەتیی سیاسییە، کە تێیدا دەتوانرێت گفتوگۆ بکرێت. بەڵام لە ھەمان کاتدا چەمکێکی نوێ دێنێتە گۆڕێ، کە زۆر سەرنجڕاکێشە ئەویش بابەتی سینگفراوانییە، خاکەڕایی(تواضع).

کامۆ دەڵێت: (دیموکراتی سیستەمێکی سینگفراوانە)، ڕژێمێکی هەڵەشە و شەڕانگێز نییە، هەروەها سیستەمێکی لە خۆبایی و خۆبەگەورەزان و تێکدەر نییە. لە دیدی ئەوەوە ئەم سینگفراوانییە خەسڵەتێکە پێویستە لەنێو ھونەرمەند و نووسەریشدا هەبێت و هاوکاتە لەگەڵ بەرپرسیارێتییەکی تاکەکەسیانە. لە گۆشەنیگای کامۆ بەرپرسیارێتی تاکەکەسیانە باشترین ڕێگایە بۆ داکۆکیکردن لە دادپەروەری لە زەمینەی نێودەوڵەتی.

 ئەلبێر کامۆ لە ساڵی (١٩٤٧) وتارێکی بە ناوی (دیموکراسی و سینگفراوانی) نووسیوە و تێیدا باس لەوە دەکات: “تەنانەت گەرچی شتێک بە ناوی ڕژێمی سیاسی باش بوونی نییە، بەڵام بێگومان دیموکراسی ڕژێمێکی سیاسییە، کە لە ھەموو ڕژێمەکانی تر کەمتر خراپە”.

هەرچەندە ئەمە لە قسەی چەرچڵەوە نزیکە؛ بەڵام هەر چۆنێک بێت کامۆ ئەم گووتەی نووسیوە.

هەڵبەتە دەبێت ئاماژە بەوە بدرێت، کامۆ نووسەرێکی ئاڵۆزە. چونکە ڕەنگە بتوانرێت بگووترێت گەر کامۆ لایەنگری دیموکراسی بێت، کەواتە ڕەنگە لایەنگری (جەنەڕاڵ دۆگۆل Charles de Gaulle) بیت، بەڵام لە ڕاستیدا وانییە. کامۆ ناتەبایە لەگەڵ ڕەوتی چەپەکان، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت ئەو سەر بە ڕەوتی ڕاستڕەو بێت و داکۆکیان لێبکات. هەروەک چۆن ناتەبا و ناکۆکە لەگەڵ ڕەوتی چەپڕەو بە ھەمان شێوە لەگەڵ ڕاستەکانیش ناتەبا و ناکۆکە. هەر ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی لەو ڕەوش و بارودۆخەی ژیاوە خۆشەویست نەبێت.

کامۆ دەڵێت: “دیموکراسی لەبەر ئەوەی سنووری نییە ھەمیشە لە ھەموو لایەکەوە لە مەترسیدایە. لەبەرچی؟ چونکە لە بەرامبەر دیموکراسیدا (دەسەڵاتی دڕندەکان) یان دەسەڵاتی مرۆڤە وەحشییەکان بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدان دیموکراسی خاپوور بکەن و لە ناوی ببەن. لە ڕاستیدا مەبەستی کامۆ لە دەسەڵاتی دڕەندەکان ئاماژەیە بە سەرجەم ئایدۆلۆژیاکانی سەدەی بیست، کە دەیانەوێت دیموکراسی ئەوروپا لە ناو ببەن وەک فاشیزمی مۆسۆلۆنی، نازیزمی هیتلەری و ستالینیزمی یەکێتی سۆڤیەت. کامۆ پێی وایە پێویستە لە بەرامبەر ئەمانەدا بەرگری لە دیموکراسی بکەین. لێرەدا دووبارە بابەتی توندوتیژی و کوشتار دێنێتەوە گۆڕێ.

ئەو ئاماژە بەوە دەدات تەنانەت گەر ئێمە نەتوانین بە یەکجارەکی کوشتن و بڕین بنەبڕ بکەین، بەڵام کوشتار هەرگیز ڕەوایەتی نییە. بەم شێوەیە ئێمە ناتوانین باس لە ڕەوایەتی کوشتن بکەین؛ تەنانەت گەر نەشتوانین کوشتن لە شارستانی مرۆڤایەتی بنەبڕ بکەین.

