ژمارە (چوار)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆری و هزری و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە چاپ و بڵاو کرایەوە.

تەوەری ئەم ژمارە (٤) لەبارەی (فاشیزم و ڕاسیزم)ەوەیە. تەوەری ژمارەی داهاتوو (٥) لەبارەی (فێمینیزمەوە)ەوەیە و دوایین کات بۆ وەرگرتنی بابەتی ژمارە (پێنج)، سەرەتای مانگی هەشتی ساڵی ٢٠٢٢ـە.

تێبینییەکی پێویست: هەر چەندە پێشتریش ڕامانگەیاندووە بەڵام لێرەدا دووبارەی دەکەیەنەوە کە گۆڤاری ژنەفتن تاکە بڵاوکراوەی کاغەزی ماڵپەڕێ ژنەفتنە و بە هیچ شێوەک بابەتەکانی لە ماڵپەرەکەدا بڵاو ناکرێنەوە، تەنیا لە ماڵپەڕی ژنەفتن ڕیکلامی بۆ دەکرێت.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسیار: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسیاران: (ئەسعەد عەلی، پێشڕەو محەمەد، سوارە محەمەد، سۆران عومەر، فازڵ مەحموود، هاوار محەمەد)

ئەم ژمارەیە بە پاڵپشتی قاوەخانەی کولتووریی (نازدارحەیران) چاپ کراوە.

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

بونیادی ده‌روونناسانه‌ی فاشیزم

ن: ژۆرژ باتای

لە فرەنسییەوە: فازڵ مه‌حموود

له‌م وتاره‌دا كه‌ باتای به‌ زمانێكی ئاڵۆز نووسیویه‌تی هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و جۆره‌ شیكارییه‌ ماركسییه‌ی كه‌ تاوه‌كوو ئه‌و كات پێی وابوو ژێرخانی كۆمه‌ڵگایه‌ك، سه‌رخان دیاری ده‌كات، ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ شیكارییه‌كی زۆر وردی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری، سیاسی و ئایینی و ئایدۆلۆژییه‌كان ده‌یه‌وێت تێڕوانینێكی پێچه‌وانه‌ بخاته‌ ڕوو، واته‌ له‌ سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و ژێرخانی ئابووری بڕوات. پێی وایه‌ هه‌ر جۆره‌ هاوچه‌شنییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ هاوچه‌شنی سیستمی به‌رهه‌مهێنانه‌وه و‌، هه‌ر درزێك بكه‌وێته‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری درزكه‌وتنه‌ نێو ڕێكاری كۆمه‌ڵایه‌تی.

هێگل و هیتلەریزم، فەلسەفەی هێگلی و فاشیزمی ئەڵمانی

ن: گیۆرگ لۆکاچ

لە ئەڵمانییەوە: پێشڕەو محەمەد

لەم وتارەدا لۆکاچ بە دیاریکراوی و قووڵ باسی پرسی چەمکەکانی ماف، یاسا، یەکسانی، دادپەروەری، پێشکەوتن و عەقڵ دەکات کە نازییەکان دژی هەموویان بوون، بەتایبەت فەیلەسوف و بیرمەندانی نازی. دژە-هێگلی خاڵی هاوبەش و دەستپێکی کۆی بیرمەندانی کۆنەپارێز، ڕاستڕەو و ناسیۆنالیستی ئەڵمانی بووە لە سەدەی نۆزدەوە تا لوتکەی هیتلەریزم. بەڵام دوای جەنگ، دژە-هێگلی لە فۆرمی جۆراوجۆری دیکەدا دەرکەوتەوە. خوێندنەوەی ئەم وتارەی لۆکاچ، ئەگەرچی ساڵی ١٩٤٣ نووسراوە، بەڵام بە وردبوونەوە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆ و فەلسەفە تازەکان و سەرهەڵدانەوەی بیری ڕاستڕەوی و ناعەقڵانییەتی پۆستمۆدێرن، وەک ئەوە وایە بۆ ئەمڕۆ نووسرابێت.

هەمووان دەیانەوێت ببن بە فاشیست

ن: فیلیکس گواتارى

لە ئینگلیزییەوە: هاوار محەمەد

دوو ئەرگومێنتى سەرەكى لەم وانەوتارەدا هەن كە گواتارى ڕوون و سادە دەیانخاتە ڕوو: 1) فاشیزم نە بونیادە، نە حوكمى مێژووە، نە نەخۆشیى دەروونى هیتلەر و مۆسۆلینى بوو؛ فاشیزم ئارەزووە، كە لەنێو دەستەجەمعدا گەشە دەكات، هیتلەر و مۆسۆلۆنیش ئەم ئارەزووە كەناڵیزە دەكەن، خێراى دەكەن، خاوى دەكەنەوە، لە ماشێنى دیكەى دەبەستن، ئارەزووى شۆڕشگێڕى پێ دەپچڕێنن یان پێى لا دەدەن و هتد. 2) دەروونشیكارى شتێكى ئەوتۆ سەبارەت بەم لیبیدۆیە نازانێت، چونكە ئارەزوو وەك خواستێكى شاراوە و ئاشكراى تاكەكەس تێدەگات كە لە شانۆى داخراو و تاریكیى خێزاندا بەرهەم دەهێنرێت، لە بازنەیەكى بچووك یان لە سێكوچكەى دایك-باوك-منداڵدا گەشە دەكات و لە چێژى سێكسیدا قەتیس دەبێت.

