ڕۆشنبیرانى كورد مشتومڕێكیان لە دەستى دووەوە، لە عەرەب و فارسەوە گواستۆتەوە بۆ نێو كایەى ڕۆشنبیریى ئێمە كە هیچ بنكێكى واقیعیى نییە. ئەم مشتومڕە لە بنەڕەتدا سەر بە فەزاى فیكرى فەرەنسییە و پتریش ململانێیە لەنێوان هێڵى هیگڵى و هێڵى سپینۆزاییدا؛ دیارترین نوێنەرى یەكەمیان ژیژەكە و دووەمیشیان دۆلوز. لاى ڕۆشنبیرانى فارس و عەرەب، بە پاڵنەرى مێژوویى و ناسیۆنالیستی خۆیان، گرنگییان بەم ڕەوتانە داوە، نووسەرانى كوردیش بێئەوەى لە پێویستى و گرنگیى خودى فەلسەفەكانیان و زەرورەتى ئایدیاكانیان بۆ كۆمەڵگەى ئێمە تێبگەن، وەك مۆدەى فیكرى دەیگوازنەوە بۆ نێو كایەى نووسینى كوردى. نموونەى دیارى مامۆستا نەوزاد، هیگڵە، كە گوایە، لەم ساڵانەى دواییدا لە كوردستان برەوى سەندووە و بووەتە مۆدەیەكى بەربڵاو.

لێرەدا لەسەر سێ و چوار خاڵێك دەوەستم، سەرەتایش پێم باشە ئەوە ڕوون بكەمەوە من مامۆستا لە نزیكەوە دەناسم و لە ساڵانى پێشتردا چەند جارێك گفتوگۆمان كردووە؛ بۆیە لێكدانەوەى ئەم وەڵامە وەك ناكۆكى، یان نیازێك بۆ كەمكردنەوە لە بەهاى وتارەكەى ئەو، بەهەڵەداچوون یان بەهەڵەدابردنە.

١

ڕاستە ململانێیەكى لەم جۆرە لە فەرەنسا هەبووە و هێشتایش كاریگەرییەكانى ماوە، بەڵام لە كوردستان، بە پێچەوانەى بۆچوونى نەوزاد جەمالەوە، ئەو كارە كەم و هەندێجار كاڵوكرچانەى، لێرەو لەوێ، لەسەر هیگڵ و ژیژەك یان دۆلوز و سپینۆزا كراون، نەبوون بە مۆدەیەكى برەوسەندوو و هەژموونیشیان لەسەر كایەى نووسین نەكردووە. ڕەنگە نەك مانگانە، بەڵكوو هەفتانە لە هەر كوێیەكى دنیادا كار لەسەر ئەفڵاتوون، دیكارت، سپینۆزا، هیگڵ، كانت و نیچە بكرێت؛ ئەمە بەو مانایە نییە بوون بە مۆدە؛ نەخوازەڵا كە لاى ئێمە بەگشتى بزاوتى فیكر خاوە و بگرە كارێكى ئەوتۆ بەرهەم نەهاتووە؛ ئەوەى هەیە جموجووڵێكە كە چەند ساڵێكە دەستى پێ كردووە كە ئەگەرچى زۆر سیستەماتیك نییە، بەڵام شایەنى ئەوە نییە بە هەر ناوێكەوە بێت، پەڵپى پێ بگیرێت یان سەركوت بكرێت. بە مۆدەبوونى هیگڵ یان نیچە یان ژیژەك مایەى ترس نییە و فەلسەفە خۆى ئەو پۆتێنشیەڵەى تێدایە بەرەنگارى ئەو نوسخە پاتاڵانە ببێتەوە كە پۆپۆلیزم و عەوامپەسەندى پێكیان دێنن.

٢

بەش بە حاڵى خۆم چەند ساڵێكە هەوڵم داوە هێڵێكى كاركردن بدۆزمەوە كە هەم لەدەرەوەى میراتى هیگڵى بێت و هەم ڕەخنەى هیگڵیزم و دیالەكتیك بكات؛ نەك وەك مامۆستا نەوزاد دەڵێ «ڕەخنە لە هیگڵ بەو مەبەستە بووە لە سەرچاوەى فیكرى هاوڕێكانیان بدەن» (هەرچەندە بەوردى نازانم مەبەستى لە ڕەخنەگر و ڕەخنەلێگیراو كێیە)، بەڵكوو لەبەر ئەوەى كێشەى گەورە و بگرە مەترسیدار لە هیگڵیزم و دیالەكتیكەیدا هەن؛ لەوانە بەربەستكردنى فیكرى ئازاد، دەوڵەتخوازى، تۆتاڵێتى و تۆتالیتاریزم، سەركوتكردنى “ئەوی تر”. ئەم هێڵە دەرە دیالەكتیكە چەند ناوێكى هەیە: ئەندێشەى دەرەوە (بلانشۆ و فوكۆ)، ئەوی ترخوازى/ئەندێشەى ناكۆتا (لێڤیناس)، نۆمادیزم (دۆلوز و گواتارى)، كۆسمۆپۆلیتانیزم (دێریدا). گەر ئەم ڕەخنەیە دەروونشیكارییش بگرێتەوە ئەوا لەبەر ئەوەیە كە شرۆڤەكەى كۆژێف بۆ پرسى ئارەزوو لاى هیگڵ، بنچینەى سەرەكیى تێزی ئارەزووە لای لاكان-ژیژەك؛ هەروەها لەبەر ئەوەیە كە ڕوانگەى دەروونشیكاریى بۆ ئوبێكتیى بنەڕەتیى لەدەستچوو وەك داینەمۆى ئارەزوو، لە جەوهەردا هەمان پرسى “فیردەوسى لەدەستچوو”ە؛ بە مانایەكی تر، دەروونشیكارى تەنیا تیۆلۆژیایەكى بۆیاخ كراوە كە بە شێوەیەكى ڕواڵەتیى دژ بە ئەسڵى خۆی ڕادەپەڕێت، ئەوپەڕەكەی دەیەوێت وەك ئۆدیپ باوكى خۆى (تیۆلۆژیا) بكوژێت بۆ ئەوەى بۆ ئەبەد پیرۆزى بكات؛ لەبەر ئەوەیە دەروونشیكارى بەردەوام بە چەمكە نێگەتیڤەكانى وەكوو نوقسانى، خەسان، دزین، تاوان، سزا شرۆڤە دەكات. بەڵام وەك لێڤیناس دەڵێت، ئەوەى لە دەروونشیكاریدا هەیە ئارەزوو نییە، بەڵكوو هەڵلووشینێكى ئیگۆیستییە، دۆلوزیش لای وایە ئەوەى دەروونشیكارى بە ئارەزووى داناوە، پتر چێژ و تێر(نە)بوونە.

