بەڵام ئایا سێڵفی وەك “نیگاتێبڕین- تێڕوانین” بە مانای (كۆبوونەوەی چێژ لە خاڵێك، لە ئەندامێك- ئۆڕگازم) و “بینین- پەرتبوون” بە مانای (بڵاوبوونەوەی خاڵەكانی چێژ لێرە و لەوێ) چۆن تێكەڵ بەیەك دەكات؛ بە مانایەكی دیكە ئایا سێڵفی لە فەزای مەجازییدا چۆن دووالیزمەكانی (بینین، نیگا- تێبڕین) و (دزەنیگا، گێڕانەوەی نهێنی) لەڕێگای ئارەزووی سێكسی و چێژەوە راڤە دەكاتەوە؟

ئەوەی لە زۆر ڕووەوە ئاشکرایە؛ ئەوەیە، كە سێڵفی لەڕووی زمانی گێڕانەوەوە بەرەنگارییەکی تووندی حیكایەتە گەورەكانە و لەڕووی پەیوەندیی کۆمەڵایەتیشەوە ئەو ساتەیە، كە ڕاستیی ڕەها پارچە پارچە دەكات؛ لەڕووی سیاسییەوە ناسنامەكان تێکەڵ بەیەك دەکات. بەكورتی بەرەنگاربوونەوەی حیكایەتەكان لە ئاوابوونی زمانی گێڕانەوەدا لە (مەجازی وێنە)دا دەنوێنێ و  پارچە پارچەكردنی ڕاستی لە (بڕوابوون) بە فرە ڕاستییەوە دەبینێتەوە، بەڵام تێكەڵاوكردنی شوناس لە (لادانی سێكسی)یەوە هەڵدەگرێتەوە! بەو مانایەش ئەوەی لە چێژی سێڵفیدا دەردەكەوێت، هیچ جیاوازییەك لەنێوان ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە و پارچە پارچەكردنی ڕاستی و تێكەڵاوكردنی شوناسەكاندا ناكات؛ ئەو قسەیەش وەك ئەوەیە بڵێین هیچ جیاوازییەك لەنێوان تووندوتیژی كۆمەڵایەتی و سیاسی و سێكسییدا نییە! بۆ بنەمای هەموو ئەوانەش لە فرۆید نزیك دەكەوینەوە كە دەڵێ ((هیچ جیاوازیەک لەنێوان سەربڕین و خەساندندا نییە)).  

کەواتە چێژی سێڵفی، هەوڵدانە بۆ لەقەڵەمدانی بوونێکی دیكە لەنێوان (سەربڕین) وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی و (خەساندن) وەك چەمكێكی دەروونشیكاری!  بەڵام ئەوە کاتێک دێتە دی، کە هەردوو ڕەگەز تەسلیمی چێژی (هایپەرواقیع) بن و بتوانن خاوەندارێتی چێژ بەرەو ئارەزووی زانین تێپەڕێنن؛ كاتێك کە ئارەزووی بینین (خەساندن- درزی بینین)ی دەروونشیكاری لە ساتەوەختی چێژی هایپەر مۆدێرن و ئارەزووی نیگا-تێبڕین (نائامادەییی سەر- لەكاتی سەربڕین)ی كۆمەڵایەتی لە ساتەوەختی چێژی سایبەر مۆدێرندا دەدۆزینەوە! وەك ئەوەی بڵێین (فرەیی-زێدەیی) لە (تۆڕی ئەلیكترۆن جۆراوجۆر)دایە، یان هاوتاكردنی بینینی مێ و نیگا-تێبڕینی نێر شتێكی دەستكردە و دەبێت فێری بین. بەو مانایەش چەمكی دەروونشیكاری و دیاردەی كۆمەڵایەتی لە سەرکوتکردنی ئارەزووی سێكسی (لەڕێگای ڕووخساری جوان و ڕۆناكی وێنە- سێڵفی)دا هەڵدەگرینەوە. بۆ نموونە: نێر و مێ لە چركاندنی سێڵفیدا بینین و نیگا-تێبڕین ئاوێتەی یەكتر دەكەن.    

 (سەربڕین/ خەساندن)

لە فەزای مەجازییدا

بێگومان بنەمای (سەربڕین/ خەساندن) هەر تەنها (ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە) و (پارچە پارچەكردنی ڕاستی) و (ئاوێتەبوونی ناسنامەكان)ی لێناكەوێتەوە؛ بەڵكە زێدەبوونی (نائامادەبوون)یشی لەخۆدا حەشار داوە، كە لە بنەڕەتدا نیشانەی خەساندنە؛ وەك چۆن ڕۆڵی سەرەكی لە تێپەڕاندنی ئارەزووی سێكسییدا هەیە! بۆ نموونە: نیگەرانییە بەردەوامەكانی بینین و نیگا-تێبڕینی (هەردوو ڕەگەز) لە زێدەشارەزایی سێڵفی، وەك ئەزموونی بەرگریکردنی گرژئامێزی “ئامادەبوون- ڕەپبوون”، كە نیشانەی “نائامادەبوون- خەساندن”ە… بە هەرحاڵ، گرژبوونی ماسوولكەكان و دڵەڕاوکێی (نائامادەبوون- خەساندن) بە چەندین شێوەی مەجازی بەرگری لە (ئامادەبوون- ڕەپبوون) دەکات! لێرەوە ئەگەر پرسیارێك هەبێ ئەوەیە، كە ئایا كردەی سێڵفی و كردەی خەساندن؛ ئارەزووی سێكسی و ئارەزووی كلیك؛ ئامادەیی و نائامادەیی هاوواتا دێنەوە؟!

وەک چۆن سێڵفی جوانییەکانی ڕووخسار و ڕۆناكی و تاریكی لەشولار و سەرنج و گۆشەنیگا و دزەنیگا و ئاگایی (بینینی ڕاڕا) لە بارەی ڕاستی و جیاوازیی جێندەرییەوە پەرت پەرت دەکات، لەبەرانبەریشدا (دەروونی نائامادەی ڕاڕا) بۆ خوڵقاندنی دەمامکێکی ڕووکەش و (دیمەنێکی قەشەنگی ئامادەییی دەرەکی) كۆ دەكاتەوە؛ بە هەمان شێوە وێنەی سێڵفیش وەك چەشنە بەرگرییەک لە دژی ئەو دەرەكی و ناوەکییە جاڕزکەرە نادڵنیایەی (ڕەپبوون و خەساندن) گرژ و خاو دەبێتەوە.

بەمجۆرە (سێڵفی) دەرکەوتنی ئەو (ڕەپبوون و خەساندن)ە چێژدارەیە، كە بە تەنها تایبەت نییە، بە مێ و نێرەوە؛ بەڵكوو دەركەوتنی زانینێكی بەربڵاوە بۆ زێدەكلیك و دەستاودەستكردنی جۆراوجۆر! بەو مانایەش سێڵفی (مێ یان نێر) نییە؛ بەڵكوو زادەی ترس و دڵەڕاوكێ و فێربوونی زێدەگریمانكراوی (نائامادەیی- ئامادەیی)یە، كە لە زێدەخەیاڵی هەردوو ڕەگەزدا دێتە بەرهەم.

ئەگەر لەنێوان ئامادەیی و نائامادەیی، نەرێنییەك، (دزەنیگا)ییەك، ئەنلایكێك هەبێت، ئەوە لەڕووی سایکۆلۆژییەوە پێکهێنەر و درووستکەری ئەنگێزەی سێکسی لادەرانەیە، لای هەر یەکە لە ژن و پیاو، بەڵام لە نمایش و دەرکەوتنی فەزای مەجازی بە تایبەتی و ڕوونتریش لە هاوتاكردنی ئارەزووی سێكسی بە ئارەزووی زێدەكلیك، ئەو ئەنگێزەیە وەك یەکێک لە پاڵنەرەكانی سێڵفی دەردەكەوێت! بەڵام بە گشتی سێڵفی وەک بەهێزترین پێكداچڕژانی ئامادەییی نائامادە ملکەچی ڕێکخستنێکی تووندی فێربوون و زانیارییەكانە، نەك هەر بەتەنها لەڕووی چێژەوە، بەڵكوو وەک دەروونشیكاری و پەیوەندیی كۆمەڵایەتی و سیاسیش؛ بەو مانایەش لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سێڵفی بنەماگەلێکی تووندی فێربوون و زانیاری لە هایپەر مۆدێرن و  سایبەر مۆدێرندا بەدەست هێناوە، کە وەک (بەرهەمهێنان) و (ڕێکخستن) و (بەجێهێنان) شێوەی گرتووە، لەکاتێکدا لەڕووی کولتوورییەوە پتر لەژێر دووبارەبوونەوەی تاقیكردنەوەدایە، کە چەشنەکانی شێوەگرتنی جێگیر تێدەپەڕێنێت!! مەبەستم لەوەیە کە زیاتر وەک لادەری فۆرم دەگەڕێتەوە، نەك وەك جەوهەری خەیاڵ و فانتازیا.

كەواتە ئەگەر تووندوتیژی سەربڕین و تووندوتیژی خەساندن، یان بە مانایەكی دیكە پیاو وەك چەقۆ، ژن وەك برین، لە تەرجەمەكردنی ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە و پارچە پارچەكردنی ڕاستی و ئاوێتەبوونی ناسنامەكان هەڵگرینەوە، لەوێشەوە ئارەزووی سێكسی (وەك فێربوون) لەو مانا تەقلیدییانەوە (بۆ زانین) تێپەڕێنین؛ یان چاوی تاقیكردنەوەی چێژی سێڵفی هاوتای چێژی زێدەكلیك بكەین… ئەوە لەلایەک لابردن و داماڵینی ڕەگەزی دەسەپێنین؛ لەلایەكی دیكە سەرکوتکردنی ڕەگەزی لە نیگا-تێبڕین و بینیندا هاوواتا دەبینینەوە! بەمجۆرەش دەگەینە ئەوەی كە سێڵفی وەك پرسیارێكی (هزر-ی) بە چاوی مەجازەوە جیهان (دە-بینێت).

مەجاز و وێنە

(چرکەساتی زێدەکلیکی ڕاگوزەر)

جوانی سێڵفی دەكەوێتە بەر چركەساتی زێدەلایكی ڕاگوزەرەوە، بەڵام مەرج نییە، هەمیشە بە هەستێکی جوانکارییەوە پەیوەست بێت؛ بەو مانایەی هەمیشە ڕیشەی ئەنلایك و نەرێنی لە پێناسەی نەریتی هونەرییدا بەشێكی زۆری ڕاستی لەخۆدا هەڵگرتووە؛ كەواتە سەپاندنی جوانی هونەری مەرج نییە، بەدوای بەرهەمهێنانی هونەری جوانییەوە بێت؛ بەڵكوو هەندێجاران بەدوای ئیدانەکردنی دیدگایەکی دیاری واقیعەوەیە، یان بۆ نزیکبوونەوە لە وێنەی (ڕاڕای ناوەوە)ی خۆی دەگەڕێت؛ واتە سەپاندن هەمیشە بەدوای درزی لایك و نەرێنی و ئەنلایكەوەیە! كەواتە ئەگەرچی وێنەی سێڵفی لە ژیانی ڕۆژانەدا پێگەیەکی هونەری داگیر دەکات، بەڵام مەرج نییە هەمیشە لە یەك گۆشەنیگایەوە سەیری بكەین. چونكێ هەندێكجاران دەكەوێتە نێوان (ئارەزوو) و (پێویستی)یەوە، بەو مانایەی كە ئارەزوو دەردەبڕێت و پێویستی دەسەپێنرێت.

ئەوەی لە هاوتاكردنی نیگا و ئارەزووی زێدەكلیك جەختی لێدەكەینەوە ئەوەیە، كە سێڵفی فەزای (ئارەزوو)ی تەقلیدی لە دەستداوە و وەك (پێویستی) كەوتۆتەوە، یان بە مانایەكی دیكە هەمیشە چێژی سێڵفی هەوڵ دەدات ڕاڕایی دەروونی وەك پێویست بە گرژی ماسوولكە دەرەكییەكانەوە تاقی بكاتەوە! واتە لەبری ئەوەی لەڕێگای چەسپاندن و ڕامانەوە ئامادەبێ، لەڕێگای گۆڕانكاری ڕووخسارەوە نوێنەرایەتی نائامادەیی دەكات، وەك ئەوەی رەمزی (ڕەپنەبوونی ڤالووس) لە (باڵاكردنی ڕووخسار) و ڕاڕایی سەردەمەوە بگرێت.

بەمجۆرەش هەرچەندە هونەركاری سێڵفی وەك وێنەی سەرووی مۆدێرن شیبكەینەوە، لە مانای ڕاڕایی وەك پێویستی سەردەم نزیكتر دەبینەوە، چونكە هونەركارییەكانی سێڵفی جگە لە خۆی (كە ڕەپبوونێكی ناڕەپبوونە) هیچ ئەرکێکی دیکەی نییە! كەواتە وەك (ئێلسا گۆدار، 1978) لە کتێبەكەی (من سێڵفی دەگرم، كەواتە من هەم) كە ساڵی (٢٠١٦) چاپ و بڵاوبۆتەوە، دەڵێت: ((بەبێ ئەوەی پرسیار لە مەبەستی شیاوی “هونەری” بکەین، ڕەنگە قورس بێت، قسە لە سێڵفی وەک خەیاڵی داهێنان بكەین؛ چونکە تەنها نمایشکردنی جوانی نایکاتە کارێکی هونەری))

لێرەوە دەشێ لێكنزیكردنەوەی چەمكی (ڕەپبوون) و (باڵابوونی ڕووخسار) كۆمەڵێك دیمەنی ڕاڕامان بیر بخاتەوە، كە سێڵفی وەك ڕاستەقینە بەجێیهێناوە: لە کاتێکدا وێنەی هونەری هەوڵ دەدات لە ڕاستەقینەكان دوور بکەوێتەوە؛ چونكە ناتوانێت لە (ڕەپبوون/ باڵابوونی ڕووخسار) ڕزگاری بێت، مەگەر بیخەسێنێت؟!

كەواتە سێڵفی لە بەکارهێنانی (هونەری ڕاڕا) تەنها ئامانجی خەساندنە لەپێناو بازاڕ درووستكردن. (پاشان سێڵفییەکە لە ئینستاگرام، تویتەر یان فەیسبووک بڵاو بکەرەوە…) دەمەوێ بڵێم ئەوەی لە پەیوەندیی نێوان هونەر و سێڵفیدا دەتوانین دەستی بۆ بەرین، هەر تەنها سوبێكت نییە، بەڵكە دەرکەوتنی فێڵکردنێكە کە سێڵفی تێیدا دەیەوێت واقیعی سوبێكت بۆ واقیعی ڕووخسار و واقیعی ڕاڕا، لە چوارچێوەی جیهانێكی مەجازی زێدەخەسێنراودا بگۆڕێت.

لە زمانەوە بۆ وێنە

(ڕووخساری زێدەپیرۆز)

وەك دەزانین قسەكردن لە ڕاڕای بۆ ڕووخساری زێدەپیرۆز، هەر تەنها قسەكردن نییە، لە هەژاری و دەوڵەمەندی، بەتایبەتی سەبارەت بە خۆبەبازاڕکردنی ئیگۆ لە سەردەمی ئەمڕۆدا…  چونكە ئەگەر پیرۆزی ڕووخسار لەگەڵ پیرۆزی ئایینی بەراورد بكەین؛ دەبینین هونەری ئایینی لە هونەری سێڵفی جیایە! چونكە هونەری ئایینی لە (ناوەوە)ی خۆیدا سیمایەكی پیرۆزی هەڵگرتووە و هەوڵی دەربڕینی ئەو سیمایە دەدات؛ لە كاتێكدا هونەری سێڵفی وەك “ئایکۆنی میدیا” لە (دەرەوە) سیمایەكی پیرۆز دەنوێنێ و هەوڵی بە بازاڕكردنی دەدات! بەڵام ئەوەی لە پەرستنی ئایین دەردەكەوێت: بڕوابوونە! ئەوەی لە پەرستنی ڕووخسار وەک هێمای تاکایەتی و ڕاڕایی دەردەكەوێت: ناتووندوتیژییە! بڕوابوون، بێهودە بنەماكانی خەساندن دادەپۆشێت! ناتووندوتیژی بنەماكانی خەساندن بە شێوازی جیاواز بەرەوپێشەوە دەبات و لە ڕاڕایی بێهودە نابێت؟!

هەموو ئەو شۆڕشە تەکنۆلۆژی و مرۆیی و کولتووری و جوانیناسی و کۆمەڵایەتییانەی کە جیهان ناسیویەتی؛ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ئیگۆدا هێناوەتە ئاراوە، ناوی ناوە “منی دیجیتاڵی”… ئەگەرچی ئێمە گەیشتوینەتە ئەوەی، كە لەگەڵ نوقمبوونی خۆمان لە زێدەمەجازییدا؛ هەست بکەین زمانی گێڕانەوەمان لەدەست داوە و بە هۆی لەدەستدانی ئەو زمانەش حەقیقەتی واقیعی پارچە پارچە بووە و ناسنامەكان تێكەڵاوی یەكتر بوونە و هەمیشە لە ئامادەییی چرکەساتی زێدەکلیکی ڕاگوزەردا دەژین… ئەو هەموو چالاكییە بێ حەسانەوەیە، پێویستی ئازادی و وێنە و ڕووخسارە پیرۆزانە، شتێك دەیانگرێتە باوەش، ئەویش گرژبوونی ماسوولكە دەرەكییەكان و نەخۆشییە دەمارییەكانی سەردەم و ڕاڕایییە. كەواتە لە چوارچێوەی “لینک”ێکی هەمیشەیی بەستراودا دەژین و چیتر ((بوونەوەری فڕێدراوی نێو زمانی –لاكان-ی نیین)) بەڵكوو بوونەوەرێكی بەستراوین بە ڕاڕایی زێدەكلیكەوە.

لەم قۆناغەدا دانانی پێناسەیەکی نوێ بۆ مرۆڤ، واتە دانانی هاوبەشییەكی کۆمەڵایەتی نوێ لەسەر بەردەوامی پەیوەندی خۆشەویستی و قبووڵكردنی جیاوازی، كە بەرەو لەدایکبوونێكی زێدەلەدایکبوونەوەمان دەبات… مرۆڤ چیدی ئەو کەسە نییە، کە کۆنتڕۆڵی دەوروبەر و جیهان دەکات؛ بەڵكوو ئەو کەسەیە، کە بۆ پەیوەندییە جێگیرنەبووەكان لە خۆشەویستی تێدەپەڕێ بۆ زێدەخۆشەویستی؛ مەسەلەکە هەمیشە مەسەلەی ((ئەو شتەیە کە بەردەوام وێڵی بەدەستهێنانین)) ئەویش خۆشەویستییە، تەنانەت کاتێک باس لە جیاڕەگەزبازی دەکەین، هەموو شتێک باس دەکەین بۆ ئەوەی بەردەوام هەنگاو بۆ زێدەخۆشەویستی؛ خۆشەویستی ژیان، خۆشەویستی دایک و باوک و خۆشەویستی منداڵ، خۆشەویستی بۆ خودا و خۆشەویستی پارە، خۆشەویستی بۆ شکۆمەندی و خۆشەویستی بۆ خود، خۆشەویستی بۆ ئەوانی دیكە و خۆشەویستی بۆ ناسینەوە، خۆشەویستی بۆ سیاسەت، خۆشەویستی بۆ شەڕ و خۆشەویستی بۆ ئاشتی… ئەوەی بەردەوام هەست بە نەبوونی دەكەین و وێڵی بەدەستهێنانین: زێدەخۆشەویستییە.

هەولێر30/5/2025

.      

The post چێژی سێڵفی appeared first on ژنەفتن.

لە ناو وڵاتە ئەورووپییەکاندا وڵاتی ئەڵمانیا و فەڕەنسا لە هەمبەر چارەسەری ئەم نەخۆشییەدا، بیر و بۆچوونی جیاوازیان هەبوو و پزیشکەکان لە دوو بەرەی جیاوازدا بوون. پزیشکە ئەڵمانییەکان نەخۆشی هیستریایان بە جۆرێک لە فێل و فریوی مرۆڤەکان دەزانی بە مەبەستی هەڵاتن لە ئەرکە کۆمەڵایەتییەکاندا، بەڵام بە پێچەوانەوە لە وڵاتی فەڕەنسا بە جۆرێک نەخۆشی هەژمار دەکرا و بەدوای هۆکارەکانی دەگەڕان. پزیشکە فەڕەنسییەکان بە وێنەگرتنی جەستە و تۆمارکردنی هێما و نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە زۆر بە وردی چاودێریی نەخۆشەکانیان دەکرد و بەدوای هۆکارێکی لۆژیکی بۆ ئەم نەخۆشییە دەگەڕان. لە نێوان پزیشکە فەڕنسییەکاندا (ژان مارتین کارۆت- Jean-Martin Charcot) زۆر بە چڕی و لە ڕێگەی توێژینەوەوە هەوڵی دۆزینەوەی چارەسەری ئەم نەخۆشییەی دەدا. ژان مارتین ئەگەرچی بە درێژاییی ژیانیدا وەک پزیشکێک نەیتوانی چارەسەری نەخۆشی هیستریا بدۆزێتەوە یان هۆکارەکانی بزانێت بەڵام، لە سەرخستنی زانستی دەروونزانیدا ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێرێت. چونکو هەر لەم سەردەمەیە کە (زیگمۆند فرۆید) بە هۆی زیرەکی و لێهاتووییەوە، بوورسییەیەکی خوێندن لە بواری پزیشکی وەردەگرێت و ڕوو لە وڵاتی فەڕەنسا دەکات و لەم ڕێگەیەوە لەگەڵ ژان مارتینی مامۆستای ئاشنا دەبێت. فرۆید لە یەکەمین رۆژی خوێندنیدا تووشی مەرگی یەکێک لە نەخۆشەکانی ژان مارتین دەبێت کە هەڵگری هیستریایە. ژان مارتین مێشکی ئەم نەخۆشە لە کاسەی سەری دەردەهێنێت و وەک ئەرکێک فرۆید ڕادەسپیرێت کە بە توێژینەوەیەک ئەو بەشەی مێشکی دیاری بکات کە ئازاری پێگەیشتووە یان لە رواڵەتی ئاساییی خۆی لایداوە. فرۆید پاش تاوتوێکردن و پشکنینی وردی مێشکی ئەو نەخۆشە نەیتوانی هیچ جۆرە ئاماژە یان هێمایەک دەستنیشان بکات کە هۆکاری درووستبوونی نەخۆشی هیستریا بێت. واتا نە لە مێشک نە لە جەستەی نەخۆشەکاندا هیچ جۆرە نیشانەیەکی نائاسایی بەدی نەدەکرا کە دەرخەری ئەم نەخۆشییە بێت[2]. توێژینەوە بەردەوامەکانی فرۆید لەسەر نەخۆشی هیستریا و تەنانەت خەونی موگناتیسی فرۆید دەگەیەنێتە ئەو ئەنجامەی کە شتێک لە دەرەوەی جەستەدا کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر جووڵە و ڕەفتارەکانی مرۆڤدا هەیە، کە ئەویش جیهانی زەینە. تاوتوێکردنی جیهانی زەین و خەونەکانی مرۆڤ لە لایەن فرۆیدەوە، زانستێکی نوێی بە ناوی (دەروونزانی)[3] هێنایە کایەوە کە تا پێش ئەو سەردەمە بوونی نەبوو.    

فرۆید لە پاش چەندین توێژینەوەی دوور و درێژ لەسەر جیهانی زەین کە بە نەخۆشیی هیستریا وەک بنچینە و پاڵنەرێک  دەستی پێ کرد، توانی جیهانی (نەست)مان بۆ کەشف بکات. دۆزینەوەی جیهانی نەست شۆڕشێک بوو کە گورزێکی کوشندەی لە تێورییە ئۆرگانیکەکانی پێش خۆیدا و زۆربەیانی پوچ کردەوە و بەم شێوەیە زانستی دەروونزانیی فرۆید شوێنیانی گرتەوە. فرۆید زەینی مرۆڤی بۆ دوو بەشی (هەست – وشیار) و (نەست- ناوشیار) دابەش کرد. هەستی مرۆڤ ئەو بەشەیە کە بەتەواوی لە ژێر رکێفی مرۆڤدایە و خۆی لێی بەرپرسیارە، بەڵام نەست بە پێچەوانەی هەستەوە بەشێکی گەورەی زەینی داگیر کردووە و بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر جووڵە و رەفتارەکانی مرۆڤدا هەیە. فرۆید بە داهێنانی کۆمەڵێک چەمکی وەک (نیهاد) و (من) و (منی باڵا)[4] هتد… سەلماندی کە ڕابردووی مرۆڤ کاریگەری لەسەر ئێستایدا هەیە. نەستی مرۆڤ ئەو بەشە تاریک و شاراوەیەیە کە بە سەرچاوەی رەفتارەکانی مرۆڤ هەژمار دەکرێت. واتا مرۆڤ تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر کاریگەریی نەستیدایە و جووڵە و کردارەکانی لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا نییە. مرۆڤ هیچ نییە جگە لە بیرەوەرییەکانی  و ئێستای من کۆی ڕابردووی منە. کەواتە بە پشکنین و چاودێریی زەینی مرۆڤ دەکرێت، زۆرشت لەبارەیەوە بزانین. فرۆید پێی وایە، غەریزە سەرکوتکراوەکانی مرۆڤ، وەک گرێیەک لە شێوەی هێما و ئاماژە و دڕکە و خەوندا دەردەکەون و بە درێژاییی پرۆسەی ژیاندا بە شێوەیەک لە شێوەکان خۆیان بەرجەستە دەکەنەوە و بەم شێوەیە ڕابردوو، ئێستای مرۆڤ دروست دەکات[5].

کەشفی جیهانی (نەست) یان نائاگایی لەلایەن فرۆیدەوە، هەوڵێک بوو بۆ ناسین و جووڵە و ڕەفتارەکانی مرۆڤ کە ڕابردوو بە شێویەکی بەردەوام ڕۆڵی تێدا دەگێرێت. فرۆید پێی وابوو زۆرێک لە بڕیار و هەڵسوکەوتەکانی ئێمە لەو بەشانەی زەینمان سەرچاوە دەگرن کە خۆمان لێی بێ ئاگاین. سەرکوتکردنی غەریزە سێکسییەکان هەر لە تەمەنی منداڵیدا، دەرئەنجامێکی خراپی لەسەر داهاتووی کەسایەتیی ئێمەدا دەبێت. بە شێویەکی گشتی، فرۆید جیهانی ناوشیاری نەست کە بە بیرەوەری و ئارەزووە سەرکوتکراوەکان و خەون و سێکس دەورە دراوە، بە هۆکارێک دەزانێت کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ڕەفتارمان دروست دەکات. بەو واتایەی کە مرۆڤ بەشێکی زۆری هەڵسوکەوتەکانی لە ژێر ڕکێفی خۆیدا نییە و نەست پێمانی ئەنجام دەدات. بیر و بۆچوونەکانی فرۆید لە سەردەمی خۆیدا، سەرەتا بە سانایی لە لایەن کۆمەڵگاوە پەسەند نەدەکرا و بگرە زۆربەی جار لە لایەن نووسەرانیشەوە تووشی ڕەخنەی تووند دەبوویەوە. زۆرێک لەو باوەڕەدا بوون کە فرۆید لە کۆمەڵێک بابەتی وەکوو هەستی سێکسی لە سەردەمی منداڵیدا یان خودی سێکس وەک پاڵنەرێک لەسەر بڕیاردان و دیاریکردنی کردارەکانی مرۆڤ، زێدەڕۆیی کردووە.

لەناو ڕەخنەگرانی فرۆیددا، ژان پۆل سارتەری فەڕەنسی هەوڵ دەدات بە شێویەکی لۆژیکی بۆچوونەکاتی ڕەت بکاتەوە و بناغە و بنەمای نەستی فرۆید هەڵتەکێنێت. سارتەر دەڵێت ((بوونی مرۆڤ دەکەوێتە پێش ماهییەتییەوە))[6]، واتا چیەتیی مرۆڤ دەکەوێتە دوای لەدایکبوونی. مرۆڤ سەرەتا لەدایک دەبێت. جگە لە گۆشت و دەمار و خوێن هیچی تر نییە. مرۆڤ لە رێگەی هەڵبژاردندا ماهییەت یان چیەتی بۆ خۆی دیاری دەکات. هیچ هێزێکی دەرەکی یان ناوەکی ناتوانێت بڕیار لە چیەتیی مرۆڤ بدات. سارتەر باوەڕی تەواوی بە ئازادی و هەڵبژاردن هەیە و پێی وایە مرۆڤ هەر لە سەرەتای لەدایکبوونیدا زەینی لە لاپەڕەیەکی سپی دەچێت و دواتر خۆی بەپێی هەڵبژاردن و ئازادیی خۆیەوە بیرەوەری تێدا تۆمار دەکات. بەو واتایەی کە هیچ هێزێکی ناوەکی یان دەرەکی ناتوانێت لەبڕی مرۆڤ بڕیار بدات. فەلسەفەی بوونخوازی سارتەر لەو شوێنە لە دژی نەستی فرۆید دەوەستێتەوە، کە پێی وایە نەست کاریگەری لەسەر کەسایەتیی مرۆڤ دەبێت، لە کاتێکدا سارتەر مرۆڤ بە کەسێکی ئازاد دەزانێت کە دواجار خۆی بریار دەدات.

سارتەر لە کتێبی بوون و نەبووندا[7] دەڵێت کاتێک ئێمە باس لە نەست یان بەشی نائاگایی زەینمان دەکەین، بەو واتایەیە کە ئەم نەستە دەناسین و ئاگاییمان لەسەری هەیە. کاتێک دەڵێین بەشێک بە ناوی نەست لە زەینماندا بوونی هەیە، هەر خۆی نیشانەی ناسین و ئاگاییی ئێمەیە لەسەری، کەواتە شتێک بە ناوی نەست یان نائاگایی بوونی نییە، ئەگینا هەستمان پێ نەدەکرد. بەم پێیە بێت جووڵە ڕەفتارەکانی ئێمە بە هیچ شێوەیەک لە ژێر ڕکێفی نەستماندا نییە بەڵکوو لەسەر بنەمای هەڵبژاردنی ئێمەیە. من ئازادم لە هەڵبژاردندا کە کام رێگەیە هەڵبژێرم، نەست هیچ ڕۆڵێکی لەم بابەتەدا نییە. ئەمە مرۆڤە کە خۆی دواجار بڕیار دەدات. مرۆڤ پرۆسەیەکە بەردەوام بەرەو داهاتوو دەچێت و خۆی ئاکار و ڕەفتار و جووڵە و بڕیارەکانی دیاری دەکات. خۆم بڕیار دەدەم کە باش بم یان خراپ، نەک نەستێک لە دەرەوەی ئاگاییی مندا بڕیارم لەسەر بدات. سارتەر پێی وایە کە نەستی فرۆیدی بە شێوەیەکی ناچارەکی و بەبێ ویستی مرۆڤ، خۆی بەسەر زەیندا سەپاندووە و هەڵەیە گەر بڵێین هەر ئەوە کە جووڵە و ڕەفتارەکانمان دیاری دەکات. سارتەر ڕابردوو و ئێس[8]تا و داهاتووی مرۆڤ، وەک سێ بەشی سەربەخۆ لێیان ناڕوانێت بەڵکوو بە شێوەیەکی یەکگرتوو و یەکسان دەیانبینێت کە مرۆڤ تیدا، بەردەوام ڕوو لە داهاتوو دەڕوات. واتا مرۆڤ وەک پرۆسەیەک داهاتوو، دروستی دەکات. من لە داهاتوودا دەبمە ئەو شتەی کە ئێستا نیم. سارتەر دەڵێت، فرۆید بە تەواوی هەڵەیە کە مەبەستێتی مرۆڤ لە ڕێگەی ڕابردوو یان خەونەکانیدا، کەسایەتییەکەی کەشف بکات، بەڵکوو پێویستە لە ڕێگەی داهاتوو ئەو کارە بکات. دەروونزان پێویستە بزانێت کە مرۆڤ چۆن بیر لە داهاتوو دەکاتەوە، نەک لە ڕابردوویدا نوقم بێت. سارتەر باوەڕی بە دەروونزانییەک هەیە کە بوونخوازانە بێت[9]. واتا بوونێک کە بەردەوام ڕوو لە داهاتوو دەڕوات، نەک بە پێچەوانەوە لە ڕابردوو بڕوانێت. بوونێک کە لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە چیەتیی خۆی دیاری دەکات.  

[1] صادقی، مجید (١٣٨١)، مفهوم هیستری، تهران، تازەهای علوم شناختی، سال٤، شمارەی ١.

[2] ناوی ئەو وتارەی کە فرۆید لە ئەنجامی توێژینەوەی مێشکی ئەو نەخۆشە پاش تاوتوێکردنیدا نوووسی:

A comparison between hysterical and organic symptomatology 

[3] فروید، زیگموند (١٣٩٦)، شرحی کوتاە دربارە روانکاوی، حسین پایندە، مجلە ارغنون، شمارە ٢١.

[4] فروید، زیگموند (١٣٩٦)، ضمیر ناخودآگاە، شهریار وقفی پور، مجلە ارغنون، شمارە ٢١,

[5] بیات، حسین (١٣٩٠)، داستان نویسی جریال سیال ذهن، چاپ دووم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

[6] احمدی، بابک، سارتر کە می نوشت، چاپ پنجم، تهران، نشر مرکز،١٣٨٣.

[7] ژان پۆل، سارتەر، بوون و نەبوون، وەرگێرانی د. محەمد کەمال، سلێمانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم ٢٠١١.

[9] بۆ تێگەیشتنی زیاتر لەسەر دەروونزانی بوونخوازنە بڕوانە کتێبی:

سیوەیلی، ڕێبوار، حەمەساڵح، یوسف، حوسێن، محەمەد تەها (٢٠٢٣)، بەرەو دەروونزانی بوونخوازانە، کیەکەگارد و دەروونزانە بوونخوازەکان، چاپی یەکەم، هەولێر، چاپی ناوەندی فێربوون.

The post دەروونزانیی بوونخوازانەی ژان پۆل سارتەر لە هەمبەر فرۆیددا appeared first on ژنەفتن.

لەبارەی بەکارهێنانی چەمکی تەکنیکی شەپۆلی هۆش، یان تەنانەت خودی پێناسەکەشی لەنێوان نووسەر و لێکۆڵەڕاندا بیر و بۆچوونی جیاواز هەیە. بۆیە هەر نووسەرە و لە ڕوانگەی خۆی و بەپێی تێڕوانیینەکانی بۆ ئەم چەمکە، داهێنەری تەکنیکی شەپۆلی هۆشی دەستنیشان کردووە. (جێمز لافلین) نووسەرێکی وەک (دۆژاردان) بە داهێنەری ئەم چەمکە دەزانێت و (ئەلیزابێت درو) پێی وایە (دورتی ریچاردسۆن) بۆ یەکەمجار سوودی لەم چەمکە وەرگرتووە {1}.

کاتێک کە باس لە دەرکەوتەیەکی نوێی تەکنیکێکی چیرۆکنووسی بە ناوی (شەپۆلی هۆش) دەکەین، ناکرێت بیرو بۆچوونەکانی سێ کەسایەتیی گەورەی بواری دەروونشیکاری، زیگمۆند فرۆید و کارلس گوستاو یۆنگ و ئالفرێد ئادلێر پشتگوێ بخەین. لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا بە هاتنەکایەوەی تیۆرییە دەروونشیکارییەکان و بەرجەستەکردنی هەست و نەست و گرێیە دەروونی و غەریزە سەرکوتکراوەکانی مرۆڤ، پرۆسەیەکی نوێی چیرۆکنووسیش دەستی پێ کرد و تەکنیکی شەپۆلی هۆشیش بە تەواوی لە هەناوی ئەم تیۆرییانەدا سەری هەڵدا. چیرۆکنووسەکان بە کەوتنە ژێر کاریگەریی ئەم ڕەوتە دەروونشیکارییانەدا، سەرنجی خۆیان زیاتر بۆ دزەکردن بە ناو زەینی مرۆڤ و خستنەڕووی دۆخە دەروونییەکانی کارەکتەری چیرۆکەکانیان تەرخان کرد. زیگمۆند فرۆید بەر لە هەمووان، بە خستنە بەرباسی کۆمەڵێک چەمکی وەک هەست و نەست و گرێی ئۆدیپ، سەرنجی زۆربەی نووسەر و هونەرمەندانی پەلکێش کرد. بەپێی تیۆرییەکانی ئەم دەروونشیکارە، زەینی مرۆڤ خاوەنی سروشتێکی چەندلایەنەیە و ڕابردوو بە شێوەیەکی بەردەوام کاریگەری لەسەر پەرچەکردارەکانی ئێمە دروست دەکات. لەم ڕووەوە بە هەڵکۆڵینی زەینی مرۆڤەکان دەتوانین هەمووو شتێک لە بارەی چۆنیەتیی ڕۆڵ و جووڵەی هاوکاتی چەندلایەنەی زەین و ئەو تێڕوانینەی کە کات بە بەشێک لە پرۆسەیەکی بەردەوام نەک لێک جودا، هەژمار دەکات، بزانین. هەر بۆیە نووسەرەکان لەبریی ئەوەی چوارچێوەیەکی دەرەکی گێڕانەوە لەسەر بنەمای ڕێکخراوی کات بەدەستەوە بدەن، کەوتنە قوڵبوونەوە لە زەینی کارەکتەرەکان تا لەم ڕێگەیەوە، بەسەرهاتەکانیان بگێڕنەوە. فرۆید پێی وایە، غەریزە سەرکوتکراوەکانی مرۆڤ، وەک گرێیەک لە شێوەی هێما و ئاماژە و دڕکە و خەوندا دەردەکەون و بە درێژاییی پرۆسەی ژیاندا بە شێوەیەک لە شێوەکان خۆیان بەرجەستە دەکەنەوە و بەم شێوەیە ڕابردوو، ئێستای مرۆڤ دروست دەکات. {2}  

(کارل گوستاو یۆنگ)یش بە هەمان شێوەی فرۆید پێی وایە لە ڕێگەی شیکاری نەستەوە دەتوانین بۆ ناخ و زەینی مرۆڤ دزە بکەین و لەم ڕێگەیەوە کردار و هەڵویستەکانی بە شێوەیەکی ورد شیتەڵ بکەین. بەپێی بۆچوونەکانی یۆنگ نەستی مرۆڤ لە دوو بەشی (نەستی تاک یان کەسێنی) و (نەستی گشتی) پێک دێت. لە نەستی گشتیدا (کۆنەست) میراتی زەینی باب و باپیرانمانی تێدا  تۆمار کراوە و سەرپەرشتی ئەو کردارانە دەکات کە لەژێر دەسەڵاتی مرۆڤدا نین کە ئەمانەش لە بابەتی وەک خەم و خۆشەیستیی دایک و……..هتد خۆیان بەرجەستە دەکەن و لە نەستی هەموو مرۆڤەکاندا بەدی دەکرێت، بەڵام لە نەستی کەسێنیدا بە پێچەوانەوە سەرپەرشتی ئەو ڕەفتارانە دەکرێت کە لەژێر ڕکێفی مرۆڤدان و ئەمانیش لە بڕیاردان و خواردن و خەوتندا خۆیان دەنوێنن. یۆنگ دەڵێت هیچ بیر و ئەندێشەیەک لە کاتی گواستنەوەی لە نەستەوە بۆ زەین بە شێوەی ئاسایی پێشووی خۆی نامینێت و لە شێوازێکی تر خۆی بەرجەستە دەکاتەوە. لە کۆنەستدا لە شێوەی ئەفسانە دەردەکەوێت و لە نەستی کەسێنیدا لە شێوەی هێما و ئاماژە ڕەنگ دەداتەوە و بە شێوەیەکی گشتی ئەم هێما و ئاماژە و ئەفسانانە لە چوارچێوەیەکی جیاوازدا بە ڕەنگ و ڕوخسارێکی تر خۆیان لە هونەر و ئەدەبیاتدا بەرجەستە دەکەنەوە {٣}.

بەم شێوەیە گەر بێت و تەکنیکی شەپۆلی هۆش بە یەکێک لە داهێنانەکانی دەروونشیکاری بزانین، ئەوە پێویستە (ویلیام جێمز)ــی دروونناس و فەیلەسوفی ئەمریکی کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەیەم، وەک یەکەم نووسەر دەستنیشان بکەین کە بۆ یەکەمجار ئەم چەمکەی بەکار هێناوە، بەو هۆیەی کە ویلیام جیمز وەک فرۆید و یۆنگ هەوڵیداوە زیاتر پەنا بۆ زەین و بابەتە دەرونییەکانی مرۆڤ بەرێت.

ویلیام جێمز لە کتێبی (بنەمایەکانی دەروونناسی)دا باسێکی ورد لەبارەی چییەتیی و چۆنیەتیی ڕەفتاری زەین گەڵاڵە دەکات. ئەو سەرەتا کۆمەڵێک چەمکی وەک (زنجیرەی بیرەوەری) و (ڕستی بیرەوەری) ورووژاند و دواتر ڕەتی کردنەوە و بە مەبەستی ڕەنگدانەوەیەکی وردی چەمکەکە سوودی لە کۆمەڵێک خوازەی وەک ڕووبار و چۆم وەرگرت و وتی: “وەرن با لەمەوبەدوا لە کاتی گفتوگۆ لەبارەی ئەم پرۆسەیەدا، بە شەپۆلی هۆش یان ژیانی زەینی ناوزەدی بکەین”{4}.

پێناسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆش

لە ساناترین پێناسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا دەتوانین بڵێین، ((شەپۆلی هۆش، بوونی بەردەوام و شەپۆلئاسای، بیر و ئەندێشە و هەستەکانە لە زەیندا{5})). لەم تەکنیکەدا نووسەرەکان یان باشتر بڵێین گێڕەرەوەکان بە دزەکردنە ناو زەینی کارەکتەرەکانەوە لە قۆناغێکدا کە هێشتا وشەکان و ڕەستەکان پەرتەوازەن و هێشتا نەگیشتوونەتە قۆناغی ئاخاوتنەوە، هەوڵی نووسینیان دەدەن، وەک لەم پێناسەیەدا هاتووە، ((لە ڕێگەی شەپۆلی هۆشەوە دەتوانین ئەو ڕووداوانەی کە لە زەینی کارەکتەرەکاندا بە شێوەیەکی ڕێککەوت و شەپۆلئاسا خۆیان نمایش دەکەن، بەرجەستە بکەین{٦}. کاتێک مرۆڤ زەینی چالاک دەبێت، بەشێوەیەکی سروشتی لەنێوان بیرکردنەوە و هەستەکان و بیرەوەرییەکانیدا هیچ پەیوەندییەکی لۆژیکی بوونی نییە و ڕستەکان بە شێوەیەکی پەرتەوازە پەیڕەوی لە ڕیسای ڕێزمان ناکەن و کاتیش تیدا ڕەچاو ناکرێت، بۆیە ئەوەی لەم قۆناغەدا لە زەینی کەسێک تێدەپەرێت زۆر جیاوازە لەگەڵ ئەوەی بە زمان قسەی پێی دەکات. گێڕەڕەوەی مۆدێرن بەبێ دەستکاریکردنی ئەو هەست و بیرەوەرییانە کە لە قۆناغی پێش ئاخاوتندا لە زەینی کارەکتەرەکاندا چەکەرە دەکەن، دەیخەنە سەر پەڕەی نووسینەوە. (سیموور چێتمەن) پێناسەیەکی کورتی بۆ ئەم چەمکە هەیە و دەڵێت: ((شەپۆلی هۆش، دەبڕینی کەڵەکەبووی بیرکردنەوە و بابەتە درکپێکراوەکانە، بەبێ هیچ ڕێکخستنێک {7})) لە ڕاستیدا تەکنیکی شەپۆلی هۆش جۆرێکە لە یاری کە مێشک پێی هەڵدەستێت. کاتێک کە مرۆڤێک لە یەک کاتدا هەست و بیرەوەری و بیرکردنەوەی تێکەڵ بەیەک دەبێت، کۆمەڵێک قسەی تێکەل و ناڕوون دروست دەکات کە بە ئاسانی لێیان تێ ناگەین. بۆیە هەست و نەست، کاتی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو و ڕووداو و بیرەوەرییەکان و هەستەکان تێکەل بە یەکتر دەبن بە جۆرێک کە دۆزینەوەی پەیوەندیی نێوانیان ئەستەم دەبێت، ئەگەر بێت و گێڕەرەوە بۆ نووسینی هەموو ڕووداوەکان پەنا یۆ زەینی خۆی ببات و ڕێکیان بخات واتا دەستکاریان بکات ئەوە سوودی لە گۆشەنیگای مۆنۆلۆگی ناوەکی وەرگرتووە. بەڵام بە پێچەوانەوە گەر بێت و بەبێ دەستکاری ڕووداوەکان بنووسێتەوە دەچێتە خانەی شەپۆلی هۆشەوە، لە کۆتاییدا بەپێی ئەو تایبەتمەندییانەی کە بۆ بەرهەمەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش دەستنیشان کراوە دەتوانین بەم شێوەیە پێناسەی بکەین، ((شەپۆلی هۆش تەکنیکێکی گێڕانەوەیە کە تیدا نووسەر هەموو هەست و ئەندێشە و زنجیرە یادەوەرییەکانی کارەکتەرەکان بەبێ هیچ جۆرە شیکردنەوە و لێکدانەوەیەک تۆماریان دەکات)).

لە ڕێگەی شەپۆلی هۆشەوە دەتوانین ئەو ڕووداوانەی کە لە زەینی کارەکتەرەکاندا بە شێوەیەکی ڕێککەوت و شەپۆلئاسا خۆیان نمایش دەکەن، بەرجەستە بکەین

بە مەبەستی روونبوونەوەی بابەتی تەکنیکی شەپۆلی هۆش هەوڵ دەدەین نموونەیەکی زیندووی بخەینە بەرچاو:

وا وێنای دەکەین، پیاوێکی بەساڵاچوو کە تووشی نەخۆشی شێرپەنجە بووە ئازار سەرتاپای داگرتووە و لە باڵکۆنی ماڵەکەیدا، قاوەیەکی لە دەستە و دەڕوانێتە هاتوچۆی ئوتومبێلەکان. لەو کاتەدا ئوتومبێلێکی ڕەنگ سوور لە شەقامەکە تێدەپەرێت و شێوەی شۆفێرەکە لە شێوەی هاوسەرە کۆچکردووەکەی دەچێت و کۆمەڵێک بیرەوەریی تاڵ و شیرین دێنەوە خەیاڵی کە چۆن یەکتریان ناسیووە، بەڵام لە کۆتاییدا هەردووکیان تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بوون. لە کاتی ئەم بیرکردنەوەیەدا نەوەکانی لە ماڵەوە خەریکی یارین و هەرا و هۆسەیان زۆرە و ئاورێک دەداتەوە چاوی بە نەوەکانی دەکەوێـت کە بە پێچەوانەی منداڵەکانی کە ڕوخساریان لە هاوسەرەکەی دەچوون، کەچی نەوەکانی زیاتر لە خۆی دەچن و بەمەش لە یەک کاتدا  بیرەوەرییەکانی ڕابردووی یەکترناسینی لەگەڵ هاوسەرەکەی و ڕوخساری نەوەکانی و منداڵەکانی، ئاوێتەی یەک دەبن.

 گەر بێت و کەسێک بیەوێت بیرەوەرییە شەپۆلئاساکانی زەینی ئەم پیاوە بەساڵاچووە بەبێ هیچ جۆرە دەستکارییەک بنووسێتەوە، بەم شێوەیە دەبێت:

((ئێسقانەکانم ئازاریان زۆرە، شۆفێرێک دێـت شێوەی هاوسەرم تێدەپەرێت لەگەڵ شێرپەنجە ڕۆی منیش هەمە، لە ڕیستۆرانتێکی خۆشداین نەوەکانم بە هاژە هاژن دانیشتین، لە من دەچن، قاوەیەکی تاڵی من و ئەو وەک قاوەکەی دەستم دەخۆین، منداڵەکانم لە من ناچن لەو دەچن، چەن ئازارم هەیە چاوم پێکەوت شێوەی ئەو لەگەڵ نەخۆشییەکەم ململانێ دەکەم…))

ئەم دەقەی سەرەوە دەتوانین وەک نموونەیەکی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لێی بڕوانین، کە ڕووداوەکانی داهاتوو و ئێستا بە شێوەیەکی پەرتەوازە لە زەینی کارەکتەری سەرەکیی چیرۆکەکەدا ئاوێتەی یەک بوون و بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەبێ هیچ جۆرە گۆڕانکارییەک نووسراونەتەوە. بەڵام گەر نوسەرێکی تر بیرەوەرییەکانی زەینی ئەم کارەکتەرە بە دەستکاریکردنی ڕووداوەکانەوە بنووسێتەوە و بە شێوەیەکی ڕێکخراو یەکگرتوو دایانبڕێژێتەوە، ئەوکات لە گۆشەنیگای تەکنیکی شەپۆلی هۆش لا دەدات و چیڕۆکەکە دەچێتە خانەی گۆشەنیگای تاک گوتاری ناوەکی، هەرچەندە لەم گۆشەنیگایەشدا هێشتا دەقەکە ئالۆزی پێوە دیارە:

((شێوەی خانمە شۆفێرەکەی چەندە لەو دەچێت. بۆ یەکەمجار لە ڕێستۆڕانتێک چاومان بە یەکتر کەوت. دەنگی هاژە هاژی نەوەکانم ماڵەوەی پڕ کردووە. هەردووکمان سەرقاڵی خواردنەوەی قاوەیەکی تاڵ بووین. هیچکام لە منداڵەکانم ڕوخساریان لە من نەدەچوو و زیاتر هاوشێوەی هاوسەرەکەم بوون. نەخۆشیی شێرپەنجە بەرۆکی هەردووکمانی گرت. نەوەکانم تا ڕادەیەک لە من دەچن. من هێشتا لەگەڵ ئەم نەخۆشییە لە ململانێدام. ئەو زووتر ڕزگاری بوو و زوو بە جێی هێشتین هەست دەکەم هەموو ئێسقانەکانم لێک دەترازێن…..))

تایبەتمەندییەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش

بە شێوەیەکی گشتی، ناتوانین کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ورد و هەمەلایەن بۆ بەرهەمەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش دەستنیشان بکەین، چونکە هەر نووسەرە و بە شێوازی جیاواز پەنای بۆ نمایشکردنی زەینی کارەکتەرەکانی بردووە. بە هەر شێوەیەک بێت کۆمەڵێک تایبەتەمەندیی هاوبەش چیرۆکەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لەژێر یەک چەتر کۆ دەکاتەوە، ئەم تایبەتەمەندییانەش بریتین لە:

1- لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا، گۆشەنیگای تاک گوتاری ناوەکی لە هەموو یان بەشێکی گرنگی چیرۆکەکە بەکار دێـت و ڕەنگە هەندێکجار سوود لە تەکنیکی گۆشەنیگای (خۆدوێن)یش وەربگرێت. 

2- مەبەستی نووسەر نمایشکردنی ئاگاییی دەروونی کارەکتەرەکانە.

3- لە کۆی چیرۆکەکەدا، زنجیرەی کات و ڕیسای لۆژیکی ڕووداوەکان تێک دەچێت.

4- زەینی کارەکتەرەکان بە شێوەیەکی پچڕ پچڕ و پەرتەوازە نمایش دەکرێت، واتا ئاماژە و مانای ئاڵۆزیان تێدایە. ڕووداوەکانیش بە هەمان شێوە ڕێکخراو نین و پێویستە خوێنەر بە وردی بیانخوێنێتەوە و ڕووداوەکان پێکەوە گرێ بدات تا وێنەیەکی گشتی دەست بکەوێت. لێڵی و ئاڵۆزی زەینی کارەکتەرەکان لە تایبەتمەندییەکی بەرچاوی تەکنیکی شەپۆلی هۆشە بە جۆرێک کە خوێنەر ڕەنگە تا کۆتاییی چیرۆکەکەش لای ڕوون نەبێتەوە.

5- لەم تەکنیکەدا زانیارییەکان تەنیا لە زەینی کارەکتەرەکانەوە سەرچاوە دەگرێت.

6- ئەم چیرۆکانە گوێگریان لە دەرەوەی زەینی کارەکتەرەکاندا نییە و بابەتەکان لە ڕیگەی کارەکتەرەوە ڕەنگ دەداتەوە، بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی خۆئاگا ئامانجێکی زەینی یان مانای ڕواڵەتی بابەتەکە مەبەست بێـت.

7- کات لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا بە پێچەوانەی کاتی چیرۆک کلاسیکەکان لەسەر هێڵێکی ئاسۆیی ناڕوات و زەینی کارەکتەرەکان بەردەوام بەبێ گوێدانە ڕێکخراوی کات بە شێوەیەکی ڕەها لە نێوان داهاتوو و ڕابردوودا لە هاتوچۆدان بۆ ئەوەی کاتی ئێستای پێ بخەنە ڕوو. بە شێوەیەکی تر کات چیتر وەک زنجیرەیەک ساتی یەک بە دوای یەک هەژمار ناکرێت، بەڵکوو چیرۆکنووس کات بە پرۆسەیەکی بەردەوام لە زەیندا دەزانێـت، کە ڕووداوەکانی ڕابردوو سەر لە نوێ بەرەو کاتی ئێستا ئاڕاستە دەکرێنەوە و تێڕوانین بۆ ڕابردوو و پێشبینی بۆ داهاتوو ئاوێتەی یەک دەبن. بە شێوەیەکی گشتی لەم جۆرە تەکنیکەدا کارەکتەرەکان ڕووبەڕووی دوو جۆرە کاتی دەرەکی و ناوەکی دەبنەوە. کاتی دەرەکی هەر ئەو ساتە ئاساییانەیە کە بە شێوەیەکی ڕیکخراو بە خولەک و چرکەوە دەڕوات و کاتی ناوەکیش پەیوەستە بە زەینی مرۆڤەوە. کاتژمێر، تێپەڕبوونی کات بە شێوەیەکی ڕیکخراو و بەردەوام درێژە پێ دەدات، بەڵام لە زەیندا هەندێکجار ماوەی کاتژمێرێک بە درێژاییی ڕۆژێک تێدەپەڕێت و ڕابردوو و داهاتوو تێکەڵ بەیەکتر دەبن.

8- چۆنیەتیی بەکارهێنانی زمان لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا ڕۆڵێکی گرنگی هەیە، کە تیدا نووسەر پەنا بۆ گێڕانەوەی قۆناغی پێش ئاخاوتنەوە دەبات. لەم قۆناغەدا زمان هیچ جۆرە ڕێکخستن و لۆژێکێکی عەقڵانی تێدا نییە و ڕەگەزەکانی زمان بە شێوەیەکی ئاوێتە و پەرتەوازە لە هەر جۆرە مانایەکی دەرەکی بێ بەرین. بۆیە نووسەر لەم دۆخەدا ناچارە شێوازی گێڕانەوەکەی بە جۆرێک ڕێک بخات، کە تا ڕادەیەک خوێنەر لێیان تێ بگات و بەم کارەش ناتوانێت بە تەواوی لە سنوور و چوارچێوەی قۆناغی پێش ئاخاوتندا، بمێنێتەوە. سوودوەرگرتن لە ڕەگەزەکانی شیعر نووسین بە تایبەت خوازە و هێما و ئاماژە لە زۆربەی چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا بەدی دەکرێت. هەندێک نووسەر لەم کارە بە ڕادەیەک زێدەرۆییان کردووە کە لایەنی شیعری دەقەکە بەسەر لایەنی چیرۆکنووسییەکەدا زاڵترە. (فۆرستێر) کاتێک قسە لەبارەی ڕۆمانەکانی (وێرجینا وۆڵف)ـەوە دەکات، ئەو نووسەرە بە شاعیر دەشوبهێنێت: ((شاعیرێکە مەبەستێتی شتێک بنووسێت، کە تا دەلوێ لە ڕۆمان نزدیک بێتەوە {8})).

9- لە چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا سوود لە قۆناغی پێش ئاخاوتن (نەست) وەردەگیرێت هەر بۆیە زۆرجار ڕێسا و یاسا ڕێزمانییەکان تێک دەشکێن. لە قۆناغی پێش ئاخاوتندا، نووسەر ڕەچاوی هیچ جۆرە سانسۆر یان هەڵبژاردەیەک ناکات{٩}.

”بوونی هونەرمەند لە بەرهەمەکەیدا پێویستە وەک بوونی خوا لە ئەفراندندا بێت، نەبینراو و دەسەڵاتدار. ڕێگە بدەن لە هەموو شوێنێک هەستی پێ بکرێت، بەڵام نەبینرێت”

پێگەی نووسەر و خوێنەر لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا:

وەک پێشتر ئاماژەمان پێ کرد، داهێنانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە هەناوی تیۆرییە دەرونناسییەکاندا، ڕەوتی چیرۆکنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خستە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و بینای چیرۆکنووسی کلاسیکی بە تەواوی تێک شکاند. پڕۆسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆش یەکەمین گورزی خۆی ئاڕاستەی نووسەر کرد و بە تەواوی لە پرۆسەی گێڕانەوەکەدا دووری خستەوە. لەم جۆرە تەکنیکەدا زەینی کارەکتەرەکان بوونە سەرچاوەی گێڕانەوە و شوێنی حیکایەتخوانیان گرتەوە. کاتێک کە زەینی کارەکتەرێک لەلایەن نووسەرەوە بە مەبەستی گێڕانەوەی چیرۆکێک هەڵدەبژێردرێت، لەو کاتەدا نووسەر بەتەواوی خۆی لە کارەکتەرەکە جیا دەکاتەوە. هەر وەک (فلۆبێر) دەڵێت: ((بوونی هونەرمەند لە بەرهەمەکەیدا پێویستە وەک بوونی خوا لە ئەفراندندا بێت، نەبینراو و دەسەڵاتدار. ڕێگە بدەن لە هەموو شوێنێک هەستی پێ بکرێت، بەڵام نەبینرێت{10})).

دوورکەوتنەوەی نووسەری هەمووشتزان کە پێشتر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشداری لە پڕۆسەی گێڕانەوەدا دەکرد و هەموو زانیارییەکانی لەبارەی ڕووداوەکانی چیڕۆکەکە و کارەکتەرەکاندا دەزانی، و بە شێوەیەکی سروشتی دەخستە دەستی خوێنەرەوە، دواجار ئاڵۆزی و سەرلێشێوای خوێنەری لێکەوتەوە. لێرەدا خوێنەر پێویستە خۆی ئەرکی نووسەر بگرێتە ئەستۆ و بە دزەکردنە ناو زەینی کارەکتەرەکان و کۆکردنەوەی زانیاری و وێنە پچڕ پچڕەکان، بینای چیڕۆکەکە دروست بکاتەوە. بەم پێیە، لە چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا، خوێنەر دەبێتە شوێنگرەوەی نووسەر و پێویستە زەینی کارەکتەرەکان بخوێنێتەوە هەر وەک (ئیدل) وتوویەتی: ((ئەمە خوێنەرە کە پێویستە، فۆرمێک بە چیرۆکەکە ببەخشێت و ناچارە بۆ کۆکردنەوەی زانیاری و ڕاسپێردراوەکان، بە وریایییەوە ڕەفتار بکات{11})). ئەستەمبوونی تێگەیشتنی خوێنەر لە چیرۆکەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە دوورکەوتنەوەی نووسەرەوە دەست پێ دەکات. نووسەر چیتر لە گێڕانەوەکەدا بەشدار نییە، تاکوو سەرەداوێک بۆ کردنەوەی گرێیەکان بخاتە دەستی خوێنەرەوە. خوێنەریش چیتر ناتوانێت لە سوچێک دابنیشێت بە تەنیا ئەرکی خوێندنەوە و دڕک پێکردنی ڕووداوەکان بێت، بەڵکوو پێویستە هەموو هێز و توانا و ئەندێشەی خۆی بخاتەگەڕ تا ڕووداوە شپرزەکان بە یەکەوە گرێ بدات و بە شێوەیەک لە شێوەکان لە زەینی خۆیدا چیرۆکێک دروست بکات.

سەرچاوەکان:

١- پورنامداریان، تقی  (١٣٨٩)، رمز وداستان های مرزیدر ادبیات فارسی، تهران، علمی و فرهنگی ص١٤١.

٢- حسین بیات بە نقل از کتاب:

Rachel Baker, Sigmund Freud, New York, Julian Mesner, 1952, pp. 80_120.

٣- کارل گوستاو یونگ، انسان و سمبل هایش، تهران، انتشارات امیر کبیر، ١٣٧٠، ص ١٩ـ٤٠).

4- William, James, The principles of Psychology, New York, Henry Holt, 1980, p. 609

5- Abrams M.A (1993) Glossary of Literary terms, Sixth Edition p.2025

6- Peck Jhon amd Martin Coyle, Literary Terms and Criticism (2002) Third Edition, Macmillan, p. 132

٧- چتمن، سیمور (١٣٩٠)، داستان و گفتمان، ساختار روایی در داستان و فیلم، ترجمە راضیە سادات میرخندان، قم، انتشارات مرکز، مرکز پژوهش های صدا وسیما، ص٢٣٨.

٨- میریام آلوت، رمان بە روایت رمان نویسان، ترجمه محمد علی حق شناس، تهران، نشر مرکز، ١٣٨٠،ص٢١٣.

٩- بیات، حسین (١٣٩٠)، داستان نویسی جریال سیال ذهن، چاپ دووم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ص٩٥-١٧٥

١٠- هەمان سەرچاوە، ص١٤٥

١١- ایدل، لیون (١٣٦٧)، قصە روانشناختی نو، ترجمەی ناهید سرمد، چاپ اول، تهران، انتشارات شباویز. ص ١٩

The post تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە چیرۆک و ڕۆماندا appeared first on ژنەفتن.

لاکانیش هەر وەک فرۆید کارێکی ئەوتۆی لەسەر ئالودەبوون نەکردووە بەڵام سەڕەرای ئەوەیش چەندین نووسەر ئاماژە و تێزە دەروونشیکارییەکانی لاکانیان بەکارهێناوە بۆ قسەکردن لەسەر گرفتی ئالودەبوون هەم لە ڕووی چارەسەری کلینیکیدا و هەمیش لە دەستنیشانکردن و دیاگنۆسکردنی ئالودەبووندا وەک یەکێک لە کێشە ھەرە گەورەکانی مرۆڤی ئەم سەردەمە.

 نووسەرێکی وەک ھوگۆ فرێدا ئاماژەی بەوە کردووە کە لاکان بە تەنها شەش جار ئاماژەی بە ماددە سڕکەرەکان و ژەهرەواییەکان (تۆکسیکۆمانیا) کردووە^[1]. لەوانەیش لە ساڵی (1938)دا لە نووسینەکەیدا بە ناوی ( ئاستەنگەکانی خێزان لە بەردەم دروستکردنی تاک)دا، لاکان پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئالودەبوون پەیوەندی بە (لە دەستچوونی ھارمۆنی و سەقامگیری جیھانییەوە ھەیە) و، ئالودەبوون ھەوڵێکە بۆ سەرلەنوێ دۆزینەوەی (وێنای دایک).

لەساڵی (1946)دا لە نووسینێکی تریدا بە ناوی (Propos sur la causalite psychique)، لاکان ئالوەدەبوون وەک ھەوڵێک دەبینێت بۆ جۆرکردن و جڵەوکردنی «ناتەبایی و گرفتی بەر لە ئۆدیپوسی  نێوان ئێگۆ و بوون». ئەم ھەوڵەیش بە (دەستھەڵگرتن لە ئازادی بە شێوەیەکی تەمومژاوی) ناو دەبات.

دواتر لە ساڵی (1960)دا و لە نووسینێکدا بە ناوی (وێرانکاریی سوبێکت و دیالێکتی ئارەزوو لە نەستی فرۆیدیدا) لاکان دەڵێت: (ئەو ئەزموونەی کە لەژێر کاریگەریی وڕێنەکردنی ماددە ھۆشبەرەکانەوە بەری دەکەوین، زیاتر پەیوەندی بە ویستی گەڕانەوەی پاشەوپاش بۆ دواوە هەیە، هەوڵیکە بۆ ڕێگرتن و لەو دابەشبوونەی  کە بە سەر سوبێکتدا دێت»، ئەم خولیایە بۆ ڕێگرتن و خۆ قوتارکردن لە  لەتبوونە ئەزەلیەکە  وا دەکات  سوبێکت بگاتە ئاستی بیرکردنەوەی بێخەوش کاتێک ژویسانس لە خۆی دەکاتەوە و دووری دەخاتەوە لە خۆی).

لە ساڵی (1966)دا جارێکی تر لە بابەتێکییدا بە ناوی (La place de la psychanalyse dans la médecine) لاکان دەڵێت: (گوتاری زانستی پێگەیەکی باش وهاوکات نوێ دەداتە ماددە ھێمنکەرەوەکان و تەنانەت ئەو ماددانەیش کە دەبنە ھۆی وڕێنەکردن). و خودی ئەم بە شەرعیکردن و ڕێپێدانە بۆ بەکارهێنانی ماددە سڕکەر و هۆشبەرەکان و دواجاریش پراکتیزەکردنیان لە ڕووی دەرمانسازییەوە دوو ئامانجی سەرەکی لە خۆی دەگرێت:

یەکەمیان: کۆنترۆڵکردنی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکانە لەژێر ناو و چەتری دەرمانسازییدا.

دووەمیان: بەکارهێنانی پزیشکی و دەرمانسازی بۆ خودی ژویسانس.

دواتر لە درێژەی ئاماژەکانی سەبارەت بەم مەسەلەیە پێمان دەڵێت کە ژەهراویبوون دوای هەنگاوەکانی گەشەی زانستی دەکەوێت و بەویشەو گرێدراوە بە پەیوەندی (Epistemo Somatic) بە جەستەوە ناوی دەبات.

لێرەدا گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە شکستی کلینیکی بۆ چارەسەری کێشەی ئالودەبوون زۆر جار دەگڕێتەوە بۆ ئەوەی کە خودی سیپتومەکە چارە ناکرێت بەڵکوو دوور دەخرێتەوە یان وردتر بڵێێین لە بریدا ماددەیەکی تر بەکار دەھێنرت بۆ نموونە (مێثادۆن) دەدرێت بەو کەسانەی کە ئالودەن بە ماددەی ھێرۆین کە ئەمەیش ھەر بۆ ماوەیەکی کاتی دەتوانێت یارمەتی کەسەکە بدات تاوەکوو لە بەکارھێنانی ھێرۆین دوور بکەوێتەوە، چونکە خودی ئەم چارەسەرییە هەر وەک ئەوە وایە ئاگر بە نەوت بکوژێنیتەوە!

ئەم ڕاستییەش تێزەکەی فرۆیدمان بۆ پشت ڕاست دەکاتەوە چونکە ئەو ھەر لە سەرەتاوە ئاماژەی بەوە کردووە کە گرفتی  ئالودەبوون بە بەکارھێنانی ماددەیەک لە بری ماددەیەکی تر کرۆکی کێشەکە—سیمپتومەکە چارە ناکات بەڵکوو جۆری ئۆبێکتی ئالودەبوونەکە لە یەکێکەوە دەگۆڕێت بۆ یەکێکی تر.

دواتر لە ساڵی (1973)دا، لە سیمینارێکیدا بە ناوی (Les Non-Dupes Errent)، لاکان دەربارەی حەشیش هەر ئەوەندە دەڵێت کە شتێکی بێسوود و زیادەیە.

لەساڵی (1975)دا لە بابەتێکیدا بە ناوی (Culture aux journées d’études des cartels)دا، لاکان ئاماژە بە ناوبانگەکەی خۆی سەبارەت بە ماددە ھۆشبەرەکان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: (تەنھا یەک پێناسە بۆ ماددە ھۆشبەرەکان هەیە کە  ئەویش شتێکە ڕێگە بە جیابوونەوە ولێکھەڵوەشانەوەی ئەو ھاسەرگیرییە دەدات کە لە گەڵ «ویڵیە چکۆلە^[2]دا هەیە).  بە ڕای ئەو کاتێک یەکێک خۆی بە نێر دەبینێت هەر لەبەر ئەوەیە کە کلکێکی بچووکی هەیە، ئەم کلکەیەش ئاماژەیە بۆ زەکەر، ئەمە بە دیوە ئیتومۆلژییەکەیدا ڕاستە، وەلێ  شتێکی تریشی پێویستە تا تەواو هەست بە بوونی خۆی وەک نێرێک بکات ئەویش فالوسە. فالوس خاڵی بە یەکگەشتنی ئەم پاراسیتە/کلکە بچووکەیە بە وەزیفەی  وشەوە-زمانەوە، بەبێ فالوس خودی ئۆرگانەکە دەبێتەوە بە ئامراز لە پەیوەندی بە دالەوە.

ئەم ئاماژانەی سەرەوە  سەبارەت بە ژەهراویبوون بە ماددە هۆشبەرەکان ئەوەمان پێ دەڵێت کە جیاوازییەکی ئەوتۆ لە نێوان تێزەکانی لاکان و فرۆیدا لەسەر ئەم بابەتەدا نییە. وەک پێشتر لەبەشی یەکەمدا باسمان کرد فرۆید باسی لە پەیوەندیی نێوان ئالوودەبوون و دەستپەڕکردندا کردووە و پێی وایە کە دەستپەڕکردن ناوبڕێکی_شۆرتێکی کورتە لەنێوان ئارەزوو و تێربوون، ئەمەیش وا دەکات کە سوبێکت بگات بە چێژی خۆی بەبێ تێپەڕین بە لای ئەوانی تردا و بێ ئەوەی بەریان بکەوێت.

  لاکانیش هەر وەک فرۆید ژەهراویبوون-تۆکسیکۆمانیا بە هەوڵێک بۆ رێگرتن لە لەدەستچوون دەبینێت، بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتی و گەیشتن بە دۆخێکی لەبارتر لە ڕووی دەروونییەوە. وردتر بڵێین، لاکانیش هەر وەک فرۆید ئالودەبوون  بە پەیوەندییەکی دەستپەڕئاسا بە فالوسەوە بەبێ بەشداری ئەوی تر دەبینێت. وەلێ بە پێچەوانەی فرۆیدەوە بە ڕای لاکان ئالودەبوون جۆرێکە لە  گەشتن بە ژویسانس بەڵام  ئەم گەیشتنە  لە ڕێی فالوسەوە نییە،  بەڵکوو بە دابڕان و شکاندنی پەیوەندی لەگەڵ فالوسدا دروست دەبێت. بە مانایەکی تر، کەسی ئالودە جۆرێک لە ژویسانس بۆ خۆی دروست دەکات کە فالیکی نییە.

 ئەمەی لە سەرەوە باسـمان لێوە کرد کەم تا زۆر، هەموو ئەو ئاماژانەیە کە بە ڕای (هوگو فرێدا)دا، لاکان لە بابەتەکانیدا لێرە و لەوێ سەبارەت بە ئالودەبوون و بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان قسەی لە سەر کردووە و سەرنجەکانی خۆی لە بارەیەوە خستۆتە ڕوو. وەلێ یەکێک لە ئاماژە هەرە گرنگەکانی لاکان کە ھوگو فرێدا باسی لێوە نەکردووە بە سەریدا تێپەڕیوە، ئەوەیە کە (جان پێر دوپۆنت) لە مێزگردێکدا سەبارەت بە تۆکسیکۆمانیا ئاماژەی پێ کردووە و دواتریش لە وتارێکدا بە ناونیشانی  (Discourse de la Toxicomanie) بڵاوی کردۆتەوە. دۆپۆنت دەڵێت کە:

(لاکان ئەوەمان بە بیردەهێنێتەوە کە لە (ھەموو حاڵەتێکدا قسەکردن ھەمیشە ئەوانە دەگرێتەوە کە ژەهراویبوون- تۆکسۆمانیکن).  ئەمەش زۆر بەسادەیی پەیوەندیی نێوان زمان و ئالودەبوونمان بۆ بەرجەستە دەکات بەو مانایەی ھەموو بوونەوەرێکی قسەکەر بە سروشتی خۆی کەسێکی-سوبێکتێکی ئالودەیە.

ئەم ئاماژەیەی سەرەوە یارمەتیمان دەدات تاوەکوو زیاتر لە ئاماژەکەی پێشوویش تێبگەین، چونکە کاتێک لاکان دەڵێت کە ماددە هۆشبەرەکان ڕێگە بە لێکهەڵوەشانەوەی ئەو هاوسەرگیرییە دەدات کە  لەگەڵ (ویڵیە چکۆلەدا) هەیە، مەبەستەکەی هەرئەوەیە کە ماددە هۆشبەرەکان یارمەتی کەسەکە دەدەن تا لە ژێر باری ئەو ئاستەنگ و سنوورانەدا -کە یاسا و نۆرمەکانی فالوس بەسەرماندا سەپاندوویەتی- دەرباز بێت.

 بە مانایەکی تر، ماددە هۆشبەرەکان هەوڵیکە بۆ هەڵهاتن لە دەرئەنجام و ئاسەوارەکانی  خەساندن. واتە هەر کات مرۆڤ دێتە ناو نەزمی زمان و دەبێتەوە بە بەشێک لە وەزیفەی زمان ئەوا بیەوێت یان نەیەوێت دووچاری عەشق و سۆز دەبێت بۆ شتگەڵیکی تر کە بە تامی ژەهرن. زمان هەم بەکارمان دەهێنێت و هەم چێژیشمان لێ دەبینێت بە مانا لاکانییکەی. وەلێ کاتێک مرۆڤ بیەوێت لە چنگ سنوور و بەربەستەکانی زمان قوتار بێت ئەوا خۆی لە ناو فەزا و ئەنگێزەی مەرگدا دەبینێتەوە.

لاکان لە کۆتایییەکانی یەکەم وانەی سیمینارێکیدا کەبە (کتێبی XXI^[3]) ناسراوە، پێمان دەڵیت: گرنگە کە مرۆڤ فێڵباز و لێزان بێت و بتوانێت خۆی بە بونیادێکەوە گرێ بدات قایم بکات. هەر لە هەمان وانەیشدا ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە کەسە ‌هەڵنەخڵتێنراوەکان ئەوانەن کە نایەڵن و ڕازینابن وەک بوونەوەرێکی قسەکەر لەو فەزایەدا گیر بخۆن و داگیر بکرێن، واتە خۆیان نابەستنەوە بە هیچ بونیادێکەوە.

ھەڵبەت مرۆڤ بە زۆر شێوە دەتوانێت خۆی لە ھەڵخڵەتاندن قوتار بکات. یەکێک لەو ڕێگایانەیش کە مرۆڤ بەکاری دەهێنێت بۆ ئەوەی ‌هەڵنەخڵەتێت ھەست بە گەمژەبوونی خۆی نەکات ئەوەیە کە وەک رێبوارێک بەم ژیانەدا تێپەڕێت و گوزەر بکات. هەموو ئەو کەسانەی باوەڕیان وایە کە ژیان زیاترە لە سەفەرێک لەنێوان بوون و نەبووندا، لەنێوان لە دایکبوون و مردندا. ئەوانەی کە پێیان وایە  ژیان شتێکە گەورەتر لە خودی ژیان خۆی، کە ئەم  ژیانە تەنها سەفەرێکە بۆ گەیشتن بە ژیانێکی تر و باوەڕیان بە بەڵێنی خاکێکی تر و بەهەشتێکی بانزەمینی هەیە. خۆیان بەم ژیانە فانییەوە نابەستنەوە و تیایدا گیرناخۆن. ئەم جۆرە لە ژیان و دونیابینیە وەک ڕێبوارێک وەک  پێشنیاری لاکان بۆ ئێمە گرنگییەکی زۆری هەیە لە سیاقی ئالودەبووندا و لە تێگەشتنمان بۆ بیروبۆچوونەکانی ئەو سەبارەت بەم بابەتە.

بە ڕای لاکان لەنێوان ژیان و مردندا مرۆڤ نەک هەر بە تەنها بەر گەلێک بونیادی جیاواز، بەڵکوو بەر خودی ترۆپکی ژیانیش دەکەوێت، ئەم بەرکەوتنەیشی لە فۆڕمی ژویسانسدا وەک جەستەیەکی زیندوو بەرجەستە دەبێت. واتە سوبێکت لە سەفەری ژیانیدا لەنێوان لەدایکبوون و مردندا هەم بەر بونیادە جیاوازەکان وە هەمیش بەر ژویسانس دەکەوێت. وەلێ بونیادەکان و ژویسانیش خۆیان بەر یەک دەکەون و کار لە یەک دەکەن. لەم بەرکەوتنەیشدا سوبێکت هەمیشە فریو دەخوات و هەڵدەخڵەتێنرێت بە ناوی ژویسانس خۆیەوە. ھەر بۆیە یەکێک لەو ڕێگەیانەی کە سوبێکت بەکاری دەهێنێت بۆ خۆلادان و خۆپاراستن لەم فریودانە، سڕکردنی جەستەیە بە مادە هۆشبەرەکان _ کحولییەکان. بە مانایەکی تر، کەسانی ئالودە ڕازی نین خۆیان ببەستنەوە بە هیچ بونیادێکەوە بەڵکوو دەیانەوێت سنوورەکان ببەزێنن و تێانپەڕینن لە ڕیی بەکارهێنانی ئەم مادانەوە. هەر ئەم هۆکاریشە  دەیانکاتە کەسی  ئالودە و سەرگێژ چونکە درک بەوە ناکەن و نازانن  کە بە ناوی دەربازبوون لە تەڵەی ژویسانس جارێکی تر  خۆیان دەکەنەوە بە کۆیلەی ژویسانس.

بۆ ئەوەی زیاتر لە پەیوەندیی کەسی ئالودەوە بە ژویسانسەوە ڕوون بکەینەوە ئەوا ئاماژە بە پێناسەکەی لوز ڕایک سەبارەت بە ئالودەبوون دەکەین. بە ڕای ئەو ئالودەبوون بریتییە لە هەڵبژرادنی جۆرێک لە ژویسانس کە سەربەخۆ خۆی ڕێک دەخات بەبێ خۆبەستنەوە بەو بونیادانەوە کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دیاری دەکەن. هەڵبەت لێرەدا مەبەست لەوە نییە کە خودی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی ڕۆڵی گەورە و بەرچاوی لە ئەزموون و هۆکارەکانی ئالودەبووندا نییە. بەڵکوو دیسانەوە کاریگەرییەکانی ئالودەبوون بۆ سەر کەسەکە پەیوەندی بە کەسانی ترەوە نییە بەڵکوو شتێکە سەربەخۆ بەڕێوە دەچێت.

ئێمە لە جیهانێک و کەلتوورێکدا دەژین کە چێژ و ژویسانس بۆتەوە بە بەرپرسیارێتی و ئەرک لەسەر شانمان. ئەوەی کە پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان ڕادەگرێت و ڕێکی دەخات وەرگرتنی چێژ و خۆشی شادییە.  فەیلەسووف و نووسەری فەڕەنسی (گیلیس لیپۆڤیتسکی) لە کتێبی (زەمەنی هایپەرمۆدێرن)دا باس لەوە دەکات کە زەمەنی مۆدێرنەی دووەم دەستی پێ کردووە. زەمەنێکە کە بە ناڕێکوپێکی و جیهانگیرییەوە دەناسرێتەوە و بە شیوەیەکی سەرەکیش لەسەر سێ فاکتەر وەستاوە کە ئەمانەن: بازار، کاریگەریی تێکنۆکراتی  و خودی تاکە کەس خۆی. لیپوڤیتسکی دەڵێت: (ئەم مۆدێرنیزەیشنەی جیهان لە ڕێی نیهیلیزمی کاڵای تەکنۆکراتییەوە بۆ خۆی پرۆسەیەکە کە لە بۆشایییەکەدا گێژ دەخوات و دەخولێتەوە بەبێ هیچ ئامانج و مانایەک). ئەو باس لەوە دەکات کە ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە چێژ بۆتە دیکتاتۆر بە سەرمانەوە. بەڵام ئەوەی کە جێی نیگەرانی و ترسە ئەوەیە کە چۆن تا بێت شوناسی مرۆڤەکان لەژیر دەسەڵات و هەژموونی ئەم دیکتاتۆرەدا لاواز و پووچ دەبێت. لە زەمەنێکدا دەژین کە تا بێت زیاتر و زیاتر بەر ناسەقامگیری و ناجێگری مرۆڤەکان دەکەوین، ئێمە شایەتحاڵی زەمەنێکین کە نیشانە و سییمپتومەکانی لاوازی دەروونی مرۆڤ هەر لە خەمۆکی، ترس و دڵەڕاوکێ، خۆکوشتن، ئالودەبوون، ئازاردنی خود و خۆبریندارکردن، ناجێگیری خواردن… هتد، لە زیادبووندایە. بە مانایەکی تر، مرۆڤ لەم سەردەمەدا هێندە تەنیا ماوەتەوە لەگەڵ هەژموون و دەسەڵاتی چێژ وەک سەرسەخترین دیکتاتۆر، ئەمە وای کردووە کە  هەموو میکانیزمە بەرگرییەکانی پێشوو بە جۆرێک لە جۆرەکان لە پەک کەوتووە و دادی نادات تا هارمۆنی و ئارامی بۆ دەروونی خۆی بگەڕێنێتەوە هەست بە بوونی خۆی بکات. بونیاد و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی چیتر ئەو چاڵ و چۆڵی و بەتاڵییە پڕ ناکەنەوە کە مرۆڤ لەژێر سایەی کەلتووری سەرمایەداری و بەرخۆریدا بە دەستیەوە دەناڵێنێت. لەم سەردەمەدا مرۆڤەکان لەژێر باری قورسی ژیاندا هەمیشە هیلاک و پرزە بڕاون، لیپۆڤیتسکی لەم بارەیەوە دەڵێت: (لە کەلتووری بەرخۆریدا دواجار ئەوەی کە مرۆڤەکان لە سەروو هەموو شتێکەوە بە دوایدا وێڵن هەستکردنە بە خۆشی، هەستێکی چڕو پڕ بە خۆشی، هەستێکی سەربەخۆ کە پشت نەبەستێت بە پێگەی ئەوانەوە بەڵکوو تەنها بە ئەزموونی خۆشی و خودی چێژ خۆیەوە).

ئەم عەوداڵی و گەڕانە بە دوای هەستکردن بە خۆشی و ئەزمونکردنی چێژ وای کردووە کە تا زیاتر مرۆڤ هەست بە ئازار و ناڕەحەتی ژیان بکات ئەوا زیاتر و زیاتر مافی خۆشبەختی و هەستکردن بە چێژ لە خۆی داوا دەکات و خۆیشی دەکاتە بەرپرسیاری یەکەمی دەستەبەرکردنی ئەم مافە. هەر بۆیە بۆ ئەوەی بتوانین لەم کەلتوورەدا جێمان بێتەوە و بەردەوام چێژ وەرگرین، پەنا دەبەینە بەر ئەو سییمپتومانەی کە خودی چێژمان بۆ دروست دەکەن یان وردتر بڵێین ئەو سیمپتومانەی کە کاریگەریی ژویسانسمان بۆ بەرهەم دێنین، دیارە ئالودەبوونیش یەکێکە لەو سیمپتومانە.

لە کاتێکدا خودی کەلتووری بەرخۆری هیچ داوایەک و بەرپرسیارێتیەک ناخەتە سەر تاکەکانی تا خۆیان ڕێگەچارە بدۆزنەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشە و نەهەماتییەکانیان بەوەی کە بتوانن ڕووبەڕووی ببنەوە بەڵکوو بە پێچەوانەوە لە کەلتووری بەرخۆریدا چارەسەری هەموو کیشەکان لە دەرەوەی مرۆڤ خۆیەتی و بۆی ئامادە کراوە و دەتوانێت بە پارە بیکڕێت. کەلتوورەکە بە تۆپزی و بێڕەحمانە چارەسەری دەرەکی دەسەپێنێت بەسەر مرۆڤەکاندا، وایان لێ دەکات لە دەرەوەی خۆیان بە داوی خۆیاندا بگەڕین. یەکێک لە دەرئەنجامەکانی ئەم تەڵەیەی کەلتووری سەرمایەداری و بەرخۆریش ئەوەیە کە مرۆڤ زیاتر و زیاتر گیرۆدەی ئەو چارەسەرانە دەکات کە لە دەرەوە بۆی دانراوە، بەمەیش زیاتر وێڵی وەهمی گەیشتن بە چیژ دەبێت.

دیارە لاکان لە یەکێک لە وانەکانیدا ئاماژەی بە هەمان بابەت کردووە و دەڵێت لە جیهانی مۆدێرنەدا گوتاری سەرمایەداری دەبێتە گوتاری زاڵ. گەشەکردن و بەرە و پێشچوونی زانست و بازاڕ هاوکات تێکەڵبوونیان بە دیموکراتی لیبڕاڵ بوونەتە هۆی برەودان و پێشخستنی ئەم گوتارە. ئەو یاسایییەی کە ئێستا خەڵکەکان کۆ دەکاتەوە و یەکیان دەخات قەدەغەکردن و دابەشکردن و ڕیکخستنی ژویسانس نییە بە تەنها بەڵکوو گۆڕاوە بۆ ئایدیاڵێکی تر کە ئەویش ئازادیی تاکەکانە. ئازادییەک کە خاسیەتەکانی کورت کراوەتەوە بۆ داواکردن و هەڵپەکردن بۆ چنگکەوتنی ژویسانسی زیاتر، کە ئەمەیش بۆ خۆی دەتوانیت هێندەی بۆت دەکرێت بیفرۆشیتەوە بە ئەوانی تر و سەواو مامەڵەی پێوە بکەیت. کەواتە گوتاری سەرمایەداری گوتارێکی زاڵتری بە سەری گوتاری ئاغا- سەرداردا هێناوە ئەگەرچی لە هەردوو گوتارەکەدا ئەوەی کە بەڕێوەی دەبات و دەیجووڵێنێت ئارەزووە، بەڵام دوو جۆر لە ئارەزووی جیاوازمان هەیە کە هەر یەکەیان بە ئاڕاستەیەکی جیاواز کار دەکات. لە کاتێکدا گوتاری ئاغا بەرجەستەی ئارەزوویەکە بۆ یەکخستنەوەی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و بە بەردەوامی کار لە سەر بونیادی کۆمەڵایەتی دەکات ئەوا گوتاری سەرمایەداری نوێنەرایەتی خواست و ئارەزووی تاکگەرایی دەکات. پرکردنەوەی ئەم ئارەزووە و هاوکات تێکردنیشی پێویستی بە ئەوانی تر و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی نییە. هەر بۆیە تێگەشتن لە ئالودەبوون وەک یەکێک لە کاریگەرییەکانی گوتاری سەرمایەداری لە کەلتووریی مۆدێرنەدا کارێکی گرنگە.

لاکان لەم بارەیەوە دەڵێت: (هەموو گوتارەکان کاریگەرییان لەسەر مرۆڤ کاریگەرییەکی مەستانەیە.  کاریگەریی گوتارەکان بۆ خۆیان جۆرێک لە پێشنیاریان تێدایە. بەو مانایەی کە گوتار هەمیشە جۆرێک لە مەستبوون خەولێخستن لەگەڵ خۆی دێنێت. تەنها لەو کاتانەدا نەبێت کە مرۆڤ درکی نییە و تێناگات، ئەوا ئەو کاتە بە ئاگا و هۆشی دێنێتەوە). کەواتە خاڵیکی هاوبەش لەنێوان گوتار و خراپ یان زێدە بەکارهێنانی ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکاندا هەیە، ئەویش ئەوەیە لە هەردوو حاڵەتەکەدا مرۆڤ  سەرمەست دەکەن، خەو لێ دەخەن و بێئاگای دەکەن. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا دەتوانرێت ئەم سوبێکتە سەرخۆش و سەرمەستە بە ئاگا بهێنرێتەوە؟

ئالودەبوون و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی 

با کەمێک بگەڕێنەوە سەر  چەمکی ( ڕێبوار_گەڕیدە) کە چەمکێکی گرنگی لاکانییە لەنێو سیاقی ئالودەبووندا و بزانین بۆ کەسی ئالودە مانای سەفەرکردن و گەڕان چی دەگەیەنێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارەیش زۆر بە سادەیی ئەوەیە کە کەسی ئالودە دەگەڕێت بە دوای وەڵامێکی ئەرێنیدا بۆ ئەو نوقسانیەی کە لە ئەوی تردا ئەمی ئالودە ئەزموونی دەکات. هەر بۆیەش زۆر پەیوەست، هۆگر و خولیای ئەو مادەیەن کە ئەوان بە ئایدیاڵی دەبینن وەک وەڵامێک لە سەرگێژی و خولخوارندوەی خۆیان بۆ دروستکردنی مانا بۆ ژیان.