لێرەدا دوو پرسی سەرەکی بۆ کامۆ دێتە ئاراوە:

یەکەم: بوونی ناچاریانەی توندوتیژی لە مێژووی مرۆڤایەتی. ئەو پێی وایە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی توندوتیژی بە ناچاریانە بوونی هەبووە. بەڵام هاوکات دەڵێت بە هیچ جۆرێك پاساو نادرێتەوە و شایانی پەسندکردن نییە؛ جا لەژێر دروشمی هەر ئایدۆلۆژیایەک بێت. لە ڕاستیدا کامۆ ئەمە لە دژی کۆمۆنیستەکان دەڵیت. کەواتە ناتوانێت بە بانگەشەی لە پێناو شۆڕش، پاساو بۆ توندوتیژی بهێنرێتەوە. توندوتیژی لەژێر هەر دروشمێک بێت شۆڕش بێت یان نە، هەر توندوتیژییە و ڕەوایەتی پێ نابەخشرێ و هیچ جیاوازییەکی نییە لەگەل توندوتیژییەکانی تر، وەک ئەوەی فاشیستەکان دەیانکرد.

دووەم: خاڵێکی دیکە، کە زۆر گرنگە ئاماژەی پێ بدرێت، کامۆ لە سیمینارێک لە تەلاری (باگرامی پاریس) ئاماژە بەوە دەدات، لە کۆمەڵگای تۆتالیتار هەرگیز گۆڕانکارییەک ڕوو نادات؛ گەر  گۆڕانکارییەکیش ببێت تەنها ئاراستەی ھەنگاونانە بەرەو هاتنە ئارای دڕندەیی و ترسی زیاتر، واتە لە کۆمەڵگای تۆتالیتاریزم هەمیشە لە خراپەوە بۆ خراپ تر دەڕۆین. بەم شێوەیە کامۆ پێداگری لەسەر ئەوە دەکات ناتوانین لەو باوەڕەدا بین لە کۆمەڵگایەکی تۆتالیتاری وەک یەکێتی سۆڤیەت،  ھیچ کات گۆڕانکارییەک ڕوو بدات لەم سیستەمەدا بەرەو ئاراستەی شتێکی  باشتر، چونکە ئەم ترس و تۆقینە دەرفەتی ئەوە نادات.

لایەنێکی زۆر گرنگ، کە کامۆدا باسی لێوە دەکات، پەیوەستە بە کایەی فەلسەفەی سیاسی و ناڕەوایەتی توندوتیژییەوە، بریتییە لە پەیوەندی نێوان ئامانج و ئامراز. (گاندی و لۆتەرکینگ ھتد…) بە گشتی هەموو ئەو بیرمەندانەی لەم کایە و پاوانانە لێکۆڵینەوەیان کردووە جەختیان لەم لایەنە کردۆتەوە؛ کامۆش لەمە بەدەر نەبووە. ئەو لەو باوەڕەدا بوو ترس و تۆقین کاتێک خۆی بە ڕەوا دەزانێت کە ئامانج، ئامڕاز ڕەوا بکات. لە ڕاستیدا لێرە ڕووی گوفتاری ڕووەو (لینینیزم و مارکسیزمی لینینیزمییە). لە کتێبی مرۆڤی یاخیدا ناوی (لینین) دەھێنێت. کامۆ بە تەواوەتی دژی ئەو جۆرە بیرکرنەوە فەلسەفیانەیە، کە تێیدا ئامانج، ئامراز ڕەوا دەکات. هەروەها دژی هەموو ئەو جۆرە گۆشەنیگا فەلسەفیانەیە، کە بەڵێنی (یۆتۆپیایەک) بەھەشتێکی ونبوو یان بەھەشتێکی نوێ دەدەن. بەم شێوەیە کامۆ ناکۆکە لەگەڵ ئەوانەی بەختەوەری مرۆڤەکان لە دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا یان لە مرۆڤی باڵای نازیزم دەبینن.

کامۆ باس لەوە دەکات، چ شتێک دەبێتە هۆی ئەوەی ئێمە لە سیاسەتێکی میانەڕەوەوە، کە پێویستە دانوستانکار بێت، لەپڕا ڕوو دەکەینە زەمینەیەکی نێودەوڵەتی، کە تۆتالیتاری تێدا بوونی هەیە و ناخۆویستانە دەکەوینە بەرامبەر دەمارگیری ئایدۆلۆژیاوە؟ وەڵامی کامۆ لێرەدا ئەوەیە هۆکاری ئەوەی ڕووبەڕووی دەمارگیری و ئایدیۆلۆژی دەبینەوە ئەوەیە، چونکە بەرپرسیارێتی ئاکاری لە ناو دەچێت. بەم شێوەیە دەمارگیری و ئایدیۆلۆژی ھیچ جۆرە بەرپرسیارێتییەکی ئاکاریانەیان نییە، واتە بە بانگەشەی ئەوەی من بڕوام بەمەیە و تۆ لە ناو دەبەم، گەر تۆش بڕوات بەوە نییە، پەیوەندی بە منەوە نییە، دەبێت وەک منت لێ بێت. بۆ کامۆ پرسێک زۆر جێی بایەخە ئەگەر دیموکراسی لەسەر بنەمای گفتوگۆ و دانوستانە، کەواتە پێویستە دەوڵەت بەرپرسیارێتی ئاکاری ھەبێت و وەڵامدەرەوە و بەرپرسیار بێت بەرامبەر بە ھاوڵاتیان. لە کاتێکدا لە تۆتالیتاری و سیستەمی ئایدیۆلۆژییەکان هەرگیز وەها نییە و بە پێویستی نازانن بەرپرسیار بن و وەڵامدەرەوە بن. لە ڕاستیدا لەم جۆرە سیستەمانەدا ھاوڵاتیان بە مرۆڤ هەژمار ناکرێن و بە سووکی و بچوکی تێێ دەڕوانن. 