فاشیستەکانی ئەمڕۆ

ڕاستی نوێ و نەریتە ئایدۆلۆژییەکان

ن: فۆلکەر ڤایس

 لە ئەڵمانییەوە: ئەسعەد عەلی

بە لەبەرچاوگرتنی ئەو قەیران و هەڵاوسانەی، لەم ساڵانەی دواییدا لەنێو فاشیزمدا هاتووەتە گۆڕێ، پەیوەندییەکی ئایدۆلۆژیک لەنێوان «راستی نوێ» و «کۆلێکتیڤی مێژوویی فاشیزم»ـدا بوونی هەیە ؟ و ئایا فاشیزم تەنیا دیاردەیەک بووە، لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا و، سنووردار بووە. واتە لە چەند وڵاتێکدا بوونی هەبووە و، دواجار بە کۆتاییهاتنی شەڕی سارد، ئەمیش کۆتایی پێ هاتووە.

پۆپۆلیزم وەک پۆست فاشیزم

ن: فێدریکۆ فینچێلستین

 لە ئەڵمانییەوە: ئەسعەد عەلی

ئەم وتارە لەبارە ئاوێتەکردن و تێکەڵبوونی پۆپۆلیزم و فاشیزمە، بەتایبەت لەم ساڵانەی کۆتایی و لە گرتنە دەسەڵاتی کۆشکی سپی لەلایەن ترەمپەوە.

تیۆری نەژاد

ن: ویلیام ڕایش

لە ئەڵمانییەوە: سوارە محەمەد

باڵابوونی ئارییەکان و پاکڕاگرتنی خوێنەکەیان ئامانجی سەرەکیی سۆسیالیستە نەتەوەیی(نازی)یەکان بووە، کە بووە بەهۆی فاشیستبوونی ئەڵمانییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا. نووسەر لەم دەقەدا باس لە سەرهەڵدانی بیرۆکەی پاکڕاگرتنی خوێنی نەژادێک بە گەڕانەوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەفسانەکانی گریک، تیۆریزانەکانی نەژاد و جێبەجێکارەکەی کە هیتلەر بووە، دەکات. هەروەها تیشک دەخاتە سەر دەرئەنجامەکانی ئەم خۆپارێزییە لە هەمبەر سروشتدا کە پێچەوانەیەتی، ئەویش بە گەڕانەوە بۆ تیۆرییەکەی داروین.  خاڵێکی گرنگ کە لەم دەقەدا باس کراوە، سەرکوتکردنی سێکسوالیتەی چینی کرێکارە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، کە بە مەترسییەکی کۆمەڵایەتییان بۆ سەر خۆیان داناون.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

ن: مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم پارچە وەرگێردراوە، بەشی چوارەمە لە پێشنمایشی  کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک یەکێکە لە کتێبەت بناغەییەکانی بیری مارتن هایدێگەر، تەنانەت وەک هاوکارێکی بەهێزیش دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە کتێبی بوون و کات لەکاتێکدا کە دوو ساڵ بەر پێشکەشکردنی ئەم وانەیە  نووسراوە.

لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون  هەبوون دەکات و تێیدا  ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و رۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە،   مانای چەمکی  بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. لە ژمارەکانی پێشوودا سێ بەشی بڵاو کراوەتەوە و لە ژمارەکانی دیکەدا بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.

The post ژمارە (چوار)ی گۆڤاری ژنەفتن چاپ و بڵاو کرایەوە appeared first on ژنەفتن.

ئینجا ئه‌و دیارده‌ مێژووییانه‌ی كه‌ به‌ بیری ده‌هێنینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵگری سروشتی جیاوازیش بن، ئه‌وا له‌گه‌ڵ حه‌تیمه‌گه‌رایی یا هۆكارێتیدا هاوته‌ریب ده‌بن. مه‌یی ٦٨ پتر جۆرێكه‌ له‌ نه‌زمی ڕووداوێكی په‌تی⁷و بێ به‌رییه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی هۆكارێتیی ئاسایی و باو. مێژووی مه‌یی ٦٨ «زنجیره‌یه‌ك به‌رزونزمی و ناسه‌قامیگری  په‌ڕگرتووه‌⁸».

جۆشوخرۆش و قسه‌وباس و ئاماژه‌ و، كاڵفامی و وه‌همی زۆر سه‌باره‌ت به‌ مه‌یی ٦٨ بوونیان هه‌بوو، به‌ڵام ئه‌مانه‌ ئه‌و شتانه‌ نین كه‌ گرنگ بن. ئه‌وه‌ی گرنگ بێت، جۆرێك له‌ دیارده‌ی غه‌یببینینه‌⁹، وه‌ك بڵێی له‌ناكاو چاوی كۆمه‌ڵگا ئه‌و شتانه‌ی ده‌بینی كه‌ له‌ناویدا ته‌حه‌مول نه‌ده‌كرا و ئه‌وه‌شی بینی كه‌ ده‌شێت “ئه‌گه‌ری تریش” هه‌بن. مه‌یی ٦٨ دیارده‌یه‌كی جه‌معی بوو كه‌ ده‌یگوت: “ئه‌گه‌رم بده‌یه‌، ئه‌گینا ده‌خنكێم”. “ئه‌گه‌ر” بوونی پێشوه‌ختی نییه‌، به‌ڵكوو له‌ ڕێگای ڕووداوه‌وه‌ ده‌خولقێنرێت. ئه‌مه‌ پرسی ژیانه‌. ڕووداو بوونێكی نوێ ده‌خولقێنێت، سوبژێكتیڤیتێیه‌كی نوێ به‌رهه‌م دێنێت (په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ له‌گه‌ڵ جه‌سته‌، له‌گه‌ڵ كات، له‌گه‌ڵ سێكسوالیتێ، له‌گه‌ڵ ژینگه‌وچوارده‌ور، كولتوور و ئیش….)دا دروست ده‌كات.