 بۆ کەسی ئالودە  گەڕان بە دوای مانای ژیاندا پێوستی بە دالێکە لە جۆرێکی تر، وەلێ هەر خودی ئەم پەیوەندییە خۆگیرییە بە دالەوە دەبێتەوە بە کیشەو ئاستەنگ بۆ ژیانیان. بەو پێیەی کە دال شتی مادییە و توانای تێپەڕاندن و کەماڵبوونی خۆی هەیە. کەسانی ئالودە ھەمیشە لە گەڕاندان عەوداڵن بە دوای چارەیەکی ئایدیاڵ بۆ کێشەو گرفتەکانی ژیان. کەسانی ئالودە ھەست بە پووچی ژیان دەکەن و پێیان وایە ژیان خەرابات و ئازارێکی قووڵە، ھەر ئەمان خۆشیان جیاواز لە کەسانی تر لەو ئازارە دەگەن و تامی دەکەن. کەسانێکن قبوڵی ژیانیان نەکردوە وەک خاڵی دەستپێکی مردن. ھەر بۆیە پێویستیان بە فریادڕەسێکە، بە مەستبوونە، خۆگێژکردنە و خۆخڵەفاندن بە مەبەستی ڕەتکردنەوە و نکوڵیکردن لە بوون و لەو بونیادەیش کە تیایدا دەژین. مەی و ماددە ھۆشبەرەکان دەتوانن ئەو خەیاڵە لە زهن و هۆشی کەسی ئالودەدا دروست بکات کە چارەیەکی ئایدیاڵ و دانسقەی بۆ پرسی وجودی خۆی دۆزیوەتەوە. بۆ کەسی ئالوودە گرنگ نییە جۆری ئەو چارەیە چییە و چۆن لە سەر خۆی و دەورووبەرەکەشی دەکەوێتەوە. بەڵکوو ھێندە بەسە کە ئەمانە خۆیان دەکەونە وەھمی ڕازیبوون و تێربوونێکی کاتییەوە. بێبکان لەوەی کە چی لە دەست دەدەن لەو ڕێگەیەدا مادامەکی بە خەیاڵی خۆیان بەرەو گەیشتن بە حەقیقەت مل دەنێن و دەڕۆن، گرنگ ئەوەیە ئەوان لەو سەفەرەدا دەتوانن بگەن بە دوا پنتی بوون ئەگەر چی لە ڕێێ فەنابوونەوەیش بێت.

کەسی ئالودە بەردەوام لە سەفەردایە بەردەوام خەریکی پشکنینی خاکێکە کە بە تەنها لە خەیاڵ و زهنی ئەودایە. هەموو دەرفەتێکی مەستبوونی سەفەرێکە بۆ نائاگایی، ڕۆشتنێکی دوورە بەرەو نادیار و ناشوێن. پریاسکەی کەسی ئالودە بۆ ئەو سەفەرە هیچ ترسێکی بۆ نەگەڕانەوە و تیادا نییە، بێباکە لەوەی کە دوا مەنزڵی سەفەرەکەی وەک گەڕیدەیەک هەر گەیشتنە بە مەرگی ڕووت خۆی.

من خۆم چەند ساڵیک لە مەبەر پیش ئەوەی بزانم و ئەوە بخوێنمەوە لەسەر گرنگی چەمکی (گەڕیدە) لای لاکان لە سیاقی ئالودەبووندا. لە دانیشتنیکدا لەگەڵ کەسێکی ئالودە بە ئەلکهول  باسم لەم سەفەرکردنە کرد. هەوڵمدا مانای ئەم سەفەرکردنە بۆ کەسەکە ڕوون بکەمەوە، کە چۆن ئەو بە بەردەوامی لە سەفەر و گەڕاندایە. سەفەرێک کە زۆر بە ئاگاوە خۆی بۆ ئامادە دەکات، وەلێ بەبێ ئەوەی بزانێت و درک بەوە بکات کە سەفەر بەرە و نائاگایی دەکات. هەموو جارێک پریاسکەیەک لەگەل خۆی دەبات. تێشووی سەفەرەکەی جگە لە چەند قاپە ویسکی، چەند بیرەیەک، چەند پاکەتێک جگەرە هیچی تری تیا نییە! هەوڵمدا ئەوەی بۆی روون بکەمەوە کە ئەو زۆر بە ورردی بیر لەو سەفەرە دەکاتەوە بەڵام ئەوەی کە بیری لێ ناکاتەوە و حسابی بۆ نەکات (گەڕانەوەیە) بۆ ئێستا و ئێرەی. بەو مانایەی کە کەسی ئالودە سەفەرێک بەرەو نائاگایی دەکات هیچ بیر لەوە ناکاتەوە بە خەیاڵیدا نایەت کە لە پلانی سەفەرەکەیدا ئەوە دابنێت ئەی ئەگەر نەگەڕایەوە بۆ ژیان و دواجار گەشت بە دوا مەنزڵگەی نەست و نائاگایی خۆی کە مەرگە. هەر ئەم گوێنەدان و بێباکییە بە نەگەڕانەوە وا دەکات کە کەسی ئالودە  سەڕەڕای ئەوەی دووچاری ناڕەحەتییەکانی (^[4]Abstinence ، Overdose) دەبێت و زۆر جار لە مردن دەگەڕێتەوە کەچی هەر تەمێ خواردوو نابێت و جارێکی تر  دەگەڕیتەوە لای ئۆبێکتی عەشقەکەی، هەموو جارێکیش لە جاری پیشوو زیاتر لە ئامێزی دەگرێت و پێوەی دەنوسێت.

ئێستا کاتێک سەرقاڵی ئەم نووسینەم درک بە وردکاری ڕۆڵی خۆم لەو پەیوەندییەدا دەکەم. کێشەی من وەک دەروونشیکارێک و شارەزایەک ئەوە بوو کە زۆر زیاترم لەوە دەزانی و درکم پێدەکرد لەوەی کە دەبوو بیزانم. هێندە قووڵ خزابوومە ناو نەستی و نائاگای ئەو کەسەوە کە تەواو ڕووت دەمبینی. لە هەندێ کاتدا بە جۆرێک هاوشوناسی دۆخەکەی بووبووم کە دەمویست بچمە ناویەوە و ڕووبەڕووی کیشەکانی ببمەوە.  هەر ئەم زۆر زانین و هاوئالودەییە  بوو کە وای کرد من وەک شارەزایەک نەتوانم ئەو پەیوەندییەی نێوان ئەو وەک سوبێکت بەو ئەوی ترەوە (کە ئۆبێکتی ئالودەبوونەکەیەوە) بدۆزمەوە. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر ئەم خاڵە و باس لە کەسی هاوئالودە یان هاوخۆلیا دەکەم کە نیشانە و زیانەکانی گەر زیاتر نەبێت لەوەی کەسی ئالودە ئەوا کەمتر نییە. تراومای کەسی هاوئالودە و گێرۆدەبوونی بە کەسی ئالودە، جەزرەبەیەکی دەروونییە لە جۆرێکی تر، نەهامتییەکانی هەم لە ڕووی دەروونییەوە وە هەم لە ڕووی فیزیکیەوە زۆرن. کەسی هاوئالودە جا چ وەک خەمخۆر، گوناهبار، بەرپرسیار یان ئەوەی پێی دەڵێن ئەوی تری کەسی ئالودە ، بابەتێکە جێی سەرنج و لێکۆڵینەوەیە کە پێویستە هەڵوەستەی لەسەر بکەین.

وەک پێشتر باسمان کرد گرێی سەرەکیی کەسی ئالودە خولیا و ئارەزوومەندییەتی  بۆ چێژوەرگرتن بەبێ گوێدان بە کۆت و پێوەندە کۆمەڵایەتییەکان. لە کاتێکدا کەسی ئاسایی چێژ و ئارەزووی خۆی بەرتەسک دەکاتەوە تا بتوانن خۆیان بگونجێنن و هاوکات بتوانن وەک تاکیک لە ناو پەیوەندییە کۆمەڵاتییەکاندا بمێننەوە و جێگە و پێگەی خۆیان تۆکمە بکەن، ئەوا کەسی ئالودە ژیانی خۆیان تەرخان دەکەن تا بگەنە ترۆپکی بوون لە ڕێگەی چێژی خێرا و دەمودەستەوە. کاتێک قسە لەگەڵ زۆربەی ئەو کەسانە دەکەیت کە کێشەی ئالودەبوونیان ھەیە ئەوا لە یەکەم دانیشتنەوە ئەوەت بۆ دەردەکەوێت کە ئەمانە بەرگەی داوا و ئەرکەکانی دەرەوەی خۆیان نەگرتووە، نەیانتوانیوە خۆیان لەگەڵ ژیان بگونجێنن و هەمیشە خەتایەک هەیە کە لە دەرەوەی خۆیان کە دەیانچەوسێنێتەوە، نادادییەک هەیە کە تەنها هەڕەشەکەی بۆ ئەم کەسانەیە.  ئەم هەستکردنە بە زوڵم و زۆری ژیان، بە بەدبەختی و نەگەشتن بە شادی کەڵکەڵەی کەسی ئالودە بە ئۆبێکتەکەیەوە زیاتر و توندتر دەکات. فرۆید دەڵێت:

 (کاتێک داوا و ئەرک لەسەر مرۆڤ زیاد دەبێت! یان مەیلی شۆڕشی تیادا دروست دەکات و یان دەیکاتە کەسی نیرۆییکی، یاخود بە بەدبەختی دەمێنێتەوە^[5]).  هەر بۆیەش خۆبەستنەوە و ھاوشوناسبوون لەگەڵ ئادیاڵێک، ئایدۆلۆژییەک، یان فیگەرێکی پاڵەوان لە فیگەری سەرۆک و باوکە وەھمییەکان، دەتوانن وەک قەرەبووییەک بۆ ئەو ناشادی و کەموکورتییەی ژیانی مرۆڤ کار بکەن. بەڵام لە حاڵەتی ئالودەبووندا سوبێکت بەر میکانیزمێکی تری بەرگری دەکەوێت کە تەواو جیاوازە. ڕەنگە لێرەدا پێناسەیەکی تری ڕایک لوز سەبارەت بە ئالودەبوون یارمەتیمان بدات تاوەکوو لەم خاڵە تێبگەین، ئەو دەڵێت: (ئالودەبوون بریتییە لە پرۆسەی بەرجەستەکردن و نمایشکردنی ئایدیاڵێک لە شوێنە چۆڵەکاندا كاتێک خودی ئایدیاڵەکە دەبێتەوە بە ئۆبێکتێکی بەکارھاتوو-سواو یان کاتێک ئایدیاڵ دەبێتەوە بە خودی ئەو  نوقسانی و کەموکورتییەی کە لە دوای تێربوون و ڕازیبوونەوە بۆمان دەمێنێتەوە ئەوەی کە لە سەرەتاوە بە ھۆی داوا و فشاری ئەوانی ترەوە دروست بووە..).

ئەگەرچی لە زۆرینەی سیاق و کۆمەڵگەکانی دونیادا مەیلێک بۆ جیاکردنەوەی کەسانی ئالودە هەیە هەم وەک لادەر وە هەمیش وەک کەسانی نەخۆش کە پێویستیان بە یارمەتی هەیە بە تایبەت ئەو کاتانەی کە کەسەکە دەبڵ دیاگنۆسی هەیە. سەرەڕای ئەو ڕاستییەش کە دونیای ئەمڕۆمان خۆی مرۆڤی بێدەرەتان و بێچارە بەرهەم دەهێنیت چونکە مرۆڤی ئەم سەردەمە گیرۆدەی دەستی چێژی خێرایە، وەلێ هێشتا کەسی ئالودە شتێک لە بەرپرسیارێتی لە سەر شانە چونکە ئەو خۆی بە کامڵی ئەقڵی خۆیەوە بژاردەیەک دەکات. ئەم بژاردەیەشی لەسەر ئاستی سوبێکتە بەوەی کە بە خێراترین و کورترین ڕێگە و لە ڕێی بە ژەهراویکردنی جەستەی خۆیەوە دەیەوێت بگات بە تێربوون و ڕازیبوونێکی کاتی. کەسانی مودمن و ئالودە هەموو ئارەزووی خۆیان کورت دەکەنەوە بۆ گەشتنەوە بە یەکەم چێژ، بە یەکەم نەشوەی گەشتن و شادبوونەوە بە ئۆبێکتی لەدەست چوو. یەکەم مەستبوون، یەکەم ختوکەی ڕۆح، یەکەم ساتی گەشتن بە ئۆرگازم. هەتا کەسی ئالودە شکست بێنێت لە تامکردن و گەیشتنەوە بە یەکەم ئەزموونی چێژ، زیاتر بەردەوام دەبێت و بەڵێن بە خۆی دەداتەوە کە ئەم جارەیان بە نەفەسێکی تر، بە پێکێکی زیاتر، یان بە مژێکی زیاتر دەتوانێت ئەو لەزەتە بداتەوە بە ڕۆح و بە جەستەی.

 ئەوەی ئالودەیە بە مەی خواردنەوە، بە لە دەستدانی کەسە نزیکەکان ماڵ و مناڵ، ئیش و شتەکانی دەوروبەری دەستبەرداری بتڵە شەرابەکەی نابێت واز لە ساتەکانی خوماری و مەستی خۆی ناهێنێت هەر لەبەر ئەوەی دەکەوێتە دەرەوەی سیاقە کۆمەڵایەتییەکەی خۆیەوە. چونکە هەموو ئەو شتانەی کە لە دەستی دەدات هێندەی ئەو ئۆبیکتە سەرەتایییە نرخ و بەهای نییە کە ئەم لە گەڵ یەکەم ئەزموونی سەرمەستبووندا لە کیسی داوە و هەرچیەک دەکات ناگەڕیتەوە سەری.

ئەوەی قومارچییە بەردەوام پارە و ماڵ و موڵکی دەدۆڕێنێت، تەنانەت هەندێک جار لەسەر مێزی قومار کار دەگاتە سەر دۆڕاندنی کچەکانیشی، دەستبەرداری قومارکردن نابێت و وازی لێ ناهێنێت هەر لەبەر ئەوەی دۆڕاوە. بەڵکوو هەموو دۆڕانێکی دەبێتەوە بە بەڵێنێک کە جاری داهاتوو سەرەی خۆیەتی قومارەکە بباتەوە وبەمەیش دەگات بە ترۆپکی بوونی خۆی. هەڵبەت ئالودەبوون بۆ کەسی قومارچی جیاوازە لە ئالودەبوونەکانی تر بە ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکان، بەو مانایەی ئەوەی کە کەسی قومارچی لە سەرەتاوە ئالودەیەتی ئۆبێکتێک نییە بتوانیت بە دەست بیگرێت و هەستی پێ بکات و تامی بکات. بەڵکوو قومارچی ئالودەی خودی چانس و ئەگەری بردنەوەیە، یاری بە چانس و بەختی خۆی دەکات. لە دۆخی قومارکردندا کەسی قومارچی خۆی لە بەرکەوتنی ئەوی تر نادزێتەوە و بە دوورناگرێت تا بگات بە چێژی خۆی بەڵکوو قومارکردن واتە ڕیسکردن بە هەل و  فرسەتی بردنەوە. کە ئەمیش  بۆ خۆی جۆرێکی ترە لە ژویسانس. ئەمە مانای ئەوە نییە کە قومارکردن هێندەی ئالودەبوون بە ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکان مەترسیدار نییە یاخود قومارکردن کێشەی ئالودەبوون دروست ناکات. بەڵکوو لەوەیش زیاترە چونکە کەسی قومارچی یاری بە چانسی خۆی دەکات چانسی بردنەوە یان دۆڕان. قومارچی هیچ وانەیەک لە دۆڕانەکانی خۆی وەرناگرێت، هەموو کەوتنێک و دۆڕانێک  بۆی دەبێتەوە بە وچانێکی تر بۆ فرسەتی بردنەوە. وەکچۆنیش کەسی ئالودە بە قومارکردن هەرگیز ناوەستن لە یاریکردن گەر براوەش بن. بردنەوە و دۆڕان یەک مانای هەیە ئەویش ڕیسکی زیاتر و یاری زیاتر. بە مانایەکی تر، تا کەسەکە زیاتر قومار بکات زیاتر دەدۆرێت زیاتر لە وەهمی بردنەوەدای خۆیدا دەژی، خودی ئەو وەهمەیەش جۆش و خرۆشی دەداتێ وایلێدەکات ماڵ و  تەنانەت ژیانی خۆیشی بخاتە خزمەتی ئەو وەهمەوە. لەبەر ئەوە ئاسایییە کە بڵێین دۆڕان و قەرزاری دیوەکەی تری قومارکردنە، کەسی قومارچی تا زیاتر قەرزار بێت زیاتر یاری دەکات. قەرزاری بۆ کەسی قومارچی کێشە نییە بەڵکوو دەبێتەوە بە پاڵنەرێک بۆ خۆبەستنەوە بە وەهمی بردنەوە. لاکان لە سیمیناری (II) دا دەڵێت: (لە یاریکردنی چانسدا گومانی تیادا نییە کە قومارچی بەخت و چانسی خۆی تاقی دەکاتەوە، ھەرئەوەش نا بەڵکوو قەدەری خۆیشی لە خودی یارییەکەدا دەخوێنێتەوە و دەبینێت. باوەڕی وایە کە شتێک خۆی نمایش دەکات کە تەنھا پەیوەندی بە ئەوەوە ھەیە، وەلێ من دەتوانم بڵێم، ھیچ کات، ھیچ شتێکی بۆ ئەوی قومارچی لێ نییە و هیچ شتێکیش چاوەڕێی ناکات) ^[6].

فرۆید لە وتارەکەیدا دەربارەی دۆستۆڤیسکی دەڵێت: ھەستکردن  بە گوناھ بۆ کەسی نیرۆتیکی_عوسابی فۆڕمێکی دیار و ئاشکرا وەردەگرێت لە جۆری ئەو بار و قورساییە کە قەرزاری دروستی دەکات. لەم بارەیەشەوە فرۆید ئاماژە بە یەکێک لە نامەکانی دۆستۆڤێسکی دەکات کە بۆ فرۆیدی نووسیوە و دەڵێت: (ئەوەی گرنگە خودی یارییەکەیە، سوێند دەخۆم کە ھیچ پەیوەندی بە چاوچنۆکیم بۆ پارەوپوول نییە، ئەگەر چی خوایش دەزانێت کە من چەندە پێویستم بە پارەیە…^[7]).

هەر بۆیەش دەتوانین زۆر بە سادەیی بڵیین کە ئالودەبوون واتە چێژی ڕەها، چێژێک بەبێ کەموکورتی.  چیژێکی بێخەوش کە دەتگەیەنێتەوە بە یەکەم لە دەستچوون. کێشەی کەسی ئالودە هەر ئەوە نییە کە دەگەڕێت و عەوداڵە بۆ گەشتنەوە بە یەکەم ئەزموونی چێژ بەڵکوو گرفتەکەی ئەوەیە کە نازانێت و بیری نییە یەکەم تام و چێژی بەریەکەوتنی لەگەڵ ئەو ئۆبێکتە چۆن بووە، چ جۆش و خرۆشێکی داوەتێ؟ چونکە ئاشکرایە کە یەکەمین مژی جگەرە، یەکەم پێکی شەراب، یەکەمین ئۆرگازم و یەکەمین لەزەت و سەرمەستبوون بە  یەکەمین ‌هەڵمژینی خەتی کۆکاکین هیچ کام لەم ئەزموونانە یەکسەر و ڕاستەوخۆ چێژی ڕەهایان نەبەخشیوە بەڵکوو زیاتر ئەو هەستەیان بەخشیوەو زەقکردۆتەوە کە تۆ وەک سوبێکت چێژ نەکردەوە و نەتبووە. هەر بۆیەش ئاساییە ئالودەبوون بە جۆرێک لە جۆرەکان بە تراوماوە ببەسترێتەوە، بەو پێیەی بۆ کەسی ئالودە ئەم ئەزموونە سەرەتایییە تراوماتیکیە بە سروشتی خۆی جۆرێک لە هەستی لەکیسچوون و کەموکورتی لەگەڵ خۆی دێنێت. وەلێ خودی ئەم ئەزموونە تراوماتیکیەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ئۆبێکتێکی باڵا کە کەسی ئالودە بە دوایدا دەگەڕێت عەوداڵی دەبێت تا جارێکی تر بیدۆزێتەوە. ئەم تراومایە خۆی دەبێتە هۆی گەڕان بە دوای ئۆبێکتی لە کیسچوودا، بەڵام کەسی ئالودە عەوداڵییەکە و گەڕانەکە لە تراوماکە دەکاتەوە ئەوەی بۆی دەمێنێتەوە خودی بوونێک-ئۆبێکتێکە بەبێ نوقسانی.

کێشەی کەسی ئالودە لەوەدایە کە  ئۆبێکتی عەشقەکەی ئەو شت گەل و کەسانە  نین کە لە دەورین  بەڵکوو ئۆبێکتی عەشقەکەی ئەوەیە کە لە دەوری نییە و دوورەدەستە. کەسی ئالودە عەوداڵ و سەرگەردانانە بە دویدا وێڵە ودەگەڕێت. وەلێ گرفتەکە لەوەدایە کە کەسی ئالودە  پوووچی و بێ بەهایی ئەو شتە نازانن کە نیانە هەر بۆیەش بەها و نرخێکی زۆری دەدەنێ بە جۆرێک کە باکیان نییە بەوەی خۆشیان و دەوروبەریشیان بکەنە قوربانی بۆ گەشتن و شادبوونەوە بەو ئۆبێکتە لە دەستچووە.  زیادەڕۆیی لە بەکارهێنان و چەقبەستنی کەسی ئالودە بۆ ئۆبێکتی لەدەستچوو نابیتە هۆی ئارامکردنەوە و تێربوونیان بەڵکوو بە پێچەوانەوە تا زیاتر زیادەڕۆیی بکەن زیاتر و زیاتر  ئۆبێکتی لە دەستچوو لێیان دووردەکەوێتەوە و تەرە دەبێت ئەمەیش  گەیشتن و شادبوونەوە بە یەکەم چێژ مەحاڵ دەکات. هەر بۆیەیش ئالودەبوون بە یەکێک لە هەرە کێشە و گرفتە دەروونییە ئاڵۆزەکان دەدانرێت و دەربازبوون لێیی گەر کارێکی مەحاڵ نەبێت ئەوا زۆر سەخت و دژوارە.

^[1] ئەم شەش ئاماژەیەیش لە لایەن (کارلۆ ڤیگانۆ) لە ووتارێکدا لە ژێر ناونیشانی

(Les nouveaux symptômes et la question préliminaire: lexample de la toxicomanie) کۆکراوەتەوە.

^[2] .لێرەدا لاکان زەکەر بە وێلیە چکۆلە ناو دەبات

^[3] The Non-Dupes Err/ The Names of the Father( Lacan, 1973-1974, lecture from 13/11/1973).

^[4] .واتە لە دۆخی دابڕان و وازهێنان یاخود لە دۆخی بەکارهێنانی دۆزی زیاد لە پێویست لە بەکارهێنانی ئەلکهول یان ماددە ‌هۆشبەرەکان

^[5] Freud ,1930a,p.143

^[6]  Lacan ,1988a, p. 300.

^[7] Frued, 1928b , p. 190.

The post ئالودەبوون بە شکست appeared first on ژنەفتن.

 جێی سەرنجە کە ئەدەبیاتێکی ئەوتۆمان سەبارەت بە ئالودەبوون لە کایەی دەروونشیکاریدا لە بەردەستدا نییە! ئەگەرچی فرۆید خۆی چەند ئەزموونێکی کلینیکی لەگەڵ کەسی ئالودەبوودا هەبووە، لە گرنگترین ئەزموونەکانیشی کارکردنی بووە لەگەڵ یەکێک لە هەرە هاوڕێ نزیکەکانی بە ناوی (ئێرنست ڤۆن فلایش) کە کێشەی ئالودەبوونی بە ماددەی مۆرفین هەبوو.  فرۆید لەو ماوەیەی کە سەرقاڵی چارەسەرکردنی فلایش بووە، باوەڕی تەواوی بەوە هەبووە کە دەتوانێت لە ڕێی بەکارهێنانی کۆکاینەوە یارمەتی بدات و وای لێ بکات ڕزگاری بێت و دوورکەوێتەوە لە بەکارهێنانی مۆرفین. وەلێ ئەفسوس ئەم هەوڵەی شکستی هێنا، فلایش نەک چاک نەبووە و ڕزگاری نەبوو لە ئالودەبوون بە مۆرفین بەڵکوو دووچاری ئالودەبوون بە  کۆکاین بوو، هەر بەو هۆیەشەوە گیانی لە دەست دا و مرد. سەرەڕای ئەم شکستەیش لە چارەسەرکردنی برادەرەکەی کەچی هێشتا نووسینێکی تایبەت بە ئالودەبوون نادۆزینەوە کە تیایدا فرۆید بە وردی باس لەم گرفتە بکات. ئەوەی لە بەردەستدایە چەند سەرچاوەیەکە لێرە و لەوێ کە بە کورتی تیایدا ئاماژەی بە ئالودەبوون کردووە. یەکێک لەو سەرچاوانە کە بە ڕوونی ئاماژە بە ئالودەبوون دەکات، ئێمەش دەتوانین  وەک سەرەتایەک بۆ دەروازەی باسەکەمان بەکاری بهێنین، ئەو نامەیە کە بۆ فلایشی هاورێی لە بەرواری (٢٢-١٢-١٨٩٧)دا نووسیوە و دەڵێت:

“دەستپەڕکردن یەکەم و سەرەتاییترین خووە کە مرۆڤ خووی پێوە دەگرێت – بە  ئالودەبوونی سەرەتایی ناوی دەبات- پاشان هەموو ئالودەبوونەکانی تر لە ژیاندا، کە دواتر دەردەکەون و مرۆڤ  ئەزموونی دەکات و خووی پێوە دەگرێت، لەوانەیش بۆ نموونە: ئالودەبوون بە خواردنەوەی ئەلکهول، کۆکاین، مۆرفین، جگەرە… هتد، قەرەبوو و جێگرەوەی یەکەمین خووە سەرەتایییەکەی مرۆڤە کە دەستپەڕکردن…

ئەو ڕۆڵەی کە ئالودەبوون دەیگێڕێت لە دۆخی هیستریادا بێشوومارە، بەربەستەکانی بەردەمیشم لەم بوارەدا هەر ئەمەیە، ‌هیودارم بتوانم بیاندۆزمەوە و بە سەریاندا زاڵ بم. جا گەر بە تەواویش نەبێت ئەوا خوازیارم هەندێکیان بدۆزمەوە و جۆریان بکەم. جا بۆیە ئا لێرەدا گومان دروست دەبێت و پرسیارەکەیش ئەوەیە کە ئایا ئەم جۆرە ئالودەبوونە چارەسەری هەیە؟ ئایا مرۆڤ دەتوانێت خۆی لێ ڕزگار بکات^[1]؟ یاخود دەروونشیکارەکان و چارەسازان لەم حاڵەتەدا دەستەوسان دەوەستن خۆیان ناچار دەکەن کە خودی هیستریا بگۆڕن بۆ نیرۆسینیا(Neurasthenia)^[2]).

مەبەستی فرۆید لێرەدا ئەو خودئەڤینیەیە کە مرۆڤ لە دۆخی دەستپەڕکردندا ئەزموونی دەکات  ئەوی تر وەک سەرچاوەی چێژ وەلادەنێ و لە خۆی دووری دەخاتەوە، جەستەی خۆی و سنورەکانی جەستەی وەک جوگرافیایەک لە چێژ بۆ گەشتن بە ئۆرگازم بەکار دەهێنێت. ئەم خودئەڤینیە ئیرۆتیکییەش تەواو لەگەڵ ئالودەبووندا دەگونجێت، بەو پێیەی کە کەسی ئالودەبوو پێویستی بە جەستەی ئەوی تر نییە  تا بە چێژی خۆی بگات و ڕازی و تێری بکات.

ئەم پێناسەیەی سەرەوە مشتومڕی زۆری لەسەرە، لەوانەیش کە قسەیان لەسەر کردووو ( لوز ڕایک)ە لە کتێبی (سوبێکتی ئالودەبوون- دەروونشیکاری و ڕێکخستن و کارگێڕیی چێژوەرگرتن) ئاماژە بە نامەکەی فرۆید دەکات کە بۆ فلایشی هاوڕێی نووسیوە. ڕایک پێی وایە کە فرۆید زۆر سەرکەوتوو نەبووە لەوەدا کاتێک دەستپەڕکردن وەک نموونەیەکی بنەڕەتی هەموو ئالودەکانی تر دەبینێت. بە ڕای ئەو کەسی دەستپەڕچی بە پێچەوانەی کەسی ئالودە وێڵ و سەرگەردانی فالوسی خۆیەتی، چێژێک بۆ خۆی دروست دەکات کە بە سروشتی خۆی فالیکەیە. لوز، لەم بارەیەوە ئاماژە بە دیدی لاکان دەکات و دەڵێت : لاکان ئەم  ژویسانسە بە ( ژویسانسی گەمژە یان ئەوتیست) ناو دەبات. وردتر بڵێین، ژویسانسی کەسی ئالودە و یان مودمن مەرج نییە وەک ژویسانسی کەسی دەستپەڕکەر گەمژە وگەوجانە بێت، چونکە کەسی دەستپەڕکەر ئالودە و خولیای ئۆرگانەکەی خۆیەتی بە ڕیتمی خۆی دەگاتە سنوورەکانی ژویسانس، لە کاتێکدا ژویسانسی کەسی ئالودە لە جۆرێکی ترە و باجی خۆی هەیە، زۆر جاریش کارەساتی گەورەی لێ دەکەوێتەوە، هەر بۆیەش دەسپەڕکردن بە پێچەوانەوە باجی لە سەر نییە و بە کێشە و گرفت دانانرێت و پیویستی بە چارەسەرکردنیش نییە.

سەڕەڕای ئەم ئاماژەکردنە بە ئالودەبوون وەک درێژکراوە و قەرەبووی خوە سەرەتایییەکەی مرۆڤ بە دەستپەڕکردن ‌هێشتا فرۆید هەر بە تێروتەسەلی باسی لەم بابەتە نەکردووە. پرسیارەکە ئەوەیە کە بۆچی دەبێت گرفتی ئالودەبوون لە ئەدەبیاتی دەر٢ونشیکاری فرۆیدیدا بەو شێوەیە ون و پشتگوێخراو بێت؟  بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە ڕەنگە ئەو ڕاستییە یارمەتیمان بدات کە فرۆید خۆی پەیوەندییەکی تەمومژاوی بە ماددە هۆشبەرەکانەوە هەبووە. کاتێک بۆ یەکەم جار لە ساڵی (١٨٨٤)دا بەر کۆکاین دەکەوێت، بەکارهێنانی کۆکاین وەک مادەیەک و دەرمانێک بۆ چارەسەری گرفتی دەروونی سەرسامی دەکات. هەر ئەم سەرسامییەیشی بە ئەفسون و کاریگەریی کۆکاین وای لێ دەکات کە خۆی بۆ ماوەی (١٠) ساڵ بەکاری بهێنێت و دەربارەیشی بنووسێت. ئەو زانیارییانەی کە لەسەر ژیانی فرۆیدا لە بەردەستدایە بە تایبەتی لە نووسینەکانی بایۆگرافەرەکەیەوە، (ئێرنیست جۆنس)ەوە، پێمان دەڵێن کە ئەو بۆ خۆی زۆر ئارەزووی خواردنەوەی ماددە کحولییەکانی نەکردووە، جار جارەیەک پێکێک شەرابی هەڵداوە، وەلێ بێهودانە ئالودەی جگەرەکێشان و نیکۆتین  بووە بە ڕادەیەک کە لە ڕۆژێکدا زیاد لە بیست جگەرەی کێشاوە. تەنانەت ئەو کاتەیش کە دووچاری شێرپەنجەی ناودەم دەبێت و پزیشکەکان داوای لێ دەکەن کە دەستبەرداری نیکۆتن و جگەرە بێت، ئەوا بێهودانە دڵنیایان دەکاتەوە کە ناتوانێت ئەم کارە بکات نەک ئەوەیش بەڵکوو ڕازی نابێت کە داودەرمان بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکانی بەکار بهێنیت، لە بری ئەوە ماددە هۆشبەرەکانی وەک ئازارشکێن و باوەشکردن بە مەرگی خۆیدا  تا دوا ساتەکانی ژیانی بەکار دەهێنێت.

گەر ئەم ڕاستییەی ژیانی فرۆید خۆی بە هەند وەربگرین ئەوا دەتوانین بڵێین کە ئالودەبوون و دەروونشیکاری هەر لە سەرەتاوە دۆستایەتییەکی نزیکیان لەگەڵ یەکدا هەیە، ئەویش لە ڕیی ئەزموونی فرۆید خۆیەوە بۆ بەکار‌هێنانی کۆکاین بۆ ماوەی پتر لە دە ساڵ، لەملایشەوە پەیوەستبوونی بە نیکۆتینەوە تا دوا ساتەکانی ژیانی. تەنانەت هەندێک لە نووسەرەکان پێیان وایە کە فرۆید زۆرترین کارەکان و نووسینەکانی لەو کاتانەدا ئەنجام داوە کە کۆکاینی بەکار ‌هێناوە و سەرمەست بووە بەو ماددەیە. گوایە نووسینەکانی زادەی خەیاڵ و وڕینە و کاریگەرییەکانی کۆکاینە، یاخود دەگوترێت کە دەستنەبردن و پشتگوێخستنی فرۆید بۆ بابەتی ئالودەبوون، زیاتر چەپاندن و نکوڵیکردنیەتی بۆ ئەو ماوەیەی ژیانی خۆی  کە بە (ماوەی بەکار‌هێنانی کۆکاین) دەناسرێت. لەبەر ئەوە شتێکی سەیر نییە کاتێک لاکان لە سیمیناری (XI)دا دەڵێت:

((ڕاستییەکە زۆر بە سادەیی یەک شتە، ئەویش ئارەزووی فرۆید خۆیەتی، حەقیقەتەکە ئەوەیە کە شتێک لە فرۆید خۆیدا هەیە، کە هەرگیز شیکار نەکراوە و ڕاڤە نەکراوە..)).  لاکان لە درێژەی قسەکانی سەبارەت بەم بابەتە پێمان دەڵێت: ((ئەم ئارەزووەی فرۆید نابێت لەسەر ئاستێکی سایکۆلۆژی و گشتی بخوێنرێتەوە و شیکار بکرێت بەڵکوو ئەمە زیاتر خاسیەت و سیفەتێکی شەخسی ئەوە. ئارەزووی فرۆید بریتییە لە ئارەزوو لە پێگەی ئۆبێکتێکەوە کە بەهۆی ئۆبێکتێکەوە دروست بووە. ئەم ئۆبێکتەش نەست و نائاگای فرۆیدە)). لاکان هەر لەسەر ئەم بابەتە بەردەوام دەبێت و دەڵێت: ((ئەوەی کە من دەمەوێت باسی بکەم سەبارەت بە ناوی باوک (The Name of the Father) هیچ مەبەستێکی تری لە پشتەوە نییە، لە ڕاستیدا پرسیارکردنە لەسەر بنەچەی شتەکان، دۆزینەوەی ئەو ڕاستییە کە بە چ قازانجێک ئارەزووەکانی فرۆید توانیویەتی ئەزموونەکانی خۆی وەک دەروازەیەک بۆ دۆزینەوەی نەست و خودنائاگایی دیاری بکات. هەر بۆیەش بە دڵنیایییەوە زۆر گرنگە بۆ ئێمە کە بگەڕینەوە بۆ ئەم سەرەتایە گەر بمانەوێت لەوێوە دەست بە شیکاری خۆمان بکەین…)).

گرنگی ئەو زەمەنەی ژیانی فرۆید کە کۆکاینی تیادا بەکارهێناوە و لێی کۆڵیوەتەوە جێی سەرنج و بایەخی زۆرێک لە نووسەرانە و هەر یەکەشیان بە جۆرێک دەیەوێت لەو ڕێگەیەوە، هەم لە فرۆید و هەم لە تێز و نووسینەکانی نزیک ببنەوە، بۆ نموونە (ڤێرا ئۆکامپۆ) بەم جۆرە باس لە کاریگەرییەکانی کۆکاین لەسەر ژیانی فرۆیدەوە دەکات: ((بەرکەوتنی فرۆید بە ماددە هۆشبەرەکان نەک بە تەنها ئارەزووی چاکبوونەوەی ئەوانی تری لە ناویدا زیندووکردەوە بەڵکوو ئاماژەیشە بۆ چاکردنەوە و تیمارکردنی خۆیشی (سیمپتومە نیرۆتیکییەکانی). هەر لە سەرەتاوە ئەم ئارەزوو و خولیایە وەک دوو دیوی یەک دروا دەردەکەون، دیوەکەی تری ئەم ئارەزووە فرۆیدییە، فلایشی هاوڕیی بوو وەک کەسێکی  ئالودە، وەلێ وەک ئیگۆ و ئایدیاڵی فرۆید خۆیشی، ئەو سروشتە گرفتئامیزەی ئالودەبوون، وای کرد فرۆید بیر لە ئارەزووەکانی خۆی بکاتەوە…)).

کەواتە گەر ئالودەبوون یەکەم ئۆبێکتی ئارەزووی فرۆید بوو بێت بۆ چارەسەرکردن لە ڕیی داودەرمانەوە، ئەوا لە هەمان کاتدا یەکەم بەربەست و یەکەم شکستیشی بووە لە ڕووی میتودە دەروونشیکاری و چارەسازییەکانی خۆیشیەوە. ئەو نە بە میتۆدەکانی دەروونشیکاری و نە بە دەرمان نەیتوانی گرفتی ئالودەبوونی هاوڕییەکەی چارەسەر بکات. ئەوەی جێێ سەرنجە لەو ماوەیەدا فرۆید هێشتا خۆی یەکلایی نەکردۆتەوە وەک دەروونشیکارێک ئەمەیش  لە نووسین و نامەکانیدا بە ڕوونی دیارە، لە لایەکەوە خولیای ئەوە بووە کە وەک پزیشکیک کار بکات و بتوانێت لە ڕێێ دەرمانسازییەوە نەخۆشەکانی چارە بکات، وەلێ لە لایەکی تریشەوە ڕەخنەی توندی لە بەکارهێنانی دەرمان و دەرمانسازی کردووە و دژی بووە. وەک کەسێکی داکۆکیکار و دژ بە بەکارهێنانی داودەرمان بۆ چارەسەرکردنی گرفت و کێشە دەروونییەکانی مرۆڤ وەستاوەتەوە. لە نووسینێکیدا بە ناوی (پرسە شیکارییەکان)دا، نووسیویەتی کە ئەو بۆ خۆی هیچ کات وەک پزیشکێک کاری نەکردوە، بە مانایەی سەرقاڵی ئازار و ئەشکەنجەکانی مرۆڤ نەبووە لە ڕووی پزیشکی و دەرمانسازییەوە، نەیتوانیوە ئازار و ناسۆرییەکانی مرۆڤەکان کەم بکاتەوە، چونکە ئەو بۆ خۆی مەیلە سادیستییەکانی هێندە بەهێز نەبوون تا یاریدەی بدەن ئەم کارە ئەنجام بدات. وەلێ ئەم نوقسانییە وای لێ نەکردووە کە دەستبەرداری نەخۆشەکانی بێت، بەڵکوو هەر ئەم هۆکارە دنەی داوە کە ئارەزووی کارکردن و لێکۆڵێنەوە لە نێرۆسدا بکات^[3].

دیارە شکستی فرۆید وەک پزیشکێک لە چارەسەرکردنی نەخۆشەکانی شتێک نەبوو هەر وا بە ئاسانی بە سەریدا زاڵ بێت و پشتگوێ بخات، ئەوەتا لە نامەیەکیدا بۆ دەستگیرانەکەی (مارتا بێرنایس-) لە ساڵی (١٨٨٤) دا دەنووسێت: ((ئێستاکە دەتوانم هەست بەوە بکەم کە منیش پزیشکم، چونکە دواجار توانیم یارمەتیی نەخۆشێک بدەم و خوازیاریشم لە داهاتوودا بتوانم یارمەتیی کەسانی زیاتر بدەم)).

ناوەڕۆکی ئەم نامەیە ئەوەمان پێ دەڵێت کە فرۆید لە خەمی چاککردنەوە و تیمارکردنی نەخۆشەکانیدا بووە و ویستوویەتی دەرمانێک بدۆزێتەوە، مەبەستی لە بەکارهێنانی  ماددەی (کۆکاین)ە وەک چارەسەر. ئەمەیش ئاماژەیە کە لەو ماوەیەی سەرقاڵی لێکۆڵینەوەکانی لەسەر کۆکاین بووە، باوەڕی تەواوی بە ئۆبێکتی فاڕماسازی(دەرمانسازی) هەبووە و ئیشی لەسەر کردووە، وەلێ دواتر ئەم خولیایەی یان باشترە بڵێین شکست و لە دەستدانی هیوا و فانتازییەکانی بۆ ئەو دەرمانە وەک ئۆبێکتێکی ئایدیاڵ لە بواری دەرمانسازیدا، وای لێ دەکات جەخت بخاتە سەر میتۆدە دەروونشیکارییەکانی، هەر لێرەیشەوە دەروونشیکاری لەدایک دەبێت.

ئەم دیدە دژبەیەک و پارادۆکسە بۆ خودی دەرمانسازی وەک ڕێگەچارەیەک بۆ گرفتی دەروونی لە لایەک و ڕەتکردنەوەی لە لایەکی ترەوە، ئەوەمان پێ دەڵێت کە لەو ماوەیەدا فرۆید نەک بە تە نها ئارەزووە نەستەکییەکانی دۆزییەوە بەڵکوو ئەو ئۆبێکتەیشی دۆزییەوە کە ئارەزوو دەخولقێنیت، وەلێ ئۆبێکتێک کە بۆ ئەبەد لەدەست چووە. ئەمەیش جیاوازییەکە لەنێوان ئۆبێکتی دەروونشیکاری وەک میتودی چارەسازی و ئۆبێکتی کۆکاین وەک ماددەیەکی ئایدیاڵ بۆ  چارەسەرکردن و ڕزگارکردنی مرۆڤ لە نەهامەتی و ئازارە دەروونییەکانی. کەواتە ئەم ماوە کۆکاینەی ژیانی فرۆید لەوەدا بۆ ئێمە گرنگە و بایەخی دەبێت کاتێک خۆمان یەکلایی بکەینەوە ژیرانەتر لە کارەکانی بکۆڵینەوە چونکە گەر جەخت لە سەر مێژوو و ژیانی ئەو بکەین، خۆمان سەرقاڵ بکەین بە ژیانی شەخسی فرۆید و سیمپتومەکانییەوە، ئەوا غەدرێکی گەورە لە دەروونشیکاری دەکەین وەک زانست و بەرهەمی دۆزینەوە و نووسینەکانی فرۆید. ئەوەتا کەسێکی وەک جان ئالۆچ دەڵێت: ((کاتێک پەیوەندیی فرۆید بە کۆکاینەوە وەک سیمپتوم ببینین، ئەوا بێگومان گرنگی ئەم سیمپتومە لە نووسینەکانیدا ڕەنگیان داوەتەوە- وەلێ سیمپتوکانی فرۆید خۆیان نانووسنەوە و ناگێڕنەوە- هەر بۆیە دەبێت بەم شیوەیە بیر بکەینەوە کە ئەو سۆز و پەیوەندییە دانەبڕاوەی فرۆید لە گەڵ کۆکایندا دەروازە و دەرگای تری لە بەردەم ئێمەدا کردۆتەوە، لەم ڕووەوە هەڵوەستەکردن لەسەر نووسینەکانی سەبارەت بە کۆکاین گرنگە بۆ تێگەشتنی ئێمە لەو دەروازە نوێێانە نەک خۆ خەریکردن بە ژیانی شەخسی فرۆیدەوە)).

کەواتە بۆ قسەکردنی زیاتر لەسەر ئەو ماوە کۆکاینەیەی ژیانی فرۆید، ئەوا پێویستە بە نووسینەکەی سەبارەت بە کۆکایندا بچینەوە و چەند سەرنجێکی  کورت بخەینە ڕوو.

 سەرەتا فرۆید بۆ یەکەمجار لە نیسانی ساڵی (١٨٨٤)دا لە  نامەیەکدا بۆ مارتای دەستگیرانی، باس لە دەستپێکردنی پرۆژەکەی لە بارەی کۆکاینەوە دەکات، بە (بە پرۆژە چارەسازییە)کەی ناوی دەبات و دەنووسێت: (خەریکی خوێندنەوەم سەبارەت بە کۆکاین، گەڵای کۆکاین لەلایەن خێڵە هندییە سوورەکانەوە بەکار هاتووە، خەڵکی لەوێندەرێ بەکاریان هێناوە تا بتوانن بەرگەی نارەحەتی و نەبوونی ژیان بگرن. ئەڵمانییەکانیش ئەم ماددەیەیان بۆ سەربازەکانیان بەکار هێناوە و ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە کە توانا و وزەی مرۆڤ زیادە دەکات. من بۆ خۆیشم هەندێک بەکاری دەهێنم و تاقی دەکەمەوە، هەر وەک چۆن لەسەر ئەو نەخۆشانەشم کە گیرۆدەی نەخۆشی و دڵ و دەمارن تاقی دەکەمەوە، بە تایبەتی لەو حاڵەتانەدا کە نەخۆشەکە مۆرفینی لێ دەبڕدرێتەوە تەواو پەرێشان دەبێت، ڕەنگە کەسانی تریش وەک من لە سەرهەمان بابەت ئیش بکەن و لەم ماددەیە بکۆڵنەوە، خۆ ڕەنگیشە نەشگەینە هیچ ئەنجامێک، وەلێ تۆ دەزانیت کاتێک کە مرۆڤ هەوڵ دەدات و بەردەوام دەبێت لە هەوڵ و تەقەلاکانی ئەوا زوو بێت یان درەنگ هەر سەردەکەوێت..^[4])

دواتر لە تەمموزی ساڵی (١٨٨٤)دا فرۆید نووسینەکەی بە ناوی (Uber Coca)^[5]ی بڵاو کردەوە. ئەم تێکستە ڕەنگدانەوەی سۆز و سەرسامبوونی فرۆیدە بە ئەفسون و سیحری کۆکاین. سەرەتا بە وەسفێکی وردی کۆکاین وەک ڕووەکێک دەست پێ دەکات، دواتر بەکار‌هێنانی لە ڕووی مێژوویییەوە لە وڵاتی پێرۆ و هاتنی بۆ ئەوروپا بەردەوام دەبێت. لە درێژەی نووسینەکەیدا باس لە کاریگەرییەکانی ئەم ماددەیە لەسەر هەردوو مرۆڤ و ئاژەڵ دەکات. لە کۆتاییی نووسینەکەشیدا تیشک دەخاتە سەر ئەگەرەکانی چارەسەرکردن لە ڕێی کۆکاینەوە بۆ گەلێک لە نەخۆشییە فیزیکی و دەروونییەکان. هەر لە سەرەتاوە سیفەت و خاسیەتەکانی ئەم ماددەیە فرۆید سەرسام دەکات، کە ئەویش زیادکردنی توانای فیزیکی و ئەقڵی مرۆڤە بۆ کارکردن بەبێ خواردن و خەو، لەم بارەیشەوە دەڵێت: (بەکارهێنانی کۆکاین بە دۆزێکی ڕێکخراو و سنووردار تەندروستی مرۆڤ باشتر دەکات و خراپی ناکات، نەک ئەوەیش بەڵکوو تەمەنیش درێژتر دەکات..^[6]).

کاتێک باس لە کاریگەرییەکانی کۆکاین دەکات هەم لەسەر خەڵکانی تر و هەم لەسەر خودی خۆیشی ئەوا  فرۆید ئەوەی بۆ دەرکەوت کە کاریگەریی ئەم ماددەیە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆرێت. ناتوانین بڵێین کە کەسەکان بە هەمان شێوە و وەک یەک و بە یەک ئاست دەکەونە ژێر کاریگەرییەکانی کۆکاینەوە. ئەم دەرئەنجامەیش تا ئێستایش لە ڕووی زانستییەوە هیچ تازەگەرییەکی و گۆڕانێکی بە سەردا نەهاتووە. فرۆید پێی وایە کە کۆکاین بە شیوەیەکی ناڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر دەررونی مرۆڤ و هیچ کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لە سەر جەستە نییە، ئەوەی بەرزونزمی و ڕادەی ئەم کاریگەرییەش دیاری دەکات بارودۆخی ڕەوانی و دەررونی مرۆڤەکەیە و نەک سروشتی ماددەی کۆکاین. ئەم پێشبینیەشی وای لێ دەکات بگاتە دوو دەرئەنجام سەبارەت بە بەکارهێنان و کاریگەریی کۆکاین لەسەر مرۆڤ:

 یەکەم- کۆکاین کاریگەرییەکەی بێشووماری هەیە لەسەر ئەو کەسانەی کە باردۆخی ژیانیان سەخت و دژاورە یان با بڵیین دەروون خەمۆک، بێدەرەتان و زەبوونن.

 دووەم- کاریگەریی کۆکاین کەمترە لە سەر ئەو کەسانەی کە کێشە و گرێی دەروونی گەورەیان نییە، کەسانی خۆشگوزەران وخۆشنوودەن. ئەمەیش ئەوە دەگەیەنێت کە باری ڕەوانی و دەروونی مرۆڤ لە کاتی هەستکردن بە شادومانی و خۆشنوودیدا هەمان کاریگەری وەک کۆکاینی هەیە. بەم مانایەش مرۆڤ ئالودەی خودی ماددەکە نابێت بەڵکوو ئالودەی ئەو کارگەرییە کە بەکارھێنانی ئەو ماددەیە بۆی دروست دەکات، لە  دۆخێکی دەروونییەوە، لە حاڵەتێکەوە دەیبات بۆ حاڵەتێکی تر. خودی ئەم کاریگەرییەش شتێکی گشگیر نییە  بەڵکوو لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت. لە کاتی خۆیدا فرۆید جەختی لە سەر ئەو خاڵە کردۆتەوە کە ئەو کەسانەی کە بێدەرەتان و لاوازن لە ڕووی دەروونی و ڕەوانییەوە ناتوانن کۆنتڕۆڵی بەکار‌‌هێنانی ئەم ماددانە بکەن و لە کۆتاییدا هاوکێشەکە تەواو پێچەوانە دەبێتەوە، ماددەکە تەواو کۆنتڕۆڵی کەسەکە دەکات تا دەیگەیەنێتە دۆخی زەبوونی و نابووتی تا دەگاتە لەدەستدانی ژیان و مردنیشی.

لە دوا بەشی نووسینەکەیدا فرۆید باس لە دۆخە وروژێنەر و خرۆشینەرەکەی مرۆڤ دەکات دوای ئەوەی کە کۆکاین بەکار دەهێنێت بە تایبەتی بۆ کەسانێک کە خاوەنی بەدەنێکی بەهێز و تەندروستن، لێرەدا ئاماژە بە خۆیشی دەکات وەک خاوەن جەستەیەکی تەندروست و دەڵێت: (کاریگەریی کۆکاین لە سەر ئەم جۆرە کەسانە کاریگەرییەکی درێژ خایەنە لە زیادکردنی توانا و وزەی بەدەنی و ئەقڵی بۆ ئیشکردن و ئەنجامدانی کارێکی زۆر بە بێ هەستکردن بە هیلاکی و بێ ئەوەی مرۆڤ پێوستی بە نانخواردن یان بە خەوتنی زۆر بێت). لەمبارەیشەوە پەیوەندی و کاریگەریی کۆکاین لەسەر جەستەی مرۆڤ وەک ئۆرگانیزم و سیستمێک بۆ سێ فاکتەر دەگەڕینێتەوە کە ئەمانەن:

یەکەم: جۆری سیستمەکە یان ئەو ئۆرگانیزمەی کە کۆکاین دەچێتە ناوییەوە و تێکەڵی دەبێت.

دووەم: ئەو ووزە زیندوووەی کە لە ناو خودی ئۆرگانیزمەکەدا هەیە و دەکەوێتە ژێر کاریگەری و تێکەڵبوونی کۆکاینەوە.

 سێهەم: چۆنیەتیی گۆڕینی ئەم وزەیە بۆ کارکردن. وەلێ کۆکاین کەی و لە چ دۆخێکدا دەچێتە ناو ئۆرگانیزمەکەوە، چۆن بەکار دەهێنرێت؟ ئەمانە ئەو پرسیارانە بوون کە فرۆید  لەو کاتەدا هەوڵی داوە وەڵامیان بداتەوە ئەویش لە ڕێی بە ئاماژەکردن بە چەند نووسەرێک کە ئەوانیش لەو کاتەدا سەرقاڵی لێکۆڵینەوە لە سەر هەمان بابەت بوون. فرۆید جەخت لە سەر کاریگەریی کۆکاین دەکاتەوە و بە ((سەرچاوەی کۆکردنەوە و پاراستنی وزە)) ناوی دەبات. لەمبارەیەوە دەڵێت: (ئەو سیستمەی کە تەنانەت دۆزێکی کەمی کۆکاینی وەرگرتووە و هەڵمژیوە ئەوا وەک دەرئەنجام و کاریگەریی ئەو ماددەیە بۆ سەر جەستەکە-سیستمەکە دەتوانێت ئەو وزە زیندووە و بێشوومارە بگۆڕێت بۆ کاروچالاکیەکی زۆر، کە لە دۆخی ئاساییدا بەبێ وەرگرتنی کۆکاین کارێکی مەحاڵە و ناکرێت. دیسان گەر خودی ئەو کاروچالاکییانە بە ڕێژەیەکی دیاریکراو دابنێن، ئەوا ئەو جەستەیەی کە کۆکاینی هەڵمژیوە دەتوانێت بە کەمترین مێتابۆلیزم: واتە بە کەمترین بڕی خواردن ئەو کارانە ئەنجام بدات).

سەبارەت بە لێکۆڵینەوەکانی لە سەر ئاژەڵ بە تایبەتی لەو خاڵەی کە پەیوەندی بە بەکارهێنانی وزەی زیندووی خەزنکراوەوە هەیە، فرۆید گەشتە ئەو دەرئەنجامەی کە لە ئاژەڵدا کۆکاین نابێتەوە بە -سەرچاوەی پاراستنی  وزە _چونکە ئەو ئاژەڵانەی کە کۆکاینینان لە سەر تاقیکرابووەوە زووتر لە ناو دەچوون یان بێوزە و شەتەک و ماندوو دەمانەوە بە جیاوازی بەوانەی کە کۆکانینیان وەرنەگرتبوو. لەمبارەیشەوە دەڵێت: ئەم دەرئەنجامە  پێچەوانەی ئەوەیە کە ئێمە لە مێژوودا هەمانە و بەرگوێمان کەوتووە. بۆ سەلماندنی تێزەکەی فرۆید ئاماژە بە ڕووداوێکی مێژوویی دەکات کە لە ساڵی (١٧٨١) و لە شاری لاپاز (La Paz) ڕووی داوە، ئەو کاتەی خەڵکی ئەو شارە لە ژێر ئابڵوقی داراییدا بوون و لە ژێر هەڕەشەی برسێتی و نەماندا بوون. ئەوا بە تەنها ئەو کەسانە توانیویانە بمێننەوە بەرگەی برسێتی بگرن کە کۆکاینیان بەکار هێناوە. فرۆید خۆی دەپرسێت کە ئایا چ جیاوازییەک لەنێوان ئاژەڵ و مرۆڤدا هەیە؟ ئەگەر جیاوازیش هەبێت، ئەو جیاوازییانە چین؟ هەڵبەت لە کاتی خۆیدا نەیتوانیوە وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە، بەڵکوو وەک پاساوێک بۆ قبوڵكردنی تێزەکەی لە لایەن دەستەی پزیشکانی ئەوسای ڤێینا و هاوکات بۆ ئەوەی کاتێکی زیاتر بۆ لێکۆڵینەوەکانی  فەراهەم بکات هەر ئەوەندەی وتوە: (سیفەتە باش و چارەسەرییەکانی کۆکاین کە ئێمە وەک ئارگومێنت بەکار دەهێنین شایانی ئەوە نییە پێشوەخت و بێ چاوخشاندنەوە بە سوودە زۆرەکانی، ڕەت بکرێتەوە و نکوڵی لێ بکرێت…).

هەر لە هەمان نووسیندا سەبارەت بە بەکارهێنانی کۆکاین لە بری مۆرفین وەک چارەسەرێک بۆ ڕزگاربوون لە ئالودەبوون بە ماددەی مۆرفین، ئەوا فرۆید پێی وایە کە کۆکاین کاریگەرییەکی بەهێز و دژی هەیە لە سەر مۆرفین و دەتوانێت مرۆڤ رزگار بکات لە ئافاتی ئالودەبوون بە مۆرفین. لە تێکستەکەیدا ئاماژە بە لێکۆڵینەوەی یەکێک لە پزیشکەکان دەکات بە ناوی (دکتۆر. جوزێف پۆڵاک) لە سەر نەخۆشێکی ژن بە سەریەشەی شەقیقە (مایگرێن) کە هاوکات لەگەڵ سووڕی مانگانەدا تووشی دەبوو. فرۆید دەڵیت وەک پشتگیرییەک بۆ تێزەکەم پێمباشە ئاماژە بە کارەکەی دکتۆر جوزیف بکەم کە لەمبارەیەوە نووسیویەتی: (ژنێکی تەمەن سی و دوو ساڵ کە بە دەست نەخۆشیی شەقیقەوە لە کاتی سووڕی مانگانەدا ئەیناڵاند و گیرۆدە بوو، تاکە چارەیەکیش لەو کاتانەدا بۆ ئەم نەخۆشە لێدانی دەرزی مۆرفین بوو. ئەگەرچی ژنەکە لە کاتی ئاساییدا و لەو کاتانەی کە سەری نەدەیەشا هیچ کات ئارەزووی بەکار‌هێنانی مۆرفینی نەبوو. وەلێ کاتێک سەریەشەکەی بۆ دەهات وەک ئالودەیەک بە مۆرفین ڕەفتاری دەکرد. دوای چەند سەعاتێک لە وەرگرتنی دەرزی مۆرفین، تووشی خەمۆکی و  بێزاری لە گەڵیدا هێڵنجدان و ڕشانەوە دەبوو، هەموو ئەم ناڕەحەتی و ئازارەنەیش بە لێدانی دەرزی دووەم دەوەستێنرا. وەلێ سیمپتومی دەرزی دووەمی مۆرفینەکە وەک بێهودەیی و هیلاکی هاوکات لەگەڵ  کاریگەریی هێرشی شەقیقەکە ژنە نەخۆشەکەی بۆ سێ ڕۆژ لە جێگەدا لە دۆخێکی تەواو خراپدا دەخست. دواتر کۆکاینمان بەکار ‌هێنا وەک هەوڵێک بۆ زاڵبوون بە سەر شەقیقەکەدا، بەڵام خودی چارەسەرییەکە سەرکەوتوو نەبوو بۆ وەستانی ئازاری شەقیقەکە، چونکە کۆکاین ئازاری سەریەشەکەی نەدەوەستان، هەر بۆیەش دەبوو بگەڕێنەوە سەر بەکارهێنانی دەرزی مۆرفین، واتە دەبوو دەرزی یەکەم وەربگرێت بۆ خودی چارەسەری ئازاری شەقیقەکە، بەڵام کۆکاینمان بڕی (1dg)  بەکارهێنا کاتێک کە سیمپتومەکانی ئالودەبوون بە مۆرفین لە سەر ژنەکە دەردەکەوتنەوە، بەمەیش نەخۆشەکە لە ماوەیەکی کورتردا بەبێ دەرزی دووەمی مۆرفین لە سەریەشەکەی ڕزگاری بوو..).

لە درێژەی باسەکەیدا سەبارەت بە بەکارهێنانی کۆکاین وەک چارەسەرێک بۆ ڕزگاربوون لە  ئالودەبوون بە ماددە کحولییەکان، فرۆید دەڵێت لە ئەمەریکادا کۆکاین وەک چارەسەرییەک بۆ ئەلکهولیزمی درێژخایەن، شان بە شان بۆ چارەسەرکردنی ئالودەبوون بە مۆرفین بەکار هاتووە. فرۆید جەختی لە سەر ئەم بابەتە کردووە دەڵێت: (چەندین ڕاپۆرتمان لە بەردەستدایە کە باس لە چارەسەرکردن لە هەردوو دۆخەکەدا دەکەن. سەبارەت بە چارەسەرکردنی ئەلکهولیزم چەندین حاڵەتمان هەیە کە بە سەرکەوتوویی کەسەکە توانیویەتی یان بە تەواوی دەستبەرداری کحول بێت وە یان خورادنەوە کەم بکەنەوە). دواتر لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر دیدی فرۆید سەبارەت بە ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی.

لە دوا بەشی نووسینەکەیدا فرۆید باس لە کۆکاین وەک ورووژێنەری شەهوەتی سێکسی دەکات و لەمبارەیەشەوە دەڵێت: (خەڵکانی ئەمریکای باکوور خوادوەندی جوانیان بە شیوەیەک شوبهاندوە و وێناکردوە کە گەڵایەکی کۆکاین لە ناو دەستەکانیدایە. هەر بۆیەش گومانم لە وزە ورووژێنەرەکەی کۆکاین بۆ زیادکردنی وزەی سێکسوالیتی نییە).

 لێرەیشدا ئاماژە بە لێکۆڵینەوەی چەند نووسەرێک دەکات لەوانەیش (مانتێگەزا) کە جەختی لە سەر توانا ورووژێنەرەکەی کۆکاین کردووە بە تایبەتی بۆ کەسانی بەساڵاچوو کە توانای سێکسیان زیادی کردووە دوا بە دوای بەکارهێنانی کۆکاین. ئەگەرچی مانتێگەزا باوەڕی بەوە نەبووە کە ئەم کاریگەرییەی کۆکاین لە کەسەکاندا بە یەک جۆر بێت بەڵکوو دیسانەوە لەم خاڵەیشدا لە کەسێکەوە  بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت. سەبارەت بە ئەزمونە کلینیکییەکانی خۆی لەمبارەیەوە، فرۆید دەڵێت: لە نێو ئەو کەسانەی کە کۆکاینم پێداون سێ حاڵەتی توندوتیژیی شەهوەتی سێکسی تۆمار کردووە کە دەتوانم بێگومان بیبەستمەوە بە بەکارهێنانی کۆکاینەوە. لەوانەیش نەخۆشێکی نووسەری گەنج بوو کە بەکار‌هێنانی کۆکاین یارمەتی دا بگەڕێتەوە سەر ئیش و نووسینەکانی دوای نەخۆشییەکی دریژخایەن، وەلێ بە هۆی کاریگەرییە لاوەکی و نەخوازراوەکانی کۆکاینەوە، ناچار بوو واز لە بەکارهێنانی بێنێت.

لە سەر کاریگەریی کۆکاین لە سەر بەدەن و جەستەی مرۆڤی تەندروست و لەشساغ، فرۆید دەڵێت کە ئەو تاقیکردنەوەکانی هەم لە سەر خەڵكی و هەمیش لە سەر خۆی ئەنجام داوە، دەرئەنجامی تاقیکردنەوەکانیشی تا ڕادەیەکی زۆرهاوشیوەیە لەگەڵ دەرئەنجامەکانی مانتێگەزایە. بە وردیش باس لە بڕی ئەو کۆکاینە دەکات کە یەکمجار بۆ خۆی بەکار‌ی هێناوە، وەسفی دۆخە دەروونییەکەی خۆی دەکات کە چۆن لە دۆخێکی دەروونی تا ڕادەیەک لاوازەوە گۆڕاوە بۆ دۆخێکی باشتر بە وزە تر. فرۆید دەڵێت دوای چەند چرکەیەک لە خواردنی کۆکاین جۆرێک لە خرۆشان و هەستی خۆشی و سووکوسۆڵی بە لەشمدا هاتووە کە پێشتر ئەزموونم نەکردووە. هەڵبەت لە تێکستەکەدا بە وردی باس لە ڕێژە و بڕی ئەو دۆزەی کۆکاین دەکات کە ڕۆژانە خۆی بەکاری هێناوە و هاوکات کاریگەرییەکانی  لە سەر جەستە و دەروونی تۆمار کردووە، وەلێ من لێرەدا بە گرنگی نازانم کە باس لەم وردەکارییانە بکەم چونکە پەیوەندی بە کرۆکی بابەتەکەی ئێمەوە نییە.

دواجار دوای نزیکەی ساڵیک لە لێکۆڵینەوە و نووسین سەبارەت بە کۆکاین، لە مانگی مارسی ساڵی (١٨٨٥)دا فرۆید کورتەی نووسینەکەی سەبارەت بە لێکۆڵێنەوەکانی لە سەر کۆکاین لە بەردەم دەستەی سایکایتری ڤێینادا خوێندەوە. لەو کۆبوونەوەیەدا بەر لەوەی باس لە کۆکاین بکات وەک ماددەیەک بۆ چارەسەرکردنی کەسە ئالودەکان بە مۆرفین، باسی لە خاسیەتێکی تر و بەکارهێنانێکی تری گرنگی ماددەی کۆکاین لە بواری دەرمانسازیدا، وەک چارەسەرێک بۆ نەخۆشیی دەروونی کرد، کە لەو کاتەدا فرۆید پێی وابووە کە ئەم بەکارهێنانە بە قازانجی سایکایتریدا دەشکێتەوە. ئەو دەڵێت: (سایکایتری دەوڵەمەندە بە ماددە ‌هۆشبەرەکان کە دەتوانرێت بیخاتە خزمەت و بەکار‌هێنانی مرۆڤایتییەوە بۆ زیادکردنی چالاکییەکانی مێشکی مرۆڤ.  وەلێ هەر لە هەمان کایەدا، کەموکورتییەکی زۆر هەیە  لە بەکارهێنانی ئەو ماددانەی کە دەتوانن وزە و برە و بدەن بە سیستمی مێشکێکی خەمۆک و پەشێو. هەر بۆیەیش سروشتییە، کە ئێمە لێرەدا سوود لە کۆکاین وەربگرین کە پێشتر ئاماژەمان پێکرد لە فۆڕمەکانی نەخۆشیدا و ڕوومان کردەوە، کە  بە لێکدانەوەی ئێمە  دەتوانێت کاریگەریی بێشووماری هەبێت لە سەر  دۆخی لاوازی و خەمۆکی سیستمی نیرۆس لەو کاتەدا کە خودی خەمۆکی و لاوازییەکە پەیوەندی بە  بوونی ئافاتێکی ئۆرگانییەوە نییە. ئەوەی ڕاستیش بێت کۆکاین هەر لە سەرەتای دۆزینەوەیەوە وەک چارەسەرێک بۆ هیستریا و هیپۆکۆندۆریا (دڵەڕاوکێ و واسواس)…هتد بەکار هاتووە…)^[7].

ئەم پەرەگرافەی سەرەوە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە فرۆید پێی وابووە کە کۆکاین سوودبەخشە وەلێ وەک دەرمانێک لە بواری دەرمانسازیدا کە دەتوانرێت بەکار بهێنرێت بۆ چارەسەرکردنی تێکچوون و لاوازی  دۆخی دەروونی کە خودی دۆخەکە بە هۆی کێشەی ئۆرگانییەوە دروست نەبووە. هەڵبەت ئەم دەرئەنجامەیشی لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە بەکارهێنانی کۆکاین لە دۆخی نالەباری و تێکچوونی دەروونیدا جۆرێک لە خۆشی و خرۆشی بۆ کەسەکە دروست دەکات و لە دۆخێکی دەروونی نالەبارەوە دەیخاتە دۆخێکی دەروونی باشتر. پرسیارەکەی فرۆیدیش لە کاتی خۆیدا هەر ئەوەبوو، کە بۆچی ئەم ماددەیە بۆ نەخۆشییە دەروونییەکان، کە خودی نەخۆشییەکە پەیوەندی بە تێکچونی سیستمەکە نییە واتە نیرۆتیکی نییە، بە تایبەت هیستریا زۆر باش ئیش دەکات؟ بەڵام بەر لەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە بزانین گرنگە بگەڕینەوە سەر خاڵیکی گرنگ ئەویش ئاماژەی فرۆید بۆ (..لاوازی  و خەمۆکی دۆخی دەروونی مرۆڤ بەبێ بوونی نەخۆشییەکی ئۆرگانی). ئەم دەستەواژەیە لە هزری فرۆیدیدا بۆ خۆی بە گۆڕان دادەنرێت. چونکە گەر بگەڕینەوە سەر ساڵانی نێوان (١٨٨٢-١٨٨٥) دا، ئەوا  دەبینین کە ئەو لەو ماوەیەدا کارێکی زۆری لە سەر هەردوو بواری ئاناتۆمی نیرۆس و سایکۆلۆژیای نیرۆسدا کردووە. لە چواچیوەی کارە تیۆرەیەکانیدا بۆی دەرکەوتووە کە هیستریا و زۆرێک لە نەخۆشییە دەروونییەکانی تریش بنەمایەکی ئۆرگانیان نییە، واتە خودی سیستمەکە نەخۆش نییە بەڵکوو بەر ئازار و ئەشکەنجە دەکەوێت. هەر بۆیەش کاتێک کە نووسراوەکەی لە سەر کۆکاین خوێندەوە باسی لەو دۆخە دەروونییانەی مرۆڤ کرد کە بێ بوونی نەخۆشیی ئۆرگانی دروست دەبن، هاوکات باسیشی لە گرنگی کۆکاین کرد وەک چارەسەرێک. ئەم باز‌هەڵدانە لە فیکری فرۆیدیدا سەبارەت بە نەخۆشیی دەروونییەکان بەبێ بوونی هۆکارێکی ئۆرگانی بۆ خۆی جێی سەرنجە، کە لە کاتی خۆیدا وەڵامی تەواوی بۆ تێزەکەی نەبوو. سەرسامی و سۆزی فرۆید بۆ کۆکاین و بەکار‌هێنانی و کاریگەرییەکانی لە سەر دەروونی مرۆڤ شتێک نەبوو هەر وا بە ئاسانی تێپەڕێت بەڵکوو ئارەزووی بۆ کۆکاین، هاوکات شکستیشی لە گەشتن بە ئامانجەکەی، وای لێ کرد کە  ئەفسانەی لێبیدۆ بدۆزێتەوە و بیبەستێتەوە بە وزەی سێکسی مرۆڤەوە. ئەم ئارەزووە بەردەوام دەبێت تا دواتر لە ساڵی (١٩٢٠) واتە دوای سی و پێنج ساڵ لە کارکردن و نووسین لە کتێبی (لە سەروو پرەنسیپی چێژەوە)، فرۆید ئەوە دەدۆزێتەوە کە پرەنسیپێکی تر_چێژێکی تر مرۆڤ بەڕێوە دەبات کە دەکەوێتە سەروو پرەنسیپەکانی ترەوە.

بۆ ئەوەی کۆتایی بەو ماوە کۆکاینەی فرۆید بهێنن هەم لە ژیانی خۆیدا و هەمیش وەک ئۆبێکتی چارەسازی و یاخود وەک فانتازی فرۆید بۆ کۆکاین وەک چارەسەرێکی پزیشکی و دەرمانسازی، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە دوو ساڵ دوای بڵاوبوونەوەی یەکەم نووسراوی سەبارەت بە کۆکاین لە مانگی حوزەیرانی ساڵی (١٨٨٧)دا فرۆید دوا نووسین و سەرنجی  خۆی سەبارەت بە کۆکاکین بە ناونیشانی (گەڕان بە دوای و ترس لە کۆکاین)دا بڵاو دەکاتەوە و تا بەم نووسینەیشی کۆتایی بەو زەمەنەی ژیانی خۆی و بەکارهێنانی کۆکاین بهێنێت. جێی باسە کە  لە ماوەی نێوان بڵاوکراوەی یەکەم و دووەمدا، ئەو زیاتر و زیاتر سەرقاڵی لێکۆڵینەوە سەبارەت بە هیستریا بوو کە بە ڕوونی ئاماژەکانی کۆکاین دەبینین بە سەر ئەم بابەتەوە. هەڵبەت با بیرمان نەچێت لە کاتی خۆیدا و ئیستاش، فرۆید بەوە تاوانبار دەکرێت کە دەستێکی باڵای لە بڵاوبوونەوەی کۆکایندا هەیە. کۆکاین وەک ئافاتی سێهەمی دژ بە مرۆڤایەتی، شانبەشانی ئالودەبوون بە ئەلکهول و مۆرفین. بەڵام دەبێت ئەوەیش لە یاد نەکەین کە لە هەمان نووسراودا فرۆید خۆی دان بەو ڕاستیەدا دەنێت کە بەکارهێنانی کۆکاین بۆ کەسانی ئالودە بە مۆرفێن شتێکی باش و بەسوود نییە و ئەنجامێکی باشی نابێت چونکە کۆکاین دەبێتەوە بە جێگرەوەی مۆرفین، واتە خودی ئالودەبوونێکەوە دەمێنێتەوە، ئەوەی کە دەگۆرێت ئۆبێکتی ئالودەکەیە. لەمبارەیەوە دەڵێت: (هەموو ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە ئالودەبوون بە کۆکاین و زەرەر و زیانەکانی کە لە ئەنجامی بەکار‌هێنانی کۆکاینەوە دووچاری مرۆڤ دەبێت ئەوەمان پێ دەڵێن، لێرەدا  ئاماژە کەسی ئالودە بە مۆرفین دەکات، ئەو کەسانەی کە پێشوەخت لە چنگی شەیتانێکی تردان و دەناڵێنن زۆر لاواز و بێئیرادەن، ئەوەندە بێدەرەتان و ناسکن لە ڕووی دەروونییەوە کە ھەر شتێکی تر بکەوێتە بەردەستیان وەک فریادڕەسێک ئەوا پەلاماری دەدەن و خراپ بەکاری دەھێێن یاخود نازانن چۆن بەکاری بهێنن. کۆکاین بانگەشەی تری نییە و بۆ خۆیشی هیچ قوربانییەکی نییە..^[8] ) . هەمیسان گەر بە ووردی لەم بۆچوونەی بکۆڵینەوە ئەوا هەر دەگەینەوە سەر هەمان دەرئەنجامی یەکەمی کە ئەویش کۆکاین بۆ خۆی نابێت بە هۆی دروستبوونی ئالودەبوون بەڵکوو ئەوە دۆخ و باری دەروونی کەسەکەیە کە کاریگەریی کۆکاین و خودی ئالودەبوونەکەیش دروست دەکات. هەر ئەمەیش وادەکات کە کاریگەرییەکانی کۆکاین لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگۆڕیت.

فرۆید و فانتازیای لەدەستچوو

وەک پێشتر باسمانکرد لەو ماوەیەی کە فرۆید سەرقاڵی نووسین لێکۆڵینەوەکانی سەبارەت بە کۆکاین بوو، تەواو باوەڕی بەم ماددەیە بووە وەک دەرمانێکی ئایدیاڵ و بێوێنە بۆ چارەسەری زۆربەی گرفتە دەروونییەکانی مرۆڤ. وەلێ  بەکار‌هێنان و لێکۆڵینەوەکانی لە سەر کۆکاین وەک زانایەک و پزیشکێک لەگەڵ فانتازیا و خەیاڵەکانیدا وەک مرۆڤ یەکی نەگرتەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە دەبوو دەستبەرداری فانتازیای خۆی و ئۆبێکتی فانتازیەکەشی بێت، هەر لە سەرو بەندی ئەو ماوەیەدا فرۆید وەک دەروونشیکارێک لەدایک دەبێت و بەردەوام دەبێت. لێرەیش بەدواوە حەز و ئارەزووی فرۆید بۆ کۆکاین کاڵ بووەوە و نەیتوانی خۆی بنووسێتەوە، وەلێ ئۆبێکتی ئارەزووەکەی و فانتازییەکەی ڕێی بۆ کردەوە بۆ دۆزینەوەی ئۆقیانوسە ڕەشەکەی مرۆڤ کە نەست و خودنائاگاییە.

لە ساڵی (١٨٨٨)دا، دوای دەستبەرداربوون لە کۆکاین هەم وەک فانتازیای پزیشکی و هەمیش وەک ئۆبێکتی چیژ و وزە بۆ فرۆید خۆی، وتارەکەی بە ناوی هیستریا بڵاو کردەوە و لەو وتارەیشدا جارێکی تر ئاماژە بە ماددە ژەهراوییەکان-تۆکسیکەکان لەوانەیش ئەلکهول دەکات و بە ماددەی مەترسیدار و دەرەکی ناویان دەبات کە مەترسیی خراپیان بۆ سەر دەروونی مرۆڤ هەیە. ماددە هۆشبەرەکانیش بە یەکێک لەو ماددانە دادەنێت کە دەبێتە هۆی ئەگەری دروستبوونی هیستریا لە مرۆڤدا، لەمبارەیەوە دەڵێت:

((.. ئەو هۆکارانەی کە دەبنە هۆی دروستبوونی حاڵەتی نەخۆشیی هیستریای کتوپڕ ئەمانەن: تراوما، ماددە ژەهراوییەکان لەوانەیش ئەلکهول، ئازار و ناسۆری، هەڵبەز و دابەزی هەستوسۆز، نەخۆشیی درێژخایەن و تاقەتپڕۆکێن، هەر شتێکی تر کە بتوانێت کاریگەرییەکی زۆر هەبێت بۆ سەر دەروونی کەسەکە….)).

وەک دەبینین دوای چوار ساڵ لە خولیا و سەرسامی فرۆید بۆ کۆکاین وەک دەرمانێکی بێ هاوتا و ئایدیاڵ  بۆچارەسەری نەخۆشیی دەروونی و کەمکردنەوەی ئازار و ناسۆرییەکانی مرۆڤ، سەرسامبوونی  خۆیشی بە بەکار‌هێنانی کۆکاین وەک سەرچاوەی وزەیەکی بێشوومار بۆ مرۆڤ کە لە ڕییەوە بتوانێت بێ خەو و خواردن هەموو چالاکییەکی زەینی و جەستەیی ئەنجام بدات. وەلێ لێرەدا بە پێجەوانەوە فرۆید خۆی بە درۆ دەخاتەوە و پێمان دەڵێت کە بوونی ئەم جۆرە لە دەرمان وەهمێکە و هیچی تر، شتێک نییە بە ناوی دەرمانێک کە بتوانێت مرۆڤ ڕزگار بکات لە ئازار و ناسۆرییەکانی، نەک ئەوەیش بەڵکوو هؤشداریمان لە  بەکار‌هێنانی ئەم جۆرە ماددەیەدا دەداتێ، تەنانەت لە حاڵەتی توشبون بە هیستریای کتوپڕیشدا، فرۆید پێی باش نییە کە مرۆڤ هانا بۆ ئەم جۆرە ماددانە بەرێت و خۆی پێ فێر بکات. چونکە بە قازانجی نەخۆشەکە ناکەێتەوە بەڵکوو زەرەر و زیانەکانی زیاترە. ئەوەی جێی سەرنجە  کە لەم وتارەشیدا فرۆید باس لە ئالودەبوون ناکات بەڵکوو بە تەنها بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان بۆ چارەسەکردنی نەخۆشیی دەروونی بە تایبەتیش هیستریا ڕەت دەکاتەوە و دەڵێت: (سەرەتا پێویستە ئەوە بڵێین کە ئێمە هیچ  چارەسەرییەکی دەرمانسازی بە باش نازانین وپێشنیاریشی ناکەین، وەکچۆنیش هۆشداری دەدەین بە بەکار‌هێنانی هەموو جۆرە ماددەیەکی هۆشبەر لەم دۆخانەدا. چونکە بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان لە دۆخی هیستریای کتوپڕدا هیچ نییە جگە لە هەڵەیەکی گەورە نەبێت کە بەرامبەر بە نەخۆشەکە دەکرێت..)).

دواتر لە ساڵی (١٨٩٠)دا لە نووسینێکیدا بە ناوی (چارەسەرە فیزیکییەکان)دا، بە تایبەت لە سەر بابەتی چارەسەرکردن لە ڕیی خەولێخستنەوە(Hypnotic Treatment) نووسیویەتی کە نابێت هیپنۆسس وەک دوا میتۆدی چارەسەری بەکار بهێنرێت بۆ هەموو نەخۆشییە دەروونییەکان بەڵکوو ئەم میتودە زیاتر لە حاڵەتی نەخۆشیی دەروونی یان ڕەفتار و خووی ناتەندروست وەکو ئەلکهولیزم، ئالودەبوون بە مۆرفین یان لادانی لە ڕووی سێکسوالیتیەوە سوودی هەیە. وەک دیارە لێرەدا فرۆید ئاماژە بەوە دەکات کە میتۆدی خەولێخستن تەنها لەو کاتانەدا بەکار بهێنرێت کە خودی نەخۆشیەکە یان ڕەفتارو خووەکە وەک لە حاڵەتی ئالودەبوون بە ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکان کە هۆکارێکی ئۆرگانی لە پشتەوە نییە، ئەمەیش ئاماژەیەکی روونە کە  خودی ئالودەبوونی بە نەخۆشی نەبینیوە. بۆ ئەوەی زیاتر لە دیدی فرۆید نزیک بینەوە سەبارەت بە ئالودەبوون و ئاماژەکانی ئەوا پێویستە باس لە دیدی ئەو بکەین لە سەر ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی.

فرۆید سەبارەت بە ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی

ئەوانەی لە دوور و نزیک کەسێکی ئالودە بە ئەلکهول بناسن هەست بەوە دەکەن کە یەکێک لە میکانیزمی بەرگریی ئەم کەسانە  نکوڵیکردن و نەبینیی خۆیانە وەک کەسی ئالودە و گیرۆدە بە دەستی ئەلکهولەوە. وەکچۆنیش ناتوانن دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە مەشروب خواردنەوە تا ڕادەی ئالودەبوون کردوونی بە کەسی نابووت و نەکردە و زەبوون. دوورخستنەوەی کێشەکە لە خۆیان و بینینی خۆیان لە دەوەوەی سیپمتومەکانی ئالودەبوونیان بە ئەلکهول یەکێکە لە کێشە گەورەکان نەک هەر بۆ خۆشیان بەڵکوو بۆ کەسانی دەوروبەریشیان. چونکە ئالودەبوون بە ئەلکهول هێندە گرفتئامێز و ئاڵۆزە ناتوانین سیمپتومەکانی لە خودی کەسەکان جیا بکەینەوە. بە جۆرێک کەسەکە لە گەڵ شەرابەکەی تێکەڵ و ئاوێزانی یەکتر دەبن، کە ئەوانەی لە دەرەوەی کەسەکەن ناتوانن مەزەنەی ئەوە بکەن و تێبگەن، کامە شەرابەکەیە و کامە خودی کەسەکەیە. ناتوانیت دڵنیا بیت لێیان ئەو کاتەی سنورری نێوان شەرابەکە و کەسەکە نامێنێت و هەردووکیان دەبن بە یەک، ئەستەمە بزانیت چ کاتێک  لە خۆشەویستیداین یان چ کاتێک پڕاو پڕ دەبن لە ڕق، کەی باشە دەکەن و کەی بە هەدووکیان پەلامارت دەدەن. هەر بۆیە تا کەسەکە ئالودەتر بێت خودی ئەو میکانیزمە بەرگرییانەیشی بۆ شاردنەوەی ئالودەبوونەکەی توندتر و بەهێزتر دەبن و بە فۆڕمی جیاواز خۆیان نمایش دەکەن، لەوانەیش درۆکردن، نکوڵیکردن، بەرپرسیارکردنی ئەوانی تر وەک سەرچاوەی کێشەکانی و دۆزینەوە و قۆستنەوەی هەموو هەلێک و هەڵەیەک لەوانی تردا تا بیکاتە بەهەنایەک بۆ باوەشکردن بە بوتڵی شەرابەکەیدا وەک خۆشەویشترین خۆشەویست. ئەوانی تر بۆ کەسی ئەلکهولی سەرچاوەی غەم و ئازار و ناسۆرین. ئەوە گوناھ و خەتاباری ئەوانی ترە کە جوانی، زرنگی، سۆز و خۆشەویستی ئەم نابینین، ئەوانی تر تەنانەت لە ئاستی تێگەشتن و زیرەکی و ژیری ئەمدا نین. ھیچ کاتێکش ھەست بەو خۆشەویستی و سۆزە ناکەن کە لە دڵی ئەمی (مودمن-ئالودە) ھەڵدەقوڵێت بۆیان. بۆیە ئەوانی تر جێی بەزەیی و سۆزی ئەم نین و شایانی ئەوە نین کە ئەم ئاوڕیان لێ بداتەوە. کاتێک کەسی ئالودە، دەرەوەی خۆی بە دۆزەخی خۆی ببینێت ئەوا تاکە بەهەشتێک و فریادڕەسێک، کە هیچ کات لێی وەڕس نابێت و هەمیشە باوەشی کراوەیە بۆی تا لە ئامێزی بگرێت، بوتڵە شەرابەکەیەتی، بوتڵە شەرابەکەی وەک تاقانترین و میهرەبانترین یار دەتوانیت بە بێدەنگی باوەشی بۆ بکاتەوە و وێنا ئایدیاڵەکەی خۆی بۆ دووپات بکاتەوە. ئەو وێنە خەیاڵییەی کە کەسی ئالودە بۆ خۆی هەیەتی و گەرەکیەتی ئەوانی تریش لەو جێگەیەوە بیبینن و تەماشای بکەن.

فرۆید درکی بەم گرفتەی کەسی ئەلکهولی  کردووە لە نامەیەکدا بۆ فلایشی هاوڕی کە بە ڕەشنووسی (H) ناو دەبرێت سەبارەت بە پارانۆیا نووسویەتی، باسی لەم نکوڵیکردنەی کەسی ئالودە  بە مادە ئەکهولیەکاندا  کردووە و دەڵێت: (کەسی ئەلکهولی هەرگیز بۆ خۆی ناتوانێت دان بەو ڕاستییەدا بنێت کە مەیخواردنەوە نابوت و کەموکورتی کردووە. لە گەڵ ئەوەی کە  بەرگەی زەبری خواردنەوە دەگرێت کەچی ناتوانێت بەرگەی ئەو ڕاستییە بگرێت و درکی پێ بکات کە ڕسوای دەستی خورادنەوەیە. لە مەغزی ئەودا، ئەوە گوناهی ژنەکەیەتی و ئەو دەبێت لۆمە بکرێت بۆ ئەم ڕسوایییە- ئەوەی پێدەڵێن وەهمی ئیرەیی و ئەو شتانەی تریش… کەسی ئەلکهولی دەڵێت: گرفتی سێکسوالیتیم هیچ پەیوەندییەکی بە خواردنەوەی منەوە نییە، بەڵکوو ئەوە ژنەکەمە کە دەبێت لۆمە  و سەرزەنشت بکرێت).

 هەڵبەت ئەمە یەکەم جارە کە فرۆید باس لە ئەلکهۆلیزم بکات و بیبەستێتەوە بە سێکسوالیتیەوە، ئەوەیش گرنگە بزانین کە ئەم ئاماژەیەی لە کۆنتێکستی پارانۆیادا کردووە. خاڵیکی تری گرنگ کە ئەو لەو نامەیەدا ئاماژەی پێ کردووە، نکولیکردنە لای کەسی ئەکهولی وەک میکانیزمێکی بەرگری، گوناهبارکردن و لۆمەکردنی ئەوانی تر وەک سەرچاوەی کێشەکانی و نەهامەتییەکانی.  جارێکی تریش لە تێکستەکەیدا سەبارەت بە شرێبەر فرۆید باسی لە وەهمی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست کردووە. هەمیسان لە نامەیەکی تردا، بۆ فلایشی هاوڕێ کە مێژووەکەی بۆ ساڵی (١٨٩٦)دا دەگەڕیتەوە، وە ئەم نامەیەش بە ڕەشنوسی (K) دەناسریتەوە، ئاماژەی بە مەیخواردنەوە وەک سیندروم(Dipsomania)^[9]، وەک سیمپتومی لاوەکی کردووە. ئەم سیمپتومەیش وەختێک دروست دەبێت کە پاڵنەرە نیرۆتیکییەکان لە واسواس و کەلكەڵە و دەگوازرێنەوە بۆ ئەنگێزەی بزوێنەر و جووڵەیی و دەبنەوە  بەدژێک و بەرگرییەک بەرامبەر بە خودی واسواسییەکە.

جێی باسە کە فرۆید لە نووسینێکی تریدا بە ناوی ((سەرنجی زیاتر سەبارەت بە نێرۆسایکۆسی بەرگری-Further Remarks on the Neuro-Psychoses of Defence )) لە ساڵی (١٨٩٦)دا، دەگەڕیتەوە سەر بابەتی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست و جارێکی تر ئالودەبوون وەک دۆخێکی سڕبوون بۆ مێشک وەسف دەکات، کە بە هۆیەوە مێشک بەرگری لە خۆی بەرامبەر کاریگەریی واسواسبوون دەکات. دیسانەوە خواردنەوە وەک سیمپتومی لاوەکی لە نێو نیرۆسە وەسواسییەکاندا دەبینێت کە وەزیفەکەی تەنها سڕکردنێکی کاتییە و هیچی تر.

هەر لە سەر هەمان بابەت لە نامەیەکی تریدا بۆ فلایشی هاوڕێ بە بەرواری یانزەی کانونی دووەمی ساڵی  (١٨٩٧) ئەوەی نووسیوە کە: (دیسپۆمانیا لە ڕێێ و بەهۆی چڕبوونەوە، یان باشترە بڵێین جێگرتنەوەی ئەنگێزەیەکی سێکسی لە بری یەکێکی تر دروست دەبێت. هەروەها ئاماژەیشی بەوە کردووە کە هەمان شت دەتوانین سەبارەت بە کەسی قومارچی بڵێین).

ئەمەیش یەکەمجارە کە فرۆید بە دیاریکراوی ئاماژە بە ئالودەبوون بکات لە هەردوو حاڵەتی ژەهراویبوون-تۆکسیکۆمانیا و قومارکردندا و بیبەستێتەوە بە سێسکسوالیتەوە. واتە ئالودەبوون بە قەرەبوو و جێگرەوەی ئارەزووە-غەریزە سێکسییە چەپێنراوەکان بیبینێت. هەڵبەت جارێکی تر دێتەوە سەر ئەم باسە و لە نووسینەکەیدا لە سەر دۆستویڤسکی باس لە گرفتی قومارکردن وەک قەرەبوویەک بۆ ئارەزووە بە دینەهاتوو و چەپێنراوە سێکسیەکان دەکات. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر باسی ئالودەبوون بە قومار و دۆستۆیڤسکی وەک قومارچییەک.