“من فێربووم، ھیچ حەقیقەتێک لەسەرووی ژیانی مرۆڤێکەوە دانەنێم”.

پرسیارێک، کە لێرەدا دەتوانین بخەینەڕوو ئەوەیە، ئەو دەمارگیری و ئایدیۆلۆژیەی کامۆ باسی لێوە دەکات لە چ کاتێک بە دیار دەکەوێت؟ کامۆ وەڵامێکی سەرنجڕاکێش دەداتەوە و دەڵێت: “کاتێک لەسەرووی ژیانی مرۆیی حەقیقەتێک دابنرێت”. لە بری ئەوەی لەسەر تاکە کەسەکان قسە بکریت، باس لە حەقیقەتگەلێک بکرێت، کە مرۆڤ نییە و شێوەی نییە، لە بنەڕەتدا کەسیش نازانێ ئەمە چییە و لە هەمان کاتدا حەقیقەتێکی ڕەهایە و ھیچ کەسێکیش دەستی پێناگات. کامۆ لێرەدایە، کە ھەڵوێستی خۆی وەردەگرێت و دەڵێت: “من دوو ساڵێک دەبێت فێربوومە، ھیچ حەقیقەتێک لەسەرووی ژیانی مرۆڤێکەوە دانەنێم”. ئەمە لەو کاتەدایە، واتە لەو قۆناغەیە لە ژیانی کامۆ، کە بۆ ماوەی نزیک بە دوو ساڵ دەبوو وازی لە ئەندامێتی کۆمۆنیستەکان هێنابوو.

بەرهەمەکانی کامۆ تەواوکاری یەکدین، ئەو لە پاڵ قسەکانی پێشووی، بە هەمان شێوە لە شانۆنامەی (Etat de Siège) گووتەیەکی ھەیە کە زۆر لەمە دەچێت و دەڵێت: “ھیچ کەسێک ئەوەندە زاڵ نییە بەسەر خۆیدا (تقوا)، بشێت دەسەڵاتی ڕەهای پێ بدرێت).

ھەر بەو جۆرەی دەزانن لەو ساتەوەختەدا دەسەڵاتی سەربازی لە ئیسپانیا دەست بەکار بووە، هاوکات کامۆ لە ڕووی ڕیشەییەوە زۆر لە ئیسپانیا نزیک بووە، پرسە سەرەکییەکەشی دژایەتی کردنی دەسەڵاتی (فرانکۆ) و پشتیوانی کۆماریخوازان بوو. ئەم ڕەهەندەش پرسی سیاسەت و حەقیقەت دەوروژێنێت، کە نابێت دەسەڵاتی ڕەها بدرێت بە هیچ کەسێک، چونکە ئەگەر دەسەڵاتی بێ سنووری پێ بدرێت، بەرپرسیارێتی ئاکاری و سیاسی نامێنێت.

پێویستە ئاماژە بەم لایەنەش بدرێت بەر لەوەی وردتر باسی کۆمۆنیزم و مارکسیزم بکەم لە ڕوانگەی کامۆ، ئەو گۆشەنیگا و ئاسۆیەکی دیکە بۆ خوێنەرانی دەخاتەڕوو، کە زۆر نزیکە لە بیروبۆچوونەکانی (کارل پۆپەر) لە (کۆمەڵگای کراوە و دوژمنەکانی)، بەبێ ئەوەی پۆپەری خوێندبێتەوە، ئەم لایەنەش پرسی فەلسەفەی مێژوو یان مێژووباوەڕییە (historicism ).

کامۆ یەکێکە لە ڕەخنەگرانی مێژووباوەڕی، ئەو لەو باوەڕەدایە ناکرێت چەند یاسایەکی مێژوویی ناچارەکیانە هەبێت و بگووترێت لەسەر بنەمای ئەم یاسایانە، ڕەوەندی پەرەسەندنی مرۆیی لە کۆیلایەتییەوە دەگۆڕێت بۆ دەرەبەگایەتی (فیودالیزم) و دواتر بۆ سەرمایەداری و لە سەرمایەداریەوە بۆ سۆسیالیزم. کامۆ پێی وایە ئەمە بێ واتا و بەهایە؛ بەڵام ئەو ڕەهەندەی بۆ ئەو گرنگترە دەرەنجامی مێژووگەراییە، کاتێک خۆی وەک هاوکێشەیەک دەخاتەڕوو، لێرەدا دووبارە دەکەوێتە سەرووی مرۆڤەکانەوە، بەم شێوەیە خۆی دەسەپێنێت و بەهۆی ناچارەکی مێژووییەوە چارەنووسی ژیانی مرۆیی دەستنیشان و لە قاڵب دەدات. لە ڕاستیدا ئەمەش شایانی پەسندکردن نییە.