كاتێك بارگۆڕینی كۆمه‌ڵایه‌تی¹⁰ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ ته‌نیا نابێت به‌رئه‌نجامه‌كان یان ئه‌و كاریگه‌رییانه‌ی به‌دوایدا دێت له‌سه‌ر بنه‌مای هێڵه‌كانی هۆكارێتییه‌‌ ئابووری و سیاسییه‌كان داڕێژین. به‌ڵكوو ده‌بێت كۆمه‌ڵگا بتوانێت گرێچنێكی جه‌معی دروست بكات كه‌ په‌یوه‌ندیدار بێت به‌م سوبژێكتیڤتێ نوێیه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ كۆمه‌ڵگا ئه‌م بارگۆڕینه‌ له‌خۆ بگرێت. ئه‌مه‌یان “خۆگۆنجاندنێكی ڕاسته‌قینه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شته‌ نوێیه‌كان”. سیاسه‌تی نوێی ئه‌مریكا¹¹، فراواژووبوونی ژاپۆن، دوو نموونه‌ی زۆر جیاوازی ئه‌م جۆره‌ خۆگونجاندنه‌ نوێیه‌ سوبژێكتیڤن، ئه‌مانه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو ته‌مومژاوی بوون و بونیاده‌ كۆنه‌پارێزییه‌كانیان، له‌ هه‌مان كاتدا توانا و داهێنانی پێویستیان بۆ دروستكردنی بارودۆخێكی نوێی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌بوو كه‌ بتوانێت خۆی له‌گه‌ڵ خواسته‌كانی ڕووداودا بگونجێنێت. له‌ فره‌نسادا به‌پێچه‌وانه‌وه‌، پاش ٦٨، كاربه‌ده‌ستان هه‌رگیز ده‌ستبه‌رداری ئه‌م ئایدیایه‌ نه‌بوون كه‌ “هه‌موو شتێك چاره‌سه‌ر ده‌بێت”. له‌ ڕاستیشدا بارودۆخ چاره‌سه‌ر بوو، به‌ڵام له‌نێو دۆخێكی كاره‌ساتئامێزدا. مه‌یی ٦٨ نه‌ به‌رئه‌نجامی قه‌یرانێك بوو نه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كیش بوو به‌رانبه‌ر قه‌یرانێك، به‌ڵكوو ڕێك به‌پێچه‌وانه‌وه‌. ئه‌م قه‌یرانه‌ی هه‌نووكه‌، ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ن قه‌یرانی هه‌نووكه‌ی فره‌نسا له‌ ئه‌نجامی بێ‌توانایی كۆمه‌ڵگای فره‌نسایه‌ له‌ هه‌رسكردنی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌ مه‌یی ٦٨ كه‌وتنه‌وه‌. كۆمه‌ڵگای فره‌نسا ئه‌وپه‌ڕی بێ‌توانایی خۆی له‌ دروستكردنی خۆگونجاندنێكی نوێی سوبژێكتیڤ له‌ ئاستێكی جه‌معی، به‌و شێوه‌ی كه‌ مه‌یی ٦٨ ده‌یخواست، پیشانداوه‌: هه‌ر بۆیه‌، ئێستا ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ چۆن ده‌توانێت جۆرێك له‌ خۆگونجاندنی ئابووری به‌دی بهێنێت كه‌ چاوه‌ڕوانییه‌كانی “چه‌پ” به‌دی بهێنێت؟ كۆمه‌ڵگای فره‌نسا هیچ شتێكی بۆ پێشكه‌شكردن به‌ خه‌ڵك نه‌بوو: نه‌ له‌ قوتابخانه‌ و نه‌ له‌ ئیشیشدا. هه‌ر شتێكی نوێ یان په‌راوێزخراوه‌ یاخود كردوویانه‌ به‌ گاڵته‌جاڕ. ئه‌مڕۆ‌ خه‌ڵكانی لۆنوه‌ی ¹²ده‌بینین كه‌ توند خۆیان به‌ پۆڵاكه‌یانه‌وه‌ گرتووه‌، ئاژه‌ڵدارانێك كه‌ خۆیان گرتووه‌ به‌ مانگاكانیانه‌وه‌ و هتد: ئه‌وان چی تریان پێ ده‌كرێت؟ له‌ كاتێكدا هه‌ر گرێچنێكی نوێ، هه‌ر سوبژێكتیڤتێیه‌كی جه‌معی، هه‌ر له‌ پێشدا تووشی كاردانه‌وه‌یه‌ك بووه‌ دژ به‌ مه‌یی ٦٨، ئه‌ویش له‌ چه‌په‌كانه‌وه‌ بیگره‌ تا ڕاسته‌كان و سه‌ركوت كراوه‌. ته‌نانه‌ت له‌ ڕادیۆ ئازاده‌كانیش بارودۆخ وه‌هابوو. گشت جارێك ڕێگایان له‌ “ئه‌گه‌ر” گرتووه‌.