ئێستا با بگەڕینەوە سەر گرفتی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولی و پەیوەندی بە سێکسوالیتیەوە، ئەوا فرۆید لە شیکارییەکەی خۆیدا لەمبارەیەوە زیاتر قووڵ دەبێتەوە و لە ساڵی (١٩١١)دا، لە وتارێکیدا بە ناوی (سەرنجە دەروونشیکارییەکان لە سەر کەیسێکی ئۆتۆبایۆگرافی دەربارەی پارانۆیا)دا پێمان دەڵێت کە: ((لە هەموو ڕوویەکەوە  ڕۆڵی ئەلکهول و کاریگەرییەکانی لە سەر وەهمی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولی  شتێکی بەرچاوە و دیارە. ئێمە ئەوە دەزانین کە سەرچاوەی چێژ بۆ کەسی ئەلکهولیست جیاوازە و لە جۆرێکی ترە. لە ڕاستیدا ئەوە بە تەنها نائومێدی و ڕەنج بەخەساری پیاو نییە بە ژنەکەی، کە بە ناوی ئیرەیییەوە بەرە و خورادنەوە کێشی دەکات و وای لێ دەکات ڕووە و قاپی مەیخانەکان مل بنێت و لەگەڵ پیاوی تردا مەی نۆش بکات، بەڵکوو ئەوە ئەو چێژ و خۆشییە کە پیاوانی تر پێ دەدەن، ئەو پیاوانەی کە شادی و چێژی پێ دەبەخشن و جێی ژنەکەی بۆ دەگرنەوە، ئەو خۆشنودەیی و چێژەی کە نەیتوانیوە لە ژنەکەی و  لە ماڵەکەی خۆیدا وەریبگرێت. کەواتە گەر ئەو پیاوانە ببنەوە بە سەرچاوەی لێبدۆ و چێژ لە نەستی پیاوی ئەلکهولیستدا، ئەوا دواجار دێت و ئەم چێژە لیبیدۆیەی نەستی خۆی پێچەوانە دەکاتەوە و لە بری ئەوە دەڵێت، ئەوە من نیم کە ئەو پیاوانەم خۆش دەوێت، حەزم بە تێکەڵبوونیانە، بەڵکوو ئەو ژنەکەمە کە خۆشیدەوێن و حەزی پێیانە و ئارەزوویان دەکات، نەک هەرئەوەیش بەڵکوو گومان دەکات و پێی وایە کە ژنەکەی پەیوەندی لەگەڵ هەموو ئەو پیاوانەدا هەیە کە ئەم خۆی پەیوەندی پێیانەوە هەیە و خۆشی دەوێن و لەگەڵیاندا هەڵسوکەوت دەکات….^[10]).

دیارە فرۆید باسەکەی لە سەر ئیرەیی لای پیاوی ئەلکهولیست کردووە، وەلێ ئاماژەی بە کاریگەرییەکانی ئەم ئیرەیییە نەکردووە کە چۆن لە فۆڕمی توندوتیژی لە ناو خێزاند بەرامبەر بە ژن و مناڵەکانیدا خۆی بەرجەستە دەکات. کەم نین چیرۆکی ئەو ژنانەی کە بە تاریکی و لە نیوەی شەو بە شەقی پیاوە سەرخۆشەکانیان دەکرێنە دەرەوە و دەبنە قوربانیی تاوانێک کە نەیانکردووە. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا سەبارەت بە ئالودەبوون پەیوەندی بە توندوتیژی خێزانییەوە دێمەوە سەر ئەم باسە. وەلێ لێرەدا بۆ ئەوەی لە ناوەڕۆکی ئەو پەرەگرافەی سەرەوە بگەین، پێویستە بگەڕینەوە سەر ئەو سیاقەی کە خودی نووسینەکەی تیادا نووسراوە.

وەک پێشتر باسمان کرد فرۆید لە سەروبەندی نووسینەکانی سەبارەت بە  پارانۆیا ئاماژەی بە ئالودەبوون کردووە، بە تایبەتیش ئالودەبوون بە ئەلکهول. ئەو پێی وایە کە سەرچاوەی سەرەکیی پارانۆیا دەگەڕیتەوە بۆ حەز و فانتازیای (هۆمۆسێکوێلی) پیاوێک بۆ خۆشەویستیی پیاوێکی تر. خودی هاوکێشەکەیش لای فرۆید بەم جۆرەیە:

 من (کە پیاوم) ئەوم خۆشدەوێت (کە پیاوە)! ئەم فانتازیایە لە نەستدا بە سێ جۆری جیاواز و دژبەیەک خۆی بەیان دەکا: جۆری سێهەمیان کە دەتوانین بەم جۆرە ئاماژەی پێ بکەین: ئەوە ژنەکەمە ئەو پیاوەی خۆشدەوێت کە من خۆشم دەوێت- کە ئەمەیش پێچەوانەی دەستەواژەی یەکەمە و هەر ئەمەیشە وەهمی ئیرەیی دروست دەکات و گرێی دەروونی پیاوی ئەلکهولی ئاڵۆزتر دەکات و لە شوێنێکدا ڕووبەڕوی دەبێتەوە بە گژیدا دەچێتەوە کە خودی خۆی لەوێ نییە. بەم شێوەیەیش وەهمی ئیرەیی کەسی ئەلکهولیست یەکێکە لەوانەی سەرەوە. واتە ئەو پیاوەی لە نەستیدا ئاغا و باڵایە، پیاوێکی تری خۆشدەوێت و حەزی بە گەعدە و دانیشتنە لە گەڵ پیاوێکی تر و ئارەزووی دەکات، ئەمی ئەلکهولیست نییە، ئەو پیاوە هەمیشە لە بەرگێکی تردا خۆی نیشان دەدات و خۆی دەیخزێنێتە ناوی یەکێکی تر- حەزو هەوەسی خۆی لە ناو ژنەکەیدا دەبینێتەوە و هەر لە ناو ئەویشدا پەلاماری دەدات. 

وەک نکولیکردن لەم فانتازیایەی نەستی خۆی بە بوونی پەیوەندییەکی لیبیدۆیی لەگەڵ پیاوانی تردا، ئەوا کەسی ئەلکهولیست پێویستی بەمیکانیزمێکی بەرگرییە تا خۆی لە گوناهی ئەم حەز و ئارەزووە سێکسییەی خۆی ڕزگار بکات. ئەویش بە بیرکردنەوە لەوەی کە ئەوە ژنەکەیەتی نەک خۆی کە پەیوەندیی خۆشەویستی لەگەڵ ئەو پیاوەدا یان پیاوانی تردا هەیە، ئەوە ژنەکەیەتی کە مایەی شەرم و بێ ئابڕووییە، هەر ئەویشە کە شایەنی لۆمە و سەرزەنشتکردنە. مەسەلەی چوونی پیاو بۆ مەیخانە و نۆشینی مەی لە مەیخانەکان ئەگەر لە لایەکەوە پەیوەندی بەوەوە بێت کە پیاو لە ماڵەکەی و ژنکەی خۆی بێزارە، هەر بۆیە کوچەی مەیخانەکانەکان دەگرێت ئەوا لە لایەکی ترەوە پەیوەندی بە ترسی پیاوەوەیە لە ژن، ترسی لەدەستچوونی ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی. با بیرمان نەچێت تا هەستی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست زیاتر و زیاتر بێت ئەوا پەیوەندی لەگەڵ ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی تۆکمەتر و باڵاتر دەبێت، بە جۆرێک کە ئیتر ناتوانیت لە یەکتریان جیا بکەیتەوە. ڕەنگە هەر ئەم هۆکارەیش بێت  کە ئالودەبوون بە ئەلکهول بە زەبرترین و قورسترین جۆری ئالودەبوون دابنرێت لە ڕووی چارەسەری کلینیکییەوە، زۆر جار گوێمان لەوە دەبێت کە ڕزگاربوون لە ئالودەبوون بە ماددە ‌هۆشبەرەکان ئاسانترە وەک لە ئالودەبوون بە ئەلکهول.

با بزانین فرۆید بە چ شیوەیەک باس لە پەیوەندیی نێوان ئۆبێکتی لەدەستچوو لە گەڵ بەکارهێنانی ماددە تۆکسیکەکان-ژەهراوییەکان لەوانەیش ئەلکهول دەکات؟

لە وتارێکیدا لە سالێ (١٩١٧)دا، بە ناوی (تازێباری و مێلانخۆلیا) دا، ئەو باس لەوە دەکات کە ئەوە بە تەنها ئەلکهول نییە کە بەربەستەکان لە بەردەم کەسی ئەلکهولیستدا ناهێڵێت و بە هۆیەوە خۆی لێ دەبێتە ئایدیاڵی خۆی، بەڵکوو زمانیش یارمەتی گۆڕێنی (Sublimation) باڵایەتی دەدات. لێرەدا فرۆید سەرنجمان بۆ پەیوەندیی نێوان کحول (ماددە هۆشبەرەکان) لە گەڵ زماندا ڕادەکێشێت. گەر ئەو تێزە بە هەند وەربگرین کە پێی وایە باڵایەتی گۆڕانی ئەنگێزەکانە بۆ بەرهەمی کولتووری لە ڕێێ زمانەوە ئەوا ئاماژەکردنی فرۆید بۆ چەمکی باڵایەتی لەم سیاقەدا ئەوەمان پێ دەڵێت کە بەکار‌هێنانی مەی و ئەلکهول (ماددە هۆشبەرەکان) دەتوانێت وەک ڕازیبوون و تێربوونێکی کاتی ئەنگێزەکان کار بکەن و کە کاریگەرییەکەی لە هی زمان و کەمتر نییە.

هەر لە سەروبەندی ئەم ساڵانەدایە کە فرۆید تێزەکانی سەبارەت بە فانتازیا، سێکسوالیتی مناڵانە، کاریگەری و بونیادی گرێی ئۆدیپوس لە سەر دەروون و لە هەموویشی گرنگتر تێزەکەی سەبارەت بە  تراوما ڕاست کردەوە و جەختی لە سەر ئەوە کردەوە کە ئەشکەنجە و ئازاری مرۆڤ و تراوماکانی پەیوەندیی بە جەزرەبە و و زەبرە دەرەکییەکانەوە نییە، بەڵکوو پەیوەندی بەو پرۆسە و کارلێکانەوە هەیە کە لەناو دەروونی مرۆڤ خۆیدا ڕوو دەدەن. کەسە نیرۆتیکییەکان قوربانیی دەستی هۆکاری دەرەکی نین بەڵكوو ئەو زام و برینەی لە خۆیانیان دەردەکات و گیرۆدە و هیلاکیان دەکات لە ناو هەناوی خۆیانەوە هەڵدەقوڵێت.

بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم سەرەتایە لە هزری فرۆیدا دەتوانین ئاماژە بە نامەیەکی تری بۆ فلایشی هاوڕێ بکەین کە لە کانونی دووەمی ساڵی (١٨٩٩)دا نووسیویەتی: (سەرەتا بەشێکی شیکارەکانم جەختکردنەوە بوو لەسەر ئەوەی کە فانتازییەکان بەرهەمی قۆناغیێکی ترە کە دواتر دەخرێتەوە ناو  قۆناغی مناڵییەوە و هەر لەوێشدا ئامادەگیان هەیە، خودی ئەو دۆخەیەیش کە فانتازییەکەی تێدا خوڵقاوە ھەر دەخزێتەوە ناو قۆناغی مناڵییەوە، ئەمەیش لە ڕێی و بە پەیوەندی لەگەڵ زماندا دەکرێت. وەلێ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارەی کە ئایا لە قۆناغی مناڵیدا چی ڕووی داوە؟ ئاوا دەڵێین کە ‌هیچ ڕووی نەداوە! وەلێ مییکرۆبی ئەنگێزە سێکسییەکان لەوێیەوە دروست دەبن و لەدایک دەبن. دواتر و لە بەشی دووەمی لێکۆڵینەوەکانم لە مانای بەشێکی گرنگی تری دەروون تێگەیشتم کە بە ڕای من گرنگییەکی زۆری هەیە بۆ تێگەیشتن لە قۆناغە سەرەتایییەکانی سیمپتومەکان کە تەنانەت دەکەونە پێش بوون و درکردن بە فانتازیاوە…).

ئەم نامەیەی سەرەوە درێژکراوەی هەمان نامەیە، کە لە (21 september) ساڵی (1897)دا بۆ فلایشی هاوڕێی دەنوسێت و لێرەدا فرۆید ئاماژە گرنگەکەی دەکات و دەڵێت: (لە نەستی مرۆڤدا هیچ ئاماژەیەک بە بوونی حەقیقەت نییە. هەر بۆیەیش کارێکی ئاسان نییە بتوانین لە ناو نەست و نائاگاییدا خەیاڵ لە واقیع جیا بکەینەوە…).

لە  ھەمان وتاری مێلانخۆلیا و تازێباریدا،  فرۆید باس لە پەیوەندیی نێوان میڵانخۆلیا لەگەڵ مەستبوون بە ئەلکهول دەکات و پێی وایە هەردوو دۆخەکە ناتەندروست و پاتەلۆژین وەلێ لە حاڵەتی مێلانخۆلیادا خودی لە دەستدانەکە وا دەکات کە سوبێکت خەمۆک، بێدەرەتان و بێوزە بێت و هەست بە بەتاڵی و پووچی بکات. لە کاتێکدا لە کاتی مەستبوون بە ئەلکهول سوبێکت هەست بە شادی و وزەیەکی کاتی دەکات، وزەیەکی زیادە کە وای لێ دەکات نەسرەوێت(Manic)، لە هەموو شوێنێکدا بێت و لە ‌هیچ شوێنێکیشدا خۆی نەگرێت. ڕەنگە لێرەدا پرسیار بکەین و بڵێن مێلانخۆلیا چ پەیوەدنییەکی بە ئالودەبوون و نۆشینی شەرابەوە، یان هەر ماددەیەکی تری هۆشبەرەوە هەیە؟ یان پرسیار بکەین و بڵێن کە بۆچی ژەهراویبوون-تۆکیسکبوون بە ئەلکهول بە نەخۆشی دادەنرێت، لە کاتێکدا ئەلکهول دەبێت بە مایەی خۆشی و شادی بۆ کەسەکە، وزەیەکی زیادەی پێدەبەخشیت. ئایا خودی لە دەستچوونەکە لە کوێدا خۆی مەڵاس داوە؟

بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارەیش بدەینەوە دەڵێن خودی ئالودەبوون خۆی کێشە و گرفت نییە بەڵکوو کاردانەوەیە، سیپتومە بۆ کێشەیەکی قووڵتر کە سوبێکت بە دەستیەوە دەناڵینێت. ئالودەبوون میکانیزمی بەرگرییە بۆ ئازار و ناسۆرییەکی قووڵ بۆ لەدەستدانێک کە زۆر جار سوبێکت خۆیشی نازانێت پەنجە بخاتە سەر سەرچاوەی ئازار و نوقسانییەکەی. کەواتە لەم ڕوانگەیەوە بێت ئەلکهول ماددە هۆشبەرەکان دەبنەوە بە شتگەلێک کە سوبێکت بەکاریان دەهێنن تا گەر بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت خۆشی و شادی  پێبەخشێت، خۆی پێ سڕ بکات. ئازارەکانی کەم بکاتەوە، کە زۆر جار خۆیشیان نازانن سەرچاوەی ئەو ئازارانە چین لە کوێوە هاتون.  لە دۆخی ئالودەبوونیشدا هەر وەک مێلانخۆلیا کێشەکە هەر بە تەنها ئەوە نییە کە چ شتێک لەدەستچووە چونکە ئەو شتەی کە لە دەستچووە بە ڕوونی دیار نییە کە چییە، شتێکە بێ ناو و بێ شوناسە. تەنانەت لەو کاتەنەیشدا کە کەسی مێلانخۆلی-ئالودە، درک بەوە دەکات یان ئەگەر بشزانێت کێی لەدەستچووە! ئەوە نازانێت چی لە ناو ئەو کەسەدا لەدەستچووە، وەیان بۆ چ شتێک لەناو ئەودا دەگەڕێت وعەوداڵ و سەرگەردانی چییە. 

هەر بۆیەش تێمای ئۆبێکتی لە دەستچوو بابەتێکی گرنگ و زیندووە لە هزری دەروونشیکاری فرۆیدیدا.   لە ساڵی (١٩١٧)دا، لە وتارەکەیدا بە ناوی (پاشکۆی مێتاسایکۆلۆژی سەبارەت بە تیۆریی خەون) فرۆید باس لە ئۆبێکتی لەدەستچوو دەکات. ئەو پێی وایە کە خەونەکانمان بریتین لە جۆرێک لە وڕێنەکردن بۆ گەشتن بە حەز و ئارەزووەکانمان. لێرەیشدا بەراوردێک لەنێوان خەونبینین و خودی ئەو  دۆخە نەخۆشیە-پاتۆلۆژیەدا کە تایبەتە بە خەونبینین دەکات. لە هەندێ دۆخی دەروونیدا ئیگۆ دەبێت ڕووبەڕووی نوقسانییەکەی خۆی بێتەوە، ئەو نوقسانییەی کە ناتوانێت بەرگەی بگریت و قبوڵی بکات وەلێ هەمیشە دوایدەخات و نایەگەێنێتە خۆی و درزێک لەنێوان خۆی و نوقسانیەکەیدا دەهێڵێتەوە. خودی ئەم دواخستنە درز و دەلاقەیەک بۆ سوبێکت دەهێڵیتەوە تا بتوانێت لە ڕێی فانتازیا و حەز و ئارەزووەکانی ناەوەی خۆیەوە  نوقسانیەکە بکاتە دەرەوەی خۆی، وە لە باشترین شێوەدا لە ڕێی وڕینەکردنەوە دەبێت. فرۆید دەنووسێت:

(ڕەنگە بویڕم و پێشنیاری ئەوە بکەم کە پەیوەندیی نێوان وڕینەی ژەهراوی- تۆکسیک، لیرەدا مەبەستم لە وڕینەی ئەلکهولە وەک نموونە، دەبێت هەر بەم شیوەیە لێی تێبگەین، لێرەیشدا ئەو نوقسانییەی کە سوبێکت ناتوانێت بەرگەی بگرێت و قبوڵی بکات و شتێکە واقیع بە سەریدا سەپاندوە وەک لەدەستدان و نەبوونی ئەلکهولە هەر کات ئەوەی دەستکەوت ئەوا نوقسانییەکەی تر-ئۆبێکتی لەدەستچوو کە مەبەستی خودی ئەلکهولە- خۆی پڕ دەکاتەوە ئەوکاتەیش لە وڕێنەکردن دەوەستێت… با بڵێین دیمەنەکە بەم شێوەیە: کەسێک لە دۆخی ژەهراوی- تۆکسیکبوندا بە جۆرێک هەڵەشە و نەسرەوتە لە ڕەفتار و جووڵاوەنەیدا چونکە دڵخۆش و خۆشنودەیە. وەلێ دەبێت ئەم پەیوەندییە ساختەیە ڕاست بکرێتەوە، چونکە حەقیقەتەکە ئەوەیە کە نەزمی ئابووری میشکی سوبێکت لە لایەکەوە ئاماژە بەوە دەکات کە ئارەزووەکەی پڕ بۆتەوە، ئەوەیش وای لێ دەکات هێندە دڵخۆش و رۆح ئاسودە بێت، لە لایەکی تریشەوە خەمبارە چونکە هیچی لە باردا نییە و دەستەوسانە بەرامبەر نوقسانییەکەی).

مەبەستی فرۆید لێرەدا ئەو دۆخە دەروونییە نەسرەوت و مانیکیەیە کە کەسی ئەلکهولیست ئەزموونی دەکات. ئەو هەستە دژبەیەک و پارادۆسکەی کە بەهۆی کاریگەریی ئەلکهولەوە دروستدەبێت. هەستی خۆشی و ناخۆشی، پێکەنین و گریان، قۆشمە و نوکتە یاخود هەوڵی کەسی ئەلکهولیست بۆ قسەکردنی جدی  لە سەر بابەتەکان کە ئەمەیش لە حاڵەتی سەرخۆشیدا، زۆر جار هەر بە دیمەنی کۆمیدی تەواو دەبێت، چونکە خودی هەوڵەکە سروشتێکی کۆمیدی لە خۆی دەگرێت بەو مانایەی کە کەسەکە دەیەوێت نمایشی شتێک بکات کە خۆی نیەتی و نوقسانییە تیایدا. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر باسی کۆمیدیا- نوکتە و پەیوەندی بە ئالودەبوونەوە.

 لێرەدا گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە  فرۆید خودی وڕێنەکردنە نابەستێتەوە بە پێکهاتەی کیماویی ئەلکهولەوە وەک ماددەیەکی ژەهراوی – تۆکسیک بەڵکو دەیبەستێتەوە بە لە دەستدانی ئۆبێکتی خۆشەویستییەوە لە واقیعدا کە خودی ئەلکهولە. واتە وڕێنەکردن قەرەبوویەکی دەروونییە بۆ لەدەستدان کە بە هۆی نەبوون و نوقسانییەوە دروست دەبێت. بە ڕای فرۆید ژەهراویبوون بە ماددە کحولییەکان کە سەر بە هەمان دۆخ و حاڵەتی دەروونییە و هاوشیوەی وڕینەکردنە، هەر بۆیەش پێویستە بە هەمان شێوە ڕاڤە بکرێت، ئەویش کە لەم دۆخەیشدا جۆرێک لە دواخستن و دوورخستنەوەی تێدایە. کەواتە با بزانین  ئەو پەیوەندییەی لەنێوان سوبێکت و ئەلکهولدا هەیە هاوکات دەبێتە هۆی دروستبوونی وڕینەکردن چۆن دروست دەبێت؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش پێویستە بگەڕینەوە سەر ئەو دۆستایەتییەی کە هەر لە سەرەتاوە لە سەر نوقسانی دروست بووە و پەیوەندییەکی دانەبڕاویشی لەگەڵ  سوبێکت و ئۆبێکتە لەدەستچووەکەی هەیە. ئەوا بە کورتی دەگەڕینەوە سەر خوێندنەوەی فرۆید سەبارەت بە وڕێنەکردن لە هەردوو مناڵ و گەورەدا کە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ لەدەستچوون. بەم مانایەش وڕینەکردن قەرەبوویەکی دەروونییە بۆ لەدەستچوونێکی ڕاستەقینە هاوکات ئاماژەیە بۆ ئارەزووکردنی ئەو شتەی کە لەدەستچووە. مناڵی بچووک وڕینە بە مەمکی دایکییانەوە دەکەن چونکە بە تەنها مەمکی دایکە کە دەتوانێت ڕازی و تێریان بکات. وڕینەکردنیش بۆ مناڵ تاکە ڕیگەیەکە کە بەهۆیەوە گوزارشت لە ئۆبێکتی لەدەستچوو بکەن، کە خۆی جەستەی دایکە، ئەو جەستەیەی کە لێیان تابو کراوە و ناتوانن جارێکی تر پێبگەنەوە. ئەم نوقسانییە یان ئەم ئۆبێکتە لەدەستچووە لە هزری لاکانیدا بە ئۆبێکتە بچکۆلە ناسراوە، لە بەشی دووەمی ئەم نووسینەدا بە ناوی (ئالودەبوون لە دیدی لاکانەوە) دێمەوە سەر ئەم باسە.

کەواتە با بگەڕینەوە سەر چێژ لای کەسی ئەلکهولیست. فرۆید لە کتێبی (شارستانیەت و ئاکاماکانی)دا باس لە بێتوانایی و بێهودەییی مرۆڤ لە گەشتن بە خۆشنودەیی دەکات. کاتێک کە  مرۆڤ هیچ ڕێگەیەک نادۆزێتەوە بۆ گەشتن بە چێژ و خۆشنودەیی ئەوا دواجار پەنا دەباتە بەر جۆرێکی تر لە چێژ کە بە

 (چیژی درێژخایەن بە ژەهرەوایبوون)ی ناو دەنێت. هەڵبەت فرۆید لەم کتێبەدا باس لە ڕۆڵی شارستەنیەت دەکات و پێی وایە کە خودی شارستانیەتیش ڕێگەیەکە بۆ ڕێکخستنی پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان، بە مانایەی کە شارستەنیەت ئەو چێژ وحەزانەمان  بۆ ڕێک و جۆر دەکات کە دەتوانین دەستمانکەوێت هاوکاتیش ئەوانەیش کە بۆمان نییە و ناتوانین چنگمان  بکەوێت. ئەوەی کە جێی سەرنجە بۆ فرۆید کە تەنانەت زانست و ئاینیش ناتوانن لە باریاندا نییە کە مرۆڤ تەواو دڵخۆش و شادومان بکەن، نەک ئەوەیش بەڵکوو دەگاتە ئەو ڕاستییە بەڵگەنەویستەی کە مرۆڤ ھەمیشە عەوداڵی خۆشبەختییە وەلێ دەستیانکەوێت. ئازار و ئەشکەنجە قەدەری مرۆڤە، مرۆڤ ئازار بە دەست پیربوون و ئەفەرۆزبوون لە جەستەی خۆی دەکێشیت، ئازار لە دەستی سروشت و جیهانە ترسناکەکەی دەرەوەی خۆی دەکێشێت، ئازار بە دەست تەنیایی و ئەشکەنجەی ترس لە تەنیایی دەکێشێت. تەنانەت ئەو کاتەنەیش کە مرۆڤ لە خودا نزیک دەبێتەوە یان خۆی دەخاتە شوێن و پێگەی خودا کەچی ‌هێشتا هەر دەناڵێنێ و ئازار دەکێشێت. مرۆڤ هەمیشە گیرۆدەی دەستی ئەو بونیادە کۆمەڵایەتییە کە تیادا دروست دەبێت و دەبێتەوە بە بەشێک لێی و ناتوانێت خۆی لێی رزگاربکات. هەموو بەربەست و ڕیگرییەکان لە بەردەم خۆشنودەیی مرۆڤدا دەبێتە هۆی ئەوە کە نەگاتە ئامانجی خۆی و دەستی بە چێژدا نەگات. گەر  مرۆڤ نەتوانێت بەر لە ئازار، ناسۆری و تاڵییەکانی ژیان بگرێت، ئازار و ئەشکەنجە بەشێكی دانەبڕاو و ئەزەلی بێت لە ژیانی مرۆڤدا، ئەی کەواتە چی بکات تا خودی ئازاركێشان کەم بکاتەوە یان هیچ نەبێت تامەکەی و ڕیتمەکەی بگۆڕێت؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش فرۆید چەند پێشنیار و ئەگەرێکمان دەخاتە بەردەست تا لە ڕییانەوە بتوانین ئازاو ئەشکەنەجەمان کەم بکەینەوە، یەکێک لەو پشنیار و ئەگەرانەیش بۆ ڕیکخسنتەوە و گۆڕینی ئازارکێشان بەکار‌هێنانی ماددە هۆشبەرەکان و ئەلکهولیەکانە. لەمبارەیەشەوە دەڵێت:

(سەمەرەترین مییکانیزمیش بۆ خۆدزینەوە لە ژان و ئازارکێشان هەر ئەوانەن کە بە دوایدا دەگەڕێین و کاردەکەنە سەر  خودی سیستمە ئۆرگانییەکەمان. بەو مانایەی کە خودی ئازارکێشان خۆی ھیچ نییە جگە لە ھەستکردن، واتە ئەو کاتە ئازار ھەیە کە ئێمە ھەستی پێدەکەین وەک ئەشکەنجە و ژان ئەزموونی دەکەین، خودی ئەم ھەستکردنەیش پەیوەندیی بەوەوە ھەیە کە ئێمە وەک ئۆرگانیزم چۆن دروستبووین و ڕئکخراوین، ھەر بۆیە ش ساناترین و ھاوکات کاریگەرترین جۆری ئەو میتۆدانە کاریگەریی ماددە کحولی و ھۆشبەرەکانە^[11]).

بە ڕای فرۆید ژان و ئازارکێشان لە سێ لاوە دەبێتەوە بە ھەڕەشە و کاردەکاتە سەر مرۆڤ و گیرۆدەی دەکات:

١-  ئازارو ئەشکەنجە ھەڕەشەیە بۆ سەر جەستەی مرۆڤ.

٢- ھەڕەشەیە بۆ سەر پەیوەندیی مرۆڤ بە جیھانی دەرەوە.

٣- ھەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ پەیوەندیی مرڤ بە ئەوانی ترەوە.

جۆری سێهەمیشیان لە ھەموویان کاریگەرترە چونکە ئەوانی تر بۆ ئێمە لە یەک کاتدا هەم دەبنەوە بە سەرچاوەی ئازار و ناسۆری وە ھەمیش سەرچاوەی خەمڕەوێنی و ڕەواندنەوەی ژان و ئازارن. ھەر بۆیە کاتێک ئەوانی تر و بوونی ئەوانی تر دەبێتەوە بە هەڕەشە و سەرچاوەی ژان و ناسۆری بۆ سوبێکت ئەوا دوورکەوتنەوە خۆدزینەوە لێییان دەبێتەوە بە چارەسەرێک بۆ خودی کێشە و ئازراکێشانەکە. وەلێ تەنیایی و ئەفەرۆزبوون بژارادەیەک نییە کە مرۆڤ خۆشبەخت بکات، هەر بۆیەش دیسانەوە بۆ ئەوەی بەرگەی تەنیایی بگرێت، بتوانێت هاودەمێک بۆ خۆی دروست بکات، دەبێت شتێک-ئۆبێکتێک بدۆزێتەوە کە جێی ئەوانی تری بۆ بگرێتەوە، ئەو بۆشایی و درزەی بۆ پڕ بکاتەوە کە غیابی ئەوانی تر بۆی دروست کردووە. لێرەوە دەتوانین بڵێین کە ئەلکهول و ماددەھۆشبەرەکان دەتوانن شوێنی ئەوانی تر بگرنەوە نەک هەر ئەوەیش بەڵکوو دەتوانن ببنە داڵدە و پەناگایەک بۆ سوبێکت و چێژ و شادی پێ ببەخشن، لەوەیش زیاتر خودی ئەم ماددانە جا ئەلکهول بێت یان ماددە هۆشبەرەکان وا دەکات کە نایەڵن مرۆڤ بەر ئازار و ژانی زیاتر بکەوێت و ئەشکەنجەی زیاتر بچێژێت. فرۆید لەمبارەیەوش دەڵێت: (خزمەتی ئەم  ماددانە ژەھراوییانە خۆی دەبێتەوە بە ململانییەک لەنێوان گەیشتن بە خۆشنودەیی لە لایەک و بە دوورەپەرستی و خۆ دوورخستنەوە لە  بەدبەختی و بێھودەیی لە لایەکی ترەوە، هەرئەمەیشە وا دەکات کە مرۆڤ ئەم ماددانە و بەکارهێنانیان هێندە بەرز بنرخێنیت بە جۆرێک کە شوێن و پێگەی لیبیدۆی بۆ دەگرێتەوە…^[12])

لێرەیشەوە بە دواوە  فرۆید ئالودەبوون وەک  سیمپتومێکی کۆمەڵایەتیی دەبینێت و ئاماژەی بۆ دەکات، لەمبارەیەشەوە دەڵێت: (ئێمە زۆر قەرزاری ئەو نێوەندەیەن نەک هەر لەبەر ئەوەی کە ڕاستەوخۆ لە خزمەتی چێژدایە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی بڕێکی زۆر لە بەرخۆری مرۆڤ بەرامبەر بە دەرەوەی خۆی لەخۆی دەگرێت. کاتێک کە ئەم ڕاستییە  دەزانین، بە یارمەتیی ئەمەیش ئەوا لەوە تێدەگەین کە ئەوانەی لە ژێر باری قورسی ژیاندا خنکاون هەر کات بیانەوێت خۆیان بدزنەوە لە بارگرانی واقیع و پەناگایەک بۆ خۆیان بدۆزنەوە کە بەتەنها بۆ خۆیانە بە مەرجی باشتر ڕازیکردن و تێرکردنی خۆیان پەنا دەبنە بەر ئەم ماددانە. هەر وەک ئاشکرایە و دەزانین، هەر ئەمەیشە کە تایبەتمەندییەی ماددە ژەهراوییەکان و هاوکات  زەرەر و زیانەکانیشیان دیاری دەکات).

بەم مانایەش ئالودەبوون بۆ خۆی وەک سیمپتومێکی کۆمەڵایەتییە هاوکات جۆرێکی تایبەت لە پەیوەندی و بونیادێکی  کۆمەڵایەتیی جیاوازیش بە خۆی دروست دەکات. کەواتە کەسی ئالودەیش پەیوەندییەکی تایبەت بە خۆی لەگەڵ ئەوانی تردا دروست دەکات کە جیاوازە لەوانی تر. دیارە کە هەر سێ جۆرە سەرەکییەکەی سوبێکت بە مانا دەروونشیکارییە کە ئەوانیش ( نییرۆس، پێرڤیش وە سایکۆس)ن، وەک بونیاد لە ڕووی دەروونشیکاریی کلینکییەوە لە ڕێی پەیوەندییان لەگەڵ ئەوانی تر خۆیان دیاری دەکەن و دەناسرێنەوە. وەکچۆنیش پێگەی هەرسێکیان لە ناو زماندا بە سێ شیوەی جیاوازە لە ڕێی جیاوازە دەبەسترێنەوە بە تراوما یان نوقسانییە ئەزەلییەکەوە.

گەر بە کورتی باسی ئەو پەیوەندییە بکەین ئەوا بەم شێوەیە: سوبێکتی نیرۆتیکی یان عوسابی لە ڕیی پرسیارکردنی ئەوی ترەوە پەیوەندیی خۆی لە گەڵیدا دیاری دەکات. ئەمەش مانای ئەوەیە کە سوبێکت کە بە نائاگایییەوە خەساندنە ڕەمزییەکە و هاوکات دەرئەنجاماکانی ئەو خەساندنەیشی قبوڵ کردووە، بەرپرسیارێتیی نوقسانیەکەیشی خستۆتە سەرشانی خۆی. ڕوونتر بڵێین سوبێکتی نیرۆتیکی یان عوسابی دەستبەرداری ژویسانسە ڕاستەقینە بەر لە ئۆدیپوسەکەی خۆی دەبێت و بە چێژێکی ئاسایی ڕازی دەبێت وەلێ ئەم ڕازیبوونە هاوپێچە بە هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێیەکی مەحتومەوە.

لە کاتێکدا پەیوەندیی کەسی پێرڤیش یان لادەر، بە ئەوی ترەوە لە ڕیی ئۆبێکتەوەیە، یان ڕوونتر بڵێین ئۆبێکتێک دەکات بە بەرگی ئەوی تردا، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە سوبێکت لە هەندی کاتدا دان بە نوقسانییەکە دەنێت و قبوڵی دەکات وەلێ لە هەندێ کاتی تریشدا نکوڵی لێ دەکات. سوبێکتی پێرڤیش باوەڕی وایە کە دایکی نوقسانی نییە، دواجار خاوەنی فالوسێکە، هەر بۆیەش نکوڵی لە خەساندنە ڕەمزییەکە دەکات. ئەو ئۆبێکتە فیتشییە قەرەبوو و جێگرەوەی زەکەری دایکە، کە کوڕی بچوک ڕۆژێک لە ڕۆژان پێی وابووە کە دایکی هەڵگر و خاوەنیەتی، کوڕ نەک ناتوانێت دەستبەرداری ئەم هەست و باوەڕی خۆی بێت بە بوونی زەکەری دایک بەڵكوو دەبێت بە بەشێک لە نەستیشی. ئەفسون تەنگەژەی فیتشی ئەوەیە کە تەواوی گرێی خەساندن لە فۆڕمێ یادەوەریدا وێنا دەکات بە جۆرێک کە ڕێی بە ژن/دایک دەدات کە هەم وەک بوونەوەرێکی کامڵ(خاوەن فالوس)، وە هەم وەک خەسێنراوێک بێ فالوسیش ببینرێت. بە مانایەکی تر، کەسی فیتشی لە یەک کاتدا نەبوون و بوونی زەکەری دایک سیمبۆلیزە دەکات، کە ئەمەیش بۆ خۆی ئاماژەیە بۆ ئەو ترس و چێژە شاراوەیە کە لە نەستیدا خۆی ماڵاسداوە. بەم مانایەش ژیوسانسە ڕاستەقینە بەر لە ئۆدیپۆسەکە وەلانراوە و ئۆبێکتێکی جێی ئەم ژویسانسەی گرتۆتەوە، هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێ لەم بونیادەیە شاراوەیە زۆر ئاشکرا نییە. لەمبارەیەوە فرۆید دەڵێت:

کاتێک ئاماژە بەوە دەکەم کە فیتشیزم قەرەبوو، جێگرەوەی زەکەرێکە، باشدەزانم کە نائومێدتان دەکەم هەربۆیەش هەر زوو ئەوە دەڵێم کە ئەوە لە بری زەکەرێکی ئاسایی نییە. بەڵکوو لە بری زەکەرێکە کە تەواو جیاواز و تایبەتە زەکەرێک کە زۆر گرنگ بووە لە مناڵیدا بەلام دواتر لەدەستچووە. ڕوونتر بڵێین، زەکەرێکە کە خۆی نەماوە و بەسەرچووە بەڵام کەسی فیتشی  لە نەبوونەوە دەیهێنێتەوە و دەیپارێزێت).

بەڵام لە سوبێکتی سایکۆسدا پرسیارەکە زیاتر بوون و نەبوونی ئەوی ترە. ئەمەش مانای ئەوەیە کە شتێک نییە بە ناوی پەیوەندیی سوبێکت بە ئەوی ترەوە، چونکە لە دۆخی سایکۆسدا زمان خۆی تابووە، وەکچۆنیش خەساندنە ڕەمزییەکە و خودی نوقسانییەکەش قبوڵنەکراوە. وەلێ ژویسانسی بەر لە ئۆدیپوس وەلا نەدراوە و دوور نەخراوتەوە، بەمەیش سوبێکت یان بە گەرموگوڕییەوە باوەشی بۆ دەکاتەوە یاخود خۆی لێ حەشار دەدات و خۆی لێ دەپارێزێت، ئەمەیش لە ڕیی وڕینەکردن و وەهمەوە دەبێت. هەر بۆیەش بە پێچەوانەی دوو بونیادەکەی تر لێرەدا هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێ یان بوونی هەیە وەیان هەر نییە.

باسکردنی پەیوەندیی سوبیکت بە ئەوانی ترەوە لەو سێ جۆرەی پێشوودا گرنگە بۆ ئەوەی بتوانین لە پەیوەندیی کەسی ئالودە بە دەرەوەی خۆی بگەین، چونکە کەسی ئالودە بۆ خۆی سەربەخۆیە، بەو مانایەی گەر پەیوەندیی سوبێکت لەگەڵ ئەوانی تردا شتێک بێت کە خودی سوبێکت پێناسە دەکات، وەک لە سێ بونیادەکەی تردا ڕوونمان کردەوە، ئەوا ئەم پەیوەندییە بۆ کەسی ئالودە لەگەڵ ئەوانی تردا تەواو شتێکی جیاوازە و لە شوێنێکی تردایە. لە دۆخی ئالودەبووندا هەردوو نوقسانییەکە و خەساندنە ڕەمزییەکەیش بە جۆرێک لە جۆرەکان قبوڵکراوە، وەلێ ئەم قبوڵکردنە بە خۆشحاڵییەوە نییە بەڵکوو سوبێکت لە ڕێی چەپاندن، نکوڵیکردن یاخود ڕەتکردنەوە دەتوانێت ئەم نوقسانی و خەساندنە قبوڵ بکات. هەر بۆیەش لای کەسی ئالودە هەستکردن بە گوناه و دڵەڕواکی هەندێ جار شاراوەیە وەلێ خودی ئەم شاردنەوەیەیش پارادۆکسە چونکە هەمیشە ئەوەی کە شاردراوتەوە خۆی نمایش دەکات و لە بەرگێکی تردا دەردەکەوێتەوە.

بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی کەسی ئالودە بە ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەیەوە، پێویستە بگەڕینەوە سەر دیدی فرۆید سەبارەت بە ئۆبێکتی سێکسی. فرۆید لە ساڵی (١٩١٢)دا لە نووسینێکدا بە ناوی (On the universal tendency to debasement in the sphere of love)   باس لەوە دەکات کە بۆچی پەیوەندیی ئۆبێکتی سێکسی هێندە سروشتێکی گرفتئامێز و ئاڵۆزی هەیە. ئەو باوەڕی وایە کە شتێک لە خودی ئەنگێزەکاندا هەیە کە شایانی ڕازیکردن و تێرکردن نییە. لەمبارەیشەوە باس لە دوو هۆکار دەکات: یەکەم: سروشتە هەڵخڵەتێنەر و فریودەرەکەی ئۆبێکتی سێکسی -بژاردەیە لەگەڵ بەربەستەکانی بەردەمی کاتێک لە بەرامبەر ئارەزووی زینا لە گەڵ مەحرەمدا دەوستێتەوە، بە جۆرێک کە دەبێتە هۆی دروستبوونی دۆخێک کە تیایدا دوا ئۆبێکتی بژاردە بۆ خۆی دەبێتەوە بە جێگرەوەی ئۆبێکتە ڕاستەقینەکە.

دووەم: ئەنگێزەی سێکسوالیتی سەرچاوەی هەموو غەریزەکانی ترە، وەلێ خودی ئارەزووەکە تەنانەت لە قۆناغی گەشەکردنی سێکسیدا تەواو یەکانگیر و تۆکمە نییە و هەمیشە دزر و کەلێنێکی تێدایە کە پڕ نابێتەوە. بە مانایەکی تر، هەمیشە بەشێکی ئەم سەرچاوە غەریزییە دەچەپێنرێت یان لە خزمەتی شتی تردا دەبێت کە پەیوەندی بە ڕازیبون و تێربوونەوە نییە. لە ناو فەوزاو قەرەباڵغی ئەنگێزەکاندا مەی و ئەلکهول دەتوانێت هارمۆنییەکی کاتی و ساختەمان بۆ دروست بکات و ڕازیمان بکات. وەهمی تێربوون و چێژمان بداتێ و لە سەروبەندی مەستبووندا خۆمان لێبێتە ئایدیاڵی خۆمان. فرۆید باوەڕی بە بوونی پرەنسپێکی بێخەوش و کامڵی چێژ هەبووە، چێژێک کە دەکەوێتە سەروو هەموو چێژەکانی ترەوە. ئەوەی جێی سەرنجە  کە فرۆید ئەم چیژە لە پەیوەندیی نێوان کەسی ئەلکهولی بە ئەلکهولەوە دەبینێتەوە!  سەبارەت بەم پەیوەندییە دەڵێت: ((…تەماشای پەیوەندیی نێوان کەسی مەشروبخۆر بە شەرابەوە بکە! ئەوە ڕاست نییە کە شەراب هەموو جارێک ڕازیبونێک و تێربوونێکی ژەهراوی و تۆکسیک بە کەسەکە دەبەخشێت، کە لە شیعردا ئەم ڕازیببونە بەراورد کراوە و شوبهێنراوە بە تێربونێکی ئیرۆتیکی – ئایا ئەم بەراوردکردنە لە ڕووی زانستیەوە قبووڵە؟ ئێوە هەرگیز ئەوەتان لە مەشروبخۆرێک بیستووە، کە بە تۆبزی و بە بێ ویستی خۆی مەشروبەکەی/شەرابەکەی بە دانەیەکی تر یاخود جۆرێکی تر، گۆڕیبێتەوە هەر لە بەرئەوەی لێی بێزاربووە چیتر ئارەزووی ناکات؟ بەڵکو بە پێچەوانەوە خووگرتن و پەیوەستبوون، یان ئەم دۆستایەتییە لە نێوان مەشروبخۆر و ئەو مەشروبەی کە دەیخواتەوە، تا دێت زیاتر بەهێزتردەبێت. تۆ هیچ کات لە مەشروبخۆرێک بیستووە پێویستی بەوە بووبێت سەفەر بکات بۆ وڵاتێكی تر کە تیادا مەی و مەیخواردنەوە تابۆ بێت یان مەی قاتی بێت، هەر لە بەرئەوەی کە ئەو نەبوونی و  تابۆیە وایلێبکات ئارەزووی بۆ خواردنەوە تێربێت؟ نەخێر هیچ کات! ئەگەر گوێ بۆ مەشروبخۆرە گەورەکانمان بگرین، لەوانەیش (بۆکلین) کە باس لە پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ مەی دەکەن، ئەوا هەست بەوە دەکەیت کە باس لە پەیوەندییەکی پڕ هارمۆنی و بێخەوش دەکات، وەک مۆدیلێکی جوان و ئایدیاڵی هاوسەرگیری دەیشوبهێنێت. پرسیارەکە ئەوەیە ئەی بۆچی پەیوەندیی نێوان کەسە عاشقەکان هێندە جیاوازە؟)).

ڕەنگە ئەم دیدە بۆ خۆی جێی سەرنج و تێڕامان بێت کە ئایا  بۆچی فرۆید بوونی پەیوەندییەکی بێخەوش و پڕهارمۆنی یان وردتڕ بڵیین بوونی پرنسیپی چێژی بێخەوش دەبەستێتەوە بە کەسی مەشروبخۆر عەشقی بۆ  شەرابەکەیەوە؟ لە کاتێکدا ئێمە دەزانین کە لەم حاڵەتەیشدا دواجار ئەو پەیوەدنییە هاوسەرگیرییە پڕهارمۆنییەی کە فرۆید باس لێوە دەکات بە بێخەوش دەینبینێت، پەیوەندییەکی بی درز و خەوش نییە، بەو مانایەی خودی ئەو دۆستایەتی و عەشقەیش بێ زەرەروزیان نییە. بەڵکوو ئەم  پەیوەندییەش دواجار پڕە لە بەرزونزمی، عاشقبونێک کە لێوان لێوە لە زۆری و کەمی، وەکچۆنیش ئۆبێکتی عەشقەکە (شەراب) بۆ مانەوەی خۆی وەک یارێکی شەهوەتباز و بێباک تا کەسە نابەتە بەر قاپی مەرگ، تا وێران و ڕسوای نەکات دەستبەردای نابێت.. ئێمەی مرۆڤ هەمیشە کە دێنە سەر چێژ و تێربوون هەڵدەخڵەتێن و دیوە ڕاستەقینەکەی چێژ نابینین کە خودی مەرگ خۆیەتی. لە دۆخی کەسی ئەلکهولیشدا هەر بەم شیوەیە کار دەکات. سوبێکت عەوداڵی هارمۆنی و پڕکردنەوەی ئەو نوقسانییە لە ڕیی خوگرتن و ڕەفتاری دووبارەبووەوە و بێ ماندووبوون، لە ڕیی خۆ تێرکردن و خۆڕازیکردنێکی بەردەوام  بە ئەلکهول. هاوکێشەکە دیسان بوونی ئۆبێکتی عەشقەکە-ئەلکهول- کە  نە دەبێت زۆر و لەبەر دەستدا بێت، وە نە دەبێت کەمیش بێت و تابۆ بێت.  چونکە کاتێک کە زۆر دەبێت بۆ سوبێکت ئیتر چیدی پەیوەندی بە تێرکردنی ئارەزووەکانەوە  نامێنێت بەڵکو خودی ڕازیبوون و تێرکردنەکە بە بێ باج  و سەرانە نابێت، دوا جار ژیانی کەسەکە خۆی _کاریگەری بۆ سەر دەروروبەرەکەی_  باجی تێربوون و ڕازیبونی ئارەزووەکانیەتی. کەواتە پێویستە بە شیوەیەکی ئایرۆنی لەو پەرەگرافەی سەرەوە بگەین چونکە فرۆید زیاتر مەبەستی لەوەیە کە بەربەست و ڕیگری لە بەردەم حەز و ئارەزووی سێکسوالیتی دەبێتە هۆی بێداری و شڵەژان و گەشتن بە  چێژی سێکسوالیتی، وەلێ ئازادی تەوایش یاخود نەمانی بەربەستەکانیش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی بەها دەروونییەکان بۆ پێداویستییە ئیرۆتیکیەکان، لەم کاتەیشدا دیسانەوە مرۆڤ پێویستی بە بوونی بەربەستە تا جارێکی تر برەو بداتەوە بە سێکسوالیتی و لیبیدۆی خۆی. 

وەک سەرنجێکی کورت و  کۆتایی بۆ ئەم بەشە گرنگە بڵێم کە ئالودەبوون بۆ من بابەتێکی گرنگە، خودی ئەم نووسینەیش وەک  دەقێکی زیندووە وایە و بەردەوامی هەیە. کاتێک سەرەتا دەستم کرد بە نووسینی ئەم بابەتە باوەڕم وابوو هەر وەک لە سەرەتادا ئاماژەم پێکردوە، کە سەرچاوەیەکی زۆر لە سەر بابەتی ئالودەبوون لە دیدی فرۆیدەوە  لە بەردەستدا نییە. وەلێ تا زیاتر و زیاتر لە سەر ئەم بابەتە قووڵ بوومەوە، ئەوەم  بۆ دەرکەوت کە سەرچاوەیەکی زۆر وەلێ  بە پەرش وبڵاوی هەیە و پێویستی بە گەڕان و ووردبوونەوەیە  تا تەواوی شیکار و ڕاڤەکانی فرۆید لەمبارەیەوە بزانین. هەر بۆیە لە بەشەکانی تری ئەم نوسینەدا بە بەردەوامی دێمەوە سەر دید و بۆچوونەکانی فرۆید.

^[1] Freud,1985,p.287.

^[2] Neurasthenia :

 ئەم تێرمە لە بنەڕەتدا گریکیە و لە دوو بڕگە پێک دێت کە ئەویش (Neuron)کە بەمانای دەمار، لەگەڵ (asthenes) کە مانای لاوازییە. لە کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتایی سەدەی بیستدا  لە لایەن جۆرج میللەر بێردەوە  بەکارهاتووە وەک دیاگنۆسێک بۆ وەسفکردنی باری لاوازی مێشک.

^[3] Frued,1926,p 253-254.

^[4] Byck,1974.p.5-6

^[5]نووسینەکانی فرۆید لە لایەن (ڕۆبەرت بێک)ەوە لە پەرتوکێکدا بە ناوی (نووسینەکانی کۆکاین)دا کۆکراوەتەوە و لە ساڵی () دا بڵاوکراوەتەوە. ئەم نوسراوە هەموو کۆمێنتەکان، چاپتەرەکانی کتێبەکەی فرۆید خۆی، زانیارییە مێژووییەکان، نامەکانی فرۆید لە بارەی کۆکاینەوە، زانیارییە باۆگرافیەکانی سەبارەت بە فرۆید، سەرچاوەکانی کە بۆ ئەو بابەتە بەکاریهێناوە هەر هەمووی لەو کتێبەدا هەیە.

^[6] Freud,1884,p 52.

^[7] Freud ,1885b, p.116.( وەرگێڕانی خۆم بۆ تێکستە ئینگلیزییەکە)

^[8] Freud ,1887, p.173.( وەرگێڕانی خۆم بۆ تێکستە ئینگلیزییەکە)

^[9] Dipsomania :. کە بە مانای هەوەس و خرۆشی دێت( Mania ) واتە تینوویەتی ،لەگەڵ (Dispo) وشەکە گریکییە لە دوو بڕگە پێکهاتووە

خودی تێرمەکەش لە ڕووی مێژوویی و پزیشکییەوە بۆ وەسفکردنی حاڵەتی خواردنەوەی ئەلکهول بەکارهاتووە کاتێک مرۆڤەکە کۆنتڕۆڵ بە سەر خواردنەوەکەیدا لەدەستدەدات.

^[10] Frued,1911,p.64.

^[11] Freud, 1930, p. 78.

^[12] Freud, 1930,p. 78.

The post ئالودەبوون بە شکست appeared first on ژنەفتن.

وەک کارێکی جادووییانە، لاکان بە هەموو هێزی خۆیەوە لەم چاوپێکەوتنەدا ئامادەیی هەیە کە لە ساڵی ١٩٧٤ بۆ ڕۆژنامەی پانۆرامای ئیتاڵی ساز دراوە. پێشکەشکارە ئیتاڵییەکە ئیمیلیۆ گرانزۆتۆ ئاماژەی دا کە “زۆر دەبیستین و دەڵێین لەبارەی قەیرانی دەروونشیکاری”، خۆشبەختانە لای ژاک لاکان دەتوانین ڕاشکاوی، هەستی ڕاستەقینە، ڕوونی و وردی بدۆزینەوە، دوور لە دەروونشیکاریی “دڵدەرەوە” کە لەلایەن هەندێک لە قوتابییەکانی فرۆیدەوە دامەزرابوو کە تەکنیکەکانی دەروونشیکارییان وەک ڕیچواڵێک بۆ چارەسەر دانابوو لە هەوڵی ئەوەی نەخۆشەکە بگونجێ لەگەڵ پانتایییە کۆمەڵایەتییەکەی وەکچۆن لاکان بۆمان ڕوون دەکاتەوە “ئەوەی فرۆید بە توندی ڕەتی دەکردەوە.” ڕاڕایییەکانی لاکان لەو سەردەمەدا چی بوون، بەو بەهرەدارییەی خۆی لە پێشبینیکردن، لاکان لە ساڵی ١٩٧٤ لە گەڕانەوە بۆ ئایین لەلایەک و، لە هەیمەنە و سەرکەوتنی زانست لەلایەکی دی دەترسا. سێکس وەک بەڵگەیەک لە هەموو شوێنێکە؟ نەخێر، پێدەچێ لیبڕاڵیزەیشنێکی ساختە بێ و گرنگییەکی ئەوتۆی نییە. بەڵام هاتنەنێوەوەی زانست، ئەوەیان بابەتێکی ترە.

ئیمیلیۆ گرانزۆتۆ: زۆر گوێمان لە قسەوباسی قەیرانی دەروونشیکاری[1] دەبێت، وەک دەڵێن زیگمۆند فرۆید تێپەڕێندراوە و، کۆمەڵگای مۆدێرن ئاشکرای کردووە کە کارەکانی بەسندە[2] نین بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ یان لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ لە پەیوەندییەکانی بە جیهانەوە.

ژاک لاکان: ئەمانە تەنێ قسەوقسەڵۆکن. لە پێگەی یەکەمدا، ئەوەی ناو نراوە قەیران، بوونی نییە، ناتوانێ بوونی هەبێت. دەروونشیکاری هێشتا نزیک نەبووەتەوە لەوەی سنوورەکانی خۆی بدۆزێتەوە. زۆر شت ماوە کە بدۆزرێتەوە لە پڕاکتیزەکردن و نائاگاییدا. لە دەروونشیکاریدا، هیچ وەڵامێکی ئامادە و دیاریکراو بوونی نییە، پشودرێژی و گەڕانێکی زۆر بەدوای هۆکاردا هەیە.

دووەمین خاڵ ئەوەیە، چۆن دەتوانرێ بگوترێ فرۆید تێپەڕێندراوە، لە کاتێکدا هێشتا بەتەواوی تێی نەگەیشتووین؟ ئەوەی بەدڵنیایی دەیزانین ئەوەیە فرۆید وای کرد ئاگاییمان لەبارەی شتانێکی نوێوە هەبێ، کە بەر لەو نەماندەتوانی تەنانەت خەیاڵیشی بکەین. لە کێشەکانی نائاگایییەوە بگرە تاکوو گرنگێتی سێکسواڵیتە، لە چوونە نێو پانتاییی سیمبولییەوە تاکوو کەوتنەژێر یاساکانی زمانەوە.

دۆکترینی فرۆید تەنانەت خودی حەقیقەتیشی خستە ژێر پرسیارەوە و ئەمە پەیوەندی بە هەمووانەوە هەیە، شەخسیی هەر تاکێک. ئەمە شتێکی جیاوازە لە قەیران، دووبارەی دەکەمەوە: هێشتا دوورین لە فرۆید. ناوەکەی بووە مایەی داپۆشینی زۆر شت و ئەمەیش چەندین لادانی لێ کەوتەوە، هەندێک لە شوێنکەوتووەکانی بەوەفاوە بەتەواوی دوای مۆدێلەکەی وی نەکەوتن و ئەمەیش بووە هۆی دروستبوونی ڕاڕایی لەبارەی ئەوەی فرۆید مەبەستی چی بوو. لە ساڵی ١٩٣٩ و پاش مردنی، هەندێک لە قوتابییەکانی بە شێوازی تر پڕاکتیزەی دەروونشیکارییان دەکرد، بچووککردنەوەی تەکنیکەکانی بۆ چەند فۆرمیوڵەیەکی ناچیز: تەکنیک وەک ڕیچواڵێک، بچووککردنەوەی چارەسەر لەسەر خەڵکی وەک میتۆدێک بۆ پڕۆسەی گونجاندنەوەی تاک لەگەڵ ژینگە کۆمەڵایەتییەکەی، ئەو کارەی فرۆید بە توندی ڕەتی دەکردەوە، دەروونشیکارییەکی دڵدەرەوەی نێو ساڵۆنەکان.

ئەو پێشبینیی ئەوەی کرد؛ فرۆید گوتی کە سێ پێگەی سەخت هەن، سێ ئەرکی مەحاڵ: حوکمڕانی، پەروەردە و پڕاکتیزەکردنی دەروونشیکاری. لەم ڕۆژگارەدا، گرنگ نییە کێ بەرپرسیارێتیی حوکمڕانی لەخۆ دەگرێت، هەمووانیش خۆیان بە مامۆستا دادەنێن. بەڵام بۆ دەروونشیکاران، سپاسگوزارانەیش وەک لێزان و جادووگەران زیادیان کردووە، پێشنیازی چارەسەرێک بۆ خەڵک دەکەن بە گەرەنتییەوە و مشتەرییەکانیش لە دەرگایان دەدەن. دەروونشیکاری زۆر جیاوازە لەمە.

گرانزۆتۆ: بەدیاریکراوی چییە؟

لاکان: وەک سەمپتۆمێک پێناسەی دەکەم، شتێک کە نەخۆشیی ئەم کۆمەڵگایەی تێیدا دەژین ئاشکرا دەکات. بێگومان فەلسەفە نییە، من ڕقم لە فەلسەفەیە، بۆ ماوەیەکی درێژە هیچ شتێکی سەرنجکێشی نوێی پێ نییە بۆ گوتن. دەروونشیکاری باوەڕیش[3] نییە، حەزیش ناکەم وەک زانستێک ناوی بێنم. با ناوی بنێین پڕاکتیزەیەکە و لە خەمی هەر شتێکدایە کە ڕاست نییە، کە ئەمە زۆر سەختی دەکات چونکە بانگەشەی پێشکەشکردنی مەحاڵ[4] و خەیاڵی[5] دەکات بۆ نێو ژیانی ڕۆژانە. تا ئێستا گەیشتووەتە هەندێک دەرئەنجام بەڵام هێشتا یاسای نییە و بەرئەگەرە بۆ هەموو جۆرە ناڕوونییەک.

دەبێ بیرمان نەچێ کە [دەروونشیکاری] تەواو نوێیە، هەم لە ڕەهەندی پزیشکییەوە، هەم لە ڕەهەندی دەروونزانی بە هەموو لقەکانییەوە، هێشتا زۆر گەنجیشە. فرۆید تەنها بەر لە ٣٥ ساڵ مردووە. یەکەم کتێبی “لێکدانەوەی خەونەکان” لە ١٩٠٠ بڵاو بوویەوە و سەرکەوتنێکی کەمی بەخۆیەوە بینی. پێم وابێ لە ساڵانی سەرەتایدا تەنها ٣٠٠ چاپیان لێ فرۆشت، چەند قوتابییەکی کەمی هەبوو، ئەوانەی بە شێت دادەنران، تەنانەت لەنێو خۆیشیاندا هاوڕا نەبوون کە چۆن ئەوە پڕاکتیزە و شرۆڤە بکەن کە فێری بوون.

گرانزۆتۆ: کێشەی خەڵک لەمڕۆژانەدا چییە؟

لاکان: ئەم داهێزراوییە[6] گەورەیەی نێو ژیان، لە دەرئەنجامی ئەم ئارەزووە توندە بۆ پێشڤەچوون. لەڕێی دەروونشیکاریشەوە، خەڵکی هیوادارن کە بزانن تا چەنێک دەکارن ئەم داهێزراوییە دەرکەن.

گرانزۆتۆ: پاڵنەری خەڵکی چییە لەوەی دەیانەوێ شیکارییان بۆ بکرێت؟

لاکان: ترس. کاتێک شتێ بەسەر کەسێکدا دێ و تێی ناگەن، تەنانەت گەر ویستبێتیان ڕوو بدات، ئەوان دەترسن. ئازار دەچێژن کاتێ تێناگەن، هێواش هێواش سەرلێشێواو و شڵەژاو دەبن[7]. ئەمە نیرۆسیسە (دەروونشێواوی- عوسابە- Neurosis). لەگەڵ دەروونشێواویەکی هیستیری[8]، جەستە لە ترسی نەخۆشکەوتن، نەخۆش دەکەوێت، بەبێ ئەوەی بەڕاستیش وا بێت. لەگەڵ دەروونشێواویەکی وەسواسی[9]، ترس شتی سەیر دەهێنێتە نێو مێشکەوە، بیرساگەلێک کە کۆنتڕۆڵ ناکرێن. فۆبیاگەلێکی جۆراوجۆر و ئۆبێکتەکان مانای تر وەردەگرن کە وا دەکات مرۆڤەکان بترسن.

گرانزۆتۆ: بۆ نموونە…

لاکان: کەسی (دروونشێواو-نیرۆسیس) هەست دەکا ناچارە بە پێویستییەکی ترسناک بۆ ئەوەی دەیانجار دڵنیا بێتەوە لەوەی ئاخۆ بەلووعەکەی داخستووە یان نا، یان ئایا دەبێ ئەو شتە لەو شوێنە بێ کە دەبێ لێی بێ، وێڕای ئەوەی تەواو دڵنیان کە بەلووعەکە داخراوە و شتەکە لە شوێنی خۆیەتی. حەبێک نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەمە. پێویستە بزانرێ بۆچی ئەمە ڕوو دەدا و مانای چییە.

گرانزۆتۆ: ئەدی چارەسەرییەکە؟

لاکان: کەسی نیرۆسیس نەخۆشێکە لەڕێی قسەکردنەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، شتە تایبەتییەکەی بەر لە هەموو شتێک. پێویستە قسە بکا، بگێڕێتەوە و خۆی ڕوون بکاتەوە. فرۆید وا پێناسەی دەروونشیکاری دەکات کە سوبێکت دەخاتە بەر مێژووە تایبەتەکەی خۆی بەو ئەندازەیەی ئەو مێژووە لە وشەگەلێک پێکهاتووە کە ئاڕاستەی کەسێکی تر کراوە. دەروونشیکاری پانتاییی قسە و ئاخافتەیە، هیچ چارەسەرییەکی تر نییە. فرۆید ڕوونی کردووەتەوە کە نائاگایی ئەوەندە قووڵ نییە کە ئاگایی نەتوانێ بیپشکنێت. لەنێو ئەم نائاگایییەیشدا، قسەکەر وەک سوبێکتێک دەچێتە نێو سوبێکتێکەوە کە سوبێکتەکە ترانسێندێنتاڵ دەبێت. هێزی گەورەی دەروونشیکاری، ئاخاوتنە.

گرانزۆتۆ: ئاخاوتنی کێ؟ هی نەخۆشەکە یان دەروونشیکارەکە؟

لاکان: لە دەروونشیکاریدا، چەمکگەلێکی وەک “کەسی نەخۆش” و “پزیشک” و ” پەرایزی-چارەسەری”، هیچ نین جگە لە چەند وشەیەکی باو کە بەکار دەهێنرێت. گەر بێتو بڵێین “خۆت بخە ژێر شیکاریی دەروونییەوە” ئەوەیان هەڵەیە. ئەوەی کارە ڕاستەقینەکە دەکات لە شیکاریدا، کەسی قسەکەرە، سوبێکت خۆی شی دەکاتەوە. تەنانەت با بە پێشنیازی دەروونشیکارەکەیش بێت کە ئاگای لە چۆنیەتیی بەڕێوەچوونی پڕۆسەکەیە و بە موداخەلاتەکانی هاوکاری دەکات.

هەروەها سوبێکت شرۆڤەیەک بۆ خۆی دەستەبەر دەکات، کە بە ڕواڵەت وا دێتە پێشچاو کە خۆی مانا بۆ قسەکانی خۆی دادەتاشێ. لە ڕاستیدا شرۆڤە وردتر و دەقیقترە، چونکە ئەو واتایانە لەو بابەتە دوور دەخاتەوە کە سوبێکتەکە پێوەی دەناڵێنێت. ئامانجەکەی ئەوەیە بۆ سوبێکتی ئاشکرا بکات، لەڕێی شێوازی گێڕانەوەیدا، کە سەمپتۆمەکە -یان با ناوی بنێین نەخۆشییەکە- پەیوەندی بە هیچ شتێکەوە نییە و کێماسی (نوقسانی)[10] هیچ مانایەکی نییە. تەنانەت گەر [سەمپتۆمەکە] واقیعیش بێت، بوونی نییە.

ئەو پێودانگانەی لە ڕێیانەوە جووڵەی ئاخاوتە دەست پێ دەکات، پێویستی بە پڕاکتیزەکردن و پشودرێژییەکی ناکۆتایە. پشودرێژی و نەرمڕەوی ئامرازەکانی دەروونشیکاریین، ئەوەی تەکنیک لەخۆ دەگرێت نەرمڕەوی ڕێژەی ئەو هاوکارییەیە کە دەدرێتە سوبێکتەکە لەکاتی شیکردنەوەی خۆیدا. دەروونشیکاری ئاوهایە، بابەتێکی سانا نییە.

گرانزۆتۆ: کاتێک باسی ژاک لاکان دەکەین، ناوەکەی پێوەند دەکەینەوە بە فۆڕمیولەیەک “گەڕانەوە بۆ فرۆید”، مانای ئەم ڕستەیە چییە؟

لاکان: مانای ئەوەیە کە نووسراوە. دەروونشیکاری یانی فرۆید[11]. گەر دەتەوێ دەروونشیکاری بکەی، ئەوا دەبێ بگەڕێیتەوە بۆ کارەکانی فرۆید، تێرم و پێناسەکانی ئەو، بە وردی بابەتەکان بخوێنینەوە و شرۆڤەی بۆ بکەین. بۆ ئەم ئامانجە قوتابخانەی فرۆیدم لە پاریس دامەزراند. هەرزوو دیدگای خۆمم بەر لە بیست ساڵ یان زیاتر ڕوون کردنەوە: گەڕانەوە بۆ فرۆید مانای ئەوەیە ئەو لادان و دانەپاڵانەی فینۆمینۆلۆژییە بوونگەرایانە لا بدەین. بۆ نموونە، ئەو دەزگا فۆرماڵییانەی کۆمەڵەی دەروونشیکاری و، دووبارە خوێندنەوەی فێرکارییەکانی فرۆید لەڕێی ئەو پڕەنسیپە سەرەکییانەی لەنێو کارەکانی دایناوە. دووبارە خوێندنەوەی فرۆید تەنها مانای دووبارە خوێندنەوەی فرۆیدە. ئەوەیشی وا ناکات، تێگەیشتنی خراپ دەڵێ کاتێ لەبارەی دەروونشیکارییەوە قسە دەکات.

گرانزۆتۆ: فرۆید قورسە، گوایە لاکانیش وای کرد بەتەواوی تێنەگەیشتراو (بەدەرلەتێگەیشتن) بێت. لاکان قسەکردنی لە ئەستۆیە و بەتایبەت شێوەیەک دەنووسێ تەنها کەمینەیەک لە زانستکاران هیوایان هەیە تێی بگەن…

لاکان: دەزانم، دەزانم، وای دەبینن کەسێکی ناڕوونم کە بیرساکانی لەپشت پەردەیەکی دووکەڵینەوە دەشارێتەوە. لە خۆم دەپرسم بۆچی؟ وەک فرۆید دووبارەی دەکەمەوە کە شیکاری “یارییەکی نێوسوبێکتییە و حەقیقەت بانگهێشتی نێو واقیع دەکات.” ئەمە بە ئەندازەی پێویست ڕوون نییە؟ دەروونشیکاری گەمەی مناڵان نییە.

دەڵێن کتێبەکانم تێنەگەیشتراون، بەڵام بۆ کێ؟ من بۆ هەمووانم نەنووسیون تا هەموو کەسێک وابزانێ دەتوانێ تێی بگات، بە پێچەوانەوە، هیچ ئەرکێکم نەکێشاوە بۆ ڕازیکردنی زەوقی خوێنەرەکانم جا هەرکێیەک بن. شتم هەبوون بۆ گوتن و گوتوومن. بۆ من بەسندەیە هەبوونی کەسانێک کە کارەکانم دەخوێننەوە، گەر تێی ناگەن، کەوایە با پشودرێژ بین. بۆ ڕێژەی خوێنەرانیش، من لە فرۆید بەبەخترم، کارەکانی من زیاتر دەخوێندرێنەوە و ئەمەیش جێی سەرسامیمە.

هەروەها بەتەواوەتی دڵنیام پاش لانی زۆر ١٠ ساڵ، ئەوانەی کارەکانم دەخوێننەوە دەبینن کە بەرتێگەیشتنە وەک پەرداخێکی خۆشی بیرە. ڕەنگە ئەوکات بڵێن “ئەم لاکانە، چەند ئاسایی و سەرپێییە.”

تەنها وشەکانن کە مانایەکی دیاریکراو دەبەخشنە چییەتیی شتەکان. بەبێ وشە، هیچ شتێک بوونی نەدەبوو. چێژ دەبوو بە چی بەبێ پەیوەندییەکی زمانەوانی؟

گرانزۆتۆ: تایبەتمەندییەکانی لاکانیزم چییە؟

لاکان: زووە تاکوو وا بڵێین، چونکە هەنووکە لاکانیزم بوونی نییە. دەتوانین تەنێ بۆنێکی بکەین، یان ئاگادارییەکی پێشوەختە.

بەهەرحاڵێک بێت، لاکان بەڕێزێکە لانی کەم ٤٠ ساڵە پڕاکتیزەی دەروونشیکاری دەکات، کە ساڵانێکی دوورودرێژیشە دەیخوێنێت. متمانەم بە بونیادگەرایی[12] و زانستی زمان هەیە. لە یەکێک لە کتێبەکانم نووسیومە “ئەوەی فرۆید پاڵمان دەنێ بۆ دۆزینەوەی ئەو بەربڵاوی و قەبەیییەیە کە دەچینە نێوی، ئەوەی کە -با بڵێین- دووبارە تێیدا لەدایک بووینەوە و لە دۆخێک دەرباز دەبین کە پێی دەڵێین قۆناغی ساوایی، ئەو دۆخەی بەبێ زمانین.”

ئەوە زمانە -وەک ساتی گوتارێکی گەردوونی دەستلێدراو- ئەو سیستەمە سیمبولییەی پێک هێنا کە فرۆید پشتی پێ بەست بۆ دۆزینەوەکانی. ئەوە جیهانی زمانە کە جیهانی شتەکان دەئافرێنێت، کە لە سەرەتادا دەچێتە نێو هەموو ئەو شتانەی خەریکە دەبن (in-becoming). تەنها وشەکانن کە مانایەکی دیاریکراو دەبەخشنە چییەتیی شتەکان. بەبێ وشە، هیچ شتێک بوونی نەدەبوو. چێژ دەبوو بە چی بەبێ پەیوەندییەکی زمانەوانی؟

بیرکردنەوەی من ئەوەیە کە فرۆید لە کارەکانی سەرەتایدا -“لێکدانەوەی خەونەکان“، “لەودیو پڕەنسیپی چێژەوە“، “تەوتەم و تابۆ“- یاساکانی نائاگایی ئاشکرا کرد، فۆڕمیولەیشنەکانی فرۆید پێشەکییەک بوو بۆ ئەو تیۆرییانەی کە فیرناندۆ دو سۆسیێر پاش چەند ساڵێک ڕێی بۆ زانستی مۆدێرنیی زمان کردەوە.

گرانزۆتۆ: ئەدی چی لەبارەی بیرسای ڕەسەنەوە؟

لاکان: وەک هەموو شتێکی ترە، سوبێکتێکە لەژێر یاساکانی زمان. ئەوە وشەکانن کە ئیمکانییەتی بەرهەمهێنانی دەداتێ و یەکگرتنی پێ دەبەخشێ. بەبێ زمان، مرۆڤایەتی ناتوانێ یەک هەنگاو لە توێژینەوە فکرییەکاندا بچێتە پێشەوە. هەمان شت بۆ دەروونشیکاری ڕاستە. هەر کارکردێک درابێتە پاڵی -شێوەیەکی چارەسەر، شێوەیەکی ڕاهێنان یان شێوەیەکی ڕوانین و دۆزینەوەیەک- تەنها یەک میدیۆم هەیە کە دەبێتە کارکرد، ئەویش ئاخاوتنەکانی نەخۆشەکەیە. هەروەها هەموو قسەکردنێک وەڵامدانەوەیەکی پێویستە.

گرانزۆتۆ: کەوایە دەروونشیکاری دیالۆگە. خەڵکانێک هەن وەک جێگرەوەیەکی دانپێدانان دەیبینن…

لاکان: بەڵام چ دانپێدانانێک؟ دان بە هیچ شتێکدا نانێی بۆ دەروونشیکارەکە، بەڵکوو زۆر بەسادەیی تۆ هەرشتێکی پێ دەڵێی کە بە مێشکتدا دێ. وشەکان، ئەمە هەموو شتێکە. دۆزینەوەکەی دەروونشیکاری ‘مرۆڤ وەک گیانەوەرێکی بوێژ.’ ئەوە بۆ دەروونشیکار دەگەڕێتەوە کە ئەو وشانە ڕێک بخات کە دەیبیستێ و واتایان بداتێ. بۆ ئەوەی شیکارییەکە بەپێی پێویست بچێتە ڕێوە، دەبێ ڕیکەوتن و تێگەیشتنێک هەبێت لەنێوان دەروونشیکار و ئەو سوبێکتەی خۆی خۆی شی دەکاتەوە.

لەڕێی قسەکانەوە، دەروونشیکار هەوڵ دەدات بیرسایەک بدۆزێتەوە لەبارەی ئەوەی گرفتەکە چییە و لەودیو سەمپتۆمەکان بنۆڕێ و بگەڕێ بۆ دۆزینەوەی ئەو حەقیقەتە شاراوەی بنجوبنەوانی بابەتەکە. کارێکی تری دەروونشیکارەکە لەوێوە دەست پێ دەکات کە مانای ئەو وشانە ڕوون بکاتەوە لەو پێناوەی نەخۆشەکە ئەوە هەرس بکە کە لە شیکاری پێشبینی دەکات.

گرانزۆتۆ: ئەوە پەیوەندییەکە متمانەی زۆری پێویستە…

لاکان: زیاتر ئاڵوگۆڕێکە، گرنگەکە ئەوەیە یەکێکیان قسە دەکات و ئەوی تریان گوێی ڕادێراوە، هەروەک بێدەنگیش. دەروونشیکار پرسیار ناکات و بیرۆکەی خۆی ناخاتە سەر. تەنها ئەو وەڵامانەی کە خۆی دەیخوازێ بۆ ئەو پرسیارانەی کە خۆی دەیەوێت، دەداتەوە. بەڵام لە کۆتاییدا ئەو سوبێکتەی خۆی شی دەکاتەوە هەمیشە دەڕوا بەرەو ئەو شوێنەی دەروونشیکارەکە دەیبات.

گرانزۆتۆ: باسی پەرایزی(چارەسەری)ت[13] کرد، ئایا ئیمکانێک بۆ چاکبوونەوە هەیە؟ کەسێک دەتوانێ لە دەروونشیواوی دەرباز بێت؟

لاکان: دەروونشیکاری ئەوکاتە سەرکەوتووە کە مەیدان ڕۆشن دەکات، دەچێتە ئەودیو سەمپتۆمەکان، دەچێتە ئەودیو واقیعەوە. بە دەربڕینێکی تر، کاتێ لەمسی ڕاستی دەکات.

زانست خۆی گۆڕییە ئایینێک، کە لە هەر ئایینێک زیاتر چەوسێنەرتر و گەوجتر و تاریکخوازترە. خودا-ئەتۆمێک هەیە، خودا-فەلەکێک و تد. لەو شوێنەی زانست یان ئایین سەر دەکەوێت، دەروونشیکاری کۆتایی پێ دێت

گرانزۆتۆ: دەکرێ کۆنسێپتەکە کەمتر لاکانییانە بڵێیتەوە؟

لاکان: ناوی ‘سەمپتۆم’ لە هەر شتێک دەنێم کە لە واقیعەوە دێت. واقیعیش هەموو ئەو شتەیە کە ڕاست نییە، ئیش ناکات، هەموو ئەو شتەیە کە دەبێتە بەربەستی ژیانی کەسێک و ڕێککەوتنەکەی لەگەڵ کەسایەتیی خۆیدا. واقع هەمیشە دەگەڕێتەوە هەمان شوێن و، هەمیشە لەوێ دەیبینیتەوە، بە هەمان شکڵ و شێوە. هەندێک لە زانستوانان بانگەشەی نەبوونی مەحاڵ دەکەن لە واقیعدا. -پێویستی بە ئازایەتییەکی زۆر هەیە بۆ گوتنی شتی لەم جۆرە، یان وەکئەوەی من پێم وایە ناهۆشیاریی تەواو لەمەڕ ئەو شتەی مرۆڤ دەیکا و دەیڵێت. واقیع و مەحاڵ دوو شتی دژیەکن و پێکەوە ناسازێن. شیکاری دنەی سوبێکت دەدا بەرەو مەحاڵ، بەوەی پێشنیازی بۆ بکات کە دەبێ وا تەماشای جیهان بکات وەکچۆن هەیە.- ئەمە جیهانێکی خەیاڵی بەبێ مانایە. لە کاتێکدا واقیع وەک نەورەسێکی زۆرخۆرە و تەنها لەسەر شتە مانادارەکان دەژی، ئاکتگەلێک کە مانایان هەیە.

زۆر دەبیستین کە دەبێ مانایەک بەم شتە و بەو شتە ببەخشین، بۆ بیروڕاکانی کەسێک، بۆ ئارەزوو و مەراقەکان، بۆ سێکس، ژیان. بەڵام ئێمە هیچ لەبارەی ژیانەوە نازانین، هەناسەی دانایان دەبڕێ لە ماندوویەتیی گەڕان بۆ ڕاڤەیەک بۆ ژیان.

ترسەکەم ئەوەیە کە لەڕێی شکستەکانیانەوە، واقیع -ئەم دێوەزمەیەی بوونی نییە- سەرکەوتن بەدەست بێنێت. زانست خۆی گۆڕییە ئایینێک، کە لە هەر ئایینێک زیاتر چەوسێنەرتر و گەوجتر و تاریکخوازترە. خودا-ئەتۆمێک هەیە، خودا-فەلەکێک و تد. لەو شوێنەی زانست یان ئایین سەر دەکەوێت، دەروونشیکاری کۆتایی پێ دێت.

تاکە زانستی ڕاستەقینە و جددی کە شایەنی ئەوەیە دوای بکەوین خەیاڵیی زانستییە. بەڵام ئەوی تر، زانستە فەرمییەکە بە هەموو کوشتارگەکانی لە تاقیگەکان، بەرەو پێش دەجووڵێ بەبێ ئەوەی بگاتە هیچ میدیۆمێکی بەختەوەر. تەنانەت ئێستا لە سێبەری خۆیشی دەترسێ.

گرانزۆتۆ: پەیوەندیی نێوان زانست و دەروونشیکاری چییە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا؟

لاکان: بە تێگەیشتنی من، تاکە زانستی ڕاستەقینە و جددی کە شایەنی ئەوەیە دوای بکەوین خەیاڵیی زانستییە.[14] بەڵام ئەوی تر، زانستە فەرمییەکە بە هەموو کوشتارگەکانی لە تاقیگەکان، بەرەو پێش دەجووڵێ بەبێ ئەوەی بگاتە هیچ میدیۆمێکی بەختەوەر. تەنانەت ئێستا لە سێبەری خۆیشی دەترسێ.

پێدەچێ بەمزووانە زانایان ڕووبەڕووی ساتی ڕاڕایی ببنەوە، جلکە فەرمییەکانیان لەبەرە لەنێو تاقیگە پاکژکراو(تەعقیمکراو)ەکانیان، ئەو پەککەوتە ئەقڵبچووکانە یاری بە شتانێک دەکەن کە هیچی لەبارەوە نازانن، ئامێری ئاڵۆز دروست دەکەن، فۆڕمیولەی ناڕوونتر بەرهەم دەهێنن، دەست دەکەن بە پرسیارکردن لەبارەی ئاخۆ سبەی چی ڕوو دەدات، ئاخۆ پڕۆژەی ئەم توێژینەوە نوێیانە چییان لەخۆ هەڵگرتووە. من دەڵێم بەسە! چی گەر درەنگی کردبێ؟ ئەمێستا هەریەک لە بایۆلۆژیست و کیمیاگەر و فیزیازانەکان لە خۆیان دەپرسن، من پێم وایە شێت بوونە. ئەوان پێشوەختە وا خەریکن ڕووخساری گەردوون دەگۆڕن و ئێستا خەریکن بیر لەوە بکەنەوە کە ڕەنگە ئەمە مەترسیدار بێت و چی ئەگەر ئەمە بەرەوڕووی خۆیان تەقییەوە؟ چی گەر بەکتریاکان بە خۆشەویستییەوە لەنێو تاقیگە بریقەدارەکانیان گۆڕدرا بۆ دوژمنێکی هەمیشەیی؟ چی گەر ئەو لەشکری بەکتریایە جیهانی داگیر کرد وەکچۆن ئەو پیسایییەی لەوێ دەژی، بە زانایانی نێو تاقیگەکانیشەوە دەست پێ بکات؟

لەبارەی ئەو سێ پێگە سەختەی فرۆید باسی کرد -حوکمڕانی، پەروەردە و دەروونشیکاری-، من چوارەم زیاد دەکەم، ئەویش زانستە. بەڵام زانایان بایی ئەوەندە زانا نین تا بزانن پێگەکەیان سەختە.

گرانزۆتۆ: کەوایە تۆ تێگەیشتنێکی ڕەشبینانەت هەیە لەمەڕ ئەوەی ئەوان ناوێ دەنێن بەرەوپێشچوون…

لاکان: نەخێر، بەتەواوی شتێکی ترە. من ڕەشبین نیم، هیچیش ڕوو نادات ئەویش بە هۆکارێکی زۆر سادە ئەویش ئەوەیە کە مرۆڤ ناکارێ هیچ بکات و ناتوانێ جۆری خۆی وێران بکات. وەک شتێکی شەخسی بە شتێکی سەرنجکێشی دەبینم دروستکردنی تاعوونێکی گشتی لەڕێی مرۆڤەوە، ئەوە دەبێتە بەڵگەیەک لەسەر ئەوەی مرۆڤ ئامادەیە کە لەڕێی دەستەکان و سەرییەوە شتانێک بکات بەبێ دەستتێوەردانی هێزێکی ئیلاهی یان سروشتی یان هتد.

هەموو ئەم بەکتریایانە زێدەڕۆیانە خواردنی دەدرێتێ بەمەبەستی گەمە و، بەنێو جیهاندا وەک کوللەی نێو کتێبی پیرۆز (ئینجیل)، دەبێتە نوێنەری سەرکەوتنی مرۆڤ. بەڵام ئەوە ڕوو نادات، زانست دڵخۆشانە هاموشۆیەتی بەنێو قەیرانی بەرپرسیارێتیی خۆی: وەک دەڵێن، هەموو شتێک دەچێتەوە شوێنی سروشتی خۆی، وەک منیش گوتم، واقیع وەک هەمیشە سەر دەکەوێ، هەروەها نابینە هیچ شتێکیش جگە لە شوێنکەوتە، وەکچۆن هەمیشە وابووین.

گرانزۆتۆ: پارادۆکسێکی تری ژاک لاکان، لەپاڵ سەختی زمانەکەت و ناڕوونی کۆنسێپتەکانت، گلەییت لێ دەکرێ لەمەڕ نوکتەکانت و یاریکردنت بە وشە و لێڵکردنەکانت، یان بەدیاریکراوی پارادۆکسەکانت. ئەوەی کە دەتخوێنێتەوە یان گوێی لێت دەبێ، مافی خۆیەتی دۆش دامێنێ…

لاکان: من گاڵتە ناکەم، بەڵکوو بابەتی جددی باس دەکەم. زۆر بەسادەیی تەنها وشەکان بەکار دەبەم، وەکچۆن باسم کرد زانایان ئامرازەکانی پاڵاوتن و بازنەبەندییە ئەلیکترۆنییەکانیان بەکار دەبەن، بابەتەکە ئەوەیە من لە ئەزموونەکانی دەروونشیکارییەوە وەک سەرچاوەیەک قسە دەکەم.

گرانزۆتۆ: تۆ دەڵێی: واقیع بوونی نییە. لە کاتێکدا مرۆڤێکی سادە درک دەکات کە واقیع جیهانە، ئەوەیە کە دەوری داوە و بە چاوی خۆی دەیبینێ و، دەستی لێ دەدا.

لاکان: سەرەتا با واز لەم مرۆڤە سادەیە بێنین، ئەوەی کە بوونی نییە. ئەو پێدراوێکی ئاماریی خەیاڵییە. تاکەکان بوونیان هەیە و ئەمە هەموو شتێکە. کاتێ دەبیستم خەڵکی باس لە مرۆڤێکی سەرشەقام دەکەن، تێڕوانینی ڕای گشتی، دیاردەی حەشامات[15] و هتد. بیر لە هەموو ئەو نەخۆشانەم دەکەمەوە کە لەماوەی ٤٠ ساڵ گوێگرتن چاوم پێیان کەوت، هیچکامیان بە هەرپێوەرێک بێ، لەوی تر نەدەچوو، کەسیان هەمان فۆبیا و دڵەڕاوکێیان نەبوو، هەمان شێوەقسەکردنیان نەبوو، هەمان ترسیان لە تێنەگەیشتن نەبوو. مرۆڤی سادە کێیە، منم، تۆی، پاسەوانی باڵاخانەکەمە یان سەرۆککۆمارە؟

گرانزۆتۆ: قسەمان لەبارەی واقیعەوە دەکرد، ئەو جیهانەی هەمووان دەیبینین…

لاکان: باشە، جیاوازی نێوان واقیع -ئەوەی ڕێک نییە- و سیمبولی، خەیاڵی -کە ڕاستییەکەیە- ئەوەیە کە واقیع جیهان پێک دێنێت [واقیع جیهانە]. بۆ درککردن بەوەی جیهان بوونی نییە، ئەوەی کە جیهانێک نییە، هەر ئەوەندە بەسە بیر لەو تڕوهاتە زەبەلاحانە بکەینەوە کە گەمژەگەلێکی لەژماردننەهاتوو پێیان وایە جیهان بەو شێوەیە دەبێت. پێشنیاز بۆ هاوڕێکانم لە پانۆڕاما [ڕۆژنامەکە] دەکەم کە بەر لەوەی تۆمەتی دژیەکیم بدەنە پاڵ، باش بیر لەوە بکەنەوە کە هەنووکە خوێندییانەوە.

گرانزۆتۆ: خەڵکی پێیان وایە کە پتر ڕەشبینتر دەبیت…

لاکان: ئەمە ڕاست نییە، من ناچمە نێو کاتیگۆری نە ترسنەرەوەکان، نە خاوەن دڵەڕاوکێکان. واوەیلا بۆ ئەو دەروونشیکارەی قۆناغی دڵەڕاوکێی تێنەپەڕاندووە. ڕاستە لە هەموو شوێنێکی چواردەورمان کێشە و ڕاڕایی هەیە، وەک تەلەڤزیۆن کە لەسەر بەشێکی گەورەی ئێمە مشەخۆری دەکات. بەڵام ئەمە بۆ قابیلییەتی خەڵکی بۆ ڕادەستبوون بۆ تەلەڤزیۆن گەڕاوەتەوە، ئەوان تەنانەت بەهایەک بۆ ئەوە دروست دەکەن کە دەیبینن.

لەلایەکی ترەوە ئەو بابەتە زەبەلاح و چەوسێنەرانە بوونیان هەیە: ناردنی ڕۆکێتەکان بۆ مانگ، توێژینەوە لەنێو قووڵاییی دەریادا و هتد. هەموو ئەو شتانەی خەڵک بەکار دەهێنێت بەڵام هیچ سوودێک لە کردنی زۆرینەیان نییە. من دڵنیام گەر بڕێکی باش ڕۆکێت و کەناڵی تەلەڤزیۆنی و ئەم ئەرکە بێچارەیەمان لە فەراغدا هەبوو، ئێمە بەدوای شتێکی تر دەگەڕێین بۆ ئەوەی خۆمانی پێوە سەرقاڵ بکەین. سووڕی گۆڕانی ئایینە، ئەی وانییە؟ چ دێوەزمەیەکیش داگیرکەر و تێرنەخۆرترە وەک ئایین؟ ئەوە گۆڤەندێکی بەردەوامە تاکوو بۆ چەندین سەدە چێژی لێ ببینرێت، وەکچۆن هەمیشە لە ڕابردوودا بینیومانە.

وەڵامی من بۆ ئەم هەموو شتە دەرخستنی ئەوەیە کە مرۆڤ هەمیشە دەتوانێ خۆی لەگەڵ خراپەدا بگونجێنێ. تاکە واقیع کە دەتوانین ئەندێشەی بکەین و هیوادار بین بیگەینێ، پێویستبوون بە هۆکارە: تاکوو مانایەک بە شتەکان ببەخشین، وەکچۆن پێشتر باسمان کرد. جگە لەوە، مرۆڤ دڵەڕاوکێی نابێ، فرۆید بەناوبانگ نابێ، منیش دەبمە مامۆستایەک لە قوتابخانەیەکی ناوەندی.