٣

ئەم هێڵە دەرە-هیگڵییە لە كیركەگاردەوە هەتا ئەنتۆنیۆ نێگرى درێژ دەبێتەوە؛ لەو نێوانەدا بە شێوەیەكى سەرەكی، نیچە، ئاڵتوسێرى دووەم قۆناغ، لێڤیناس، فوكۆ، دۆلوز، بلانشۆ، نانسى، دێریدا، بۆدریار و ئاگامبێن هەن. بەراورد بە هەموویان فیكرى نانسى-دێریدا هێشتا مەیل و ڕیشاڵگەلى هیگڵییانەى دژ بە هیگڵ تێدایە. ئاگامبێن گەرچى ڕاستەوخۆ لەنێو مشتومڕەكەدا نییە، بەڵام بەگوێرەى بەكارهێنانى نا-دیالەكتیكییانەى دوالیزمەكان لە زۆربەى بەرهەمەكانیدا، بەتایبەت لە زنجیرەكانى هۆمۆساكەردا، هەروەها ڕەخنەكەى لە ڕوانگەى فرۆید لە بەرگى یەكەمى هەمان زنجیرەدا سەبارەت بە چەمكى “ساكەر”، پۆتێنشیەڵى گەورەى دژە هیگڵیى و دەروونشیكاریى تێدا دەبینینەوە. بەڵام ئەوەى كە بە شێوەیەكى كاریگەر و بەهێز دژە هیگڵى و دژە فرۆیدییە، میراتى نیچەیى-دۆلوزى (یان بەپێچەوانەوە باشترە: دۆلوزى-نیچەیى)ـەو تەنانەت خودى سپینۆزایش لەنێو ڕوانگە دۆلوزییەكەدا دەكرێت هەموو لۆچە نا-دیالەكتیكییەكانى بكرێنەوە. وەختێك فیكرى ئەم بیرمەندانە لە سیاقێكى تایبەتى خۆماندا بە یەك دەگەیەنین، كەواتە ئێمە هێڵێكى پێچاوپێچ دەكێشین، یان باشترە بڵێین تۆڕێك لە چەمك و تێزى جیاوازى ئەو فەیلەسوفانە بە یەكدا دەچنین كە لەگەڵ یەكتریدا دەیانخەینە وتووێژەوە، تەنانەت ئەگەر خواستى خودى فەیلەسوفەكەیشى لەسەر بێت؛ بەڵام ئیمە لە بارتەوە فێر بووین دانەر [نووسەر/ موئەلیف] دوایین كەسە مافى هەبێت خۆى بە خاوەنى بەرهەمەكەى بزانێت. ئەم كاركردنە لە هێڵ-تۆڕدا لەو چەقبەستنە ڕزگارمان دەكات كە خۆمان سەر بە فەیلەسوفێك حیساب بكەین (كە ئەمە ڕەخنەى نەوزاد جەمالیشە) و هاوكات ئەو گشتخوازییە كایۆسییەش لە بەها دەخات كە بڵێین هەموو فەیلەسوفەكان وەك یەك گرنگن (كە هەمان كایۆسى نێو وتارەكەى مامۆستا نەوزادە). بێگومان خۆ-نووساندن بە فەیلەسوفێكەوە زیان لە فیكرى كەسێك دەدات كە بیەوێت لەنێو فەلسەفەدا كار بكات، بەڵام هەركەسیش بە گوێرەى ئەو دۆزەى كە هەیەتى، هەندێك فەیلەسوفى لە هەندێكى دیكە بۆ گرنگترە. خۆ گەر ئەمەیش نەبێت، هێشتا تواناى هەر كەس بەشى ئەوە ناكات كار لەسەر هەموو میراتى فەلسەفى بكات، بۆیە دۆزینەوەى هێڵى كاركردن زەروورە و هەركەسیش دەتوانێت تۆڕى خۆى، بەیەكگەیشتنەكانى خۆى لەنێو تێزى فەیلەسوفانى نزیك لە یەك و جیاوازدا دروست بكات و ویستەكەیشى بۆ برەودان بە هەندێك تێز و ئایدیا پەیوەستە بە بوارى بایەخدان و هەڵوێستە تیاژیانییەكانییەوە.

٤

مامۆستا نەوزاد دەڵێت: «ڕووناكبیر و ڕۆشنبیرى ئێمە دەرهاویشتەیەكى مۆدێرنن، بۆیە بە “زۆڵەكانى مۆدێرنە” ناوم بردوون، چونكە باوانیان دەچێتە سەر دەرەوەیان. لەوێوە شتێك دەهێننە كایەى نووسینى كوردییەوە بێ ئەوەى پرسیار بكات لە پێویستى و گرنگییەگەى. بەم هۆیە خۆیان دەكەنە خاوەنى و دەبنە باوكێكى مەعریفى لە پانتایی ڕووناكبیریدا…» (كۆتەیشنەكەم بە هەمان ڕێنووسى خۆیەوە گواستۆتەوە). ئەمە یەكەمجار نییە ڕۆشنبیرانى دواى ڕاپەڕین تاوەكوو بە نەوەى گەنجى ئێستاى نێو كایەى ڕۆشنبیریى دەگات، وەك توانج بە “زۆڵ” ناو دەبرێن. پێشتر لە سەرەتاى دوو هەزارەكاندا، فارووق ڕەفیق لە كتێبى “ماڵێكى لێكترازاو”دا هاونەوەكانى خۆى بە “زۆڵ” و “بێئەسڵ و فەسڵ” ناو برد، گوایە ئەم زۆڵانە پشتیان لە باوكە ڕۆژهەڵاتییەكانى خۆیان كردووە و بە فەلسەفەى باوككوشتەى ئەوروپییەوە خەریكن، كە پۆستمۆدێرنیزم نەوە نوێیەكەیەتى. بە پێچەوانەى ئەم ڕوانگە “باوكخواز” و “باوككوژ”ـەوە، كە هەردووكیان تەواوكەرى یەكترن، باستاردیزم ڕێك ئەو شتەیە كە دەبێت ستایش بكرێت. ئەوەى لە باستاریزمدا گرنگە ئەوەیە كە زۆڵەكان كۆى تێزە پارمێندییەكە و ئەفسانە ئۆدیپییەكە پێكەوە وەلا دەنێن؛ واتە باوك و ئۆدیپ لە یەك كاتدا. نە ئەو كات فاروق و نە ئێستایش مامۆستا نەوزاد لە چەمكێكى گرنگ و فەلسەفیى وەكو “زۆڵ” تێنەگەیشتوون.

٥

گوایە دەبێت تەنیا لە ماڵى خۆمانەوە فیكر بەرهەم بهێنین؟ یەكەمین وەڵام كە ئەمە ڕەت دەكاتەوە لەسەر پرسى نوقسانى دامەزراوە: كەمى مەعریفە یان هەژاریى فیكرى لە كوردستان. چۆن ئەو هەژارییە ڕەبەقەى وا ئێمە لە فیكردا هەمانە، دەمانكات بە كۆمەڵگەیەكى خۆ-بەسى ئەوتۆ كە پێویستیمان بە فەلسەفەى ئەوانی تر نەبێت؟ نەوزاد جەمال و چەند نووسەرێكى دیكە، بەپێچەوانەوە، لایان وایە بەرهەمەكانى باوكانى فیكری كوردى، لەوانە حاجى قادر و گۆران و مەسعود محەمەد، هێندە بەخشندەن كە چیتر پێویست نییە هیچ فیكرێكى موعەلەب هاوردە بكەین. ئێمە دەبێت ڕەسەنایەتى كەشف بكەینەوە و دەستى پێوە بگرین، دواجار كەلەپوور لە مۆدێرنە بۆ ئێمە گرنگترە. ئەم باسى “نوێگەرى” و “كەلەپوور”ە لەنێو فیكرى عەرەبیى حەفتا و هەشتاكاندا مشتومڕى گەرمى نایەوە. ئێستا ئیتر پرسەكە ئەمانە نین، “نوێكردنەوەى كەلەپوور”یش نییە؛ پتر ئەوەیە چۆن فیكرى ڕۆژئاوا دەرگیرى خۆمان بكەین تاوەكوو خۆمان تێپەڕێنین؛ چۆن دەرەوە پەستان بخاتە سەر ناوەوە تاوەكوو ناوەوەیش ئیمكانەكانى خۆى بۆ سەرتر ئاوەڵا بكات. لە ڕاستیدا تێزى نوقسانى، گەرچى تا ڕادەیەك دەرهەق بە ئێمە واقیعییە، بەڵام لاوازییشە؛ چونكە نەك تەنیا ئەو كۆمەڵگایانەى كە نوقسانى مەعریفییان هەیە، بەڵكوو هیچ میللەتێكى زیندوو، كە میراتى گەورەى فیكریشى هەیە، ئەم لافى “خۆمانە”ییەى هەندێ لە نووسەرانى كورد لێ نادات. فەلسەفەى فەرەنسى بەقووڵى و هەمەڕەنگیى خۆیەوە هەرگیز ناڵێت با دەست لە فەلسەفەى ئەڵمانى هەڵبگرین و بەسەر خۆماندا دابخرێین؛ هەر فەیلەسوفێكى ئەڵمانیش لایەنی كەم جارێك بە فەرەنسادا نەگێڕدرێت و ورد نەكرێتەوە، تا ڕادەیەكى زۆر ئەبستراكت و نەخوێنراو (لە ئاستى جیهانیدا) دەمێنێتەوە. ئەمە تەنیا لە ئەوروپادا قەتیس نابێت؛ فیكرى ئەوروپى، وێڕاى دەوڵەمەندییە هەرە زۆرەكەى و وێڕاى سەنتەرگەراییەكەى، بەردەوام توخمگەلى فەلسەفەى هیندى، عیرفانى ڕۆژهەڵاتى، فەلسەفەى ئیسلامى، ماویزمى لە تاقمى تیۆریى خۆیدا داڕشتووەتەوە. فیكرى ژاپۆنى و چینى (كە خۆیان زەمینەى زەینى و عەینییان هەیە) زیاتر لە هەشتا ساڵە بایەخێكى تەواو بە فەلسەفەى ئەوروپى دەدەن. گەر وابێ، دژە-ئەرگومێنتەكەى مامۆستا نەوزاد تەنیا ئەوە نییە كە ئێمە “فەلسەفەى كوردى”ـمان نییە و بەبێ كۆمەكى فەلسەفەى ڕۆژئاوایى ناتوانین شتێكى جددیش بنیات بنێین؛ ڕەنگە وا باشتر بێت پرسەكە لەدەرەوەى نوقسانى-خودكەفایى، هەژارى-دەوڵەمەندى، پێویستى-پێرفێكتى بخوێنینەوە. دەبێت ئەوەیش وەك بەڵگەنەویست وەربگرین كە هیچ فیكرێك دووجار وەك خۆى بەرهەم نایەتەوە؛ نایشتوانین بە سیاقەوە فیكرى غەربى بگوازینەوە؛ كەواتە وەك خۆى نابێتە بەشێك لە ئۆنتۆلۆژیاى ئێمە. ئەگەر لە ئۆنتۆلۆژیاى خۆیشماندا بوەستین ئەوا لە باشترین حاڵەتدا “فیكرى كوردەوارى”ـمان دەبێت كە ڕەنگە مەسعود محەمەد ڕۆحەكەى بنوێنێتەوە.