ڕه‌نگه‌ ئێوه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك بێت به‌ر مناڵانی مه‌یی ٦٨ بكه‌ون، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر خۆیشیان نه‌زانن مناڵی مه‌یی ٦٨ـن، هه‌ر وڵاتێك به‌ شێوازی خۆی ئه‌وان به‌رهه‌م ده‌هێنێت. بارودۆخی ئه‌وان هێنده‌ باش نییه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وان له‌ كادری نوێش نین. هه‌رچه‌ند ئه‌م گه‌نجانه‌ زۆر ئاگادارن، به‌ڵام به‌ شێویه‌كی زۆر سه‌یر به‌رانبه‌ر چوارده‌وریان خه‌مساردن. ئه‌وان له‌ خۆبایی و هه‌ڵپه‌كه‌ر نین، به‌ڵام به‌ باشی ده‌زانن هیچ شتێك له‌ ئێستا ناتوانێت وه‌ڵامی سووبژێكتیڤیتێ یان وزه‌یان بداته‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وان ئه‌وه‌ش ده‌زانن كه‌ هه‌موو چاكسازییه‌كانی ئێستا دژ به‌ ئه‌وانه‌. ئه‌وان پێداگرن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی تا ده‌توانن ده‌ستیان به‌ كڵاوه‌كه‌ی خۆیانه‌وه‌ بێت. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌رگای كرانه‌وه‌ به‌ره‌و “ئه‌گه‌ر”یان به‌كراوه‌یی هێشتووه‌ته‌وه. ئه‌وه‌ كۆپۆلا [ی ده‌رهێنه‌ر] بوو كه‌ له‌ كاره‌كته‌ری “ڕۆستی جه‌یمز”دا، پۆرترێتێكی شاعیرانه‌ی له‌وان نه‌خشاند. میكی ڕۆركی¹³ئه‌كته‌ر له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: “كاره‌كته‌ری فیلمه‌كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وپه‌ڕی تینی خۆی و له‌سه‌ر هه‌ڵدێرێك وه‌ستاوه‌. ئه‌و له‌ جۆری فریشته‌ دۆزەخییه‌كان نییه‌، كه‌سێكی زیره‌كه ‌و مێشكی باش ئیش ده‌كات. كه‌سایه‌تییه‌كه‌ی تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ كولتووری‌ شه‌قام و زانكۆ. هه‌ر ئه‌م تێكه‌ڵه‌یه‌شه‌ كه‌ شێتی ده‌كات. ئه‌و ده‌زانێت كه‌ هیچ پیشه‌ و كارێك بۆ ئه‌و بوونی نییه‌، چونكه‌ ئه‌و له‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ژیرتر و زیره‌كتره‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت دایبمه‌رزێنن. (Libération, 15 février 1984).

له‌ هه‌موو دونیا ئه‌م بابه‌ته‌ ڕاسته‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌ بێكاری، خانه‌نشینی، یان له‌ قوتابخانه‌ به‌ دامه‌زراوه‌یی ده‌كه‌ین، “بارودۆخێكی ده‌ستبه‌رداربووی”¹⁴كۆنترۆڵكراوه‌ كه‌ كه‌سێكی كه‌مئه‌ندام وه‌ك ئایدیاڵی ئه‌و شته‌ هه‌ژمار ده‌كرێت. له‌و‌ تاقه‌ خۆگونجاندنه‌ نوێیانه‌ی هه‌نووكه‌ له‌گه‌ڵ بارودۆخه‌كان، له‌ ئاستی جه‌معیدا، ده‌توانین ئاماژه‌ بۆ كاپیتاڵیزمی وه‌حشی¹⁵ ئه‌مریكایی، یان فه‌نده‌مێنتاڵێزمی موسڵمان هاوشێوه‌ی ئێران، یاخود ئایینی ئه‌فریقایی ـ ئه‌مریكایی بكه‌ین له‌ به‌رازیل: ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێك فیگه‌ری دژبه‌یه‌كی فه‌نده‌مێنتاڵێزمی نوێن (هه‌ڵبه‌ت ده‌بێت نیۆپاپیزمی ئه‌وروپاییش بۆ سه‌ر ئه‌مانه‌ زیاد بكه‌ین). ئه‌وروپا هیچی بۆ وتن پێ نییه‌ و، فره‌نساش وا ده‌رده‌كه‌وێت ده‌یه‌وێت ببێته‌ ده‌مڕاستی ئه‌وروپایه‌كی ئه‌مریكاییزه‌ و پڕچه‌ك تا بتوانێت به‌رگه‌ی خۆگونجاندنی نوێی ئابووری له‌ سه‌ره‌وه‌ بگرێت. به‌ڵام پانتاییی “ئه‌گه‌ره‌كان” له‌ شوێنێكی تردایه‌: به‌ درێژاییی ڕێڕه‌وی ڕۆژهه‌ڵات ــ ڕۆژاوا، هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ ئاشتیخوازی بخوازێت نه‌ك ته‌نگه‌ژه‌ و مه‌سه‌له‌ی چه‌كداری، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی هاوكاسه‌یی و دابه‌شكردنی نێوان ویلاته‌ یه‌كگرتووه‌كان و یه‌كێتیی سوڤێت تێك بدات. به‌ڵام به‌ درێژاییی ڕێڕه‌وی باكوور ـ باشوور جۆرێكی تر ‌پانتاییی ئه‌گه‌ره‌كان له‌نێو ئه‌نته‌رناسیۆنالیزمی نوێ به‌رچاو ده‌كه‌وێت كه‌ چیتر له‌سه‌ر بنه‌مای هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ جیهانی ـ سێیه‌م بنیات نانرێت، به‌ڵام له‌سه‌ر دیارده‌كانی به‌جیهانیكردنی ـ سێیه‌م له‌ وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كاندا بنیات نراوه‌ (بۆ نموونه‌ په‌ره‌سه‌ندنی شاره‌گه‌وره‌كان، ئاوابوونی سه‌نته‌ر ـ شاره‌كان، ده‌ركه‌وتنی جۆرێك له‌ جیهان ــ سێیه‌می ئه‌وروپی، به‌ هەمان شێوه‌ پۆل ڤیریلیۆ¹⁶شیكاری بۆیان كردووه‌). له‌ كاتێكی وه‌هادا ته‌نیا چاره‌سه‌رێكی داهێنه‌رانه‌ چاره‌سه‌رسازه‌. ته‌نیا خۆگونجاندنه‌ نوێیه‌ داهێنه‌رانه‌كانه‌ كه‌ ده‌توانن ڕێگایه‌ك بۆ ده‌رچوون له‌ قه‌یرانی ئێستا بكه‌نه‌وه‌ و به‌رده‌وامی ئه‌و ڕێگای مه‌یی ٦٨ گشتگیرکراوه‌ بن، جۆرێك له‌ به‌رزونزمی یان دابڕانێکی په‌ڕگیر كه‌ به‌ نیوه‌چڵی به‌جێهێڵدرا.