لێرەدایە ئاراستەی ڕەخنەی کامۆ لە ڕژێمی سۆڤییەتییەوە بەرەو ڕەخنە لە مارکسیزم دەڕوات وەک زۆر کەسیتر بۆ نموونە (ئۆکتاڤیۆ پەز=Octavio Paz Lozano) و سوریالیستەکان، کە لە ڕەخنەگرتن لە سۆڤیەت دەستیان پێکرد و پاشان بەرەو ڕەخنەگرتن لە مارکسیزم و خودی مارکس هەنگاویان ناوە. کامۆش هەمان ڕەوەند و ئاراستەی گرتۆتەبەر.

لێرەدا سەرنج دەخەینە سەر پەیوەندی کامۆ و کۆمۆنیزم، کە پەیوەندییەکی زۆر گرنگە و زۆری دەربارە نووسراوە. بەپێی ئەوەی لە پێشترەوە گووتمان لەسەر زاری کامۆ، لەسەر بنەمای ئەو ھەستەی کامۆ هەر لە سەرەتاوە لە بەرامبەر بەدبەختی مرۆڤەکان هەیەتی، چونکە ئەو لە چینی کرێکار و ھەژارە دێت و زۆر ھەوڵیداوە تاکو ببێت بە کامۆ، تەواوی قۆناغەکانی زۆر بە ئەستەم بڕیوە، لەگەل ئەوەی نەخۆشی سیلی هەبووە؛ بەڵام بەهەر حال ئەم خاڵە زۆر گرنگە، چونکە دوو خاڵی تری لەخۆ گرتووە و ئەو بنەمایانەن کامۆیان کردۆتە کامۆ و پێیانگەیاندوە.

کامۆ لە ساڵی (١٩٣٥) پەیوەندی دەکات بە حیزبی کۆمۆنیست و لە ساڵی (١٩٣٧) وازیان لێ دێنێت. لەبەرچی دەبێتە ئەندامی حیزبی کۆمۆنیست، چونکە کاتێک دەڕواتە ئامادەیی و دواتریش زانکۆ، بە درێژایی ئەو کاتەی خوێندوویەتی کاری کردووە بۆ دابینکردنی تێچووی خوێندنەکەی. بەهۆی زیرەکییەوە بۆرسەی خوێندنی پێدەدەن. بنەماڵەکەی ناتوانن تێچووی خوێندنەکەی بۆ دابین بکەن و باوکی کامۆ لە جەنگی جیھانی یەکەم کوژراوە. (کامۆ لە ھەرزەکاریدا یاریزانێکی زۆرباشی تۆپی پێ بووە، تەنانەت لە تیپێکی جەزائیری یاری کردووە و هاوکات مەلەوانێکی زۆرباش بووە؛ بەڵام کاتێک نەخۆشی سیل دەگرێت دکتۆر پێی دەڵێت مەترسی مردنت لەسەرە نابێت ئەم دوو یارییە بە شێوەی پیشەیی ئەنجام بدەی، لەبەر ئەمەش وازیان لێ دەھێنێت).

کامۆ کاتێک دەڕواتە قۆناغی ئامادەیی ئاشنای مامۆستای فەلسەفە (ژان گرۆنییە) دەبێت. کاریگەری زۆر ڕیشەیی هەبووە لەسەر کامۆ و لە هەموو یادەوەرییەکانیدا باسی لێوە دەکات. (ئەم مامۆستایە دواتر دەبێت بە مامۆستا لە زانکۆی سۆربۆن). گرۆنییە، کامۆی ئاشنا کرد بە ئەدەبیات و فەلسەفە و خودی کامۆش خوێندکارێکی زۆر بە توانا بووە، ئەم مامۆستایە پشتگیری دەکات و یارمەتی دەدات بۆ وەرگیرانی لە زانکۆ و دواتر خودی ژان گرۆنییەش دەچێتە زانکۆی سۆربۆن و لەوێشدا دووبارە دەبێتەوە مامۆستای.