گرانزۆتۆ: ئایا دڵەڕاوکێ[16] هەمیشە لەم جۆرەیە، یان دڵەڕاوکێیەکی دی هەیە پێوەند دەبێتەوە بە کۆمەڵێک هەلومەرجێکی دیاریکراوی کۆمەڵایەتییەوە، یان بە سەردەمێکی مێژوویییەوە، یان لە ناوچەگەلێکی جوگرافیی دیاریکراودا؟

لاکان: پێدەچێ دڵەڕاوکێی زانایەک لە دۆزینەوەکانی، دیاردەیەکی نوێ بێت. بەڵام ئێمە چی لەبارەی سەردەمەکانی تر دەزانین؟ درامای توێژەرانی تر؟ دڵەڕاوکێی کرێکارێکی بەکۆیلەکراو لە ڕیزی ڕێکخستنی بەرهەمەکانی کارگەیەک وەک ڕیزی سەوڵلێدەرانی کەشتییەک؛ ئەمە دڵەڕاوکێی ئەم ڕۆژگارەیە. یان سادەتر، ئەم دڵەڕاوکێیە پێوەندە بە وشە و پێناسەکانی ئەم ڕۆژگارەوە.

گرانزۆتۆ: بەڵام دڵەڕاوکێ لە دەروونشیکاریدا چییە؟

لاکان: شتێکە دەکەوێتە دەرەوەی جەستەوە، ترسێکە، بەڵام ترس لە هیچشتێک کە دەکرێ پاڵنەرێکی جەستەیی یان تەنانەت پاڵنەرێکی ئەقڵیش [زەینی] بێت. بە دەربڕینێکی تر، ترسە لە ترس. کۆی گشتیی ئەم ترس و دڵەڕاوکێیانە لەو ئاستەی دەتوانین درکیان بکەین، پێوەندە بە سێکسەوە. فرۆید باسی ئەوەی کرد کە سێکسواڵیتە بۆ گیانەوەری بێژەر -ئەوەی پێی دەڵێین مرۆڤ-، نە چارەسەرێکی هەیە، نە ئومێدێک. یەکێک لە ئەرکەکانی دەروونشیکاریش ئەوەیە لە ناوەڕۆکی قسەکانی نەخۆشدا پەیوەندیی نێوان سێکس و دڵەڕاوکێ بدۆزێتەوە، ئەم نەزانراوە مەزنە.

گرانزۆتۆ: ئێستا کە لە هەموو شوێنێک سێکس دەبینین -سێکس لە سینەما، سێکس لە شانۆ، لە تەلەڤزیۆن، لە ڕۆژنامە، لەنێو گۆرانیدا، لە کەناردەریا-، دەبیستین گوایە خەڵکی کەمتر دڵەڕاوکێیان هەیە لەمەڕ ئەو کێشانەی پێوەندن بە سێکسەوە. وەک دەڵێن تابووەکان دەڕووخێن و، خەڵکی ترسێکیان لە سێکس نەماوە.

لاکان: ئەو هەوەسە سێکسییەی[17] بەربڵاوە، تەنها دیاردەیەکی ڕیکلامکردنە. دەروونشیکاری بابەتێکی جددییە، دووبارەی دەکەمەوە، پەیوەندییەکی شەخسی ڕاستەوخۆی نێوان دوو تاکە، سوبێکت و دەروونشیکارەکە. دەروونشیکاریی جەماوەر بوونی نییە، وەکچۆن دەروونشێواوی و دەڵەڕاوکێیەکی جەماوەری بوونی نییە.

ڕاستینەی ئەوەی لەبارەی سێکسەوە قسە دەکرێ و، نیشاندانی لەلاکۆڵانەکاندا و، مامەڵەکردن لەگەڵیدا وەک هەر ماددەیەکی پاککەرەوە کە لە تەلەڤزیۆن وەک ڕێکلامێکی دووبارە دەردەکەوێ، بەڵێنی هیچ دڵخۆشییەکی پێ نییە. من ناڵێم ئەوە شتێکی خراپە، بە دڵنیایییەوە بەسندە نییە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دڵەڕاوکێ و کێشە تایبەتییەکان. بەشێکە لە مۆدە، وەک ئەو مۆدە ساختانەی لیبڕالیزەیشنی ئەو کۆمەڵگایەی ناوی دەنێین کۆمەڵگای شلگر و ڕێپێدراوی، کە وەک دیارییەکی ئاسمانی دەمانداتێ. بەڵام لەسەر ئاستی دەروونشیکاری، هیچ کەڵکێکی نییە.

[1]crisis of psychoanalysis

[2]Insufficient – بەشنەکردوو – ناکافی

[3]Faith

[4]Impossible

[5]Imaginary

[6]Listlessness

[7]Fall into a panic

[8]Hysterical neurosis

[9]Obsessive neurosis

[10]Lack

[11]“Psychoanalysis is Freud”

[12]Structuralism

[13]Therapy

[14]Science fiction (Sci-Fi)

[15]Mass phenomena

[16]Anxiety

[17]Sex-mania

The post <strong>“شتێک بە ناوی قەیرانی دەروونشیکاری، بوونی نییە”</strong> appeared first on ژنەفتن.

یەکەمیان ئەو گروپە لە بینەرن کە سەرسامن بە بێپەردەیی، دەمڕووتی و (خۆنمایشکردن)ی ئەم خانمە و بە نموونەیەکی ئیدیاڵ و دانسقە لە بوارەکەی خۆیدا دەیبینن، پێیشیان وایە کە تاکە ژنێکی ڕێچکەشکێنە لەو کایەیەدا کە توانیویەتی کڕنۆش بە پیاو بهێنێت و پێی بڵێیت، ئەمی شاژنی تاجبەسەر، باکی بە بوونی ئەوی کەموکورت و بودەڵە نییە.

دووەمیان کۆمەڵێکی تر لە مرۆڤ و جەماوەرن کە هێڵی لۆڤ وەک بووکەڵەیەکی سێکسی و جەستەیەکی فیتیشی و لەتکراو دەبینن کە تیز بە غروری پیاوەتی و نۆرمی کۆمەڵایەتیی کوردییەوە دەکات. زیاتر ئەم خانمە وەک جۆرێک لە توندڕەوی لە ڕەفتاری نمایشخوازی (Exhibitionism) و بەرجەستەکردنی جەستەی ژن وەک جەستەیەکی زاڵی بێئابڕوو دەبینین. هەر لەناو ئەم کۆمەڵ و گروپەیشدا ئەو جۆرە لە کەسانی نوخبە و فێمینیست و قەڵەم بەدەستەکان دەبینین کە ئەم جۆرە لە نمایش و خۆدەرخەستنەی ئەم خانمە ڕەت دەکەنەوە و بێبەری دەکەن لەوەی کە لە هۆزی ژنە بوێر و ڕەچکەشکێنەکان بێت، وەكچۆنیش هاوسۆزیی خۆیان بۆ پیاوە غرورشکێنراوەکان دووپات دەکەنەوە. گرفتی ئەم گوتارەی ژنانی نوخبە لەوەدایە کە بە ئاشکرا جا بەئاگا بێت یان بێئاگا ئیفلاسی و تەوەزەلی خۆیان نیشان دەدەن لە ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەکانی ژندا. لە بری هەڵوەستەکردن و خوێندنەوە و گەڕان بە دوای درز و کەلێنەکانی ئەم دیاردەیە بەستنەوەی بە کۆی بونیادە کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئایینییەکەوە، ئاسانترین ڕێگە هەڵدەبژێرێن کە ئەویش ڕەتکردنەوە و بێبەریکردنی خۆیانە وەک دەمڕاستی پرسەکانی ژن لەم مۆدێلە لە مێینە و ڕەفتاری مێینە چونکە بە هەڕەشەی دەیبینن بۆ پێگە و پایەی خۆیان. وەک بڵێی فێمینیزم و فیکری فێمینیستی تەنها ئارەزووی بینین و ناساندنی جۆرێک لە ژن بێت کە ئەویش مۆدێل و فیگەرەکانی تر نەچنە خانەی دید و ڕەخنەی فێمینیستییەوە، هەر بۆیەش باشترە تەریک و بێبەری بکرێن. بەم کارەیشیان وەک بەشێکی دانەبڕاو و دریژکراوەی ئەو بونیادە پەتریارکییە، هەم ویژدانی مێینەبوونی خۆیان ئازاد کردەوە لە هەستکردن بە گوناه بەرانبەر بە پیاو و، هەمیش ئەو وێنا ئەزەلییەیان بۆ جەستەی پیاو گەڕاندۆتەوە کە ئەگەر لە ترۆپکی دەسەڵاتی و پراکسیسکردنی ماچۆ(فحولة)ی خۆیدا نەبینرێت، قبووڵ ناکرێت و ناتوانرێت هەرس بکرێت.

با کەمێک لە جەماوەر و بینەرەکەی هێڵی لۆڤ دوور بکەوینەوە و بگەڕێنەوە سەر خودی کلیپەکە. دیارە زۆربەمان دەزانین ئەم کلیپە(بۆمبە)، لە سەروبەند و هاوکات لە گەڵ فەتوای مەلاکاندا سەبارەت بە قەدەغەکردن لەوەی کە ژن بەتەنیا و بێ مەحرەم نابێت بە ئۆتۆمبێل هاتووچۆ بکات بەڵکوو دەبێت مەحرەمی خۆی لەگەڵ بێت، بڵاو بووەوە(تەقییەوە).

ئەگەرچی ئەم دوو ڕووداوە، واتە هەم فەتوای مەلاکان و هەمیش کلیپەکەی هێڵی لۆڤ لە ڕواڵەت و ڕووکەشدا ڕەنگە وا دەربکەون کە دوو دیاردەی جیاواز و دژبەیەکن، وەلێ لە ڕاستیدا و لە جەوهەریاندا هەردووکیان هەڵگری هەمان ئاماژەن و ئیشیش لەسەر یەک بابەت دەکەن کە ئەویش سێکسوالیتیی ژنە. بە مانایەکی تر، جەستەی ژن لە یەک کاتدا بەر دوو هێز  و دوو مۆدێلی جیاواز لە  فریادڕەس دەکەوێت، وەکچۆنیش دوو چەشن وێناکردن و فانتازیا بۆ دوو مۆدیلی جیاواز لە جەستەی ژن بەرهەم دەهێنێت کە هیچیان لە خزمەتی ژندا نین، بەڵکوو هەردوو ڕووداوەکە لە خزمەتی توندکردنەوە و قایمکردنەوەی نۆرمەکانی پیاوگەرایییە یەکێکیان لەسەر ئاستە فەندەمینتاڵیستە ئایینییەکە و ئەوی تریان لەسەر ئاستە سەرمایەدارییەکە، بەو مانایەی کە پەتریارکی و سەرمایەداری دوو دیوی یەک دراون لەو شوێنەی یەکیكیان گیر دەخوات و لەق دەبێت یان هەڕەشەی پەککەوتنی لەسەر دەبێت ئەوا دەستبەجێ ئەوی تریان خۆی توند و تۆڵ دەکاتەوە. هەر بۆیەش ئەوەی لەنێوان ئەم  دوو بەرداشەیشدا دەهاڕدرێت و جارێکی تر  لە فۆڕم دەدرێتەوە جەستە و سێکسوالیتیی ژنە. ئەم دوو هێزەش بەم دوو شیوەیە کار لەسەر جەستەی ژن دەکەن و لە قاڵبی دەدەن.

١- ژنێک کە داپۆشراوە و پاسیڤە و دەبێت ڕووت ببێتەوە تا خۆی وەک فیگەرێکی بەهێز و خاوەن ئیرادە پیشان بدات (وەک لە گوتارە خۆرئاوایییەکەدا کە وەک ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئازادییەکی گلۆباڵ دەیبینین). نموونەش ئەم کلیپەیە کە بەرهەمی ستافێکی ئەمریکییە، نەک ئەوەیش بەڵکوو خودی نمایشەکە لەڕووی پۆشاک و ئێکسسوار تەنانەت خودی تێمای نمایشەکە کۆپییەکی کتومتی گۆرانیی (ئەڵماس باشترین ھاوڕێی کچانە) ژنە ئەکتەری بەناوبانگی ئەمریکی مارلین مۆنرۆیە.

٢- ژنێک ڕووت بووەتەوە و دەبێت دابپۆشرێتەوە، لە ماڵ نەیەتە دەرەوە گەر هاتیشەوە دەرەوە ئەوا دەبێت لەگەڵ مەحرەمی خۆی بێت (وەک لە نموونە فەندەمێنتاڵیستییەکەیدا زاڵە).

کەواتە بەشێکی گەورەی ململانێکە لە هەردوو دیاردەکەدا و یەکاڵاکردنەوەیشی لەسەر جەستەی ژن چەقی بەستووە: یان ئەوەتا لەدەرەوە هێزێک دێت و ژن ڕزگار دەکات بەوەی وێنا و فیگەری ترمان لێ دروست دەکەن تا بڕێک لە وەهمی ئازادی و یەکسانیمان پێ ببەخشن، یان لەسەر ئاستی هەرێمی هێزێکی فەندەمێنتاڵ دێت و ژن لە ئەگەری داگیرکردنی ئەو ئەهریمەنە خۆرئاوایییە و هاوکاتیش هەڕەشە لۆکاڵییەکەیش (پیاوی نامەحرەم) ڕزگار دەکات. بەو مانایەی کە ئەوە فریو و سێکسوالیتیی ژنە کە پیاو لە خشتە دەبات و لە خودای خۆی دوور دەخاتەوە.

ئەگەرچی من لێرەدا نامەوێت بچمە ژێر باری ئەو دابەشکردنەی کە دەڵێت مرۆڤی ئایینی لە نموونەی پیاوە فەتواچییەکان دواکەوتوون و کەسانی بە حساب مۆدێرنیش (لە نموونەی هێڵی لۆڤ) و هاوشێوەکانی  پێشکەوتووخوازن چونکە لە بنەڕەتدا ئەمەش بۆ خۆی گرفتئامێزە، بەڵام  لای من کێشەکە لە مۆدێلی فەتوای مەلاکاندا مامەڵەکردنی لە گەڵ جەستەی ژندا، زیاتر هەژموونی نەست و ئارەزوو، نارسیزم و هۆشیاری هێزێکە پەککەوتە و گیرخواردوو لە وێستگەیەکی دێرینی مێژووی مرۆییدا کە هی سەدەکانی ناوەڕاستە و هێشتا نە ڕێنیسانس و نە ڕۆشنگەریشی بۆ قووت نەچووە، چ جای مۆدێرنە و ڕەنگدانەوەکانی. ئەم زهنییەتە هێند چەقی بەستووە لەسەر هەندێک دۆگم و کڕکەوتووە لەسەریان کە جێهێشتنی ئەو دۆخی متبوونە بە مەرگی خۆی دەزانێت. مرۆڤی ئایینی پێی وایە ئیدی بەهاکانی ژیان پیس و گەندەڵ بوون، ژیاری خۆرئاوا ئارامی سەر زەمینی شێواندووە و و بەهاگەلێکی سەپاندووە کە شایستە بە مرۆڤ نین. لەژێر کاریگەریی پەرەسەندن و سەرمایەداری و شۆڕشی پیشەسازیدا مرۆڤ خودای تۆراندووە، یەزدان و ویژدانی دۆڕاندووە و بووەتە کۆیلەی چێژ و سەرمایە: مرۆڤ دابڕاوە لە تەقوا و خواناسی و چاکەخوازی. دەرکردنی ئەو فەتوایە و فەتوا یەک لە دوا یەکەکانی تریش، بەکارهێنانی جەستەی ژن وەک بڕوبیانوویەک بۆ دەرکردنی ئەم فەتوایانە، ئەو ڕاستییەمان بۆ دوپات دەکاتەوە کە خودی ئیسلام چ وەک باوەڕ و چ وەک سیستمی فەرمانڕەوایەتی لە قەیراندایە و بۆ ماوەی چەندین سەدەیشە تەواوی ئەو کۆمەڵگایانەی ئیفلیج و پەرێشان کردووە کە شوێنکەوتەین و دەیانەوێت لەسەر زەمینەی واقیع پەیڕەوی بکەن. گوتاری سەرەکیی ئەم هێزە فەتواچییە بۆ ئەوەیە جارێکی تر پیاو لە چنگ هەوەس و حەزە سێکسییەکانی و گوناهی تێکەڵبوون بە ژن، کە بە مێنتاڵتی ئەوان بە هۆی فریو و دەرکەوتنی ژنەوە تووشی دەبێت، بپارێزێن. ئەوا ژن دەبێت لە چنگی مەحرەمی خۆیدا دەرنەچێت. بەم کارەیش پیاوە نامەحرەمەکان دەپاریزرێن، چونکە  ترسی پیاو لە ئازادبوونی ئارەزووەکانی ژن و سەربەخۆبوونیان بە تەنها بیانوویەک نییە بۆ ڕامکردن و کۆنترۆڵکردنی ژن، بەڵکوو قەرزێکی مێژووییشە کە دەبێت بۆ هەتاهەتایە ژن بیداتەوە، چونکە ئەوە ئارەزووەکانی ژنن کە دەبنە مایەی دەرکردنی پیاو لە بەهەشت وەک لە فۆرمە ئایینییەکەی چیرۆکی ئادەم و حەوادا دەیبینین، واتە ڕەدووکەوتنی چێژ و ئارەزووەکانی ژنن کە نەفرەت بەسەر مرۆڤ/پیاودا دەهێنن و ناهێڵن لە بەهەشت بژی و ناچار بە دۆزەخی سەر زەمینی دەکەن.

لە کاتێکدا لە فەتوای مەلاکاندا پیاو و پیاوگەرایی سەنتەرە وەک گوتار، ژن لە پەراوێزدایە و بوونی نییە، ئەو کاتانەیش کە دەردەکەوێت ئەوا دەبێت لەگەل مەحرەمی خۆیدا بێت. گەر لێرەدا مەحرەم بە فیگەری باوک وێنا بکەین بە مانا فرۆیدییەکەی، ئەوا بە پێچەوانەوە لە کلیپەکەی هێڵی لۆڤدا ژن سەنتەرە و پیاو لە پەراوێزدایە. لەم کلیپەدا ژن بە  پێچەوانەی واقیعی خۆیەوە بوونەوەريکی زاڵم و ستەمکار و چەوسێنەوەرەی پیاوە کە هیچ باکی بە بوون و نەبوونی ئەو نییە. لەم لایشەوە پیاو وەک ئۆبێکتی سێکس بێدەرەتان و زەلیل ئامادەیە لەلایەن تیر و تیغ و برژانگ و موژگانی ژنەوە لێی دەدرێت، دەبڕدرێت، بریندار دەکرێت، چۆکی پێ دادەنرێت. ڕوونتر بڵێین لەم کلیپەیشدا هەر وەکچۆن لە فەتوای مەلاکاندا ڕوون و دیارە ئەوە ئارەزوو و سێکسوالیتیی پیاوە کە لەژێر هەڕەشە و ئاکت و فریوی بێبەزەیییانەی ژندایە. هەر وەک پێشتریش باسم کرد بەشێکی ڕەخنەکانیش لەم خانمە و لە کلیپەکەیش بەزەیی و هاوسۆزی بۆ وێنای ئەو پیاوە زەلیل و زەبوونەیە کە ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات. توڕەبوونی جەماوەر لە دەرکەوتنی ژنێک بە نمایشیکی ئەمریکییەوە نییە بەڵکوو نیشاندانی وێنای پیاوێکی بێدەسەڵاتە کە بەر تیر و تیغی ژنێکی بێباک دەکەوێتە سەر چۆک و لێدەخوردرێت. ئەوەی لەم کلیپەدا ڕوونە ئەوەیە (ئەگەر چی ئەو ئەقڵەی لە پشتی بەرهەمێنانی ئەو کلیپەوەیە فڕی بەسەر کوردەوە نییە و سەرلەبەری زادەی ئەقڵ و هزریی ئەمریکییە) کە پەتریارکی و پیاوبوون چیتر یەکسان نییە بە بوونی ژنێکی پاسیڤ و ماسۆشی لە بەرانبەر پیاوێکی ئاکتیڤ و سادی. بەڵکوو ئەم دێت لە ڕێی ئەم نمایشەوە درزێکمان بۆ دەکاتە هاوكێشەکە و دوو گریمانەی تری بۆ زیاد دەکات کە ئەویش ژنێکی سادیست لە بەرانبەر پیاوێکی مازۆشیدایە. ئەوەی لەم کلیپەدا زاڵە بوونی جەستەی نێرینەیە نەک وەک جەستەیەکی پیرۆزی بێخەوش و بێکەلێن، جەستەیەکی تۆکمە و یەکپارچە کە هیچ درز و کێشە و تێکچوونێکی تێدا نییە، بەڵکوو جەستەیەکمان بۆ نمایش دەکات کە  شڕ و شێواو و پڕ کەلێنی فێمینیە. ئەم جەستە کڕنۆشبەر و مازۆشیستە تەواو پێچەوانەی ئەو چەشنە فانتازیایەیە بۆ جەستەی نێرینە وەک ئیدیاڵێکی بەهێز (وەک جەستەیەکی ئەفسانەیی و بان-سروشتی) بە مانا ئایینییەکەی (باوک-مەحرەم) کە وەک ڕەنگدانەوەی وێنەی خودا لەسەر زەوی وێنای دەکات، بەڵکوو لێرەدا جەستەی نێرینە دەخاتەوە ناو بونیادە سۆسیۆ/سایکۆلۆژییەکەی خۆی، ئاماژەیەکیشە بۆ ئەوەی کە جەستەی نێر بارگاوییە بە گۆڕانکاری و بەها کۆمەڵایەتی دەیگۆڕێت، ئەگەرچی هەر کات لەنگەیەک بکەوێتە سەر ئەم وێنا و فانتازیایە بۆ جەستەی نێر ئەوا لە گەڵیشیدا دەمودەست جۆرێک لە دژەگوتار هەیە کە پێی وایە ئەمانە بە نێرینە ئەژمار ناکرێن و بوون و نەبوونیان هیچ لە پلەوپایە و تۆکمەییی ئەو بونیادە ناگۆڕێت کە لە بنەڕەتدا جەستەی پیاو وەک جەستەیەکی پیرۆز و یەزدانی و درێژکراوەی گوتارە پاتریارکییەکە دەبینێت.

بۆ ئەوەی زیاتر لە مانا و ئاماژەکانی ئەم کلیپە دنەدەرە تێبگەیەن کە پێگەی خۆی لەناو ئەو کولتوورە لێکهەڵوەشاوەی کوردا جێهێشتووە، پێویستە بگەڕینەوە سەر چەمکی مازۆشی وەک لادانێکی دەروونی(Perversion) بە مانا دەروونشیکارییەکەی. گەر ئەم کلیپە و ناواخنەکەی لادانێک بێت، بەو مانایەی لادان دەرچوونە لە نەزمی کۆمەڵایەتی  ئەویش بە تێکشکاندن و ڕەتکردنەوەی ئەو بنەمایانەی کە خودی نۆرم و نەزمە کۆمەڵایەتییەکەی لەسەر بونیاد نراوە. بە واتەیەکی تر، گەر ئەم کلیپە وەک نمایشێک ببینین  بۆ نیشاندانی ژن و گوڕینی وێناکەی لە بوونەوەرێکی پاسیڤ و ماسۆشیستییەوە بۆ بوونەوەرێکی زاڵ و سادیستی. ئەوا پرسیارەکە گوڕینی ژن نییە لە دۆخە مازۆشییەکەیەوە بۆ دۆخێکی سادی، بەڵکوو زیاتر چۆن پیاو دەتوانێت دەستبەرداری خەسڵەتە سیکسوێلە ئاکتیڤ و سادیستییەکەی خۆی بێت و بیگۆڕێت بۆ خەسڵەتی مازۆشیستی کە سیفەتگەلێکی مێینەن بە مانا دەروونشیکارییەکەی؟ لە کاتێکدا ئەم خەسڵەتانە  خودی ئەو هیرارکییە جێندەرییە دەپارێزیت کە کۆمەڵگەی پەتریارکی بە گشتی و کۆمەڵگەی کوردی بە تایبەتی  پێدەناسرێتەوە.

هەر بۆیەیش بۆ ئەوەی لەو پیاوە ماسۆشییە بگەیین کە کلیپەکەی لۆڤ بەرجەستەی دەکات و دزە دەکاتە نێو کەلێنەکانییەوە ئەوا لە جێی خۆیەتی بگەڕینەوە سەر چەمکی ماسۆشیزمی فێمینە لای فرۆید، چونکە ئەو دەڵێت: “گەر هەر کەسێک بواری ئەوەی بۆ بڕەخسێت کە لە هەر دیاردەیەک یاخود کەیسێک بکۆڵیتەوە کە تیایدا فانتازیا بە ماسۆشیزمەوە خۆی بەرجەستە دەکات، ئەوا دەستەبجێ ئەوەی بۆ ئاشکرا دەبێت کە سوبێکت خراوەتە شوێنی ـمێینە و بە خاسیەت و سیفەتەکانی مێینەوە خۆی دەردەخات و نمایش دەکات، وەک ئەوەی خەسێنرابێت، یان بە شوودرابێت، یان مناڵی ببێت”، فرۆید ئاماژە بە سێ جۆر لە ماسۆشیزم وەک جۆرێک لە لادانی سێکسوالیتی دەکات کە ئەوانەیش:

یەکەم:  ماسۆشیزمی ئێرۆتۆجینیکErotogenic، دووەم: ماسۆشیزمی فێمینە و سێیەم: ماسۆشیزمی ئەخلاقییە.

فرۆید سەرچاوەی ماسۆشیزم دەگەڕینێتەوە بۆ جۆری یەکەمیان کە بە چێژوەرگرن لە ئازار پێناسەی دەکات. بەو مانایەی کە ماسۆشیزمی ئێرۆتۆجینیک دەکەوێتە قوڵاییی ماسۆشیزمی فێمینەوە، واتە فانتازی مێینە بە بەستنەوە و لێدانی یان مامەڵەکردنی وەک مناڵێک لە کاتی سێکسدا. ڕەنگە خودی ئەم شیکارییەی فرۆید بۆ خەڵکانێک مایەی ڕەخنە و هەڵوەستەکردن بێت بەو پێیەی کە دیسانەوە وێنای فرۆید وەک دژەفێمینییەک دووبارە دەکاتەوە، وەلێ لە ڕاستیدا ئەم وێنەیە ناحەقییەک دەبێت بەرانبەر فرۆید چونکە ئەو هەر کات قسەی ل سەر ژن کردبێت ئەوا لە سیاق و کۆنتێکستە کۆمەڵایەتی و ئایینی و مێژوویییەکەی خۆیدا کردوویەتی، واتە شتیێکی لەسەر ژن نەگوتووە کە پێچەوانەی ئەو وێنایە بێت کە بۆی دروست کراوە و لە ڕێیەوە پێناسە کراوە. هەڵبەت فرۆید یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی كه‌ وێنا و بوونی پیاو وه‌ك نۆرمێكی زاڵ و به‌هێز تۆختر ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش زۆر به‌ڕوونی له‌ نووسینه‌كانی له‌سه‌ر (سێ توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی تیۆره‌ی سێكس)دا ده‌بینین. ئه‌م مۆدێله‌ له‌ ڕاڤه‌كردن و وه‌سفكردن بۆ خۆی ئاماژه‌یه‌ كه وێنا و بوونی ژن له‌ نۆرم و به‌هاكانی پیاوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه. فرۆید به‌ ئاشكرا باس له‌ وێناكردنی ژن وه‌ك كۆپییه‌كی ناته‌واو و خراپی پیاو ده‌كات، كاتێك كه‌ ده‌ڵێت: “بۆ ئێمه‌ تێگه‌یشتن له‌ گه‌شه‌كردنی پیاو ئاسانتره‌ تاوه‌كوو ژن، له‌به‌ر ئەوه‌ی گه‌شه‌ی پیاو به‌ شێوه‌یه‌كی گونجاو، ڕیزبه‌ند و یه‌ك به‌ دوای یه‌كدا ده‌ڕوات، له‌ كاتێكدا گه‌شه ‌و په‌رهسه‌ندن لای ژن مارشێكه‌ به‌ره‌و دواوه”.‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ توێژینه‌وه‌كانی فرۆید لەسه‌ر نائاگایی و جیهانه‌ په‌نهانه‌ ناوه‌كییه‌كه‌ی مرۆڤ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك و كو‌لتوورێكدا بوو كه‌ ژن‌ هیچ بایه‌خ و رۆڵێكی سه‌ره‌كی نه‌بووه‌ له‌ ژیاندا ، به‌ڵكوو زیاتر وه‌ك بابه‌تێكی ناكارا(ئۆبێكتێكی پاسیڤ) ده‌ركه‌وتووه‌ و هه‌بووه‌ كه‌ پیاو لێی كۆڵیوەتەوه ‌و ویستویه‌تی كه‌شفی بكات.‌ لە بنەڕەتدا فرۆید ڕای وایە کە ژیانی سێکسیی ژن ئۆقیانووسێکی ڕەشە کە تەیکردنی زۆر دژوارە، وەک چۆن لێکشیتاڵکردنی تەلیسمەکانیشی سەختە! ئەو دەڵێت: “بەپێی ئەو ڕێچکە تایبەتییەی کە گرتوویەتیە بەر، دەروونشیکاری ناخوازێت پێناسەی ژن بکات و بزانێت چییە (چونکە ئاشکرایە کە ئەوە پرسیارێکە ناتوانێت وەڵامی بداتەوە)، بەڵکوو تەنیا هەوڵ دەدات لەوە بکۆڵێتەوە کە چۆن ژن دێتەبوون، چۆن مناڵ کە خاوەن حەزێکی سێکسیی دووجەمسەرە(بیسێکسوێل)، دەگۆڕێت بە ژن؟”.

 ئەگەرچی خودی داهێنانی فرۆیدی بۆ چەمکی ژن لە توێژینەوەکانی دەربارەی هیستیریا جیا ناکرێتەوە، چونکە بەشێکی زۆری نەخۆشەکانی فرۆید لە بنەڕەتدا ژن بوون و زیاتر باسیان لە کێشە دەروونییەکانی خۆیان کردووە کە پتر پەیوەست بوون بە فانتازیا و خەون، مناڵی و سێکس و چێژەکانیانەوە. هەر بۆیە باسکردن لە سێکسوالیتی لای ژن، قۆناغی پاش دەرخستنی نەستە لای فرۆید وەک دەرەنجامی شیکارییەکانی بۆ هیستیریا. کەواتە چەمکی سێکسوالیتی لای فرۆید هەروا لە خۆیەوە نەهاتووە، بەڵکوو زادەی شیکاریکردنی هەموو ئەو دۆخ و کەیسە هیستیریانەی بەردەمی بوون لە ژنان کە مەسەلەی یەکاڵاکردنەوەی ڕەگەز لە پەیوەست بە سێکسدا، بناغەی سەرەکییان بوون. وەلێ شیکارییەکەی سەبارەت بە ماسۆشیزم پەیوەستە بە نێرینە و لەسەر نەخۆشە پیاوەکانی گەڵاڵەی کردووە و نووسیوە.

هەڵبەت فرۆید تەنها نەبووە لەوەی کە ماسۆشیزمی وەک لادانێکی دەروونی پەیوەست بە پیاوەوە نەک بە ژنەوە بینیوە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٨٦دا، سێکسناسی ئەڵمانی ڕیتچارد ڤۆن کرافت-ئێبێنگ بۆ یەکەم جار زارەوەی ماسۆشیزمی ھێنایە ئاراوە. ئەو کاتەیش شیکارییەکەی لەسەر ماسۆشیزم ئەوە بوو کە وەک خولیا و خەیاڵی ئەو پیاوانەی کە ئارەزووی ئازار دەکەن و حەزیان لەوەیە کە ژنێک یان پیاوێک بیانچەوەسێنێتەوە لە کاتی سێکسدا تا بگەن بە ئۆرگازم، خستە ڕوو. ڤۆن کرافتئێبینگ ئاماژە بە سی و سێ کەیسی پیاوی ماسۆشی دەکات لە کاتێکدا تەنها چوار کەیسی ژن باس دەکات. وەکچۆنیش تیۆدۆر ڕایک لە کتێبەکەیدا بە ناوی (ماسۆشیزم لە پیاوی مۆدێرن)دا دەگاتە هەمان دەرئەنجام کە نێرینە لە مێینە زیاترماسۆشییە. بە ڕای ڕایک تەنانەت ئەو ژنانەی لە ڕووی کلینکییەوە بە ماسۆشیست دادەنرێت ئەوا هیچ کاتێک سنووری سوبژێکتیڤی خۆیان تێناپەڕێنن بەڵکوو تەنها کەمێک سنوورەکەی درێژ دەکەنەوە، لە کاتێکدا پیاوی ماسۆشی بە پێچەوانەی ژنەوە تەواوی شوناسە کۆمەڵایەتی و سێکسوێلەکەی خۆی جێدێڵێت و لە خودی خۆی تەرە دەبێت و خۆی هەڵدەداتە نێو سنووری دوژمن کە لێرەدا مەبەست لێی سنووری فێمینەبوونە وەک سنووری دژ و جیاواز بە نێرینەبوون.

کای سلڤەرمان لە کتێبەکەیدا بە ناوی (سوبژێکتیڤتی نێر لە پەراوێز)دا، ئاماژە بە ژێل دۆلوز دەکات و دەڵێت، دۆلوز لە لێکۆڵینەوەکەیدا سەبارەت بە دڵڕەقی، نەک هەر بەتەنها جەخت دەکاتە سەر کارەکتەری (ساشەر مازۆش) بەڵکوو مۆدێلیکی تیوریش بۆ ماسۆشیزم دەهێنێتە ئاراوە کە ئازارکێشان بە پلەی نایاب دەخاتە پاڵ نێرینە. بۆ سلڤەر پرسیارەکە زیاتر ئەوەیە کە چی بکەین بۆ ئەوەی ئەو هەڵەیە ڕاست بکەیەنەوە کە فرۆید کردوویەتی، هەڵەی دەستنیشانکردنی لادانێکی دەروونی وەک خاسیەت و سیفەتی فێمینە لە کاتێکدا قوربانی و نەخۆشەکانی ئەم لادانە نێرینەن؟

تیۆدۆر ڕایک پێی وایە  پیاو زیاتر مازۆشین وەک لە ژن، چونکە تەنها لەو کاتانەدا پیاو ئەم سیفەتانەی ماسۆشیزمی فێمینە لە خۆی دەنێت کاتێک بیەوێت جۆرێک لە پاتۆلۆژیا بنوێنێت

سلڤەرمان تەواو کۆک نییە لە گەڵ تیۆدۆر ڕایک کە پێی وایە  پیاو زیاتر مازۆشین وەک لە ژن، چونکە تەنها لەو کاتانەدا پیاو ئەم سیفەتانەی ماسۆشیزمی فێمینە لە خۆی دەنێت کاتێک بیەوێت جۆرێک لە پاتۆلۆژیا بنوێنێت. بەو مانایەی ئەوەی کە ئاسایییە وەک نۆرم وەک سێکسوالیتی مێینە دەبێتەوە بە لادان و پاتۆلۆژیا بۆ نێرینە. سلڤەرمان زیاتر تێزەکەی فرۆید لەم بارەیەوە شی دەکاتەوە، دەڵێت: “ئاماژەکردنی فرۆید بە فانتازیای لێدانەوە و بەستنەوەی بە گرێی ئەرێنیی ئۆدیپوس لای کچی بچووک لە کاتێکدا ئەم فانتازیایە دەبێتەوە بە گرێێ ئۆدیپوس بە دیوە نیگەتیڤ و نەرێنییەکەیدا لای کوڕی بچووک. بەم مانایەش ماسۆشیزمی فێمینە هەمیشە بە مانای ئارەزوو دێت بۆ باوك بە هاوشوناسبوون لەگەڵ دایک، پێگە و شوێنێک کە زیاتر نۆرمئاساییە بۆ سوبێکتی فێمینە لە کاتێکدا (لادانە) بۆ سوبێکتی نێرینە”.

 هەر کاتێک قسە لەسەر ماسۆشیزم دەکەین ئەوا بەناچاری دەگەڕێینەوە سەر سادیزم و یەکێک لە ئاماژە گرنگانەی کە فرۆید سەبارەت بە سادیزم کردوویەتی لە (سێ توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی تیۆره‌ی سێكس)دا ئەوەیە کە سێکسوالیتیی زۆرینەی نێرینەکان بەشیک لە توندوتیژی و دڕی و ئارەزووی زاڵبوون بەسەر ئەوی تردا لە خۆی دەگرێت. ھەر بۆیە بە ڕای فرۆید ماسۆشیزم بە تەنھا خۆی نمایش ناکات بەڵکوو پێویستی بە پێچەوانەکەی ھەیە کە سادیزمە… بەو مانایەی کە ھەموو ماسۆشیستێک مەیلێکی سادیستی لە ھەناودایە و پێچەوانەشەوە. ھەڵبەت فرۆید مەبەستی ئەوە نییە کە ھەموو سادیستێک خۆی کۆنە ماسۆشی بووە بەڵکوو مەبەستی زیاتر کە ھەردوو مەیلەکە وەک ئارەزوو لەناو ھەمان کەسدا بەرجەستەیە و ھەیە و بۆیەش فرۆید تێرمێکی نوێ دادەڕێژێت بە ناوی (سادوماسۆشیزم)ەوە. فرۆید لە وتارەکەیدا بە ناوی (مناڵیک لێی دەدرێت) سەرچاوەی ماسۆشیزم لە ھەردوو ژن و پیاودا دەگەڕێنێتەوە بۆ خەیاڵ و فانتازییەکی قۆناغی مناڵی، فانتازی لێدانی مناڵێک بۆ ئەمەیش لەسەر شەش توێژینەوە کە لە چوار پیاو و دوو ژن پیکهاتووە  کاری کردووە. تێزەی سەرەکی لەم توێژنەوەیەدا بریتییە لە فانتازیای لێدانی مناڵێک لەلایەن باوکەوە، بە مانایەکی تر، لێدانی ئەو مناڵەی کە (من) ڕقم لێیەتی سەنتەرە. خودی ئەم فناتازیایەش لە لایەک پەیوەستە بەو پەیوەندی و بۆندە خۆشەویستییەی کە کچی بچووک لەگەڵ باوکیدا هەیەتی یان خوازیارە هەیبێت، لە لایەکی تریشەوە بە ئیرەیی بە مناڵی دووەم کە بە دوای خۆیدا هاتووە و ئەم ڕقی لێیەتی، چونکە باوك گرنگی و خۆشەویستیی خۆی دەداتێ. هەر بۆیەش کچی بچووک فانتازیا و خەیاڵ بەوەوە دەکات کە باوک لە بری خۆشەویستی بدات بە خوشک یان برای بچووک ،ئەوە لێی دەدات و ئازاری دەدات. کچی بچووک دەیەوێت لە فانتازیادا بژی کە باوکی بە تەنها ئەوی خۆش دەوێت و ئەوەی لە دوای ئەمەوە دێت هیچ بایەخ و گرنگییەکی لای باوکی نییە بەڵكوو بەپێچەوانەوە لێشی دەدات. بۆ ئەوەی زیاتر لە فانتازیای لێدانی مناڵێک و پەیوەندی بە سێکسوالیتیی مێینەوە ڕوون بکەیەنەوە ئەوا گرنگە ئاماژە بەو سێ قۆناغەی فرۆید بکەین، چونکە بە ڕای فرۆید فانتازیای مێینە لە سێ قۆناغ پێک دێت وەلێ قۆناغی یەکەم و سێھەم لە ڕووی شیکارییەوە بەکار دێنین بەو پێیەی کە قۆناغی دووەم ھەمیشە دەکەوێتە نەست و نائاگاوە هیچ کاتێک بوونی نەبووە. ئەو سێ قۆناغەیش ئەمانەن:

یەکەم: “باوکم لە مناڵەكە دەدات — ئەو مناڵەی كە من ڕقم لێیەتی”.

دووەم: “من لە باوکم دەدەم”.

سێھەم: “ھەندێ لە کوڕەکان لێیان دەدرێت— منیش تەماشایان دەکەم”.

فرۆید لە بارەی قۆناغی یەکەم دەڵێت، ئەم قۆناغە نە ئاماژەیە بۆ سێکسوالیتی و نە مەیلی سادییش لە خۆی دەگرێت. چونکە ئەو مەیلە سێکسوێلییەی کچی بچووک بۆ باوک هەر زوو لەژێر هەژموون و هەڕەشەی ئۆدیپوسدا دەچەپینرێت و مەحف دەبێتەوە.

وەلێ خودی ئەم قۆناغە زەمینەیەکە کە دوو قۆناغەکەی تری لەسەر دروست دەبێت. گرنگی و بەھای ئەم قۆناغە دواتر بە شێوەیەکی پاشاوپاش خۆی نمایش دەکات. فرۆید ئەم قۆناغە لەم دەستەواژەیەدا کورت دەکاتەوە دەڵێت: “باوکم مناڵەكەی تری خۆش ناوێت، ئەو بە تەنھا منی خۆشگەرەکە”. لێرەیشدا ئارەزووە ئۆدیپییەکە و تابۆیش لەنێوان قۆناغی یەکەم و دووەم تێکەڵ دەبێت. فرۆید لەم بارەیەوە دەڵێت:”قۆناغی دووەم گرنگترین و پڕ بایەخترین قۆناغە وەلێ دەشتوانین بڵێین کە ئەم قۆناغە بە جۆرێک ھیچ کات بوونێکی ڕاستەقینەی نییە. ھیچ کات یاد ناکرێتەوە و نابێتە یادەوەری، ھیچ کات نەیتوانیوە ببێتە ئاگایی، دەتوانین بڵێین کە ئەم قۆناغە زیاتر بۆ تێگەشتنی فرۆید خۆی بووە تا بتوانێت تەواو لە شیکارییەکەی نزیک بێتەوە. ئەوەی لەم قۆناغەدا لێی دەدرێت برا یان خوشکی بچووک نییە بەڵکوو ئەوە باوکە لێی دەدرێت بەڵام بە فانتازیای کچی بچووک. خودی ئەم فانتازیایەش دوو فاقە چونکە لە لایەک ئارەزووی سزدان پڕ دەکاتەوە، سزای  ئارەزووی چەپینراوی کچی بچووک بۆ باوکی، لە لایەکی تریش خودی ئەم فانتازیایە ماسۆشییە ئارەزوو بۆ باوک پڕدەکاتەوە… فرۆید دەڵێت: “چەپاندنی ئەم ئارەزووە سێسکوێلییە بۆ باوک دەبێتە هۆی مەیلی گەڕانەوە بۆ قۆناغی کۆمی-سادیستی سیكسوالیتی. فانتازیای ئارەزووکردن بە باوکەوە لە قۆناغی یەکەمدا (باوکم هەر منی خۆش دەوێت) دەگۆڕێت بۆ قۆناغی بەر لە ئارەزووی سێکسی و دەبێت بە (باوکم لە من دەدات). لە قۆناغی سێهەمدا بەر سینارێۆیەکی تر دەکەوین ئەویش لێدانی مناڵێکی ترە وەلێ کچی بچووک تەماشای ئەم لێدانە دەکات و ئازار دەکێشێت چونکە لە خەیاڵ و فانتازیای کچی بچووکدا ئەو مناڵە لێی دراوە لە بری ئەم و لە سزای گوناه و ئارەزووەکانی ئەم لێدان دەخوات. لەم ڕوانگەیەوەیە فرۆید پێی وایە کە ئەو چیژەی لە خەیاڵ و فانتازیای کەسی ماسۆشییەوە هەڵدەقوڵێت بە سروشتی خۆی ماسۆشییە و ناتوانین لە دیدێکی سادیستییەوە لێی تێبگەین. ئەم خەیاڵ و فانتازیا بە لێدان لە ھەردوو ڕەگەزکەدا ئارەزووی دەستپەڕکردن دروست دەکات ئەگەرچی خودی فانتازیاکە بۆ ھەر یەک لە ژن و پیاو مانای جیاوازی دەبێت. چونکە لەو کاتەی پیاو فانتازیا و ئارەزوو دەیکاتە کەسێکی پاسیڤ و حەز دەکات لە شوێنی مێێینەدا بێت. ئەوا فانتازی مێێینە بەرگێکی سادیستی تێکەڵ بە ھەستی گوناھباری بۆ بینینی مناڵێک لە کاتی لێدانیدا. ئەم ھەستکردنە بە گوناھباری ئەو کاتە دەڕەوێتەوە کە خۆی بخاتە شوێنی مناڵە لێدراوەکە، واتە قۆناغی یەکەم. لە ھەستکردن بە  گوناھباری و مەیلی سزادان دەتوانین لە ماسۆشیزم  بگەین وەک سیفەتێکی فێمینە. دیسانەوە گرنگە بۆ ئێمە بزانین کە فرۆید تێزەکەی خۆی سەبارەت بە ماسۆشیزم لەسەر بنەمای پەیوەندیی خێزانی و گرێی ئۆدیپوس داڕشتووە. بە گەڕانەوەیش بۆ ئەم گرێیە دەزانین کە مێینە ڕۆڵێکی پاسیڤی ھەیە لە کاتێکدا نێرینە ڕۆڵە ئاکتیڤ و چالاکەکەی ھەیە. چونکە ھەژموون و دەسەڵاتی باوک، کوڕ دەخەسنێت و دەیکاتە مێینەیەک ھەر وەک دایکی، لە کاتێکدا ئەم نوقسانی و خەساندنە بۆ مێینە سروشتییە و دەبێتەوە بە قەدەری. گەر ئەم شیکارییەی فرۆید لەسەر ماسۆشیزمی فێمینە بە هەند وەربگرین ئەوا دەڵێین کێشەی سەرەکی بۆ کەسی مازۆشی یان وردتر بڵێن بۆ مازۆشیی ڕاستەقینە ئەوەیە کە هەمیشە ڕوومەتی ئامادەیە تا شەپازلەی لێ بدرێت. کەسی مازۆشی کەسێکی نەرمونیانە بە سروشتی خۆی ناتوانرێت جارێکی تر لە دەرەوەی خۆی بشکێنریتەوە فۆڕمێکی تر بە خۆی بدات. بەو مانایەی هێزێکی بێشوماری بەرگەگرتنی ئازارچەشتن و لێدانی هەیە تا زیاتر ئازار بچێژێت زیاتر هەست دەکات بەری نەکەوتوویت. هەر بۆیەش ژن ناتوانێت لە بەرگە خەسیوە پاسیڤەکە خۆی دەرچێت. 

کرد فرۆید کۆی تێزەکەی لەسەر ماسۆشیزم لە ڕیی نەخۆشە پیاوەکانییەوە گەڵاڵە کردووە. هەر بۆیە زۆر بەسادەیی ماسۆشیزمی فێمینە وەک پاتۆلۆژیی نێر پێناسە کردووە

وەک پێشتر باسمان کرد فرۆید کۆی تێزەکەی لەسەر ماسۆشیزم لە ڕیی نەخۆشە پیاوەکانییەوە گەڵاڵە کردووە. هەر بۆیە زۆر بەسادەیی ماسۆشیزمی فێمینە وەک پاتۆلۆژیی نێر پێناسە کردووە. پیاو دەتوانێت مەیل و ئارەزووی ماسۆشیستی خۆی تێر بکات وەلێ لە بەرگی فێمینەدا و ئەو کاتانەی وەک فێمینە ئازار دەچێژێت. بەو مانایەی کە ئارەزووی  کوڕی بچووک یان پیاو بۆ لێدان و ئازارچەشتن ئارەزوویەکە لە بنەڕەتدا تایبەتە بە فێمینە. بە هەند وەرگرتنی ئەم شیکارییەی فرۆید دەتوانین لە کاردانەوەی گروپی دووەمی جەماوەرەکەی لۆڤ بگەین کە زیاتر هەستکردنە بە گوناه بۆ تەماشاکردنی لێدانی پیاوێک چونکە لە نەستی ئەو جەماوەرەدا ئەوەی کە دەبوو لە شوێنی ئەو پیاوە بێت و ئاسایییە لەو جێگەیەدا بێت ژنێکە نەک پیاوێک.

 ئەو ژنە قامچی بەدەستە “تاج لەسەرە” لە ڕاستیدا جێگرەوەی فیگەری باوکە، ئەگەرچی دەسەڵات و ھێزی ھەیە بەڵام بۆ خۆی وەک ئۆبێکتێکی ئارەزوو-سێکس دەمێنێتەوە، ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەیشە لەو نێوەندەدا سووکایەتی و ئەشکەنجەیەکی زۆر دێتە ئاراوە ئازار و ئەشکەنجە بە تامی چێژ. ئارەزووی ئەوەی کە ئەشکەنجە بدرێت گوزارشتێکی ترە بۆ ئارەزووی خۆهەڵواسین بە بەرگی فێمینەدا وەک پاسیڤ و زەلیلێک لە بەرانبەر فیگەری باوک. بەو مانایەی لێدان و ئەشکەنجەدان بۆ کەسی ماسۆشی واتە خۆشویستن، خۆشویستن لە فۆڕمی سزادان و ئەشکەنجەداندا. ئەوەی کە جیاوازە لێرەدا و دەتوانین جیای بکەینەوە لە ئارەزووی پیاوی هاوڕەگەزخواز ئەوەیە کە لە نەستی پیاوی ماسۆشیدا ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی پیاو نییە بەڵکوو ژنە، ئەو لە نەستی خۆیدا دەیەوێت لەلایەن ژنێکەوە خۆش بویسترێت، بەڵام  خۆشەویستییەک لە ڕێێ سووکایەتیپێکردن و ئەشکەنجەدانەوە، چونکە گەر پیاو خۆی ببەخشیتە پیاوێکی تر واتە بە جۆرێک لە جۆرەکان بەیانی نێرایەتی خۆی دەکات، وەلێ لە دۆخی ماسۆشیزمدا خودی ترس لە خەساندن وەلادەنرێت و کەسی ماسۆشی خۆی بە دووردەگرێت لە بری ئەوە نەرمە ئازارێک بە تامی چێژ جێی دەگرێتەوە. ئەمەیش وادەکات کە ئارەزووی لێدان و ئەشکەنجەدان هاوکات لەگەڵ هەستکردن بە خۆشەویستی تێکەڵ بەیەک بن وەک گوزارشتێکی ماسۆشی دەربکەون. ئەوەی کە فرۆید مەبەستیەتی لە شیکارییەکەیدا ئەوەیە کە پیاوی ماسۆشی گەرەکیەتی باوكی خۆشی بوێت و قبووڵی بکات بەڵام وەک ژنێک خۆشی بوێت و پێ ڕازی بێت. هەر بۆیە لە دۆخی ماسۆشیزمدا پیاو بە سی قۆناغی جیاواز لەوەی لە پێشەوە باسمان کرد دەڕوات، ئەوانەیش:

یەکەم: من لەلایەن باوکمەوە خۆشویستراوم (کە ئەمەیان هەر درۆیەکە و لە پشتی قۆناغی دووەمەوە ون دەبێت و نایەتە ناو هەستەوە).

دووەم: من لەلایەن باوکمەوە لێ دراوم.

سێهەم: من لەلایەن دایکمەوە لێ دروام.

ئەوەی کە جێی سەرنجە لێرەدا خودی بەکارهێنانی ڕاناوی (من)ە لای نەخۆشە نێرەکان بەو مانایەی هەموو قۆناغێک بەم ڕاناوە دەست پێ دەکات. وەک دەبینین فانتازیای لێدان لای نەخۆشە نێرەکانی فرۆید بە بەراورد بە نەخۆشە مێینەکانی کەمتر دووچاری کۆنترۆڵ و سەرلێشێوان دێن. جیاوازییە جەوهەرییەکە لە نێوان سینارێۆی هەستەگی (قۆناغی سێهەم)، وە سینارێۆی نەستەگی (قۆناغی دووەم)، خودی ئەم جیاوازییەش کار دەکاتە سەر شوناسی کەسەکە بۆ تێگەشتنی و کاردانەوەی بۆ سزادان. لێرەدا خەیاڵ و فانتازیای هەستەگی دەگوڕێت بۆ گوزارشتی (من لەلایەن دایکمەوە لێ دەدرێم)، لە کاتێکدا ئەوەی لە نەستدا هەیە، بەم شیوەیە خۆی بەیان دەکات و دەخوێنرێتەوە (من لە لایەن باوکمەوە لێ دەدرێم). لێرەیشدا نکولیکردنەکە نەرم و نیانە چونکە ژنی لێدەر و چەوسێنەر نمایشی خەسڵەتە شەڕەنگێزەکانی پیاو و دەچێتە شوێنی ئەو.

دیسانەوە گەر ئێمە باسی خۆشەویستی بکەین و بڵێین خولیای سەرەکیی کەسی ماسۆشی ئەوەیە کە خۆشبویسترێت وەلێ بۆچی دەیەوێت ئازار بکێشیت و ئەشکەنجە بدرێت؟ بۆ ئەوەی بتوانین وەڵامی ئەم پرسیارەوە بدەینەوە پیویستە بگەڕینەوە سەر گرێی ئۆدیپوس، بگەڕینەوە سەر تاوانە ئەزەلییەکە بەرانبەر بە باوک. ڕایک لەم بارەیەوە دەڵێت: “بەپێی یاسا نەنووسراوەکەی تالیۆن( چاو بە چاو – دان بە دان)، هەر لە سەرەتاوە چووک لەژێر هەڕەشەی ئەشکەنجەداندایە، وەلێ لە فانتازیای کەسی ماسۆشیدا چووک دەپارێزرێت لە هەموو هەڕەشەیەک بەم جۆرەیەش خودی خەساندنەکە دەگوڕێت بۆ نەرمە ئازارێکی ڕەمزی. کوڕی بچووک لە ترس و دڵەڕاوكێی بۆ پاراستنی چووکی خۆی بەیانی ئارەزووە سێکسییەکانی خۆی دەکات وەلێ لێرەدا نایەوێت باوکی خۆی بکوژێت و بچێتە لای دایکی هەر وەک ئەوەی کە ئۆدیپوس کردی. بەڵکوو ئەم ئەنگێزەکانی خۆی بۆ کوشتنی باوکی دەچەپێنیت و لە بری ئەوە جەستەی خۆی دەبەخشێت بە باوکی بەڵام جەستەی خۆی بە خاسیەت و سیفەتەکانی جەستەی دایکییەوە. هەڵسوکەوتکردن وەک فێمینەیەکی پاسیڤ لە بەرانبەر باوکدا بۆ خۆی دەبێت بە چارەیەک بۆ ترس و دڵەڕاوکێ لە خەساندن.

کەواتە لە جێی خۆیدایە لێرەدا بپرسین و بڵێین ماسۆشیزمی مێینە کە لە بنەڕەتدا پاتۆلۆژیای پیاوە! چ پەیوەندییەکی بە ژن هەیە یان ژن چ ڕۆڵێک دەبینێت لەم نێوەندەدا؟ هەروەک سلڤەرکایمان دەڵێت: “چۆن ئەو هەڵەیەی فرۆید ڕاست بکەینەوە کە لادان و پاتۆلۆژیی نێرینەی شوبهاندووە بە مێینەبوون و خاسیەتی ـمێینەبوون؟ کاتێک ئێمە دەزانێن ژن ڕۆڵێک دەبینێت هی خۆی نییە و لە بری فیگەری پیاو_باوک دانراوە، ئەی کەواتە ڕۆڵی ژن لەم نمایشە ماسۆشییەدا چییە؟”. بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش ڕایک دووبارە دەمانباتەوە بۆ سەر گرێی ئۆدیپوس و دەڵێت: “ئەم گرێیە هێندە قووڵ ڕەگی خۆی لە نەستی ئێمەی مرۆڤدا داکوتاوە، کە خودی ئەو پەیوەندییە و ئاماژە نەرێنییەکانی بە ئێستاشەوە کاریگەری بە سەرمانەوە هەیە “. هەر بۆیەش ئامادەبوونی ژن لە نمایشێکی ماسۆشیدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕاستییەی کە چێژ و ئارەزووی سێکسی دەوەستێتە سەر جەستەی ئەو. لەگەڵ نمایشی ماسۆشیدا ڕۆڵەکان پێچەوانە دەبێتەوە بەڵام هێشتا جەستەی ژن ئۆبێکتە ڕاستەقینەکەی خۆشەویستییە. ئەوەی کە لێرەدا دەگۆڕێت کەسە قامچی بەدەستەکەیە- تاجبەسەرەکەیە کە ڕۆڵێکی جیاواز دەبینێت. واتە ژن هەم خۆشەویستە و هەمیش خۆشدەویسترێت وەلێ بە ئاماژەیەک بۆ دەسەڵات و هەژموونی باوک کە لە کلیپەکەی لۆڤدا فۆڕمی تاج وەردەگرێت. ئاڵۆزیی فیگەری ژن لە نمایشی ماسۆشیدا ئەوەیە کە بە دیوێکدا دەبێتەوە بە وێنای یەکەم ئۆبێکتی خۆشەویستی کە دایکە و کوڕی بچووک ڕۆژانێک بە عەزرەتییەوە بووە، وەلێ لە شوێن و پێگەی باوکیشە کە لەبەر خاتری ئەو، وێنای ئەو کوڕی بچووک دەستبەرداری خۆشەویستییەکی دەبێت. کەواتە ژن لە یەک کاتدا ڕۆڵی دوو  فیگەر و دوو کەس دەبینێت، یەکێکیان کە دەیەوێت ببیتە خاوەنی و داگیری بکەیت و بیخەیتە ژێر هەژموون و دەسەڵاتی خۆتەوە، ئەوی ترشیان کە دەتەوێت ببیتە موڵکی و داگیرت بکات و تەنانەت زەلیل و زەبوونت بکات. یەکێکیان خۆشەویستە و ئەی تریان هۆڤ و شەڕەنگێز، هەردووکیشیان لە یەک جەستەدا کۆبوونەتەوە کە جەستەی ژنە.

 بۆ ئەوەی لەم ڕۆڵە ژن بگەین پیویستە بچینەوە سەر شیکاریی دۆلوز سەبارەت بە ماسۆشیزم چونکە تێزەی سەرەکیی دۆلوز سەبارەت بە ماسۆشیزم یەکەم جار ڕەتکردنەوەی دیدە فرۆیدییەکە لەسەر تێکەڵکردنی سادیزم لەگەڵ ماسۆشیزم (سادۆماسۆشیزم).

لە کاتێکدا فرۆید تێرمی ماسۆشیزم لە کرافت-ئیبێنگەوە وەردەگرێت تا شیکارییەکانی خۆی لە دیدێکی دەروونشیکارییەوە بخاتە ڕوو ئەوا دۆلوز بە گەڕانەوە بۆ تێکستە ئەدەبییەکانی ھەردوو نووسەری گەورە (مارکیز دۆ ساد و ساشەر ماسۆش) سنوورەکانی دەروونشیکاریی کلینیکی تێدەپەڕێبێت تا سادیزم و ماسۆشیزم  تێکەڵ بە بونیاد و گێڕانەوەی دراماکان بکات. دۆلوز لە کتێبەکەیدا بە ناوی (ماسۆشیزم: ساردوسڕی و دڵڕەقی)دا دەڵێت: “لەگەڵ ساد و ماسۆشدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە وەزیفەی ئەدەب چیتربە تەنها  ئەوە نییە کە وەسفی جیھانمان بۆ بکات، چونکە ئەمە شتێکە پێشتر کراوە، بەڵکوو پێناسەکردنی بەدیلێکە بۆ جیھان کە تیایدا جێی توندوتیژییەکانی و لادانەکانی بگرێتەوە”.

ھەر لە سەرەتاوە دۆلوز پێی وایە کە پێویستە ئەو پێناسە فرۆیدییە بۆ ماسۆشیزم ڕەت بکەینەوە کە ماسۆشیزم وەک ھێزێکی سادی ھەڵگەڕاوە بۆ ناو خود دەبینێت. وەکچۆنیش تەواو تێزەی فرۆید سەبارەت بە گرێی ئۆدیپوس هەڵدەوەشێنێتەوە و لە بری باوک ئەوا دایک دەکاتە سەنتەر، وەک هەڕەشە و ئۆبێکتی خۆشەویستی بۆ کەسی ماسۆشی. لە دۆخی ماسۆشیزمدا پەیوەندییەکە یان وردتر بڵێین پەیمانەکە لەنێوان دایک و کوڕدایە، لەنێوان نێرێکی ماسۆشی و ژنێکی ساردسڕ و دڵڕەقدا کە شوێنی دایکە سەرەتایییەکە دەگرێتەوە. لەم پەیوەندیەدا کە دایک-ژن خاوەن هەژموون و دەسەڵاتە و کوڕ-پیاو دەچەوسێنێتەوە، وەلێ دۆلوز جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە دایک لە سەرەتاوە دەسەڵاتەکەی خۆی لە کوڕەکەیەوە وەرگرتووە نەک بە پێچەوانەوە. کەواتە ئەوەی کە لێی دەدرێت سوبێکتی نێر نییە لە فیگەری باوکدا وەكچۆنیش فیگەری باوک نییە لە سوبێکتی نێردا، بەڵکو ماسۆشیزم ئیش لە سەر نکولیکردن و ڕەتکردنەوەی هەژموونی پەتریارکی و قازانجەکانی دەکات. لەم بارەیەوە دۆلوز دەڵێت:”گرێبەندەکە لەنێوان پاڵەوان (پیاوی ماسۆشی) و ژندایە، گرێبەندێک کە بۆ ماوەیەکی دیارکراو و لە کاتێکی تایبەتدا ژن تەواو دەسەڵات هەژموونی هەیە بەسەر پیاودا. بەمەیش کەسی ماسۆشی هەوڵ دەدات خۆی لە هەڕەشەی باوک دوورخاتەوە گەر بۆ ماوەیەکی کورتیش بێت ئەزموونی نەزمی ڕەمزی بکات …ئەو نەزمەی کە تیایدا باوک بۆ ئەبەد لەناو دەچێت و مەحف دەبێتەوە… لە ڕێێ ئەم گرێبەندەوە کەسی ماسۆشی دەگاتە ترۆپکی ئەفسوون و فەزای ئەبەدی خۆی، ئەو فەزایەی کە بۆ ئەبەد دایک تیایدا سەروەرە. لە کۆتاییدا لەوە دڵنیا دەبێتەوە کە لێی دەدرێت… ئەوەی لێی دەدرێت، سووکایەتیی پێ دەکرێت، ئازار دەدرێت وێنا و خەیاڵی باوکە، هاوکات ئەگەری گەڕانەوەی توڕەیی و شەرەنگیزیی باوکە جارێکی تر… هەر بۆیەش کەسی ماسۆشی خۆی ئازاد دەکات لە ئامادەگیدا دەبێت بۆ لەدایکبوونەوەیەک کە تیایدا باوک شوێن و پێگەی نییە”.

ئەگەرچی لە شیکارییەکەی دۆلوزدا دایک شوێنی باوک دەگرێتەوە ھەم وەک ھەڕەشە و ھەمیش وەک ئۆبێکتی خۆشەوستی. وەلێ لە ڕاستیدا سوبێکتی مێینە شوێن و پێگەیەکی ئەوتۆی نییە و دیسان دەکەوێتە پەراوێزەوە. لەگەڵ ئەو ڕاستییەشدا کە ژن لە نمایش و گێڕانەوەی ئاکتێکی ماسۆشیزمدا وەک فیگەری ھێز و دەسەڵات دەردەکەوێت بەڵام ئەمەیش بۆ خۆی ھەر بە تەنھا وەھمی ھێز و دەسەڵاتە و پەیوەندی بە دەسەڵاتەوە نییە. چونکە لەم جۆرە نمایشانەدا ئەوەی کە سەنتەرە فیگەری نێری ماشۆشییە و هەر ئەویشە کە دنەی ژن دەدات کە ئەم ڕۆڵە سارد وسڕە دڵڕەقەی بۆ ببینێت، وردتر بڵێین ئەوە دەسەڵاتێکی کاتییە کە پیاو بە قەرز و بۆ تێرکردنی حەز و ئارەزووە سێکسییەکانی خۆی دەیداتە ژن. دۆلوز دەڵێت: “بە ڕای ئێمە ژنی چەوسێنەر و دڵڕەق پەیوەندیی تەواوی بە ماسۆشیزمەوە ھەیە، بە بەڵگەوە ئەو خۆی کەسێک نییە کارەکتەری ماسۆشی ھەبێت وەلێ دەبێتەوە بە سەرچاوەیەکی پووخت و بێخەوش بۆ ماسۆشیزم ئەویش بە نواندنی ڕۆڵی ئاکتیڤ لە دۆخە-نمایشە ماسۆشییەکەدا…” بەو مانایەش ژن ھیچ نییە جگە لە ئۆبێکتک کە ملکەچی حەز و ئارەزووەکانی پیاوە کە بە سەریدا سەپاندووە.. ھەڵبەت دۆلوز بەئاگایە لەم گەمەیەی ماسۆشیزم کە تیایدا ژن وەھمی سەنتەربوون و خاوەن دەسەڵات وەردەگرێت، ھەر بۆیە ئەو دەڵێت: “ژنی چەوسێنەرو خاوەن دەسەڵات لە دۆخی ماسۆشیزمدا ناتوانرێت بە سادی ببینرێت چونکە ئەویش لە دۆخێکی ماسۆشیدایە و بەشێکی دانەبڕاوە لێی، درک کردن بە فانتازیا و تەلیسم و خەیاڵی کەسی ماسۆشی و ئەوەی کە ژنیش پەیوەستە و سەر بە ھەمان جیھانی ماسۆشیی پیاوە لەو سۆنگەیەوە نییە کە ئەویش ھەمان تام و ئارەزووی قوربانییەکەی ھەیە بەڵکوو شێوازی سادیزمی ئەم جۆرێکە کە ھیچ لە سادیستی ئاساییدا نایدۆزیتەوە، بەو مانایەی سادیزم لەم دۆخەدا دەبێتەوە بە دەبڵێک و جمکێک بۆ ڕەنگدانەوەی ماسۆشیزم. ھەڵبەت ھەمان شتیش بۆ سادیزم ڕاستە. لە کاتێکدا لە دۆخی سادیزمدا کەسی ماسۆشی وەک کۆیلەیەک لە ژێر فەرمان و بەزەییی کەسی سادیستدایە ، ئەوا لە دۆخی ماسۆشیزمدا کەسی ماسۆشی دەبێتەوە بە پاڵەوانی نمایشەکە بەو مانایەی کە کەسەکەی تری خاوەن دەسەڵات ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ماسۆشییەکەوە وەردەگرێت. وردتر بڵێین خودی نمایشەکە چ وەک گێڕانەوە و چ وەک نمایش پێشتر لە لایەن ماسۆشییەکەوە – پیاوەکەوە ڕێک دەخرێت. کەسی ماسۆشی لە ڕێی نمایشە پاسیڤ و زەلیلەکەیەوەیە خۆی وەک بکەرێک کە خاوەنی دەسەڵاتە دەبینێت ئەوەی کە تیۆدۆر ڕایک بە( سەرکەوتن لە ڕێی شکستەوە) ئاماژەی بۆ دەکات.

لەم دیدە دۆلوزییەوە ئەوا دەڵێین لەم کلیپەدا ئەم ژنە تاج بەسەرە لە ڕاستیدا ئەگەرچی رۆڵی سەردەستە دەبینێت وەلێ ئەو ھێز و دەسەڵاتەی کە ھەیەتی لە بنەڕەتدا پیاوە ماسۆشییەکە پێی بەخشیوە و خودی ئەو نمایشەیش حەز و ئارەزووی ئەوی پێ پڕدەکاتەوە نەک ئارەزوو و خولیای خۆی. واتە ئەم نە بۆ خۆی خاوەنی ھیچ دەسەڵاتێکە و نە ھیچ چێژێکیش وەردەگرێت بەڵکوو ھێزەکەی لە سەرەتاوە ھی پیاوە ماسۆشییەکەیە و دەشبێت لە خزمەتی تێرکردنی حەز و ئارەزووی ئەو بێت. ھەر بۆیە ئەم ژنە دەسەڵاتدار و تاج بەسەرە، لەم کلیپەدا ھیچ نییە جگە لە ماسکێکی بەتاڵ و پووچ، نمایشێک و فانتازیایەک کە پیاو، (پیاوی سپی پێستی ئەمریکی بە تامی جەستەی ژنی کورد) خولقاندوویەتی و دەیەوێت وەک وەهمی ئازادیی ژن و دەسەڵاتخوازی بە ئێمەی بفرۆشیتەوە.

ئەوەی ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات ژنێک نییە لە بەرگی پیاودا بەڵکوو پیاوێکە لە بەرگی ژنانەدا. ئەوەی لەم کلیپەدا خۆی مەڵاس داوە فیگەر و وێنا شاراوەکەی باوکە(مەحرەم)

هەر بۆیەیش پیشاندان و بەرجەستەکردنی دیوە فێمینەکەی ئەم پیاوانە وەک ماسۆشییەک جارێکی تر ھێندەی لێدانە لە مێینە و زەقکردنەوەی دیوە پاسیڤ و خوازراوەکەی، نیوھێندە لێدان لە پیاو و شکۆی پیاو نییە. ھەموو ئەوانەی کە وا ئەم کلیپەیان بینیوە کە لێدانە لە ھەژموون و دەسەڵاتی پیاو نەیتوانیوە دیوە ڕاستەقینەکەی ببینین، چونکە ئەوەی ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات ژنێک نییە لە بەرگی پیاودا بەڵکوو پیاوێکە لە بەرگی ژنانەدا. ئەوەی لەم کلیپەدا خۆی مەڵاس داوە فیگەر و وێنا شاراوەکەی باوکە(مەحرەم) کە لە پشت فیگەری ژنە تاجبەسەرە( لێدەرەکە)ەوەیە. زەبوونی و زەلیلی ئەم ئیگۆ ماسۆشییە ھیچ نییە جگە لە ڕێگەیەک کە بە ھۆیەوە کەسی ماسۆشی ژنی پێ بەکار دەھێنێت تا وەھمی نمیاشێکی ئایدیاڵ و دانسقەی ئەو ڕۆڵەی پێ بەخشێت کە خۆی لە سەرەتاوە بۆی دارشتووە. لە بنەڕەتدا ئەم کلیپەیش هەر وەک فەتوای مەلاکان کار لەسەر دەستەمۆکردنی جەستەی مێینە دەکات. بە مانایەکی تر، خودی ئەو نمایشە و نیشاندانی پیاو وەک ماسۆشییەکی فێمینە هیچ نییە جگە لە تۆخکردنەوەی وێنا ئەزەلییەکەی ژن بەو شیوەیەی کە کۆمەڵگە دەخوازێت و دەیەوێت لەو قەفەزەدا دیلی بکات و لەسەر ملکەچی و چێژبینین لە خۆئازاردان و فیداکردن بۆ پیاو و لە پێناو سێکسوالیتی یپیاو دەستەمۆی بکات و ڕای بهێنێت.

لە کۆتاییدا ئەوەی بۆ من جێی سەرنجە لەم کلیپەدا وای لێکردم لە سەری بنووسم ھەر بە تەنھا ئەوە نییە کە نمایشەکە لەنێوان ژنێکی فالیکی و پیاوێکی ماسۆشیدایە بەڵکوو زیاتر بە ھەردووکیان ئەوەمان بیر دەخەنەوە کە فالوس و ھەژموونی فالوس شتێکی دەستکردە و دەتوانرێت دەستکاری بکرێت، شتێک کە ھەردوو ڕەگەزەکە بەشی دەکەن و زۆر جاریش شەڕی لەسەر دەکەن، یان لێرەولەوێ بە دوایدا دەگەڕێن و لە ھیچ جێگەیەکیش نایدۆزنەوە، یان ئەو گەمەیەمان بیر دەخاتەوە کە مادامەکی ھەردووکمان بە ژن و پیاوەوە خاوەنی فالوسین کەواتە با گەمەی پێ بکەین.

سەرچاوەکان:

1- Freud, Sigmund [1905] (1953) ‘Three Essays on1- the Theory of Sexuality’, in Sigmund Freud, The Standard Edition of the Complete Psychological Works.

2- Deleuze, Gilles [1967] (1991) Masochism: Coldness and Cruelty, trans. Jean McNeil, New York, NY: Zone Books.

3- Theodore Reik, (1941/1949) Masochism in Modern Man (trans. M. Beigel and G. Kurth). New York:Farrar, Straus and Company.

4- Silverman, Kaja. Male subjectivity at the Margins, 1992 by Routledge, Chapman and Hall, Inc..

The post ئایا نێرسالاری لە قەیراندایە؟ appeared first on ژنەفتن.

زۆربەی خەڵک بیر لە سیگمۆند فرۆید دەکەنەوە وەک دەروونناسێک یان دەروونپزیشکێک. بەڵام ئەو هیچ کام لەمانە نەبوو. ئەو لە بواری دەمارزانی(نۆرۆلۆجی) خوێندی و بوارێکی نوێی بە ناوی “دەروونشیکاری Psychoanalysis ”  بونیاد نا. بەڵام دەبێ فرۆید بە فەیلەسووف – و وەک کەسێکی ژیرمەند و قووڵ و پێشەنگ لەو بوارە-شدا دابنێین. هەروەک چۆن فەیلەسووفی زانست “کلارک گیلمۆر” لە ساڵی ١٩٩١دا ڕایگەیاند: “نووسراوەکانی فرۆید فەلسەفەیەک لە زەین لەخۆ دەگرن؛ لە ڕاستیدا فەلسەفەیەک لە زەین کە مامەڵە لەگەڵ چەندین بابەتی پەیوەست بە زەینەوە دەکات، کە ئەمرۆ بیرکردنەوەی فەیلەسوفانی بە خۆیانەوە سەرقاڵ کردووە و بووەتە هۆی نیگەرانیی دەروونناسەکان. بیرکردنەوەی فرۆید لەبارەی پرسەکانی پەیوەست بە فەلسەفەی زەین، باشترە لە زۆرێک لەو پرسانەیە کە لە فەلسەفەی هاوچەرخ لێیان دەکۆڵرێتەوە و هەندێک جار زۆر لەوەش باشترە.”

لە ڕاستیدا، مەحاڵە لە تیۆری فرۆید تێبگەین بەبێ ئەوەی لە ڕەوتە شاراوە فەلسەفییەکانی تێبگەین. دەشێت ئەمە بە لەبەرچاوگرتنی زۆرێک لەو بۆچوونە بێڕێزییانەی کە سەبارەت بە فەلسەفە کە لە بەشێکی نووسین و نامەنووسی فرۆیددا دەردەکەون، سەیر دەربکەوێت. بەڵام لێکدانەوەی ئەم بۆچوونانە ئاسانە. پلار و تانە زارەکییەکانی فرۆید ئامانجیان فەلسەفە نییە. بەڵکوو ئامانجەکانی ئاراستەی جۆرێک فەلسەفەیە کە لە تەمەنی ئەودا زاڵ و باو بوو- فەلسەفەیەکی تیۆری کە بەبێ لێکۆڵینەوە زانستییەکانی جیهانی ماددییە کە زۆرجار پێی دەوترێت “میتافیزیک”؛ بابەتێک کە بە “سەرچاوەی کیشە و خراپ بەکارهێنانی بیرکردنەوە” ناوی بردووە. هەروەها دەڵێت: “زۆر چاک دەزانم کە ئەم شێوە بیرکردنەوە چەندە لە ژیان و لە کولتووری ئەڵمانیادا دوورم دەخاتەوە”.

بۆ تێگەیشتن لە مانای فەلسەفیی بیرکردنەوەی فرۆید، پێویستە لە چوارچێوەی مێژووییی خۆیدا لێی بکۆڵینەوە. فرۆید لە ساڵی ١٨٥٦ لە گوندێکی ئەو وڵاتەی کە ئێستا پێی دەوترێت کۆماری چیک لەدایک بوو، ناوی خۆی لە زانکۆی ڤیەنا کە ڕێک لە کاتێکدا کە زانستە زەینییەکان لە گەشەکردندا بوون، تۆمار کرد. هەرچەند فرۆید لە سەرەتادا بە مەبەستی دۆزینەوەی پیشەیەک لە سیاستەدا نیازی هەبوو لە بواری یاسادا بخوێنێ و، کەڵکەڵەی بیرۆکەی دکتۆرای هاوبەش لە هەر دوو بواری ئاژەڵناسی و فەلسەفەی لە مێشکدا بوو، بەڵام لە کۆتاییدا خۆی بۆ زانستی دەمارزانی یەکلایی کردەوە. فرۆیدی لاو لە کاتی چوونی بۆ ناو ئه‌م بواره‌ لەو کاتەدا، خۆی نوقمی ژینگەیەکی هزریی دینامیکی و ورووژێنەری بێسنووردا کرد. بۆ توێژەرانی زانستی دەمار، تەحەدای زانستی ترسناک و دڵەکوتەهێنەری دۆزینەوەی چۆنیەتیی میکانیزمی کارکردنی مێشک (بەبێ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکان کە ئەمڕۆ بەردەستن)، لەگەڵ ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەدایەکی دیکەی فەلسەفی دژوار واتە ڕوونکردنەوەی پەیوەندیی نێوان شەپۆلی ئەلکترۆکیمیاییانەی کە بە تۆڕی زۆر ئاڵۆزی دەمارەکان تێدەپەڕێ و پێکهاتەی ئەزموونی ژیانی زەینی ئێمە- بیرکردنەوەکان، بەهاکان، لێکدانەوەکان و هەڵبژاردنەکانی ئێمە- ئاوێتە و پتەو بوو.

لە سەروبەندی ئەو سەردەمە کە نۆرۆلۆجی پێگەی زانستی بەرز بوویەوە، دەروونناسی وەک دیسیپلینێکی زانستی نوێ سەری هەڵدا (پێش نزیکەی ساڵی ١٨٧٩ دەروونناسی بە لقێکی فەلسەفە دادەنرا). هەروەها دەروونناسە بەرایییەکان ڕووبەڕووی کێشەیەکی فەلسەفی قووڵ بووبوونەوە، کە بێگومان کێشەیەکی میتۆدۆلۆژی بوو. چۆن لێکۆڵینەوەی زانستی لە زەینی مرۆڤ دەکرێت؟ دیاردە زەینییەکان سروشتێکی سوبژێکتیڤیان هەیە، بەڵام زانست پێویستی بە پێگەیەکی بابەتییانە هەیە بۆ ئەوەی لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکات. لەژێر ڕۆشناییی ئەم دژایەتییە ڕواڵەتییەدا، پرسیارێکی ڕاستەقینە هەیە کە ئایا زانستێکی تایبەت بە زەین بە هیچ شێوەیەک گونجاوە یان نا- کە بووە هۆی ئەوەی هەندێک کەس دەروون لە دەروونناسی جیا بکەنەوە و وەک لێکۆڵینەوەی زانستیی ڕەفتار پێناسەی بکەنەوە. ئەمڕۆ بە پێچەوانەی زۆربەی زانایان، زانایانی دەمار و دەروونناسانی ئەو سەردەمە درکیان بەوە کرد کە زانست بە ناچاری پڕە لە گریمانە فەلسەفییەکانە. ئەوان لە بنچینەدا لە چوارچێوەی پارادایمێکدا کاریان دەکرد کە لە هەموو زانای هەمووشتزانی سەدەی ١٧ “ڕێنێ دیکارت”ەوە مابوویەوە. دوو توخم لە نەریتی عەقڵانیی دیکارتی، بەتەواوی پەیوەندییەکی نزیکی بە کارەکانیانەوە هەبوو. یەکێکیان لە “کێشەی زەین-جەستە” – کێشەی تێگەیشتن لەو پەیوەندییە وردەی کە لەنێوان بارە دەروونییەکانمان و بارە فیزیکییەکانماندا هەیە- دەکۆڵییەوە. توخمێکی دیکە لێکۆڵینەوەی لەوە دەکرد کە ڕەنگە پێی بڵێین “کێشەی زەین-زەین”- کێشەی تێگەیشتن لە چۆنیەتیی پێوەندیی زینمان لەگەڵ خۆی-. توخمی یەکەمی لەو توخمانەی باس کران، بە شێوەیەکی سەرەکی بابەتێکی گرینگی زانایانی دەمارزانی بوو و دووەمیان لە بنەمادا بووە جێی سەرنجی دەروونناسەکان.

سەبارەت بە پرسی یەکەم زۆربەی زانایانی دەمار لە سەدەی نۆزدەهەمدا ئەو بۆچوونەیان هەبوو کە زەین و جەستە بە تەواوی جیاوازن. جەستە شتێکی ماددییە- پێکهاتەگەلێک لە گۆشت و خوێن کە دەتوانن لە ڕوانگەی کەسی سێیەمەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت. بەڵام عەقڵ-زەین شتێکی ناماددییە کە تەنیا لە ڕوانگەیەکی “ناوخۆییەوە” دەتوانرێت لێی بکۆڵرێتەوە و لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، کە دواتر لەلایەن فەیلەسووفی بەریتانی “جیلبێرت ڕایل”ەوە بە شێوەی تیۆری “ڕۆح لە ئامێردا” گاڵتەی پێ کرد. سەبارەت بە پرسی دووەم، دەروونناسەکان ئەو بۆچوونەیان هەبوو کە زەین خۆڕوونکەرەوەیە(شەفافە)- بە واتایەکی تر، زەین بە تەواوی خودئاگایانەیە. هەر یەکێک لە ئێمە تەنیا دەستڕاگەیشتنی ڕاستەوخۆی بە حاڵەتە زەینییەکانی خۆمانەوە هەیە و ناکرێ لەبارەی ئەو حاڵەتانەوە بەلاڕێدا و بە هەڵەدا بچین. ئەمەش دەریخست کە پێویستە توێژینەوەی دەروونزانی بە ڕێگەی بەخۆداچوونەوە بەردەوام بێت و هەر بۆیەش یەکەم دەروونناسەکان ناودەبرێن “دروونبینەکان”. لە ماوەی سەدەی نۆزدەهەمدا چەمکی دووانەیی عەقڵ-جەستەی دیکارتی کەوتە ژێر فشارێکی توندەوە. هەر لە سەرەتاوە یاسای مانەوەی وزە -بنەمایەیەک کە دەڵێ چەندایەتیی وزە لە جیهانی فیزیکیدا بە بەردەوامی دەمێنێتەوە- لەگەڵ ئەو تێڕوانینەدا ناکۆک بوو کە “جووڵەی فیزیکی لەلایەن عەقڵێکی نافیزیکییەوە ڕوون دەکرێتەوە کە وزە دەهێنێتە ناو جیهانی فیزیکی”. توێژینەوەکان لەسەر “ئافازیا” – “زمان بەستران” تێکچوونی قسەکردن کە بە هۆی تێکچوونی مێشکەوە دروست دەبێت – دەریانخستووە کە توانای دەروونی زمان بە تەواوی وابەستەی هەندێک ناوچەی شانە دەمارییەکانی نێوان گوێکانمانە. و تیۆری پەرەسەندنی چارڵز داروین پشتگیری لەو بیرۆکەیەی کرد کە هەموو لایەنەکانی مرۆڤ- لەوانەش توانا دەروونییەکانی- لە وەڵامی فشارەکانی هەڵبژاردنی سروشتی پەرەیان سەندووە.

لە دەوروبەری هەمان کاتدا توێژینەوەکان لەسەر هیپنۆتیزم و ئالنگاری ئەو بیرۆکەیەی کرد کە “زەین بۆ خۆی شەفافە”. تاقیکردنەوەکان لەسەر هیپنۆتیزم دەریانخستووە کە دەتوانرێت مرۆڤ بخرێتە حاڵەتی خەون و جەزمەوە و لەگەڵ بەئاگابوونەوە ڕێنمایی بکرێت کە ئەرکێک ئەنجام بدات لە وەڵامی سیگناڵێکی دیاریکراودا. بۆ نموونە ڕەنگە هیپنۆتیستەکارەکە ئەو بابەتەی پێ بڵێت کە دەیەوێت و دوای بیستنی وشەی “باڵندەی شین” بکەوێتە سەر زەوی و لەسەر دەست و ئەژنۆی بخزێت. دەکرێ دڵنیا بینەوە کە کاتێک گوێی لە پاڵنەرەکە دەبێت، ئەوا تەنها ئەوە دەکات. کاتێک پرسیار لە بابەتەکە دەکرێت بۆچی لەسەر زەوی دەخزێت، ئەفسانەیەک دروست دەکات- بۆ نموونە بڵێ کلیلەکەی ون کردووە و هەوڵی داوە بیدۆزێتەوە. پێدەچێت ئەم تاقیکردنەوانە نەک هەر دەیسەلمێنن کە دەتوانن بیرۆکە ناخودئاگاکان هەبن- بەم پێیە ئەو باوەڕە ڕەت دەکەنەوە کە زەین بە تەواوی بەئاگایە- بەڵکوو هەروەها دەریشی دەخەن کە ئەم جۆرە بیرۆکانە دەتوانن هێزی بەدیهێنانی ڕەفتاریشیان هەبێت.

زانایانی دەروونی وەڵامی ئەم جۆرە ئالنگاریەیان بە دوو ستراتیجی پاساودانەوە وەڵام داوەتەوە، کە هەردووکیان لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراون کە هەر شتێک کە زەینی بێت ناتوانێت ناخودئاگا بێت، هەر شتێک کە ناخودئاگا بێت ناتوانێت دەروونی بێت. هەندێکیان دانیان بەوەدا نا کە دۆخی زەینی بەڕواڵەت ناخودئاگا لە واقیعدا دەروونین بەڵام پێداگرییان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئەوانە لە ڕاستیدا ناخودئاگا نین. بەپێی ئەم بۆچوونە دەتوانرێت خۆدئاگایی مرۆڤ پاژبەندی بکرێ کە ئەمە لە ئەنجامدا خۆدئاگایییەکی “سەرەکی” و یەک یان چەند “نیوە” خودئاگایی دروست دەبێت، میتۆدێک هەندێک جار پێی دەوترێت جیاکاری. ئەم ناوەندی خودئاگایییە گریمانەیییانە وەک کەسانی پاژپاژ  و جیاواز و جیاواز لەبەرچاو دەگیران کە لە زەینیی مرۆڤێکدا نیشتەجێن و هەریەکەیان دەستڕاگەیشتنێکی ڕاستەوخۆیان تەنیا بە دۆخە دەروونییەکانی خۆیەوە هەبە، بەبێ دەستڕاگەیشتنیان بە حاڵەتە دەروونییەکانی ئەوانی دیکە. ستراتیژی دووەم پەیوەندی بەو چەمکەوە هەبوو کە باری زەینی بەڕواڵەت ناخودئاگا بە تەواوی ناخودئاگان بەڵام ئینکاری ئەوە دەکەن کە زەینی بن. لایەنگرانی ئەم ڕێبازە سروشتییە پێیان وابوو کە زەین (نا-فیزیکی) جیایە لە مێشک (فیزیکی)ە و، تەنیا مێشک ڕەفتارەکانی پرۆسێس دەکات. ئەوان پێیان وابوو کە حاڵەتە دەروونییەکان پەیوەندییان بەم پرۆسە فیزیکییانە هەیە، بەڵام نکۆڵییان لە ڕۆڵ و کاریگەرییان لە ڕەفتارەکانی مرۆڤدا دەکرد. بۆیە لە ڕوانگەی ئەوانەوە ئەو حاڵەتە دەروونی و زەینییانەی پێیان دەوترێت نائاگایی لە ڕاستیدا بە هیچ شێوەیەک زەینی نەبوون. وەک گوستاڤ فێخنەر زانای دەمار لە سەدەی نۆزدەهەمدا دەڵێت: “هەست و بیرۆکەکان لە ڕاستیدا لە ناخودئاگادا بوونیان نییە.”

هەروەها ئەم دوو تیۆرییە بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردەناسیی سەرلێشێواوی نەخۆشی دەروونی کەڵکی لێوەرگیرا. سەرنج بدەنە دابەشبوونی زەین لە پەیوەندی لەگەڵ ئەو تێکچوونە دەروونییەی کە دواتر بە هیستریا ناوزەد کرا. زۆرێک لەوانەی کە تووشی هیستریا بوون، وا دیارە چەندین کەسایەتییان هەبوو، هەریەکەیان جیاواز یان “دابڕاو” لەوانی دیکە. ڕوونکردنەوە ئەم دیاردەیە بە شێوەی دابەشکردن یان پاژبەندی تاکە خودێک بۆ چەند خودێکی دیکە، سروشتی بوو. وەک فەیلەسووف و دەروونناس ویلیام جەیمس لە کتێبی پرەنسیپەکانی دەروونناسیدا(١٨٩٠) ڕایگەیاندووە: ژنێکی تووشبوو بە هیستریا، بەشێک لە خودئاگایی خۆی پشتگوێ دەخات، چونکە لە ڕووی دەمارگیرییەوە هێندە لاوازە کە ناتوانێ ڕێگری لە هەڵوەشاندنەوەی بکات. جگە لەوەش ڕەنگە بەشە پشتگوێخراوەکە لە خودێکی لاوەکی یان نیمچە خودئاگادا دەرکەوێ. هەروەها ئەم چیرۆکە “سروشتگەراییە” بۆ ڕۆشنایی خستنە سەر تێکچوونە دەروونییەکان سوودبەخش بوو. ئەو ڕاستییەی کە ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دەروونییان هەیە زۆرجار بەشداری ڕەفتارگەلێکی ناچاری دەکەن کە نە کۆنترۆڵ دەکرێن و نە دەتوانرێت تێبگەیەنرێن، ڕەنگە بتوانرێت بە چالاکییە ناخودئاگاییەکانی مێشک ڕوون بکرێتەوە کە تاڕادەیەک لە زەینی تاکەکەس جیایە. بۆ نموونە لە حاڵەتەکانی دەستشۆردنی زۆرەملێدا، بە ڕواڵەت نەخۆشەکە لەلایەن هێزە نامۆکانی ناوەوەیەوە بە بارمتە دەگیرێت کە بەشێک نین لە هۆشیارییەکەی، هەر بۆیە – بەپێی گریمانە باوەکانی ئەو سەردەمە – بە هیچ شێوەیەک دەروونی نین.