زۆڵ نە كوڕى ڕەسەنە و نە هەڵگیراوەیەكى نێو قوتوو بۆ خێزانێكى نەزۆك، بەڵكوو بەرهەمى بە یەك گەیشتنێكە، گەرچى ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام مەرج نییە ڕاستەقینە نەبێت

٦

كەواتە بەگوێرەی دووانەى خۆبەسێتى-نەقس یان فیكرمان هێندە دەوڵەمەندە پێویستمان بە فیكرى غەیر و غەربنییە؛ یانیش هێندە هەژار و نوقسانە دەبێت بە پەلەپروزە فریاكەوین شتێك لە بەرهەمهێنراوەكانى هاوردەى بكەین. یەكەمیان منداڵى ڕەسەن دەخاتەوە و دووەمیان منداڵى تەبەنیكراو (یان دزراو) دەهێنێت. نەوزاد جەمال بووەتە نوێنەرى ڕوانگەى یەكەمیان بۆ ڕەخنەى دووەمیان كە گواستنەوەیەكى ڕووتە و پتر لە فەزاى بەرلین یان پاریسدا دەسووڕێتەوە. بەڵام دوو نەنگى لە وتارەكەى مامۆستادا هەیە كە بەهاى ڕەخنەكەییان تا دوا ڕادە لاواز كردووە: یەكەمیان، پێ بزانێ یان نا، ئەو لەوێدا خۆى نووساندووە بە فەندەمێنتاڵیزمێكى دژە-مۆدێرنیزمەوە كە پتر لەوەى ڕەخنەى مۆدێرنیزم بێن لە نەریت، دەستگرتنە بە ڕەسەنایەتى، بە پێش-مۆدێرنیزم و بە میراتى باووباپیرانەوە. دووەمیان، بە خراپى چەمكاندنەكەى كردووە، واتە لەبرى ڕەخنەى فیكرى هاوردەكراوى بێ تیۆریزە، ڕەخنە لە فیكرى زۆڵ دەگرێت. بۆیە ڕەخنەكەى بەرەو ڕەتكردنەوەى شتێك ملى ناوە كە لە ڕاستیدا خۆى ڕەخنەى بنەڕەتییە لە هەردوو ڕوانگەکە. منداڵى زۆڵ لەدەرەوەی دیالەكتیكى نەقس/خۆبەسێتى، خۆمانە/بێگانەیە. زۆڵ نە كوڕى ڕەسەنە و نە هەڵگیراوەیەكى نێو قوتوو بۆ خێزانێكى نەزۆك، بەڵكوو بەرهەمى بە یەك گەیشتنێكە، گەرچى ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام مەرج نییە ڕاستەقینە نەبێت؛ ڕووداوێكە لە كەتنێك، ڕێكەوتێك، چێژێكەوە ڕوو دەدات و خۆى دەسەپێنێت؛ زۆڵ ناچێتە درەختى بنەماڵەوە و كەسیش ناتوانێت بیگرێتە خۆى، لەبەر ئەوە گەڕۆكێكى كۆڵاننشینـە و لە بەردەرگاى هەر كەسێكدایە. لێرەوە ئیمكانى مافە گشتییەكان ئاوەڵا دەكات و پرەنسیپەكەى دەسەپێنێت. فیكرى باستارد گەر باستاردیش نەبێت خۆى دەكات بە باستارد و ماڵ بۆ ماڵێكى تر ماڵ جێ دەهێڵێت، چونكە سروشتێكى نۆمادیى هەیە كە بە قەولى بلانشۆ نەك بۆ هەمیشە لە نشینگە و سرەوت بێبەشە، بەڵكوو جۆرێك نیشتنەجێبوونە كە خۆى نابەستێتەوە بە شوێنێكى دیاریكراوەوە؛ لەبەر ئەوە، وەختێك كە هیچ نیشتمانێكى نییە، جیهان نیشتمانییەتى، كەواتە كۆسمۆپۆلیتانە؛ بەم مانایە گەرچى خۆى بە نا-شەرعى هاتووە و ماف نایگرێتەوە، بەڵام خودى ئەم بێمافییە، كە بێماڵییە، هێزى ئەوەى پێداوە هەر شوێنێك بكات بە ماڵ. بۆیە بەزاندنى سنوورى شەرعى ناشەرعى نییە. لە ئەڵمانیا یەكێك لە گرنگترین دروشمەكانی كۆسمۆپۆلیتانەكان بۆ پشتگیریى پەنابەران ئەمەیە:kein mensch ist illegal، واتە هیچ كەس، هیچ هاتوویەك، هیچ پەنابەرێك نا-یاسایى نییە. بە هەمان شێوە فیكرى كۆسمۆپۆلیتان، گەر لە بەرامبەر ڕەسەنایەتیدا نا-شەرعییش بنوێنێت، ناشەرعى نییە. وێڕاى ئەمە، بیركردنەوەى كۆسمۆپۆلیتانی هێندە گشتیى نییە كە هەموو شتەكان لە یەك یەكێتیدا كۆ بكاتەوە، هێندەیش ناوچەیى نییە كە بۆ شوێنێكى دیكە بە هیچ كلۆجێك دەست نەدات؛ كۆسمۆپۆلیتانیزم لەدەرەوەى دیالەكتیكى گشت/بەش، گەردوونى/لۆكاڵییە. بە بڕوای سەیلا بنحەبیب Kosmopolitansmus لەوێدا گرنگە كە لەبرى Kosmos-polis[هاوشارىیان هاونیشتمانى] بێت، Kosmos-politesـە [هاووڵاتیى جیهانى]ـیە؛ بەڵام لەبرى ئەوەى یەك-جیهانییش بێت، هاو-جیهانییە. لەبەر ئەوە تەنیا ئەو كاتە Kosmos لە ماناى Univers نزیك دەبیتەوە كە ئەمەى دووەمیان خۆى Kosmos بێت، بەم پێیە دەبێت گەردوونگەرایى لە مانا تۆتاڵییەكەى جودا بكەینەوە و لە another Universalismـدا دایبڕێژینەوە كە مافى مرۆڤە وەك غەریبە، وەك سەروو-هاووڵاتى. لەمەیش گرنگتر ئەمەیە: كۆسمۆپۆلیتانیزم ناكۆكە لەگەڵ Globalismusـدا كە هاوكات جیهانگیرى و پارچەپارچەكردنە لە دنیاى نیولیبراڵدا. كۆسمۆپۆلیتانیزم بەو مانایە نییە كەسێكى خێڵەكى لە ناوەڕاستى لەندەندا بانگەشە بۆ خێڵەكەى بكات و نەریتەكانى بسەپێنێت. زەینێك تەنیا ئەو كاتە دەتوانێت ببێت بە كۆسمۆپۆلیتان كە پێش هەموو شتێك دەستبەردارى هاوخێڵى، هاومەزهەبى، دەمارگیریى نەتەوەیى و هی تر بووبێت؛ یان لایەنی كەم بەگوێرەى بنەما ئەخلاقییەكەى كانت وەها شوناسى خۆى داڕشتبێتەوە كە بشێت ببێت بە بنەمایەكى جیهانى.