لێرەوە پەیوەندی بە چەپەوە واتادار دەبێت، گرۆنییە خۆی دەچێتە ناو حیزبی کومۆنیست و بە کامۆش دەڵێت تۆش وەرە و بەشدار بە، بەڵام کاتێک کامۆ دەبێت بە ئەندام لە حیزبی کۆمۆنیست، ژان گرۆنییە واز دەهێنێت و دەکشیتەوە لە کۆمۆنیست. دواتر کامۆ نامەی بۆ دەنووسێ و دڵگران دەبێت، چونکە لە ڕاستیدا لەسەر داوای مامۆستاکەی بۆتە کۆمۆنیست. لەنێوان ئەم قوتابی و مامۆستایە نامەگەلێک ئالوگۆر بوونە و ماونەتەوە و دەتوانن بیخوێننەوە.

پاش وازهێنانی لە کۆمۆنیست لە ساڵی (١٩٣٧) پاش ساڵێک واتە (١٩٣٨) لە نامەیەک بۆ مامۆستاکەی دەڵێت: “تاکە بیانووی من لە پەیوەست بوونم بە حیزبی کۆمۆنیست ئەگەر بیانووم ھەبێت ئەوەیە، ناتوانم خۆم لەوانە جیابکەمەوە، کە لە ناویاندا لە دایک بووم (چینی کرێکار و ھەژار)؛ بەڵام کۆمۆنیست بە شێوەیەکی نادادپەروەرانە ئامانجی ئەوانی خستۆتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە”. بۆ یەکەمجار نیگەرانی خۆی دەردەبڕێت و دواتر بەردەوامیش دەبێت. کامۆ بە بەردەوامی باسی ئەوە دەکات، کە بەشدار بوونی لە حیزبی کۆمۆنیستی بە هەڵکەوت بووە و پەشیمانی و ڕەخنەکانی تا کۆتایی ژیانی بەرچاو دەکەوێت. لە بەرامبەردا کۆمۆنیستەکانیش زۆر بە توندی ململانێی دەکەن و ڕێگری لە چالاکییەکانی دەکەن.

کامۆ، مارکسیزم بە یەکێک لە خوداسالارە تۆتالیتاریزمەکان دەزانێت، واتە مارکسیزم وەک ئایینێکی نوێ دەبینێ.

کامۆ لە کتێبی مرۆڤی یاخی بەشی یاخیبوونی مێژوویی، گەنگەشەی مارکس و مارکسیزم دەکات. من لێرەدا باس ڕەهەند و گۆشەنیگا جیاوازەکانی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی کامۆ دەکەم، وەک گووتمان یەکێکیان میژووباوەڕییە، یەکێکی تریان پرسی حەقیقەتە و ئەویتریان تێڕوانینی جیاوازی بۆ سیاسەتە. لێرەدا ئەوەی بۆ ئەو زۆر جێی بایەخە پرسی (خوداسالاری تۆتالیتاریزمی سەدەی بیستەمە). کامۆ، مارکسیزم بە یەکێک لە خوداسالارە تۆتالیتاریزمەکان دەزانێت، واتە مارکسیزم وەک ئایینێکی نوێ دەبینێ. لە ڕاستیدا ڕەخنەیەکی ئەو بریتی بوو لەوەی مارکسیزم ئایینێکی نوێیە و ئاراستەی بەرەو مەسیحیەتی نوێیە، هەروەها فەلسەفەی مێژووەکەشی ھەر ئەوەیە، تاکە جیاوازی ئەوەیە لە بری بە پیرۆزکردنی خودا، مێژوو بە پیرۆز دەزانێت.

لێرەدایە لەگەڵ کارل پۆپەر زۆر لێک دەچن. لە ھەمان بەشی یاخیبوونی مێژوویی، (لینین) بەوە تاوانبار دەکات، کە ھەنگاوێکی گرنگی بە ئاڕاستەی ئیمپراتۆریەتی سەربازی ناوە.

دواتر لە نووسینەکانیدا باس لە دوو ئیمپریالیزم دەکات و ئەم دوو وشەیە بەکار دەھێنێت، ئیمپریالیزمی سۆڤیەتی و ئیمپریالیزمی خۆرئاوایی. ئەو لەگەڵ ھەردووکیان ناکۆک و ناتەبایە، واتە هەم لەگەل سیستەمی داگیرکاری فەرەنسی و داگیرکارییەکانی دیکە ناتەبایە، هەم لەگەڵ سیستەمی سۆڤییەت و ڕێچکەگرانی؛ چونکە ئەو لەو باوەڕەدایە کۆمۆنیزم نەک هەر نادادپەروەری لە ناو نەبردووە، بەڵکو پەرەشی بە نادادپەروەری داوە. ئەمەش پرسێکی زۆر گرنگە لە دیدی ئەوەوە.