فرۆید وەک نۆرۆلۆجێستێکی گەنج، سەرەتا ئەو گریمانە فەلسەفییانەی قبوڵ کرد کە لە بوارەکەیدا باو بوون. ئەو زەینی بە جیا لە مێشک دەبینی، وای دەبینی کە ئێمە ئاگاداری هەموو بارە دەروونییەکانمانین و نە رێبازی شیبوونەوە و نە رێبازی سروشتیخوازی بە جددی وەرنەدەگرت. بەڵام لە چالاکی کلینیکیکەی خۆیدا ڕۆژانە ئەو نەخۆشانەی دەبینی، کە ئەو نیشانانەیان هەبوو کە سەخت بوو بەراوردکردنیان لەگەڵ وێنەی دیکارتگەرایی و گومانی زۆری لەو بارەیەوە هەبوو. فرۆید چەند هۆکارێکی هەبوو بۆ ڕەتکردنەوەی تیۆری “ئاگایی دابەشکراو”. بیرۆکەی “ئاگایییەک کە خاوەنەکەی هیچی لێ نازانێت” بە ڕواڵەت بۆ ئەو نەزانراو و نامۆ بوو و نیگەرانیش بوو لەوەی ئەم شێوازە بیرکردنەوە ببێتە هۆی ئەوەی مرۆڤێک “نەک تەنها بوونی خودئاگایییەکی دووەم، بەڵکوو بوونی ئاگایییەکی سێیەم، چوارەم، و لەوانەیە ژمارەیەکی بێکۆتا لە حاڵەتەکانی خودئاگایی قبوڵ بکا کە هەموویان بۆ ئێمە و ئەوانی دیکە نەناسراون.” ڕەخنەی فرۆید لە سروشتیگەرایی بەو ڕوانگەیە دەستی پێ کرد کە ژیانی زەینیی ئێمە ڕەوەندێکی خودئاگایی ئارام و ڕەوان نییە. بەڵکوو ڕەوتێکی پچڕاوە کە لە تونێلەکاندا و لە ژێر پردەکاندا دەڕژێت و لە لایەکەوە نامێنێت و لە لایەکی ترەوە دووبارە دەردەکەوێتەوە. فرۆید لە کتێبی (نەست ١٩١٥)دا نووسیویەتی: “داتاکانی ئاگایی کەلێنی زۆر گەورەیان تێدایە… تایبەتترین ئەزموونی ڕۆژانەمان وامان لێ دەکات ئاشنابین بەو بیرۆکەیەی کە دێنە مێشکمان و نازانین لە کوێوە دێن و بەو ئەنجامگیرییە عەقڵانییانەی کە نازانین چۆن بەدەست دێن.”

سەرسوڕهێنەرترین نموونەی بەردەوامی دەروونی لەنێو کەلێنەکانی ئاگاییدا، دیاردەی چارەسەرکردنی کێشەی ناخودئاگایە. با بە بەکارهێنانی نموونەیەکی ڕوون لەم دیاردەیە کە لە نامەیەکی بیرکاریزانی ئەڵمانی سەدەی نۆزدەهەمدا “یۆهان گاوس” باسی کردووە، بکۆڵینەوە. گاوس دوو ساڵی تەواو لە هەوڵی سەلماندنی هاوکێشەیەکی دیاریکراوی بیرکاریدا بوو، بەڵام سەرکەوتوو نەبووبوو. پاشان لەپڕ ڕێگەچارەکەی هاتبووە مێشک، وادیارە نەیدەزانی لە کوێیەوەیە: دواجار دوو ڕۆژ پێش ئێستا سەرکەوتوو بووم، نەک لەبەر هەوڵە بێوچان و زۆرەکانم بەڵکوو بە نیعمەتی خودا. وەک برووسکەیەکی لەناکاوی ڕووناکی، مەتەڵەکە بەڕێکەوت چارەسەر بوو. خۆم ناتوانم بڵێم دوا هەنگاو چی بوو لە ئەوەی پێشتر دەمزانی بەستەوە بەو شتەی کە سەرکەوتنی منی پێوە پەیوەست بوو. چارەسەرکردنی کێشەیەکی قورسی بیرکاری پرۆسەیەکی تەواو زەینییە. شتێک نییە بەبێ بیرکردنەوە بتوانیت بیکەیت. کەواتە ئەو ڕاستییەی کە گاوس گەیشتە ڕێگەچارەیەک، ئەوە نیشان دەدات کە ئەو خەریک بووە لەبارەی ئەو کێشەیەوە بیری دەکردووە بەڵام نەک بە شێوەی خودئاگایی، کە لەوانەیە بە شێوەی ناخودئاگا بیری لێ کردوەتەوە. مەحاڵە لە تیۆری فرۆید لەبارەی خەونەکان، و پاشەکشە و سایکۆپاتۆلۆژیای فرۆید تێبگەین بەبێ ئەوەی سەرەتا لە تێڕوانینی ئەو بۆ عەقڵ تێبگەین.

ئەم جۆرە تیبینی و سەرنجانە بوون فرۆیدیان بەرەو ڕوانگەیەکی نوێ بۆ زەینی مرۆڤ برد – ڕوانگەیەک کە بە تەواوی لە دژی زانستی باوی سەردەمی ئەو بوو. ئەم بۆچوونەی بە وردی لە دیکۆمێنتێکدا بە ناوونیشانی دەروازەیەک بۆ دەروونشیکاری زانستی (١٨٩٥) بە هەموو وردەکارییەکەوە نووسی. فرۆید ئەو کتێبەی هەرگیز بڵاو نەکردەوە؛ بە ئەگەرێکی زۆرەوە لەبەر ئەوەی زانستی دەمارزانی ئەو سەردەمە نەیدەتوانی ئەو جۆرە زانیارییە تەواو و وردەی کە ئەو دەیویست پێشکەش بکات. بەڵام ئەو بیرۆکانەی کە فرۆید تێیدا خستبوویە ڕوو، نزیکەی هەموو تیۆریزەکردنەکانی دواتری پشتڕاستیان کردەوە. لە ڕاستیدا، مەحاڵە بە دروستی لە وێنەی زەینی فرۆیدیی تێبگەین- لەوانەش تیۆری خەونەکان، ویژدانی ناخودئاگا هەستکردن بە تاوان، نەخۆشی دەروونی و تەنانەت بۆچوونەکانی لەسەر ئایین و کۆمەڵگا- بەبێ ئەوەی سەرەتا پوختەی بۆچوونەکانی لەبارەی عەقڵەوە بزانین کە لە پڕۆژەکەدا خراوەتە ڕوو و کاریگەرییەکی بەهێزی هەبوو – هەرچەندە کاریگەرییەک کە بەگشتی دەرک نەکرا – لە دەرەوەی بڵقی ناسکی زانینی فرۆید. ئەو ئەلگۆریتمە بیرکارییەی کە توانای دا بە تۆڕە دەمارییە دەستکردەکانی (کۆمپیوتەرەکان کە لە پێکهاتەی مێشکی مرۆڤ دەچن) تا لە هەڵەکانیان  دەرس وەربگرن، بە ڕوونی سەرمەشق لەسەر تیۆری فرۆید لەبارەی چۆنیەتیی فێربوونی مێشک وەربگرن.

فرۆید لە ساڵی ١٨٩٥ بەدواوە شێلگیرانە بیروباوەڕی باوە فەلسەفییەکەی سەردەمی خۆی-گریمانە دووانەیەکانی دووانەی زەین-جەستە و یەکسانی سوبژەکتیڤ لەگەڵ خودئاگایی- ڕەتکردەوە. ئەو لەبری گریمانەی یەکەم، سەلماندی کە پرۆسە زەینییەکانی ئێمە پرۆسەیەکن لەناو ئەندامێکی فیزیکی-مێشکی مرۆڤ-ن نەک زەینێکی نافیزیکی. هه‌رچه‌نده‌ ئەم هه‌ڵوێستە فیزیکگەرایە لەو سەردەمەدا بە هیچ شێوەیەک گوێی پێ نەدەدرا، به‌ڵام به‌ دڵنیایییه‌وه‌ هه‌ڵوێستی نایاب و نائاسایی بوو. فرۆید ئەو بۆچوونەشی ڕەت کردەوە کە دەتوانین لە ڕێگەی بەخۆداچوونەوە لە زەین بکۆڵینەوە. چونکە “پاش ئەم بنەمایە، دەبێتە هۆی کە خودئاگایی نە زانینێکی تەواو و نە زانینێکی متمانەپێکراو لەبارەی پرۆسەی دەمارییەکانەوە دەخاتە ڕوو کە ئەمانە دەبێت… وەک ناخودئاگا سەیر بکرێن و دەبێت وەک شتە سروشتییەکانی تر وەربگیرێن.” ئەگەر خودئاگایی دەرگایەکمان بۆ نەکاتەوە بۆ چالاکی ناوەوەی زەین، کەوایە چییە؟ فرۆید بۆ داڕشتنی پێکاتەی زەینی مرۆڤ شێوازێکی بەکار هێنا کە زانایانی مەعریفی ئەمڕۆ پێی دەڵێن “لێکهەڵوەشاندنی پەیوری”. ئەم شێوازە پێک دێت لە پشکنینی ئەدای سیستەمێک و دابەشکردنی چالاکییەکانی بۆ جۆرە جیاوازەکانی ئەرک کە لەلایەن پێکهاتە و بەشە جیاوازەکانی مێشک ئەنجام دەدرێن. لێکهەڵوەشاندنەوەی زەینی مرۆڤی فرۆیدیی دەریخست کە مەعریفە و خودئاگایی لە ڕووی کارکردەوە جیاوازن. بە واتایەکی تر بەشی زەین-مێشک کە بەرپرسە لە بیرکردنەوە، هاوشێوەی هەمان ئەو بەشەیە کە بەرپرسە لە دروستکردنی خودئاگایی.

ئەم تیبینیانە، فرۆیدیان بەرەو لایەنێک لە تیۆرەکەی لەبارەی زەینەوە برد کە وێدەچێ زیاتر لە هەموو لایەنەکانی دیکە لەو بارەیەوە هەڵەتێگەیشتن هەیە. زۆربەی وەسفەکانی تیۆری دەروونشیکاری بانگەشەی ئەوە دەکەن کە فرۆید باوەڕی بە دوو جۆر بیرکردنەوە هەبووە: بیرکردنەوەی خودئاگا و بیرکردنەوەی ناخودئاگا. جگە لەوەش زۆرجار دەروونناسەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە چەمکێکی مەعریفی لە زەینی ناخودئاگا قبوڵ دەکەن، بە پێچەوانەی ئەو بۆچوونەی فرۆید کە دەڵێت زەینی ناخودئاگا پڕە لە هەست و سۆز و پاڵنەری رەمەکی(غەریزی). بەڵام ئەم دوو بانگەشەیە ڕاست نین. فرۆید پێی وابوو کە هەموو پرۆسەکانی مەعریفی ناخودئاگان. ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین “بیرکردنەوەی ئاگایی”، تەنها شێوازی مێشکە بۆ پیشاندانی دەرئەنجامی پرۆسێسی مەعریفی نائاگا. ئەگەر بمانەوێت لێکچوونێکی ئاشنا بەکار بهێنین، پێویستە بڵێین پرۆسەی مەعریفی وەک شاشەیەک وایە کە دەرچوونی پرۆسێسەری تێدا پیشان دەدرێت. وەک دەروونناسەکان بانگەشەی دەکەن سەبارەت بە “ناخودئاگاییی مەعریفی”، فرۆید بە ڕوونی ئەو بیرۆکەیەی ڕەتکردەوە کە هەست و سۆز و پاڵنەرە ڕەمەکییەکان دەتوانن ناخودئاگا بن. لە ڕوانگەی ئەوەوە هەموو پرۆسەی مەعریفی نائاگایین و هەموو پرۆسەی دەروونی نائاگا مەعریفییە.

هێڵکاریکردنی چەمکی فرۆید بۆ پێکهاتەی زەین و بەکارهێنانی بۆ زانستی دەروونناسی تەنیا دوو بەشی بنیاتنەر، هەڵبەتە دوو بەشی زۆر گرنگ، لە ڕێڕەوی فەلسەفی دەوڵەمەندی بیرکردنەوەکەی ئەون. هەر چۆن مرۆڤ بیر لەو بانگەشە ئەزموونییە تایبەتییانەی بکاتەوە کە فرۆید خستوونیەتە ڕوو – چەمکەکانی وەک گرێی ئۆدیپ، میکانیزمەکانی بەرگری و تیۆرەکانی لێکدانەوەی خەون، خەون بینین- لایەنێکی دیکەی تاڕادەیەک هەڵەتێگەیشتنی لە بیرکردنەوەی فرۆیدی هەیە: ڕەهەندێکی قووڵی فەلسەفی کە سەرنج دەخاتە سەر پاداشتی عەقڵانی دەوڵەمەند بۆ هەر کەسێک کە پەیڕەوی لێ بکات، جەختی لەسەر بکاتەوە.

The post فرۆید وەک فەیلەسووف appeared first on ژنەفتن.

پرسیاركه‌ری یه‌كه‌م: وا دێته‌ به‌رچاوم كه‌ لێره‌دا گریمانه‌یه‌كی ته‌واو جیاوازی دانپێدانان بوونی هه‌یه‌، واته‌ ئه‌و پێكهاته‌ دامه‌زراوه‌یه‌ی كه‌ وه‌سفت كرد و ده‌مه‌وێت بزانم كتێبی دانپێدانانه‌كانی قه‌دیس ئۆگه‌ستین چۆن له‌ چوارچێوه‌ یا نه‌خشه‌كه‌ی تۆدا جێ ده‌گرێت؟ ئایا ئه‌م كتێبه‌ جۆری سێیه‌می دانپێدانان پێناسه‌ ده‌كات؟

فوكۆ: به‌ڵێ، ته‌واو هه‌ق به‌ ئێوه‌یه‌. من شرۆڤه‌یه‌كی تا ڕاده‌یه‌ك تێروته‌سه‌لم ده‌رباره‌ی قه‌دیس ئۆگه‌ستین ئاماده‌ كردبوو، به‌ڵام ئه‌ڵبه‌ته‌ ده‌رفه‌تی خوێندنه‌وه‌یم نه‌بوو[1]. ئه‌گه‌ر له‌ [فیكری] قه‌دیس ئۆگه‌ستیندا زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ باوكانی یۆنانی به ‌exomologesis و exagoreusis ناویان ده‌برد، [ئه‌وا] له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌یه‌ كه‌ exomologesis و exagoreusis یه‌ك شێوازی دانپێدانانی به‌دامه‌زراوه‌ییكراون و، ته‌واوی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی دامه‌زراوه‌كانیان هه‌بوو: exomologesis و exagoreusis كۆمه‌ڵێك پابه‌ندبوونیان ده‌سه‌پاند به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا، و گۆڕانكارییه‌ك، چه‌شنی هه‌موو دامه‌زراوه‌كان، به‌ درێژاییی مێژووی كڵێسا و به‌ درێژاییی مێژووی مه‌سیحییه‌ت. له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا، دانپێدانان به‌ گوناهه‌كاندا، تێكه‌ڵه‌یه‌كی سه‌یری exomologesis و exagoreusis؛ و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ به‌ر له‌ هه‌ر شتێك جه‌ختم له‌ سه‌ر ئه‌م دوو تێگه‌یه‌ كرده‌وه‌. مه‌به‌ستم بوو قسه‌ له‌سه‌ر قه‌دیس ئۆگه‌ستین بكه‌م؛ و ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ ده‌رباره‌ی قه‌دیس ئۆگه‌ستین بیڵێم ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ دانپێدانانه‌كاندا خه‌سڵه‌تێك ده‌دۆزینه‌وه‌ كه‌ لێكنزیكی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌دا كه‌ باوكانی یۆنانی به‌ exomologesis ناویان ده‌برد: قه‌دیس ئۆگه‌ستین ده‌یویست خۆی وه‌ك یه‌ك‌ گوناهكار نیشان بدات، یا نیشانی بدات كه‌ چۆن بووه‌ به‌ یه‌ك گوناهكار كاتێك كه‌ لاو بووه‌ و هتد؛ به‌ گومانم ئه‌م ئاشكراكردنه‌ی بوونی وه‌ك یه‌ك گوناهكار له‌ به‌رده‌م هه‌موواندا شتێكی ئێجگار گرنگه‌ له‌ نووسینی دانپێدانانه‌كاندا. ئه‌ڵبه‌ته‌ خه‌سڵه‌تێكی exomologesisیش له‌و كتێبه‌دا بوونی هه‌یه، چون ویستوویه‌تی‌ له‌‌‌و شته‌دا‌ ورد و قووڵ ببێته‌وه‌ كه‌ له‌ ئه‌ودا ڕوو دەدا، له‌ شێوه‌ی بیركردنه‌وه‌یدا و له‌ شێوازی ژیانكردنیدا ڕوو ده‌دات. به‌ڵام، به‌ دڵنیایییه‌وه‌، دوو جیاوازیی گرنگ بوونی هه‌یه‌: یه‌كه‌مین جیاوازی، بێگومان، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ دانپێدانانه‌كانی بۆ هاوڕێكانی نووسیبوو. قه‌دیس ئۆگه‌ستین په‌یوه‌ست بوو به‌ یه‌ك ئه‌ڵقه‌ی بیرمه‌ندانی مه‌سیحییه‌وه‌، و له‌ شاری میلان له‌گه‌ڵ ئه‌واندا ژیانی به‌سه‌ر ده‌برد، و له‌ شاری هیپۆن، كه‌ دانپێدانانه‌كانی تێدا نووسی، هه‌روه‌ها ئه‌ڵقه‌یه‌كی تری هاوڕێیانی هه‌بوو، و ئه‌م كتێبه‌ شرۆڤه‌یه‌ك بوو بۆ هاوڕێیان ده‌رباره‌ی شێوازی تایبه‌تی ئه‌و له‌ metanoia]ته‌وبه[‌دا. و ئه‌م كاره‌ هاوشێوه‌ی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌ندێك له‌ قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی یۆنانی كۆندا ئه‌زموون ده‌كرا، بۆ نموونه‌ له‌نێوان ئه‌پیكۆرییه‌كاندا. ئه‌م خاڵه‌، واته‌ شێوازی گوتنی ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ ئێوه‌دا ڕوو ده‌دات، ژیانتان چی بووه‌ و هتد به‌ هاوڕێكانتان، نه‌ریتێك بوو له‌ قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا[2]. و دووه‌مین خاڵ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ جیاوازییه‌كی زۆر گه‌وره‌ بوونی هه‌یه‌ له‌نێوان هه‌ڵكۆڵین یا تاقیكردنه‌وه‌ی ئه‌ندێشه‌كان له‌ نه‌ریتی زوهدگه‌رایی ئیڤاگریوس پونتیكوس[3] كه‌ كاسیانوس نوێنه‌رایه‌تی ده‌كرد و بابه‌تی دانپێدانانه‌كانی قه‌دیس ئۆگه‌ستین. نه‌ك ئه‌ندێشه‌كان یا logismoi یا cogitationes، به‌ڵكه‌ cordis affectus^{]هه‌سته‌كان و جۆشی ده‌روونی[} جێی سه‌رنجی قه‌دیس ئۆگه‌ستین بوو، نه‌ك جووڵه‌كانی ئه‌ندێشه‌، به‌ڵكه‌ جووڵه‌كانی دڵ[4]. و پێم وایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ شتێكه‌ ته‌واو جیاوازه‌. به‌ڵام به‌ گومانم یه‌ك نه‌ریتی ئه‌ده‌بی و فه‌لسه‌فی به‌ دڵنیایییه‌وه‌ زۆر گرنگ له‌ مه‌سیحییه‌تدا بوونی هه‌یه‌ كه‌ هه‌رگیز، به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ تا به‌ر له‌ بزووتنه‌وه‌ی دژه-‌چاكسازیی ئایین[5]، به‌دامه‌زراوه‌یی نه‌كرا. و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ قه‌دیس ئۆگه‌ستین له‌ مه‌زهه‌بی كاسۆلیكی ڕۆژئاواییدا، له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌مدا، گرنگیی cordis affectus به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. ئه‌ڵبه‌ته‌ پێم وایه‌ ئه‌مه‌ چیرۆكێكی تره‌.

پ. یه‌كه‌م: مه‌به‌ستت ئه‌مه‌یه‌ كه‌ قه‌دیس ئۆگه‌ستین تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌‌ له‌نێوان نه‌ریتی فه‌لسه‌فی و نه‌ریتی باوكانی كڵێسادا؟

فوكۆ: به‌ڵێ. و بێگومان گرنگیی تیۆرتیكی و پڕاكتیكیی دۆكترینی قه‌دیس ئۆگه‌ستین له‌ مه‌سیحییه‌تدا به‌رچاو و مه‌زنه‌، به‌ڵام پێم وایه‌ كه‌ باڵاده‌ستیی دانپێدانه‌كان له‌م لایه‌نه‌وه‌ و خودی كتێبه‌كه‌ وه‌ك یه‌ك نه‌ریتی تیۆرتیكی و ئه‌ده‌بی سنوورداره‌، و كاریگه‌رییه‌كی زۆری له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌كان، كرداره‌كان و ئه‌م ته‌كنه‌لۆژیایه‌ی خود نه‌بووه‌. پێم وایه‌ كه‌ ئه‌م كاریگه‌ری و باڵاده‌ستییه‌ تا سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م تا ڕاده‌یه‌ك گرنگییه‌كی ئه‌وتۆی نه‌بووه،‌ و پاشان له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م گرنگییه‌كی ئێجگار زۆری وه‌رگرتووه‌.

پ. یه‌كه‌م: وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هه‌میشه‌ قسه‌ له‌سه‌ر نه‌ریتی كاسۆلیكی ده‌كه‌یت. به‌ڵام به‌ باوه‌ڕی تۆ ئایا له‌نێوان قه‌دیس ئۆگه‌ستین و نه‌ریتی لۆسه‌ری[6]دا چ په‌یوه‌ندییه‌ك هه‌یه‌؟ ئایا ڕه‌گێكی پڕۆتستانتیش له‌ دانپێدانان و خود-هه‌ڵكۆڵین یا تاقیكردنه‌وه‌ی خوددا هه‌یه‌؟

فوكۆ: به‌ڵێ. زۆر به‌ كورتی ده‌بێت بڵێم كه‌ یه‌كه‌م، یه‌كێك له‌ گرفته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی چاكسازیی ئایین و بزووتنه‌وه‌ی لۆسه‌ریی چاكسازیی ئایین، بریتی بوو له‌ ڕایه‌ڵی نێوان په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ هه‌قیقه‌ت و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خود. ئایا گه‌یشتن به‌ ڕووناكی و هه‌ڵكۆڵینی قووڵاییه‌كانی ڕۆح وه‌كیه‌كن؟ له‌ دیدی نه‌ریتی كاسۆلیكیدا‌، ئه‌مانه‌ دوو شتی ته‌واو جیاوازن و تا ڕاده‌یه‌ك په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا نییه‌. گرفتی لۆسه‌ر كه‌شف یا دووباره‌ كه‌شفكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییگه‌لێك بوو كه‌ له‌ مه‌سیحییه‌تی سه‌ده‌ یه‌كه‌مینه‌كاندا به‌ڕاستی له‌نێوان دوو شێوازی ئیشراق[7]دا بوونی هه‌بوو، ئیشراقی خود و ئیشراق له‌گه‌ڵ ڕووناكیی خودایی. گرفتی خوێندنه‌وه‌ی كتێبی موقه‌ده‌س، خوێندنه‌وه‌ی ئه‌زموون و خوێندنه‌وه‌ی ئه‌زموونی ئایینی وه‌ك پێوه‌ری بنچینه‌یی هه‌قیقه‌ت نموونه‌یه‌كه‌ له‌م په‌یوه‌ندییه‌ تازانه‌ یا نموونه‌یه‌كه‌ له‌م په‌یوه‌ندییه‌ تازه‌كراوانه‌ی نێوان ئه‌م دوو شێوازه‌ی ئیشراق[8]. و به‌ گومانم هه‌روه‌ها شتێكی زۆر گرنگ لای لۆسه‌ر بوونی هه‌یه‌، واته‌ ئه‌و ده‌یویست له‌ نه‌ریتی دادوه‌ریی چه‌سپاوی كڵێسا و له‌ ئه‌زموونی كاسۆلیكیله‌ سه‌ده‌ی سیازده‌یه‌م به‌دواوه‌[9] ڕزگاری ببێت، چون پێم وایه‌ كه‌ له‌ مه‌زهه‌یی كاسۆلیكی ڕۆژئاواییدا یان له‌ مه‌سیحییه‌تی ڕۆژئاوایی له‌ سه‌ده‌ی سیازده‌یه‌م به‌دواوه‌، فۆرمێكی دادوه‌ری سه‌ربار كرا بۆ سه‌ر ته‌واوی پێكهاته‌كانی ئه‌زموونی ئایینی كه‌ یه‌ك فۆرمی سیاسی بوو. و، بۆ نموونه، دانپێدانان به‌ گوناهه‌كاندا تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ exomologesisـی نه‌ریتیكه‌‌ وه‌ك ڕێوڕه‌سمی ته‌وبه‌ تا سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م پارێزرا، به‌ڵام له‌ بڕگه‌یه‌كی زۆر كه‌مبایه‌خدا و له‌گه‌ڵ ڕۆڵێكی ئێجگار بچووكدا؛ و exagoreusis كه‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی ڕه‌هبانی بوو؛ و هه‌روه‌ها شتێكی تر كه‌ پێكهاته‌ نوێیه‌كانی دادوه‌ری بوو، واته‌ كۆمه‌ڵێك ڕێوشوێنی تازه‌ی دادوه‌ری له‌گه‌ڵ دانپێدانان به‌ گوناهدا وه‌ك بڕگه‌ی بنچینه‌یی ئه‌م پێكهاته‌یه[10]‌. دانپێدانان به‌ گوناهدا تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌م سێ توخمه[11]‌؛ و پشكنینی بیروباوه‌ڕ[12]ـی مه‌سیحی له‌ نه‌ریتی كاسۆلیكیدا پنتی یه‌كتربڕینی ئه‌م ڕێوشوێنانه‌یه‌. بێگومان، لۆسه‌ر ده‌یوسیت ڕزگاری ببێت له‌ هه‌موو ئه‌م شتانه‌. و ئه‌م ئایدیایه‌ی كه ده‌ڵێت‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان مرۆڤ و خواوه‌ند چییه‌تییه‌كی دادوه‌رانه‌ی هه‌یه‌، به‌ گومانم نه‌یارێتیی مه‌زن و بنه‌ڕه‌تیی لۆسه‌ر بوو، و ئه‌و ده‌یویست له‌م ئایدیایه‌ ڕزگاری ببێت‌. كه‌واته‌، به‌ باوه‌ڕی من، ئه‌م دوو خاڵه‌ ده‌توانن شوێنی لۆسه‌ر له‌م مێژووه‌دا ڕوون بكه‌نه‌وه‌.

پ. دووه‌م: ده‌كرێت كه‌مێك زیاتر له‌م باره‌وه‌ قسه‌ بكه‌یت؛ ده‌رباره‌ی دامه‌زراوه‌ ڕه‌هبانییه‌ مه‌سیحییه‌كان و ده‌رباره‌ی دانپێدانان و ده‌رباره‌ی هێرمنۆتیكی خود قسه‌ت كرد. به‌ڵام ئه‌مه‌ چۆن به‌دی هات؟ ده‌زانم كه‌ ئه‌مه‌ گرێ ده‌ده‌یت به‌ هۆكارێتیی فرۆیدی و به‌ سه‌ركوتكردنی فرۆیدی. ده‌كرێت كه‌مێك زیاتر ڕوونكردنه‌وه‌ بده‌یت. چ په‌یوه‌ندییه‌ك داده‌مه‌زرێنیت له‌نێوان دانپێدانان و هێرمنۆتیكی خود له‌ دامه‌زراوه‌ ڕه‌هبانییه‌كاندا له‌ لایه‌ك و هۆكارێتیی فرۆیدی و سه‌ركوتكردنی فرۆیدی[13] له‌ لایه‌كی تره‌وه‌؟

فوكۆ: په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان دامه‌زراوه‌ ڕه‌هبانییه‌كان و كرداری فرۆیدی[14]؟ ده‌تانه‌وێت له‌سه‌ر ئه‌مه‌ قسه‌تان بۆ بكه‌م؟

پ. دووه‌م: به‌ڵێ.

فوكۆ: پێم خۆشه‌ شتێك له‌م باره‌وه‌ بڵێم (ده‌نگی پێكه‌نینی فوکۆ و ئاماده‌بووان)، به‌ڵام دڵنیا نیم كه‌ بتوانم… . چون، وه‌ك ده‌زانن، به‌ ڕاستی من مێژووی په‌یوه‌ست به‌ ڕابردووم خۆش ناوێت، یا به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ئه‌مه‌ گه‌مه‌ی من نییه‌ كه‌ بۆ نموونه‌ بڵێم: «باشه‌، ده‌زانن كه‌ هیرۆمینوس یا خروسوستۆم ئه‌مه‌یان وتووه‌، و ئێوه‌ هه‌مان شت لای فرۆید یا یۆنگ یا لاكان و ئه‌وانی تر ده‌دۆزنه‌وه.» ئه‌مه‌ گه‌مه‌ی من نییه؛‌ و له‌ ڕاستیدا هیچ هۆگر نیم به‌م جۆره‌ شتانه‌وه‌، به‌ڵام كاتێك كه‌ دوو ساڵ له‌مه‌وبه‌ر كاسیانوسم ده‌خوێنده‌وه‌، به‌ ڕاستی سه‌رم سوڕما له‌ چه‌ند خاڵێك. یه‌كه‌م، ته‌كنیكه‌كانی كاسیانوس بۆ خود-هه‌ڵكۆڵین یا تاقیكردنه‌وه‌ی خود له‌ نه‌ریتی ئیڤاگریوس پونتیكوسدا به‌ ته‌واوه‌تی هه‌مه‌لایه‌ن و زۆر ئاسته‌م و زۆر ئاڵۆز بوون. دووه‌م، پێم وایه‌ كه‌ ئێوه‌ ناتوانن خۆتان ببوێرن له‌م واقیعییه‌ته‌ كه‌ وه‌سفكردنی ئه‌و شته‌ی كه‌ ڕاهیب ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌ندێشه‌كانیدا بیكات هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ سانسۆری فرۆیدی ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌ شێوه‌یه‌كی پێچه‌وانه‌ ده‌یكات. ئه‌و وه‌سفكردنه‌ی كه‌ فرۆید ده‌رباره‌ی سانسۆر پێشكه‌شی ده‌كات تا ڕاده‌یه‌ك وشه‌ به‌ وشه‌ ئه‌و وه‌سفكردنه‌یه‌ كه‌ كاسیانوس له‌ میتافۆری دراوگۆڕه‌وه‌دا پێشكه‌شی ده‌كات. باشه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌دا ده‌توانرێت چی بكرێت؟ ئایا ده‌توانین بڵێین ئه‌مه‌ یه‌ك هاوده‌قیی مێژوویی یا یه‌ك هاوده‌قیی بان-مێژووییه[15]‌؟ ڕه‌نگه‌. یه‌ك ڕوونكردنه‌وه‌ی تریش هه‌یه‌، ڕوونكردنه‌وه‌یه‌كی مێژوویی كه‌ ده‌ڵێت: «باشه‌، ده‌زانن كه‌ ته‌كنه‌لۆژیا مه‌سیحییه‌كانی جه‌ذبه‌، خود-هه‌ڵكۆڵێن، دانپێدانان و هتد ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز و قووڵ و ئه‌وه‌نده‌ به‌ قووڵی شوێنگرتوو و باو بوون له‌ ژیان و ویژدان و كرداره‌كانی هه‌ر كه‌سێكدا له‌ شارستانییه‌تی ڕۆژئاوایی كه‌ ده‌توانن جێنیشانه‌كانیان یا پڕۆژه‌ گشتییه‌كانیان له‌ ده‌روونپزیشكی، ده‌روونپزیشكیی كلاسیكیی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا بدۆزنه‌وه‌، و له‌م ده‌روونپزیشكییه‌دایه‌ كه‌ فرۆید ئه‌مانه‌ی دۆزییه‌وه‌ و ته‌كنیكه‌ مه‌عنه‌وییه‌ مه‌سیحییه‌كانی سه‌رله‌نوێ دۆزییه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌م ڕوونكردنه‌وه‌ من ڕازی ناكات، چون زۆر دژواره‌ كه‌ له‌ ته‌كنیكه‌كانی ده‌روونپزیشكیی سه‌ده‌ی نۆزیده‌مدا شتێك بدۆزینه‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ ته‌كنیكه‌ مه‌عنه‌وییه‌كانه‌وه‌. ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ سه‌ره‌تای وتاره‌كه‌مدا چیرۆكێكی دكتۆر فڕانسوا لۆرێم گواسته‌وه‌، كه‌ ده‌یویست نه‌خۆشه‌كه‌ی ناچار بكات به‌ دانپێدانان به‌ یه‌ك شت:‌ دانپێدانان به‌ شێتبوونی خۆیدا. به‌ڵام ئێوه‌ ناتوانن بڵێن كه‌ ئه‌مه‌ به‌وردی ته‌كنیكه‌ مه‌سیحییه‌كانی exagoreusis]و خود-هه‌ڵكۆڵین و دانپێدانانه‌]‌. كه‌واته‌ فرۆید بۆچی و چۆن ئه‌م شتانه‌ی سه‌رله‌نوێ دۆزییه‌وه‌؟ من هیچ نازانم. ئایا ده‌بێت بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ نه‌ریتی عیبری؟ پێم وانییه‌، چون تا ڕاده‌یه‌ك دڵنیام كه‌ له‌ نه‌ریتی عیبری[16]دا شتێكی وه‌ك exagoreusis یا exagoreusis بوونی نییه‌. كه‌واته‌ ئه‌مه‌ یه‌ك گرفته،‌ و من تا به‌ ئه‌مڕۆ ده‌كات هیچ وه‌ڵامێكم بۆ ئه‌م گرفته‌ نییه‌. به‌ڵام ڕه‌نگه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ وه‌ڵامێكم بۆ ئه‌و گرفته‌ نییه‌ كه‌ ئه‌مه‌ یه‌ك ته‌وه‌هومه،‌ و ڕه‌نگه‌ هیچ وه‌كیه‌كی و هاوشێوه‌ییه‌ك له‌نێوان كاسیانوس و فرۆیددا بوونی نه‌بێت. به‌ڵام گومانم هه‌یه‌ كه‌ هیچ هاوشێوه‌ییه‌ك بوونی نه‌بێت (ده‌نگی پێكه‌نینی ئاماده‌بووان). كه‌واته‌ به‌ كرده‌وه‌ ئه‌مه‌ بۆ من گرفتێكه‌ تا ئه‌مڕۆ بێ وه‌ڵام.

پ. دووه‌م: له‌ كتێبی چاودێری و سزادا ده‌رباره‌ی گۆڕان و په‌ڕینه‌وه‌یه‌ك قسه‌ ده‌كه‌یت، گۆڕان له‌ دادوه‌ریكردنێك كه‌ پشت به‌ ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌به‌ستێت بۆ داوه‌ریكردنێك كه‌ هه‌ست، پاڵنه‌ر و ئاره‌زووی تاكه‌كان له‌به‌رچاو ده‌گرێت[17]. ئایا ئه‌م گۆڕانه‌‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ گۆڕان له‌ ته‌وبه‌وه‌ بۆ دانپێدانان؟

فوکۆ: به‌ڵێ، پێم وایه‌ به‌م چه‌شنه‌یه‌. كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژئاواییه‌كان یه‌ك سه‌رده‌می دادوه‌ری و یاساییان تێپه‌ڕ كرد، قۆناغێكی دادوه‌ری كه‌ له‌ سه‌ده‌ی دوانزه‌یه‌م یا سیازده‌یه‌مدا ده‌ستی پێ كرد، و تا ده‌ستپێكی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م له‌گه‌ڵ یاسا‌ بنچینه‌ییه‌ گه‌وره‌ سیاسییه‌كان و كۆمه‌ڵێك یاسای مه‌ده‌نی و سزایی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م به‌رده‌وامی هه‌بوو، و ئه‌م پێكهاته‌ یاسایی و دادوه‌رییانه‌‌ له‌ ساتی ئێستادا‌ له‌ دۆخی داڕووخان و له‌ناوچووندان. له‌ سه‌ده‌ی سیانزه‌یه‌مه‌وه‌ تا ده‌ستپێكی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م، ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژئاواییه‌كان هیوادار بوون و چاوه‌ڕوانیان ده‌كرد كه‌ حوكمڕانیكردن و به‌ڕێوه‌بردنی خه‌ڵكی له‌ ڕێگه‌ی یاساكان، دادگاكان و دامه‌زراوه‌ یاسایی/دادوه‌ری[18]یه‌كانه‌وه‌ ڕه‌خساو بێت. و خه‌ونی ڕێگه‌ی یاسایی حکوومەت بریتی بوو له‌ ئایدیای نووسینی یاسا بنچینه‌ییه‌كان له‌گه‌ڵ مافی مرۆڤ و چی و چی، واته‌ پڕۆژه‌ی نووسینی یاساگه‌لێك كه‌ بتوانێت بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆیی و مرۆڤایه‌تی یا، لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ناو یه‌ك نه‌ته‌وه‌دا، گشتی، گه‌ردوونی و هه‌مه‌لایه‌ن بێت. هاوده‌قبوونی نێوان هونه‌ری به‌ڕێوه‌بردن یا هونه‌ری حومكڕانیكردن و دامه‌زراوه‌ یاساییه‌كان به‌ باوه‌ڕی من یه‌كێك بووه‌ له‌ خواسته‌ بنچینه‌ییه‌كانی ئه‌م قۆناغه‌ درێژخایه‌نه‌، [واته] له‌‌ سه‌ده‌ی سیازده‌یه‌مه‌وه‌ تا سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م. و ئێستا ده‌زانین- ده‌زانین؟- و به‌ ئێمه‌ ده‌ڵێن كه‌ به‌ڕێوه‌بردن و حوكمڕانیكردنی خه‌ڵكی ئیتر به‌م پێكهاته‌ یاساییانه‌ ڕه‌خساو نییه‌. دیارده‌ی تۆتالیتاریزم یه‌كه‌مین و ترسناكترین ئه‌نجامی ئه‌م كه‌شفه‌یه‌ كه‌ پێكهاته‌ یاساییه‌كان بۆ حوكمڕانیكردن و به‌ڕێوه‌بردنی خه‌ڵكی به‌سنده‌ و ته‌واو نییه‌. نازانم ئه‌م وته‌یه‌ وه‌ڵامێكه‌ بۆ پرسیاره‌كه‌ی ئێوه‌ یا نا؟

پ. سێیه‌م: ئه‌گه‌ر به‌م چه‌شنه‌یه‌ ئایا بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی دیارده‌ی تۆتالیتاریزم، نه‌ك ئه‌مه‌ی كه‌ ڕابردوو ڕزگار بكه‌ین، به‌ڵكه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ دواوه‌؛ و ڕێگه‌یه‌ك بدۆزینه‌وه‌ كه‌ تێیدا ئه‌م پێكهاته‌ یاساییانه‌‌ بتوانرێت له‌گه‌ڵ فۆرمێكی ژیاندا تێهه‌ڵكێش بكرێن، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا دانپێدانان یا هێرمنۆتیكی خود له‌خۆ نه‌گرێت؛ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئایا دابڕانێك له‌نێوان ئه‌م دوو ئه‌گه‌ره‌دا ده‌بینیت؟ ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵه‌ی یاسا حقوقییه‌كان تا ئاستێك دیارده‌یه‌كی سه‌ر به‌ ڕۆژگاری ڕابردوو بێت، به‌ڵام هێشتا تاكه‌ له‌مپه‌ری به‌رده‌م ده‌ركه‌وتنی تۆتالیتاریزم بێت، كه‌واته‌ ئایا ئه‌مه‌ به‌م مانایه‌ نییه‌ كه‌ ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ یاسایه‌ ده‌بێت سه‌رده‌مێك زیندوو بكرێنه‌وه‌؟

فوکۆ: به‌ڵێ، به‌ڵام ده‌زانن كه‌ به‌ گومانم ئه‌مڕۆ یه‌كێك له‌ گرفته‌ بنچینه‌ییه‌كانمان، یه‌كێكه‌ له‌ گرفته‌ بنچینه‌ییه‌ سیاسییه‌كانمان‌. كاتێك كه‌ ڕووبه‌ڕووی دیارده‌ی تۆتالیتاریزم ده‌بینه‌وه،‌ یه‌كه‌م، هه‌ر كه‌سێك ده‌توانێت هاوڕا بێت له‌گه‌ڵ ئه‌م خاڵه‌دا كه‌ په‌نابردن بۆ یاسا، په‌نابردن بۆ سیسته‌می یاسایی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ مافی مرۆڤ، پرسێكی زۆر گرنگه‌. به‌ڵام پێم وایه‌ كه‌ زۆرێك له‌گه‌ڵ ئه‌م خاڵه‌دا هاوڕا بن كه‌ ئه‌مه‌ له‌ ساتی ئێستادا یه‌ك په‌نابردنی ته‌كتیكییه‌؛ ڕه‌نگه‌ سوودمه‌ند بێت، ڕه‌نگه‌ له‌ ساتی ئێستادا ڕه‌خساو بێت، به‌ڵام پێم وانییه‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پێكهاته‌ی یاسایی به‌ڕێوه‌بردن یا حوكمڕانیكردن له‌ چركه‌ساتی ئێستادا ڕێگه‌چاره‌یه‌ك بێت بۆ گرفته‌كانمان. به‌ڵام چ گرفته‌ گه‌وره‌كانی یاسای بنچینه‌یی- ده‌وڵه‌ت چییه‌؟ و …- یا كۆمه‌ڵێك گرفتی كه‌مبه‌هاتری وه‌ك، بۆ نموونه‌، دامه‌زراوه‌ سزاییه‌كان یا سوودوه‌رگرتن له‌ پزیشكی و ده‌روونپزیشكی له‌ناو دامه‌زراوه‌ی دادوه‌ریدا له‌به‌رچاو بگرین یا نه‌گرین، [هه‌ر چۆنێك بێت] ڕوونه‌ كه‌ به‌ڕێوه‌بردن و حوكمڕانیكردنی خه‌ڵك ته‌نها له‌گه‌ڵ یاسا حقوقییه‌كان و پێكهاته‌ حقوقییه‌كان ڕه‌خساو نییه. و له‌ ڕاستیدا هه‌میشه‌ له‌ شتێكی تر و شتێكی زیاتر له‌ پێكهاته‌ حقوقی و یاساییه‌كان سوود وه‌رده‌گیرێت[19]. بۆ نموونه‌، زۆر ئاشكرایه‌‌ كه‌ دامه‌زراوه‌ سزاییه‌كان [جگه‌ له‌ پێكهاته‌ یاساییه‌كان] هیچ شتێكی تر به‌ گریمانه‌ وه‌رناگرن، و خه‌ونی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م به‌رهه‌مهێنان و پێكهێنانی كۆمه‌ڵێك دامه‌زراوه‌ی سزایی و كۆمه‌ڵێك یاسای سزایی بوو، دامه‌زراوه‌گه‌لێكی سزایی كه‌ ده‌بێت ته‌نها یاسا و جێبه‌جێكردنی یاسا بن. هه‌ر كه‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌م خه‌ونه‌ له‌گه‌ڵ واقیعییه‌تدا ده‌بینین، ئه‌ڵبه‌ته‌ ده‌زانین كه‌ سیسته‌مه‌ سزاییه‌كان له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مه‌وه‌ تا ئێستا به‌ دڵنیایییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ زۆرێك شتی زیاتر و زیاتر جیاواز له‌ یاسا و سیسته‌می یاسایی و هتد كاری كردووه‌. و ئاشناكردن و لكاندنی ده‌روونپزیشكی، ده‌روونناسی، زانسته‌ مرۆییه‌كان، كۆمه‌ڵناسی و هتد به‌ دامه‌زراوه‌ی سزاییه‌وه‌ نیشانه‌ و شایه‌تی ئه‌م واقیعییه‌ته‌یه[20]‌.

پ. سێیه‌م: ئه‌گه‌ر كتێبه‌كانت بخوێنینه‌وه‌ ده‌توانین له‌گه‌ڵ ئه‌م قسانه‌دا هاوڕا بین، به‌ڵام ئایا ئه‌م قسانه‌ هه‌روه‌ها گرفتی تاكتیك به‌خودی خود ناگوازێته‌وه‌ بۆ ئێمه‌، گرفتی ئه‌مه‌ی كه‌ چۆن ده‌توانرێت پێكهاته‌ی یاسایی/دادوه‌ری وه‌ك تاكتیك و نه‌ك وه‌ك ستراتیژی گه‌وره‌ دووباره‌ به‌كار بخرێته‌وه‌؟ ئایا په‌نابردنی ته‌نها تاكتیكی به‌ پێكهاته‌ یاسایی/دادوه‌رییه‌كان، ئێمه‌ پاڵ نانێت بۆ سه‌رترچوون له‌ ڕیزبه‌ندی یاسایی و بۆ پێویستیی جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ ڕیزبه‌ندی یاسایی/دادوه‌رییه‌‌ له‌و شته‌ی كه‌ ڕیزبه‌ندی دیسپلینی[21]یه‌؟

فوکۆ: هاوڕام له‌گه‌ڵ شێوازی خستنه‌ڕووی گرفته‌كه‌، و ده‌بێت به‌ر له‌ هه‌ر شتێك بڵێم كه‌ نازانم. هه‌روه‌ها ده‌بێت دان به‌وه‌دا بنێم كه‌ چه‌ندین ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، بۆ نموونه،‌ له‌ سه‌ره‌تای ده‌یه‌ی هه‌فتا، پێم وابوو كه‌ خستنه‌ڕوو و ڕۆشنكردنه‌وه‌ی ئه‌م گرفته‌، ئه‌م گرفته‌ واقیعی و به‌رهه‌ست و كرده‌كییه،‌ شتێكی ڕه‌خساوه،‌ و پاشان بزووتنه‌وه‌یه‌كی سیاسی ده‌توانێت ئه‌م گرفته‌ له‌به‌رچاو بگرێت و به‌ ده‌ستپێكردن له‌ دراوه‌كانی ئه‌م گرفته‌وه‌ له‌سه‌ر شتێكی تر كار بكات. به‌ڵام پێم وایه‌ كه‌ من هه‌ڵه‌ بووم. و ئه‌گه‌ر ئێستاكه‌ كه‌مێك نائومێدم، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێم وایه‌ نه‌ك هه‌مووان به‌ڵكه‌ زۆرێك كه‌س قه‌ناعه‌تیان به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ئه‌م گرفته‌ بوونی هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر […] نه‌یار بن، به‌ڵام هیچ كه‌سێك نازانێت چۆن ئه‌م گرفته‌ چاره‌سه‌ر بكات، و بزووتنه‌وه‌ی سیاسی، بزووتنه‌وه‌یه‌كی سیاسیی خودبزواو كه‌ من زۆر ساویلكانه‌ ئومێدم پێی هه‌بوو، سه‌رنه‌كه‌وت[22]. به‌ڵام ئه‌مه‌ ساویلكه‌یی منه‌.

پ. چواره‌م: ده‌مه‌وێت پرسیارێكی كه‌م تا زۆر ناشیانه‌ له‌ تۆ بپرسم كه‌ ده‌شێت هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێك زانیاریی هه‌ڵه‌ بێت. ده‌رباره‌ی كێشه‌ی ده‌ستدرێژی به‌ وته‌ی تۆ مافمان نییه‌ یا نابێت ده‌ستدرێژیكه‌ر سزا بده‌ین، چون سێكسواڵیته‌ پرسێكی تایبه‌تییه‌ (ده‌نگی پێكه‌نین). تكا ده‌كه‌م ڕوونكردنه‌وه‌ بده‌ به‌م چه‌شنه‌یه‌؟

فوکۆ: پرسیارێكی باشه‌. پێم وایه‌ كه‌ ده‌زانم كاتێك كه‌ ئه‌مه‌ ده‌ڵێن ئاماژه‌ به‌ چ گۆڤارێك ده‌كه‌ن. هاوڕێیه‌ك ڕه‌شنووسی وتارێكی چاپكراوی له‌ گۆڤارێكی به‌ناوبانگدا بۆ ناردم له‌ ئینگلیزه‌وه‌ كه‌ به‌ گومانم ئه‌و شته‌ی كه‌ وتبووم به‌ توندی ڕه‌خنه‌ی ده‌كرد. ئه‌مه‌ له‌ ڕه‌وتی یه‌ك گفتوگۆدا بوو له‌گه‌ڵ داڤید كوپه‌ر[23] كه‌ دژه‌-ده‌روونپزیشكییه‌؛ گفتوگۆیه‌كی واقیعی و نه‌ك ساخته‌ له‌گه‌ڵ داڤید كۆپه‌ر كه‌ به‌ وردیی نازانم بۆچی چاپ كرا[24]. ڕه‌نگه‌ له‌مڕۆدا به‌ ته‌واوه‌تی هاوڕا نه‌بم له‌گه‌ڵ ئه‌و زاراوه‌ و وشانه‌ی كه‌ له‌م گفتوگۆیه‌دا به‌كارم هێنا، به‌ڵام ئه‌مه‌ هێنده‌ گرنگی نییه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ وتم ئه‌مه‌یه‌:‌ یه‌كه‌م، پێم وایه‌ كه‌ گریمانه‌یه‌كی باش بۆ شیكاركردنی گرفته‌كان و بۆ شیكاركردنی پرسیاره‌ جیاوازه‌كان ده‌رباره‌ی په‌یوه‌ندیی یاسا و سێكس ده‌توانێت ئه‌مه‌ بێت كه‌ یاسا هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ سێكسه‌وه‌ نییه‌. سێكس شتێكه‌ كه‌ هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ یاساوه‌ نییه‌، و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. ئه‌م فاكته‌ی كه‌ جیاكاریی سێكسی، سه‌رتری سێكسی و چالاكیی سێكسی بتوانرێت بكرێته‌ بابه‌تی یاسادانان، به‌ باوه‌ڕی من شتێكی قه‌بووڵنه‌كراوه‌. به‌ هه‌ر حاڵ، ده‌مویست بزانم كه‌ ئایا ده‌شێت ئه‌م پره‌نسیپه‌ بكرێته‌ بنه‌ڕه‌تی كۆمه‌ڵێك یاسای تازه‌ی سزایی. ئه‌م ئایدیایه‌م كاتێك خسته‌ ڕوو كه‌ كه‌سێك له ساتی گفتوگۆكه‌دا… كه‌ باش نازانم له‌ چ ساتێكی گفتوگۆكه‌دا بوو و گرنگییه‌كی ئه‌وتۆشی نییه‌. به‌ڵام هه‌ر كه‌ ئه‌مه‌م وت باش به‌ئاگا بووم كه‌ گرفتێك بوونی هه‌یه‌ كه‌ گرفتی ده‌ستدرێژییه[25]‌. مه‌حاڵه‌‌ كه‌ بتوانرێت بگوترێت كه‌ ده‌ستدرێژی[26]، په‌لاماری سێكسی[27] نییه؛‌ و به‌هه‌رحاڵ پێم وانییه‌ بتوانرێت بگوترێت كه‌ ده‌ستدرێژی ده‌توانرێت وه‌ك په‌لامار مه‌حكووم بكرێت به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌مه‌ی كه‌ ده‌ستدرێژی په‌لاماری سێكسییه‌. من پێم وایه‌ كه‌ له‌ پێناسه‌ی یاسایی/دادوه‌ریی ده‌ستدرێژیدا ناتوانرێت سێكسواڵیته‌ نادیده‌ بگیرێت. و پاشان به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی ده‌ستدرێژیدا، ده‌بێت گریمانه‌ی سێكسواڵیته[28]‌ بهێنینه‌ ناوه‌وه؛‌ و كه‌واته‌ سێكس ده‌بێت له‌ سیسته‌می یاساییدا له‌به‌رچاو بگیرێت. ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌مویست بیڵێم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ گرفتێك بوونی هه‌یه: به‌ گومانم یاسا هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ سێكسه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ پێم وایه‌ كه‌ ده‌بێت ده‌ستدرێژی مه‌حكووم بكرێت و ناتوانرێت له‌ پرسی ده‌ستدرێژیدا سێكسواڵیته‌ نادیده‌ بگیرێت. گرفت ئه‌مه‌یه‌ و چۆن ده‌توانرێت ئه‌م گرفته‌ چاره‌سه‌ر بكرێت؟

پ. چواره‌م: له‌ ڕه‌وتی به‌دواداچوون بۆ زۆرێك له‌ كوشتنه‌كان، ئازار و ناڕه‌حه‌تیی سێكسی ده‌بینرێت، واته‌ په‌لامارگه‌لێكی زۆر بوونی هه‌یه‌ كه‌ ڕووداوی سێكسی له‌گه‌ڵدایه‌. بۆ نموونه،‌ كاتێك كه‌ له‌ ڕه‌وتی دزینی بانكدا، خه‌زنه‌دار به‌ چه‌ك په‌لاماری سێكسیی جه‌سته‌ی ده‌درێت. ئه‌گه‌ر پره‌نسیپی تۆ په‌سه‌ند بكه‌ین، له‌م حاڵه‌ته‌دا چۆن ده‌توانین جیاكاری بكه‌ین له‌ نێوان ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ یه‌ك په‌لاماردا، سێكسییه‌ و ئه‌و شته‌ی كه‌ سێكسی نییه‌، و چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ تاوانباردا بكه‌ین؟

فوکۆ: به‌ڵێ تێده‌گه‌م. له‌م باره‌وه‌ ده‌بێت بڵێم كه‌ به‌ باوه‌ڕی من ده‌توانین له‌ یه‌كه‌مین پره‌نسیپێكه‌وه‌ كه‌ ڕوونم كرده‌وه‌ سوود وه‌ربگرین، چون بۆ من ڕوون نییه‌‌ كه‌ بۆچی له‌ حاڵه‌تی دۆزینه‌وه‌ی خه‌سڵه‌تی سێكسی له‌ یه‌ك ڕه‌فتاری تاوانبارانه‌دا، دادوه‌ر و دادگاكان ده‌بێت ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ له‌به‌رچاو بگرن. ڕه‌نگه‌ پاڵنه‌رێكی سێكسی، بۆ نموونه،‌ له‌ كوشتن یا دزین یا نازانم له‌ چیدا بوونی هه‌بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر یاسایه‌كی سزایی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ كردانه‌ به‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ كوشتن یا دزینه‌ مه‌حكووم ده‌كات، ئیتر چ گرنگییه‌كی هه‌یه‌ كه‌ پاڵنه‌ره‌كه‌ی سێكسییه‌ یا نا. و من زۆر باش له‌وه‌ تێگه‌یشتووم كه‌ به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ كرداری سزایی و دادوه‌ریی فه‌ڕه‌نسادا ئه‌مه‌ی كه‌ بریكاره‌كان، دادوه‌ره‌كان، دادگاكان و هتد پاڵنه‌رێكی سێكسی بدۆزنه‌وه‌، هه‌میشه‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌نجامیته‌واو كۆنترۆڵنه‌كراوی هه‌یه‌. هه‌ندێكجار مه‌حكوومییه‌تێكی زۆر قورس به‌سه‌ر كه‌سێكدا پیاده‌ ده‌كه‌ن، چون دادوه‌ره‌كان پێیان وابووه‌ كه‌ تاوانبار پاڵنه‌رێكی سێكسی هه‌بووه،‌ یا له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تدا [ده‌ڵێن كه] ئه‌مه‌ ته‌نها گرفتێكی سێكسییه‌ یا گرنگییه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌ و هتد. به‌ باوه‌ڕی من، یه‌كێك له‌ ئه‌نجامه‌ هه‌ره‌ خراپه‌كانی هاتنی سێكسواڵیته‌، هاتنی گرفتی سێكسواڵیته‌ بۆ ناو دامه‌زراوه‌ سزاییه‌كان، هه‌ر ئه‌مه‌یه‌. و‌ دژی ئه‌م جۆره‌ هاتنه‌ی سێكسواڵیته‌، پێم وایه‌‌ ده‌بێت بگوترێت كه‌ سێكس هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ یاساوه‌ نییه‌ و یاسا هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ سێكسه‌وه‌ نییه‌. به‌ڵام جه‌خت ده‌كه‌م كه‌ ده‌ستدرێژی په‌لاماری سێكسییه‌ و خۆ هه‌ڵهاتن له‌م واقیعییه‌ته‌ مه‌حاڵه‌، و ئێمه‌ ده‌بێت گرفتی سێكسواڵیته‌ به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ پرسی ده‌ستدرێژیدا بهێنینه‌ ناوه‌وه‌. نازانم هاوڕان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ ده‌یڵێم یا نا. به‌ هه‌ر حاڵ، له‌م گۆڤاره‌ ئینگلیزییه‌دا خراپ له‌و شته‌ تێگه‌یشتن كه‌ وتم، چون ئه‌وه‌ی كه‌ وتم ئه‌مه‌ نه‌بوو:‌ ده‌بێت ده‌ستدرێژی وه‌ك په‌لاماری ناسێكسی وێنا بكرێت. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، من وتم كه‌ ده‌بێت ده‌ستدرێژی وه‌ك په‌لاماری سێكسی وێنا بكرێت، و ده‌زانم كه‌ ئه‌مه‌ نامۆیه‌ به‌م پره‌نسیپه‌ی كه‌ یاسا هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ سێكسه‌وه‌ نییه‌.

پ. پێنجه‌م: ئایا پێت وایه‌ كه‌ كرده‌ی سێكسی نه‌ك به‌پێی پێویست په‌لامارده‌رانه[29]،‌ به‌ڵكه‌ سیاسییه‌؟

فوکۆ: (ده‌نگی پێكه‌نین له‌ناو ئاماده‌بووان) باشه‌… (ده‌نگی پێكه‌نین) ئه‌ڵبه‌ته‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ وابه‌سته‌ن به‌ پێناسه‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ (ده‌نگی پێكه‌نین). ئه‌گه‌ر سیاسه‌ت له‌ مانایه‌كی زۆر به‌ربڵاودا له‌به‌رچاو بگرین، و ئه‌گه‌ر سیاسه‌ت به‌ سیسته‌می په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات تێبگه‌ین، ئه‌وا له‌م حاڵه‌ته‌دا به‌ دڵنیایییه‌وه‌ كرده‌ی سێكسی شتێكه‌ كه‌ پێوه‌ندی به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام ده‌بێت بڵێم كه‌ یه‌ك كرده‌ی سێكسی له‌م مانایه‌دا پێوه‌ندی هه‌یه‌ به،‌ بۆ نموونه،‌ سیسته‌مه‌ نیشانه‌ناسییه‌كان و په‌یوه‌ندییه‌ نیشانه‌ناسییه‌كان[30]. ته‌واوی سیسته‌می په‌یوه‌ندییه‌كان كه‌ له‌ یه‌ك په‌یوه‌ندیی سێكسی یا له‌ یه‌ك كرده‌ی سێكسیدا هه‌ن، ده‌بێت له‌ كاتی توێژینه‌وه‌ی ئه‌م كرده‌یه‌دا له‌به‌رچاو بگیرێن. كه‌واته‌، په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات بوونی هه‌یه‌، په‌یوه‌ندییه‌ نیشانه‌ناسییه‌كان بوونی هه‌یه‌ و هه‌ندێكجار په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان.

پ. شه‌شه‌م: تا ئێستاكه‌ جینالۆژیای كرداره‌كان و دامه‌زراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانت له‌ چێوه‌ی ورده‌فیزیك[31] و یه‌ك لۆجیكی ده‌سه‌ڵاتدا وه‌سف كردووه‌. ئایا ئێستا ده‌توانیت بڵێیت له‌ ساتی وه‌سفكردنی «جینالۆژیای خود»یت له‌ چێوه‌ی درشته‌فیزیك[32]ـی هێزه‌كاندا…

فوکۆ: ورده‌فیزیكی هێزه‌كان…

پ. شه‌شه‌م: درشته‌فیزیك، به‌ هۆی په‌یوه‌ندیی خود له‌گه‌ڵ هێزدا…

فوکۆ: درشته‌فیزیك؟ بۆچی درشته‌فیزیكی هێز؟ دروست تێنه‌گه‌یشتم، ده‌كرێت كه‌مێك ڕوونكردنه‌وه‌ بده‌ن؟

پ. شه‌شه‌م: ئه‌مه‌ پرسیاری منه‌ له‌ تۆ، ئایا گونجاوه‌ كه‌…

فوکۆ: به‌ هه‌قیقه‌ت نازانم بۆچی سوود له‌م دوو وشه‌یه‌ی درشته‌فیزیك و هێزه‌كان وه‌رده‌گرن ده‌رباره‌ی…

پ. شه‌شه‌م: باشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌ ئاڕاسته‌گیریی كاری نوێت تێبگه‌م و ئاڕاسته‌گیریی پێشووی كاره‌كه‌ت له‌ چێوه‌ی ورده‌فیزیكدا بوو.

فوکۆ: ئه‌ها.

پ. شه‌شه‌م: زۆر باشه‌. ئایا ئێستا ده‌توانیت بڵێیت كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئاخێزگه‌ له‌ مانایه‌كی جیاوازدا ده‌كه‌یت؟ ده‌رباره‌ی هێزه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ خود؟ تكا له‌ تۆ ده‌كه‌م كه‌مێك ئه‌م گرفته‌ شرۆڤه‌ بكه‌.

فوکۆ: له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاگادارن كه‌…، پێم خۆشه‌ ئه‌م گرفته‌ شرۆڤه‌ بكه‌م، به‌ڵام ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ بۆ ئه‌م كاره‌ خستتانه‌ به‌رده‌مم.

پ. شه‌شه‌م: ناكافییه‌.

فوکۆ: نا، نا، ناكافی. به‌ڵام پێم وانییه‌ به‌ وردیی گونجاو بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌دا كه‌ وتم.

بەڕێوەبەری كۆڕ: ده‌توانم قسه‌یه‌ك بكه‌م؟ پێشگریمانه‌یه‌ك له‌و شته‌دا بوونی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م خانمه‌ وتی كه‌ هه‌ڵه‌یه‌ و ده‌بێته‌ گرفتساز، به‌ ده‌ربڕینێك وه‌ك بڵێی كه‌ به‌ڕێز فوکۆ تۆ ڕوانگه‌ی خۆتت گۆڕی، چون پێشتر ده‌رباره‌ی ورده‌فیزیكی ده‌سه‌ڵات نووسیت…

پ. شه‌شه‌م: نه‌خێر من ئه‌مه‌ ناڵێم چون ده‌بینم ئه‌و شته‌ی كه‌ ئێستا لێره‌دا ئه‌نجامی ده‌ده‌یت به‌ ڕوونی په‌یوه‌سته‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ پێشتر ئه‌نجامت دابوو، و هیچ گۆڕانێك له‌ ئاڕسته‌گیری یا گۆڕانێك له‌ تاكتیكدا نابینم…

ب. كۆڕ: باشه‌، ئێوه‌ ئه‌م جۆره‌ قسه‌یه‌تان كرد: «ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ ساتی ئه‌نجام دانیت تازه‌یه» و ده‌ته‌وێت به‌ شێوه‌یه‌كی جیاواز شرۆڤه‌ی بكه‌یت، به‌ڵام من دڵنیا نیم كه‌ ئه‌م پێشگریمانه‌یه‌ی كه‌ شتێكی جیاواز و تازه‌ له‌ ئارادایه‌ پێویستی به‌ شرۆڤه‌یه‌كی تازه‌ هه‌بێت.

پ. شه‌شه‌م: باشه‌، تێگه‌یشتنی من بۆ یه‌كه‌مین وتار ئه‌مه‌ بوو كه‌ ئه‌و [فوکۆ] ئێستا له‌ ساتی خستنه‌ڕووی شتێكی تازه‌یه‌.

فوکۆ: باشه‌، ڕه‌نگه‌ تا ئاستێك هاوڕا بم، و ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ وه‌ڵامێك بێت بۆ پرسیاره‌كه‌تان. تكا له‌ ئێوه‌ ده‌كه‌م كه‌ به‌ من بڵێن ئایا وه‌ڵامێكه‌ بۆ پرسیاره‌كه‌تان یا نا. كاتێك كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م گرفته‌ی ده‌سه‌ڵات ده‌ستم پێ كرد، دڵنیام كه‌ یه‌ك پێڕ قسه‌ی گه‌مژانه‌م ده‌رباره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ وتووه‌، به‌ڵام پێم وایه‌ كه‌ قسه‌گه‌لێكی زۆر سه‌یرتریان له‌وه‌ی كه‌ وتوومه‌ داوه‌ته‌ پاڵ من. (ده‌نگی پێكه‌نین) ئه‌ڵبه‌ته‌ [یه‌كه‌م] ده‌سه‌ڵات بۆ من- پێم وایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ زۆر ڕوون بێت- یه‌ك جه‌وهه‌ر، ماكی ڕه‌وان، یه‌ك مه‌رجه‌عی میتافیزیكی یا شتێكی وه‌ك ئه‌مه‌ نییه‌. به‌ باوه‌ڕی من ده‌سه‌ڵات بریتییه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كان، په‌یوه‌ندیی هێزه‌كان له‌نێوان خه‌ڵكدا. به‌ڵام خاڵی دووه‌م ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ ته‌نها په‌یوه‌ندییه‌ ڕووت و په‌تییه‌كانی هێزه‌كان نییه‌؛ ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ به‌پێی هه‌ندێك پره‌نسیپ، و هاوڕێژه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ندێك ته‌كنیك، هه‌ندێك ئامانج، هه‌ندێك‌ تاكتیك و هتد ڕێك ده‌خرێن. سێیه‌م، ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات له یه‌ك‌ كۆمه‌ڵگه‌ی دیاریكراودا به‌ ته‌واوه‌تی به ‌یه‌كسانی یا به ‌ڕێككه‌وت دابه‌ش نه‌كراون، به‌ڵكه‌ جۆرێك ناهاوسه‌نگی[33] ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كات و ڕێك ده‌خات، ناهاوسه‌نگییه‌ك كه‌ به‌ هه‌ندێك كه‌س ئه‌گه‌ری كاریگه‌ریدانان یا كرده‌نواندن به‌سه‌ر هه‌ندێك كه‌سی تردا ده‌دات، و ئه‌وانی تر خاوه‌نی ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ نین وه‌ك گرووپی یه‌كه‌م یا ئه‌م جۆره‌ ئه‌گه‌رانه‌ به‌م كه‌سانه‌ی دوایی نادات. ئه‌م ناهاوسه‌نگییه‌ له‌به‌ر ئه‌م ڕاستییه‌یه‌ كه‌ هه‌ڵوێست و شوێنگه‌ی تاكتیكی یا ستراتیژیكی گرووپی یه‌كه‌م هه‌مان هه‌ڵوێست و شوێنگه‌ی گرووپی تر نییه،‌ و هه‌مان تاكتیك و هتد به‌كار ناخات. ئه‌م ناهاوسه‌نگییه‌ ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌توانم ناوی بنێم «حكوومه‌ت». له‌ كۆمه‌ڵگه‌كاندا، پنته‌كان یا پانتایییه‌كان یا به‌ ده‌ربڕینێك داوێنه‌كان و هێڵه‌كانی حكوومه‌ت بوونی هه‌یه‌. پیاوان ژنان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن یا حوكمڕانی به‌سه‌ر ژناندا ده‌كه‌ن، باوك و دایك به‌سه‌ر منداڵدا، مامۆستایان به‌سه‌ر قوتابیان و هتد. و حکوومەت میله‌ت به‌ڕێوه‌ ده‌بات یا به‌ مانایه‌ك، حکوومەت حوكمڕانی به‌سه‌ر میله‌تدا ده‌كات. به‌ڵام حکوومەتی سیاسی ته‌نها یه‌كێك له‌م نموونه‌ بێ هه‌ژمارانه‌ی حکوومەته‌، یه‌كێك له‌م ته‌كنیكانه‌ی حکوومەت و یه‌كێك له‌م دامه‌زراوانه‌ی حکوومەته‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیاریكراودا ده‌یبینین. و له‌ ساتی ئێستادا، گرفتی من شیكاركردنی چییه‌تی یا سرووشتی حکوومەته‌، حکوومەت وه‌ك ته‌كنیكێك كه‌ ئه‌گه‌ر ده‌داته‌ هه‌ندێك كه‌س كه‌ ژیانی هه‌ندێك كه‌سی تر به‌ هۆی بوونی ئه‌م واقیعییه‌ته‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ببه‌ن كه‌: هه‌میشه‌ له‌ یه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی دیاریكراودا له‌ نێوان تاكه‌كاندا په‌یوه‌ندییه‌كانی هێز بوونی هه‌یه‌. ناهاوكاتی په‌یوه‌ندیی هێزه‌كان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ به‌ باوه‌ڕی من ده‌توانرێت ناو بنرێت حکوومەت یا [ده‌توانرێت بگوترێت كه‌] ناهاوسه‌نگیی هێزه‌كان حکوومەت ده‌ڕه‌خسێنێت. ڕوونه‌؟ كه‌واته‌،له‌م ساته‌دا گرفتی من شیكاركردنی نه‌ك په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات، به‌ڵكه‌ حکوومەته[34]‌. حکوومەت په‌یوه‌ندیی‌ په‌تیی هێز، یا باڵاده‌ستیی په‌تی یا توندوتیژیی په‌تی نییه‌. و پێم وانییه‌ كه‌ ئایدیای باڵاده‌ستی به‌ خودی خود یا له‌ خۆیدا بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌م دیاردانه‌ یا له‌خۆگرتنی ته‌واوی ئه‌م دیاردانه‌ به‌سنده‌ و گونجاو بێت. و یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی ئه‌م نابه‌سه‌نده‌یی و ئه‌م نه‌گونجاوبوونه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ حکوومەت و له‌ كرده‌ی حوكمڕانیكردندا به‌م جۆره‌ نییه‌ كه‌ له‌ یه‌ك لا‌وه‌ به‌ به‌راورد به‌ لایه‌كی تر‌ ته‌نها هێزه‌كان یا هێزی زیاتر بوونی هه‌یه‌؛ به‌ڵكه‌ هه‌میشه‌ له‌و كه‌سانه‌دا كه‌ حوكمڕانیان به‌سه‌ردا ده‌كرێت پێكهاته‌یه‌ك بوونی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وان له‌ ناوه‌وه‌ ده‌كاته‌ حوكمڕانیكراو[35]ـی]حکوومەتی] ئه‌وانی تر[36]. گرفت بریتییه‌ له‌ شیكاركردنی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ی نێوان كه‌سانێك كه‌ حوكمڕانیان به‌سه‌ردا ده‌كرێت‌ و كه‌سانێك كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و شته‌وه‌ كه‌ ده‌توانین ناوی بنێین پێكهاته‌كانی باڵاده‌ستی و پێكهاته‌كانی خود یا ته‌كنیكه‌كانی خود حوكمڕانی ده‌كه‌ن[37]. تێده‌گه‌ن؟ ئایا ئه‌مه‌ وه‌ڵامێكه‌ بۆ پرسیاره‌كه‌تان؟

پ. شه‌شه‌م: به‌ڵێ، سوپاسگوزارم.

پ. حه‌وته‌م: تۆ ده‌ركه‌وتنی تۆتالیتاریزمت به‌ هۆكاری شكستی حکوومەتی یاسای بنچینه‌یی زانی. ئایا ناتوانرێت به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بگوترێت كه‌ به‌وردی به‌پێی ئه‌و هۆكارانه‌ی كه‌ ئێستا نیشانت دان و وتت، هێزگه‌لێكی فره‌چه‌شن بوونیان هه‌یه‌ كه‌ پێوه‌ندییان به‌ ته‌واوێتیی ئه‌و شته‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ حکوومەت ناوت برد؛ و به‌رمه‌بنای ئه‌مه،‌ به‌رده‌وامیی تۆتالیتاریزم ئه‌م جۆره‌ حکوومەته‌ی مه‌حكووم به‌ شكست كرد؟ سه‌قامگیریی حکوومەتی یاسای بنچینه‌یی به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ فه‌زای زۆر به‌ربڵاوی زانست/مه‌عریفه‌ت و ئه‌زموونی سه‌رله‌به‌ری خه‌ڵك ڕه‌خساوه، خه‌ڵكانێك‌ كه‌ تێگه‌یشتێكی ده‌سته‌جه‌معیان هه‌یه‌ له‌مه‌ی كه‌ چۆن حوكمڕانیان به‌سه‌ردا بكرێت یا چۆن به‌ڕێوه‌ ببردرێن. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌ ته‌واوه‌تی نامۆیه‌ به‌ به‌رده‌وامیی ناوه‌كیكردنی هه‌موو ئه‌و ته‌كنیكانه‌ی كه‌ چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ په‌یوه‌ستن به‌ پره‌نسیپێكی چه‌قگیر و تۆكمه‌وه‌‌. كه‌واته‌‌ شكستی حکوومەتی یاسای بنچینه‌یی به‌ هۆی هێزێكی هه‌ڵوه‌شێنه‌ره‌وه‌یه‌، هێزێك كه‌ هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌دات یه‌ك پێكهاته‌ی نه‌گۆڕاو له‌و هاووڵاتییانه‌دا پێك بهێنێت كه‌ گوێڕایه‌ڵی ‌له‌ یه‌ك پره‌نسیپی چه‌قگیر و تۆكمه‌ ده‌كه‌ن. كه‌واته‌، ئایا دروست نییه‌ كه‌ بڵێین شكستی حکوومەتی یاسای بنچینه‌یی به‌ هۆی هه‌وڵدانه‌وه‌یه‌ بۆ پاراستنی ته‌كنیكه‌كانی ناوه‌كیكردنی گوێڕایه‌ڵی له‌ پره‌نسیپێكی چه‌قگیر؛‌ و له‌م مانایه‌دا ئایا داڕووخانی سه‌رده‌می یاسایی و حقوقی نه‌ك سه‌رچاوه‌گرتوو له‌ ده‌ركه‌وتنی تۆتالیتاریزم به‌ڵكه‌ سه‌رچاوه‌گرتوو له‌ به‌رده‌وامیی تۆتالیتاریزمه‌؟

فوکۆ: به‌رده‌وامیی تۆتالیتاریزم؟ دڵنیا نیم به‌وردی له‌و شته‌ تێگه‌یشتبم كه‌ وتتان، یا دڵنیا نیم كه‌ بتوانم هاوڕا بم له‌گه‌ڵ هۆكار یا شیكارییه‌ك كه‌ خستتانه‌ ڕوو. به‌ڵام به ‌هه‌ر حاڵ داڕووخان و له‌ناوچوونی پێكهاته‌ حقوقی و یاساییه‌كان له‌ ژماره‌یه‌ك هۆكاری شایان به‌ سه‌نجدانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. و به‌ دڵنیایییە‌وه‌ سه‌رهه‌ڵدانی تۆتالیتاریزم نییه‌ كه‌ هۆكاری داڕووخانی پێكهاته‌ یاساییه‌كانه‌؛ تۆتالیتاریزم ته‌نها ئه‌نجامی ئه‌م هه‌وڵدانه‌ی پێكهاته‌ یاساییه‌كانه‌ له‌ شێوازی به‌ڕێوه‌بردن و حوكمڕانیكردن به‌سه‌ر خه‌ڵكدا.

پ. حه‌وته‌م: به‌ڵام ئه‌م هه‌وڵه‌ ته‌نها له‌م دواییانه‌دا بووه‌.

فوکۆ: به‌ڵام تۆتالیتاریزم ته‌نها به‌رده‌وامیی پێكهاته‌ حقوقی و یاساییه‌كان نییه‌.

پ. حه‌وته‌م: ئایا ئه‌مه‌ یه‌كێك له‌و شتانه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ ته‌واوی ئه‌م به‌راوردانه‌دا له‌ هه‌موو مێژووی سیسته‌مه‌كان و ته‌كنه‌لۆژیا جۆراوجۆره‌كانی خوددا ده‌ركی ده‌كه‌ین، پێكهاته‌گه‌لێك و ته‌كنه‌لۆژیاگه‌لێك كه‌ دواجار به‌ مه‌به‌ستی ئۆتۆریته‌یه‌كی ڕه‌ها ڕێك ده‌خرێن. و ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گرفته‌كان، و تۆ ده‌رباره‌ی پێكهاته‌یه‌كی نه‌گۆڕاو قسه‌ت كرد كه‌ جه‌وهه‌ری تاكه و به‌ باوه‌ڕی من مادام كه‌ ئه‌م ئۆتۆریته‌ چه‌قگیره‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا بوونی هه‌یه‌، به‌دیهاتنی چه‌مكی حقوقی و یاسایی له‌ حکوومەتی یاسای بنچینه‌ییدا ئه‌وه‌نده‌ ڕه‌خساو نییه‌.

پ. هه‌شته‌م: پێم وایه‌ زۆر سه‌رنجڕاكێشه‌ كه‌ نزیك بكه‌وینه‌وه‌ له‌ كاری تۆ له‌ ڕێگه‌ی چه‌مكی حکوومەته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ من وه‌ك یه‌ك مێژوونووس هه‌میشه‌ به‌ زۆری ئیلهامم له‌ پێداگیریت له‌سه‌ر ناپه‌یوه‌سته‌گی و دابڕانه‌كان[38] وه‌رگرتووه‌. كاتێك كه‌ قوتابی بووم مێژوو، هه‌میشه‌ مێژووی به‌رده‌وامی و په‌یوه‌سته‌گییه‌كان[39] بوو و ده‌توانم بڵێم كه‌ مۆدێلی یاسایی نموونه‌یه‌ك بوو له‌م په‌یوه‌سته‌گییه‌. به‌ باوه‌ڕی من، یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌بێت سه‌رنجی بده‌یت گرفتێكه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م و هه‌ڤده‌یه‌مدا ده‌ركه‌وت. یاسا گوته‌ی كه‌سێكه‌، گوته‌ی پادشایان یا گوته‌ی كه‌سانێكی وه‌ك پادشایان كه‌ ڕێك ده‌خرێت و له‌ هه‌ندێك‌ دامه‌زراوه‌دا و دواجار له‌ حاڵه‌تی پێویستدا به‌ توندوتیژی جێبه‌جێ ده‌كرێت. ئێستا با چینه‌ سه‌ر ئاماژه‌كردن به‌و شته‌ی كه‌ پێشتر له‌گه‌ڵ تۆدا گفتوگۆم له‌سه‌ر كرد، واته‌ گرفتێك كه‌ من ناوی ده‌نێم تایبه‌تێتیی دیكارت، كه‌سێك كه‌ زۆر به‌دتێگه‌یشتن له‌باره‌ی فه‌لسه‌فه‌كه‌یه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا كه‌سێك به‌ ناوی پیته‌ر ڕامۆس […] هه‌بوو كه‌ ته‌واوی ئه‌م هونه‌ره‌كانی ڕه‌وانبێژی داهێنا، واته‌ هونه‌رگه‌لێك كه‌ به‌ یارمه‌تیان ده‌توانرێت ئه‌زموونی خود نیشان بدرێت. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، شتێك به‌ یادگه‌ ده‌سپێرین چه‌شنی ئه‌و كاره‌ی كه‌ هه‌ندێك قوتابی كڵێسا ئه‌نجامیان ده‌دا، شتێك كه‌ ده‌توانێت جه‌وهه‌ری فه‌زیله‌ت و كردار بێت، و ئه‌م هونه‌ره‌ دواتر ڕێكوپێك كرا و بووه‌ جێی سه‌نجی زۆر كه‌س. به‌ڵام په‌رچه‌كرداری دیكارت بۆ ئه‌م جۆره‌ گوتاره‌ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ شیاو نییه‌ پاوانكاریی گوتاری له‌ هه‌ر مانایه‌كی ئۆنتۆلۆجییانه‌دا هه‌بێت و ئاگایی تاكێتی له‌ كاردایه‌‌.

ب. كۆڕ: پرسیاره‌كه‌ت ناخەیته‌ ڕوو؟

پ. هه‌شته‌م: هه‌ر ئێستا ده‌یخه‌مه‌ ڕوو.

ب. كۆڕ: باشه‌.

پ. هه‌شته‌م: و ئه‌ڵبه‌ته‌ هه‌میشه‌ تاكێتییه‌كی دیاریكراو بوونی هه‌یه‌. ئێستا خاڵی تایبه‌ت له‌م باره‌وه‌ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئایا به‌ ڕاستی دیكارتم به‌ دروستی ده‌رك كردووه‌؟ ئاسایی هه‌موو شتێك به‌ cogito ergo sum^{[بیر ده‌كه‌مه‌وه‌، كه‌واته‌ هه‌م]} كۆتایی دێت كه‌ ده‌ربڕینێكه‌ به‌ زمانی لاتینی و ئه‌ڵبه‌ته‌ ده‌زانین كه‌ دیكارت به‌ زمانی فه‌ڕه‌نسی ده‌ینووسی، یه‌ك شێوازی دووزمانه‌ی گه‌ڵاڵه‌كردنی گرفت و شایه‌تیدان له‌سه‌ر بوونی گرفت. به‌ڵام پێم وایه‌ كه‌ شتێك كه‌ له‌ كاری تۆدا ده‌یبینم دواجار جۆرێك ڕاڤه‌ی نۆمیناڵیستیی چییه‌تیی ئه‌ندێشه‌یه‌. به‌ڵام هه‌میشه‌ بیر ده‌كه‌مه‌وه‌و له‌ خۆم ده‌پرسم دیدگای تۆ‌ له‌م باره‌وه‌ چییه‌ كه‌ دیكارت به‌ ڕاستی جۆرێك ته‌ڕده‌ستی ئه‌نجام دا، چون ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ ڕاستی هه‌وڵی ده‌دا ئه‌نجامی بدات ئه‌مه‌ بوو كه‌ ئه‌ركی سێ شت به‌ ته‌واوه‌تی ڕوون بكاته‌وه‌: وشه‌گه‌لێك كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌كاریان ده‌هێنێت، ڕوانینی خۆی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌زموون. پێم وایه‌ كه‌ ڕێگه‌چاره‌ی دیكارت بۆ ئه‌م ته‌نگژه‌ دووجه‌مسه‌ره‌یه‌ی كه‌ بوونه‌وه‌ر چییه‌ و به‌شه‌كانی بوون چییه‌ بریتییه‌ له‌ به‌ پره‌نسیپ وه‌رگرتنی ئه‌ندازیاریی شیكاری كه‌ به‌ ساده‌یی دۆخی مێش نه‌خشه‌ ده‌كێشێت. تۆ ده‌زانیت كه‌…

ب. كۆڕ: پرسیاره‌كه‌ت؟ ده‌ چركه‌ زیاتر كاتت نییه‌.

پ. هه‌شته‌م: باشه‌، ده‌مه‌وێت بزانم ئه‌گه‌ر بۆچوونێكت هه‌یه‌ بۆچوونه‌كه‌ت له‌م باره‌وه‌ چییه‌ (ده‌نگی پێكه‌نین و هاندان). من له‌م دڵه‌ڕاوكێیه‌ی تۆ بۆ پرسینی پرسیار تێناگه‌م[40].

ب. كۆڕ: كه‌سانێكی تریش هه‌ن كه‌ ده‌یانه‌وێت پرسیار بكه‌ن.

پ. هه‌شته‌م: باشه‌ پرسیاریان هه‌یه‌ و ده‌پرسن. من كه‌ قسه‌ی تۆم نه‌بڕی و له‌م دڵه‌ڕاوكێیه‌ تێناگه‌م.

فوکۆ: باشه‌، وه‌ڵامی من زۆر ساده‌یه‌. بۆچوونی من ده‌رباره‌ی ئه‌م پرسیاره‌ ڕاستتر نییه‌ له‌ بۆچوونی ئه‌وانی تر له‌م هۆڵه‌دا. به‌رمه‌بنای ئه‌مه‌، پێم وایه‌ كه‌ هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێت وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌تان بداته‌وه‌ و بۆچوونی خۆی بڵێت كه‌ ئایا هاوڕایه‌ یا نا. بۆچوون و ڕای من له‌م باره‌وه‌ هیچ گرنگییه‌كی نییه‌.

پ. نۆیه‌م[باری ستراود][41]: ده‌توانم پرسیارێك ده‌رباره‌ی كانت بكه‌م؟ (قاڵمه‌قاڵی پێكه‌نین له‌ناو ئاماده‌بووان) تۆ له‌ پێشه‌كییه‌كه‌تدا وتت كه‌ كاری تۆ كارێكه‌ دژ به‌ فه‌لسه‌فه‌ی مۆدێرنی سوژه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ دیكارتدا له‌دایك بوو. بۆچی پێت وایه‌ بۆ ڕزگاربوون له‌ چه‌مكی سوژه‌، چه‌مكێكی به‌میراتبراو له‌ دیكارت، ده‌بێت له‌ هێرمنۆتیكی خودیش ڕزگار ببین؟

فوکۆ: نه‌خێر، من ئه‌مه‌ ناڵێم. به‌ڵێ ئه‌مه‌ ڕاستییه‌‌ كه‌ گرفتی من و پێم وایه‌ گرفتی زیاتری مرۆڤه‌كان له‌ ساڵه‌كانی پاش جه‌نگ[ـی جیهانیی دووه‌م]، ڕزگاربوون بوو له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سوژه‌. ئه‌و ڕێگه‌یه‌ی كه‌ هه‌ڵمبژارد، به‌ دڵنیایییە‌وه،‌ داهێنانی من نییه‌. به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ نیچه‌ به‌دواوه‌، و ڕه‌نگه‌ له‌ هیگڵ به‌دواوه‌- [كه‌ ئه‌ڵبه‌ته]‌ ئه‌مه‌ گرفتێكی جیاوازه‌- ئه‌مه‌ یه‌ك نه‌ریته‌. دیكارت، له‌م مێژووه‌دا، به‌ دڵنیایییە‌وه‌ ساتێكی زۆر گرنگه‌. پێم وایه‌ كه‌‌ دیكارت یه‌كه‌مین فه‌یله‌سوفێكه‌ كه‌ ته‌كنیكه‌ مه‌عنه‌وییه‌كانی مه‌سیحییه‌تی بۆ ئه‌نجامدانی كارێكی له‌ بنچینه‌دا جیاواز له‌و شته‌ی كه‌ ئه‌م ته‌كنیكانه‌ ده‌یان كرد، به‌كار هێناوه‌. مه‌به‌ستم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ دیكارتیه‌ك گوتاری فه‌لسه‌فی به‌م ته‌كنیكانه‌ دامه‌زراند. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ده‌توانم بڵێم كه‌ فه‌لسه‌فه‌ له‌ نه‌ریتی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا، به‌ دڵنیایییە‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌كی مه‌سیحی یا فه‌لسه‌فه‌یه‌كی كاسۆلیكی بوو، به‌ڵام ده‌توانین تێبینیی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست هه‌رگیز فۆرمی یه‌ك تێڕامان له‌سه‌ر خود یا فۆرمی یه‌ك خود-هه‌ڵكۆڵین و خود-تاقیكردنه‌وه‌ی به‌خۆوه‌ نه‌گرت، ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ هه‌رگیز فۆرمی ئه‌و ڕاهێنانه‌ مه‌عنه‌وییانه‌ی به ‌خۆوه‌ نه‌گرت كه‌ له‌ نه‌ریتی مه‌سیحی یا كاسۆلیكدا بوونی هه‌بوو. گوتاری فه‌لسه‌فی، ته‌نانه‌ت له‌و شوێنه‌دا كه‌ نه‌ریتی مه‌سیحی جێی مه‌به‌ست بوو، فۆرمێكی تری هه‌بوو. له‌گه‌ڵ دیكارتدا- و هه‌روه‌ها، له‌گه‌ڵ سپینۆزادا، به‌ڵام ئه‌مه‌ گرفتێكی تره‌- بۆ یه‌كه‌مین جار یه‌ك تێڕامانی فه‌لسه‌فی[42] ده‌دۆزنه‌وه‌، كه‌ پڕۆژه‌ی سوودوه‌رگرتنه‌ له‌ ته‌كنیكگه‌لێكی مه‌عنه‌وی‌ بۆ دامه‌زراندنی گوتارێكی فه‌لسه‌فی و مه‌عریفه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی‌. هۆكاری كولتوری و هۆكاری مێژوویی ئه‌م كاره‌ش ئه‌ڵبه‌ته‌ تا ڕاده‌یه‌ك ڕوونه‌. بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م ته‌كنیكه‌ مه‌عنه‌وییه‌كان، پاش بزووتنه‌وه‌ی چاكسازیی ئایین و له‌ وڵاته‌ كاسۆلیكه‌كاندا پاش بزووتنه‌وه‌ی دژه‌-چاكسازیی ئایین، زۆر گرنگه‌؛ و سه‌رده‌می زێڕینی ته‌كنیكه‌ مه‌عنه‌وییه‌كان نه‌ك سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست له‌ ئه‌وروپادا، به‌ڵكه‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌مه‌.و به‌م شێوه‌یه،‌ دیكارت ئه‌م میتۆده‌ی به‌كار هێنا، و پێم وایه كه‌‌- ئه‌م خاڵه‌ گرنگه‌- به‌م‌ ڕێگه‌یه‌ی ده‌ستپێكردن‌، دیكارت به‌ دڵنیایییە‌وه‌ له‌گه‌ڵ گرفتی ته‌وه‌هومی خودی خۆی ڕووبه‌ڕوو بووه‌وه‌: كاتێك پێم وایه‌ كه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ بیری لێ ده‌كه‌مه‌وه‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌، ئایا خۆم خۆم فریو ناده‌م یا كه‌سێك له‌ مندا فریوم نادات؟ ئه‌م گرفته‌ نه‌ یه‌ك داهێنانی دیكارته‌، نه‌ یه‌ك گریمانه‌ی فه‌لسه‌فی؛ ئه‌مه‌ نه‌ك ڕادیكاڵبوونی فه‌لسه‌فه‌، به‌ڵكه‌ كۆنترین نه‌ریتی مه‌عنه‌وییه‌تی مه‌سیحییه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ گومانه‌ لای دیكارت به‌رهه‌م ده‌هێنێت. له‌ مه‌عنه‌وییه‌تی مه‌سیحیدا، یه‌كه‌مین گومان[43] ده‌رباره‌ی هه‌موو ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌ زه‌ییندا دێت ئه‌مه‌یه‌: «ئایا له‌ مندا كه‌سێك بوونی نییه‌، كه‌سێك كه‌ ده‌یناسم و نایناسم، له‌ ئه‌و بێئاگام به‌ڵام له‌ ته‌واوی بوونی زۆر به‌ئاگام، ئایا كه‌سێك بوونی هه‌یه‌، واته‌ شه‌یتان، كه‌ ئه‌م ئایدیایه‌ له‌ مندا بچێنێت و وام لێ ده‌كات كه‌‌ پێم وابێت ئه‌م ئایدیایه‌‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌ یا ڕوون، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌م چه‌شنه‌ نه‌بێت؟» و دیكارت، بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ مێژوودا، ته‌كنیكی مه‌عنه‌ویی هه‌قیقه‌ت و بنه‌ڕه‌تی فه‌لسه‌فیی هه‌قیقه‌تی له‌ یه‌كتر جیا كرده‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئه‌و قسه‌ له‌سه‌ر شه‌یتانی چه‌په‌ڵ ده‌كات، كه‌ دووباره‌ هه‌رگیز گریمانه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی نییه‌، [به‌ڵكه] گرفتێكی نه‌ریتی و مه‌عنه‌وییه‌، و دیكارت ده‌ڵێت كه‌ له‌ دیدگای فه‌لسه‌فییه‌وه،‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر شه‌یتان له‌ مندا هه‌بێت و من فریو بدات، ڕوونی هه‌ر لێره‌دایه‌ و هتد[44]. و دیكارت، له‌گه‌ڵ‌ ڕێسای ڕوونیدا، ئه‌و تواناییه‌ به‌ ده‌ست ده‌هێنێت كه‌ بتوانێت ڕێگه‌ی خود-هه‌ڵكۆڵینی مه‌عنه‌وی یا تاقیكردنه‌وه‌ی مه‌عنه‌ویی خود به‌كار بهێنێت: ڕێگه‌م بده‌ن كه‌ ببینم له‌ ڕۆحی مندا چی ده‌گوزه‌رێت و ڕوو ده‌دات، ڕێگه‌م بده‌ن كه‌ ببینم، موشاهه‌ده‌ بكه‌م و كونجكۆڵی بكه‌م كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌مدا چی ده‌گوزه‌رێت، و ئه‌وكات ده‌توانم نه‌ك خۆم یا وه‌سوه‌سه‌ یا فریوده‌ر یا چی و چی بدۆزمه‌وه‌، به‌ڵكه‌ ده‌توانم ڕوونی و هه‌قیقه‌ت، یه‌ك هه‌قیقه‌تی به‌هادار ته‌نانه‌ت بۆ دنیای ده‌ره‌وه‌ بدۆزمه‌وه‌. و به‌م شێوه‌یه‌، دیكارت شۆڕشێكی له‌ ته‌كنیكه‌ مه‌عنه‌وییه‌كاندا هێنایه‌ كایه‌وه‌: هه‌موو ئه‌م ته‌كنیكانه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی ئه‌م گرفته‌دا كار ده‌كه‌ن كه‌‌ چی له‌ قووڵاییه‌كانی ڕۆحدا ده‌گوزه‌رێت، [له‌ كاتێكدا كه] دیكارت بۆ دۆزینه‌وه‌ی بنه‌ڕه‌تی مه‌عریفه‌ی زانستی سوود له‌م ته‌كنیكانه‌ وه‌رده‌گرێت، بنه‌ڕه‌تی مه‌عریفه‌یه‌كی زانستی كه‌ ته‌نانه‌ت بۆ دنیای ده‌ره‌وه‌ به‌هاداره‌، و ئه‌و ئه‌م كاره‌ له‌ كۆتایی تێڕامانه‌كان و له‌ شه‌شه‌مین تێڕاماندا ده‌دۆزێته‌وه‌‌[45]. به‌وردی نازانم بۆچی ئه‌مه‌م بۆ ئێوه‌ ڕوون كرده‌وه‌ (ده‌نگی پێكه‌نین). ئایا ئه‌وه‌ی كه‌ وتم وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌تان بوو؟ نا، نا به‌وردی؟ ئه‌رێ باشه‌، ئه‌مه‌ ده‌رباره‌ی دیكارت بوو.