٧

نەوزاد جەمال دەڵێت: «لە لایەكی ترەوە زاڵبوونى فەلسەفەى فەرەنسى بەسەر “فەزاى فەلسەفیى كوردیدا”، ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاو و ڕاست بێت، بەشێكى دەگەڕێتەوە بۆ شوێنكەوتنى مۆدەباویى لە ڕووناكبیریی و نووسینى كوردیدا»… (كۆتەیشنەكەم بە هەمان ڕێنووسى خۆیەوە گواستۆتەوە). ئەم پەرەگرافەى وتارەكەى مامۆستا، جگە لەوەى بەتەواوى لێكدژە لەگەڵ ناوەڕۆكى وتارەكەیدا كە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە هیگڵى ئەڵمانى، بەتایبەتى لە تەفسیرە ژیژەكییەکەیدا، هەژموونى لەسەر ناوەندى ڕۆشنبیرییمان كردووە و ئینجا لەناكاو دان بەوەدا دەنێت كە فەلسەفەى فەرەنسى زاڵ بووە بەسەر “فەزاى فەلسەفى كوردیدا” (بە دەربڕینى ئەو)، گەر هى كەسێك بووایە هیچ لە فەلسەفەى فەرەنسى نەزانێت، مایەى سەرسوڕمان نەدەبوو، بەڵام سەیر ئەوەیە مامۆستا ئەم فەلسەفەیە دەناسێت و كاریشى تێدا كردووە. من لە وتارێكى تردا ئاماژەیەكم بەوە داوە كە بۆچى فەلسەفەى فەرەنسى بۆ ئێمە گرنگە و لێرەدا هیچى لەسەر ناڵێم، لەبرى ئەوە بە پرسى “مۆدەباوى”ى كۆتایى پێ دێنم. پێنج شەش ساڵ لەمەوبەر مەریوان وریا قانع لەو وتارەیدا كە دەربارەى ژیژەك نووسى، ئەوى بە زاراوەگەلى وەك “ماركە” و “مۆدە” وەسف كرد؛ ئێستا نەوزاد جەمال بۆ فەلسەفەى فەرەنسى هەمان زاراوە بەكار دەهێنێتەوە، بەڵام ئەمە پۆینتەكە نییە. كێشەكە لە خودى زاراوەى “مۆدەباوى”ـدایە بەو جۆرەى لە وتارەكەى مامۆستادا هەیە، كە لە ڕاستیدا كەمترە لە مۆدە. “مۆدە”، “باو”، “فاشن” ڕیكلام و دەركەوتنن لە میدیا و سۆسیال میدیادا، واتە بەرهەمهێنانى زڕەوێنەى زۆر بۆ برەوى بازاڕدارى یان شتێك بچیتە خزمەتى بازاڕەوە، ئەمە لە ئاستى كەسەكاندا ئەستێرەسازیشى پێ دەوترێت. گەر بشێت ئەم زاراوەیە بۆ ژیژەك بەكار بهێنرێت بەو پێیەی زیاتر لەوانی تر لە میدیا و تەلەڤزیۆن و شاشەكاندا دەردەكەوێت، ئەوا دەیان فەیلەسوفى گەورەى نێو فیكرى فەرەنسى هەن خۆیان لەوە پاراستووە ببنە مۆدە و باو. ئەوانە نەك تەنیا لە میدیاكاندا، بەڵكوو لە كۆنفرانس و كۆبوونەوەكانیشدا بە دەگمەن حەوسەڵەى دەركەوتنیان هەبوو، لەوانە بلانشۆ و دۆلوز. جگە لەمەیش، شتێكى وەك ئەو ئەستێرەسازى و مۆدەباوییەى فیكر لە كوردستاندا بوونى نییە. فیكر هیچ لۆبییەكى گەورەى نییە، لەنێو سەرمایەگوزاریى گەورەدا نییە، تەنانەت لە ئاستە ڕووكەشى و میدیاییەكەیشیدا بایەخێكى ئەوتۆى پێ نادرێت؛ بەدبەختانە یان خۆشبەختانە لە وڵاتى وەك ئێمەدا فیكر تواناى ئەوەى نییە ببێتە “كاڵا”ـیش، چونكە “وشك” و “ئاڵۆز”ە و جگە لە هەندێ خەڵكى “فاشیل” كەس “تاقەت”ـى ئەو بابەتە “ناخۆش”ـانەى نییە. ئەم زاراوانەم بە هەمان شێوە سەتحى و عەوامییەكەى خۆى بەكار هێنایەوە، تاوەكوو ئەوە پیشان بدەم كە بەگشتى فەلسەفە لاى ئێمە نەبووەتە بەشێك لە كایەى ئینتەرتەیمێنت. ئەوەى مامۆستا ناوى دەنێت “مۆدەباوى” هەوڵى خۆبەخشانەى هەندێك گەنجە لە سۆسیال میدیاكاندا كە تەنیا لەبەر ئەوەى (پتر بێقووڵایى) سەرسامى فەیلەسوفێك یان بیرمەندێك بوون، بایەخێكی ڕووكەشیان پێداوە، كە زۆر جار ئەم هەوڵانە ناچنە نێو فەزا ڕۆشنبیرییەكە و خۆیان پاش ماوەیەك دەكوژێنەوە. كەواتە پێم وایە هیچ هۆكارێك بۆ ترس و بیركردنەوە بە شێوەى نێگەتیڤ لە فیكرى نێو فەزاى ڕۆشنبیریى كوردى لە گۆڕێدا نییە. گەر ئەوە شپرزەمان بكات كە هەندێ بیرمەند دەكرێن بە مۆدە، ئەوا ئەم هەستیارییە سوبێكتیڤە زیاتر جۆرێك بیماریى خودیى لێ سەوز دەبێت كە وزەى كارمان لە گلەیى و گازاندە و بكە و مەكەى باوكانە، نەك لە چالاكى و ڕەخنەدا، بەهەدەر دەدات.

The post ڕەسەنایەتى و بێماڵى appeared first on ژنەفتن.

“باتای” خۆی دوور دەگرت له‌ به‌کارهێنانی زاراوە‌ی فەیلەسوف سەبارەت بە خۆی‌. “باتای” هاوڕێ له‌گه‌ڵ هه‌ندێک له‌ ناسراوترین رۆشنبیرانی فه‌رانسادا له‌وانه‌ (راجر کیووا و پییەرکلۆسۆڤسکی) له‌ سه‌رده‌می نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا یه‌کێک بوو له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی “فه‌رانسا” هاوکات (میشێل لیریس، ئه‌لکساندر کۆژۆ و ژان واڵیش) و چه‌ند که‌سی تر له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلێژی سۆسیۆلۆژی‌ بوون.

ناڕازیی بوون له‌ “سوریالیزم” بوو به‌ هۆی یه‌کگرتنی ئه‌ندامانی کۆلیژ، ئه‌وان پێیان وابوو چڕبوونه‌وه‌ی “سوریالیزم” له‌سه‌ر نه‌ست (ناخودئاگا)ی تاک به‌ سه‌رتر له‌ کۆمه‌ڵگا ده‌زانێ و ڕه‌هه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تیی ژیانی مرۆڤ ده‌گرێته‌ به‌ر. به‌مه‌وه‌ ئه‌ندامانی کۆلیژ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئەم پرسە له‌سەر “کۆمه‌ڵناسیی “پیرۆز” کۆبوونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ مانای خوێندنه‌وه‌ی هه‌موو ره‌هه‌ندێکی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌، که‌ تێیدا بوونی پیرۆزی ئاشکرایه‌، ئه‌م تاقمه‌ له‌ به‌ستێنی مرۆڤناسیدا له‌و به‌رهه‌مانه‌ که‌ڵکیان وه‌رگرت که‌ سەرقاڵی چالاکی کۆمه‌ڵگا مرۆییەکان بوون یان دەپەرژایە سەر چالاکی دەستەجەمعییەکانیانەوە. کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی به‌ جێگای خه‌یاڵ و خه‌ونەکانی ئه‌و تاکگه‌رێتییه‌ی که‌ له‌ “سوریالیزم”دا هه‌یه‌، به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی بێ خه‌وشی گرووپی  پەرژایە سەر‌ گه‌ڕان به‌دوای  جەوهەری مرۆڤایه‌تیدا. 