کامۆ خۆی دەخاتە بارودۆخ و پێگەیەکەوە، وەک چۆن لە خوارەوەی کۆمەڵگاوە ھاتووە و خۆی بە نوێنەری بەدبەخت و لێقەوماوانی کۆمەڵگا دەزانێت و دەڵێت، ئێوە لەبەر چی تەنها بۆ بەدبەختی مرۆڤەکان قسە دەکەن. ئەو چەمکەی بۆ ئەم بێ هەڵویستە قسەکەرانە دادەنێت بریتییە لە (on chair philosopher) فەیلەسوفانی سەر کورسی یان فەیلەسوفانی تەماشاکەر. ئێوە تەنها لە ماڵەوە دانیشتوون و قسە دەکەن، مرۆڤەکان بەدبەختن وا دەمرن، بەڵام ئێوە بە ناونیشانی ڕۆشنبیرانی چەپ، تەنھا قسە دەکەن. دەبێ ئاماژە بەوە بدەم کامۆ ئەمانە زۆر بە توڕەییەوە دەڵێت، ئەم توڕەییە لە نووسینەکانیدا هەست پێدەکرێت. تەنانەت مامۆستاکانی من (جەهانبەگلوو)، کە ھاوسەردەمی کامۆ بوون ئەم تورەییەیان تێدا دەبینرا، چونکە ئەوانیش لە قۆناغێکی ژیانیاندا چەپ بوون و دواتر جیابوونەتەوە، دواتریش ڕەخنەی توندیان لە مارکسیزم دەگرت. لەم نێوەندەدا شتێک سەرنجی ڕاکیشام، کامۆش هاوشێوەی مامۆستاکانم لایەنگری بزوتنەوەکان بوو، وەک بزوتنەوەی شۆڕشگێڕی (ھەنگاریا) لە ساڵی (١٩٥٦) کە یەکەم شۆڕشی دژ بە کۆمۆنیزمی و (ستالینی) بوو. کامۆ وتارێکی لەم بارەیەوە نووسیوە و بەرگری لەم بزوتنەوەیە دەکات. زۆرێک لە نووسەر و ڕۆشنبیرانی ئەوروپا (کەمتر ئەمریکا) دوورکەوتنەوەیان لە کۆمۆنیزم لەوێوە دەستی پێکرد، واتە پێش ڕووداوی پراگی (١٩٦٨) لە چیک. کامۆ لە ساڵی (١٩٦٠) لە ڕووداوێکدا پێش بەھاری پراگ دەمرێت. ڕەنگە کۆمەڵە کەسێک بڵێن کامۆ بۆ تەنها دژایەتی کۆمۆنیستەکان دەکات و لە ئاست ئیمریالیزمی ڕۆژئاوایی خۆی بێدەنگ کردووە؟ بەڵام لە ڕاستیدا ئەو لە بەرامبەر ئیمپریالیزمی خۆرئاوایی بە ھەمان شێوە ڕەخنەیی ھەبووە. گەر وردبین بین دەبینین کامۆ لە ساڵی (١٩٥٣) دەربارەی ڕۆزەنبێرگەکان، ئەو ژن و مێردە کۆمۆنیزمەی بە تۆمەتی سیخۆری ئەمریکییەکان گرتنیان و کوشتنیان، لە سەردەمی مەک کارتیزم، وتارێک بڵاو دەکاتەوە و تێیدا لۆمەی ئەم تاوانە دەکات و ڕەخنە لە ئەمریکا و کوشتنی کۆمۆنیزمەکان دەگرێت.

هەروەها لە بەرامبەر ئاندرێ مالرۆ، گەورە بیرمەندی ئەدەبیات و وەزیری ڕۆشەنبیری، هەروەها فەرانسۆ مۆریاک، کەسێک وەک کامۆ و خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی بردۆتەوە، دژایەتی گۆلیزم دەکات. (مەبەست ڕەوتی هزری جەنەرال دۆ گۆلە. وەرگێر) لە سەردەمی پاش جەنگ گەورەترین کەسایەتی سیاسی فەرانسا جەنەرال (دۆ گۆل) بوو. هەر ئەم جەنەرالەیە کۆماری پێنجەم بوونیاد دەنێت و کۆتایی بە جەنگی جەزائیر دێنێت، لەگەل هەموو ئەو دژایەتییەی کە لەگەڵیدا کرا.

کامۆ دژی ڕەوتی گۆلیزمە، واتە دژی نەریتی سیاسی ڕیچکەگرانی جەنەرال دۆ گولە ، کە تەنانەت هەتا ئێستاش بەردەوامە، بە جۆرێک لە جۆرەکان (سارکۆزی) سەر بەو ڕەوتەیە.