ب. كۆڕ: ده‌توانم پرسیارێك بكه‌م كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ڕوونی به‌م پرسیاره‌ ببه‌خشێت؟ تۆ ده‌توانیت ده‌ستنیشانی بكه‌یت كه‌ كام یه‌ك له‌ ئێمه‌ پرسیاری دروستی خستووه‌ته‌ ڕوو، چون بانگه‌شه‌ی باری ستراود ئه‌مه‌یه‌ كه‌…

فوکۆ: پرسیاری ئه‌و كه‌سه‌ درووسته‌‌ كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ من بدات وه‌ڵامێكی باش بده‌مه‌وه‌…

ب. كۆڕ: دروست به‌م چه‌شنه‌یه‌. باری ستراود پێی وایه‌ كه‌ تۆ ده‌ته‌وێت زاڵ ببیت به‌سه‌ر كه‌ڵكه‌ڵه‌ی فه‌لسه‌فیی خودی دیكارتی و cogitations^{[بیركردنه‌وه‌]}ـی[46] دیكارتدا، و ده‌پرسێت بۆچی بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌م كاره‌ ده‌بێت سوژه‌ له‌ پێگه‌ بخه‌یت و وێرانی بكه‌یت.

فوکۆ: به‌ڵێ، به‌ڵێ.

ب. كۆڕ: و تۆ به‌ ڕاستی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ت نه‌دایه‌وه‌. به‌ڵام پێم وانییه‌ كه‌ به‌ ڕاستی ده‌تویست ئه‌م كاره‌ بكه‌یت.

فوکۆ: به‌ڵێ، به‌ڵێ، به‌ڵێ.

ب. كۆڕ: پێم وایه‌ كه‌ ده‌تویست سوژه‌ له‌ پێگه‌ بخه‌یت.

فوکۆ: به‌ڵێ، به‌ڵێ، به‌ڵێ. و ده‌بینن گرفت ئه‌مه‌ بوو كه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سوژه‌ ڕزگار ببین، فه‌لسه‌فه‌یه‌ك كه‌ له‌گه‌ڵ دیكارت ده‌ستی پێ كرد، و هه‌روه‌ها هه‌وڵی یه‌ك جینالۆژیای سوژه‌ بده‌ین له‌ دیدگای«ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود»ـه‌وه‌. دیكارت گرنگه‌ چون ئه‌و سوودی له‌م ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود وه‌رگرت به‌ مه‌به‌ستی دامه‌زراندنی گوتاری فه‌لسه‌فی. به‌ڵام، له‌گه‌ڵ دیكارتدا، ئێمه‌ ته‌نها له‌گه‌ڵ یه‌ك به‌كارخستنی ئه‌م هێرمنۆتیكی خود به‌ره‌وڕووین. و گرفتی هێرمنۆتیكی خود به‌ باوه‌ڕی من به‌ربڵاوتره‌ له‌ گرفتی دیكارتی. به‌م چه‌شنه‌ نییه‌؟

پ. نۆیه‌م[باری ستراود]: هاوڕام. به‌ڵام بۆچی پێت وایه‌ بۆ ئه‌م ئامانجه‌ سنوورداره‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ ڕزگاربوون‌ له‌ چه‌مكسازیی دیكارتیی خود و هه‌ڵكۆڵینی فه‌لسه‌فیی‌ خود، ده‌بێت هه‌روه‌هاڕزگار ببین له‌و شته‌ی كه‌ خۆت ناوی ده‌نێیت هێرمنۆتیكی خود به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی…

فوکۆ: ده‌زانم كه‌‌ ئه‌و شته‌ی جاری پێشوو وتم ڕوون نه‌بوو‌. ده‌بێت بڵێم كه‌ به‌ گومانم هێرمنۆتیكی خود له‌ ده‌ستپێكی مه‌سیحییه‌تدا و به‌ درێژایی پڕۆسه‌یه‌كی ئاڵۆز داهێنرا و بونیات نرا و هێرمنۆتیكی خود له‌م پڕۆسه‌یه‌دا په‌یوه‌ست بوو به‌ ئه‌ركی چاوپۆشیكردن له‌ خود یا خود-قوربانیكردن[47]. و من پێم وایه‌ كه‌ یه‌كێك له‌ هه‌وڵه‌ گه‌وره‌كانی كولتوری ڕۆژئاوایی ئه‌مه‌ بووه‌ كه‌ هێرمنۆتیكی خود به‌بێ ئه‌ركی چاوپۆشیكردنی له‌ خود یا یه‌بێ خود-قوربانیكردن بپارێزێت و به‌كار بخات و درێژه‌ی پێ بدات و په‌یجۆری بكات. به‌م پێیه‌‌، ئێستا گرفت ئه‌مه‌یه‌ كه:‌ ئایا ئێمه‌ له‌جیاتیی چاوپۆشیكردن له‌ خود بنه‌ڕه‌تێكی ئه‌رێنیمان بۆ هێرمنۆتیكی خود دۆزیوه‌ته‌وه‌؟ به‌ گومانم ده‌توانین وه‌ڵام بده‌ینه‌وه‌ كه‌ نه‌خێر. ئێمه‌ به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می مرۆڤگه‌رایی ڕێنیسانسه‌وه‌ تا ساتی ئێستا هه‌وڵمان داوه،‌ به‌ڵام ئه‌م بنه‌ڕه‌ته‌مان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌. كه‌واته‌ ده‌توانین چی بكه‌ین؟ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ چاوپۆشیكردن له‌ خود وه‌ك بنه‌ڕه‌تی واقیعی و مێژوویی هێرمنۆتیكی خود؟ دڵنیا نیم كه‌ ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ ڕه‌خساو بێت و دڵنیا نیم كه‌ ئه‌م كاره‌ خوازراو[48] بێت. ڕه‌نگه‌ گرفت ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هێرمنۆتیكی خود [[49]…] بێگومان پێویسته‌ بۆ شێوازی حوكمڕانیكردن و به‌ڕێوه‌بردرانی مرۆڤه‌كان یا بۆ شێوازێك كه‌ خۆیان به‌ڕێوه‌ ببه‌ن و حوكمڕانی به‌سه‌ر خۆیاندا بكه‌ن[50]. كه‌واته‌ ئێستا گرفت ئه‌مه‌یه‌ كه:‌ ئایا هێرمنۆتیكی خود، كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ شێوازی به‌ڕێوه‌بردران و حوكمڕانیكردن به‌سه‌ر ئێمه‌دا،‌ به‌ ڕاستی زه‌روورییه‌؟ و هه‌ست ده‌كه‌م كه‌ پشتپێبه‌ستنێكی هاوبه‌رابه‌ر هه‌یه‌، جۆرێك یارمه‌تیی دوولایه‌نه‌: [له‌ لایه‌كه‌وه] شێوازی به‌ڕێوه‌بردران و حوكمڕانیكردن به‌سه‌ر ئێمه‌دا هه‌وڵ ده‌دات به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ هێرمنۆتیكی خود و زانسته‌ مرۆییه‌كان و هتد، پاساو بدرێته‌وه؛‌ و [له‌ لایه‌كی تره‌وه]، هه‌موو ئه‌م هێرمنۆتیكه‌كانی خود دواجار ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ كاركردی سیاسیی باش و دامه‌زراوه‌ باشه‌كان و هتد. ئێوه‌ ده‌توانن ببینن كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ چه‌نده‌ ده‌رهه‌ست و گشتی و ڕه‌نگه‌ ناڕوونن، به‌ڵام كاتێك، بۆ نموونه،‌ كاركردی دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كان[51] له‌به‌رچاو ده‌گرین، ئێوه‌ زۆر باش ده‌بینن كه‌ چۆن شێوازی په‌روه‌رده‌ و خوێندن له‌لایه‌ن ده‌روونناسی، ده‌روونناسیی مندااڵ، ده‌روونشیكارییه‌وه‌، به‌دامه‌زراوه‌یی ده‌كرێت و پاساو ده‌درێته‌وه،‌‌ و ده‌روونناسی، ده‌روونناسیی منداڵ، ده‌روونشیكاری و هتد به‌ هۆی ئه‌م واقیعییه‌ته‌وه‌ قه‌بووڵ ده‌كرێن و پاساو ده‌درێنه‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتوون، ئه‌وا له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كارایی شێوازێكی به‌ڕێوه‌بردنی منداڵه‌كان ده‌ڕه‌خسێنن. ڕوونه‌؟

پ. نۆیه‌م[باری ستراود]: نه‌خێر. له‌وه‌ تێده‌گه‌م كه‌ چ هێڵێكی فیكری ته‌ی ده‌كه‌یت، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ی من ده‌رباره‌ی ئاخێزگه‌یه‌ كه‌ تۆ له‌ سه‌ره‌تادا ده‌تویست شتێكی له‌باره‌وه‌ بڵێیت، مه‌به‌ستم ئاخێزگه‌ی ڕه‌شبینیی تۆیه‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌سه‌ندكردنی گریمانه‌ی بوونی هه‌قیقه‌ته‌كان ده‌رباره‌ی خود یا بوونی هه‌قیقه‌تگه‌لێك كه‌ ده‌كرێت كه‌شف بكرێن ده‌رباره‌ی خود، به‌بێ په‌سه‌ندكردنی گریمانه‌ی چاوپۆشیكردن له‌ خود وه‌ك په‌راوێزێكی زه‌رووری بۆ ئه‌و گریمانه‌یه‌. ده‌ستت كرد به‌ گوتنی ئه‌مه‌ی كه‌ بۆچی له‌ ئاست پاراستنی گریمانه‌یه‌ك هاوكات به‌ پشتگوێخستنی گریمانه‌یه‌كی تر ڕه‌شبینیت. به‌ڵام وا دێته‌ به‌رچاوم كه‌ ئه‌م گریمانه‌یه‌ جیایه‌ له‌ باوه‌ڕێكی زۆر بنه‌ڕه‌تی یا په‌یوه‌سته‌ به‌م باوه‌ڕه‌ زۆر بنه‌ڕه‌تییه‌وه‌ كه‌ ده‌شێت به‌شێك بێت له‌ سیسته‌می حکوومەت و ئاماژه‌ت پێ كرد، باوه‌ڕێكی سرووشتی به‌مه‌ی كه‌ شێوازی ڕێكخستنی دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كانی ئێمه‌ سه‌قامگیره‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌توانین ده‌رباره‌ی جیهان و خه‌ڵكی جیهان ده‌ركی بكه‌ین؛ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، باوه‌ڕ به‌مه‌ی كه‌ ئێمه‌ ده‌بێت ئه‌نجامگیرییه‌كانمان سه‌قامگیر بكه‌ین له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌یزانین یا ده‌توانین تێبگه‌ین و ده‌ركی بكه‌ین. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ پێشنیاری ده‌كه‌یت له‌ لایه‌نی میژووییه‌وه‌ تا ئاستێك یه‌ك خه‌بات و ململانێیه‌‌: ئه‌گه‌ر دامه‌زراوه‌ی ده‌روونناسی سه‌قامگیر بكه‌م له‌سه‌ر هه‌قیقه‌تێك كه‌ پێم وایه‌ ده‌رباره‌ی ده‌روونناسی ده‌یزانم، كه‌واته‌ ده‌توانرێت ئه‌م هه‌قیقه‌تانه‌ بسه‌لمێنرێن یا هه‌قیقه‌ته‌كان به‌ شێوه‌یه‌ك ئاڕاسته‌ بكرێن به‌ره‌و دامه‌زراوه‌گه‌لێك كه‌ به‌ حه‌تمی و به‌رپێنه‌گیراو ده‌كه‌ونه‌ به‌رچاو، و پاشان ئه‌م دامه‌زراوانه‌ بگۆڕین…

فوکۆ: من به‌ وردیی له‌ پرسیاره‌كه‌تان تێنه‌گه‌یشتم.

ب. كۆڕ: به‌ گومانم بتوانم ئه‌م پرسیاره‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تر بڵێمه‌وه‌. ئێمه‌ ده‌بێت دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كانمان جێگیر بكه‌ین، و وه‌ك چاوه‌ڕوان ده‌كرێت جێگیریان ده‌كه‌ین له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌توانین ده‌رباره‌ی جیهان و ده‌رباره‌ی خۆمان ده‌ركی ده‌كه‌ین. و پێم وایه كه‌‌ مه‌به‌ستی باری ئه‌مه‌یه‌ كه‌، به‌ باوه‌ڕی ئه‌و، تۆ ئه‌م خاڵه‌ ده‌خه‌یته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌: ئایا ده‌ته‌وێت ته‌واوی هه‌وڵه‌كان بۆ ناسینی مرۆڤ بخه‌یته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، یا ته‌نها ڕێگه‌ی ده‌روونناسی كه‌ هه‌وڵ ده‌دات له‌ مرۆڤ تێبگات، ئه‌و شته‌ی كه‌ تۆ به‌ هێرمنۆتیكی خود ناوی ده‌به‌یت؟ پێم وایه‌ ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌ پرسیاره‌كه‌.

فوکۆ: به‌ڵێ، من هه‌وڵ ده‌ده‌م ئه‌م واقیعییه‌ته‌ بخه‌مه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ ناچارین یا پێم وایه‌‌ ئه‌ركدار و ناچارین كه‌ مه‌عریفه‌یه‌كی زانستی ده‌رباره‌ی مناڵه‌كانمان پێك بهێنین تا شێوازی به‌ڕێوه‌بردن و حوكمڕانیمان به‌سه‌ر منداڵه‌كاندا پاساو بده‌ینه‌وه‌. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و واقیعییه‌ته‌یه‌ كه‌ ده‌یخه‌مه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، نه‌ك ناوه‌ڕۆكی ئه‌م مه‌عریفه‌یه‌.

ب. كۆڕ: مه‌به‌ستت ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ده‌ستگه‌یشتن به‌ مه‌عریفه‌ گونجاوه‌كان بۆ به‌ڕێوه‌بردن[52]ـی منداڵه‌كان شیاو نییه‌؛ و شتێك ده‌رباره‌ی منداڵه‌كان، شتێكی گونجاو بۆ به‌ڕێوه‌بردنی منداڵه‌كان بوونی نییه‌ كه‌ بتوانین په‌ی پێ ببه‌ین یاخود ته‌نها ڕێگه‌ی زانسته‌ مرۆییه‌كان له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌م كاره‌دا ده‌به‌یته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌؟

فوکۆ: پێم وایه‌ كه‌ به ‌هه‌ر حاڵ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌رباره‌ی ده‌روونناسیی منداڵه‌كان وه‌رمان گرتووه‌ به‌پێی پێویست گونجاوه‌ بۆ شێوازێك كه‌ ده‌مانه‌وێت تێیدا منداڵه‌كان به‌ڕێوه‌ ببه‌ین، چون به‌ مه‌به‌ستی به‌ڕێوه‌بردنی مناڵه‌كان پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌رباره‌ی ده‌روونناسیی منداڵ كۆمه‌ڵێك مه‌عریفه‌ به‌ ده‌ست بهێنین. و په‌یوه‌ندییه‌كی پێكهێنه‌ر و بنه‌ڕه‌تی بوونی هه‌یه‌ له‌نێوان ویستی حوكمڕانیكردن یا به‌ڕێوه‌بردن و ویستی زانین، و ته‌واوی ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ كه زۆر‌ ئاڵۆزن یه‌ك تۆڕی ته‌كنیكه‌كانی به‌ڕێوه‌بردن و ڕێوشوێنه‌كانی زانین پێك ده‌هێنن؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یڵێم زۆر نه‌خشه‌یی و كورته‌.

پ. ده‌یه‌م: ئه‌و مه‌عریفه‌یه‌ی كه‌ پیاژه[53]‌ ده‌رباره‌ی منداڵه‌كان گه‌شه‌ی پێ دا چ پێگه‌یه‌كی هه‌یه‌؟ ده‌زانم كه‌ ئه‌م پرسیاره‌ زۆر ئاڵۆزه‌، به‌ڵام ئه‌م پرسیاره‌ به‌ وردیی له‌ بڕگه‌ی هاوبه‌شی ئه‌م جۆره‌ گرفته‌دا جێ ده‌گرێت، چون تیۆریی پیاژه‌ به‌ ئاشكرا تیۆرییه‌كی زانستییه‌ ده‌رباره‌ی دۆخه‌كانی گه‌شه‌ی مه‌عریفه‌تێك یا به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ بانگه‌شه‌ی ئه‌و به‌م جۆره‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا تۆ باوه‌ڕت وایه‌ كه‌ ئه‌م تیۆرییه‌ هه‌روه‌ها مه‌عریفه‌یه‌كی زانستییه‌ ده‌رباره‌ی دیسپلینی منداڵه‌كان‌ یا به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌توانێت یه‌كێك بێت له‌ مانا به‌رهه‌سته‌كانی. ئێستا پرسیار ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م تیۆرییه‌ وه‌ك مه‌عریفه‌یه‌كی زانستی بۆ ئامانجه‌ دیسپلینییه‌كان به‌كار بهێنرێت، ئایا دووباره‌ ده‌توانین به‌ مه‌عریفه‌یه‌كی زانستی هه‌ژماری بكه‌ین؟ یه‌كه‌م، ئایا ئه‌م تیۆرییه‌ یه‌ك وه‌سفكردنی شێوازی گه‌شه‌ی منداڵه‌كانه‌ و دووه‌م،ئایا قسه‌ی تۆ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ زه‌رووره‌تی هه‌وڵدان بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ وه‌سفكردنه‌ی گه‌شه‌ی منداڵ ده‌توانێت له‌ پێوه‌ندییه‌كی جیانه‌كراوه‌دا بێت له‌گه‌ڵ فۆرمێكی دیسپلیندا؟

فوکۆ: پرسیاره‌كه‌تان ئه‌مه‌یه‌ كه‌ چ جۆره‌ ئایدیایه‌كم ده‌رباره‌ی ئۆبێكتیڤیته‌[54]ـی ئه‌م جۆره‌ مه‌عریفه‌یه‌ هه‌یه‌؟ باشه‌، به‌ گومانم ئه‌مه‌ی كه‌ مه‌عریفه‌ له‌ بوونه‌كه‌یدا و له‌ ئاخێزگه‌ مێژووییه‌كه‌یدا و له‌ بوونه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوورییه‌كه‌یدا به‌ قووڵی و له‌ بنچینه‌دا په‌یوه‌سته‌ به‌ ته‌كنیكێكی حکوومەته‌وه‌، هیچ بێگانه‌ییه‌كی له‌پێشتری نییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌دا كه‌ ئه‌م مه‌عریفه‌یه‌ ئۆبێكتیڤه[55]‌. و نازانم بۆچی ده‌بێت ئه‌م جۆره‌ بێگانه‌ییه‌ بوونی هه‌بێت. ئه‌م جۆره‌ بێگانه‌ییه‌ له‌ حاڵه‌تێكدا دێته‌ پێش كه‌ ئه‌وه‌ قه‌بووڵ بكه‌ین كه‌ ئێستا په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ مه‌عریفه‌دا جێی مه‌به‌سته‌ ئیتر ته‌واوی جۆره‌كانی تری په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ناو ده‌چێت و ده‌بێت له‌ناو بچێت؛ له‌ حاڵه‌تێكدا كه‌ ئه‌وه‌ قبووڵ بكه‌ین كه‌ په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ مه‌عریفه‌ و مه‌عریفه‌تدا ته‌نها كاتێك بوونی هه‌یه‌ كه‌ به‌ ڕه‌هایی په‌تی و بێخه‌وش بێت؛ و ئه‌ڵبه‌ته‌ پێم وایه‌ كه‌ تێزی ته‌واوی جۆره‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی مه‌عریفه‌ هه‌ر ئه‌مه‌یه؛ و ئه‌م جۆره‌ فه‌لسه‌فه‌ی مه‌عریفه‌ به‌ باوه‌ڕم ده‌بێت بیخه‌ینه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. بۆچی مه‌عریفه‌ به‌ هۆی هه‌بوونی په‌یوه‌ندییه‌كی مێژوویی له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدا و له‌گه‌ڵ ته‌كنیكه‌كانی حکوومەتدا شیاو نییه‌ ئۆبێكتیڤ بێت؟ به‌ ڕاستی، له‌ هۆكاره‌كه‌ی تێناگه‌م. و هۆكاری ئه‌مه‌ له‌ جۆرێك فه‌لسه‌فه‌دا ده‌بینم، جۆرێك فه‌لسه‌فه‌ی «مێژوونواڕانه[56]» و فه‌لسه‌فه‌ی مه‌عریفه‌.

پ. یازده‌یه‌م: ئایا كاری پیاژه‌ جۆرێك هێرمنۆتیكی خود هه‌ژمار ده‌كه‌یت؟

فوکۆ: به‌ڵێ، ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌گه‌ر یه‌ك پانتایی به‌ربڵاوی مێژوویی ببه‌خشین به‌ ده‌ربڕینی «هێرمنۆتیكی خود».

پ. یازده‌یه‌م: ئایا كاری كه‌سێكی تر هه‌یه‌ كه‌ به‌ ڕای تۆ نموونه‌یه‌كی باشتر بێت؟

فوکۆ: كاتێك ده‌رباره‌ی هێرمنۆتیكی خود قسه‌ ده‌كه‌م، مه‌به‌ستم جۆرێكی خراپی زانسته‌ مرۆییه‌كان نییه‌ كه‌ بكه‌وێته‌ جه‌مسه‌ری به‌رامبه‌ری جۆری باشه‌وه‌. به‌ڵكه‌ مه‌به‌ستم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ پڕۆژه‌ی هێرمنۆتیكی خود چوارچێوه‌ی مێژوویی هه‌موو زانسته‌ مرۆییه‌كان بووه‌. بۆ نموونه،‌ بۆچی له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یۆناندا فه‌یله‌سوفه‌كان به‌ درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ی دوورودرێژ‌ به‌ خه‌ڵكیان ده‌وت، خه‌ڵكانێك كه‌ زۆر سه‌رقاڵی ڕێساكانی ژیان و شێوازی ژیانكردن بوون، چۆن ڕه‌فتار بكه‌ن و بۆچی هه‌رگیز بیریان له‌و ئایدیایه‌ نه‌ده‌كرده‌وه‌ كه‌ خه‌ڵك پێویستیان به‌ شتێكی وه‌ك زانسته‌ مرۆییه‌كان هه‌یه‌؟ به‌ باوه‌ڕی من، ئه‌م ئایدیایه‌ له‌گه‌ڵ مه‌سیحییه‌تدا ده‌ستی پێ كرد، ئه‌و كاته‌ی كه‌ نه‌ك ته‌نها كتێبی موقه‌ده‌س به‌ڵكه‌ «خود»یش گۆڕا بۆ یه‌ك ئۆبژه‌ی ڕاڤه‌كردن.

 پ. دوازده‌یه‌م: ئایا ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی مۆدێرندا ڕوو ده‌دات (شێواوی له‌ گوتاری گێڕانه‌وه‌یی، هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ڕوو له‌ زیادی سوژه‌) ده‌توانرێت به‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م هه‌وڵه‌ بۆ ڕزگاربوون له‌ هێرمنۆتیكی خود هه‌ژمار بكرێت؟

فوکۆ: ئه‌وه‌ پرسیارێكی زۆر باش و زۆر گرنگ و زۆر دژواره‌. ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ ئه‌ده‌بیاتی مۆدێرن، به‌ باوه‌ڕی من، یه‌كه‌م كاتێك ده‌ستی پێ كرد كه‌ هێرمنۆتیكی خود جۆرێك نووسراو[57]ـی ڕه‌خساند، نووسراوێك كه،‌ بۆ نموونه‌، به‌ مۆنتینی ده‌ستی پێ كرد. له‌ناوچوونی حه‌ماسه[58]‌، شانۆ و ده‌ستپێكی جۆرێك ئه‌ده‌بیات كه‌ مۆنتینی و چه‌ند كه‌سێكی تر نوێنه‌رایه‌تیان ده‌كرد، سات و پنتی كرانه‌وه‌ی هێرمنۆتیكی خود بوو به‌ڕووی هه‌موو كه‌سێكدا كه‌ تا ئه‌و كاته‌ كردارێكی ته‌واو تایبه‌تی ئایینی بوو. و ئه‌مه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌نجامی داڕووخانی ئه‌زموونی ئایینی نه‌بوو، به‌ڵكه‌ ئه‌نجامی گه‌شه‌كردنی ئه‌زموونی ئایینی بوو. لۆسه‌ر و بزووتنه‌وه‌ی دژه-‌چاكسازیی ئایین سه‌رچاوه‌ و ڕه‌گی ئه‌ده‌بیاتی مۆدێرنن، چون ئه‌ده‌بیاتی مۆدێرن هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌شه‌ی هێرمنۆتیكی خود.

پ. دوازده‌یه‌م: پرسیاری من زیاتر ده‌رباره‌ی ئه‌ده‌بیاتی هاوچه‌رخ بوو…

فوکۆ: پێم وایه‌ كه‌ گرفتێكیش له‌ ئه‌ده‌بیاتدا بوونی هه‌یه‌. به‌ باوه‌ڕی من له‌ ئه‌ده‌بیاتی مۆدێرندا شتێك هه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ یه‌كێك له‌ گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی هێرمنۆتیكی خود: ئه‌م شته‌ په‌یوه‌ندیینێوان هێرمنۆتیكی خود و «چاوپۆشیكردن له‌ خود»ـه‌، چون ئه‌ده‌بیات]ـی مۆدێرن[ به‌ شێوه‌یه‌ك یه‌ك چاوپۆشیكردن له‌ خوده‌، یا هه‌م چاوپۆشیكردن له‌ خوده‌ هه‌م گواستنه‌وه‌ی خود بۆ ڕیزبه‌ندییه‌كی تری شته‌كان، بۆ كاتێكی تر، بۆ ژێر تیشكی ڕووناكییه‌كی تر و هتد. كه‌واته‌، نووسه‌ری مۆدێرن به‌ یه‌ك مانا په‌یوه‌ست، خزم، هاوبه‌سته‌ و هاوشێوه‌ی یه‌كه‌مین زاهید[59]ی مه‌سیحی یا یه‌كه‌مین شه‌هیدی مه‌سیحییه‌. ئه‌م وته‌یه‌ی من به‌ دڵنیایییە‌وه‌ یه‌ك ته‌شه‌ر و تانه[60]‌ی له‌گه‌ڵدایه‌. به‌ڵام به‌ باوه‌ڕم ئه‌م گرفته‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هێرمنۆتیكی خود [له‌ لایه‌ك] و له‌ناوچوونی خود، چاوپۆشیكردن له‌ خود، خود-قوربانیكردن و ڕه‌تدانه‌وه‌ی خود [له‌ لایه‌كی تره‌وه]، ناوكی بنه‌ڕه‌تیی ئه‌زموونی ئه‌ده‌بیی جیهانی مۆدێرنه‌.

پ. سیازده‌یه‌م: بۆچی ئاخێزگه‌ی هێرمنۆتیكی خود له‌جیاتیی مه‌سیحییه‌ت تا ئه‌فڵاتون بۆ دواوه‌ نابه‌یت؟

فوکۆ: پێم وایه‌ كه‌ ناتوانرێت هێرمنۆتیكی خود له‌ [فه‌لسه‌فه‌ی] ئه‌فڵاتوندا بدۆزرێته‌وه‌. ده‌توانرێتتیۆرییه‌ك ده‌رباره‌ی ڕۆح بدۆزرێته‌وه‌، به‌ڵام هێرمنۆتیكی خود نه‌خێر. له‌ [فه‌لسه‌فه‌ی] ئه‌فڵاتوندا هه‌رگیز شتێكی وه‌ك تاقیكردنه‌وه‌ی خود[61] و تاقیكردنه‌وه‌ی ڕه‌گی ئه‌ندێشه‌كان و هتد نادۆزینه‌وه‌. گرفتی ئه‌فڵاتون بڵندیی ڕۆح[62]ـه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی هه‌قیقه‌ت؛ نه‌ك دۆزینه‌وه‌ی هه‌قیقه‌ت له‌ قووڵاییه‌كانی ڕۆحدا[63]. و به‌ ڕێگه‌یه‌كی زۆر كورت و نه‌خشه‌یی، ده‌توانم بڵێم كه‌ په‌یڕه‌وكاری ئه‌م شیكارییه‌، بۆ نموونه‌ gnôthi seauton، هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ هێرمنۆتیكی خوده‌وه‌ نییه‌. به‌ باوه‌ڕی من، مێژووی فه‌لسه‌فی و نه‌ریتیی ویژدان له‌ gnôthi seautonـه‌وه‌ تا دیكارت،یه‌ك ڕاڤه‌كردنی هه‌ڵه‌یه‌[64]، و داهێنانه‌ تایبه‌ته‌كان، كه‌ به‌ مه‌سیحییه‌ت و مه‌عنه‌وییه‌تی مه‌سیحی ده‌ركه‌وتن، له‌به‌رچاو ناگرێت[65]. ئه‌ڵبه‌ته‌ مه‌عنه‌وییه‌تی مه‌سیحی و مه‌سیحییه‌ت یه‌ك شت نین: مه‌سیحییه‌ت به‌ مه‌سیح ده‌ست پێ ده‌كات، [له‌ كاتێكدا كه] مه‌عنه‌وییه‌تی مه‌سیحی به‌ قه‌دیس پاخۆمیوس[66]، قه‌دیس ئانتۆنیونوس[67]، قه‌دیس هیرومینوس، قه‌دیس ئاتاناسیوس[68]، قه‌دیس ئۆگه‌ستینوس، واته‌ له‌ سه‌ده‌ی چواره‌م و پێنجه‌مدا ده‌ستی پێ كرد.

پ. چوارده‌یه‌م: به‌ڵام ئه‌گه‌ر نه‌ك ئه‌فڵاتون، بۆچی هیراكلیتس نا؟ چون هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م بوونناسیی خود لای هیراكلیتس نییه‌، به‌ڵام وا ده‌رده‌كه‌وێتكه‌ تێگه‌ی تاقیكردنه‌وه‌ی خود پێشتر لای هیراكلیتوس بوونی هه‌یه‌؛ و ئه‌و له‌ یه‌كێك له‌ بڕگه‌كان[69]یدا ده‌ڵێت: «به‌ شوێن خۆمدا ده‌گه‌ڕێم»[70]. ئایا ئه‌مه‌ به‌ وردیی هێرمنۆتیكی خود نییه‌؟ (وه‌ستان، ده‌نگی پێكه‌نین) پرسیاره‌كه‌م ئه‌مه‌یه‌ كه‌ بۆچی بۆ مه‌سیحییه‌ت ئه‌م هه‌موو گرنگییه‌ داده‌نێیت، به‌ڵام تا ڕاده‌یه‌ك هیچ گرنگییه‌ك به‌ نه‌ریتی یۆنانی ناده‌یت؟

فوکۆ: پێم وایه‌ كه‌ له‌ نه‌ریتی یۆنانیدا، گرفتی خود وه‌ك یه‌ك بوونه‌وه‌ر به‌ ڕاستی گرنگه‌، به‌ڵام گرفتی خود وه‌ك یه‌ك ئۆبژه‌‌ گرنگ نییه‌. ئه‌و ته‌كنیكانه‌ی كه‌ له‌به‌رچاوگرتنی خود وه‌ك یه‌ك ئۆبژه‌ی مه‌عریفه‌ ده‌ڕه‌خسێنن، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ گرنگ نین كه‌ كاری ناسین[71] یا نیشاندانی خود وه‌ك یه‌ك بوونه‌وه‌ر گرنگه‌. بۆ نموونه‌، ئه‌و شته‌ی كه‌ من له‌ یه‌كه‌مین ڕێوڕه‌سمه‌ مه‌سیحییه‌كانی ته‌وبه‌دا سه‌راسیمه‌ ده‌كات هه‌ر ئه‌مه‌یه‌: exomologesis، كه‌ له‌م ڕێوڕه‌سمانه‌دا بۆ گوناهكار به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك زانینی سرووشتی گوناهه‌كان له‌ ئارادا نییه‌ یا زانینی ڕیشه‌ی گوناهه‌كان یا ڕوونكردنه‌وه‌ی گوناهه‌كان بۆ ئه‌وانیتر؛ به‌ڵكه‌ گرفت ته‌نها نیشاندانی بوونه‌كه‌یه‌تی وه‌ك یه‌ك گوناهكار‌. و پێم وایه‌ كه‌ له‌ نه‌ریتی یۆنانیدا، بۆ نموونه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ یۆنانییه‌كاندا، تاكی داواكار[72] بوونه‌كه‌ی وه‌ك داواكار نیشان ده‌دات؛ ئه‌و ته‌ریك خراوه‌ و ئومێده‌واره‌… یا بۆنموونه‌ ئۆدیپۆس، له‌ كۆتایی تراژیادا ده‌گات، ده‌رگاكانی كۆشك ده‌كرێنه‌وه،‌ و هه‌مووان ده‌توانن ئه‌و ببینن؛ ئۆدیپۆس ڕووبه‌ڕووی كۆشك ده‌بێته‌وه و خۆی وه‌ك بكوژی باوك، وه‌ك مێردی دایك نیشان ده‌دات. ئه‌گه‌ر ئێوه‌ پێتان خۆشه،‌ ئه‌مه‌ یه‌ك جۆری‌ exomologesisـه‌؛ به‌ڵام هیچ هاوشێوه‌ییه‌كی له‌گه‌ڵ پێكهێنانی خود وه‌ك یه‌ك ئۆبژه‌ نییه‌[73]. و پێم وایه‌ نه‌ لای ئه‌فڵاتون نه‌ لای هیراكلیتس ناتوانین شتێكی وه‌ك پێكهێنانی خود[74] وه‌ك یه‌ك ئۆبژه‌‌ بدۆزینه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌م مانایه‌ نییه‌ كه‌ گرفتی بوونی خود گرنگ نییه‌. ئایا ڕوونه‌؟ دڵنیا نیم، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ بتوانن ڕاڕه‌وی جووڵه‌ی من ببینن.

پ. پازده‌یه‌م: پرسیاره‌كه‌ی من له‌ جۆری پرسیاری میتۆدۆلۆژیكی[75]یه‌. له‌ كاره‌كانی پێشووتدا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌‌ جه‌ختی زۆر له‌سه‌ر ناپه‌یوه‌سته‌گی و دابڕانه‌ مێژووییه‌كان ده‌كه‌یته‌وه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ ئێستا وا ده‌رده‌كه‌وێت جه‌خت له‌سه‌ر په‌یوه‌سته‌گی و به‌رده‌وامی له‌ سه‌ره‌تای مه‌سیحییه‌ت به‌دواوه‌ ده‌كه‌یته‌وه‌. ئایا ئه‌مه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تێگه‌یشتن، ئایدیا و چه‌مكسازیی تۆ ده‌رباره‌ی په‌یوه‌سته‌گی یا دابڕانی كرداره‌ مێژووییه‌كان گۆڕاوه،‌ یا له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بابه‌تێكی جیاواز توێژینه‌وه‌ ده‌كه‌یت و سه‌روكاریت له‌گه‌ڵ تێگه‌یه‌كی تردا هه‌یه‌؟

فوکۆ: ڕه‌نگه‌ به‌ هۆی هۆكاری سێیه‌م. ده‌زانن پێم وایه‌‌ یه‌كێك له‌ پرسیاره‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی ڕۆژئاوا له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا ئه‌مه‌یه‌: «ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟»[76] ئه‌م گرفته‌ی‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مه‌وه‌ تا سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م چی ڕوویدا، و گرفتی پێكهێنانی جۆرێك عه‌قڵانییه‌ت و جۆرێك مه‌عریفه‌ت، یا پێكهێنانی په‌یوه‌ندییه‌ك له‌نێوان كۆمه‌ڵگه‌ و عه‌قڵانییه‌ت و هتد، هه‌موو ئه‌مانه‌‌ به‌ باوه‌ڕی من گرفتێكی گرنگ بوون، یا یه‌كێك بوون له‌ گرفته‌ گه‌وره‌كانی فه‌لسه‌فه‌. پێم وایه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م به‌ دواوه‌ به‌ ڕاستی دوو ڕێگه‌یبوون به‌ فه‌یله‌سوف بوونی هه‌بووه‌: یا خستنه‌ڕووی پرسیاری دێرینی «هه‌قیقه‌ت چییه‌؟» یا خستنه‌ڕووی پرسیارێكی تازه‌تر «ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟»؛ و له‌ نێوان ئه‌م دوو پرسیاره‌دا نه‌ك ته‌نها كۆمه‌ڵێك جیاوازی هه‌یه‌، به‌ڵكه‌ هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵێك په‌یوه‌ندیی قووڵ بوونی هه‌یه‌، چون ڕه‌نگه‌ شیاو نییه‌ بپرسین «هه‌قیقه‌ت چییه‌؟» به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ بپرسین «ئه‌م جۆری عه‌قڵانییه‌ته‌ چییه‌ كه‌ ئێستا به‌كاری ده‌خه‌ین تا وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌؟» و به‌ دڵنیایییە‌وه‌ ناتوانرێت وه‌ڵامی پرسیاری «ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟» بدرێته‌وه‌ به‌بێ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری «ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ چییه‌، مێژوومه‌ندیی ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ چییه‌ به‌ چه‌شنێك كه‌ شتێكی وه‌ك ڕۆشنگه‌ری ڕه‌خسا؟» له‌ دوای یه‌كه‌مین یا دووه‌مین وتارم، كه‌سێك له‌ منی پرسی «ئایا تۆ یه‌ك فه‌یله‌سوفیت؟»- نازانم به‌ گومان و به‌دگومانی پرسی یا نا، به‌ڵام گرنگییه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌. به‌ڵام ده‌رباره‌ی ئه‌م پرسیاره‌ هیچ نازانم، ڕه‌نگه‌ یه‌ك فه‌یله‌سوف نیم. به‌ هه‌ر حاڵ، پێم وایه‌ پرسیارێك كه‌ به‌ به‌رده‌وامی گرنگیم پێ دا پرسیارێكی فه‌لسه‌فییه‌؛ ئه‌م پرسیاره‌ ئه‌مه‌یه‌: «ڕۆشنگه‌ری چییه‌؟» هه‌وڵم دا ئه‌م پرسیاره‌ له‌ ڕێگه‌ی گرفته‌ مێژووییه‌ ته‌واو به‌رهه‌سته‌كانه‌وه‌ شیكار بكه‌م، و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ ئه‌م قۆناغه‌م له‌ سه‌ده‌ی شازده‌یه‌مه‌وه ‌تا سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م توێژینه‌وه‌ كردووه‌. هه‌موو كتێبه‌كانم هه‌وڵێكه‌ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌[77]. و به‌ تایبه‌ت به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌رباره‌ی سێكسواڵیته‌ ده‌بوو بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ دواوه‌. هه‌روه‌ها ڕه‌نگه‌ بتوانین بڵێین كه‌ دوو ساتی گرنگی فه‌لسه‌فی بوونی هه‌یه‌: ساتی پێش-سوكراتی[78] و ساتی ڕۆشنگه‌ری. و زۆر سه‌رنجڕاكێشه‌ ئه‌گه‌ر به‌راورد بكه‌ین له‌نێوان ڕێگه‌ی هایدیگه‌رییه‌كان كه‌ ساتی پێش-سوكراتیان توێژینه‌وه‌ كرد و ڕێگه‌ی ڤێبه‌رییه‌كان كه‌ ساتی ڕۆشنگه‌ریان شیكار كرد. و من ئێستا كونجكاوم و له‌ خۆم ده‌پرسم كه‌ ئایا ساتێكی نه‌ هێنده‌ سه‌رنجڕاكێش و به‌رچاو بوونی نییه‌ كه‌ له‌ نێوانی ئه‌م دوو ساته‌ی تردا جێ بگرێت، و ده‌توانێت ساتی باوكانه‌[79] بێت له‌ سه‌ده‌ی چواره‌م و پێنجه‌م[ـی زاییندا]، و له‌م ساته‌دا شتێك ده‌ركه‌وت كه‌ له‌ ساتی پێش-سوكراتیدا بوونی نییه‌، و به‌ر له‌وه‌ی كه‌ پێشوه‌خت ڕۆشنگه‌ری ده‌ست پێ بكات، شكڵی گرتبوو. ئه‌م ساته‌ و ئه‌م شته‌ پێكهێنانی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ من ناوی ده‌نێم‌ هێرمنۆتیكی خود، ده‌ستپێك یا ئاخێزگه‌ی خودی ڕۆژئاوایی كه‌ شتێكه‌ به‌ده‌ر له‌ له‌ناوچوونی بوون و به‌ده‌ر له‌ ده‌ستپێكی عه‌قڵانییه‌تی مۆدێرن[80]. ئایا ڕوونه‌؟

پ. شازده‌یه‌م: ئایا له‌نێوان حکوومەتی شوانیی كاسۆلیك و سه‌رهه‌ڵدانی ده‌وڵه‌تی مۆدێرن، كه‌ ساڵی ڕابردوو له‌ ستانفۆرد قسه‌ت له‌باره‌وه‌ كرد[81]، و ئه‌م ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك بوونی هه‌یه‌؛ و ئه‌گه‌ر به‌ڵێ چ په‌یوه‌ندییه‌ك؟

فوکۆ: ئێوه‌ له‌م وتارانه‌دا ئاماده‌ بوون؟ ئه‌م پرسیاره‌ ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ وه‌ڵامه‌كه‌م ڕێك بخه‌م. پێم وایه‌ كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ به‌ ڕاستی ڕوونه‌، چون له‌ وتاره‌كانی ستانفۆردا هه‌وڵم دا ئه‌و شته‌ شیكار بكه‌م كه‌ ده‌توانم ناوی بنێم حکوومەت و ئه‌م جۆره‌ ته‌واو تایبه‌ته‌ی حکوومەت كه‌ نه‌ك ته‌نها حوكمڕانییه‌ به‌سه‌ر گرووپگه‌لێكی وه‌ك شاره‌كان و ده‌وڵه‌ته‌كان و هتد، به‌ڵكه‌ به‌ڕێوه‌بردن و حوكمڕانییه‌ به‌سه‌ر تاكه‌كاندا؛ و بۆچی و چۆن له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانماندا هه‌م حوكمڕانیی ده‌وڵه‌ت به‌سه‌ر جه‌ماوه‌ره‌ مه‌زنه‌كانی خه‌ڵكدابوونی هه‌یه‌ و هه‌م حوكمڕانی به‌سه‌ر تاكه‌كاندا له‌ تایبه‌تترین تاكێتییاندا[82]. و لایه‌نێكی تری ئه‌م جۆره‌ حکوومەته‌ بریتییه‌ له‌ گرفتی ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود‌ كه‌ به‌ باوه‌ڕی من مه‌رجه‌ بۆ ئه‌م حکوومەتی شوانی[83]یه‌، مه‌رجی بوون و كاركردنی حکوومەتی شوانی‌. له‌ ڕاستیدا، به‌بێ ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود، حکوومەتی شوانی ناتوانێت كار بكات. و له‌ به‌رامبه‌ردا، زۆر باش ده‌زانین كه‌ په‌ناگه‌ی ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود حکوومەتی جۆری شوانییه‌ كه‌ به‌ دڵنیایییە‌وه‌، بۆ نموونه،‌ له‌ كڵێسادا و هه‌روه‌ها له‌ دامه‌زراوه‌كاندا، چه‌شنی دامه‌زراوه‌ی په‌روه‌رده‌ و فێركردن، چه‌شنی دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌كان و هتد ده‌یبینین.

پ. شازده‌یه‌م: كه‌واته‌ ئه‌مه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م گفتوگۆیه‌دا وتت، واته‌ ده‌رباره‌ی شكستی دیدگای یاسایی له‌ به‌ڕێوه‌بردن یا حوكمڕانیكردن له‌ ڕێگه‌ی یاسای بنچینه‌ییه‌وه‌.

فوکۆ: به‌ڵێ، به‌م جۆره‌یه‌.

پ. هه‌ڤده‌یه‌م: ئایا جیاكاری ده‌كه‌یت له‌ نێوان ده‌سه‌ڵات و باڵاده‌ستی؟

فوکۆ: به‌ڵێ.

پ. هه‌ڤده‌یه‌م: چ جیاكارییه‌ك؟

فوکۆ: پێم وایه‌ كه‌ له‌م باره‌وه‌ ڕوونكردنه‌وه‌م داوه‌. حکوومەت یه‌ك په‌یوه‌ندیی په‌تیی باڵاده‌ستی نییه‌، واته‌ حکوومەت ته‌نها ڕێگه‌ و میتۆدێك نییه‌ بۆ سه‌پاندنی ویستی یه‌ك كه‌س به‌سه‌ر كه‌سانی تردا. حکوومەت ته‌كنیكێكه‌ كه‌ سوودوه‌رگرتن له‌ خودی خه‌ڵكی و ڕێنمایی خودی خه‌ڵكی به‌ مه‌به‌ستی باڵاده‌ستی ده‌ڕه‌خسێنێت[84]. ڕوونه‌؟

پ. هه‌ڤده‌یه‌م: به‌ڵێ، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ی من ده‌رباره‌ی حکوومەت نه‌بوو، به‌ڵكه‌ ده‌رباره‌ی جیاوازیی نێوان ده‌سه‌ڵات و باڵاده‌ستی بوو. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م پرسیاره‌م خسته‌ ڕوو كه‌ له‌ چاودێری و سزا و هه‌روه‌ها له‌ مێژووی سێكسواڵیته‌دا [ویستی مه‌عریفه‌ت] وا ده‌رناكه‌وێت كه‌ جیاكردنه‌وه‌یه‌كی ڕوون دابنێیت له‌ نێوان شێوازه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات كه‌ زیاتر ڕووی له‌ ئاڕاسته‌ی باڵاده‌ستییه‌‌ و شێوازه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات كه‌ زیاتر ڕووی له‌‌ ئاڕاسته‌ی ڕزگاربوونه‌، یا ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت مێژوویی تر قسه‌ بكه‌ین، جیاوازیی نێوان فاشیزم و سۆسیالیزم…

فوکۆ: باشه‌، ده‌توانم بڵێم كه‌، له‌ دیدی مندا، كاتیگۆریی ده‌سه‌ڵات هه‌مه‌لایه‌نتره‌، و له‌م كاتیگۆرییه‌دا ده‌توانن په‌یوه‌ندییه‌كانی باڵاده‌ستی بدۆزنه‌وه‌، كه‌ ساده‌ترین و توندوتیژترین په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاته‌. هه‌روه‌ها ده‌توانن ته‌كنیكگه‌لێكی حکوومەت بدۆزنه‌وه‌ كه‌ ڕێگه‌ و میتۆد و ته‌كنیكگه‌لێكن كه‌ ڕێگه‌ به‌ ئێوه‌ ده‌ده‌ن ده‌سه‌ڵات پیاده‌ بكه‌ن، به‌بێ سوودوه‌رگرتن له‌ توندوتیژی و هتد. ڕوونه‌؟ كه‌واته‌ ده‌توانم بڵێم كه‌ باڵاده‌ستی ته‌نها یه‌ك ڕێگه‌یه‌ بۆ پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات، نه‌ك باشترین یا دڵنیاترین ڕێگه‌. به‌ڕێوه‌بردن یا حوكمڕانیكردن ئێجگار كاراتره‌. ده‌توانم بڵێم كه‌ باڵاده‌ستی ته‌نها یه‌ك قه‌یرانی په‌یوه‌ندیی ده‌سه‌ڵاته[85]،‌ كاتێك كه‌ ئێوه‌ جگه‌ له‌ پیاده‌كردنی باڵاده‌ستی ناتوانن هیچ كارێكی تر بكه‌ن. به‌ڵام هه‌ر كه‌ بتوانن، ئه‌گه‌ر ئیمكان وته‌كنیك و ڕێگه‌تان هه‌بێت، ئه‌واحوكمڕانی ده‌كه‌ن نه‌ك باڵاده‌ستی….

پ. هه‌ڤده‌یه‌م: مانایه‌ك به‌ حکوومەت ده‌ده‌یت كه‌ حکوومەت له‌ بنچینه‌دا بۆ مرۆڤه‌كان به‌سوود نییه‌، واته‌ قسه‌ له‌سه‌رته‌كنیكه‌كانی خود وه‌ك ته‌كنیكگه‌لێكی زه‌رووری بۆ به‌ڕێوه‌بردن یا حوكمڕانیكردن ده‌كه‌یت. كه‌واته‌ ئایا «حکوومەت» له‌ ڕوانگه‌ی تۆدا‌ هه‌میشه‌ مانایه‌كی سووكایه‌تی ئامێز[86] یا نه‌رێنی هه‌یه‌؟

فوکۆ: ئێوه‌ باش ده‌زانن كه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م وه‌سفكردنێكی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر نه‌رێنی یا سووكایه‌تی ئامێز پێشكه‌ش نه‌كه‌م. ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌توانم بیڵێم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ نامه‌وێت مانایه‌كی ئه‌رێنی و ستایش ئامێز[87] بده‌م به‌ ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود و مانایه‌كی نه‌رێنی و سووكایه‌تی ئامێز به‌ ته‌كنه‌لۆژیاكانی باڵاده‌ستی. ته‌كنه‌لۆژیاكانی خود، لانیكه‌م له‌ شیكارییه‌كانی مندا، باشتر یا خراپتر نین له‌ ته‌كنه‌لۆژیاكانی تر.

پ. هه‌ژده‌یه‌م: به‌كارخستنی وشه‌ی «خود» من تووشی سه‌رلێشێواوی ده‌كات، چون تا هه‌نووكه‌‌ پێم وابوو كه‌ وشه‌ی «خود» كه‌م تا زۆر وه‌ك هاومانای «ڕۆح» به‌كار ده‌هێنیت،ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌و مانایه‌دا كه‌ له‌ چاودێری و سزادا ده‌ڵێیت ڕۆح زیندانی جه‌سته‌یه[88]‌. ئایا مانایه‌كی تری «خود»ت مه‌به‌سته‌، «خود»ێك كه‌ دژبه‌ره‌ له‌گه‌ڵ ئابووریی جه‌سته‌كان و چێژه‌كان كه‌ به‌ باوه‌ڕی من به‌م شێوه‌یه «خود» ده‌سڕێته‌وه‌. ده‌توانیت مه‌به‌ستت له «خود» ڕوون بكه‌یته‌وه‌، یا ڕوونی بكه‌ره‌وه‌ چی له «خود» تێده‌گه‌یت؟

فوکۆ: پرسیارێكی گرنگ و دژواره‌. وه‌ك ده‌زانن، ئێمه‌ له‌ زمانی فه‌ڕه‌نسیدا هاوتای وشه‌ی «self^]خود[»مان نییه‌ و ئه‌مه‌ مایه‌ی داخه‌، چون پێم وایه‌ وشه‌یه‌كی باشه‌. له‌ زمانی فه‌ڕه‌نسیدا، دوو وشه‌ی «sujet» و «subjectivité»مان هه‌یه‌ و نازانم زۆربه‌ی كات سوود له «subjectivité» وه‌رده‌گرن یا، نا به‌ڵام پێم وانییه‌. مه‌به‌ستی من له «soi^]خود[»جۆری په‌یوه‌ندییه‌كه‌ كه‌ مرۆڤ وه‌ك یه‌ك سوژه‌ ده‌توانێت له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌یبێت و بیپارێزێت[89]. بۆ نموونه‌، مرۆڤ ده‌توانێت، له‌ شاردا، یه‌ك سوژه‌ی سیاسی بێت. مه‌به‌ست له‌ سوژه‌یه‌كی سیاسی ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ده‌توانێت ده‌نگ بدات، یا ئه‌وانی تر بیچه‌وسێننه‌وه‌ و هتد. «soi» ئه‌و جۆری په‌یوه‌ندییه‌یه‌ كه‌ ئه‌م مرۆڤه‌ وه‌ك سوژه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی سیاسیدا له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌یه‌تی. ده‌توانرێت ئه‌مه‌ له‌ زمانی فه‌ڕه‌نسیدا به «subjectivité» بخوێنرێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ باش و دڵخۆشكه‌ر نییه،‌ و پێم وایه كه «soi» باشتره‌. ئه‌م جۆری په‌یوه‌ندیی سوژه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا، ئامانج و نیشانگه‌[90]ی ته‌كنیكه‌كانه‌… و كاتێك كه‌ وتم ڕۆح زیندانی جه‌سته‌یه،‌ به‌ دڵنیایییە‌وه‌ نوكته‌ بووه‌، به‌ڵام ئایدیا ئه‌مه‌ بووه‌ كه‌ جه‌سته‌ له‌م جۆره‌ دیسپلینه‌دا، له‌ ڕێگه‌ی جۆرێك په‌یوه‌ندیی تاك له‌گه‌ڵ خۆیدا، پێناسه‌ ده‌كرێت و سنووردار ده‌كرێت. ئه‌م جۆره‌ ]په‌یوه‌ندییه‌یه[‌ كه‌ دیسپلین ده‌سه‌پێنێت و شوێنێكی دیاریكراو و پێناسه‌یه‌كی دیاریكراو و گرنگییه‌كی دیاریكراو و به‌هایه‌كی دیاریكراو و هتد به‌ جه‌سته‌ ده‌دات. ڕوونه‌، نا؟ كاتێك كه‌ پرسیار دژواره‌ ئینگلیزییه‌كه‌ی من به‌ ڕاستی لاوازه‌.

پ. نۆزده‌یه‌م: ئایا نوكته‌گه‌لێكی تریش له‌ كاری تۆدا هه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌بێت بیانزانین (ده‌نگی پێكه‌نینی به‌رز).

فوکۆ: باشه‌، دڵنیام كه‌ ئێوه‌ ئه‌و نوكتانه‌ شك ده‌به‌ن (به‌رده‌وامیی ده‌نگی پێكه‌نین).

پ. بیسته‌م: كاتێك ده‌ڵێیت دۆزینه‌وه‌ی بنه‌ڕه‌تێك بۆ هێرمنۆتیكی خود سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌ یا به‌ وته‌ی تۆ شكستی هێناوه‌، دڵنیا نیم له‌ چه‌مكسازیی تۆ ده‌رباره‌ی خود تێبگه‌م. و باش تێناگه‌م كه‌ مه‌به‌ستت له‌ خود چییه‌، واته‌ خودێك كه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی خود له‌گه‌ڵ خود دامه‌زراوه‌: ئایا مه‌به‌ستت له‌و شته‌یه‌ كه‌ لۆجیكزانان ناوی ده‌نێن په‌یوه‌ندیی هاوشوناسی[91] یا مه‌به‌ستت له‌ شتێكی تره‌؟ ڕێوشوێنگه‌لێكی زانستیی زۆر هه‌یه‌ كه‌ به‌دواداچوونیان بۆ ده‌كه‌ین هه‌رچه‌نده‌ شكستمان هێناوه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی بنه‌ڕه‌تێك بۆیان، و هه‌ندێكجار ده‌زانین كه‌ هه‌رگیز هیچ بنه‌ڕه‌تێكیان بۆ په‌یدا ناكه‌ین وه‌ك له‌ حاڵه‌تی ماتماتیكدا ده‌یبینین. مه‌به‌ستت ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ سه‌ركه‌وتوو نابین له‌وه‌دا كه‌‌ بنه‌ڕه‌تێك بۆ هه‌ندێك له‌ جۆره‌كانی مه‌عریفه،‌ بۆ نموونه‌ زانسته‌ مرۆییه‌كان، بدۆزینه‌وه‌، یا مه‌به‌ستت ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ناتوانین ده‌ستمان بگاته‌ مه‌عریفه‌ و ناسینی خۆمان؟

فوکۆ: با ته‌نها خاڵێك له‌ ده‌ستپێكدا بڵێم: په‌یوه‌ندیی خود له‌گه‌ڵ خود، به‌ باوه‌ڕی من، په‌یوه‌ندیی هاوشوناسی نییه[92]‌. به‌ڵام، ئێستا خاڵی دووه‌م و پرسیار‌ی بنه‌ڕه‌ت و شكست. له‌ هه‌زاران ساڵ له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌،‌ ته‌كنیكگه‌لێكی زۆر ده‌رباره‌ی ڕه‌فتاری مرۆیی پێك هێنراون؛ بۆ نموونه،‌ ته‌كنیكه‌كانی به‌یادگه‌سپاردن[93]، یا ته‌كنیكه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كان، یا خود-هه‌ڵكۆڵین و خود-تاقیكردنه‌وه‌ و دانپێدانان و هتد. به‌ درێژاییی چه‌ندین سه‌ده، به‌ باوه‌ڕی من كه‌سانێك‌ په‌ره‌بان به‌م ته‌كنیكانه‌ دا كه‌ هیچ سه‌روكاریه‌كیان نه‌بوو له‌گه‌ڵ گرفتی مرۆڤ، یا زانستی مرۆڤ، یا فه‌لسه‌فه‌ی مرۆڤ، و گرفتی بوونی جۆرێك مرۆڤ كه‌ بتوانێت هه‌م بنه‌ڕه‌ت هه‌م پاساوی تیۆرتیكیی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ بێت، و بتوانێت ڕه‌گی عه‌قڵانی و پێوه‌ر و نۆرمی عه‌قڵانی به‌م ته‌كنیكانه‌ بدات. و به‌ باوه‌ڕی من له‌ سه‌ده‌ی شازده‌یه‌م یا هه‌ڤده‌یه‌م به‌دواوه‌ ڕسكان و گه‌شه‌ی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ ئیتر به‌بێ گه‌ڕان به‌دوای بنه‌ڕه‌تی تیۆرتیكیی ته‌كنیكه‌كان شتێكی ڕه‌خساو نه‌بوو. و ده‌توانین زانسته‌ مرۆییه‌كان به‌م هه‌وڵ و گه‌ڕانه‌ هه‌ژمار بكه‌ین. و باشه،‌ ئه‌م پرسیاره‌ له‌ ئێوه‌ ده‌پرسم: ئایا به‌ ڕاستی پێتان وایه‌ كه‌ یه‌كه‌م، ئه‌م ده‌روونناسی و ئه‌م مرۆڤناسی و ئه‌م ده‌روونپزیشكی و هتد‌ توانیویانه‌ وه‌ڵامی پێویستییه‌ زانستیییه‌كان بده‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ زانسته‌كانی تردا به‌دی هاتووه‌‌؟ و پاشان، پێتان وایه‌ كه‌ یه‌ك زانستی مرۆڤ، یه‌ك زانستی بوونیجۆرێك مرۆڤمان دامه‌زراندووه، كه‌ بتوانێت بنه‌ڕه‌تی گشتیی ته‌واویئه‌م ته‌كنیكه‌كانی مرۆڤ بێت؟

پرسیاری بیسته‌م: وا دابنێ كه‌ كه‌سێك بڵێت كه‌ ئه‌م كێشه‌یه‌ت واز لێ هێناوه‌ به‌ر له‌ گه‌یشتنی و بۆ نموونه‌، بایۆلۆجی بۆ ماوه‌یه‌كی درێژخایه‌ن بنه‌ڕه‌تێك بوو بۆ زانستی پزیشكی، و ده‌كرێت بگوترێت كه‌ به‌راوردكردنی بایۆلۆجی وه‌ك بنه‌ڕه‌تێك بۆ زانستی پزیشكی له‌گه‌ڵ فیزیكدا وه‌ك بنه‌ڕه‌تێك بۆ ئه‌ندازیاری به‌راوردكردنێكی به‌جێ نییه‌. وتویانه‌ كه «با پزیشكی له‌بیر بكه‌ین، چون هێشتا ده‌رباره‌ی پزیشكی ده‌ستمان نه‌گه‌یشتووه‌ به‌ ئه‌و جۆره‌ فیزیكه‌ كه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌ندازیاری ده‌ستمان پێ گه‌یشتووه.» و ڕه‌نگه‌ كه‌سێك بڵێت كه‌ هێشتا زۆر زووه‌. ئێمه‌ هێشتا ئه‌وه‌نده‌ له‌ بایۆلۆجیدا پێش نه‌كه‌وتووین كه‌ بتوانین به‌رمه‌بنای بایۆلۆجی زۆرێك له‌ كاره‌كانمان پاساو بده‌ینه‌وه‌؛ و وا دابنێكه‌ كه‌سێك بڵێت «ببینن هه‌موو ئه‌مانه‌ نیشانی ده‌دات كه‌ هێشتا كارگه‌لێكی زۆرمان ماوه‌ كه‌ بیكه‌ین.» له‌ ڕاستیدا، ڕێكارگه‌لێكی ته‌واو نوێ هه‌یه‌، جۆره‌ تازه‌كانی تیۆرییه‌كان له‌ ده‌روونناسی یا له‌ زانسته‌ مه‌عریفییه‌كاندا و هتد. ئایا پێت وایه‌ وه‌ڵامی گونجاو ئه‌مه‌ نییه‌ كه‌ ده‌بێت جه‌خت بكه‌ین له‌م باره‌وه‌ ئێمه‌ له‌ دۆخێكی جیاوازی په‌یوه‌ندیی فیزیك و ئه‌ندازیاری یا پزیشكی و بایۆلۆجی جێمان گرتووه‌؟

فوکۆ: پێم وایه‌ ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كی باشه‌. به‌ سه‌رنجدان له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی بایۆلۆجی و پزیشكی، زۆر باش ده‌بینین كه‌ بنه‌ڕه‌تی ته‌كنیكه‌كانی پزیشكی نه‌ك به‌پێی پزیشكی، به‌ڵكه‌ له‌ بایۆلۆجیدا ده‌یدۆزینه‌وه‌‌. و به‌ هه‌مان شێوه‌، ده‌توانم بڵێم ڕێگه‌یه‌ك كه‌ تێیدا گرفتی بوونی جۆرێك مرۆڤ له‌ چه‌ندین سه‌ده‌ له‌مه‌وبه‌ر به‌دواوه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م هێرمنۆتیكی خوده‌وه‌ بیچمبه‌ندی و فۆرمیوله‌ كرا ناتوانێت بنه‌ڕه‌تی ئه‌م جۆره‌ ته‌كنیكانه‌ بێت، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ بتوانین بنه‌ڕه‌تێكی زانستی بۆ ئه‌م ته‌كنیكانه‌ له‌ بایۆلۆجی و ئه‌ندازیاری و هتدا بدۆزینه‌وه‌، به‌ڵام له‌ چوارچێوه‌ و له‌ فه‌رهه‌نگێكی به‌ده‌ر له‌ هێرمنۆتیكی خود‌. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، گریمانه‌ی بنه‌ڕه‌تیی هێرمنۆتیكی خود ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌بێت له‌ خودماندا هه‌قیقه‌تێكی قووڵ بدۆزینه‌وه‌ كه‌ په‌نهان كراوه‌ و ده‌بێت ڕه‌مزشكێنی[94] بكرێت وه‌ك چۆن كه‌ یه‌ك كتێب، كتێبێكی ناڕوون، كتێبێكی په‌یامبه‌رانه‌، كتێبێكی خودایی ده‌بێت ڕه‌مزشكێنی بكرێت؛ و پێم وایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌بێت لێی ڕزگار بین. و ڕه‌نگه‌ ئێمه‌ ڕۆژێك بتوانین، بۆ نموونه‌، ڕێگه‌یه‌ك بدۆزینه‌وه‌ بۆ گه‌شه‌ی ته‌كنیكه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كان، ئه‌ویش به‌ سوودوه‌رگرتن له‌‌ بایۆلۆجی و ئینفۆرماتیكو هتد؛ به‌ڵام نه‌ك له‌ فه‌رهه‌نگێكدا كه‌ له‌ لایه‌نی مێژووییه‌وه‌ هێرمنۆتیكی خودشكڵگیر و بیچمبه‌ندی كردووه‌. ئه‌مه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ڕه‌خنه‌یه‌ك نییه‌ دژ به‌‌ ته‌كنیكه‌كان و زانست و هتد.

ب. كۆڕ: پێم وابوو كه‌ له‌ دیدگای تۆدا كاره‌كانی پیاژه‌ خه‌سڵه‌تی ئۆبێكتیڤیان هه‌یه.‌ و پیاژه‌ له‌ دامه‌زراندنی یه‌ك زانستی ئۆبێكتیڤی خود ڕۆڵی هه‌بووه‌. به‌ڵام وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئێستا پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌ڵێیت، چون ئه‌م كارانه‌ به‌شێكه‌ له‌ ڕێكاری زانسته‌ مرۆییه‌كان. ئایا لێره‌دا جۆرێك لێكدژی بوونی نییه‌؟

فوکۆ: نه‌خێر، پێم وانییه‌ كه‌ هیچ لێكدژییه‌ك بوونی هه‌بێت. ده‌بێت بڵێم كه‌ پیاژه‌ ده‌توانێت ئۆبێكتیڤ بێت، چون ئه‌وه‌ی كه‌ پیاژه‌ ده‌یه‌وێت بیكات- یا به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌توانین ده‌رباره‌ی كاری ئه‌و بیڵێین- به‌ده‌سته‌وه‌دانی یه‌ك وه‌سفكردنی ئۆبێكتیڤی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ گۆڕان و په‌ره‌سه‌ندنی منداڵه‌كانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا و هتد. و ئه‌مه‌ ئۆبێكتیڤه‌. ئایا پیاژه‌ به‌ ڕێگه‌ی خۆی ده‌توانێت ئێمه‌ بگه‌یێنێت به‌ به‌شێك یا یه‌ك ته‌واوێتییزانستی جۆری مرۆڤ؟ باشه‌ ده‌توانم بڵێم نه‌خێر.

ب. كۆڕ: كه‌واته‌ تا ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ ئێمه‌ به‌ ڕێگه‌یه‌ك له‌ ڕێگه‌كان بووینه‌ته‌ ئۆبژه‌، ئه‌و به‌هره‌مه‌ند بووه‌ له‌ زانسته‌ ئۆبێكتیڤه‌كان….

فوکۆ: نه‌خێر. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ یه‌ك زنجیره‌، یه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی كردار- كرداری مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تی و هتد- بوونی هه‌یه‌‌ كه‌ یه‌ك پانتایی ئۆبێكتیڤیته‌ی ڕه‌خساو، یه‌ك پانتاییی ئۆبژه‌ ڕه‌خساوه‌كان پێناسه‌ ده‌كه‌ن، كه‌واته‌ پیاژه به‌ ته‌واوه‌تی ده‌توانێت وه‌سفكردنێكی ئۆبێكتیڤی ئه‌م ئۆبژانه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ بدات. به‌ڵام گرفت ئه‌مه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م وه‌سفكردنه‌دا ئایا بڕگه‌یه‌ك یا به‌شێك یا توخمێكی زانستی جۆری مرۆڤمان له‌به‌ر ده‌ستدایه‌؟ ڕوونه‌؟

ب. كۆڕ: به‌ڵێ زۆر ڕوون، مه‌منون.

پ. بیست و یه‌كه‌م: تۆ وتت كه‌ ده‌سه‌ڵات یه‌ك په‌یوه‌ندیی نێوان مرۆڤه‌كانه،‌ و مرۆڤه‌كان ده‌توانن تاكه‌كان بن یا نه‌بن؛ و له‌ دیدی تۆدا، ده‌سه‌ڵات به‌ دڵنیایییە‌وه‌ فۆرمگه‌لێكی زۆری هه‌یه‌. له‌ خۆم ده‌پرسم كه‌ له‌ نێوان ئه‌م فۆرمانه‌ی ده‌سه‌ڵاتدا، ئایا ده‌شێت په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان مرۆڤه‌كان و شتگه‌لێكی به‌ده‌ر له‌ مرۆڤه‌كان بۆ نموونه‌ دامه‌زراوه‌كان، یا ئایدیاكان، یا ڕه‌نگه‌ شته‌ مادییه‌كان[95] بوونی هه‌بێت كه‌ هه‌مان ئه‌و كاریگه‌رییانه‌ دابنێت كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان مرۆڤه‌كان دایده‌نێت. ئه‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندییانه‌ ڕه‌نگه‌ له‌و جۆره‌ په‌یوه‌ندییانه‌ بن كه‌ سه‌روه‌رییه‌كی كه‌مترمان به‌سه‌ریاندا هه‌یه‌ و توانایییه‌كی كه‌مترمان هه‌یه‌ بۆ گۆڕینیان.

فوکۆ: به‌ گومانم ده‌بێت جیاكارییه‌ك بكه‌ین… نامه‌وێت سه‌باره‌ت به‌ شته‌ مادییه‌كان قسه‌ بكه‌م، و پێم وایه‌ ئه‌م گرفته‌ به‌ ته‌واوه‌تی جیاوازه‌. به‌ڵام بۆ نموونه‌ با ئایدیاكان له‌به‌رچاو بگرین. كاتێك كه‌ ئێوه‌ ده‌ڵێن ئایدیاكان ده‌سه‌ڵاتێك پیاده‌ ده‌كه‌ن، به‌ باوه‌ڕی من ئه‌م وته‌یه‌ ته‌نها میتافۆرییه‌. ئێوه‌ ده‌توانن بڵێن كه‌ ئایدیاكان كارتێكه‌رن یا كاریگه‌ری داده‌نێن، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌ چ مانایه‌كه‌؟ به‌م مانایه‌یه‌ كه‌ كاتێك كه‌سێك سوود له‌م ئایدیایانه‌‌ وه‌رده‌گرێت، یا ئه‌م ئایدیایانه‌ ده‌رده‌بڕێت- له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئایدیاكان‌ په‌سه‌ندكراون یا له‌نێوان كۆمه‌ڵێك مرۆڤی دیاریكراودا هاوبه‌شن-كه‌واته‌ ئه‌و ده‌توانێت سوود له‌م ئایدیایانه‌ وه‌ربگرێت بۆ ئامانجێكی دیاریكراو؛ و به‌م پێیه‌، په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات بوونی هه‌یه‌. به‌ڵام ته‌نها كاتێك ده‌توانرێت قسه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات بكرێت كه‌ مرۆڤه‌كان ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات پیاده‌ بكه‌ن. به‌ باوه‌ڕی من ئایدیاكان به‌خودی خود هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیان نییه‌. دامه‌زراوه‌كانیش به‌ خودی خود هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیان نییه‌. و ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكیان هه‌یه‌، ئه‌وا له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵێك مرۆڤ حوكم به‌سه‌ر ئه‌م دامه‌زراوانه‌دا ده‌كه‌ن. ڕوونه‌، نا؟

پ. بیست و یه‌كه‌م: كه‌واته‌ پێت وایه‌ كه‌ ده‌شێت ئایدیاكان و دامه‌زراوه‌كان، به‌ چه‌ند ڕێگه‌یه‌ك كه‌ بۆ ئێمه‌ شیاوی ده‌رككردن نین، بێنه‌ ناو په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی نێوان مرۆڤه‌كانه‌وه‌؟ واته‌ ته‌نها به‌م جۆره‌‌ نییه‌ كه‌ تاكه‌كان سوود له‌ ئایدیایه‌ك یا دامه‌زراوه‌یه‌ك وه‌رده‌گرن بۆ پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات، به‌ڵكه‌ ئایدیا یا دامه‌زراوه‌ دێته‌ ناو ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌وه‌، و ئه‌مه‌ شتێكه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی باڵاده‌ستبوون و وێناكردنی ئێمه‌وه‌…

پ. بیست و دووه‌م: له‌م حاڵه‌ته‌دا، ئایا ئه‌م ئایدیا یا دامه‌زراوه‌یه‌ توانایه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌؟

پ. بیست و یه‌كه‌م: به‌ یه‌ك مانا به‌ڵێ.

پ. بیست و دووه‌م: ئایدیاكان و زمانه‌كان چ جۆر؟

پ. بیست و سێیه‌م: كاتێك كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر مه‌سیحییه‌ت و ڕۆڵی دانپێدانان ده‌كه‌یت،

ب. كۆڕ: ئه‌مه‌ دواهه‌مین پرسیاره‌، به‌رده‌وام بن.

پ. بیست و سێیه‌م: به‌ڵێ، كاتێك كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر مه‌سیحییه‌ت و ڕۆڵی دانپێدانان ده‌كه‌یت، ئایدیای ڕزگاری[96] هێزێكی پاڵنه‌رئاسا و جووڵێنه‌ره‌‌. كه‌واته‌ ئایا ناتوانین بڵێین كه‌ ئایدیای ڕزگاری كه‌له‌ مه‌سیحییه‌تدا پاڵنه‌ری دانپێدانان و پاساودانه‌وه‌ی «چاوپۆشیكردن له‌ خود یا خود-قوربانیكردن»ـه،‌ هێز و ژیانێكی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌؟

فوکۆ: ئایا پێتان وانییه‌ ئه‌مه‌ی كه‌ یه‌ك ئایدیا‌ به‌خودی خود هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی نییه‌ شتێكی ڕوونه‌‌؟ ده‌شێت ئه‌م ئایدیایه‌‌ په‌سه‌ند بكرێت… به‌ڵێ، تێگه‌یشتن له‌م خاڵه‌ ئاسانه‌، ده‌شێت فریوده‌ر بێت، ده‌شێت په‌سه‌ندكردنی ئه‌م ئایدیایه‌‌ سوودێكی ده‌روونناسانه‌ی هه‌بێت و چی و چی[97]. هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌توانرێت بگوترێن. به‌ڵام ئه‌مه‌ی كه‌ ئایدیا‌ بتوانێت یه‌ك ده‌سه‌ڵات پیاده‌ بكات، نه‌خێر. ده‌بینن، وشه‌ی «ده‌سه‌ڵات» وشه‌یه‌كی سه‌یر و ترسناكه‌- و ئه‌ڵبه‌ته‌ من یه‌كێك بووم له‌ قوربانییه‌ زۆره‌كانی وشه‌ی «ده‌سه‌ڵات» (ده‌نگی پێكه‌نین)- به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێت ئه‌م هه‌رێمه‌، ئه‌م هه‌رێمه‌ تایبه‌ته‌ی كرداره‌ هاوسه‌نگه‌كان[98]ـی تاكه‌كان شیكار بكه‌ین، كرداره‌ هاوسه‌نگه‌كان له‌م لایه‌نه‌وه‌ كه‌ كه‌سێك ده‌توانێت به‌ مه‌به‌ستی یه‌ك ئامانجی دیاریكراو كاریگه‌ری بخاته‌ سه‌ر كه‌سێكی تر یا كرده‌ به‌سه‌ر كه‌سێكی تردا پیاده‌ بكات و هتد، ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێت ئه‌م هه‌رێمه‌ جیا بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م هه‌رێمه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌رێمه‌كانی تره‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌ویت ئه‌م هه‌رێمه‌ شیكار بكه‌ین، ئه‌وا ناچارین وه‌ك یه‌ك گرفت جیای بكه‌ینه‌وه‌، كه‌واته‌‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا پێویسته‌ پێناسه‌یه‌كی تا ڕاده‌یه‌ك سنوورداری وشه‌ی «ده‌سه‌ڵات» پێشكه‌ش بكه‌ین و ناچارین ڕزگار ببین له‌ ته‌واوی به‌كارهێنه‌ میتافۆرییه‌كانی ئه‌م وشه‌یه‌. و ئه‌مه‌ی كه‌ ئایدیاكان به‌خودی خود خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتن، به‌ باوه‌ڕی من ته‌نها به‌كارهێنانی میتافۆرییه‌.

ب. كۆڕ: كاتژمێر شه‌شه‌؛ قسه‌كردن به‌ زمانی بێگانه‌ زۆر سه‌خته؛ و من دڵنیام كه‌ تۆ‌ ماندوویت و زۆر سوپاست ده‌كه‌م.

پەراوێزەکان؛

[1]. فوكۆ چه‌ند ڕۆژێك دواتر له‌ سه‌ره‌تای مانگی نۆڤه‌مبه‌ری ١٩٨٠ له‌ سیمینارێكدا به‌ زمانی ئینگیلیزی كه‌ له‌گه‌ڵ ڕیچارد سینیت [Richard Sennett] له‌ گرووپی توێژینه‌وه‌كانی ئه‌ده‌بیات و زمانی یۆنانی و لاتینی زانكۆی نیۆیورك به‌ڕێوه‌ی برد، به‌ تێروته‌سه‌لییه‌كی زیاتره‌وه‌ ده‌رباره‌ی قه‌دیس ئۆگه‌ستین قسه‌ی كرد. به‌شێك له‌م سیمیناره‌ له‌ ١٩٨١ به‌ ناونیشانی «سێكسواڵیته‌ و ته‌نیایی» چاپ كرا. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »Sexualité et solitude«, conférence, cit., p. 987-997.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، له‌م سیمیناره‌دا فوکۆ نه‌گ گرنگی به‌ دانپێدانان، به‌ڵكه‌ گرنگی به «لیبیدۆییكردنی سێكس» و «شێوازێكی تازه‌ی تێگه‌یشتن له‌ خود [soi] وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی سێكسی» ده‌دات كه‌ مه‌سیحییه‌ت و به‌ تایبه‌ت قه‌دیس ئۆگه‌ستین له‌ La Cité de Dieu]شاری خودا[ و Contra Julianum]دژ به‌ جولیان[ پێشنیاریان كردبوو. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: ibid., p. 993-996.

[2]. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 347 et 372-374 كه‌ تێیدا فوکۆ به‌ تایبه‌ت ده‌رباره‌ی ئه‌پیكۆرییه‌كان قسه‌ له‌سه‌ر «ئه‌ركی بێ ڕووده‌ربایسی یا ڕاشكاوبوون له‌گه‌ڵ هاوڕێیان و گوتنی هه‌موو ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ دڵتدایه» ده‌كات.

[3]. Evagrian ponticus

[4]. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتر ده‌رباره‌ی «cordis affectus» له‌دانپێدانانه‌كاندا، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

P. Brown, La vie de Saint Augustin, paris, Seuil, 2001, p. 219-221.

[5]. Counter-Reformation

[6]. Lutheran tradition

[7]. illumination

[8]. فوکۆ له‌ ماوه‌ی وانه‌ی 30ـی ژانویه‌ی 1980 له‌ وانه‌وتاری ده‌رباره‌ی به‌ڕێوه‌بردنی زیندووه‌كاندا، گرنگی به‌م گرفته‌ ده‌دات و تێیدا مه‌زهه‌بی پڕۆتستانت وه‌ك «شێوازێكی گرێدانی سیسته‌می دانپێدانان به‌ سیسته‌می هه‌قیقه‌ت» پێناسه‌ ده‌كات كه‌ وا ده‌كات‌ كه‌ په‌یڕه‌ویكردن له‌ ناوه‌ڕۆكی ئیمانی دۆگماتیك و چه‌قگیر «هه‌مان فۆرمێك وه‌ربگرێت كه‌ په‌یوه‌ندیی خود له‌گه‌ڵ خود له‌ سوبێكتیڤیته‌ی هه‌ڵكۆڵه‌ری خۆی» هه‌یه‌تی. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 83-84. له‌ وانه‌ی 29ـی نیسانی 1981 له‌ وانه‌وتاری لۆوڤه‌یندا، فوکۆ به‌ ڕوونییه‌كی زۆر زیاتره‌وه‌ ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مه‌زهه‌بی پڕۆتستانت «هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ بوو كه‌ كولتوری ڕۆژئاوایی، كولتووری ئه‌وروپایی یا مه‌سیحییه‌تی ڕۆژئاوایی به‌م هه‌نگاوه‌ هه‌وڵی دا […] په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌ركی ئیمان به‌ هه‌قیقه‌ت و ئه‌ركی كه‌شفكردنی شتێك له‌ خوددا كه‌ یه‌ك هه‌قیقه‌ته‌ و ده‌توانێت هه‌قیقه‌تی ده‌ق و له‌ هه‌مان كاتدا هه‌قیقه‌تی خود بێت دووباره‌ له‌نوێ و له‌ چێوه‌ی زاراوه‌گه‌لێكی تازه‌دا بخاته‌ ڕوو». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 90.

[9]. فوکۆ له‌ وانه‌ی 13ـی مایسی 1981 له‌ وانه‌وتاری لۆوڤه‌یندا جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی دوازده‌یه‌م-سیازده‌یه‌م به‌دواوه‌ كڵێسا گۆڕا بۆ «دامه‌زراوه‌یه‌ك كه‌ له‌ ناویدا په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان خودا و مرۆڤ له‌ بنچینه‌دا چێوه‌ی قه‌زایی و دادوه‌ریی وه‌رگرت» و «بزووتنه‌وه‌ی چاكسازیی ئایین- لۆسه‌ر و كالڤن- هه‌وڵێكی مه‌زنه‌ بۆ سڕینه‌وه‌ی چێوه‌ی دادوه‌ریی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان مرۆڤ و خودا». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 185.

[10]. فوکۆ له‌ وانه‌ی ١٣ و ٢٠ـی مایسی ١٩٨٠ له‌ وانه‌وتاری لۆوڤه‌یندا، مێژووی «دادوه‌ری بوون»ـی قۆناغ به‌ قۆناغی ته‌وبه‌ و دانپێدانان ڕوون ده‌كاته‌وه‌ و گرێی ده‌دات به‌ مێژووی شوێنگه‌ی ئێجگار گرنگی دانپێدانان له‌ دامه‌زراوه‌كان و ڕێوشوێنه‌ دادوه‌رییه‌كانی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست تا سه‌ده‌ی بیسته‌م. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: MFDV, p. 161-233.

[11]. فوکۆ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ دانپێدانان به‌ گوناهدا له‌ سێ توخم پێكهاتووه‌: یه‌كه‌م، exomologesisـی سونه‌تی كه‌ وه‌ك ڕێوڕه‌سم و ڕیتواڵی ته‌وبه‌ تا سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م مایه‌وه‌، به‌ڵام له‌ پێوه‌رێكی ئێجگار بێنرخدا و له‌ ڕۆڵێكی ئێجگار كه‌مدا؛ دووه‌م، exagoreusis كه‌ یه‌ك دامه‌زراوه‌ی ڕه‌هبانی بوو؛ و سێیه‌م، شتێكی تر كه‌ بونیاده‌ نوێیه‌كانی سیسته‌می قه‌زایی/دادوه‌ری بوو، واته‌ ڕێوشوێن و ته‌كنیكه‌ تازه‌ دادوه‌رییه‌كان له‌گه‌ڵ دانپێدانان به‌ گوناهدا وه‌ك یه‌ك بڕگه‌ی بنه‌ڕه‌تیی بونیادی سیسته‌می قه‌زایی/دادوه‌ری.

[12]. مه‌به‌ستی فوکۆ‌ دادگاكانی پشكنینه‌ له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا.

[13]. Freudian repression

[14]. Freudian practice

[15]. metahistorical

[16]. Hybraic tradition

[17]. میشل فوكو، مراقبت و تنبیه‌: تولد زندان، ترجومه‌ی نیكو سرخوش و افشین جهاندیده‌، تهران، نشر نی 1378، ص 27-30.

[18]. Juridique/juridical

[19]. فوکۆ له‌ وانه‌ی یه‌كه‌می فێبرایه‌ری ١٩٧٨ له‌ وانه‌وتاری ئاسایش، قه‌ڵه‌مڕه‌و، جه‌ماوه‌ردا، به‌ به‌راوردكردنی دیدگای حكومه‌ت له‌گه‌ڵ «چوارچێوه‌ی یاسایی حاكمییه‌ت»، ئه‌م خاڵه‌ به‌ ڕۆشنی ڕوون ده‌كاته‌وه‌: ئه‌گه‌ر ئامانجی حاكمییه‌ت گوێڕایه‌ڵییه‌ له‌ یاسا، به‌ پێچه‌وانه‌وه،‌ له‌ ڕوانگه‌ی حكومه‌ته‌وه،‌ چنین و ڕێكخستنی شته‌كان ئامانجه‌، واته«زیاتر سوودوه‌رگرتن له‌ تاكتیكه‌كان تا له‌ یاساكان» بۆ ئه‌وه‌ی «به‌ چه‌شنێك كار بكه‌یت كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ژماره‌یه‌ك كه‌ره‌سته‌وه‌، ده‌ستگه‌یشتن به‌ ئه‌م یا ئه‌و ئامانجه‌ ڕه‌خساو بێت». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: STP, p. 101-107.

[20]. له‌م باره‌وه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ كتێبی چاودێری و سزا، به‌ تایبه‌تی بۆ كۆتایی پاژی «دامه‌زراوه‌ كامڵه‌كان»، كه‌ فوکۆ سه‌رباركردن یا زنجیره‌یه‌ك سه‌رباركردنی «گرتووخانه» بۆ سه‌ر‌ ده‌ستگیركردن وه‌ك شتێكی «یاسایی» وه‌سف ده‌كات- [سه‌رباركردنی] شكڵگیریی «مه‌عریفه‌تی ده‌رمانگه‌یی ده‌رباره‌ی مه‌حكوومان» بۆ سه‌ر ڕێكخستنی گریمانه‌ی تاكی «ترسناك» كه‌ زانسته‌ نوێیه‌ مرۆییه‌كان هه‌میشه‌ ئه‌م سه‌رباركردنه‌ پشتڕاست ده‌كه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ها بڕوانن بۆ: م. فوکۆ، «گۆڕانی گریمانه‌ی “تاكی ترسناك” له‌ ده‌روونپزیشكیی یاسایی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا» له‌: DE II, n220, p. 443-464.