باتای له‌ بیلۆم (ئوروونی) هاته‌ دنیا‌، سه‌ره‌تا ویستی ببێت به‌ قه‌شه‌ و [بۆ ئەو ‌مه‌به‌سته‌ش] ده‌رۆیشت بۆ قوتابخانه‌یەکی کاسۆلیک، به‌ڵام له‌ ساڵی ١٩٢٢ چاوپۆشی له‌ بیر و باوه‌ڕی خۆی کرد.  له لایه‌ن ‌ “باتای” به‌رده‌وام گوتراوه‌ : که‌ “باتای” سۆزانی‌خانه‌کانی وه‌ک که‌نیسه‌ی واقیعی خۆی له‌ پێش چاو ده‌گرت، هۆگرییه‌ک که‌ ڕه‌نگدانه‌وی مانای به‌رهه‌مه‌کانیه‌تی‌، دواتر به‌ پیشه‌ی کتێبدارییه‌وه‌ سه‌رقاڵی کار و چالاکی بوو، به‌م چه‌شنه‌ ئازادیی رێژه‌یی له‌ پاراستنی ئه‌ندێشه‌کانیدا له‌ چوارچێوه‌ی کاره‌که‌یدا به‌ده‌ست هێنا. 

باتای دوو جار ژیانی هاوبه‌شی پێک هێناوه‌. سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ “سیلڤیا ماکلێ” خانمێکی ئه‌کته‌ر

 که‌ له‌ ساڵی ١٩٣٤دا له‌ یه‌کتر جیابوونه‌وه‌ و دوای باتای، سیلویا له‌ گه‌ڵ ده‌روونشیکارێک به‌ ناو “ژان لاکان” ژیانی هاوبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌، هاوکات باتای له‌گه‌ڵ “کویلت پینووت” له‌ پێوه‌ندییدا بوو، که‌ ئه‌ویش له‌ ساڵی  ١٩٣٨دا کۆچی کرد، دواتر باتای له‌ ساڵی 1946دا له‌گه‌ڵ “دیان دوو بۆهارنای” ژیانی هه‌وبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌ و  کچێکیان هێنایه‌ دنیاوه‌.

باتای دامه‌زرێنه‌ری چه‌ندین گۆڤار و نووسه‌ری  زۆر به‌رهه‌می هونەریی جیاوازە‌: لێکدانه‌وه‌کان‌، شیعره‌کان و وتاره‌کانی باتای سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تگه‌لی بێئەژماری وەک( سه‌باره‌ت به‌ عیرفان، ئابووری، شیعر، فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر، ئیرۆتیک)ـە، باتای هه‌ندێ جار کاره‌کانی به‌ ناوی خوازراوه‌وه‌ بڵاو ده‌کرده‌وه‌ و هه‌ندێک له‌ به‌رهه‌مه‌کانیشی قه‌ده‌غه‌ بوون. ئەو تاکوو له‌ ژیاندا بوو تاڕادەیەک پشتگوێخراو بوو و له‌ لایه‌ن هاوچه‌رخه‌کانیه‌وه‌ وه‌ک “ژان پۆل سارتر” وه‌ک که‌سێکی لایه‌نگری عیرفان بێرێزی پێ ده‌کرا، به‌ڵام دوای مردنی کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر نووسه‌رانێکی وه‌کوو (میشێل فوکۆ، فیلیپ سولرس و ژاک دێریدا ) هه‌بوو، هه‌موو ئه‌م نووسه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ “ژورنال تێل کێل”  پێوه‌ندییان هه‌بوو، کاریگه‌ریی باتای له‌سه‌ر کاره‌کانی ” ژان بۆدریار” و هه‌روه‌ها تیۆره‌ ده‌روونشیکارییه‌کانی “ژاک لاکان” به‌دیاره‌.

باتای له‌ سه‌رده‌می گه‌نجێتدا هۆگری سوریالیزم بوو، به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌کی کورت له‌گه‌ڵ ” ئاندرێ برێتۆن” ‌ دامه‌زرێنه‌ری سوریالیزم تووشی کێشه‌ بوو، ئه‌گه‌رچی باتای و سوریالییه‌کان پاش شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م سه‌رله‌نوێ پێوەندیی خۆیان ده‌ست پێ کرده‌وه‌. باتای له‌ مه‌ودای نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا ئه‌ندامی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی فه‌رانسا بوو، هاوکات چه‌ند که‌س له‌ سوریالییه‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌کانی تریش ئه‌ندامی کۆلیژ بوون، باتای به‌تایبه‌ت له‌ ڕێگای لێکدنه‌وه‌ی هیومانیستییانه‌ی کۆچه‌ری رووس “ئه‌لکساندر کۆژۆ “وه‌ به‌ ڕاده‌یه‌کی زۆر که‌وته‌ ژێر کاریگه‌ریی “هیگل” ه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا به‌رهه‌مه‌کانی (زیگمۆند فرۆید، کارل مارکس، مارسل مووس، مارکی دو ساد و فریدریش نیچه‌) به‌ ڕادیه‌کی ئێجگار زۆر کاریگه‌رییان له‌سه‌ر باتای هه‌بوو، باتای له‌ وتارێکدا له‌ به‌رانبه‌ر نازییه‌کاندا به‌رگریی له‌ نیچه‌ کرد.

 باتای تواناییه‌کی سه‌یری له‌ خوێندنەوە نێوبواری(Interdisciplinarity)یەکاندا هه‌بوو. ئه‌و له‌ که‌سانی جۆراوجۆر کاریگه‌ری وه‌رده‌گرت و به‌ مه‌به‌ستی ئافراندنی به‌رهه‌مه‌کانی خۆی له‌ میتۆدگه‌لی جۆراوجۆری گوتاره‌کان که‌ڵکی وه‌رده‌گرت. بۆ نموونه‌ ڕۆمانه‌که‌ی بەناوی “چیرۆکی چاو” که‌ به‌ ناوی خوازراوی (لورد ئاوه‌چ) بڵاو بووه‌وه‌، سه‌ره‌تا وه‌ک به‌رهه‌مێکی دزێو و شه‌رمهێن وه‌رگیرا، به‌ تێپه‌ڕبوونی کات و به‌ هۆی ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌، به‌رە بەرە ناسرا و قووڵاییی فه‌لسه‌فی و سۆزدارانه‌کەی زیاتر به‌دیارکه‌وت، سه‌نعه‌ته‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خوازه‌ دانراوه‌، که‌ به‌ چه‌شنێک ئاماژه‌یه‌ به‌ هۆکارگه‌لی فه‌لسه‌فی له‌ به‌رهه‌مه‌که‌یدا، وه‌کوو “قاقا، فرمێسک، حاڵه‌تی خه‌و و بێداری، شادی و ئه‌شق”.

ڕاوێژی گێڕه‌وه‌ و هه‌ندێ له‌ ساته‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی ئه‌م رۆمانه‌، چییه‌تی “چیرۆکی چاو” ده‌گۆڕن و واقعێکی ناڕوون و لێڵ له‌ حه‌قیقه‌تی مێژووی هاوچه‌رخ باس ده‌کا.

باتای فەیلەسوف بوو، ئه‌گه‌رچی خۆی ئه‌م عینوانه‌ی قه‌بووڵ نه‌بوو، به‌ڵام بۆ زۆر که‌س وه‌کوو ” سارتر”  بانگه‌شه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی “باتای” له‌گه‌ڵ عیرفانی ئاتایستیدا هاوسنوور بوو. به‌ درێژایی  شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م” باتای “له‌ژێر کاریگه‌ریی  نیچه‌ و لێکدانه‌وه‌کانی کۆژۆ له‌سەر هێگل پرۆژەی “بەرکۆڵی ئاتێۆلۆژیک”ی نووسی، ( ناوێکی هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ کتێبی “بەرکۆڵی تیۆلۆژیک” له‌ نووسینی  توماس ئەکویناس)‌  که‌ به‌رهه‌مه‌کانی (ئه‌زموونی ناوخۆیی، تاوانبار، و سه‌باره‌ت به‌ نیچه‌)  له‌خۆ ده‌گرێت. باتای پاش شه‌ڕ کتێبی ” به‌شی نفره‌ت لێکراو”ی نووسی و هاوکات رۆژنامه‌ی زۆر کاریگه‌ری “کریتیک”ی دامه‌زراند.