سه‌رچاوه‌:

 Gilles Deleuze et Félix Guattari,«Mai 68 n’a pas eu lieu», Deux régimes de fous eT autres textes (1975-1995), «Désir et Plaisir» , Édition préparée par David Lapoujade, paris, pp. 215-218.

[1]déterminismes sociaux

[2]les causalités

[3]un nouveau champ de possibles

[4]Prigogine

[5]récupéré

[6]les renégats

[7]l’ordre d’un événement pur

[8]amplifiées

[9]voyance

[10]une mutation sociale

[11]Le New Dealaméricain

[12]Longwy

[13]Mickey Rourke

[14] situations d’abandon

[15]’un capitalisme sauvage

[16]Paul Virilio

پەراوێزەکان

The post مه‌یی ٦٨ ڕووی نه‌دا appeared first on ژنەفتن.

یەكەم

‎٢٤ -٦- ١٩٨٤

‎ئازیز كونیچی ئونۆ

‎ئێوە داوام لێدەكەن كە چۆن فێلیكس گواتاری و من یەكترمان بێنی و چاومان بە یەك كەوت، چۆن پێكەوە كارمان كرد. من دەتوانم تەنیا ڕا و سەرنجی خۆمتان بدەمێ، ڕەنگە ڕای فێلیكس جیاواز بێت. بەلام ئەوەی كە لێی دڵنیام: فۆرمیول و شكڵ و چیرۆكێكی گشتی نەبوو بۆ پێكەوە كاركردنمان. لە پاش ساڵی ١٩٦٨ لە فەرەنسا ئێمە یەكترمان نەدەناسی، هاوڕێیەكی هاوبەشی هەردووكمان پێی خۆشبوو، دەیویست ئێمە یەكتر بناسین. لە یەكەمین یەكتربینینماندا كەسمان هیچمان نەبوو بۆ یەكتر. فێلیكس هەمیشە خاوەنی كۆمەڵێك ڕەهەندی زۆر و جیاواز بوو، خاوەنی كۆمەڵێك چالاكی زۆر،  له بواری پزیشكی دەروونیدا، چالاكییە ساسییەكان، كاری گروپی. ئەو ئەستێرەی ناو گروپ بوو. ئێمە وا باشترە وەك دەریایەك بیبینین و بەراوردی بكەین: هەمیشە ئامادە و ساز لە دەركەوتندا، پرشنگدانەوە و بریقدانەوە و ڕۆشنایی لە هەموو كاتێكدا. دەیتوانی لە چالاكییەكەوە بۆ چالاكییەكی دیكە باز بدات. ئەو كەم دەخەوت، زۆر دەگەڕا و سەفەری زۆر دەكرد، هەرگیز نەدەوەستا، هەرگیز ماندوو نەبوو، نەدەپچڕا. كۆمەڵێك خێرایی سەرسوڕهێنەر و ناسروشتی هەبوو. بەڵام من وەك تاشە بەردێك وابووم، وەك گردێكی نەجوڵاو: زۆر كەم دەجوڵام، بێتوانا لەوەی بتوانم دوو پرۆژە پێكەوە و لە یەككاتدا ئەنجام بدەم. ئیدیاكانی من كۆمەڵێك ئیدیای جێگیر بوون، كۆمەڵێك جوڵەی دەگمەن كە زیاتر ناوەكی بوون. پێم خۆشە بە تەنیا بنووسم، حەز ناكەم زۆر قسە بكەم، حەزم لە قسەكردن نییە تەنیا لە كۆرس و دەرسگوتارەكاندا نەبێت. ئەو كاتەی قسەكردن ملكەچە بۆ شتێكی دیكە. فێلیكس، تەنیا لە بینین و تەماشاكردنێكی نزیكەوە دەتزانی چەند تەنیایە. لە نێوان دوو چالاكیدا، لەناو كۆمەڵێك خەڵكی زۆردا دەیتوانی لە تەنیاییدا نغرۆ ببێت، لەناكاو ون دەبوو بۆ پیانۆژەنین، بۆ خوێندنەوە، بۆ نووسین. من زۆر بە دەگمەن چاوم بە مرۆڤێك كەوتووە كە هێندە داهێنەر بێت، كە بەرهەمهێنەری ئەو هەموو ئیدیایە بێت، ئەو هەرگیز نەدەوەستا لەوەی پاڵیان پیوە بنێت، بیانگۆڕێت، بیانگەڕێنێتەوە، فیگیورەكانیان بگۆڕێت. وەك چۆن زۆر بە توانا و زۆر لێهاتبوو كە گرنگیشیان پی نەدات و پشتگوێیان بخات، یان لە بیریان بكات بۆ ئەوەی باشتر بە دەستیان بێنێتەوە، بۆ ئەوەی باشتر بیانخولقێنێتەوە و سەرلە نوێ پەرش و بڵاویان بكاتەوە. ئیدیاكانی فێلیكس كۆمەڵێك دیزاین و ڕەسمكردن بوون، كۆمەڵێك نەخشە بوون. سەبارەت بە من، ئەوەی بۆ من گرنگ بوو، ئەوەی گرنگیم پێدەدا و بە هەندم