[21]. disciplinary

[22]. ڕه‌نگه‌ فوکۆ لێره‌دا ئاماژه‌ بكات به‌ به‌خۆداشكاوی و نائومێدیی سه‌رچاوه‌گرتوو له‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێبی ده‌سته‌جه‌معیی ئازادی، ئازادی، تێرامانه‌كانی كۆمیته‌ بۆ به‌یاننامه‌ی ئازادییه‌كان كه‌ له‌ 1976 له‌ژێر سه‌رپه‌رشتیی ڕۆبێرت به‌دینته‌ [Robert Badinter] بۆ په‌روه‌رده‌كردنی تێڕامانه‌كانی حیزبی سۆسیالیست چاپ كرا. (بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: Liberté, Liberté. Réflexions du Comitépour une charte des libertés, paris, Gallimard, 1976).

فوکۆ له‌ ١٩٧٧ له‌ وتارێكدا ده‌رباره‌ی گۆڕانی كاركردی پرسی دادوه‌ری له‌ كۆڕی سه‌ندیكای خاوه‌ن پله‌وپایه‌ دادوه‌رییه‌كان، ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر ئه‌م ده‌قه‌ و له‌م ده‌قه‌دا ڕه‌خنه‌ له‌ شتێك ده‌گرێت كه‌ وه‌ك بڵاوبوونه‌وه‌ی كاركرده‌ دادوه‌رییه‌كان له‌ سه‌رتاسه‌ری په‌یكه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی وه‌سفی ده‌كات. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

»Michel Foucault à Goutelats: la redéfinition du “judiciable«”, Justice, n115, juin 1978, p. 36-39.

هه‌روه‌ها بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: D. Defert, Chronologie, art. Cit., p. 70.

[23]. David Cooper

[24]. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »Enfermement, psychiatrie, prison«, entretien avec D. Cooper, J.-P. Faye, M.-O. Faye et M. Zecca, dans DE II, n209, p. 332-360.

[25]. Cf. ibid., p. 351-355.

[26]. rape

[27]. sexual aggression

[28]. notion of sexuality

[29]. aggressive

[30]. semiotic relationships

[31]. microphysic

[32]. macrophysic

[33]. disequilibbrium

[34]. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 13-14. «له‌ وانه‌وتاره‌كانی دوو ساڵی دواییندا، […] هه‌وڵم داوه‌ كه‌مێك تێزی گشتیی گریمانه‌ی حكوومه‌ت پێشكه‌ش بكه‌م، گریمانه‌یه‌ك كه‌ به‌ باوه‌ڕی من ئێجگار به‌كارهێنراوتره‌ له‌ گریمانه‌ی ده‌سه‌ڵات، ئه‌ڵبه‌ته‌ “حكوومه‌ت” نه‌ك له‌ مانای كورتبینانه‌ و كرده‌ییدا، واته‌ مه‌رجه‌عی سه‌رتری بڕیاردانه‌ ئیجرایی و كارگێڕییه‌كان له‌ سیسته‌مه‌ ده‌وڵه‌تییه‌كاندا، به‌ڵكه‌ له‌ مانایه‌كی به‌ربڵاوتردا و به‌ تایبه‌ت مانایه‌كی كۆن، واته‌ میكانیزمه‌كان و ڕێوشوێنگه‌لێك به‌ مه‌به‌ستی ڕێنمایی كردنی مرۆڤه‌كان، به‌ڕێوه‌بردن و ڕێنمایی كردنی ڕه‌فتاری مرۆڤه‌كان.»

[35]. governable

[36]. به‌ ڕه‌چاوكردنی چه‌مكی ئاڵۆزی حكوومه‌ت و حوكمڕانیكردن یا به‌ڕێوه‌بردن، ده‌توانرێت ئه‌م ڕسته‌یه‌ به‌م شێوه‌یه‌ش دابنرێت: له‌و كه‌سانه‌دا كه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌بردرێنبونیادێك بوونی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وان ده‌كاته‌ كه‌سانی به‌ڕێوه‌بردراوی ]ـی حكوومه‌تی[ ئه‌وانیتر. و گرفت بریتییه‌ له‌ شیكاری ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ی نێوان كه‌سانێك كه‌ به‌ڕێوه‌ده‌بردرێن و كه‌سانێك كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و شته‌وه‌ كه‌ ده‌توانین به‌ پێكهاته‌كانی باڵاده‌ستی و پێكهاته‌كانی خود یا ته‌كنیكه‌كانی خود ناوی بنێین به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن.

[37]. بۆ جیاكردنه‌وه‌ی «په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیژیكییه‌كان» و «ته‌كنیكه‌كانی حكومه‌ت» و «دۆخه‌كانی باڵاده‌ستی»، و بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌و شوێنه‌ی كه«په‌یوه‌ندیی خود له‌گه‌ڵ خود» له‌م چوارچێوه‌یه‌دا وه‌ریده‌گرێت، بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »L’éthique du souci de soi comme pratique de la liberté«, entretien cit. p. 1547-1548.

[38]. discontinuity

[39]. continuity

[40]. پرسیاركه‌ری هه‌شته‌م ئه‌مه‌ به‌ به‌ڕێوه‌به‌ری كۆڕ ده‌ڵێت.

[41]. Barry Strroud؛ فه‌یله‌سوفی كه‌نه‌دایی (1935-؟) كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌ندامه‌كانی گرووپی فه‌لسه‌فه‌ له‌ زانكۆی كالیفۆرنیا له‌ بێركلی.

[42]. Méditation philosophique/philosophical meditation

[43]. suspicion

[44]. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتری ئه‌م پنته‌، بڕوانن‌ بۆ: GV, p. 297-298 et MFDV, p. 167-168.

[45]. فوکۆ له‌ یه‌كه‌مین وانه‌ی وانه‌وتاری 1981-1982 له‌ كۆلێژ دو فڕانس، ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ ده‌رباره‌ی دیكارت دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ ڕه‌نگڕێژی ده‌كاته‌وه‌، و جیاكاریی نێوان «فه‌لسه‌فه» و «مه‌عنه‌وییه‌ت» نه‌خشه‌ ده‌كێشێت، و «ساتی دیكارتی» وه‌ك ڕووداوێكی زۆر ئاڵۆز پێناسه‌ ده‌كات كه‌ به‌ هێنانه‌ ناوه‌وه‌ی مێژووی هه‌قیقه‌ت له«سه‌رده‌می مۆدێرن»ـه‌كه‌ی، نیشانده‌ری دابڕانێكه‌ له‌ مێژووی هه‌قیقه‌تدا: له‌م ساته‌ به‌دواوه«ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌ستگه‌یشتن به‌ هه‌قیقه‌ت ده‌ڕه‌خسێنێت، مه‌عریفه‌یه‌ و به‌س». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 15-20. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ده‌بێت له‌بیرمان بێت كه‌ له‌م به‌ستێن و زه‌مینه‌یه‌دا، وشه‌ی «مه‌عنه‌وییه‌ت» ئیتر ده‌لاله‌ت نییه‌ له‌ ته‌كنیكه«مه‌عنه‌وی»یه‌كانی مه‌سیحییه‌ت، به‌ڵكه‌ ده‌لاله‌ته‌ له«ڕاهێنانه‌ مه‌عنه‌وییه‌كان»، به‌و جۆره‌ی كه‌ پییه‌ر ئادۆ پێناسه‌ی كردبوو (بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: P. Hadot, Exercices spritules, art. Cit.). دوو ساڵ دواتر فوکۆ هه‌ڵوێسته‌كه‌ی له‌ به‌رامبه‌ر دیكارتدا كه‌مێك ده‌گۆڕێت و وردبینی ده‌كات، ئه‌و ده‌ڵێت كه‌ تێڕامانه‌كان هه‌نگاوێكی «مه‌عنه‌وی»یه‌ (به‌م مانایه‌ی كه‌ تێڕامانه‌كان یه‌ك «كرداری خود»ـه‌)، چون ئه‌گه‌ری ده‌ستگه‌یشتن به‌ شێوازێكی تایبه‌تی بوون به‌ فه‌لسه‌فه‌ ده‌دات له‌گه‌ڵ ئه‌م جیاوازییه‌ كه‌مه‌دا كه‌ ئه‌م شێوازی بوون «به‌ ته‌واوه‌تی به‌ مه‌عریفه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت». تێڕامانه‌كانی دیكارت به‌م شێوه‌یه‌ ده‌قبوونی بێ پێشینه‌ی «كاركرده‌ مه‌عنه‌وییه‌كان به‌سه‌ر ئایدیاڵ و ئامانجی یه‌ك بنه‌ڕه‌تی زانستێتی»دا به‌دی ده‌هێنێت. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »L’éthique du souci de soi comme pratique de la libérté«, entretien cit. p. 1547-1548.

]هه‌روه‌ها بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ چاوپێكه‌وتنی فوکۆ له‌گه‌ڵ درایفۆس و ڕابینۆ به‌ ناونیشانی «ده‌رباره‌ی ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق»، له‌: م. فوکۆ، شانۆی فه‌لسه‌فه‌، ل. 651-654[.

[46]. cogitationes؛ “من بیر ده‌كه‌مه‌وه‌، كه‌واته‌ هه‌م”.

[47]. self-sacrifice

[48]. souhaitable/desirable

[49]. وه‌ستان له‌ تۆماره‌ ده‌نگییه‌كه‌دا هه‌یه‌؛ لێره‌دا به‌شی یه‌كه‌می كۆبوونه‌وه‌كه‌‌ ته‌واو ده‌بێت و به‌شی دووه‌م ده‌ست پێ ده‌كات.

[50]. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 73-74: «ئه‌و پرسیاره‌ی كه‌ ده‌مه‌وێت جارێكی تر بیخه‌مه‌ ڕوو ئه‌مه‌یه‌: له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا چی ڕوو ده‌دات كه‌ پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات ڕه‌خساو نییه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌قیقه‌ت به‌پێی پێوست ئاشكرا ببێت و به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌پێی پێویست هه‌قیقه‌ت له‌ فۆرمی سوبێكتیڤیته‌دا ئاشكرا ببێت و به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ له‌م ئاشكرابوونه‌ی هه‌قیقه‌ت له‌ فۆرمی سوبێكتیڤیته‌دا چاوه‌ڕوانیی كۆمه‌ڵێك كاریگه‌ری بكرێت كه‌ ئه‌ودیوی مه‌عریفه‌یه‌، كاریگه‌ریگه‌لێك كه‌ له‌ پێڕی ڕزگاری و ده‌ربازبوونن بۆ هه‌ر كه‌سێك و بۆ هه‌مووان؟ به‌ گشتی تێگه‌گه‌لێك كه‌ ده‌مه‌وێت ئه‌مساڵ گرنگیان پێ بده‌م به‌م جۆره‌ن: چۆن له‌ شارستانییه‌تی ئێمه‌دا په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان به‌ڕێوه‌بردن یا حوكمڕانی به‌سه‌ر مرۆڤه‌كاندا و ئاشكرابوونی هه‌قیقه‌ت له‌ فۆرمی سوبێكتیڤیته‌دا و ڕزگاربوون بۆ هه‌مووان و هه‌ر كه‌سێك دامه‌زرا؟»

[51]. pedagogical instituations

[52]. governinig

[53]. Jean Piaget (1896-1980)ز؛ ده‌روونناس و مه‌عریفه‌ناسی ناوداری فه‌ڕه‌نسی.

[54]. objectivité/objectivity

[55]. objective

[56]. Philosophie »historienne«

[57]. écriture/writing

[58]. epic

[59]. ascéte

[60]. une pointe d’ironie

[61]. self-examination

[62]. elevation of the soul

[63]. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: HS, p. 75-76 et CV, p. 147-227. ]هه‌روه‌ها بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: م. فوکۆ، «ده‌رباره‌ی ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق» له‌: شانۆی فه‌لسه‌فه‌، ل. 646. فوکۆ له‌م گفتوگۆیه‌دا به‌ ڕۆشنی ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌فڵاتوندا تێڕامان له‌سه‌ر خود «یه‌ك فۆرمی ئۆنتۆلۆجییانه‌ی تێڕامان و قووڵبوونه‌وه‌ بوو، نه‌ك یه‌ك فۆرمی سایكۆلۆجییانه‌ی تێڕامان» و ناسینی خود له‌لایه‌ن خوده‌وه‌ ده‌لاله‌ته‌ له‌ ده‌ستگه‌یشتن «به‌ مه‌عریفه‌یه‌كی ئۆنتۆلۆجییانه‌ی شێوازی بوونی نه‌فس» به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ر له‌م ڕووه‌وه‌ هیچ پێویستییه‌ك بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ڵكۆڵینی ویژدان یا تاقیكردنه‌وه‌ی ویژدان هه‌بێت[.

[64]. contresens/misinterpretation

[65]. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتر له‌م باره‌وه‌ بگه‌ڕینه‌وه‌ بۆ: GV, p. 224 et MFDV, p. 114.

[66]. Saint Pachomius (292-346)ز؛ گه‌وره‌ ڕاهیبی مه‌سیحی-میسری.

[67]. Antonine Pius (86-161)ز؛ ئیمپراتۆری ڕۆم (138-161) و خوداناسی پارێزگار.

[68]. Athanasius of Alexandria (296/298-373)ز؛ خوداناسی مه‌سیحی، ئۆسقۆفی ئه‌سكه‌نده‌رییه‌ و یه‌كێك له‌ باوكانی كڵێسا و یه‌كێك له‌ ڕاهیبه‌ ناوداره‌كانی میسر له‌ سه‌ده‌ی چواره‌می زایینی.

[69]. fragments

[70]. «من بابه‌تی تایبه‌تی توێژینه‌وه‌ی خۆمم». له‌:

Héraclite, Fragment CI; Les Présocratiques, »Bibliothéque de la Pléiade«, paris, Gallimard, 1988, p. 169.

[71]. knowing

[72]. suppliant/supplicant

[73]. فوکۆ له‌ 24ـی ئۆكتۆبه‌ری 1980 له‌ گفتوگۆیه‌كدا له‌گه‌ڵ هیوبێرت درایفۆس، دووباره‌ ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر هه‌ندێك له‌و خاڵانه‌ی كه‌ له‌ هاوسن لێكچه‌رز و له‌م گفتوگۆیه‌دا ده‌یانخاته‌ ڕوو. ئه‌و له‌م باره‌وه‌ ده‌ڵێت: «مه‌به‌ستی من ]له‌ هێرمنۆتیكی خود[ شتێكی هه‌مه‌لایه‌نتر و به‌ربڵاوتره‌ له‌ به‌كارهێنانی په‌تیی هێرمنۆتیك بۆ ناسینی مرۆڤ. مه‌به‌ستی من ]له‌ هێرمنۆتیكی خود[ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ وه‌ك سوژه‌ له‌ سوبێكتیڤیته‌ی خۆیدا ده‌توانێت بۆ خۆی بابه‌ت یا تێگه‌ی ناسین بێت.» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

F. Foucault, Discussion about books, conversation cit.

[74]. constituation of the self

[75]. methodological

[76]. فوکۆ له‌ 1978 به‌ تایبه‌ت له‌ وتاری «ڕه‌خنه‌ چییه‌؟» و هه‌روه‌ها له‌ پێشوتاری چاپی ئینگلیزیی Le normal et le pathologique]نۆرماڵ و نه‌خۆش[، به‌رهه‌می جۆرج كانگلیم، ده‌ستی كرد به‌ به‌تێگه‌كردنی گریمانه‌ی Aufklarung]ڕۆشنگه‌ری[، ڕۆشنگه‌ری وه‌ك گرفتێكی به‌ وردیی فه‌لسه‌فی. له‌م باره‌وه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ وتاری «ڕه‌خنه‌ چییه‌؟» و , dans DE II, n219, p. 431-433«Introduction par Michel Foucault».

سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، فوکۆ یه‌كه‌مین وانه‌ی وانه‌وتاری 1982-1983 له‌ كۆلێژ دو فڕانس، ته‌رخان كرد بۆ ئه‌م پرسیاره‌ و پوخته‌یه‌كی له‌ 1984 له‌ گۆڤاری ئه‌ده‌بیات چاپ كرا، و هه‌روه‌ها وتاری ناوداری بڵاوكراوه‌ له‌ هه‌مان ساڵدا له‌ The Foucault Reader. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

GSA, p. 3-39; »What is Enlightenment«? et »Qu’est-ce que les Lumières?«, art. cit.

[77]. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »Qu’est-ce que les Lumières?«, art. cit., p. 1506-1507.

«وا دێته‌ به‌رچاوم كه‌ هه‌ڵبژاردنێكی فه‌لسه‌فی كه‌ ئێستا خۆمان له‌گه‌ڵیدا به‌ره‌وڕوو ده‌بینین ئه‌مه‌یه‌: ئێمه‌ ده‌توانین فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌یی هه‌ڵبژێرین كه‌ بكرێت به‌ یه‌ك فه‌لسه‌فه‌ی شیكاریی هه‌قیقه‌ت به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی پێناسه‌ بكرێت، یا ده‌توانین یه‌ك ئه‌ندێشه‌ی ڕه‌خنه‌یی هه‌ڵبژێرین كه‌ فۆرمی یه‌ك بوونناسیی خودمان، یه‌ك بوونناسیی ئێستاییبوون وه‌ربگرێت؛ ئه‌م فۆرمه‌ی دوایی فه‌لسه‌فه‌یه‌ كه‌ له‌ هیگڵه‌وه‌ تا نیچه‌ و ماكس ڤێبه‌ر و دواتر تا قوتابخانه‌ی فڕانكفۆرت فۆرمێكی تێڕامانی دامه‌زراند كه‌ من هه‌وڵم داوه‌ تێیدا كار بكه‌م.»

[78]. pre-Socratic

[79]. patristic/patristique؛ ئاماژه‌ به‌ باوكانی كڵێسا.

[80]. فوکۆ له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری هیوبێرت درایفۆسدا، پرسیارێك ده‌رباره‌ی گرفتی په‌یوه‌سته‌گی و ناپه‌یوه‌سته‌گی له‌ شیكارییه‌ مێژووییه‌كاندا، ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه «له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، له‌ دیدی مندا گرنگیدان به‌ ناپه‌یوه‌سته‌گی یا دابڕانه‌كان له‌ بنچینه‌دا یه‌ك میتۆده‌ نه‌ك یه‌ك ئه‌نجام. من شته‌كان بۆ دۆزینه‌وه‌ی ناپه‌یوه‌سته‌گییه‌كان وه‌سف ناكه‌م، به‌ڵكه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌و شوێنه‌دا كه‌ وا ده‌رده‌كه‌وێت ناپه‌یوه‌سته‌گییه‌كان ده‌رده‌كه‌ون، هه‌ڵسه‌نگاندنیان بۆ بكه‌م نه‌ك ئه‌مه‌ی كه‌ ده‌ستبه‌جێ كورتیان بكه‌مه‌وه‌. […] و درووسته‌ كه‌ زۆرێك له‌ پڕۆسه‌ به‌رده‌وام یا درێژخایه‌نه‌كان له‌ ده‌ستم ده‌رچوون و من له‌سه‌ر ناپه‌یوه‌سته‌گییه‌كان كه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی یه‌كه‌مدا به‌رچاوم ده‌كه‌وتن، ده‌وه‌ستام. من سه‌رتر نه‌ده‌چووم، چون پێم وایه‌ ژماره‌یه‌ك كاتیگۆری و هێڵ و سیسته‌مه‌ گرنگه‌كانی به‌رده‌وامیم له‌به‌رده‌ستدا نه‌بوو و وا ده‌كه‌وته‌ به‌رچاوم كه‌ ئه‌و شته‌ی دوێنێ ]له‌ ماوه‌ی گفتوگۆكه‌دا[ ده‌رباره‌ی ساتی پێش-سوكراتی، ساتی مه‌عنه‌وییه‌تی مه‌سیحی و ساتی ڕۆشنگه‌ری وتیان، ئه‌گه‌رێكی ئێجگار باشتر به‌ من ده‌دات كه‌ ئێستاكه‌ په‌یوه‌سته‌گیی شته‌كان بخه‌مه‌ شوێنی خۆی.» بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, Discussion about books, conversation, cit.

[81]. مه‌به‌ست له‌و وتارانه‌یه‌ كه‌ فوکۆ له‌ ده‌یه‌م و شانزه‌یه‌می ئۆكتۆبه‌ری 1079 له‌ زانكۆی ستانفۆرد پێشكه‌شی كردن و له‌ژێر ئه‌م ناونیشانه‌دا چاپ كران:

“»Omnes et singularium”: vers une critique de la raison politique«, conférences, cit., p. 953-980.

[82]. ده‌رباره‌ی ده‌سه‌ڵاتی شوانی، سه‌ره‌ڕای وتاره‌كانی ستانفۆرد، هه‌روه‌ها بڕوانن بۆ:

STP, p. 127-232; »La philosophie de la politique« et »Sexualité et pouvoir«, dans DE II, n 232 et 233, en particulier p. 547-551 et 559-566.

[83]. pastoral government

[84]. «حكومه‌ت یه‌ك ته‌كنیكه‌، ته‌كنیكێك كه‌ ڕێگه‌ به‌ كه‌سێك خود [self]ـی خه‌ڵكی به‌كار بهێنێت و ڕێنمایی خود [self-conduct]ـی بكات، بۆ مه‌به‌ستی ده‌ستخستنی باڵاده‌ستی.»

[85]. له‌ فه‌ڕه‌نسییه‌كه‌وه‌: په‌یوه‌ندیی قه‌یرانیی ده‌سه‌ڵات.

[86]. pejorative

[87]. laudative/laudatory

[88]. م. فوكو، مراقبت و تنبیه‌: تولد زندان، ص 42. هه‌روه‌ها بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: DP, p. 30.

[89]. فوکۆ له‌ وانه‌ی 12ـی مارسی 1980 له‌ وانه‌وتاری به‌ڕێوه‌بردنی زیندووه‌كان، ده‌ڵێت كه‌ مه‌به‌ستی له«subjectivité» «شێوازی په‌یوه‌ندیی خود له‌گه‌ڵ خوده». بگه‌رێنه‌وه‌ بۆ: GV, p. 220-221. فوکۆ له‌ یاداشتێكدا كه‌ بۆ پێشه‌كیی «فوکۆ» له‌ فه‌رهه‌نگنامه‌ی فه‌یله‌سوفه‌كان ده‌ینووسێت، به‌ شێوه‌یه‌كی هاوشێوه‌ جه‌خت ده‌كات كه‌ مه‌به‌ستی له«subjectivité» «شێوازێكه‌ كه‌ سوژه‌ خودی خۆی له‌ یه‌ك گه‌مه‌ی هه‌قیقه‌تدا ئه‌زموون ده‌كات و له‌م گه‌مه‌یه‌دا له‌گه‌ڵ خوددا په‌یوه‌ندی هه‌یه». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »Foucault«, art. Cit., p. 1452.

[90]. cible/target

[91]. une relation d’identité/the relation of identity

[92]. مه‌به‌ستی فوکۆ له‌م وه‌ڵامه‌ په‌یوه‌ندیی هاوشوناسییه‌ له‌ مانا لۆجیكییه‌كه‌یدا. به‌ڵام فوکۆ كه‌ هه‌میشه‌ ڕه‌خنه‌كاری گریمانه‌ی «هاوشوناسی»یه‌، له‌ گفتوگۆیه‌كدا له‌ 1982 كه‌ دوو ساڵ دواتر چاپ كرا، به‌ ڕوونی ده‌ڵێت كه‌: «ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ی كه‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵ خودماندا دایانبمه‌زرێنین په‌یوه‌ندیی هاوشوناسی نین؛ به‌ڵكه‌ ده‌بێت په‌یوه‌ندیی جیاوازیدانان و خه‌لاقییه‌ت و داهێنان بن». بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ:

M. Foucault, »Michel Foucault, une interview: sex, pouvoir et la politique de l’idetité«, entretien avec B. Gallagher et A. Wilson, dans DE II, n 358, p. 1558.

[93]. les techniques de mémorisation/mnemotechniques

[94]. deciphered

[95]. physical objects

[96]. the idea of salvation

[97]. «ئێوه‌ ده‌توانن به‌ڵگه‌یه‌كی سایكۆلۆژیكی و چی و چی بۆ په‌سه‌نكردنی ئه‌م ئایدیایه‌ بهێننه‌وه‌.»

[98]. Interactions نێوان-كرده‌:

سه‌رچاوه‌ی وه‌رگێڕانی ئه‌م كتێبه‌:

میشل فوكو، خاستگاه هرمنوتیك خود (سخرانیها در كالج دارتموت 1980)، ترجومه‌ی نیكو سرخوش و افشین جهاندیده‌، چاپ اول، تهران، نشر نی، 1395.

Michel Foucault, About the Beginning of the Hermeneutics of the Self, Lectures at Dartmouth College 1980, translated by Graham Burchell, Edition Established by Henri-Paul Fruchaud and Daniele Lorenzini, the University Chicago Press, 2016.

Michel foucault, The Politics of Truth, translated by Lysa Hochroth and Catherine Porter, Edited by Sylvère Lotringer, Inrtoduction by John Rajchman, semiotext(e), Los Angeles, 2007, p. 147-169.

The post ده‌رباره‌ی «هه‌قیقه‌ت و سوبێكتیڤیته» appeared first on ژنەفتن.

چه‌مکی ڕۆشنبیر هه‌میشه‌ ئه‌و چه‌مکه‌ بزێو و‌ یاخییه‌ بووه‌، که‌ ڕووناکبیر و فیڵۆسۆفانی به‌ خۆیه‌وه‌ خه‌ریک کردووه‌، بۆیه‌ ته‌نیا له‌ بواری سیاسه‌تدا نه‌ماوه‌ته‌وه‌ و چووه‌ته‌ ناو هه‌موو بواره‌کانی دیکه‌یشه‌وه‌.‌ سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ده‌بینین زۆرترین پێناسه‌ی بۆ کراوه‌. له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی کێیسی دریفوس‌ (Dreyfus)‌ له‌ ساڵی (١٨٩٤)دا‌ چه‌مکی ڕۆشنبیر زیاتر خۆی به‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی ڕووناکبیر و فیڵۆسۆفاندا ده‌سه‌پێنێت. کاتێ ئه‌و ئه‌فسه‌ره‌ جووه‌ی سوپای فره‌نسا به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌کرێت، گوایه‌ ناپاکه‌ و سزای کوشتنی بۆ ده‌رده‌چێت، (ئه‌میل زۆلا) به‌ بابه‌تێک، یاخود به‌ نامه‌یه‌ک به‌رگریی لێ ده‌کات و به‌رگرییه‌که‌ی کاردانه‌وه‌ و کاریگه‌ریی به‌رچاوی ده‌بێت، بگره‌ ئه‌وه‌ ڕێگاردێکی گه‌وره‌ به‌ ناوی ڕۆشنبیر ده‌به‌خشێت، که‌ چۆن وه‌ک بوونه‌وه‌رێکی ڕەخنەدۆز و یاخی ده‌توانێت له‌ ئاستی ده‌سته‌ڵاته‌کاندا بوه‌ستێته‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز له‌ هه‌ر کێیسێکدا بهێنێته‌ کایه‌وه‌، که‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا دەورووژێت. ¹

به‌وه‌دا چه‌مکی ڕۆشنبیر ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ به‌ چه‌مکێکی دیکه‌وه‌ به‌نده‌، که‌ ئه‌ویش چه‌مکی ده‌سته‌ڵاته‌، ئاڵۆزتر بووه‌، به‌وه‌ی ئه‌و چه‌مکه‌یش هه‌ر خۆی خاوه‌نی پرۆبله‌ماتیکی گه‌وره‌یه‌. ئه‌و دوو چه‌مکه‌ ئه‌وه‌ به‌سه‌ر هه‌ر ڕۆشنبیرێکی ڕەخنەدۆزدا ده‌سه‌پێنن، که‌ تێگه‌یشتنی تایبه‌تی خۆی بۆیان هه‌بێت، وه‌ک بڵێی هه‌موو ئه‌وانه‌ی پێشووی به‌ که‌ڵک نه‌یه‌ن. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌وه‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌یه‌ ناچار ده‌بێت پێناسه‌ی نوێ بۆ ئه‌و دوو چه‌مکه‌ بکات، که‌ له‌ لایه‌ک به‌ قووڵی و ئازاره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ لایه‌کی دی ئاستی هه‌موو ئه‌و پێناسانه‌ی دی تێده‌په‌ڕێنێت، که‌ پێشتر خراونه‌ته‌ ڕوو. ده‌کرێت له‌وه‌ ڕوونتر ده‌ریببڕین و بڵێین کاتێ ڕۆشنبیر له‌سه‌ر شێوازی تایبه‌تی خۆی و به‌  مێتۆدی ڕه‌خنه‌ کۆمه‌ڵگه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌، نایه‌وێت به‌ هیچ تێگه‌یشتن و پێناسه‌یه‌کی پێشتر و هیی هاوکاتی خۆی ڕازی ببێت، به‌ڵکوو تێگه‌یشتنی دیکە، پێناسه‌ی نوێ و سه‌ربه‌خۆ داده‌هێنێت. که‌واته ڕوانینی هه‌ر ڕۆشنبیرێک بۆ چه‌مکه‌کانی (ڕۆشنبیر و ده‌سته‌ڵات) له‌ هیی یه‌کێکی دی جیاوازه‌ و هه‌ر ئه‌و جیاوازییه‌یشه‌ پێگه‌که‌ی‌ دیاری ده‌کات. ئه‌و دوو چه‌مکه‌یش به‌ چه‌مکێکی دیکه‌وه‌ پێوه‌ستن، که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌. ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ داده‌پۆشێت، زۆرایه‌تی(Majority)یه‌‌. به‌کورتی له‌نێوان ڕۆشنبیر و ده‌سته‌ڵاتدا زۆرایه‌تییه‌‌ک هه‌یه‌، که‌ ڕۆڵی گه‌وره‌ له‌و پێوه‌ندییه‌دا ده‌بینێت، بگره‌ ته‌نیا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یه‌ پێوه‌ندیی نێوانیان دێنێته‌ ئاراوه‌، ئینجا ئه‌و پێوه‌ندییه‌ چ له‌ شێوه‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌دا بێت، چ له‌ شێوه‌ی خۆبه‌ده‌سته‌وه‌داندا و چ له‌ شێوه‌ی دیکه‌دا.

زۆرایەتی لەنێوان ڕۆشنبیر و دەستەڵاتدا

کاتێ ده‌گه‌ینه‌ چه‌مکی (زۆرایه‌تی‌)، ناکرێت خێرا و به‌ ئاسانی لێی تێبپه‌ڕین، به‌وه‌ی له‌وێدا کۆمه‌ڵێک پرسیار پێشمان لێ ده‌گرن، که‌ گرنگترینیان ئه‌و داموده‌ستگه‌یانه‌ له خێزان،‌ قوتابخانه‌، په‌رستگه‌وه‌‌ تاکوو ده‌گاته‌ حیزب چۆنن و له‌ چ ئاستێکدان، که‌ ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ پێوه‌ندیی پێیانه‌وه‌ هه‌یه‌ و وزه‌یان لێ وه‌رده‌گرێت؟ کاریگه‌ریی ئه‌و ڕۆشنبیره‌ چ له‌سه‌ر ئه‌و داموده‌ستگه‌یانه‌ و چ له‌سه‌ر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌دا چۆنه‌ و به‌ چ شێوه‌یه‌ک ده‌رکه‌وتووه‌؟

زۆرایه‌تی‌ بۆیه‌ زۆرایه‌تییه‌‌، چونکه‌ له‌ دۆخی جێگیریدایه‌. له‌ ئاستێکدا چه‌قی به‌ستووه‌، نه‌ جووڵه‌ و نه‌ ئاڕاسته‌ی جیاوازی هه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی دی زۆرایه‌تی‌ له‌و بوونه‌وه‌رانه‌ پێک دێت، که‌ به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌‌ زه‌قه‌کانی وه‌ک ئایین، نه‌ته‌وه‌، نیشتمان، خاک، شه‌ره‌ف و هیی دیکه‌ ڕێکن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ هێزی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵیی گه‌وره‌ پێک ده‌هێنن. ئه‌وانه‌ له‌ کاتێکدا به‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌ به‌ شێوه‌ی شێلگیر (ئیکستریم) ده‌ست به‌و چه‌مکه‌ زه‌قانه‌وه‌ ده‌گرن، به‌ڵام هاوکات نه‌ک ئاره‌زوویان نییه‌ له‌ پێکهاته‌یان‌ بکۆڵنه‌وه‌ و هه‌ڵیانبوه‌شێننه‌وه‌، به‌ڵکوو له‌ ئاستی هه‌ر هێزێکی ڕه‌خنه‌ییشدا ده‌وه‌ستنه‌وه‌، کاتێ به‌ مه‌به‌ستی پرسیار و گومان لێیان نزیک ده‌بێته‌وه‌. به‌کورتی ئه‌وانه‌ که‌مترین شاره‌زاییان له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مکانه‌وه‌ هه‌یه‌، که‌ باوه‌ڕ‌یان پێیان هێناون، بگره‌ ‌هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ وای کردووه‌ هێنده‌ پێیانه‌وه‌ پێوه‌ست ببن.

زۆرایەتی لە ڕاپەڕینەوە بۆ ئەمڕۆ

له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ ئایین، دروستتر ئیسلامگەرایی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی ئێمه‌ داده‌پۆشێت و ده‌بێته‌ چه‌ترێکی گه‌وره‌ بۆ سه‌رجه‌م چین و توێژه‌ جیاوازه‌کان، بگره‌ بۆ هه‌موو ئاڕاسته‌کانی بیرکردنه‌وه‌ و تێڕوانینیش، که‌ ئامانجی سه‌ره‌کیی ئه‌وه‌یه‌ تێکڕایان بکاته‌ یه‌ک و ته‌باییان له‌نێواندا بهێنێته‌ گۆڕێ. به‌ مانایه‌کی دی خۆی هه‌ڵیانبسووڕێنێت و ڕێگه‌ نه‌دات هیچ ئاڕاسته‌یه‌ک به‌ جیاواز و سه‌ربه‌خۆ له‌وانه‌ی دی بجووڵێت. به‌م شێوه‌یه‌ ڕیچوه‌ڵی ئایینی ورده‌ورده‌ خۆی ده‌خزێنێته‌ ناو هه‌موو کایه‌کانی وه‌ک سیاسه‌ت، به‌ڕێوه‌بردن، مێدیا، ئه‌ده‌ب و بگره‌ هونه‌ریشه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی مرۆڤ له‌ناو ئه‌م ڕیچوه‌ڵه‌دا بیه‌وێت له‌ پرینسیپه‌کانی ئه‌و ئایینه‌ بکۆڵێته‌وه و به‌ دوای ورده‌کارییه‌کانیدا بگه‌ڕێت‌. هێنده‌ هه‌یه‌ ئایینی به‌ شێوه‌یه‌ک له‌گه‌ڵ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ ساده‌یه‌ی خۆیدا ڕێک خستووه‌، که‌ سه‌قامگیرییه‌که‌ی لێ نه‌شێوێنێت و ڕووبه‌ڕووی پێکدادانی نه‌کاته‌وه‌‌‌‌، چونکوو ترسی گه‌وره‌ی له‌ هه‌ر هێزێکه‌ ئه‌و دۆخه‌ی لێ تێک بدات و بیخاته‌ دۆخێکی دیکه‌ی جیاوازه‌وه‌، بۆیه‌ خۆی له‌و تاک و گرووپانه‌ دوور ده‌گرێت، کاتێ ده‌یانه‌وێت به‌ لای کارێکی وه‌هادا بچن. به‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی سه‌رسام نابێت‌‌، ساتێ ده‌بینێت تێیدا مرۆڤ به‌ردباران ده‌کرێت، ده‌ستی دز ده‌بڕێت، ژن ده‌کرێته‌ که‌نیزه‌ و له‌ بازاڕدا ده‌فرۆشرێت، زیندوو ده‌سووتێنرێت، جزیه‌ به‌سه‌ر‌ کریستیه‌ندا ده‌سه‌پێنرێت، ئەزدایی لە ناو دەبرێت و زۆری دی، به‌ مه‌رجێ هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌ تێکست هه‌ن‌ و بە درێژاییی ئەو مێژووە پراکتیزه‌ کراون، بگره‌ له‌ کتێبه‌کانی خوێندنی فەرمیدا ده‌خوێنرێن. به‌ ڕوونی ده‌بینین داعشییه‌کان لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ په‌سه‌ند نین و به‌ گێره‌شێوێن داده‌نرێن. زووتریش کۆمۆنیزمی کرێکاری له‌به‌ر هه‌مان هۆکار نه‌یتوانی سه‌رنجی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ڕابکێشێت.

پێشتر گوترا زۆرایه‌تی‌‌ له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مکه زه‌قانه‌وه‌ که‌مترین شاره‌زاییی هه‌یه‌، به‌ڵام ده‌ستبه‌رداریشیان نابێت، چونکه‌ ده‌ستبه‌رداربوون خۆی یه‌کێکه‌ له‌و ترسانه‌ی نایه‌وێت ڕووبه‌ڕوویان ببێته‌وه‌. به‌ ئاسانی واز له‌ هیچ باوه‌ڕێک ناهێنێت، که‌ پێشتر په‌سه‌ندی کردووه‌.‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆمان‌ هه‌موو شتێک که‌ڵه‌که‌ ده‌کات. به‌م شێوه‌یه‌ (پیرۆزی) و (که‌ڵه‌که‌کردن) دوو سیمای سه‌ره‌کیی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ن. سه‌رجه‌م حیزب و لایه‌نه‌کانی قه‌بووڵه‌. له‌ یه‌ک کاتدا پارتی و ئیسلامییه‌کانی ده‌وێت‌. یه‌کێتی و گۆڕانی لا په‌سه‌نده‌، مادام ئه‌وانه‌ هه‌موویان له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا شوێنیان گرتووه‌ و نابنه‌ هۆی تێکچوونی ئارامییه‌که‌ی. ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ به‌ جلوبه‌رگی ڕه‌نگاوڕه‌نگ و میوزیکی هه‌ڵپه‌ڕکێوه‌ نه‌ورۆز ده‌کات و له‌ ڕه‌مه‌زانیشدا به‌ ڕۆژوو ده‌بێت. جبه‌ی خه‌لیجی ده‌پۆشێت، له‌چه‌ک ده‌به‌ستێت و په‌نا بۆ هه‌موو ته‌کنیکه‌کانی جوانکاری و مەیکەپیش ده‌بات. دوژمنی سه‌رسه‌ختی سیکۆله‌ریزمه‌ و تێکڕای به‌رهه‌مه‌کانیشی نه‌ک به‌کار ده‌هێنێت، بگره‌ تاکوو ڕاده‌ی په‌رستن خۆشی ده‌وێن. ژماره‌ی مزگه‌وتی به‌ شێوه‌ی خه‌یاڵی زیاد ده‌کات و له‌ وڵاتێکی وه‌ک دانمارکیش پتر ئه‌لکوهوول له‌ شاره‌کانیدا ده‌فرۆشرێت. داتاکانیش به‌رده‌وام ئه‌وه‌ پێشان ده‌ده‌ن ئه‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی ئێمه‌ له‌ سه‌یرکردنی فیلمی پۆرنۆگرافیدا له‌ پێشی پێشه‌وه‌ن‌.

لەژێر چەتری زۆرایەتیدا

گوتمان ئه‌وانه‌ به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌ گه‌وره‌کان ڕێکن، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت‌ تێڕوانینی جیاوازیان نییه‌. هێنده‌ هه‌یه‌ ئه‌و جیاوازییه‌ ته‌نیا پێوه‌ندیی به‌ فۆرمی ئه‌و چه‌مکانه‌وه‌ هه‌یه‌، نه‌وه‌ک به‌ ناوه‌رۆکیانه‌وه‌، بۆیه‌ لێره‌دا هه‌ر حیزبێکی سیاسی سوود له‌و جیاوازییانه‌ ده‌بینێت و شوێنی خۆی لایان ده‌کاته‌وه‌. ئه‌وه‌ی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان له‌باره‌ی هه‌ر یه‌کێ له‌و چه‌مکانه‌وه‌ ده‌یڵێت، ته‌نیا له‌ شێوه‌دا له‌گه‌ڵ هیی پارتی جیاوازه‌، ده‌نا له‌ ناوه‌رۆکدا هه‌مان شته‌. هه‌ردوو لایان له‌گه‌ڵ ڕه‌چاوکردنی ئه‌و باوه‌ڕانه‌دان، که‌ لای زۆرایه‌تی‌ پیرۆزن، به‌ڵام هه‌ر یه‌که‌ی له‌سه‌ر شێوازی خۆی، که‌ لێره‌دا هه‌موو حیزبه‌کانی دیکه‌یش وه‌ک‌ گۆڕان و پارتی وان. له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا هیچ شتێک ون نابێت، به‌ڵکوو شوێنه‌که‌ی ده‌گۆڕێت. له‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوودا به‌ لێشاو بابه‌ت له‌باره‌ی لاوازبوونی یه‌کگرتووه‌وه‌‌ نووسراون، به‌ڵام ڕاستییه‌که‌ی یه‌کگرتوو لاواز نه‌بووه‌، یان دروستتر به‌و شێوه‌یه‌ لاواز نه‌بووه‌، که‌ ئه‌وان ده‌یبینن، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ ناتوانێت له‌وه‌ گه‌وره‌تر ببێت، به‌وه‌ی وه‌ک هه‌ر لایه‌نێکی دی له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا پێگه‌یه‌کی تا ڕاده‌یه‌ک چه‌سپاوی هه‌یه‌ و له‌وه‌ تێناپه‌ڕێت. ئه‌گه‌ر یه‌کگرتوو به‌شێکی ئه‌ندامه‌کانی له‌ ده‌ست داون‌،‌ مانای وا نییه‌ ئه‌وانه‌ له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا نه‌ماون، به‌ڵکوو ته‌نیا جێگۆڕکێیان کردووه‌، به‌وه‌ی چوونه‌ته‌ ناو گۆڕانه‌وه‌، یان خۆیان له‌ ڕیزی سه‌له‌فییه‌کاندا دۆزیوه‌ته‌وه، که‌ ئه‌وانیش ئه‌مڕۆ ‌لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویستن. بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان خۆیشی فۆرمێکی چه‌سپاوی وه‌رگرتووه‌ و به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ یه‌کگرتوو له‌وه‌ زیاتر تێناپه‌ڕێت، بگره‌ پێویستیشی به‌وه‌ نییه‌ له‌وه‌ زیاتر په‌ره‌ بستێنێت. به‌ مانایه‌کی دی، هه‌ر لایه‌نێک له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا سنوورێکی بۆ خۆی کێشاوه‌، که‌ نایه‌وێت بیبه‌زێنێت، چونکه‌ به‌زاندنی سنووره‌که‌ تووڕه‌بوونی خودی زۆرایه‌تییه‌که‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌. مرۆڤ کاتێ سه‌رنج له‌ پێوه‌ندیی ئه‌و حیزبه‌ سیاسییانه‌ ده‌دات، به‌ ڕوونی ئه‌وه‌ ده‌بینێت، چۆن هه‌ر کاتێ ده‌گه‌نه‌ ئاستی تووڕه‌بوون، خێرا هێمن ده‌بنه‌وه‌ و پێکه‌وه‌ داده‌نیشن، بگره‌ ده‌گه‌نه‌ ئه‌وه‌ی به‌ شانوباڵی یه‌کدیدا هه‌ڵبده‌ن، نه‌بادا ئه‌و گرژییه‌ ببێته‌ هۆی تێکچوونی ئارامیی زۆرایه‌تی‌. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ ناوی یاسای سه‌رۆکایه‌تییه‌وه ‌ورووژاوه‌، له‌ گه‌مه‌یه‌کی سیاسی به‌ولاوه‌، شتێکی دیکه‌ نییه‌.²هه‌ندێک له‌ گه‌رمه‌ی حه‌ڤده‌ی شوباتدا وایان ده‌زانی جارێکی دی مەحاڵە گۆڕان، یه‌کگرتوو و کۆمه‌ڵ له‌گه‌ڵ پارتی و یه‌کێتی ئاشت نابنه‌وه‌، وه‌ک چۆن باوه‌ڕیان نه‌ده‌کرد ڕۆشنبیران به‌ لای داموده‌ستگه‌ی ئه‌و دوو حیزبه‌دا بچنه‌وه‌، که‌چی ڕێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ بینرا. پێشبینی ده‌کرا یه‌کێتی لانی که‌م شه‌ش ساڵ له‌مه‌وبه‌ر بتوێته‌وه‌ و شوێنه‌واری نه‌مێنێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئه‌ویش له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا هه‌مان ئه‌و قورسایییه‌ی هه‌یه‌، که‌ پێش حه‌وت ساڵ هه‌یبوو. ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی له‌ ده‌ستی داون، هێشتا له‌ژێر چه‌تره‌که‌دان. وەک ئەوە وایە هێشتا هیی خۆی بن. به‌کورتی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ دایکێکی میهره‌بانه‌ و هه‌موو ڕۆڵه‌کانی خۆی خۆش ده‌وێت و ده‌یانپارێزێت، بگره‌ هه‌وڵی گه‌وره‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌دات له‌ ده‌ستیان نه‌دات.

زۆرایەتی وەک زۆنێکی ئاشتەوایی

زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆ، دروستتر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ی له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ فۆرمێکی دیاریکراوی وه‌رگرتووه‌ و تاکوو ئێستایش له‌ناویدا ماوه‌ته‌وه‌، به‌وه‌ له‌ زۆرایه‌تیی شه‌سته‌کان، حه‌فتاکان و هه‌شتاکان جودا ده‌کرێته‌وه‌، که وه‌ک پێشتر گوترا له‌ژێر چه‌تری ئیسلامیدایه، به‌ڵام ئه‌وان له‌ژێر چه‌تری نه‌ته‌وه‌یی، چه‌پگه‌رایی و لێبرالیدا بوون (له‌گه‌ڵ پارێزی زۆرم بۆ هه‌رسێ چه‌مکه‌که‌). زۆرایه‌تیی ئه‌وده‌م‌ له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاکاندا پارتیی هه‌ڵدایه‌ ده‌رێ، که‌چی له‌ ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌کاندا‌ ئه‌م زۆرایه‌تییه‌‌ هێنایه‌وه‌، چونکه‌ له‌و کاته‌وه‌ زۆرایه‌تی‌ موڵکی لایه‌نێکی دیاریکراو نییه‌، به‌ڵکوو هیی سه‌رجه‌م لایه‌ن و ئاڕاسته‌کانه‌. زۆرایه‌تیی هه‌شتاکان له‌ ڕاپه‌ڕیندا به‌عسی له‌ شاره‌کانی کوردستان به‌ ده‌ر نا و له‌و پێناوه‌دا ڕووبارێک خوێنی ڕشت، که‌چی زۆرایه‌تیی دوای ڕاپه‌ڕین به‌ شێوه‌ی ئاشتییانه‌ هێنایه‌وه‌. ئه‌مڕۆ مرۆڤ ده‌توانێت به‌ ئاسانی له‌ پاڵ حیزبه‌کانی دیکه‌دا به‌عسیش ببینێت، بگره‌ ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی له‌ مێدیای یه‌کگرتوودا (سه‌ددام حسێن) وه‌ک موجاهیدێکی شه‌هید پێشان بدرێت، بێ ئه‌وه‌ی هیچ ناڕه‌زایییه‌ک لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ دروست ببێت. له‌ فه‌یسبۆکدا زووزوو جوانترین وێنه‌ی ئه‌و سه‌رۆکه‌ به‌ قورئانێکه‌وه‌ ده‌بینرێت و ئامۆژگاری و گوته‌ نه‌سته‌قه‌کانی به‌ زمانی کوردی بڵاو ده‌کرێنه‌وه‌.³دیسان ده‌یڵێینه‌وه‌، که‌ زۆرایه‌تیی هه‌موو حیزب و لایه‌نه‌کان له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا په‌یمانیان به‌ستووه‌ شه‌ڕ به‌ یه‌کدی نه‌فرۆشن. هێنده‌ی حیزب و ڕێکخراوه‌کان‌ ڕۆڵیان له‌وه‌دا هه‌بووه‌ زۆرایه‌تی‌‌ یه‌کڕه‌نگ و هاوئاهه‌نگ ببێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ زۆرایه‌تییش وای کردووه‌ ئه‌وان به‌ چه‌سپاوی بمێننه‌وه‌ و گۆڕانکاری له‌ خۆیاندا نه‌که‌ن. دیسان جه‌خت له‌وه‌ ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ له‌ ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ تاکوو ئه‌مڕۆ هه‌موو لایه‌نه‌کان یه‌ک سیستێمی بیرکردنه‌وه‌ و یه‌ک شێوازی ڕاگه‌یاندن پێڕۆیی ده‌که‌ن، ته‌نانه‌ت گۆڕان گوایه‌ هاتووه‌ ئه‌و ستایله‌ بگۆڕێت، به‌ڵام نه‌ک هه‌ر نه‌یگۆڕیوه‌، به‌ڵکوو له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی دی زیاتر پابه‌ندی خواستی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یه‌، بگره‌ پێی وایه‌ ئه‌وان که‌مته‌رخه‌من و خۆی له‌ پێناوی پڕکردنه‌وه‌ی که‌موکووڕییه‌کاندا تێده‌کۆشێت. به‌م شێوه‌یه‌ بایه‌خی سه‌ره‌کیی گۆڕان بۆ زه‌قکردنه‌وه‌ی نۆرمی ئایینی و نماییشی کاره‌کته‌ری ئایینییه‌، که‌ له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ سیمای زۆرایه‌تییان پێوه‌ دیاره‌. هاوکات له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕاندا پێگه‌ی پیاوی ئایینی زۆر به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌ و له‌ بوونه‌وه‌رێکه‌وه‌، که‌ پێش ڕاپه‌ڕین نه‌یتوانیوه‌، یان ڕێگه‌ی پێ نه‌دراوه‌ له‌ڕۆڵی ئامۆژگاری زیاتر بگێڕێت (ئه‌ویش له‌ سنوورێکی ته‌سکدا)‌، بۆ بوونه‌وه‌رێکی دی ده‌گۆڕێت، که‌ بڕیار له‌سه‌ر شێوازی حوکمڕانی و به‌ڕێوه‌بردن ده‌دات. واته‌ ده‌سته‌ڵاتی پیاوی ئایینی ته‌نیا له‌ سنووری کۆمه‌ڵایه‌تیدا نامێنێته‌وه‌، به‌ڵکوو ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌سه‌ر که‌ناڵه گرنگه‌‌کانی سیاسه‌ت و فه‌رمانڕه‌واییشدا بگرێت، که‌ ئه‌مه‌یش ته‌واو له‌گه‌ڵ خواستی زۆرایه‌تیدا ڕێکه‌.

زۆرایەتی و زمانی ئایدیۆلۆجیی زاڵ

هه‌میشه ئه‌ندامانی‌ زۆرایه‌تی‌ به‌ زمانی ئه‌و ئایدیۆلۆجییه‌ ده‌ده‌وێن، که‌ زاڵه‌‌، هه‌تا ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشیان نه‌بێت. له‌ پێش ڕاپه‌ڕیندا هه‌ر ڕسته‌یه‌ک وشه‌ی هه‌ژاری، برسێتی، جیاوازیی چینایه‌تی و هیی له‌م بابه‌ته‌ی تێدا بووایه‌، وا لێک ده‌درایه‌وه‌ له‌ پێناویسۆشیەلیزم و کۆمۆنیزمدا گوتراوه‌. ئه‌مڕۆیش هه‌ر زمانێک توانای تێپه‌ڕاندنی نه‌بێت، له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی زمانی زۆرایه‌تی‌. به‌ ناوی (یه‌کێتیی مامۆستایانی کوردستان)ـه‌وه‌ تێکستێکی ناڕه‌زایی له‌باره‌ی کوژرانی مامۆستایه‌کی زانکۆوه‌ نووسراوه‌‌، به‌ڵام به‌ زمانێکی میللی، که‌ پڕه‌ له‌و ده‌سته‌واژانه‌ی مرۆڤ له‌ ده‌می پیاوانی ئایینییه‌وه‌ ده‌یانبیستێت. تێکسته‌که‌ به‌م دوو ڕسته‌یه‌ کۆتاییی پێ هێنراوه‌: (نەفرەت لە ئەنجامدەری ئەو تاوانە و جەهەنەم جێگای ئەبەدی بێت)⁴و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی کولتووری زاره‌کییان تێپه‌ڕاندووه‌ و بایه‌خی نووسینیان زانیوه‌، ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ به‌کار ناهێنرێن. هەمان دەربڕین لای نووسەرە دیارەکانمان هەن. ڕۆماننووس هەیە لە گفتوگۆدا بەم زمانە دواوە. هەر کەسێکی بە نەفرەت کردووە، کە لەگەڵی هاوڕا نییە.

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین ئه‌مڕۆ ئێمه‌ له‌ دۆخێکدا ده‌ژین، که‌ زۆرینەی تاکه‌کان به‌ یه‌ک زمان ده‌دوێن و یه‌ک بیرکردنه‌وه‌یان هه‌یه‌. زمانه‌که‌ میللی‌ و بیرکردنه‌وه‌که‌یش ساکارە‌. تاکوو کۆتاییی هه‌شتاکانیش مرۆڤ ده‌یتوانی به‌ئاسانی ئاستی زمانی تاکه‌کان له‌ یه‌کدی جودا بکاته‌وه‌ و به‌ ڕوونی جیاوازییه‌کان ببینێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ کارێکی له‌م شێوه‌یه‌ ئه‌سته‌مه، بۆیه‌ زمانی ئه‌ندامانی (یه‌کێتیی مامۆستایان) هه‌مان زمانی ئه‌وانه‌ی دیکه‌یه‌‌. سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان به‌ لایانه‌وه‌ گرنگ نه‌بێت ناوی ڕێکخراوه‌که‌یشیان به‌ دروستی بنووسن.⁵ ئه‌وه‌یش سه‌یر نییه‌، که‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ زمان و نووسین بایه‌خیان نامێنێت و که‌مترین قسه‌یان لێوه‌ ده‌کرێت، له‌ کاتێکدا به‌ درێژاییی مێژووی فه‌لسه‌فه‌ و لینگویستک ئه‌مانه‌ وه‌ک دوو قورسترین پرسیار خۆیان به‌سه‌ر فیڵۆسۆف و زمانناساندا سه‌پاندووه‌.

له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ پرسیاری (تۆ باوه‌ڕداریت، یان بێباوه‌ڕ؟)، دروستتر (تۆ موسڵمانیت، یان کافر) لای زۆرایه‌تی‌ دێته‌ ئاراوه‌، که‌ مه‌به‌ستیه‌تی به‌ر له‌ هه‌ر ڕه‌گه‌زێکی شه‌ڕانگێز و جیاواز بگرێت، ئه‌گه‌ر بیه‌وێت به‌ پرسیاری دڵڕەق ڕووبه‌ڕووی ببێته‌وه‌ و گومانی له‌ دڵدا بڕووێنێت. ئه‌مه‌ به‌ گرنگترین پرسیار ده‌زانێت، چونکه‌ هه‌مووان له‌ژێر چه‌تره‌که‌دا کۆ ده‌کاته‌وه‌ و سنووری نێوان تاکه‌کان ده‌سڕێته‌وه‌. ده‌شێت هه‌ڤاڵێکی پارتی، ئه‌ندامێکی یه‌کێتی، گۆڕانخوازێک، بانگخوازێکی یه‌کگرتوو، مه‌لایه‌کی کۆمه‌ڵ، کادیرێکی شیوعی و ڕه‌فیقێکی به‌عس پێکه‌وه‌ کۆ بکاته‌وه‌، که‌ بێگومان هه‌ر وایشی کردووه‌. وه‌ک گوترا هه‌موویان به‌ ساده‌یی له‌سه‌ر چه‌مکه‌ گه‌وره‌کان ڕێکن، به‌ڵام له‌باره‌ی فۆرمیانه‌وه‌ بینینی جیاوازیان هه‌یه‌. ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختی که‌مایه‌تین، چونکه‌ لایان ڕوونه‌ ئه‌وه‌ی ئارامییان لێ ده‌شێوێنێت، هه‌ر که‌مایه‌تییه‌‌. ئاماده‌ن‌ له‌ پێناوی سزادانی نووسه‌رێک، یان هونه‌رمه‌ندێکدا ده‌ست له‌ ئیشوکار هه‌ڵبگرن و مانگێک له‌سه‌ر شه‌قامه‌کاندا دەنگ هەڵببڕن. ⁶

پێوەندیی نێوان ڕۆشنبیر و زۆرایەتی لە ڕاپەڕینەوە بۆ ئەمڕۆ

ئێستا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بپرسین‌: ئایا ڕۆشنبیرمان‌ لە دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ چۆن له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیماندا‌ ڕووبه‌ڕوو بووه‌ته‌وه‌؟ زۆرایه‌تیمان‌ توانای جووڵاندنی ڕۆشنبیرمانی هه‌یه‌؟ ڕۆشنبیرمان گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ی زۆرایه‌تیمان بورووژێنێت و ئاڕاسته‌ی نوێی تێدا دروست بکات؟

به‌گشتی کۆمه‌ڵگه‌کان به‌ر دوو جۆر ڕۆشنبیر ده‌که‌ون:

یه‌که‌میان، ڕۆشنبیرێکی ساده‌یه‌ و هه‌مان تێڕوانینی خه‌ڵکی بۆ چه‌مکه‌‌کان هه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی دی‌ ئاستی جه‌ماوه‌ر تێناپه‌ڕێنێت، بۆیه‌ توانای به‌رهه‌مهێنانی نییه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێک له‌و زۆرایه‌تییه‌‌. ژماره‌یان زۆره‌ و له‌ هه‌موو شوێنێکدا به‌رچاو ده‌که‌ون. هه‌میشه‌ لایه‌نه‌گری شتێک و دژی شتێکی دیکه‌ن‌. زووزوو ده‌رده‌که‌ون و ناسراون، به‌ڵام هیچ کاریگه‌رییه‌کیان نییه‌. پێوه‌ندیی سه‌ره‌کییان به‌ ڕووداوی ڕۆژانه‌وه‌ هه‌یه‌ و که‌متر به‌ لای شته‌ شاراوه‌کاندا ده‌چن. به‌شێکیان ده‌رچووی‌ زانکۆکان و به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان ئه‌ماچه‌رن‌، واته‌ ئاره‌زوویان لێیه‌ ئه‌رکی ڕۆشنبیر ببینن. لێره‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌ بڵێین، که‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ ساده‌ نییه‌، ده‌رچووی زانکۆیه‌، به‌ڵام به‌گشتی زانکۆکان ڕۆشنبیری ڕووکه‌ش به‌رهه‌م ده‌هێنن. کاتێکیش هه‌ندێک ڕۆشنبیری ده‌رچووی زانکۆ ئه‌م ئاسته ساده‌یه‌‌ تێده‌په‌ڕێنن،‌ ئه‌و تێپه‌ڕاندنه‌ به‌رهه‌می بیرکردنه‌وه‌ی خۆیانه‌.

 دووه‌میان، ڕۆشنبیرێکی ڕەخنەدۆزه‌. نه‌ دژه‌ و نه‌ دۆسته‌، به‌ڵکوو که‌سێکی ڕاڤه‌کاره‌‌. له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ ئه‌رکی ڕه‌خنه‌ تێپه‌ڕاندن و کردنه‌وه‌ی که‌ناڵی نوێیه‌ له‌ هه‌ر بابه‌تێکدا، که‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌‌. به‌وه‌دا سه‌رقاڵی پڕۆژه‌ی فکرییه‌، که‌م ده‌رده‌که‌وێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌ر ده‌رکه‌وتنێکیدا ئایدیای نوێ ده‌هێنێت و پرسیاری دڵڕه‌قانه‌ ده‌ورووژێنێت. زمانێکی ئاسانی نییه‌، چونکه‌ ئاستی تێگه‌یشتنی جه‌ماوه‌ری تێپه‌ڕاندووه‌. ده‌سته‌ڵات و زۆرایه‌تی‌ خۆشیان ناوێت‌، به‌ڵام هه‌ر ئه‌ویشه‌ کاریگه‌ریی هه‌یه‌.

کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یش به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان‌ خاوه‌نی ئه‌و دوو جۆره‌ ڕۆشنبیره‌یه‌، به‌ڵام کاتێ ئه‌وه‌ ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاو، که‌ زمانی ڕۆژانه‌ی هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک ڕۆڵی گه‌وره‌ له‌ دروستبوونی ڕۆشنبیردا ده‌گێڕێت، ئه‌وا ده‌کرێت بڵێین هه‌ردوو جۆره‌که‌ لاوازن، ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین ئه‌وه‌ی دووه‌م هه‌ر ده‌رنه‌که‌وتووه‌، به‌وه‌ی زمانی ڕۆژانه‌مان‌ هێشتا هه‌ژاره‌ و له‌ به‌رهه‌مهێنانی ڕۆشنبیری جیاواز و داهێنه‌ردا توانای که‌مه‌. ڕۆشنبیر داهێنانی خۆی له‌سه‌ر ئاستی ئه‌و زمانه‌ داده‌مه‌زرێنێت، که‌ کۆمه‌ڵگه‌ پێی گه‌یشتووه‌، به‌و مانایه‌ی ئه‌و ئاسته‌ تێده‌په‌ڕێنێت و مه‌ودا له‌نێوان زمانی خۆی و زمانی ڕۆژانه‌دا دروست ده‌کات. به‌م شێوه‌یه‌ زمانی ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز نه‌ک هه‌ر هه‌مان زمانی کۆمه‌ڵگه‌ نییه‌، به‌ڵکوو زۆریش باڵاتره‌‌. هه‌تا ئاستی زمانی ڕۆژانه‌ی کۆمه‌ڵگه‌که‌ی‌ زیاتر به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵبکشێت، ئه‌رکی ئه‌و قورستر، به‌ڵام ئاستی به‌رهه‌می به‌رزتر ده‌بێت. کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک له‌ ڕووی گوزه‌ران، خوێندن، په‌روه‌ر‌ده‌، ته‌ندروستی، ڕێگه‌وبان، ئاساییش و هیی دیکه‌وه‌ هه‌ژار بێت، مانای وایه‌ زمانی ڕۆژانه‌ی ساده‌یه‌ و توانای جووڵه‌ی که‌مه‌‌‌. ڕۆشنبیری گه‌وره ئەگەر هاوواتای مرۆڤی یاخی بێت، ئەوە‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ده‌رده‌که‌وێت، که‌ ئه‌و‌ بوارانه‌ی له‌ ئاستی نزمدا نین، چونکه‌ پێوه‌ندییه‌کی دیاڵیکتیکه‌ڵ له‌نێوان دروستکردنی کۆمه‌ڵگه‌ و دروستکردنی ڕۆشنبیردا هه‌یه‌. ئه‌میان ئه‌ویان دروست ده‌کات. (کامیۆ) لە (مرۆڤی یاخی)دا بە توندی خەختی لەوە کردووەتەوە. تاکوو ئه‌مڕۆیش ڕۆشنبیری ئێمه‌ نه‌ توانیویه‌تی ببێته‌ مۆدێلێکی وه‌ک ئه‌و مۆدێلانه‌ی له‌ جیهاندا هه‌ن، بۆ نموونه‌ مۆدێلی وه‌ک ڕۆشنبیری ئۆرگانیک، ڕۆشنبیری مولته‌زیم (کومیتد) و هی دیکه‌ و نه‌ مۆدێلێکی سه‌ربه‌خۆیشی داهێناوه‌، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی به‌ زه‌قی ده‌بینرێت‌، ڕۆشنبیری میللییه‌، که‌ لێره‌دا به‌ (جاگله‌ر Juggler) ناوی ده‌هێنین.

ڕۆشنبیری جاگلەر

جاگله‌ر ئه‌و پاڵه‌وانه‌یه‌‌، که‌ یاریی جاگلینگ (Juggling) ده‌کات. ده‌توانێت له‌ یه‌ک کاتدا و زۆر به‌ خێرایی چه‌ند شتێک هه‌ڵبدات و هه‌ر جارێ یه‌کێکیان بگرێته‌وه‌. ئه‌م هه‌ڵده‌داته‌وه‌ و ئه‌و ده‌گرێته‌وه‌. ئیتر به‌م شێوه‌یه‌! جاگله‌ر به‌ سیستێمێکی نه‌گۆڕ کار ده‌کات.‌ هه‌ر گۆڕانکارییه‌ک به‌سه‌ر سیستێمه‌که‌یدا بێت، یارییه‌که‌ی تێک ده‌چێت و ڕۆڵه‌که‌ی ته‌واو ده‌بێت. لای بینه‌ری جاگلینگ ئه‌و ماتێریه‌له‌ هێنده‌ گرنگ نییه‌، که‌ جاگله‌ر به‌کاری ده‌هێنێت، به‌ڵکوو لێره‌دا ژماره‌ و خێرایی بایه‌خی زیاتریان هه‌یه‌. واته‌ تاکوو ژماره‌ی ئه‌و مەتێریه‌لانه‌‌ی هه‌ڵیان ده‌دات، زۆرتر بێت و خێراتر جێگۆڕکێیان پێ بکات، یارییه‌که‌ چاکتر سه‌رنج ڕاده‌کێشێت و زیاتر درێژه‌ ده‌کێشێت.⁷ جاگله‌ر خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا مرۆڤێکی یاخییه‌ و له‌ ڕێی هونه‌ره‌که‌یه‌وه‌ جۆرێک له‌ تراجیدیا نماییش ده‌کات، به‌ڵام کاتێ ڕۆشنبیر ده‌یه‌وێت هه‌مان ڕۆڵی ئه‌و له‌ بواری فکریدا ببینێت، پرۆسێسه‌که‌ بۆ کۆمیدیا ده‌گۆڕێت. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر بوونه‌وه‌رێکی په‌سه‌ندکراوی کۆمه‌ڵگه‌یه‌. نه‌ک هه‌ر ڕه‌خنه‌ له‌و‌ نۆرم و به‌هایانه‌ ناگرێت‌، که‌ خه‌ڵک به‌ پیرۆزیان ده‌زانن، به‌ڵکوو ده‌یشیانپارێزێت. پێویستی به‌وه‌یه‌ به‌رده‌وام ده‌ربکه‌وێت و به‌ زمانی میللی بدوێت. به‌ پێوه‌ری ویژدان ڕووداوه‌کان هه‌ڵبسه‌نگێنێت، چی باشه‌ و چی خراپ؟ ئه‌و پێوه‌ندییه‌ ئاڵۆزه‌ی نێوان ده‌سته‌ڵات و ڕۆشنبیری هێنده‌ ساده‌ کردووه‌‌ته‌وه‌، که‌ ده‌یه‌وێت بڵێت ڕۆشنبیر ئه‌وه‌یه‌ زۆر له‌ مێدیاکاندا ده‌رده‌که‌وێت، پشتی زۆرایه‌تییه‌‌ک ده‌گرێت و دژی زۆرایه‌تییه‌‌کی دی ده‌وه‌ستێته‌وه، بێ ئه‌وه‌ی هیچ ئایدیایه‌کی نوێ بناسێنێت، یان ستایلێکی دیکه‌ی بیرکردنه‌وه‌ دابهێنێت‌. به‌کورتی نه‌ توانا و نه‌ ئاره‌زووی تێپه‌ڕاندنی هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ ئاستی زمانی خه‌ڵکدا ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌ شێوازێک ده‌نووسێت، که‌ هیچ جیاوازییه‌ک دروست نه‌کات.

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ زۆر که‌م ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ری به‌رهه‌م هێناوه‌، که‌ ده‌کرێت به‌ دیوه‌که‌ی دیکه‌یشدا بگوترێت ڕۆشنبیرانمان نه‌یانتوانیوه‌ کۆمه‌ڵگه‌ بهه‌ژێنن و بیکه‌نه‌ ناوه‌ندێکی به‌رهه‌مهێن. پێوه‌ندیی نێوانیان له‌سه‌ر بنه‌مای ڕازیکردنی یه‌کدی دامه‌زراوه‌‌، نه‌وه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای تێکشکاندن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بۆچوون و ئاڕاسته‌کانی یه‌کتر.

ڕۆشنبیری جاگله‌ر، که‌ بوونه‌وه‌رێکی ساده‌ی میللییه‌، زۆر دووره‌ له‌وه‌ی ببێته‌ خاوه‌نی پڕۆژه‌ی فکریی ڕه‌خنه‌یی‌. هه‌مان تێگه‌یشتنی سیاسه‌تمه‌داری بۆ کێشه‌کان هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ خۆی له‌ بواری سیاسه‌تدا قایم ده‌کات. یه‌ک ده‌سته‌ڵات ده‌ناسێت، ئه‌ویش ده‌سته‌ڵاتی سیاسییه‌، چونکوو‌ زه‌قترین ده‌سته‌ڵاته‌، له‌ کاتێکدا ده‌سته‌ڵاته‌کانی دی لای ئه‌و نه‌ بوونیان هه‌یه‌ و نه‌ هیچ کاریگه‌رییه‌ک. مادام ڕاسته‌وخۆ و به‌ زمانی میللی له‌باره‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ ده‌دوێت، لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویسته‌ و ناوبانگی هه‌یه‌، چونکه‌ هه‌ر زۆرایه‌تی‌ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ریشی لا په‌سه‌نده‌. زۆرایه‌تی‌ شێتی ڕۆشنبیری ڕووکه‌شه‌‌، چونکه‌ ئه‌و قسانه‌ ده‌کات، که‌ خۆیشی ده‌یانزانێت. مرۆڤ له‌و کۆمێنتانه‌ی ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ بۆ ڕۆشنبیری جاگله‌ری ده‌نووسن، به‌ ڕوونی ده‌بینێت چه‌ند ئاسووده‌ن، که‌ هه‌مان بۆچوونی ئه‌وانی هه‌یه‌. ڕۆشنبیری جاگله‌ر‌ وای کردووه‌ سیاسه‌ت لای زۆرایه‌تی‌‌ ببێته‌ گرنگترین بوار، چونکه‌ له‌ هیچ بوارێکی دیکه‌دا ناتوانێت هێنده‌ ده‌نگ به‌ ده‌ست بهێنێت و هێنده‌یش به‌ ئاسانی بۆچوونه‌کانی ده‌رببڕێت. سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ بواری ئه‌ده‌ب، فه‌لسه‌فه‌، سایکۆلۆجی، سۆسیۆلۆجی و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ چۆڵ بووبن، که‌ ئه‌مه‌ هه‌ر خۆی مانای ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وان نه‌ ئه‌و بوارانه‌یان ناسیوه‌ و نه‌ به‌ جیددییش کاریان تێدا کردوون، ده‌نا بۆچی پێیان وایه‌ ئه‌مانه‌ توانای گۆڕانکارییان نییه‌، به‌ڵکوو ته‌نیا سیاسه‌ت له‌ ده‌ستی دێت دنیا بگۆڕێت؟ هه‌ر هێنده گوتاری سیاسی شه‌قام ده‌ورووژێنێت، زۆرینه‌ی ڕۆماننووس، شاعیر، چیرۆکنووس و ڕەخنەگر کاری خۆیان جێ ده‌هێڵن و دوای ترۆمپێتی سیاسه‌تمه‌داران ده‌که‌ون، تاکوو به‌ هه‌مان زمانی ئه‌وان، بگره‌ هه‌ندێجار نزمتریش بدوێن و به‌ زۆرایه‌تی‌ بڵێن ئێمه‌یش ماوین. خۆ ئه‌گه‌ر فریای نووسینی گوتار نه‌که‌ون، ئه‌وا په‌نا بۆ شێوازی نامه‌ ده‌به‌ن، که‌ بۆ سه‌رکرده‌ و به‌رپرسه‌کانی ده‌نێرن و ئامۆژگارییان ده‌که‌ن. هه‌ر ئه‌وانه‌‌ دوای ئارامبوونه‌وه‌ی شه‌قام، بۆ دنیای ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ و مرۆڤ ده‌توانێت هه‌ندێکیان له‌ فێستیڤاڵه‌کاندا ببینێت، ئینجا له‌وێ چ خه‌ڵات دابه‌ش بکه‌ن و چ هه‌ر خۆیان وه‌ریبگرن.

ڕۆشنبیری جاگله‌ر‌ پێی وایه‌ گۆڕانکاری کاتێ دێته‌ دی، که‌ بواری سیاسی ده‌گۆڕێت.‌ ئه‌مه‌ تێگه‌یشتنێکه‌ چه‌ند بڵێی ساکاره‌. ئه‌وه‌ هه‌موو بواره‌کانی دیکه‌ن سیاسه‌ت ئاڕاسته‌ ده‌که‌ن، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌. ڕه‌خنه‌ خۆی به‌رهه‌می قووڵبوونه‌وه‌ی ڕۆشنبیره‌ له‌و بوارانه‌دا. هه‌ر ڕه‌خنه‌یشه‌ گوتاری سیاسی ده‌خاته‌ ژێر گومانه‌وه‌ و ناهێڵێت ده‌سته‌ڵاتی ڕه‌ها په‌یدا بکات. ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ بواری سیاسی و بواره‌کانی دی ده‌گۆڕێت و به‌ره‌و ئاستی باڵاتریان ده‌بات، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و پرۆسێسه‌ له‌ خاڵێکدا کۆتاییی پێ بێت. له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز نه‌بێت‌، سیاسه‌ت شوێنی هه‌موو شتێک ده‌گرێته‌وه‌ و بواری ئازادی ته‌واو ته‌سک ده‌بێته‌وه‌، بگره‌ هه‌ر نامێنێت، هاوکات ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ شێوه‌ی به‌رچاو زۆر ده‌بن. ئه‌مڕۆ کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ وه‌ک هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ی ته‌قلیدی خاوه‌نی ژماره‌یه‌کی یه‌کجار زۆری ڕه‌خنه‌گره‌، به‌وه‌ی چه‌مکی ڕه‌خنه‌ له‌ کۆنتێکستی خۆی دوور خراوه‌ته‌وه‌ و بۆ ئاستی میللی داگیراوه‌. واته‌ کراوه‌ته‌ کارێکی ئاسان، به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یشه‌ له‌ ڕووی به‌رهه‌می فکری و ڕه‌خنه‌ییه‌وه‌ هێنده‌ هه‌ژاره‌. ئه‌و چه‌ند نووسه‌ره‌یش، که‌ زۆرایه‌تی‌ به‌ گه‌وره‌ترین ڕەخنەدۆزی خۆمان، بگره‌ به‌ گه‌وره‌ترین ڕەخنەدۆزی دنیایشیان ده‌زانێت، له‌ چه‌ند گوتارێکی ساده‌ زیاتریان نه‌نووسیوه‌. تێیاندا هه‌یه‌ هه‌موو ئه‌رکه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ دۆعا بۆ هه‌ندێک و له‌ هه‌ندێکی دیکه‌ی بکات.

تێکه‌ڵبوونی ژانره‌کان، واته‌ ڕۆشنبیر له‌ ئارامیدا ڕۆمان، شیعر چیرۆک و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌نووسێت، به‌ڵام له‌ کاتی ورووژانی شه‌قامدا هه‌موویان جێ ده‌هێڵێت و په‌نا بۆ گوتاری ئاگراوی ده‌بات، خه‌سڵه‌تی دیاری ئه‌و کۆمه‌ڵگانه‌یه‌ وه‌ک هیی ئێمه‌ هێشتا تاکه‌کانی نه‌بوونه‌ته‌ خاوه‌نی خۆیان، به‌ڵکوو پابه‌ندی‌ خواستی زۆرایه‌تین‌. فیڵۆسۆفانی (تیۆریی ڕه‌خنه‌یی) له‌ نموونه‌ی (هۆرکهایمه‌ر)، (ئه‌دۆرنۆ) و (مارکیوز) پێ له‌سه‌ر تێکچڕژانی بواره‌ جیاوازه‌کان داده‌گرن، بگره‌ ئه‌مه‌ له‌ دیدگەی فه‌لسه‌فیدا به‌ پێویست ده‌زانن، به‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ له‌سه‌ریه‌تی به‌رهه‌می ئابووریناس، مێژووناس و ده‌روونناسان له‌ داڕشتنی پرسیاردا پێکه‌وه‌ ببه‌ستێته‌وه‌، که‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ وا ده‌که‌ن ڕه‌خنه‌ کاریگه‌رتر ببێت،⁸به‌ڵام لای ڕۆشنبیری جاگله‌ر شته‌که‌ ته‌واو جیاوازه‌، چونکوو ئه‌و به‌ شێوه‌ی کیریۆسیتی، واته‌ زۆر ڕووکه‌شانه‌ له‌باره‌ی ئه‌و ڕووداوانه‌وه‌ ده‌نووسێت، که‌‌ شه‌قام به‌ گرنگیان ده‌زانێت، بێ ئه‌وه‌ی هیچ پرسیارێکی نوێ بورووژێنێت.

زۆرایه‌تیی ئه‌مڕۆ ده‌رگه‌ی بۆ هه‌ر ڕۆشنبیر و سیاسه‌تمه‌دارێک کردووه‌ته‌وه‌، به‌ مه‌رجێ ئه‌و نیشانانه‌ی پێوه‌ دیار بێت، که‌ حه‌زی لێیانه‌ و نابنه‌ هۆی تێکچوونی‌ دۆخه ئارامه‌‌که‌ی. واته‌ کاتێ په‌سه‌ندیان ده‌کات، که‌ ده‌بنه‌ جاگله‌ر و ده‌زانن چۆن جاگلینگ بکه‌ن. وای لێ هاتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ نووسه‌رێکی داهێنه‌ر‌، یان سیاسه‌تمه‌دارێکی گه‌وره‌ بزانرێت، هێنده‌ی به‌سه‌ له‌ که‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندندا زووزوو ده‌ربکه‌وێت و وێنه‌ی جاگله‌رێکی شاره‌زا تۆپه‌کان له‌ هه‌وادا بخولێنێته‌وه‌. ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر به‌رگری له‌ باوه‌ڕی زۆرایه‌تی‌ ناکات، به‌ڵام له‌ پێناوی مافه‌کانیدا تێده‌کۆشێت، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ باوه‌ڕه‌که‌یدا هه‌ڵده‌ڵێت، که‌چی مافه‌کانی لا گرنگ نییه‌، به‌ڵکوو ته‌نیا وه‌ک تۆپ هه‌ڵیانده‌دات. زۆرایه‌تی‌ خۆیشی‌ ئه‌وه‌ی به‌ لایه‌وه‌ گرنگه‌، هه‌ڵدانی تۆپه‌که‌یه‌، نه‌وه‌ک به‌ده‌ستهێنانی مافه‌کانی. لایه‌نی سیاسی هه‌یه‌ به‌ڵێنی به‌ ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌ داوه‌، ئه‌گه‌ر پشتی بگرن، ده‌ستکاریی سروودی (ئه‌ی ڕه‌قیب)یان بۆ ده‌کات. ئه‌مه‌ به‌شێکه‌ له‌ داخوازییه‌کانی زۆرایه‌تی‌‌ و حیزبیش وه‌ک‌ ده‌ستکه‌وتێکی گه‌وره‌ پێی ده‌فرۆشێته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی هیچ لایه‌کیان له‌وه‌دا ڕژد (جیددی) بن. واته‌ نه‌ ئه‌م ده‌یهێنێته‌ دی و نه‌ ئه‌ویش ده‌یه‌وێت بێته‌ دی، به‌ڵکوو ته‌نیا وه‌ک یه‌کێک له‌ تۆپه‌کان لێی ده‌ڕوانن. له‌ پێشه‌وه‌ گوترا زۆرایه‌تی‌‌ حه‌ز ناکات‌ له‌ پێکهاته‌ی شت بکۆڵێته‌وه‌. نووسه‌ر هه‌یه‌ لانی که‌م پانزده‌ ساڵه‌ له‌باره‌ی ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ ده‌نووسێت، جنێوی پێ ده‌دات و به‌ نه‌فره‌تی ده‌کات، بێ ئه‌وه‌ی یه‌ک جاریش گوتبێتی ده‌سته‌ڵات چییه‌، به‌ڵکوو پێی وایه‌ ده‌سته‌ڵات بریتییه‌ له‌ که‌سانێکی دیاریکراو و ئه‌وانه‌ هۆکاری نادادپه‌روه‌ری و گه‌نده‌ڵین، که‌چی وه‌ک ڕووناکبیری گه‌وره‌ ناسراوه، مادام به‌ زمانی زۆرایه‌تی‌‌ ده‌دوێت و خۆی له‌و شتانه‌ نادات، که‌ ده‌بنه‌ هۆی تێکچوونی ئارامییه‌که‌ی‌. به‌م شێوه‌یه‌ چه‌مکی ده‌سته‌ڵات، که بۆ نموونه‌‌ لای فیڵۆسۆفێکی وه‌ک (میشێل فۆکۆ)دا ئاڵۆزترین و قورسترین چه‌مکه‌، بگره‌ ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی سه‌رجه‌م ته‌مه‌نی بۆ ته‌رخان بکات و هێشتا فریای ناکه‌وێت، که‌چی لای ڕۆشنبیری جاگله‌ردا ده‌بێته‌ یه‌کێک له‌ شته‌ هه‌ر ئاسان و ساده‌کانی سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌. هێنده‌ بیرکردنه‌وه‌ و ده‌ربڕینی ئاسان کردووه‌ته‌وه‌، به‌ ڕاده‌یه‌ک ڕووناکبیری ئه‌رکێکه‌ وه‌ک هه‌ر ئه‌رکێکی دیکه‌ی ساده‌ و هه‌موو که‌سێک ده‌توانێت له‌ ئه‌ستۆی بگرێت، به‌ مه‌رجێک وریای خۆی بێت به‌ لای بیرکردنه‌وه‌ی قووڵ، خوێندنه‌وه‌، کتێب، ته‌نیایی، ڕه‌خنه‌ی دڵڕه‌ق و شتی دیکه‌ی له‌م بابه‌ته‌دا نه‌چێت، به‌ڵکوو به‌ زمانی خه‌ڵک بدوێت و زووزوو ئه‌و شتانه‌یان به‌ بیر بێنێته‌وه‌، که‌ خۆیان ده‌یانزانن. پێشتریش گوتمان ئه‌مه‌ وای کردووه‌ ژماره‌ی ڕۆشنبیر له‌ زۆربووندا بێت. هه‌میشه‌ کۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تایییە‌کانی وه‌ک هیی ئێمه‌، ئه‌وانه‌ی پشت به‌ کو‌لتووری زاره‌کی ده‌به‌ستن و بایه‌خی نووسینیان نه‌زانیوه‌‌، خاوه‌نی زۆرترین ژماره‌ی ڕۆشنبیرن. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ ڕوونی ده‌رکه‌وتووه، ئه‌وه‌یه‌،‌ هه‌تا ژماره‌ی ڕۆشنبیر زیاتر به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵبکشێت، ڕێژه‌‌ی خوێندنه‌وه‌ داده‌به‌زێت و کتێبخانه‌کان داهاتیان که‌متر ده‌بێته‌وه‌، ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌ندێکیان‌ کرێی شوێنه‌که‌یان بۆ نه‌درێت. نکووڵی له‌وه‌ ناکرێت ئێمه‌ ئه‌مڕۆ خاوه‌نی ژماره‌یه‌کی یه‌کجار زۆری ڕۆشنبیرین. گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر لایه‌نێکی سیاسی‌ کاتێ بۆ پشتگیریی پڕۆژه‌یه‌کی خۆی پێویستی به‌ ڕۆشنبیر بێت، له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا، بێ ئه‌وه‌ی هیچ زه‌حمه‌تێک بکێشێت، هه‌زارانیان کۆ بکاته‌وه‌. ئه‌مه‌ تایبه‌ت نییه‌ به‌ پارتی، به‌ڵکوو هه‌موو لایه‌نه‌کانی دیکه‌یش کردوویانه‌. ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی له‌ سه‌ره‌تاوه، دروستتر له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌‌ وه‌ک ڕووناکبیر خۆیان ناساندبووو، گوایه‌ پڕۆژه‌ی گه‌وره‌ی فکری و فه‌لسه‌فییان هه‌ن‌، ئه‌مڕۆ چ له‌ ڕۆژنامه‌ی حیزبه‌کان و چ له‌و ڕۆژنامانه‌ی، گوایه‌ سه‌ربه‌خۆن، بوونه‌ته‌ ‌ڕۆژنامه‌نووسی زۆر ساده‌، چونکه‌ ئه‌مه‌ ئاسانترین ڕێگه‌یه‌، تاکوو لای زۆرایه‌تی‌ خۆشه‌ویست ببن. له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیدا زمانێکی هاوبه‌شی پێک هێناوه‌، که‌ به‌ ئاسانی له‌ یه‌کدی ده‌گه‌ن. زۆرایه‌تی‌ هێنده‌ی به‌سه‌ تیۆریی په‌ره‌سه‌ندن (ئیڤه‌لویشن)ی (داروین) به‌ چه‌ند وشه‌یه‌کی وه‌ک‌ (چۆن ڕازی ببین به‌‌ نه‌وه‌ی مه‌یموون دابنرێین؟) بسڕێته‌وه‌، لە کاتێکدا ئەو تیۆرییە نەیگوتووە بنەچەی مرۆڤ مەیموونە، یان سه‌رتاپێی سیکۆله‌ریزم، که‌ خۆی به‌ عه‌لمانییه‌ت ناوی ده‌بات، له‌ کوفر و به‌دڕه‌وشتیدا کورت بکاته‌وه‌، بگره‌ سه‌رجه‌م فکری دنیا له‌ کۆمێنتی ژێر گوتاری ڕۆژنامه‌ ئێلیکترۆنییه‌کاندا به‌ وڕێنه‌ بزانێت، بێ ئه‌وه‌ی چ له‌ دوور و چ له‌ نزیکه‌وه‌ به‌ لایاندا تێپه‌ڕیبێت. هه‌م ڕۆشنبیری جاگله‌ر و هه‌م سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر‌یش سوود له‌و دۆخه‌ ده‌بینن، چونکه‌ ئه‌وان ترسیان له‌ هیچ ده‌مێک نییه‌، که‌ به‌ پرسیاری نوێ ڕووبه‌ڕوویان نابێته‌وه‌. هه‌ردووکیان له‌ ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوودا فێری هونه‌رێک بوونه‌، که‌ ده‌کرێت ناوی (هونه‌ری خوگۆنجاندن‌ له‌گه‌ڵ زۆرایه‌تیدا)ی لێ بنێین. له‌وه‌دا هاوپه‌یمانن چۆن له‌ ڕێگه‌ی هه‌ندێک چه‌مکی ڕه‌وشتبازییه‌وه‌‌ هه‌رچی ئاره‌زووی یاخیبوون هه‌یه‌ له‌ مرۆڤیدا بکوژن و بیکه‌نه‌ کۆیله‌. (نیتشه‌) له‌ کتێبی (ئاوابوونی بته‌کان)دا ڕه‌خنه‌ له‌ که‌نیسه‌ ده‌گرێت، که‌ هه‌وڵی له‌ناوبردنی هه‌وه‌س و غه‌ریزه‌ ده‌دات، له‌ کاتێکدا ڕیشه‌کێشکردنی هه‌وه‌س مانای ڕیشه‌کێشکردنی خودی ژیانه‌. گوته‌ ناسراوه‌که‌ی (مه‌سیح) ده‌هێنێته‌وه:‌ (ئه‌گه‌ر چاوت به‌ره‌و گوناهـ په‌لکێشت ده‌کات، ده‌ریبهێنه‌)، بۆیه‌ پێی وایه‌ ڕه‌وشت دژی سروشته‌، بگره‌ ئه‌مه‌ ده‌کاته‌ یه‌کێک له‌ تایتڵه‌کانی کتێبه‌که‌ی.⁹به‌گشتی (نیتشه‌) له‌و کتێبه‌یدا ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌ له‌ تێکڕای ئه‌وانه‌ ده‌گرێت ده‌یانه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی ڕه‌وشتبازییه‌وه‌ سروشتی مرۆڤ بکوژن و کۆیله‌ی بکه‌ن، بۆیه‌ وه‌ک پارادۆکس به‌ (به‌دڕه‌وشته‌ ناشیرینه‌کان) ناویان ده‌بات. به‌م شێوه‌یه‌ پێی وایه‌ (هه‌موو له‌ دژی له‌ناوبردنی هه‌وه‌سدا په‌یمان ده‌به‌ستن).¹⁰

بۆ نموونه‌ ئه‌و نووسه‌ره‌ میللییانه، یاخود ئه‌و ڕۆشنبیره‌ جاگله‌رانه له‌ هه‌ندێک ماڵپه‌ڕی ده‌ره‌وه‌ی کوردستاندا‌‌ ده‌یانگوت پارتی پارکی کردووه‌ته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی به‌دڕه‌وشتی له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا بڵاو بکاته‌وه‌، به‌ڵام کاتێ بۆیان ده‌رکه‌وت ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ به‌ جلوبه‌رگی ئیسلامییه‌وه‌ ده‌چێته‌ پارکه‌کان و مانا ئۆرگیناڵه‌که‌ی پارکی ته‌واو گۆڕیوه‌،‌ بگره‌ شوێنی خواپه‌رستیی تێدا کردووه‌ته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی یه‌ک نوێژی نه‌چێت، به‌ مانایه‌کی دی وای ڕێک خستووه‌ له‌گه‌ڵ تێگه‌یشتنی خۆیدا بگونجێت، ئه‌وده‌م ئه‌و تۆپه‌یان فڕێ دا و دانه‌یه‌کی دیکه‌یان هه‌ڵگرت. ¹¹

به‌ڕێوه‌به‌رانی ڕۆژنامه‌ی (….)ی ده‌نگی بزاڤێکی گۆڕانخوازی ئیسلامی ته‌نیا ڕۆژێک دوای هاتنی داعش بۆ مووسڵ ڕیپۆرتاژێک ئاماده‌ ده‌که‌ن و ڕایده‌گه‌یه‌نن ئه‌و شاره‌ بووه‌ته‌ به‌هه‌شت. بازاڕ هه‌یه‌ و که‌س ده‌ستی لێ نه‌دراوه‌، چونکه‌ وا ده‌زانن زۆرایه‌تیی هه‌رێمی کوردستان‌ ئه‌وه‌ی ده‌وێت، به‌ڵام کاتێ بۆیان ده‌رده‌که‌وێت ئه‌مه‌ ئه‌و ڤێرژنه‌ نییه له‌وێدا زۆرایه‌تیی له‌گه‌ڵه‌‌، به‌ڵکوو ڤێرژنێکی تری نزیکی ئه‌وه‌یه‌، ئینجا خێرا زمانی خۆیان ده‌گۆڕن و به‌ شێوه‌یه‌کی دی دوای ڤێرژنه‌ په‌سه‌ندکراوه‌که‌ ده‌که‌ون.¹²جیاوازیی داعش له‌گه‌ڵ حیزبه‌ ئیسلامییه‌کانی حوکوومه‌تی هه‌رێمدا، ئه‌وه‌یه،‌ ئه‌م هه‌موو تۆپه‌کانی فڕێ داوه‌ و ته‌نیا ئه‌وه‌یانی هێشتووه‌ته‌وه‌، که‌ ناوی خیلافه‌ته،‌ به‌ڵام‌ ئه‌وان دوای ئه‌وه‌ی چوونه‌ته‌ ناو په‌رله‌مانی کافریش، وازیان له‌وه‌ نه‌هێناوه‌ به‌ خه‌ڵک بڵێن ئامانجیان گه‌ڕاندنه‌وه‌ی خیلافه‌ته‌، چونکه‌ چاک ده‌زانن ئه‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ له‌وه‌ ده‌گه‌ن ئه‌مه‌ ته‌نیا هه‌ڵدانی تۆپه‌که‌یه‌، ده‌نا کاری وایان لێ ناوه‌شێته‌وه‌.¹³هه‌روه‌ها داعش خاوه‌نی هێزێکی گه‌وره‌تر و زۆرایه‌تییه‌کی فراوانتریشه‌، بۆیه‌ توانای هه‌یه‌ ڕاشکاوانه‌تر بۆچوونه‌کانی ده‌رببڕێت و پێویستی به‌ ته‌قیه‌ نییه‌. حیزبی ئیسلامی هه‌یه‌ تاکوو دووانزده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر گوتوویه‌تی په‌رله‌مان شوێنی کافرانه‌، که‌چی کاتێ زانیویه‌تی به‌م شێوه‌یه‌ زۆرایه‌تی له‌ ده‌ست ده‌دات و توانای ئه‌وه‌یشی نییه‌ وه‌ک داعش قه‌واره‌یه‌ک دابمه‌زرێنێت، ئه‌وده‌م چووه‌ته‌ په‌رله‌مان، به‌ڵام وه‌ک گوترا هه‌وڵی داوه‌ له‌ شه‌یتانه‌وه‌ بۆ فریشته‌ی بگۆڕێت.¹⁴

که‌واته‌ چ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر و چ ڕۆشنبیری جاگله‌ر بۆ ئه‌وه‌ی زۆرایه‌تی‌ له‌ ده‌ست نه‌ده‌ن، پێویسته‌ خۆیان له‌وه‌ بپارێزن به‌ ڕوونی بۆچوونه‌کانیان ده‌رببڕن و ئه‌وه‌یش گرنگه‌ له‌ یه‌ک کاتدا کۆمه‌ڵێک تۆپ به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرن، بۆ ئه‌وه‌ی لانی که‌م له‌ ڕێی یه‌کێ له‌و تۆپانه‌وه‌ پێیان بڵێن پێوه‌ندییان پێیانه‌وه‌ ماون‌ و لێیان دانه‌بڕاون. خه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر و سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر بۆ ئه‌وه‌ی له‌ زۆرایه‌تی‌ دانه‌بڕێن، پێویسته‌ له‌ ئاستی ئاماژه‌داندا بوه‌ستن و نه‌چنه‌ ناو ورده‌کارییه‌وه‌. کاتێ سه‌رکرده‌ و کادیرانی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان ده‌ڵێن، بگره‌ هاوار ده‌که‌ن به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له‌ سه‌وابتی ئیسلام لا ناده‌ن، خۆیان له‌ ورده‌کارییه‌کان ده‌پارێزن و پێیان ناڵێن مه‌به‌ستیان له‌ سه‌وابت چییه‌، چونکه‌ هه‌ر کاتێ ئه‌وه‌یان گوت، ئه‌وا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن. ئایا ئه‌گه‌ر بڵێن له‌ سه‌وابتی وه‌ک به‌ردبارانکردنی ژنی مێرددار و پیاوی ژنداری (زیناکه‌ر!)، بڕینی ده‌ستی دز، کوشتنی‌ ئه‌وانه‌ی واز له‌ نوێژ ده‌هێنن (تارك الصلاة) و شتی له‌م بابه‌ته‌ لا ناده‌ن، ده‌توانن له‌ په‌رله‌ماندا، بگره‌ له‌ناو خودی کۆمه‌ڵگه‌یشدا بمێننه‌وه‌ و وه‌ک داعش نه‌کرێنه‌ ده‌ره‌وه‌؟ که‌واته‌ ئه‌مڕۆ به‌لاڕێدابردنی هزری (Intellectual prevarication) یه‌کێکه‌ له‌ پێداویستییه‌کانی هه‌ر سیاسه‌تمه‌دار و ڕۆشنبیرێکی جاگله‌ر، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ناو زۆرایه‌تیدا شوێنی خۆی بگرێت و خۆشه‌ویست ببێت. ¹⁵

سه‌ره‌تا له‌ بڵاوکراوه‌کانی (ڕه‌هه‌ند)دا نه‌ک هه‌ر لایه‌نگری بۆ پیاوانی ئایینی به‌رچاو ناکه‌وێت، به‌ڵکوو ‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ ده‌بینرێت‌، به‌وه‌ی هێشتا کۆده‌کانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌یان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ و نه‌یانزانیوه‌ چۆن په‌سه‌ند ده‌کرێن. له‌ لایه‌کی دیکه‌ تاکوو سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کانیش ئایدیۆلۆجیی چه‌پ، نه‌ته‌وه‌یی و لێبراڵ زاڵ بوون و دواتر ورده‌ورده‌ هه‌موو شتێک که‌وته‌ ژێر چه‌تری ئایینه‌وه، که‌ ئه‌وده‌م وه‌ک ئه‌مڕۆ چ ڕۆشنبیر و چ سیاسه‌تمه‌دار نه‌یانده‌توانی ‌به‌ئاسانی شوێنی خۆیان له‌ناو ئه‌و جیاوازییه‌دا بگرن. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیرانی (ڕه‌هه‌ند) ده‌سته‌واژه‌ی وه‌ک پیاوسالاری، خێڵه‌کی، ئیلیت، دۆگما، تازه‌گه‌ری، سیکۆله‌ریزم، ده‌سته‌ڵاتی پیاوانی ئایینی و زۆری دیکه‌ی هاوشێوه‌‌ی ئه‌مانه‌یان به‌کار ده‌هێنا، که‌ ئاماژه‌یان به‌وه‌ ده‌دا ئه‌وان ده‌یانه‌وێت ڕه‌خنه‌ له‌ زۆرایه‌تی‌ بگرن، بێ ئه‌وه‌ی تێیاندا قووڵ ببنه‌وه‌، به‌ڵام دواتر ورده‌ورده‌ ده‌سته‌واژه‌ی ئایینی شوێنیان گرتنه‌وه‌‌، یان دروستتر ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ شوێنیان گرتنه‌وه‌، زۆرایه‌تی‌ پێیان ڕازین‌، به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ حه‌ڤده‌ی شوباتدا، که‌ گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی بانگ بده‌ن. ئه‌گه‌ر نووسه‌رانی (ڕه‌هه‌ند) نه‌چوونایه‌ته‌ ناو خه‌ڵک، له‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤاری حیزبه‌کاندا به‌رهه‌میان بڵاو نه‌کردایه‌ته‌وه‌، له‌ تیڤییه‌کانیاندا ده‌رنه‌که‌وتنایه‌، به‌م شێوه‌یه‌ نه‌ده‌ناسران. کاتێ زۆرده‌رکه‌وتن پێوه‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ ڕۆشنبیرێکی گه‌وره‌ بێت، ئه‌وا زمانی میللی فریای ده‌که‌وێت. بەوەدا ئەو ڕۆشنبیرانە بە زمانی خەڵک دەنووسن و هەمان تێگەیشتنی ئەوان لە ڕێی وەسفەوە دادەڕێژنەوە، ساڵانە چەند کتێبێک چاپ دەکەن، لە کاتێکدا فیڵۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی دەرەوەمان بە درێژاییی تەمەنیان هێندەی چوار ساڵی یەکێ لەو ڕۆشنبیرانەیان نەنووسیوە. زمانی هه‌ر یه‌کێ له‌و ڕۆشنبیرانه‌ ڕۆژبه‌ڕۆژ ساده‌تر بووه‌ته‌وه‌، تاکوو گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر نووسه‌رێکی دیکه‌ی ئاسایی بتوانێت وه‌ک ئه‌وان بنووسێت و نووسیویشیانه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ نه‌ک هه‌ر ڕه‌خنه‌ی له‌ (ئێستا) نه‌گرتووه‌ و هه‌وڵی تێپه‌ڕاندنی نه‌داوه‌، بگره‌ هه‌موو شته‌دژبه‌یه‌که‌کان (Contradiction)ی ئایین و سیاسه‌تی له‌ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌ و به‌ زمانی میللی به‌رگرییان لێ ده‌کات، بگره‌ به‌رده‌وام له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌وڵی گه‌وره‌کردنی ناوبانگی خۆی ده‌دات.¹⁶

بەرەی ڕۆشنبیری جاگله‌ر و سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین‌ چ ڕۆشنبیری جاگله‌ر و چ سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ر دوای زۆرایه‌تی‌ ده‌که‌ون، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌، که‌ هه‌ندێجار بۆچوونه‌کان کورت ده‌هێنن و خێرا ڕاست ده‌کرێنه‌وه‌. به‌شێک له‌و ڕۆشنبیرانه‌ی له‌ناو ئایینه‌وه‌ هاتوون، زۆر زیاتر له‌و ڕۆشنبیرانه‌ی زۆرایه‌تی‌ به‌‌ گه‌وره‌یان ده‌زانێت، هه‌وڵیان داوه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ دیارده‌ و ده‌رکه‌وته‌کانی ئایین بگرن‌.