مەبەستم لێرەدا ئەوەیە، لە دید و گۆشەنیگای منەوە لە بری ئەوەی بڵێین کامۆ سەر بە ڕەوتی چەپ، کۆمۆنیزم یان ڕاستە، دەبێت بڵێین کامۆ، کەسێکی ڕادیکاڵە؛ بەڵام ڕادیکاڵ بە واتای ئەوەنا تیشێرتی ڕادیکاڵ بپۆشێ، بەڵکو بە واتای زەینی و هزری. واتە مرۆڤێکە گوفتاری، کرداری، هزر و بیروبۆچوونەکانی، نووسەریەتی و ھونەرمەندییەکەی ڕادیکاڵییە. لە دەرەوەی ھەر حیزب و ئایدیۆلۆژییەک ئەم ڕادیکاڵییەی ھەیە، هەر ئەمەش سەرنجراکێشتری دەکات.

 کۆتا خاڵ لە درێژەی ڕەخنەکانی کامۆ دەربارەی کۆمۆنیزم مابێت ئاماژەی پێ بدەین، بریتییە لەو تێڕوانینەی لە ساڵی (١٩٣٧) لە یاداشتەکانی لە درێژەی باسی فەیلەسوفانی سەر کورسی، وەک من ناوم ناوە فەیلەسوفانی یەکشەممان. دەڵێت “من ماندووم بوومە لە وتارەکانی ڕابەرانی کۆمۆنیزم” و ئەم ڕستەیە دەڵێت: “ھەر کاتێک وتاری ڕابەرانم دەبیستم یان دەخوێنمەوە لەوەی ساڵانی ساڵە ھیچ پەیامێکی مرۆییم بەر گوێ نەکەوتووە ترس دامدەگرێت.” کامۆ ھەژاری و بەدبەختیەکان بە تایبەت هی جەزائیرییەکان لە تای تەرازووی قسەکانی حیزبی ڕاست یان چەپ دادەنێت.

سێ ساڵ بەر لە مردنی، تێڕوانینەکانی ڕادیکاڵتر دەبن، بە تایبەت لە بەرامبەر مارکس و مارکسیزم، لەم بارەیەوە دەڵێت: “من ئەگەرچی سەردەمانێک کومۆنیست بووم، بەڵام هەرگیز مارکسیست نەبووم”.

هەروەها لە یەکێک لە نامەکانی بە (ژان گرۆنییە)ی مامۆستای دەڵێت: “من ھەمیشە دژی ئەو بابەتەم، کە بەرگێک لە کتێبی سەرمایەداری مارکس لەنێوان ژیان و مرۆڤەکان دابنێم”. وەک دووبارە دەیبینن بەردەوام دژی هەموو جۆرە ئایدلۆژییەکە.

“لە ڕاستیدا من لە مارکسەوە فێری ئازادی نەبوومە، لە ھەژارییەوە فێری ئازادی بووم”.

وەنەبێت تەنها کامۆ ڕەخنەی لە کۆمۆنیستەکان گرتبێت، بەڵکو کۆمۆنیستەکانیش لەبەرامبەردا لە کاتی بڵاوبوونەوەی بەرهەمەکانی کامۆ ڕەخنەیان ئاراستە دەکرد. بۆ نموونە (ئیمانوێل ئەستی) لە کاتی بڵاوبوونەوەی وتاری کامۆ لە دژی کۆمۆنیزم، وتارێکی تێروتەسەل دەنووسێت و  کامۆش وەڵامی دەداتەوە و تاکە کەسیشە وەڵامی درابێتەوە. یەکێک لەو ڕەخنانەی لە کامۆ دەگرێت ئەوەیە دەڵیت، تۆ هیچ لەبارەی ئازادییەوە نازانی، چونکە مارکست نەخوێندۆتەوە. کامۆ لە وەڵامدا دەڵێت: “لە ڕاستیدا من لە مارکسەوە فێری ئازادی نەبوومە، لە ھەژارییەوە فێری ئازادی بووم”. ساڵێک دواتر لە ساڵی (١٩٥٨) لە یاداشتێک لە گۆڤاری (سپێکتەک) بەراوردی نێوان کارل مارکس و دۆستۆیڤسکی دەکات و هەروەها لە مرۆڤی یاخیش هەندی شت بەرچاو دەکەوێت و دەڵێت: “بۆ ماوەیەکی درێژ ئێمە پێمان وابوو مارکس پەیامبەری سەدەی بیستەمە، بەڵام ئێستا دەزانین پێشبینی مارکس شکستی ھێناوە و پەیامبەری ڕاستەقینە دۆستۆیڤسکی بووە”. بەدڵنیاییەوە کەسانێک دۆستۆیڤسکیان خوێندبێتەوە دەزانن چەندە کامۆ سەرسامە بەو و لەمە باشتر تێدەگەن. من ئەنجامگیری دەکەم، ڕەخنەی کامۆ لە ئایدیۆلۆژی، کۆمۆنیزم، مارکسیزم و ئایدیۆلۆژیای ڕەوتی ڕاست، دوو ئاراستەی ھەیە: ئاراستەی یەکەم ئەگەر کۆمۆنیزم لەبەرچاو بگرین، ڕەخنەی لە حزبی کۆمۆنیستی جەزائیر و فەڕەنسایە، واتە خودی حیزب، دەڵێت من نەفرەت لەم ڕابەرانە دەکەم و بێتاقەتم لێیان. ڕەخنەی دووەمی ڕووەو ئایدیۆلۆژییە، ئەم دووانە لێکدی جیاوازن، یەکێکیان ئەزموونی تاکەکەسیانەیە، کە شکستی ھێناوە، ئەو شتەی بیری لێکردۆتەوە بە دەستی نەھێناوە، واتە کۆمۆنیستەکان دەڵێن ئێمە لایەنگری کەسانی بەدبەختین، بەڵام ھیچ بەرگرییەک ناکەن. ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە لە دوایی مردنی کامۆ، زۆر نووسەر، کە تەنانەت ھەندێکیان فەرەنسیش نین، چاوپێکەوتن لەگەڵ چەند عەرەبێکی جەزائیری موسڵمان دەکەن، کە کۆمۆنیست بوون، ئەوان دەڵێن کە کۆمۆنیستە فەڕەنسییەکان ڕێگەخۆشکەر نەبوون لەوەی عەرەبەکان بێنە نێو حیزبەکە و بەربەستیان دانابوو بۆ عەرەبەکان بۆ گەیشتن بە پلەی باڵا لەناو حیزبی کۆمۆنیستی. یەکێک لەوانە (عەمار ئۆزگان) بوو و لەم بارەیەوە دەڵێت: “ئێمە وازمان لە وەهمی کۆمۆنیزمی و حیزبی کۆمۆنیستی جەزائیر هێناوە”.