وەردەگرت “چەمكەكان” بوو. وای دەبینم چەمكەكان بوونێكی تایبەتیان هەیە، چەمكەكان جوڵاون و دەجوڵێن. كۆمەڵێك مەخلوق و خولقێنراو و دروستكراوی نەبینراون. بەڵام ئەوان پێویستیان بو خولقاندن و داهێنان و دروستكردنە.. فەلسەفە بۆ من هونەرێكی داهێنانە. بە هەمان شێوەی هونەر و وێنەكردن. فەلسەفە چەمك دەخولقێنێت، چەمك دادەهێنێت، كۆمەڵێك گشتاندن و گشتگیریی نین، وەك چۆن كۆمەڵێك حەقیقەتیش نین. زیاتر نەزمی دانسقە و دەگمەنن، نەزمی تازەیی و گرنگین. چەمكەكان دانەبڕاو و جیانەكراوەن لە كاریگەریی و پاشماوە و جێكەوت، جیاكراوە و جیابووەوە نین لە ڕاستییەكان. واتە كۆمەڵێك كاریگەریی و ڕاستی و دەسەڵاتی بەهێز كە بە سەر ژیانمانەوەن و، هەروەها كۆمەڵێك دەرككردن و پەیبردن و ڕێوشوێن، واتە شێوازێكی نوێی بینین و وەرگرتن و پەیبردن و دەرككردن، كە ئێمە لە ڕێگەیانەوە هەناسە دەدەین و لە ڕێگەیانەوە نیگا دەكەین… لە نێوان نەخشەكانی فێلیكس و چەمكەكانی مندا بە یەكداچوونێك هەبوو. پێمان خۆش بوو پێكەوە كار بكەین. بەڵام نەماندەزانی چۆن. زۆر دەمانخوێندەوە، لە ئیتنۆلۆژیا، لە ئابووری، لە زمانەوانی، ئەمانە كۆمەڵێك ماتریال بوون، من كاریگەر بووم بەوەی فێلیكس دەیهاوێشت، گرنگی پێدراو لەلایەن كۆمەڵێك ترپەی فەلسەفییەوە، كە من هەوڵی ئەنجامدانیم دەدا. بەو خێراییە، بۆ كتێبی ئەنتی-ئۆدیپ، ئێمە دەمانزانی كە دەمانەوێت چی بڵێین: پێشكەشكردن بەرچاوخستنێكی نوێی “نەست و نائاگایی” وەك ماكینەیەك، وەك كارگەیەك، چەمكاندنێكی نوێی وڕێنەكردن، پەراوێز بوو لەناو دونیای مێژووییدا، لەناو دونیای سیاسیی و كۆمەڵایەتیدا. بەڵام چۆن ئەنجامێ بدەین؟ ئێمە له ڕێگەی نامەی درێژەوە دەستمان پێكرد، كۆمەڵێك نامەی ناڕێكخراو و پەرشوبڵاو، نامەی ناتەواو. پاشان دانیشتن و كۆبوونەوە پێكەوە دوو بە دوو، ڕۆژانێكی زۆر، هەفتەگەلێكی زۆر. تۆ لەمە تێدەگەیت؟ ئەم كارە زۆر ماندووكەرە، ئێمە هەمیشە پێدەكەنین، هەر كەسە و لای خۆیەوە، پنتێك یان پنتێكی دیكەمان فراوان دەكرد و گەشەمان پێ دەدا، بە كۆمەڵێك ئاراستەی جیاواز، نووسینەكانمان تێكەڵ دەكرد، ئێمە وشەمان دەخولقاند هەر كاتێك پێویستیمان پێی  هەبوایە. كتێب هەندێك جار ناوكۆیی توند و بەهێز لە خۆی دەگرێت بە شێوەیەك خۆی ڕوون دەكاتەوە نە لە ڕێگەی ئەمەوە و نە لە ڕێگەی ئەوەوە دێت. ئەوەی جیاوازی نێوانمان بوو زیاتر خزمەتی پێدەكردین. هەرگیز و بە هیچ شێوەیەك ئێمە یەك ڕیتممان نەبوو. فێلیكس گازەندەی دەكردم بۆ ئەوەی بە خێرایی و كتوپڕ پەرچەكردار نەنوێنم بەرانبەر ئەو نامانەی بۆی دەناردم. ئەمەش ئەو شتە بوو كە لەو كاتەدا نەمبوو. من درەنگتر توانیم بە كاری بێنم و خزمەتم پێبكات، مانگێگ یان دوو مانگی پاشتر. ئەو كاتەی فێلیكس لە دەرەوە بوو، لە شوێنێكی دیكە بوو. لە دانیشتن و چاوپێكەوتنەكەماندا هەرگیز پێكەوە قسەمان نەدەكرد: یەكێكمان قسەی دەكرد و ئەوی دیكەمان گوێی دەگرت. من هەرگیز وازم لە فێلیكس نەدەهێنا، بەڵام فێلیكس شوێنم دەكەوت تەنانەت ئەو كاتەشی كە زیاترم نەدەتوانی، وردە وردە و لە سەرخۆ چەمكێك بوونێكی سەربەخۆ و ئۆتۆنۆمی وەردەگرت. ئێمە بەردەوام دەبووین لە تێگەیشتنی چەمكێك بە شێوازی جیاواز (بۆ نموونە ئێمە هەرگیز یەك تێگەیشتنمان بۆ جەستە بێ ئۆرگانەكان نەبوو).