باتای ‌ له‌ کۆتاییه‌کانی ساڵی ١٩٢٠ و سه‌ره‌تاکانی ده‌یه‌ی ١٩٣٠دا “ماتریالیزمی بناغه”‌ی وه‌کوو هه‌وڵێک له‌ هه‌مبه‌ر “ماتریالیزمی سه‌ره‌کی” گه‌شه‌ پێدا. “باتای” به‌ڵگه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ چه‌مکێک وه‌کوو ماده‌یه‌کی ئه‌کتیڤی بنه‌ما بوونی هه‌یه‌ که‌ دژایه‌تی نێوان چینی سه‌روو و خوارووی ئاڵۆز ده‌کا و ته‌واوی بنه‌ماکان ناپایه‌دار ده‌کا، ئه‌م چه‌مکه‌ به‌ شێوازێک له‌ مۆنیزمی نوترال(monism neutral)ی سپینۆزا ده‌چێت، که‌ ماده‌یه‌کی تێدایه‌ ما‌ده‌گه‌لی دووانه‌یی زه‌ین و ماده‌ که‌ “دیکارت ” باسی ده‌کا ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌مه‌شه‌وه‌ پێناسه‌یه‌کی وردی نییه‌ و به‌ جێی ئاوه‌زمه‌ندێتی له‌ بواری ئه‌زمووندا ده‌مێنێته‌وه‌. ماتریالیزمی بنه‌ما  کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر چه‌مکی پێکهاته‌شکێنی “دێریدا ” هه‌بوو، هه‌م “باتای” و هه‌میش “دێریدا”  به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ “ده‌سته‌واژه‌ی  سێیه‌می ناپایه‌دار” له‌ هه‌وڵی تێکدان و ناپایه‌دارکردنی پارادۆکسه‌ فه‌لسه‌فییه‌کاندا بوون.

تێگه‌یشتنی زۆر تایبه‌تی “باتای” له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی ( گه‌رچی له‌ وانه‌یه‌ هه‌ندێک ئه‌مه‌ به‌ دژی ده‌سه‌ڵاتدارێتی بزانن) له‌ لایه‌ن ژاک دێریدا و جۆرجۆ ئاگامبێن، ژان لۆک نانسی و ئه‌وانی تر که‌وته‌ به‌ر باس، تێگه‌یشتنی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی باتای له‌ژێر کاریگه‌ریی (کۆژۆ و ژان پۆل سارتر) به‌ ته‌واوه‌تی له‌ “هیچ شتێک”دا ریشه‌ی هه‌یه‌. مرۆڤ بوونه‌وه‌رێکه‌ بێ ئه‌وه‌ی بوونی پایه‌دار بێت، ‌ بۆ سارتر دواهه‌مین کاری هه‌ر که‌سێک کارێکی هیچ بینین به‌ مانای ره‌تکردنه‌وه‌ی بوونه‌، (ده‌سته‌واژه‌یه‌ک که‌ سارتر‌ به‌ مه‌به‌ستی کایه‌کردن به‌ چه‌مکی “هیچ شتێک” که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرێ، ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ له‌گه‌ڵ “نهیلیزم”دا زایه‌ڵه‌ی بڕگه‌یی هه‌یه‌.

باتای له‌ چه‌مکی ده‌سه‌ڵاتدارێتی خۆیدا ئه‌م چه‌مکه‌ به‌کار ده‌هێنێ که‌‌ له‌گه‌ڵ نه‌بوونی مانایەکی وەها، له‌ ره‌تکردنه‌وه‌ و نکوڵیکردندا به‌ باشترین شێوه‌ بەیان ده‌کرێ، ده‌سه‌ڵاتدارێتی جۆرێک ئازادیی زێده‌ڕه‌وانه‌یه‌، وه‌کوو خواردنه‌وه‌ی زۆر و کاره‌کانی تر به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانج ئه‌نجامی چالاکییه‌ ئاساییه‌کان تووشی ئاڵۆزی ده‌کات.

ئابووریی گشتی ئه‌و کتێبه‌یه‌ ‌ له‌نێوان ساڵه‌کانی (١٩٤٦ تاکوو ١٩٤٩) له‌لایه‌ن ” باتای ” نووسراوه‌ و له‌ بڵاوگه‌ی “نیوه‌ شه‌و” بڵاو بۆته‌وه‌، ئه‌م کتێبه‌ له‌ ساڵی ١٩٩١داوه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زمانی ئینگلیزی و له‌ژێر ناوی “به‌شی نەفره‌تلێکراو” بڵاو کرایه‌وه‌. “به‌شی نەفره‌تلێکراو” تیۆرییه‌کی ئابووریی نوێ ده‌خاته‌ ڕوو، که‌ “باتای” وه‌کوو ئابووریی گشتی ناوی لێ ده‌بات، ئه‌م کتێبه‌ له‌گه‌ڵ ‌ روانگه‌ی ئابووریی “سنووردار”دا که‌ له‌ زۆربه‌ی تیۆره‌  ئابوورییه‌کاندا هه‌یه‌، جیاوازه‌.

باتای به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا

 باتای ئه‌و رووناکبیرێکی مۆدێرنی فەڕانسایی بوو، کە وه‌سف ناکرێت، ناوبراو به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ “کۆژۆ، سارتر و موریس بلانشۆ” هه‌وڵیاندا له‌ رێگای بۆچوونه‌کانیانه‌وه‌ ئه‌م ئایدیا ئێگزیستانسیالیسته‌ی که‌ مرۆڤ له‌ جیهاندا گۆشه‌گیر و ته‌نیایه‌ تووشی کێشه‌ بکه‌ن تاکوو له‌ رێگای ئه‌م کێشه‌ سازکردنه‌وه‌ مرۆڤ بتوانێ مانای خۆی دروست بکاته‌وه‌. کاریگه‌ریی ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ بیرمه‌نده‌ له‌سه‌ر کولتووری مودێڕن دژواره‌ حاشای لێ بکرێ.

 “باتای” له‌و بیرمه‌ندانه‌ بوو به‌زه‌یی بە هیچ شتێکدا نه‌‌هاته‌وه‌ و هاوکات له‌ بواری هێڵی فیکرییه‌وه‌ (سوریالیزم ، فاشیزم و ستالینیزم)ی  وه‌لا نابوو، بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێ به‌رده‌وام سه‌ربه‌خۆیی فکری و به‌ده‌ر له‌ هه‌ر بزووتن و ڕێگا و پرۆگرامێک و وه‌ستاندن له‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌کان و هاوکات هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵا له‌ پێناو دروست کردنی ئه‌و شته‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای فکری دانراوه‌، ده‌توانێ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک (ئه‌گه‌رچی با له‌ درێژخایه‌ندا بێ) ڕه‌وت ساز بکا، ئێستا با ئه‌و بیر و  تێڕوانینه‌ تێکه‌ڵ به‌ شێتی بێ، وه‌کوو “باتای” یان تێکه‌ڵ به‌ سه‌رپێچی و یاخیگه‌ریی له‌ چه‌شنی “مارکی دو ساد” بێت، جیاوازی نییه‌. 

سەرچاوە:

ادبیات و شر؛ ژرژ باتی، مترجم؛ فرزام کریمی، نشر جغد، چاپ اول ١٤٠٠

The post لە دەوروبەری شێتیدا، پیاسە بکە appeared first on ژنەفتن.

خاڵی نەرێنی ئەم مؤدێلە ئەوەیە، ئەمان لە ڕێگەی هەندێک فیگەری دیاری بواری نووسین، بە جۆرێک ویستی بادانەوە بەلای ئەم فەیلەسوفە و یان ئەوی تر هەیە. وەکچۆن لەسەر پرسی کورد و چەوسانە و ‘ڕۆژهەڵاتناسی’ هەندێک بەلای ‘کەنعان مەکیە[1]‘ و ئەوی تر ‘ئیدوار سەعید’، ئاوەهاش ساڵانێکە ناڕاستەوخۆ لەژێر کاریگەری ‘ژیژەک’ئاڕاستەکاندا بە جۆرێک هیگڵ دەبێتە مۆدەیەک. پێت سەیر نەبێت، بچیتە کتێبخانەیەک کۆی بەرهەمەکانی ‘ژیژەک’ بە ئینگلیزی ببینیت وەک ئەوەی نووسەرێکی خۆماڵی بێت!