“مێژووی مرۆڤایەتی مێژووی ھەڵەکانیانە، نەک مێژووی دیاردەکانیان”

 کامۆ لە وەڵامی (جۆن ماری دۆمیناک) لە گۆڤاری تێموا لە ژمارەی ٩ ھاوینی  ساڵی (١٩٥٥) دووبارە باس لەوە دەکات بۆ کۆمۆنیست بووە و دەڵێت: “من لە خێزانێکی چەپ لە دایک بووم و بەداخەوە خۆم لەم زەمینەیەدا دەبینمەوە، ھەمیشەش داڕووخانیم بینیوە، کە ئەم داڕووخانە دڵگرانم دەکات”. مەبەستی داڕووخانی ڕەوتی چەپە. دژایەتی کامۆ لەگەڵ کۆمۆنیزم و سەرمایەداری سێ ھۆکاری ھەیە: ١.تێڕوانینی کامۆ بۆ بابەتی مێژووە. ئەم بابەتە لە کتێبی(قەیرانی مرۆڤ) تاوتوێ دەکات و دەڵێت: “مێژووی مرۆڤایەتی مێژووی ھەڵەکانیانە، نەک مێژووی دیاردەکانیان”.

٢. تێڕوانینی کامۆ بۆ بابەتی حەقیقەت، کە ھەر لەم وتارەدا (قەیرانی مرۆڤ) دەڵێت: “حەقیقەت وەک بەختەوەری سادە و بێ مێژووە”.  ھەموو ئایدیۆلۆژیەکان دەڵێن حەقیقەت مێژووی ھەیە و مێژووییە، ڕەوتی حەقیقەت دیاریکراوە ھەر بەو شێوەی ڕەوت و ڕەوەندی پێشکەوتن دیاریکراوە؛ بەڵام کامۆ دەڵێت هەرگیز بەم شێوە نییە.

٣. تێڕوانینی سێیەم و کۆتایی بابەتی سیاسەتە، کە کامۆ دەڵێت: “ئامانجی سیاسەت ئامادەکردنی جیھان و گونجاندنی لەگەڵ ئینجیلی (دەقی پیرۆزی) سیاسی و ئاکارینییە). واتا سیاسەت ئەوە نییە ئینجیلێک بێنیت و بڵێیت من دەمەوێت بەم ئینجیلە دونیا بگۆڕم. دەڵێت: “سیاسەت بوژانەوەی ماڵی ئێمەیە نەک گرنگیدان بە پرسە درۆیینەکانمان”.

ئێوە لێرەدا نووسەرێکتان هەیە، کە هزرینێکی تۆکمە و یەکگرتووی هەیە، لە هەمان کاتدا وەک هونەرمەندێک زۆر هەستیارە و زۆر ڕەنج و چەرمەسەری دیوە، بەڵام هەوڵ دەدات لە دژی ئەو ئایدلۆژیانەی لە ئارادابوونە (کۆمۆنیزم و سەرمایەداری) بوەستێتەوە و فەلسەفەیەکی نوێ پێشکەش بکات.

The post ئەلبێر کامۆ و کۆمۆنیزم appeared first on ژنەفتن.