بۆ من فێلیكس پرشنگدانەوەیەكی ڕاستەقینەی هەبوو، منیش جۆرێك لە سەیوان و چەترێك، لە زەویدا وەرم دەگرتەوە بۆ ئەوەی بە شێوازێكی دیكە پێكەوەی بلكێنمەوە، بەڵام فێلیكس وەریدەگرتەوە..

‎هەرگیز وەك یەكیی و چوون یەكیی لە كارەكانی هەردووكماندا نەبووە، بەڵكوو فرەیی و هەمەجۆری، كەڵەكەبوونێك پارچەپارچەبوون، ڕیزۆمێك. دەتوانم بڵێم چی لە پشتەوە و ئەسڵی تێمێك یان تێگەیەكدا هەبوو: لای من، بۆ من فێلیكس پرشنگدانەوەیەكی ڕاستەقینەی هەبوو، منیش جۆرێك لە سەیوان و چەترێك، لە زەویدا وەرم دەگرتەوە بۆ ئەوەی بە شێوازێكی دیكە پێكەوەی بلكێنمەوە، بەڵام فێلیكس وەریدەگرتەوە.. هتد. بەمشێوەیە ئێمە گەشەمان كرد و دەچووینە پێشەوە. بۆ كتێبی هەزار ڕووتەخت، ئەمەشیان دیسانەوە جیاواز بوو، پێكهاتەی ئەم كتێبە زیاتر ئاڵۆزە، زیاتر جیاوازە، لەو بوارانەی لێكۆڵینەوەیان لەبارەیانەوە كراوە. بەڵام ئێمە كۆمەڵە نەریتێكمان دەسكەوت بوو كە چۆن یەكێكمان دەتوانێت بێت و ئەوی دیكەمان چۆن دەتوانێت بڕوات. گفتوگۆ و قسە و باسەكانمان زیاتر و زیاتر بڕین و خستنەسەری لە خۆ دەگرت و زیاتر بوو. ئێمە توانیمان شێوازی جیاواز و زۆریی سەدا و دەنگدانەوەی زیاترمان هەبێت، نەك تەنیا لە نێوان خۆماندا، بەڵكوو لەو مەیدانانەشدا كە ئێمە پێیدا تێدەپەڕین. باشترین چركەساتەكانی ئەم كتێبە، ئەو كاتەی ئەنجامان دەدا، ئەمە بوو: مۆزیك بوو، ماكینەی جەنگ، كۆچەرییەكان،  بوون بە ئاژەڵ. لەوێدا لەژێر ترپە و پاڵنەری فێلیكسدا هەستم بەو هەرێم و قەڵەمڕەوی نادیار و نەناسراوە دەكرد كە چەمكە نامۆ و بێگانەكان تێیدا دەژین. ئەو كتێبیك بوو بەختەوەری كردم، بۆ من هەرگیز ناتوانم جێی بهێڵم، ونی بكەم، بێ هیچ غرورێك. من قسە لەبارەی خۆمەوە دەكەم، بۆ خۆم قسە دەكەم، نەك بۆ خوێنەر. دواتر، فێلیكس و من ئاڕەزووی ئەوەمان هەبوو هەر كەس لە ئێمە لەلای خۆیەوە كار بكات بۆ پشوودان و هەناسە وەرگرتنەوە. بەڵام من بڕوام بە شتێك بوو، ئێمە كاری نوێمان دەبێت. بەڵێ بەمشێوەیە بوو ئازیز ئونۆ، ئومێدەوارم وەڵامی بەشێك لە پرسیارەكانتم دابێتەوە.

‎ئێوە باش بن.

‎دووەم

‎بۆ فێلیكس

‎تاوەكوو كۆتایی، كاری من لەگەڵ فێلیكسدا بۆ من سەرچاوەی كەشفكردن و شادی و خۆشی بوو. من نامەوێت لەبارەی ئەو كارانەوە قسە بكەم كە پێكەوە نووسیومانە، بەڵكوو لەبارەی ئەوانەی كە بە تەنیا نووسیونی. چونكە من وای دەبینم دەوڵەمەندییەكی نەپچڕاو و كۆتانەهاتووە. ئەو لەناو سێ مەیداندا كاری دەكرد، بە ناو سێ مەیداندا تێدەپەڕی، سێ مەیدان كە كۆمەڵێك ڕێگای داهێنانیان دەكردەوە.