لێرەوە، دۆزینەوەی سەرەداوەکانی ئەو بایەخدان و خۆدانەپاڵ فەیلەسوفێک، ڕووناکبیرێکی دەرەکی، دیوێکی نووسەرانی ئێمە دەردەخات. وەکچۆن دیاردەی لێدان لە باوکی مەعریفی نووسەرێکی دیار، دەرخەری جۆرە مشتومڕ و جەنگێکە، دەکرێت بە “جەنگی بە وەکالەت[2]” دابنرێت.

سەیر نییە، کاتێ هاوڕا نیت لەگەڵ نووسەرێکی تردا، بێیت لێرە ڕەخنە لە ژیژەک یان ئیدوارد سەعید بگریت. لە کاتێکدا ئامانجەکە گەنگەشەیەکی ئەکادیمی و ڕەخنەسازی ئەو نووسەرانە نییە لەخۆیدا، بەڵکو لێدانە لە نووسەری تر کە یەکێک لەو فیگەرانە بە باوک و سەرچاوەی مەعریفی خۆی دەزانێت.

بەش بە حاڵی خۆم، ڕەخنە و سەرنجم لەسەر ژیژەک هەبووە کە بە وتارێک بە ناونیشانی ‘سلاڤۆ ژیژەکی فەیلەسوف و وێنەی کورد[3]‘ (٢٠١٥) بڵاوبۆتەوە. بەڵام هەرگیز بە ئامانجی لێدان و پەلاماردانی هیچ هەوادارێکی ئەو فەیلەسوفە نەبووە. خۆشبەختانە، لە ماوەی خوێندن و وانەوتنەوە و  توێژینەوەی فەلسەفییدا، هەرگیز خۆم بە فەیلەسوفێکی دیاریکراوەوە نەبەستۆتەوە. سەرسام بوونم بە فەیلەسوفێک نەیخستوومەتە داوی بیرکردنەوەی کە چوارچێویەکی بۆ بڕیار و جیهانبینی فەلسەفیم دابنێت.

ئەوەی نووسینەکانم بخوێنێتەوە، دەزانێ کە هەرگیز خۆم نە لە کلاسیک نە لە مۆدێرن و نە پاشمۆدێرن، یان نە ئاڕاستەیەکی دیاریکرای چەپ و ڕاستدا چەقاندوە. ئێستا، کە سەرقاڵی لە چاپدانی کتێبێکم سەبارەت بە ‘کانت لەنێوان سپینۆزا و هیگڵ‘دا، بەجۆرێک لایەنگیرم نەکردووە.

١. خۆدانەپاڵ باوکێکی مەعریفی ساختە

لە ‘چیرۆکی هەڵاتنی زۆڵەکانی مۆدێرنە لە تۆڕەکاندا’ کە بەشێکە لە کتێبی ‘فەلسەفە و فەیسبوک'(٢٠١٩) ئاماژەم کردووە بەوەی “ڕووناکبیر و ڕۆشنبیری” ئێمە دەرهاویشتەیەکی مۆدێرنن بۆیە بە “زۆڵەکانی مۆدێرنە” ناوم بردوون چونکە، باوانیان دەچێتەوە سەر دەرەوەیان. لەوێوە شتێک دەهێننە کایەی نووسینی کوردییەوە، بێ ئەوەی پرسیار بکات لەبارەی پێویستی و گرنگییەکەی، بەم هۆیەوە خۆیان دەکەنە خاوەنی و دەبنە باوکێکی مەعریفی لە پانتایی ڕووناکبیریدا. بە ئامانجی خۆیی کە دەکرێت خوازیاری هەژموون و پێگە و هێز و دەسەڵاتیان هەبێت، لە خەمی کۆکردنەوە دەروێشن-خوێنەر- و ڕکابەری یەکترن لە ڕووی دەروونییەوە. گرفتەکانیان لەگەل یەکتردا دژ بەیەک دەفەلسەفێنن، بۆ شاردنەوەی گرفتەکانی ناخی خۆیان لە بەرامبەر یەکتردا دەیڕۆشنبیرێنن[4].

فەلسەفەی هیگل بە دوو باردا لە لایەن مارکسیزمەوە بایەخی هەبووە؛ لەلایەک ڕەخنەکردنی ئایدیالیزم کە لە جیهانی ئەبستراکتدا بیری کردۆتەوە، لەلایەکی ترەوە دیالێکتیک

٢. ئایا هیگڵ سپینۆزاییە یان هیگڵێ؟

لە ‘چەند وانەیەک لەبارەی مێژووی فەلسەفە’دا هیگل دەپرسێت: یان سپینۆزایی دەفەلسەفیت یان هەر فەیلەسوف نیت. بەڵام، ئایا خودی هیگڵ خۆی وایە؟ ئەگەر بۆ دید و بۆچوونی جیاوازی هەردووکیان لە بەرامبەر یەکتر دادەنریت و هەندیک بەلای سپیۆنزا و ئەوی تر بە لای هیگلدا دەرۆن؟

فەلسەفەی هیگل بە دوو باردا لە لایەن مارکسیزمەوە بایەخی هەبووە؛ لەلایەک ڕەخنەکردنی ئایدیالیزم کە لە جیهانی ئەبستراکتدا بیری کردۆتەوە، لەلایەکی ترەوە دیالێکتیک. چونکە، کلیلی شۆڕشیان لە دیالێکتیکەیدا دۆزییەوە و ‘مارکس’ وتەنی سەرەونخونکردنەوەی هیگڵ، ڕەچەتەی گۆڕانکاری و شۆڕشە. بەشێک لەو نووسەر ڕووناکبیرانەی سەر بە هێڵی مارکسیزمن، بە جۆرێکیش سەرسامن بە هیگڵ.

جگە لەوەی هیگڵ لە وشەسازییە گەورە و قەبەکانیدا، لە ڕەهایی نووسین و لافلێدانی زانینی ڕەهادا و لە تەمومژاوی دەربڕینەکانیدا سیحرێکی هەیە. جارێکیان فه‌ره‌نسییه‌ک داوای له‌ هیگڵ کرد فه‌لسه‌فه‌که‌ی لە ڕستەیه‌کدا کورت بکاته‌وه‌، به‌ڵام هێنایی و بردی نه‌یتوانی. له ‌کاتێکدا قه‌شه‌یه‌ک هه‌موو ئایینی کریستیانیی‌ له ‌ڕسته‌یەکدا چڕکردەوە ‘ئه‌وه‌ی کە بۆ خۆت پێتخۆشه،‌ بۆ هاوسێکەشت پێتخۆش بێت’!(Durant, 1926(1933), p. 377).

هیگڵ فەیلەسوفێکی فەرمی بوو، چونکە لە دامەزراوەیەکی وەک زانکۆ ئوستاد بوو. جگە لەوەی، هێندە باوەڕی بە خۆی هەبوو تا ئەو ڕادەی لەوانەیەکدا (١٨٠٦) بڵێت: ‘بەم وانەیە، ئیتر مێژووی فەلسەفە بە کۆتا گەیشت’[5]. واتە، بەدواییهاتنی وانەکە، فەلسەفەش کۆتا دێت!