هه‌ندێک له‌و جاگله‌رانه‌ پێشبینییان ده‌کرد لە دوای سی و یه‌کی ئابه‌وه‌ پارتی ده‌که‌وێت و تا ماوه‌ هه‌ڵناستێته‌وه‌، بۆیه‌ به‌رده‌وام به‌ زمانی میللی له‌باره‌ی ئه‌و ڕووداوه‌وه‌ ده‌یاننووسی، به‌ڵام پارتی به‌ هێزێکی گه‌وره‌تره‌وه‌ ده‌رکه‌وته‌وه‌، بگره‌ ئه‌وانه‌ی پێشبینیی ڕووخانیان ده‌کرد، به‌ سوپاسه‌وه‌ له‌ داموده‌ستگه‌کانیدا وه‌ک موچه‌خۆری گوێڕایه‌ڵ دامه‌زران و له‌ ئۆرگانه‌کانیدا گوتاریان بۆ نووسیی، بێ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌ جاگلینگ هه‌ڵبگرن. هه‌ندێک جاگله‌ری دیکه‌ له‌ ماڵپه‌ڕه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی کوردستاندا گوتیان ئێمه‌ هێنده‌ جوێن به‌ پارتی ده‌ده‌ین، تاکوو لای خه‌ڵک ناشیرینی ده‌که‌ین و ئه‌نجام ده‌یڕووخێنین، به‌ڵام دوای پانزده‌ ساڵ هێشتا بۆیان نه‌کراوه‌، چونکه‌ ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ئه‌مڕۆ ئاماده‌ نییه‌ ده‌ست له‌ هیچ شتێکی خۆی هه‌ڵبگرێت. بزووتنه‌وه‌ی گۆڕانیش هه‌مان بۆچوونی بۆ ڕووخاندنی پارتی هه‌بوو، گوایه‌ له‌ ڕێی ئاشکراکردنی نهێنییه‌کانیه‌وه‌ بێهێزی ده‌کات و دواتر له‌ ناوی ده‌بات، به‌ڵام ئه‌ویش هه‌ر زوو ئاڕاسته‌که‌ی گۆڕیی، به‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئاڕاسته‌ی زۆرایه‌تیدا نه‌ده‌هاته‌وه‌. چ ئه‌و نووسه‌رانه‌ی جوێنیان ده‌دا و چ گۆڕانیش توانییان لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ بناسرێن و په‌سه‌ند بکرێن، به‌ڵام بێ ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ بگاته‌ ئه‌وه‌ی پارتی لاواز ببێت، چونکه‌ وه‌ک گوترا ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ هه‌موو شتێک که‌ڵه‌که‌ ده‌کات، به‌ مه‌رجێ سیمای ئایینیی پێوه‌ بێت. پێشتریش‌ گوترا هیچ ڕه‌گه‌زێکی دی وه‌ک ئایین ناتوانێت خاڵی هاوبه‌شی ئاڕاسته‌ جیاوازه‌کان بدۆزێته‌وه‌ و له‌ یه‌کدییان نزیک بکاته‌وه‌، بگره‌ له‌ناو یه‌کدیاندا بتوێنێته‌وه‌.

ڕه‌نگه‌ سی و یه‌کی ئاب نموونه‌یه‌کی زه‌ق بێت بۆ ئه‌وه‌ی بڵێین ڕۆشنبیری جاگله‌ر، کاتێک کێیسێک وه‌ک‌ تۆپ هه‌ڵده‌گرێت و جاگلینگی پێ ده‌کات، بۆ ئه‌وه‌ی نییه‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ بگرێت و ئایدیای نوێ بهێنێت، به‌ڵکوو ته‌نیا مه‌به‌ستیه‌تی وه‌ک یاریکه‌رێکی لێهاتوو به‌رده‌وام له‌ به‌رچاو بێت و له‌ بیر نه‌چێته‌وه، چونکه‌ ئه‌و به‌رگه‌ی هه‌موو شتێک ده‌گرێت، به‌ڵام هیی ئه‌وه‌ نا له‌ به‌رچاوان ون ببێت و له‌ بیر زۆرایه‌تی‌ بچێته‌وه‌‌.‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یش بزانین، که‌ ده‌بێت جاگله‌ر زووزوو ئاڵوگۆڕ به‌ مەتێریاله‌کانی بکات. واته‌ ڕه‌نگ، شێوه‌ و قه‌باره‌ی تۆپه‌کانی‌ بگۆڕێت و له‌ فۆرمی دیکه‌دا پێشانیان بداته‌وه‌، چونکه‌ بێزاری یه‌کێکه‌ له‌ سیماکانی زۆرایه‌تی و شێتی گۆڕینی فۆرمی شتومه‌که‌‌‌، وه‌ک چۆن که‌لوپه‌لی ناوماڵ، جلوبه‌رگ، ئۆتۆمۆبیل و شتی دیکه‌یش هه‌ر به‌م شێوازه‌ ده‌گۆڕێت. تاکوو چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وبه‌ریش ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر ته‌نیا ژماره‌ی سی و یه‌ک (31) و وشه‌ی (ئاب)ی له‌ هه‌ر شوێنێکدا بدیایه‌، به‌ په‌رۆشه‌وه‌ ده‌یخوێندنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئه‌و ئاره‌زووه‌ی نه‌ماوه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر تۆپێکی دیکه‌ بهێنێت، وه‌ک تۆپی ده‌ستوور، هیی یاسای سه‌رۆکایه‌تی و شتی له‌م بابه‌ته‌. بۆ ڕۆشنبیر هیچ گرنگ نییه‌ ئه‌و ڕووداوه‌ چ سوود و زیانێکی هه‌یه‌، به‌ڵکوو وه‌ک پێشتر گوترا گرنگ ئه‌وه‌یه‌ بیکاته‌ تۆپ و هه‌ڵیبدات. هه‌ندێک له‌و جاگله‌رانه‌ له‌ گه‌رمه‌ی ڕووداوه‌کانی حه‌ڤده‌ی شوباتدا په‌لاماری هه‌ر ڕۆشنبیرێکیان ده‌دا، ئه‌گه‌ر ملی بۆ خواسته‌کانی زۆرایه‌تی‌ که‌چ نه‌کردایه‌. به‌وه‌ تاوانباریان ده‌کرد، گوایه‌ سه‌ر به‌ پارتی و یه‌کێتییه‌، هه‌تا ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕۆشنبیره‌‌ ده‌ستی له‌وه‌ هه‌ڵنه‌گرتبایه‌ ڕه‌خنه‌ی جیددی له‌و دوو حیزبه‌ بگرێت، که‌چی دوای ئارامبوونه‌وه‌ی شه‌قام هه‌ر خۆیان له‌ مێدیا و داموده‌ستگه‌کانی ئه‌واندا ده‌رکه‌وتنه‌وه‌ و له‌ فێستیڤاڵه‌کانیاندا بانگهێشت کران، بگره‌ ئه‌وانه‌یان به‌ داهێنه‌ر نه‌ده‌زانی، که‌ به‌شدارییان تێدا نه‌کردوون.¹⁷سه‌یر نییه‌ جاگله‌ره‌کان هاوکاتی هه‌ر ڕووداوێک به‌ لێشاو ده‌رده‌که‌ون و بۆچوونی خۆیان ده‌ڵێن، بێ ئه‌وه‌ی پێشتر له‌و باره‌یه‌وه‌ هیچ شاره‌زایییە‌کیان په‌یدا کردبێت. بۆ نموونه‌ هه‌ر هێنده‌ داعش ده‌رده‌که‌وێت، ئه‌وان له‌باره‌ی ئیسلام و مێژووه‌که‌یه‌وه‌ ده‌که‌ونه‌ قسه‌کردن، بێ ئه‌وه‌ی قسه‌کانیان سنووری تێگه‌یشتنی مرۆڤی ئاسایی ببڕێت، چونکه‌ له‌باره‌ی هه‌ر هێزێکه‌وه‌ ده‌دوێن، که‌ خاوه‌نی زۆرایه‌تییه‌‌. ڕۆشنبیره‌‌ ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ره‌کانی دنیا هه‌میشه‌ له‌ دژی سێنترالیزمدا جه‌نگاون، له‌ (نیتشه‌)وه‌ کاتێ سێنترالیزمی ئه‌قڵ و زانستی خستووه‌ته‌ ژێر گه‌وره‌ترین پرسیاره‌وه‌ تاکوو (فۆکۆ)، (دێریدا) و هه‌موو ئه‌وانه‌ی دیکه‌، هه‌ر یه‌که‌ی به‌ شێوازی خۆی ڕه‌خنه‌ی له‌ سێنترالیزم گرتووه‌ و هه‌وڵی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی داوه‌، بگره‌ که‌ناڵی دیکه‌ی جیاوازی کردووه‌ته‌وه‌، که‌چی ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ به‌و زمانه‌ میللییه‌ی هوتاف بۆ سێنترالیزم ده‌کێشێت و دژایه‌تیی هه‌ر که‌ناڵێکی جیاواز ده‌کات، که‌ ده‌رده‌که‌وێت. ¹⁸

ڕۆشنبیری جاگله‌ر ئه‌وه‌‌ چه‌ند ساڵه‌ نه‌ک هه‌ر موجامه‌له‌ی پیاوانی ئایینی ده‌کات‌، به‌ڵکوو پێیاندا هه‌ڵده‌ڵێت‌، چونکوو وا ده‌زانێت به‌و ڕێگه‌یه‌ خۆی له‌ هێرشی ئه‌وانه‌ ده‌پارێزێت، که‌ ئه‌مه‌ نیشانه‌ی کورتبینییه‌تی. ئه‌مه‌یش خاڵێکی دیکه‌یه‌، که‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ به‌ سیاسه‌تمه‌داره‌وه‌ گرێ ده‌دات، به‌وه‌ی ئه‌ویش ته‌نیا ئاساییشی خۆی مه‌به‌سته. بۆ پارتی و یه‌کێتی گرنگ نییه‌ کۆمه‌ڵگه‌ ده‌که‌وێته‌ به‌ر شاڵاوی ئه‌و هێزانه‌ی هه‌ڵگری فکری چه‌قبه‌ستوون و هه‌رچی جوانی هه‌یه‌، له‌ ناوی ده‌به‌ن، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئاساییشی ئه‌وان تێک نه‌ده‌ن، بگره‌ چ به‌ نهێنی و چ به‌ ئاشکرا په‌یمانیشیان له‌گه‌ڵدا ده‌به‌ستن و کۆمه‌کیان ده‌که‌ن. ڕۆشنبیری جاگله‌ر ڕۆڵی سه‌ره‌کیی له‌وه‌دا هه‌بووه‌ له‌ پێناوی ئاساییشی خۆی و فراوانکردنی ناوبانگیدا هه‌مان ڕۆڵی حیزبه‌ سیاسییه‌کان ببینێت، به‌ڵکوو گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی له‌وان زیاتر خۆی له‌و هێزانه‌ نزیک ده‌کاته‌وه‌.¹⁹

ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێش هه‌موو شتێک تێگه‌یشتنێکی زۆر ساکارانه‌ی بۆ زه‌مه‌ن هه‌یه‌ و پێی وایه‌ ئه‌م زه‌مه‌نه‌ جێگیره‌ و ئه‌زه‌لییه‌. واته‌ ئه‌م دۆخه‌ هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ و ناگۆڕێت. به‌شێکی زۆری ئه‌و ئه‌کته‌رانه‌ی ئه‌مڕۆ پاڵیان به‌ ڕێیژیمی (ئه‌سه‌د) داوه‌ و ژیانیان به‌ هۆی تیرۆره‌وه‌ که‌وتووه‌ته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌، ده‌پرسن ئه‌وه‌ داعش و به‌ره‌ی نوسره‌ له‌ کوێوه‌ هاتن، له‌ کاتێکدا خۆیان چه‌ند ساڵه‌ مێژوو ده‌شێوێنن و جوانکاریی تێدا ده‌که‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی وێنه‌ی موجاهیده‌کان جوان و شیرین پێشان بده‌ن، به‌ ڕاده‌یه‌ک گه‌نجه‌کان بیانه‌وێت شوێنپێیان هه‌ڵبگرن. ئه‌کته‌ره‌کان له‌ فیلم و زنجیره‌دراماکانیاندا زۆر له‌پێش مه‌لاکانه‌وه‌ خه‌ونیان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی خیلافه‌ته‌وه‌ ده‌بینی و ڕۆژگاری خیلافەتیان به‌ باشترین سەردەم پێشان ده‌دا، به‌ڵام کاتێک خه‌ڵک به‌پێی ئه‌و که‌ته‌لۆکه‌ی خۆیان بۆیان داناون؛ چه‌ک هه‌ڵده‌گرن و ڕووبه‌ڕووی هه‌موو کۆمه‌ڵگه‌ ده‌بنه‌وه‌، ئه‌وده‌م ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌ری دنیایان لێ دێته‌وه‌ یه‌ک و به‌ لاده‌ر و خه‌وارج ناویان ده‌به‌ن. خیلافه‌ت له‌ سه‌ده‌ی بیست و بیست و یه‌کدا به‌ر له‌وه‌ی له‌ واقیعدا پراکتیزه‌ بکرێت، له‌ سه‌ر شاشه‌دا پراکتیزه‌ کرا، بگره‌ ئه‌وانه‌ ئه‌و وێنانه‌ی مرۆڤی باوه‌ڕدار به‌ ته‌ڵخی و وه‌ک تارمایی له‌ کتێبه‌ مێژووییه‌کاندا وه‌ریگرتبوون، به‌رجه‌سته‌یان کرد و وێنه‌ی زۆر ڕوونتریان لێ پێک هێنان، به‌ ڕاده‌یه‌ک ئه‌وان بتوانن بیانبینن و دوایان بکه‌ون، بگره‌ چاویان لێ بکه‌ن، به‌وه‌ی هه‌موو ورده‌کارییه‌کانیان ده‌بینرا.²⁰

لەدوای ڕووداوی حه‌ڤده‌ی شوبا‌ته‌وه‌، دروستتر له‌و کاته‌وه‌ ڕۆشنبیری هاوارکه‌ر و بانگده‌ر سه‌رجه‌م پڕۆژه‌ی خۆی له‌ هوتاف، بانگ، جوێن و دۆعادا کورت کردووه‌ته‌وه‌، به‌ ئاشکرا هه‌ست به‌ ده‌رکه‌وتنی هه‌ندێک دیارده‌ ده‌کرێت، که‌ نیو سه‌ده‌ زیاتر بوو کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ به‌ هۆی ڕه‌خنه‌ی ڕەخنەدۆزانی سه‌رده‌می پێشووه‌وه‌ تێی په‌ڕاندبوون.

له‌ شۆڕشی بیسته‌وه‌ تاکوو حه‌ڤده‌ی شوبات هه‌ر ڕاپه‌ڕین و شۆڕشێک بگریت، ویستوویه‌تی هێزه‌کانی دژه‌گۆڕان بورووژێنێت و بیانکاته‌ هێزی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵی، تاکوو له‌ دژی گۆڕانکاری به‌ کاریان بهێنێت. به‌ ده‌ربڕینی (ئیبن خه‌لدوون) تێکڕایان زاڵکردنی هێزی کۆچه‌رییانه‌ بوونه‌ به‌سه‌ر هێزی شارستانه‌تیدا. له‌م ده‌وروبه‌ره‌ی ئێمه‌دا هیچ کاتێک ڕێک نه‌که‌وتووه‌ دوای شۆڕش و ڕاپه‌ڕینه‌کان گۆڕانکاری ڕووی دابێت، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ بواری سیاسه‌ت، دروستتر داموده‌ستگه‌ی حیزبی ده‌ستی خستووه‌ته‌ ناو بواره‌کانی دیکه‌وه‌ و ئازادیی له‌ مرۆڤ سه‌ندووه‌ته‌وه‌. ناکرێت ڕاپه‌ڕین و شۆڕشه‌کانمان گۆڕانکاری به‌ دوای خۆیاندا بهێنن‌، له‌ کاتێکدا‌ چ سیاسه‌تمه‌دار و چ ڕۆشنبیر نه‌ک ڕێگه‌ی دروستبوونی تاک و مرۆڤی سه‌ربه‌خۆیان نه‌داوه‌، به‌ڵکوو هه‌میشه‌ له‌ ڕوووی هزرییه‌وه‌ به‌ لاڕێیاندا بردووه‌ و هه‌موو ئه‌و ئێڵه‌مێنتانه‌یان لێ سه‌ندووه‌ته‌وه‌، که‌ ده‌کرێت ببنه‌‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئازادانه‌ بیر بکاته‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز له‌ هیی زۆرایه‌تی‌ بگرێت. به‌م شێوه‌یه‌ توانای تاک نه‌ک هه‌ر به‌ ئاڕاسته‌ی یاخیبووندا نه‌جووڵاوه‌، به‌ڵکوو خودی ئه‌و توانایه‌ بووه‌ته‌ به‌شێک له‌و ده‌سته‌ڵاته‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیمبۆڵییه‌ی زۆرایه‌تی‌ و له‌ سه‌رکوتکردنی خۆی (واته‌ له‌ سه‌رکوتکردنی ئه‌و توانایه‌ی خۆی) و ئه‌وانه‌ی دیکه‌یشدا به‌ کار هێنراوه‌. چوارده‌ی ته‌مووز جووتیاری په‌رشوبڵاوی له‌ کێڵگه‌کانه‌وه هێنا و‌ کۆی کردنه‌وه‌. هێزێکی کۆمه‌ڵایه‌تیی لێ پێک هێنان، تاکوو به‌سه‌ر بۆرژوای تازه‌پێگه‌یشتووی شاردا زاڵی بکات. به‌یاننامه‌ی یانزده‌ی ئادار جارێکی دیکه‌ شاری خسته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی جووتیاری چه‌کداره‌وه‌. ڕاپه‌ڕین به‌ شێوازێکی دی جووتیاری چه‌کداری په‌رته‌وازه‌ی له‌ شاخه‌وه‌ بۆ ناو شار گه‌ڕانده‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌رچی له‌ ماوه‌ی ئه‌و پانزده‌ شانزده ساڵه‌ی ڕابردوو دامه‌زرابوو، ورده‌ورده‌ له‌ ناو چوو. شانۆ، سینه‌ما، کتێبخانه‌ و هه‌موو سیمبۆڵه‌کانی دی تێک شکێنران و ئایکۆنی ئایینی شوێنی گرتنه‌وه‌. لێرەدا فۆکەسمان لەسەر ئەو هێزەیە، دەستی بەسەر ویستی ئەوانەدا گرتووە و بۆ مەبەستی خۆی دەیانجووڵێنێت. ئه‌مڕۆ به‌رهه‌می حه‌ڤده‌ی شوبات به‌ ڕوونی ده‌بینین، به‌تایبه‌تی له‌ سلێمانیدا، ئه‌و شاره‌ی له‌ نه‌وه‌ده‌کاندا به‌ ته‌نیا خۆی له‌ به‌رانبه‌ر شاڵاوی ئیسلامییه‌کاندا گرت، به‌ڵام له‌و ڕۆژه‌وه‌‌ به‌ هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر توانرا بیڕووخێنن. هیچ کاتێ وه‌ک قۆناغی دوای ڕاپه‌ڕین، به‌تایبه‌تی له‌ حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌ ڕۆشنبیری ئێمه‌ له‌ زۆرایه‌تیدا نه‌تواوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ تاکوو ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری جاگله‌ر ده‌ستی به‌سه‌ر تێکڕای بواره‌کانی ده‌ربڕین و گه‌یاندندا گرتووه‌. وه‌ک بینیمان ڕۆشنبیرێکی کۆمپرۆمایسه‌. واته‌ بۆ مانه‌وه‌ی خۆی له‌گه‌ڵ هێزه‌ چه‌قبه‌ستووه‌کاندا ڕێک ده‌که‌وێت و به‌ یارمه‌تیی ئه‌وانه‌وه‌ دژی هه‌ر ده‌نگێک ده‌وه‌ستێته‌وه‌، که‌ جیاوازه‌ و نیازی گۆڕانکاریی هه‌یه‌. به‌ هه‌ردووکیان ئه‌و زۆرایه‌تییه‌ به‌ لاڕێدا ده‌به‌ن و ئه‌و وه‌همه‌ی لا ده‌که‌نه‌ ڕاستی، گوایه‌ ئه‌گه‌ر هێزه‌ شه‌ڕانگێزه‌کان لێیان بگه‌ڕێن دنیایان بۆ ده‌که‌نه‌ به‌هه‌شت. ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر به‌ یارمه‌تیی حیزبه‌ ئیسلامییه‌کان له‌ پاڵ زۆرایه‌تییه‌کانی ده‌وروبه‌ریدا دێته‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان و له‌ دژی کاریکاتێرستێکی بێبه‌هره‌ی دانمارکی ده‌هاڕێنێت، بگره‌ داوا ده‌کات هیچ که‌سێک که‌لوپه‌لی دانمارکی نه‌کڕێت، تاکوو نه‌وه‌‌ی مه‌یموون و به‌راز له‌ برسان بمرن، که‌چی ئه‌مڕۆ په‌نایان بۆ ده‌هێنێت و داوایان لێ ده‌کات شوێنی بکه‌نه‌وه‌. له‌ کۆپنهاگن ته‌نیا له‌ یه‌ک ڕۆژدا میلیۆنێک تاک دێنه‌ سه‌ر شه‌قام، تاکوو تێکڕا به‌و که‌سانه‌ بڵێین (به‌ خێر بێن)، که‌ ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ خوا ده‌پاڕانه‌وه‌ له‌ برسانیان بکوژێت. هه‌ر ئه‌مانه‌ هه‌شتاوشه‌ش میلیۆن کرۆنی دانمارکییشیان بۆ کۆ ده‌که‌نه‌وه‌.²¹

ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ خاڵێکی دیکه‌ی جه‌وهه‌ریدا هه‌م له‌گه‌ڵ پیاوانی ئایینی و هه‌م له‌گه‌ڵ سیاسه‌تمه‌داردا یه‌ک ده‌گرێته‌وه‌، که‌ هه‌رچی گوناهـ هه‌ن‌ ده‌یانخاته‌ ئه‌ستۆی ئه‌وانه‌ی له‌ نۆرم و به‌ها‌کانی دوێنێ لایان داوه‌ و گوێ له‌ خواستی زۆرایه‌تی‌ ناگرن. به‌ مانایه‌کی دی له‌ به‌رده‌م به‌دیهێنانی خه‌ونه‌کانیدا ڕێگرن. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ هه‌ندێک چه‌مکی لاستیکییانه‌ی وه‌ک دادپه‌روه‌ری، چاکسازی، پاکسازی و شتی دیکه‌ی به‌ ده‌مه‌وه‌ گرتووه‌، که‌ نه‌ له‌گه‌ڵ په‌یامی سیاسه‌تمه‌دار ناکۆکن و نه‌ له‌گه‌ڵ هیی پیاوانی ئایینییشدا، بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێوه‌ هێرش بکاته‌ سه‌ر هه‌ر بوونه‌وه‌رێک، که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مانه‌دا بیر ده‌کاته‌وه‌ و ده‌دوێت. به‌وه‌دا ده‌ستی به‌سه‌ر هۆیه‌کانی ڕاگه‌یاندندا گرتووه‌، هه‌وڵ ده‌دات هه‌ر ده‌نگێک بخنکێنێت، که‌ له‌ ده‌نگی ئه‌و ناچێت و سانسۆر بخاته‌ سه‌ر نووسینی هه‌موو ئه‌و نووسه‌رانه‌ی پڕۆژه‌ی فکریی جیاوازیان هه‌یه‌. وا باوه‌ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی زیاتر له‌ ئایین نزیک ده‌بێته‌وه‌، که‌چی له‌و زۆنه‌ی ناوی (هه‌رێمی کوردستان)ـه‌، ئه‌وه‌ ڕۆشنبیره‌که‌یه‌ زۆر له‌ سیاسه‌تمه‌دار پتر خه‌می ڕاگرتنی دڵی پیاوانی ئایینییه‌تی.

ڕۆشنبیری جاگلەر و ئاسانکردنەوەی فکر

ڕۆشنبیری میللی هه‌تا ئه‌مڕۆیش له‌ژێر ده‌سته‌ڵاتی ئه‌و فکره‌ پریماتیڤه‌دا‌‌ ده‌رنه‌چووه‌، که‌ حاکم یان زۆردار، یان چاکه‌خواز پێشان بدات. ئه‌مه‌ بینینی چه‌مکی ده‌سته‌ڵاته‌ به‌ شێوه‌ی مۆرفۆلۆجی. واته قسه‌کردنه‌ له‌باره‌ی ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی به‌ چاوی ئاسایی ده‌بینرێت.‌ وردنه‌کردنه‌وه‌ و تێکنه‌شکاندنیه‌تی، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز له‌و خاڵه‌ جه‌وهه‌رییه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات، که‌ به‌و تێگه‌یشتنه‌ ڕازی نابێت و به‌ دوای ورده‌کاری و نهێنییه‌کانی ئه‌و چه‌مکه‌دا ده‌گه‌ڕێت. له‌ چیرۆکه فۆلکلۆرییه‌‌کاندا پاشاکان یان زۆر دادپه‌روه‌رن، یان زۆر چه‌وسێنه‌رن، که‌ هه‌ردوو وێنه‌که‌ به‌رهه‌می ترسن. حاڵه‌تی سایکۆلۆجییه‌، که‌ مرۆڤی سه‌ره‌تایی ده‌سته‌ڵاتدار به‌ شێوه‌ی ئاسایی نابینێت. سه‌یر نییه‌ کاتێک ده‌بینین‌ مێژوومان هێنده‌ که‌وتووه‌ته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی میتۆلۆجیاوه‌‌. مرۆڤه‌کان چیرۆکی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ بۆ سه‌رکرده‌کان هه‌ڵده‌به‌ستن و له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ترسی خۆیان ده‌ڕه‌وێننه‌وه‌.²²لەدوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ هیچ ڕۆشنبیرێکی جاگله‌ر ده‌رنه‌که‌وتووه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌‌ندامانی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌یان چیرۆکی ئه‌فسانه‌یییان بۆ هه‌ڵنه‌به‌ستبێت، وه‌ک (فڵان شایانی خه‌ڵاتی نۆبێڵه‌)، (به‌رهه‌می فیسار ئه‌گه‌ر بکرێته‌ زمانی ئینگلیزی، ده‌بێت هه‌رچی نووسه‌ر هه‌ن، کتێبه‌کانیان له‌ کتێبخانه‌کاندا ده‌ربهێنن و بۆ ماڵه‌وه‌یان ببه‌نه‌وه‌)، (فڵانه‌فیڵۆسۆفی ڕۆژئاوا له‌باره‌ی فیسار نووسه‌ری ئێمه‌وه‌‌ گوتوویه‌تی ده‌بێت هه‌موو داهێنه‌رانی دنیا لێیه‌وه‌ فێر ببن چۆن ده‌نووسن) و شتی دیکه‌ی له‌م بابه‌ته‌. هه‌ر به‌گشتی گه‌وره‌کردنی قه‌باره‌ی توانای کاره‌کته‌ری سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی، له‌ پاڵ پێشبینیکردنی ڕووداوی دڵخۆشکه‌ردا به‌رماوه‌ی ئایدیۆلۆجییه‌کانی وه‌ک کۆمۆنیزم و نازیزمه‌‌، که پێیان وایه‌ مێژوو به‌ شێوه‌ی ڕێکوڕاست ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌.‌ به‌م شێوه‌یه‌ گه‌وره‌کردنی ڕووداو یه‌کێکه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌کانی ڕۆشنبیری جاگله‌ر، چونکه‌ ئه‌و وا ڕاهاتووه‌ ته‌نیا ده‌توانێت له‌باره‌ی فۆرمی ڕووداوه‌وه‌ بدوێت، بۆیه‌ تاکوو قه‌باره‌ی ڕووداوه‌که‌ گه‌وره‌تر بکات، چاکتر سه‌ری لێ ده‌رده‌چێت، به‌وه‌ی ئه‌و پرۆسێسه‌ ورووژان (Excitement) و خرۆشان (Enthusiasm) ده‌هێنێته‌ دی. که‌م نین ئه‌و ڕۆشنبیره‌ جاگله‌رانه‌ی به‌رده‌وام مژده‌ی ڕووخانی فڵان ده‌سته‌ڵات و ده‌رکه‌وتنی فڵان سیستێم ده‌ده‌ن، که‌ ئه‌مه‌ له‌ حه‌ڤده‌ی شوباتدا زۆر به‌ ڕوونی بینرا. هەمیشە پێیان خۆشە لە ڕووداوێکی بچووک شتێکی قەبە دروست بکەن و لە ڕێیەوە خۆیان بگەیەننە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن، تا بتوانن زۆرترین جەماوەر لە خۆیان کۆ بکەنەوە. وەک ئەوەی بە زمانی ئینگلیزی پەتاتەی گەرم (hot potato)ی پێ دەگوترێت. واتە بابەتەکە ئاڵۆزە و تەنیا ئەوان دەتوانن لێوەی بدوێن. بەم شێوەیە زێدەڕۆیی خەسڵەتی دیاری ڕۆشنبیری جاگلەرە.

 (کارل پۆپه‌ر) به‌تایبه‌ت له‌ کتێبی (هه‌ژاریی مێژووگه‌رایی)دا ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌ له‌ ئاڕاسته‌ی مێژووگه‌را (Historism) ده‌گرێت. ئه‌و ده‌پرسێت ئایا په‌ره‌سه‌ندن یاسای هه‌یه‌؟ هه‌ر خۆیشی به‌ (نا) وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ و باوه‌ڕی وایه‌ گه‌ڕان به‌ دوای یاسایه‌ک بۆ (سیستێمی چه‌سپاو) له‌ مێتۆدی زانستیدا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک بوونی نییه‌ چ له‌ بواری بایۆلۆجی و چ له‌ بواری سۆسیۆلۆجیدا. ²³

ئه‌گه‌ر (پۆپه‌ر) ڕه‌خنه‌ له‌ فۆرمه‌ فه‌لسه‌فییه‌که‌ی (مێژووگه‌رایی) بگرێت، ده‌بێت ئێمه‌ چی به‌ ڕۆشنبیری میللیی خۆمان بڵێین، که‌ هه‌ر هێنده‌ جه‌ماوه‌رێکی ساده‌ له‌سه‌ر شه‌قامه‌کاندا ده‌بینێت، خێرا مژده‌ی ڕووخانی فڵان سیستێم و دامه‌زراندنی فڵان سیستێم ده‌دات؟

ئه‌و ڕۆشنبیره‌ نایه‌وێت و نایشتوانێت جیاوازی له‌نێوان دوو جۆر تاکدا ببینێت: یه‌که‌میان، به‌ شێوه‌ی غه‌ریزه‌ داوای مافه‌کانی ده‌کات. واته‌ له‌ پێناوی پێویستییه‌ سه‌ره‌تایییە‌کانی وه‌ک نان، ئاو، جلوبه‌رگ، کاره‌با و هیی دیکه‌دا دێته‌ سه‌ر شه‌قام، به‌ڵام دووه‌میان، ئاستی غه‌ریزه‌ تێده‌په‌ڕێنێت. هه‌موو ئه‌مانه‌ی هه‌ن‌ و ده‌ستیشی له‌ ناڕه‌زایی هه‌ڵنه‌گرتووه‌. ئه‌وه‌یان خاوه‌نی هۆشیارییه‌، به‌وه‌ی هۆشیارییه‌که‌ی کێشه‌ی بۆ ده‌خوڵقێنێت و ڕێگه‌ی نادات ملکه‌چی هیچ ده‌سته‌ڵاتێک ببێت. به‌م شێوه‌یه‌ تاقه‌ پێوه‌رێک بۆ ده‌رکه‌وتنی هۆشیاریی تاک ئه‌وه‌یه‌، که‌ ناهێڵێت به‌ ژێرده‌سته‌ییی ده‌سته‌ڵاته‌کان، چ ده‌سته‌ڵاتی سیاسیی له‌ چه‌شنی حیزب و چ ده‌سته‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ نموونه‌ی خێزان، قوتابخانه‌، په‌رستگه‌ و ئه‌وانه‌ی دی ڕازی ببێت، چونکه‌ وه‌ک (کامیۆ) پێی وایه‌ هۆشیاری به‌رهه‌می ئاکتی یاخیبوونه‌. ²⁴ئەو تاکه‌ی دووه‌میان لای ئێمه‌ هێشتا دروست نه‌بووه‌، به‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌مان‌ به‌ پیرۆزی داپۆشراوه‌. هه‌ر (کامیۆ) ده‌نووسێت: {له‌ بیری مرۆڤدا دوو جۆر جیهان هه‌ن، جیهانی پیرۆزی، یان به‌ ده‌ربڕینی مه‌سیحی جیهانی گرێس (نیعمه‌ت) و جیهانی یاخیبوون. ونبوونی ئه‌میان ده‌رکه‌وتنی ئه‌ویانه‌}.²⁵مه‌به‌ستی (کامیۆ) ئه‌وه‌یه‌ ناکرێت ئه‌و دوو جیهانه‌ پێکه‌وه‌ ده‌ربکه‌ون، به‌ڵکوو هه‌ر ده‌بێت یه‌کێکیان دیار و ئه‌وه‌ی دیکه‌یان نادیار بێت.

لە دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ مرۆڤی ئێمه‌ له‌ لایه‌ک به‌ هۆی سیاسته‌مه‌دار و کاره‌کته‌ری ئایینییه‌وه‌ و له‌ لایه‌کی دیکه‌ به‌ هۆی ڕۆشنبیری بانگده‌ر و میللییه‌وه‌ به‌رده‌وام به‌ پیرۆزی داپۆشراوه‌. هێنده‌ به‌سه‌ مرۆڤی وردبین چاوێک به‌ کتێبه‌کانی خوێندن و په‌روه‌رده‌دا بخشێنێت، تاکوو به‌ ئاسانی بۆی ده‌ربکه‌وێت چۆن خۆشه‌ویستیی ئایدیۆلۆجیی حیزبی ده‌سته‌ڵات و سیمبۆڵه‌کانی وه‌ک شته‌ هه‌ره‌ پیرۆزه‌کان سه‌یر ده‌کرێن و له‌ولایشه‌وه‌ کاره‌کته‌ری ئایینی به‌ یارمه‌تیی ڕۆشنبیری میللی هه‌موو کونوکه‌له‌به‌ری کۆمه‌ڵگه‌ی‌ به‌ پیرۆزی پڕ کردووه‌ته‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌ له‌ حه‌ڤده‌ی شوباتدا ده‌گاته‌ لووتکه‌ و ئه‌مڕۆ به‌ ڕوونی کاریگه‌رییه‌که‌ی ده‌بینین، بۆیه‌ هه‌ر که‌سێک باوه‌ڕی وا بێت مرۆڤی ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ دێته‌ سه‌ر شه‌قام، تاکوو دنیا بگۆڕێت، له‌ ساده‌یی و ساکاریی خۆی زیاتر شتێکی دیکه‌مان پێ ناڵێت.²⁶به‌رگریکردن له‌ مافی تاک نه‌ک هه‌ر له‌ کاتی ورووژانی شه‌قامدا، به‌ڵکوو هه‌موو کاتێ ئه‌رکی ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆزه‌، به‌ڵام تێکه‌ڵکردنی باوه‌ڕ و ماف جارێکی دیکه‌ ساکاریی ڕۆشنبیری میللیمان بۆ ده‌رده‌خات. وه‌ک پێشتر گوترا ڕۆشنبیری  ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر به‌رگری له‌ مافه‌کانی تاک ده‌کات، نه‌وه‌ک له‌ باوه‌ڕی، بگره‌ باوه‌ڕه‌کانی تێک ده‌شکێنێت، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری میللی به‌ باوه‌ڕه‌که‌یدا هه‌ڵده‌ڵێت، بێ ئه‌وه‌ی مافه‌کانی لا گرنگ بن، به‌ڵکوو ته‌نیا له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ خۆی له‌ که‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندندا نماییش ده‌کات.من پێم وایه‌ ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر، ڕۆشنبیرێک هه‌موو کاتێ سه‌رقاڵی پڕۆژه‌ی فکریی ڕه‌خنه‌ییه‌، نه‌ به‌ ورووژانی شه‌قام حه‌ماس ده‌یگرێت و نه‌ له‌‌ ئارامیی دۆخدا پشوو ده‌دات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ خودی شه‌قام و دۆخن ده‌که‌ونه‌ ژێر کاریگه‌ریی ڕه‌خنه‌کانیه‌وه‌، نه‌وه‌ک به‌پێچه‌وانه‌وه‌. هیچ‌ گرنگ نییه‌ ئێمه‌ هێشتا نه‌چووینه‌ته‌ ناو زه‌مه‌نێکه‌وه‌ تێیدا ڕۆشنبیر به‌ به‌رهه‌مه‌کانیه‌وه‌ بناسرێته‌وه‌، نه‌وه‌ک به‌ دۆعا، هوتاف، جنێو، درووشم و گوته‌ ساده‌کانی، به‌ڵام گرنگه‌ ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر بزانێت هه‌میشه‌ زه‌مه‌نێکی دیکه‌ی جیاوازی هه‌یه‌، زه‌مه‌نێک، که‌ هێشتا ئه‌ندامانی زۆرایه‌تی‌‌ پێی نه‌گه‌یشتوون‌. خۆ کاتێ پێی گه‌یشتن، ئه‌وا ئه‌و تێیدا نه‌ماوه‌ و جێی هێشتووه‌.²⁷

کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه،‌ که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی زاره‌کییه‌ و که‌مترین لێکدانه‌وه بۆ دیارده‌ و ده‌رکه‌وته‌کانی کراون‌، مرۆڤی هاوارکه‌ر و جوێنده‌ر به‌ ئازا وه‌سف ده‌کات، له‌ کاتێکدا سایکۆلۆجیا ڕێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێت. ئه‌مه‌ میکانیزمی به‌رگرییه‌. مرۆڤ کاتێ ده‌زانێت ئازا نییه‌، پێویسته‌ خۆی ئازا پێشان بدات، به‌و مه‌به‌سته‌ی شوێنی خۆی له‌ناو زۆرایه‌تیدا بکاته‌وه‌ و به‌ لاوه‌ نه‌نرێت. به‌م شێوه‌یه‌ ئازایه‌تی دیوه‌ هه‌ره‌ ساخته‌که‌ی مرۆڤه‌، مادام هۆکاره‌ بۆ خۆگونجاندن.²⁸ئه‌و دیوه‌، که‌ به‌ مۆڕاڵه‌وه‌ پێوه‌سته‌، هه‌ر یه‌ک له‌ (نیتشه‌) و (فرۆید) له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا به‌ شێوازی خۆیان ڕووبه‌ڕووی ده‌بنه‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی جیاواز و نوێ له‌ فکر و سایکۆلۆجیدا ده‌هێننه‌ گۆڕێ، که‌ دواتر ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بیشدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، به‌وه‌ی فۆکه‌سی گه‌وره‌ له‌سه‌ر ناوه‌وه‌ی مرۆڤ ده‌کرێت، که‌ شه‌ڕه‌، نه‌وه‌ک چاکه. تراجیدیایه‌، نه‌وه‌ک گه‌شبینی. قووڵبوونه‌وه و بینینی ئازاره‌‌، نه‌وه‌ک پێدانی مژده‌ی خۆشبه‌ختی.‌‌²⁹

چ گه‌وره‌کردنی ده‌سته‌ڵات و چ بچووکردنه‌وه‌ی خۆی له‌ پێوه‌ندیی کوڕ و باوکدا ده‌بینێته‌وه‌، که‌ به‌ گرێی خه‌سان (castration anxiety) ناسراوه‌. ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری میللی کاتێ له‌ ئه‌وروپاوه‌ جوێن و نه‌فره‌ت بۆ‌ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی ده‌نێرێت و وه‌ بیرمان دێنێته‌وه‌ ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ تاوان ده‌کات، پاره‌ی زۆری هه‌یه‌، کۆشکه‌کانی به‌ پاسه‌وانی زۆر تایبه‌ت ته‌نراون، ئه‌وه‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ خۆی له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ به‌ دوور ده‌گرێت. واتە ناکرێت بەگژ ئەژدیهای وادا بچین. به‌ لاکه‌ی دیکه‌یشدا کاتێ ده‌سته‌ڵات وا پێشان ده‌دات به‌هه‌شتی له‌سه‌ر زه‌وی دامه‌زراندووه‌، دیسان هه‌مان ترسی ڕووبه‌ڕووبه‌نه‌وه‌ی هه‌یه، به‌وه‌ی چۆن ده‌بێت به‌هه‌شت تێک بدرێت‌. له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌دا شتی جه‌وهه‌ری ونه‌، که‌ ڕه‌خنه‌یه‌. ته‌نیا ڕه‌خنه‌یش ده‌توانێت نهێنییه‌کانی ده‌سته‌ڵات بدۆزێته‌وه‌ و ئاسته‌کانی تێبپه‌ڕێنێت. وه‌ک پێشتر گوترا لای ڕۆشنبیری میللی ده‌سته‌ڵات بریتییه‌ له‌ که‌سانێکی دیاریکراو، که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی یان زۆر خۆش ده‌وێن، یان زۆر ڕقی لێیانه‌‌. ئه‌گه‌ر ده‌بینین ئه‌و ڕۆشنبیره‌ هێنده‌ له‌ ورده‌کارییه‌کانی ئه‌و که‌سانه‌ به‌ئاگا‌یه‌، ئه‌وه‌ هه‌ر پێوه‌ندیی به‌و ترسی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌وه‌ هه‌یه‌: ئه‌میان قه‌ڵه‌وه‌، ئه‌ویان له‌ مه‌یموون ده‌چێت، فڵان قژی بۆیه‌ ده‌کات، فیسار تاقمی ددانی به‌ چه‌ند ده‌فته‌ر دۆلار کردووه‌، تێچووی نه‌شته‌رگه‌ریی لووتی ئه‌میان هێنده‌ هه‌زار یۆرۆ بووه‌، کۆشک و ئۆتۆمۆبیلی ئه‌ویان به‌ بانکی سویسرا ناکڕێت و شتی له‌و بابه‌ته‌، نیشانه‌ی ترسی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌. ئه‌و زانیارییانه‌ به‌شێکیان ڕاستن، به‌ڵام به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان هه‌ڵبه‌ستراون، چونکه‌ وه‌ک پێشتر گوترا ئه‌و نووسه‌ره‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ ده‌سته‌ڵات به‌ شێوه‌ی نائاسایی ببینێت و به‌ هه‌مان شێوه‌یش پێشانی ئه‌وانه‌ی دیکه‌ی بدات. هه‌موو هاوار ده‌که‌ن فڵان و فیسار بده‌نه‌ دادگا، بگره‌ هه‌ر خۆیان ده‌بنه‌ دادوه‌ر، دادگای تایبه‌تی خۆیان داده‌مه‌زرێنن و بڕیار له‌ چاره‌نووسیان ده‌ده‌ن. هه‌ر به‌گشتی ئه‌م شێوازی نووسینه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی باس له‌ تاوان و گه‌نده‌ڵیی به‌رپرسانی حوکوومه‌ت ده‌کات و هاوکات دادگایان بۆ داده‌نێت، تایبه‌ته‌ به‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی پشت به‌ فه‌رهه‌نگی زاره‌کی ده‌به‌ستن، ده‌نا له‌و که‌لتوورانه‌ی بایه‌خی نووسینیان زانیوه‌، ده‌مێکه‌ تێپه‌ڕێنراون. ئه‌وه‌ ته‌نیا ڕۆژنامه‌نووسی پرۆفیشیناڵه‌ له‌وێ‌ ده‌ست بۆ کاری ئاوا ده‌بات. واتە بە بەڵگەوە تاوانی بەرپرسان دەردەخات، که‌چی لای ئێمه‌ بووه‌ته‌ ئه‌رکی ڕووناکبیران. که‌م نین ئه‌و ڕۆشنبیره‌‌ به‌ناوبانگانه‌ی له‌ ڕێگه‌ی جوێندان به‌ به‌رپرس و باسکردنی ژیانی تایبه‌تیانه‌وه‌ ده‌رکه‌وتوون و لای ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ بوونه‌ته‌ مایه‌ی ئومێدی گه‌وره‌. ئەوانە هەندێکیان هاتوونەتە ناو دنیای ئەدەب و هەمان تێگەیشتنیان لەگەڵ خۆیاندا هێناوە. جەماوەری زۆریان هەیە، کە لەو ڕێیەوە پەیدایان کردووە. ئەو جەماوەرە پێی وایە ئەوانە ڕۆماننووس و شاعیری زۆر مەزنن، چونکێ بە زمانی ئەوان دەنووسن.

ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ تێگه‌یشتن و لێکدانه‌وه‌ی زۆر ساده‌یان بۆ ڕووداو هه‌یه‌، که‌ پێیان وایه‌ هه‌ر ڕووداوێک سه‌ربه‌خۆیه‌ و هیچ کۆنتێکستێکی نییه‌. هه‌ر هێنده‌ داعش دێت، تێکڕا ده‌که‌ونه‌ نووسینی گوتار له‌و باره‌یه‌وه‌. به‌ڵام ئایا هه‌ر بۆ نموونه‌ داعش ڕووداوێکی نوێیه‌؟ درێژکراوه‌ی ئه‌وانه‌ی پێشوو نییه‌ و به‌ هه‌مان ئێڵه‌مێنتی ئه‌وانیش‌ فۆرمی وه‌رنه‌گرتووه‌؟ بۆچی ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێی وایه‌ ئه‌و ڕووداوه‌ یان هه‌ر ڕووداوێکی دیکه‌ نوێیه‌ و به ‌جیا لێی ده‌کۆڵێته‌وه‌، ڕاستتر بڕیاری له‌سه‌ر ده‌دات؟ چونکه‌ خۆی بۆ ئاماده‌ نه‌کردووه‌ و ناتوانێت ئه‌و کۆننێکشنه‌ له‌نێوان ئه‌و ڕووداوه‌ و کایه‌کانی مه‌عریفه‌دا دروست بکات. وه‌ک کایه‌ی مێژوو، سۆسیۆلۆجی، سایکۆلۆجی و هیی دیکه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ که‌مترین کاتی بۆ بیرکردنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌وه‌ی به‌رده‌وام له‌م که‌ناڵی ڕاگه‌یاندنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دیکه‌یان جرتوفرتیه‌تی، نه‌بادا له‌ به‌رچاوان ون ببێت، بۆیه به‌ زمانی میللی‌ له‌باره‌ی هه‌موو شتێکه‌وه‌ ده‌دوێت و ئه‌وه‌ی پشتی پێ ده‌به‌ستێت، کولتووری زاره‌کییه‌. ڕۆشنبیر کاتێ ڕێگه‌ به‌ خۆی ده‌دات ئامۆژگاریی خه‌ڵک بکات، یان ببێته‌ پێشڕۆی، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ له‌ لایه‌ک گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی حه‌قیقه‌تی ته‌واوی به‌ ده‌ست هێناوه‌ و پێویستی به‌وه‌یه‌ ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ به‌وانی دیکه‌یش بگه‌یه‌نێت، له‌ لایه‌کی دیکه‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ توانای ده‌رچوونی له‌م دۆخه‌ی ئێستای نییه‌. وا ده‌زانێت ئه‌و ئاسته‌ی پێی گه‌یشتووه،‌ ئه‌زه‌لییه‌ و پێویسته‌ ئه‌وانه‌ی دیکه‌یش بیگه‌نێ. له‌ مێژووی ژیانی ڕووناکبیر و فیڵۆسۆفاندا خاڵێکی جه‌وهه‌ری سه‌رنجڕاکێش هه‌یه‌، که‌ هه‌موویان پێک ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ تێکڕایان ته‌نیایی به‌ ماڵی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان ده‌زانن و له‌وێوه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ ده‌ڕوانن، که‌چی ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ ئاوه‌دانی و قه‌ره‌باڵغیدا نه‌بێت، هه‌ڵناکات. ته‌نیایی لای ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز هه‌رگیز مانای دابڕان نییه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بینینی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌و شوێنه‌وه‌، که‌ هه‌موو ڕووه‌کانی لێ دیاره‌، بگره‌ له‌وێ نه‌بێت، ناگاته‌ قووڵایییە‌کانی.³⁰

ڕۆشنبیری جاگله‌ر و ونبوونی زمانی ڕەخنە

له‌ ئه‌نجامی نه‌بوونی ڕه‌خنه و که‌میی ویستی تێپه‌ڕاندندا خه‌ریکه‌ ئایدیۆلۆجیی حیزبی باڵاده‌ست به‌ هاوکاریی ئایین خۆی ده‌خزێنێته‌ ناو هه‌موو کایه‌کانه‌وه‌، به‌تایبه‌تی کایه‌ی خوێندن. لێره‌دا بۆ ئه‌وه‌ی مه‌ترسیی ئه‌و پرۆسێسه‌مان چاکتر له‌ به‌رچاو بێت، ده‌کرێت په‌نا بۆ چه‌مکی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ (Reproduction)ی (پیر بۆردیۆ) ببه‌ین‌، که‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه ئه‌و کو‌لتووره‌ی‌ خوێندکار له‌ خوێندنگه‌ وه‌ریده‌گرێت، بێلایه‌ن نییه‌، به‌ڵکوو ئایدیۆلۆجیی زاڵ هه‌ڵیده‌سووڕێنێت. نموونه‌ی خوێندنگه‌کانی فره‌نسا ده‌هێنێته‌وه‌ چۆن تێیاندا سۆسیالیزه‌یشن، واته‌ په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ تاک وا ڕابهێنێت نه‌ک هه‌ر به‌و ئایدیۆلۆجییه‌ زاڵه‌‌ قایل ببێت، به‌ڵکوو لای ببێته‌ ڕاستی و خۆی له‌گه‌ڵدا بگونجێنێت، بگره‌ ته‌واو پێوه‌ی پێوه‌ست ببێت. به‌م شێوه‌یه‌ چینی باڵاده‌ست له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌مان تێگه‌یشتن درێژه‌ پێ بدات. لێره‌دا خوێندن ئاسانکاری بۆ منداڵی چینی سه‌رده‌ست ده‌کات و هاوکات ته‌گه‌ره‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م منداڵی چینی ژێرده‌سته‌وه‌، به‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ خوێندگه‌دا ده‌خوێنرێت، کولتووری یه‌که‌میانه‌ و به‌ ئاسانی لێی تێده‌گات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌م ده‌بێت له‌ کو‌لتووری چینی خۆی داببڕێت و به‌ر کولتوورێکی دیکه‌ی نامۆ بکه‌وێت، که‌ مادام‌ هیی خۆی نییه‌، وزه‌یه‌کی زۆری ده‌وێت، تاکوو لێی تێبگات، بۆیه‌ هه‌مان توانای منداڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌که‌ی نابێت و دوا ده‌که‌وێت. به‌م شێوه‌یه‌ فێرکردن ده‌بێته‌ ده‌سته‌ڵاتێکی سیمبۆڵی و به‌ نهێنی ده‌ست به‌سه‌ر مرۆڤدا ده‌گرێت، که‌ (بۆردیۆ) خۆی پێی وایه‌ ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ نه‌بینراوه‌ کاریگه‌رییه‌کی گه‌وره‌ی هه‌یه‌.³¹.

ئه‌وه‌ی لای ئێمه‌ ته‌نیا له‌ فۆرمدا جیاوازه‌، به‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی هێشتا ئاستی سه‌ره‌تاییی نه‌بڕیوه‌، به‌ڵام له‌ ناوه‌رۆکدا هه‌مان شته‌، که‌ ئه‌وه‌ی مرۆڤی پێ په‌روه‌رده‌ ده‌کرێت، ئه‌و ئایدیۆلۆجییه‌یه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ باڵی به‌سه‌ر سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگه‌دا کێشاوه‌. پێکهاته‌یه‌که‌ له‌ سیاسه‌تی حیزبی ده‌سته‌ڵاتدار و ئایین. مرۆڤ به‌ ئاسانی له‌و کتێبانه‌ی له‌ خوێندنگه‌کاندا ده‌خوێنرێن، هه‌ست به‌ چه‌واشه‌کاری ده‌کات و تێده‌گات چۆن خوێندن بووه‌ته‌ ڕێگه‌یه‌ک بۆ خوشه‌ویستکردنی ده‌سته‌ڵات و ئایدیۆلۆجیی زاڵ. له‌ولایشه‌وه‌ نه‌ک هه‌ر خوێندکاری سه‌ره‌تایی، به‌ڵکوو منداڵی باخچه‌ی ساوایانیش به‌ زۆر کۆمەڵێک تێکستی پێ له‌ به‌ر ده‌کرێن و وەک حەقیقەت پێشانی دەدرێن، له‌ کاتێکدا ئەوانە لای ڕاڤەکاران ساغ نەکراونەتەوە و کێشەیان هەیە.

ده‌کرێت لێره‌دا ئه‌و کۆنسێپته‌ی (بۆردیۆ) له‌ به‌رچاو بگرین و جارێکی دیکه‌ بۆ ئه‌و شوێنه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌، که‌ تێیدا گوترا سلێمانی له‌ نه‌وه‌ده‌کان، له‌ کاتێکدا هه‌موو شاره‌کانی ده‌وروبه‌ری به‌ ده‌ستی ئیسلامییه‌کان ده‌ڕووخێن، به‌ ته‌نیا ده‌مێنێته‌وه‌ و خۆی به‌ ده‌سته‌وه‌ نادات، که‌چی له‌ حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌ به‌ره‌و داڕووخان مل ده‌نێت. له‌ ڕێگه‌ی (خوێندن)ـه‌وه، که‌ ئایدیۆلۆجیی حیزبی ده‌سته‌ڵاتدار و ئایین ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتووه‌، هه‌روه‌ها به‌ هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر نه‌وه‌یه‌کی نوێ پێ ده‌گات. ئه‌و نه‌وه‌یه‌‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له‌سه‌ر ئه‌و یاخیبوونه‌ دانه‌مه‌زراوه‌، که‌ نه‌وه‌کانی پێشوو به‌رهه‌میان هێناوه‌، به‌ڵکوو ته‌واو له‌و مێژووه‌ی خۆی دوور خراوه‌ته‌وه‌. دیسان ده‌ڵێین مرۆڤ ده‌توانێت لە دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ کاریگه‌ریی ئه‌و خوێندنه‌ به‌ ڕوونی ببینێت. ئه‌وه‌تە هەر لەژێر چەتری زۆرایەتیدا سه‌له‌فییه‌کان دەردەکەون. ڕێگه‌ به‌ خۆم ده‌ده‌م بڵێم وا کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی له‌و زۆنه‌ی ناوی (هه‌رێمی کوردستان)ـه،‌ وه‌ک‌ کۆمه‌ڵگه‌ی عه‌ره‌بستانی سعوودیی لێ دێت. له‌وێدا ڕێککه‌وتن له‌نێوان دین و سیاسه‌تدا کراوه‌. پاشا و داروده‌سته‌که‌ی بۆیان هه‌یه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌یانه‌وێت بژین، به‌و مه‌رجه‌ی ڕێ له‌ پیاوانی ئایینی نه‌گرن چۆن له‌ ناوه‌وه‌ وڵات به‌ ڕێوه‌ ده‌به‌ن. ئه‌مان بۆیان هه‌یه‌ بچن له‌گه‌ڵ سه‌رۆکه‌ کافره‌کانی جیهان دابنیشن، ده‌ست بخه‌نه‌ ناو ده‌ستیان، بگره‌ پێکه‌وه‌یش مه‌ی بنۆشن، ئه‌وه‌یش قه‌یدی ناکات له‌ فره‌نسادا به‌شداری له‌ پرۆتێستی دژی تیرۆریستان بکه‌ن، به‌ڵام ئه‌وانیش مافی خۆیانه‌‌ له‌و کاته‌دا به‌ به‌رچاوی هه‌موو دنیاوه‌ ده‌ستی دز ببڕن و جه‌ڵده‌ له‌ هه‌ر که‌سێک بده‌ن، که‌ گوێ به‌ یاساکانیان نادات.³² له‌ هه‌رێمی کوردستاندا ئه‌مه‌ خه‌ریکه‌ به‌ ڕوونی ده‌رده‌که‌وێت. ئێستا بۆ پارتی ئه‌وه‌ گرنگه‌ به‌ڕێوه‌بردنی هه‌رێمی له‌ ده‌ست نه‌چێت و خۆی وه‌ک سه‌رۆک بمێنێته‌وه‌. لێره‌یشدا دۆستی دڵسۆزی وه‌ک سه‌له‌فییه‌کان نادۆزێته‌وه‌. ئه‌وه‌ خودی حیزبه‌ ئیسلامییه‌کانی ترن کێشه‌یان له‌گه‌ڵ سه‌له‌فیدا هه‌یه و ده‌رکه‌وتنی به‌ مه‌ترسی ده‌زانن‌، نه‌وه‌ک پارتی، چونکه‌ وه‌ک گوترا ئه‌مڕۆ ئه‌وانه‌ بۆ پارتی، (ده‌ڵێم ئه‌مڕۆ و ناڵێم سبه‌ی)، جێگه‌ی دڵنیایین، مادام نابنه‌ تێکچوونی دۆخه‌که‌ی، بگره‌ ده‌بنه‌ پاڵپشتی و هێزی ده‌ده‌نێ.

ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین دابه‌شبوونی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای تێگه‌یشتنی جیاوازدا نییه‌، به‌ڵکوو پێوه‌ندیی به‌و زۆرایه‌تییه‌‌وه‌ هه‌یه‌. واته‌ له‌ ئه‌نجامی به‌رهه‌مهێنانه‌وه،‌ چ به‌رهه‌مهێنانی فیزیکی و چ به‌رهه‌مهێنانی هزرییه‌وه‌ نییه‌، که‌ دابه‌ش ده‌بێت، به‌ڵکوو ئاڕاسته‌ی ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌پێنێت چۆن دابه‌ش ببێت، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و دابه‌شکارییه‌‌ دۆخی ژێر چه‌تره‌که‌ بگۆڕێت. ئه‌و بۆچوونه‌ی ڕۆشنبیری جاگله‌ر هه‌ر زوو کورتی هێنا، که‌ پێی وا بوو به‌هێزبوونی پایه‌ی پیاوانی ئایینی ده‌بێته‌ هۆی بێهێزبوونی پارتی. جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ ئه‌مڕۆ خه‌ریکه‌ کۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر پارتی و سه‌له‌فی دابه‌ش ده‌بێت، یان لانی که‌م ئه‌و دوو ته‌وه‌ره‌ به‌ زه‌قی ده‌رده‌که‌ون و ڕۆژبه‌ڕۆژ زیاتر پێوه‌ندیی دۆستانه‌یان ده‌رده‌که‌وێت. پارتی له‌و ڕووه‌وه‌ ئه‌زموونی زۆره‌ و له‌وانی دی چاکتر ده‌زانێت چۆن له‌گه‌ڵ ته‌وژمی ئیسلامیدا مامه‌ڵه‌ بکات. هه‌ر له‌ شاخه‌وه‌ ئه‌مه‌ی پێڕۆیی کردووه‌ و درێژه‌ی پێ داوه‌. له‌ ده‌ره‌وه‌یش پارتی له‌گه‌ڵ هه‌موو حوکوومه‌ته‌کانی ده‌وروبه‌ردا پێوه‌ندیی پته‌وی دامه‌زراندووه، به‌وه‌ی خاوه‌نی نه‌وتێکی زۆره‌ و بواری فرۆشتنی به‌ چاکی بۆ ڕه‌خساوه‌‌. لای تورکیای (ئه‌ردۆگان) په‌سه‌نده‌ و له‌گه‌ڵ ئێرانیشیدا پێوه‌ندیی دێرینه‌ی هه‌یه‌، بگره‌ توانیویه‌تی لای عه‌ره‌بستانی سعوودییه‌یش به‌ دۆست بزانرێت‌.³³لێره‌دا ڕۆشنبیری جاگله‌ر هیچ ڕۆڵێکی نییه‌، مادام ئه‌وه‌ خواستی زۆرایه‌تییه‌‌ و ئەتمۆسفێری ژێر چه‌تره‌که‌ خۆی ئه‌وه‌ی سه‌پاندووه، بگره‌ ئه‌مه‌ به‌رهه‌می هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگله‌ر و سیاسه‌تمه‌داری جاگله‌ره‌‌. ئێستا بۆ ئه‌و شوێنه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌، که‌ تێیدا گوترا هه‌ر لایه‌نێک له‌ژێر ئه‌و چه‌تره‌دا سنوورێکی بۆ خۆی داناوه‌،‌ لێی تێنه‌په‌ڕێت، چونکوو به‌زاندنی سنووره‌که‌ تووڕه‌بوونی خودی زۆرایه‌تییه‌که‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌.

ڕۆشنبیری جاگلەر و پەیام

ئه‌مڕۆ ڕۆشنبیری خاوه‌ن په‌یام ڕۆشنبیرێکی کۆنی ته‌قلیدییه‌. ڕۆشنبیرێکه‌ وه‌ک سه‌رکرده‌ و سیاسه‌تمه‌دار پابه‌ندی خواسته‌کانی زۆرایه‌تییه‌‌. ڕۆشنبیرێکه‌ نه‌ توانای تێپه‌ڕاندنی هه‌یه‌ و نه‌ ده‌یشیه‌وێت له‌و زۆرایه‌تییه‌‌ داببڕێت. ڕۆشنبیرێکه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام ده‌ربکه‌وێت و به‌ جه‌ماوه‌ره‌که‌ی بڵێت پشتی تێ نه‌کردوون، به‌ڵکوو هه‌میشه‌ له‌ناویاندایه‌. ئه‌و ڕۆشنبیره‌ ڕۆژنامه‌ و که‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌کان به‌ چاکترین ڕێگه‌ ده‌زانێت بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام خۆی به‌و جه‌ماوه‌ره‌ پێشان بدات. کاتێ ڕۆشنبیر په‌یامی هه‌یه‌، مانای وایه‌ هه‌م بابه‌تی په‌یامه‌که‌ی دیاری کردووه‌‌ و هه‌م ئه‌وانه‌یش په‌یامیان ئاڕاسته‌ ده‌کات، ناسراون، که‌ ئه‌مه‌ مانای مانه‌وه‌ی ڕۆشنبیره‌ له‌ناو ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ی خۆی بۆ خۆی کێشاوه‌.

ئه‌وه‌ی هه‌ر ڕووناکبیر و فیڵۆسۆفێک دروست ده‌کات، ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵ داڕووخان و تێکشکانی کۆمه‌ڵگه‌دا، نه‌وه‌ک خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی، که‌ هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ ده‌بێته‌ فاکته‌ری دۆزینه‌وه‌ی ئاڕاسته‌ی نوێی بیرکردنه‌وه‌.‌ ده‌کرێت لێره‌دا ئێمه‌ ته‌نیا (هیگڵ) به‌ نموونه‌ بهێنینه‌وه‌ چۆن به‌ هۆی شۆڕشی فرانسی و بارودۆخی ئه‌ڵمانیای سه‌رده‌مه‌که‌یه‌وه‌ گۆڕانکاریی گەورە له‌ بیرکردنه‌وه‌ی خۆیدا ده‌کات، بگره‌ له‌مه‌وه‌ زیاتر تینوێتیی بۆ ئازادی تاو ده‌ستێنێت و قووڵتر له‌ دنیا ده‌ڕوانێت. له‌م ڕووه‌وه‌ کۆنسێپتی نێگه‌یشن (Negation) داده‌هێنێت، که‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی دیالێکتیکه و ئه‌مه‌‌یان تاکه‌ ڕێگه‌یه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ هۆشیاری‌. نێگه‌یشن واته‌ گواستنه‌وه‌ له‌ بیرۆکه‌یه‌که‌وه‌ بۆ دژه‌که‌ی. به‌ مانایه‌کی دیکه‌ گواستنه‌وه‌ له‌ پۆزێتیڤه‌وه‌ بۆ نێگه‌تیڤ، بۆیه‌ پێی وایه‌ نێگه‌تیڤ به‌ هه‌مان ئه‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی نێگه‌تیڤه‌، پۆزێتیڤیشه‌، که‌ دواتر هه‌ردووکیان یه‌ک ده‌گرن، به‌ڵام له‌ دۆخێکی باڵاتردا. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌م شێوازی نه‌فیکردنه‌وه‌یه‌ نه‌فیکردنه‌وه‌ی ته‌واو نییه‌، به‌ڵکوو نه‌فیکردنه‌وه‌ی به‌شێکی دیارکراوه‌، که‌ هه‌ر خۆی خه‌ریکه‌ ده‌توێته‌وه‌. له‌ ئه‌نجامی ئه‌و نه‌فیکردنه‌وه‌یه‌یشدا ناوه‌رۆک ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌و ئه‌نجامه‌ی له‌و نێوه‌دا به‌ ده‌ست دێت، نوێیه‌، به‌ڵام باڵاتره و له‌و کۆنسێپته‌ی پێشوو ده‌وڵه‌مه‌ندتره‌‌. که‌واته‌ له‌ ڕێگه‌ی پرۆسێسی نه‌فیکردنه‌وه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌.به‌ هه‌رحاڵ ئه‌مه‌ ئه‌و ڕێگه‌یه‌یه‌، که‌ (هیگڵ) ده‌یه‌وێت واقیعی پێ ڕاڤه‌ بکات، به‌وه‌ی نێگه‌یشن چه‌مکێکی کراوه‌یه‌، دۆگما نییه‌ و توانای به‌رده‌وامیی هه‌یه‌. وه‌ک (هێربێرت مارکیوز) جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌کاته‌وه‌ (هیگڵ) ده‌یه‌وێت له‌و کۆنسێپته‌وه‌ واقیعی تێکشکاو و داڕووخاوی ئه‌ڵمانیا بخوێنێته‌وه‌. واته‌ هه‌ر ده‌بێت سیستێمی سیاسی تێک بشکێت و بۆ سیستێمێکی نوێی عه‌قڵانی(a new rational order) بگۆڕێت. گۆڕانکارییه‌کی له‌م شێوه‌یه‌یش به‌بێ توندوتیژی نایه‌ته‌ کایه‌وه‌.³⁴

ڕۆشنبیری جاگله‌ر دووره‌ له‌وه‌ی گۆڕانکاری بکات، مادام له‌ ڕێگه‌ی‌ ئازاره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی واقیع نابێته‌وه‌، له‌ کاتێکدا‌ ته‌نیا ئازاره‌ ئه‌و توانایه‌ به‌ ڕۆشنبیر ده‌به‌خشێت له‌ خۆی و له‌ ده‌وروبه‌ری قووڵ ببێته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی زۆرایه‌تی‌ ده‌جووڵێنێت و گۆڕانی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت، ئاڕاسته‌ی جیاواز و پێچه‌وانه‌یه‌. داعش، که‌ هێزێکی نه‌خوازراوه‌، کاتێ به‌ر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌که‌وێت، به‌ توندی به‌ لاوه‌ ده‌نرێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌ویشه‌ ده‌یهه‌ژێنێت. قورس نییه‌ به‌رهه‌می ئه‌و هه‌ژانه‌ ئه‌گه‌ر که‌میش بێت، ببینین، که‌ ئه‌مه‌ پێمان ده‌ڵێت ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ته‌نیا به‌ ئاڕاسته‌ی پێچه‌وانه‌ ده‌ورووژێت و ده‌گۆڕێت، نه‌وه‌ک به‌و فکرانه‌ی دڵنه‌واییی ده‌ده‌نه‌وه، که‌ هێشتا ڕۆشنبیری ئێمه‌ ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ی نه‌گرتووه‌‌. خۆ ئه‌وانه‌ی ویستوویشیانه‌ به‌  مێتۆدی ڕه‌خنه‌ ڕووبه‌ڕووی ببنه‌وه‌‌، تاکوو ئه‌مڕۆ ژماره‌یان که‌مه‌ و هه‌وڵه‌کانیان سه‌ره‌تایین.³⁵

(گرامشی) باوه‌ڕی و‌ایه‌‌ هه‌موو خه‌ڵک به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان ڕۆشنبیرن، به‌ڵام هه‌ر ئه‌وانه‌ی خاوه‌نی فکری باڵان‌ و کاریگه‌رییان هه‌یه‌، به‌ ڕۆشنبیر داده‌نرێن. مه‌به‌ستی ڕۆشنبیری ئۆرگانیکه‌،‌ له‌ ڕۆشنبیری ترادیشیۆنه‌ڵی جیا ده‌کاته‌وه.‌³⁶وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ بڵێت ڕۆشنبیر کاتێ ده‌توانێت ڕۆڵی کاریگه‌ر له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ببینێت، که‌ ئاستی میللی تێده‌په‌ڕێنێت‌ و ده‌بێته‌ خاوه‌نی تێگه‌یشتنێکی تایبه‌ت و ڕەخنەدۆزانه‌، به‌وه‌ی ته‌نیا له‌ ڕێی دابڕانه‌وه‌ پێوه‌ندیی خۆی به‌ داموده‌ستگه‌کانه‌وه‌ ده‌پچڕێنێت و ئازادانه‌ له‌ کونوکه‌له‌به‌ره‌کانیان ده‌ڕوانێت. واته‌ به‌بێ ئه‌و ئازادییه‌ ئه‌سته‌مه‌ ڕۆڵی ڕەخنەدۆز ببینێت. ده‌کرێت بگوترێت ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز نه‌ک هه‌ر ئاستی خه‌ڵک، به‌ڵکوو ئاستی خۆیشی تێده‌په‌ڕێنێت، که‌ ته‌نیا پرسیاری نوێ و وردبوونه‌وه‌ی زیاتره‌ ئه‌و تێپه‌ڕاندنه‌ ده‌هێننه‌ دی.

بەگشتی مرۆڤی ئێمه وه‌ک چۆن‌ نه‌یتوانیوه‌ ژیانی خۆی وا بێنێته‌ به‌رچاو،‌ سه‌رکرده‌ و سیاسه‌تمه‌داری نییه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ده‌ستیشی نه‌هاتووه‌ ڕۆشنبیر له‌ دنیای خۆی بکاته‌‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ڵکوو ترسی له‌ده‌ستدان‌ وای لێ کردووه‌ له‌سه‌ر شێوازی ئه‌فسانه‌کاندا وێنه‌یان بکێشێت و قه‌باره‌یان زۆر گه‌وره‌تر له‌وه‌ی هه‌ن،پێشان بدات، به‌ڵام گرنگه‌ ئێمه‌ به‌رگه‌ی ئه‌و شۆکه‌ بگرین، که‌ زۆربه‌ی ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی دوێنێ به‌ گه‌وره‌مان ده‌زانین، جاگله‌ر ده‌رچوون و ئه‌مڕۆ هیچ پڕۆژه‌یه‌کی فکریی ڕه‌خنەیییان نییه‌. پێم وایه‌ ته‌نیا شۆکێکی له‌م شێوه‌یه‌‌ ده‌توانێت وامان لێ بکات نه‌ک هه‌ر ئاستی ئه‌م ڕۆشنبیره‌، به‌ڵکوو ئه‌و دۆخه‌ی ئێستایش تێبپه‌ڕێنین.³⁷

یه‌کێ له‌و خاڵانه‌ی هه‌ر ڕۆشنبیرێکی ڕەخنەدۆز، که‌ خواستی تێپه‌ڕاندنی مۆدێلی ڕۆشنبیری جاگله‌ری هه‌یه‌، لێیان تێده‌گات، ئه‌وه‌یه،‌ ئه‌رکی ڕۆشنبیر ئه‌رکێکی قورسه‌ و بیرکردنه‌وه‌ پرۆسێسێکی سه‌خته‌. هه‌میشه‌ کاری ده‌سته‌ڵات چ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی، چ ده‌سته‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ شێوه‌ی خێزان، قوتابخانه‌، په‌رستگه‌ و ئه‌وانه‌ی دی ئاسانه‌، به‌وه‌ی ئه‌وان نه‌ک مه‌به‌ستیان نییه‌ زۆرایه‌تی‌ تێبپه‌ڕێنن، به‌ڵکوو تا بۆیشیان بکرێت شه‌ڕ له‌ پێناوی هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ جێگیره‌دا ده‌که‌ن. ئایدیۆلۆجی، هه‌م ئایدیۆلۆجیی سیاسی و هه‌م ئایدیۆلۆجیی ئایینی له‌سه‌ر ئاسانکاری دامه‌زراون‌. چه‌ند پرینسیپێکیان هه‌ن‌، که‌ به‌ ئاسانی له‌ به‌ر ده‌کرێن و ده‌گوترێنه‌وه‌. هه‌موو داموده‌ستگه‌کانی وه‌ک خێزان، په‌رستگه‌، قوتابخانه‌ و زۆری تریش ده‌یانڵێنه‌وه‌ و به‌ ئاسانی له‌ مێشکدا ده‌چه‌سپێن، به‌ڵام کاری ڕۆشنبیر قورسه‌، به‌وه‌ی ده‌بێت گومان له‌و پرینسیپانه‌ بکات و هه‌ڵیانبوه‌شێنێته‌وه، بگره‌ به‌ ئایدیای نوێ ڕووبه‌ڕوویان ببێته‌وه‌‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ شته‌ گه‌وره‌ و زه‌قه‌کانه‌وه‌ ده‌لکێت، به‌ڵام ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز بۆ ناو شته‌ ورده‌کان ڕۆ ده‌چێت و ئاڕاسته‌ی نوێیان تێدا ده‌دۆزێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیر ئه‌وه‌ نییه‌ کێشه‌ی له‌ قه‌باره‌ی خۆی بچووکتر، یان هێنده‌ی قه‌باره‌ی خۆی دروست ده‌کات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ کێشه‌ی گه‌وره‌تر له‌ قه‌باره‌ی خۆی ده‌خوڵقێنێت. ڕۆشنبیری میللی، که‌ هێنده‌ ڕووی له‌ زۆرایه‌تییه‌‌ و لێی جودا نابێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌یه‌وێت له‌گه‌ڵ خه‌مه‌کانیدا بژی، وه‌ک ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌کات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ توانای نییه‌ ئه‌و ئاسته‌ جێ بهێڵێت، به‌وه‌ی له‌ داڕشتنی پرسیاری نوێدا ده‌سته‌وستانه‌، له‌ کاتێکدا ته‌نیا له‌ ڕێی پرسیاری نوێوه‌ ڕۆشنبیر ده‌توانێت مه‌ودا (Distance)ی نێوان خۆی و جه‌ماوه‌ر دروست بکات، که‌ مه‌رجی سه‌ره‌کیی داهێنانه‌.(عه‌لی حه‌رب) پێی وایه‌ (له‌ پیتاگۆراسه‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌ فێرکردنی تایبه‌ت، نه‌ک هیی گشت، مادام گشت به‌رگه‌ی ناگرێت و لێی تێناگات، بگره‌ تێکیشی ده‌دات. که‌واته‌ چاک نییه‌ ڕاستییه‌کان له‌ به‌رانبه‌ر جه‌ماوه‌ردا بگوترێن، به‌ڵکوو پێویسته‌ به‌ شێوه‌یه‌ک تۆمار بکرێن له‌ گرێ و سیمبۆڵ خاڵی نه‌بن، به‌ ڕاده‌یه‌ک ته‌نیا ئه‌وانه‌ ده‌ستیان بگه‌نێ، که‌ شایانیانن و هه‌قی خۆیانیان پێ ده‌ده‌ن).³⁸

تێڕوانینی ڕۆشنبیری میللی بۆ جه‌ور و سته‌م له‌ سنووری هاوکێشه‌ی (سه‌ره‌تا، ناوه‌ڕاست و کۆتایی) تێناپه‌ڕێت. واته‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ پێی وایه‌ جه‌ور و سته‌م سه‌ربه‌خۆن و لینکی جۆراوجۆریان نییه‌، تاکوو به ‌دوایاندا بگه‌ڕێت و لێکیان بداته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ک شتی فیزیکه‌ڵ لێیان ده‌ڕوانێت. پێی وایه‌ زوڵم سه‌ره‌تای هه‌یه‌، ده‌گاته‌ ناوه‌ڕاست، دواتر تێک ده‌شكێت و کۆتاییی دێت، بۆیه‌ زمانێکی ئاسانی پێویسته‌، ئه‌و زمانه‌ی ڕۆژانه‌ خه‌ڵک به‌ کاری ده‌هێنن، له‌ کاتێکدا ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز و تێپه‌ڕێنه‌ر پشت له‌و تێگه‌یشته‌ ساده‌یه‌ ده‌کات و له ‌ناوه‌وه‌ چ له‌ چه‌مکی زۆرداری و چ له‌ هه‌ر چه‌مکێکی دی ده‌ڕوانێت، به‌و مه‌به‌سته‌ی تێیانبپه‌ڕێنێت، نه‌وه‌ک ده‌ستیان پێوه‌ بگرێت. واته‌ ئه‌و تاکه‌ ئاڕاسته‌یه‌ تێک ده‌شکێنێت و ده‌یان ئاڕاسته‌ی دیکه‌ی جیاواز داده‌هێنێت.³⁹(ژیل دۆلۆز) و (کلێر پارنێ) له‌ کتێبی (دایه‌ڵۆگه‌کان)دا ده‌نووسن: (ئامانج وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌کان نییه‌، به‌ڵکوو ده‌رچوونه‌ لێیان. خه‌ڵکێکی زۆر هه‌ن باوه‌ڕیان وایه‌ دووباره‌کردنه‌وه‌ی پرسیار مانای ده‌رچوونه‌…. به‌ڵام ده‌رچوون هه‌رگیز ئاوا نایه‌ته‌ دی)⁴⁰

ده‌شێ ئه‌مڕۆ له‌ ئەتمۆسفێرێکی ئاوادا جوێنێک، نزایه‌ک، سلۆگه‌نێک، یان هاوارێکی ڕۆشنبیری جاگله‌ر له‌ ده‌یان شیعر و ڕۆمان گرنگتر بن، به‌ڵام ئه‌وه‌ هه‌ر شیعر، ڕۆمان، چیرۆک، شانۆ، میوزیک، هونه‌ری شێوه‌کاری و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ن ده‌توانن زه‌مه‌نه‌کان ببڕن، مادام له‌سه‌ر جیاوازی دامه‌زراون و له‌ توانایاندا هه‌یه‌ جیاوازی به‌رهه‌م بهێنن.

تێبینی: ئه‌م باسه ساڵی (٢٠١٥) له‌ دوو سێمینار چ له‌ سوێد و چ له‌ دانمارکدا پێشکه‌ش کراوه‌. ڕاستییەکەی تەنیا خاڵە بنەڕەتییەکانی دیاری کرابوون، دەنا نەنووسرابووەوە. ساڵی دواتر لە (دەنگەکان)دا بڵاوم کردەوە. هاوڕێی ئازیزم (دلاوەر ڕەحیمی) وای پێ باش بوو دیسان بڵاو بکرێتەوە، بۆیە پێیدا چوومەوە و چەند پەراوێزێکم بۆ نووسیوە. ئه‌وده‌م وشه‌ی (زۆرینه‌)م به‌ کار بردبوو، به‌ڵام هه‌ست ده‌که‌م (زۆرایه‌تی) دروستتره‌. وشەی (ڕەخنەگر)یش بۆ (ڕەخنەدۆز) گۆڕاوە.

سەرچاوە و پەراوێزەکان:

پەراوێزەکان

The post زۆرایه‌تی و جاگلەر<br>هه‌وڵێک بۆ لێکدانه‌وه‌ی سێکوچکه‌ی ڕۆشنبیر، ده‌سته‌ڵات و زۆرایه‌تی‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه appeared first on ژنەفتن.