‎یەكەمیان، لەناو مەیدان و پانتایی دەروون پزیشكیدا، “پزیشكی دەروونیداPsychiatrique”.

فێلیكس لەژێر ڕۆشنایی و دیدگای شیكاری دەزگاییداAnalyse institutionelle”

‎دوو تێگەی بنەڕەتیی و بنچینەیی بەرهەمهێنا: گروپەكان-سوژەكان، لەگەڵ پەیوەندی ڕاستەهێڵیی  و دەركەوتەیی (نەك پەیوەندی هیراركییانە). ئێمە تێبینی ئەوە دەكەین كە ئەم زاراوە و تێگانە سیاسیین بە هەمان ئەندازەی دەروون پزیشكییان، بە هەمان ئەندازەیان لەناو پزیشكی دەروونیدا. لەوێدا كە وڕێنەكردن وەك واقیع و ڕیالیتێی، وڕێنەی دەسەڵات و توانایەكە كە بە كتوپڕیی و لەناكاویی و بە خێرایی تێكەڵاوی كایەی كۆمەڵایەتی و سیاسی دەبێت. دوور و دوورەپەرێز لەوەی بگەڕێتەوە بۆ باوك و دایكی دەروونشیكاری، وڕێنە پاك و تەمیزییەكان دەگۆڕێت، ڕەگەزەكان دەگۆڕێت، خێڵەكان دەگۆڕێت، ئەمانە لە كۆت و بەندەكان ڕزگار دەكات. ئەو لە هەمان كات و لە یەككاتدا پرۆسێسیوسی پاتۆلۆژیییە بۆ ئاگالێبوون و چارەسەركردن، بە هەمان شێوەش  فاكتەرێكی ئاگاییانەیە شێوەیەكی سیاسی خۆی بە دیار دەخات. بە شێوەیەكی گشتی، لە دووەم شوێندا، ڕەنگە فێلیكس خەونی بە سیستەمێكەوە بینیبێت، كە چەند پارچە و بەش بەش بێت لە زانستی بووبن، هەندێكی دیكەیان فەلسەفی، هەندێكی دیكە تیاژیان و لەگەڵ ژیان، یان هونەری، هتد. فێلیكس خۆی لەناو ئاستێكی نامۆ و بێگانەدا دییەوە، ئاستێكی نامۆی وەها كە سەر دەكێشێت و دەمانبات بۆ ئیمكانەكانی وەزیفە زانستییەكان، بۆ چەمكە فەلسەفییەكان، بۆ ئەزموونگەلێكی ژیانكردن و تیاژیان، بۆ داهێنانی هونەری. ئەمە هەمان ئەو ئیمكان و ئەگەر و شیمانەیە كە هەماهەنگ و ساز و هۆمۆژێنن، ئەمە لە كاتێكدا ئیمكانەكان هیترۆژین و ناسازن. بە هەمان شێوە سیستەمێكی نایاب و جوانی چوار سەر، كارتۆگرافی و نەخشەیی (كتێبی، فێلیكس گواتاری، نەخشە شیزۆشیكارییەكان، پاریس گالیلێ، ١٩٨٩: “هەرێم و قەڵەمڕەوییەكان Les territoires، فیچقەكردن و قوڵپدانەكان  les Flu، ماكینەكان,les machines  لە گەڵ گەردوونەكان، جیهانەكان. سێیەم شوێن، چۆن هەستیار نەبین بە وردیی و تایبەتتر و دەقیقتر بەرانبەر كۆمەڵێك شیكاریی و شیكردنەوەی هونەریی فێلیكس، سەبارەت بە باڵتوس، سەبارەت بە فرۆمانژێ، یان شیكردنەوە و شیكارییە ئەدەبییەكان، وەك ئەو دەقە جەوهەرییەی سەبارەت بە ڕۆڵی ئەو ڕیتورنێڵانەی لای پرۆست هەن (هاتوهاوار و قیژەی بازرگانەكانەوە بۆ ڕستەی بچوكی ڤێنتوی). یان دەقی وروژێنەر و مایەی بەزەیی سەبارەت بە ژێنێ لە گەڵ بەندكراو یان زیندانی عاشق.

‎كاری فێلیكس بۆ كەشفكردن و سەرلەنوێ و كەشفكردنەوەیە.  ئەمەش یەكێكە لە جوانترین ئەو شێوازانەی فێلیكس بە زیندوویی بهێڵێتەوە. ئەو شتەی لە یادكردنەوەی هاوڕێیەكی مردوودا دڵ دێنێتە قوڵپدان و كولانەوە، ئەو ژێست و نیگاكردن و تێڕوانینانەن، كە دیسانەوە تووشمان دەبێتەوە، دێتەوە لامان ئەو كاتەی ئەو مردووە. كاری فێلیكس جەوهەرێكی نوێ بەم ژێست و نیگا و تێڕوانینانە دەبەخشن، بابەتێكی نوێ كە بتوانێت هێزی گۆڕینی ئەو ژێست و تێڕوانین و نیگایەنەی هەبێت بۆمان.

‎سەرچاوە:

‎یەكەم

 Gilles Deleuze, Deux Régimes de Fous, Editions de Minuit, 2003 P.218-220

‎دووەم

Ibid.  P. 357-358.

The post ‎پەیوەندی نێوان ژیل دۆلووز و فێلیكس گواتاری appeared first on ژنەفتن.