جگە لەوە ئەرکی فەیلەسوف وەک کوندەپەپوویەک دادەنێت کە لە پێشەکی کتێبی ‘فەلسەفەی ماف-قانون’دا دەڵێت: “کوندەپەپووی ‘مینێرڤا‘ (خوداوەندی دانایی ڕۆمان و یۆنانەکان) تەنها پاش ئەوەی تاریکی شەو دادێت باڵی خۆی بڵاو دەکاتەوە”. واتە، فەلسەفە تەنها پاش ڕووداوەکان لە واقیع و ڕاستییەکان تێدەگات، وەک چۆن کوندەپەپوو پاش کۆتایی ڕۆژ و هەمووشتێک ڕوویداوە، ئیتر باڵەکانی خۆی دەکاتەوە. لەبەرئەوە، ئەرکی فەلسەفە پێشنیاز و ئامۆژگاریکردن نییە کە جیهان و هەلومەرجەکان دەبێت چۆن بن و چیان لێ بکرێن. بەڵکو کاری ئەو ڕامان و تێگەیشتنە لەوەی ڕوویداوە، نەک دانانی ڕەچەتەیەکی ئامادە بۆ ژیان. دیارە، هەڵبژاردنی میتافۆری ‘کوندەپەپووی مینێرڤا’ و تاریکی شەو، ئەوە دەگەیەنێت کە بۆ تێگەیشتن لە هەلومەرجی مێژوویی، فەلسەفە کاتێک دێتە مەیدان کە ڕووداوەکان بەسەرچوون و تێپەڕیوون. ئیتر فەیلەسوف پاش ڕووداوەکان درەنگانێک وەک کوندەپەپووەکە لە تاریکی و ئەنگوستەچاودا چاو دەکاتەوە، دەفەلسەفێنێت.

ئایا ئەم فەیلەسوفە کوندەپەپووە چی دەکات لە کوردستان و نێو زمانی کوردیدا؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت بگەڕێینەوە سەر هاوردەکردنی مشتومڕێک لە فەرەنساوە.

٣. مشتومڕێک لە فەرەنساوە بۆ کوردستان

هەڵبەت، ناونیشانی وتارەکە لە بنەڕەتدا توێژەر و نووسەری فەرەنسی ‘پیێر ماکێری’[6] لە کتێبێکدا (١٩٧٩) بە ناوی ‘سپینۆزا یان هیگڵ‘ بە کاری هێناوە. ئاشکرایە، بە بەراورد بە هیگڵ، کەمتر ‘سپینۆزا’ لە ناوەندی نووسینی ئێمەدا جێکەوتووە. بەهۆی سەختی فەلسەفەکەی و کەمی وەرگێڕان و نائاسانی تەسویقکردنی بە پێچەوانەی ‘هیگڵ’ لە “شەڕە دەنووکی” نووسیندا. بەڵام، بۆ یەکەمجار ‘محەمەد کەمال’ دەرگای ئەو فەیلەسوفەی بە نووسینێک (٢٠١٨) بە ڕووماندا کردەوە. پێش ئەویش کۆچکردوو ‘د. تۆفیق روشدی ئەحمەد بەگ’ (١٩٢٨-١٩٧٩) خاوەنی یەکەم دکتۆرای فەلسەفە بەپێی سەرچاوەی دەماودەم، یەکەم کەسە کە لە ‘ڕووسیا’ ساڵانی شەستەکان و کۆتایی هەفتا تێزەی دکتۆرای لەسەر سپێنۆزا نووسیوە[7].

بەڵام بەم یەکدوو ساڵەی دوایی هیگڵ مۆدەی هەیە، بە تایبەت لەژێر کاریگەری ‘ژیژەک’ ئەو فیگەرە جەماوەرییە لە کوردستان دەنگۆی خۆی هەیە. ئەو یەکێکیشە لەوانەی بانگەشەی گەڕانەوەی بۆ هیگڵ کردووە. بە تایبەت لەو دەرسوتارەکانی کە لە سویسرا (٢٠٠٩) پێشکەشی کرد باسی لە هیگل و چەمکی هیگڵیانەی مێژوو و مێژوویەتی[8] دەکرد. چونکە، ئەو تەنها لە کارەکانی مارکس و ‘لاکان’ بابەت هەڵناگۆزێت، بەڵکو هیگڵ چەقێکە لە بیرکردنەوەدا.

لە شەستەکاندا، هیگڵ مۆرکی فەلسەفە بوو، بەڵام، لە ناوەڕاستی هەفتاکاندا وەرچەرخانێک بەرەو سپینۆزا هاتە ئاراوە

هەڵبەت، لە کۆنتێکستی ڕووناکبیری فەرەنسیدا پرسیاری هیگڵ یان سپینۆزا، تەواو گونجاوە. چونکە، بایەخدان بە دوو فەیلەسوفە لە خۆیدا دووبەرەی دروست کردووە و داقڵیشان و جیاوازییەکی لەنێو چەند فیگەرێژی گرنگی فەلسەفی فەرەنسیدا خستۆتەوە. لە شەستەکاندا، هیگڵ مۆرکی فەلسەفە بوو، بەڵام، لە ناوەڕاستی هەفتاکاندا وەرچەرخانێک بەرەو سپینۆزا هاتە ئاراوە(Ruddick, 2011).

لەو سۆنگەیەشەوە کتێبەکەی ‘ماکێری’ لەتەک بڵاوبوونەوەیدا، مشتومڕی دروست کرد. لە کتێبەکەیدا ئاماژە بە دۆلۆز و ئەلتۆسێر و برادەرانی کە بە سپینۆزایی ناسراون. بادیۆ و ڕانسێر و چەندانی تر تاڕادەیەک هیگڵ’ی بوون. بەرەی بادیۆ/ژیژەک لە چەمک و تێزەکانیان وەک فەلسەفەی هیگڵەوە سەرچاوە دەگرن. لە بەرامبەردا دۆلۆز، ‘ئەنتۆنیۆ نیگر’ی لە سپینۆزاوە هەڵدەگۆزن.

٤. دەنگۆی هیگڵ لە خۆرهەڵات و ڕووناکبیرانی ئێرانی

رەنگە، سەرسامییەکە بەرامبەر هیگڵ لە خۆرهەڵات و ئێران، بۆ وتەکانی هیگڵ لەبارەی شارستانیەتی ئێران لە مێژوودا بێت. واتە، خۆبینینەوە لە ئاوێنەی هیگڵدا، پاڵنەرێکی بایەخدانەکە بێت[9]. پسپۆری وەک ‘تەباتەبایی’ ڕاڤەکاری ناسراو و بە ئەزموون لەگەڵ گەنجێکی وەک ‘محەمد ئەردەبیلی’ کە ناوێکن لەپاڵ چەندانی تر. لای ئێمەش محەمەد کەمال ئەگەرچی خۆی لە بنەڕەتدا ئاڕاستەیەکی ‘بوونگەرایی’ لەتافی خوێندنەوەی فەلسەفەدا گرتووە. بەڵام، لەسەر هیگل نەک هایدگەر یان سارتەر دکتۆرای ئامادە کردووە لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا. هاوکات، کارێکی نەکردەی ئەنجام دا، ئەویش وەرگێڕانی شاکارەکەی هیگڵ بوو بۆ زمانی کوردی. هەڵبەت، بە ڕای خۆم، ئەوە ڕووداوێکی گرنگە لە مێژووی فەلسەفە بە زمانی کوردی.

بە پێچەوانەی کوردستان، لە ئێران نەریتێکی هیگڵ هەیە. ڕەنگە، گریمانەکردنی ئەوەی دیالیکتیکی هیگل و دوالیزمی زەردەشتی لینکێک بێت. تاچەندە دوالیزمی زەردەشتی لە دیالیکتیکی هیگڵدا ڕەنگی داوەتەوە؟ بەدەربڕینێکی تر، تا چەندە ئەو کاریگەرە بە تێزەکانی زەردەشت و لە کوێدا یەکتر دەگرنەوە و جیادەبنەوە؟

ئەوەی کە جێی سەرنج و رامانە کە لە سەروبەندی شۆڕشی ئێراندا، بایەخێکی تەواو بە هیگڵ دراوە، بە تایبەت ‘لۆجیکی دیالێکتیک’ لای ئیحسان تەبەری(چەپ) و موجتەهیدی، پاشان تەباتەبایی و ئێستە گەنجە ئەکادیمییەکانی وەک ئەردەبیللی. چۆنیەتی بوونی هیگڵ بە رۆژەڤێک لە سەروەختی ئاڵوگۆڕی سیاسی ئێران و گۆڕینی رژێمی سیاسیدا و هۆکارەکانی، بۆ خۆی باسێکی سەربەخۆیە. بەڵام، چۆنیەتی بە فارسیکردنی هیگڵ، بابەتی مشتومڕهێنەری نێوان “هیگڵناسەکان” کە گرفت لە وەرگێڕانیدا هەیە. گلەییە توند و ڕەقەکانی تەباتەبایی لەسەر هەڵیت و پەڵەتی وەرگێڕانی هیگڵ، لە نێوەندەکاندا جارجار گەرمن. ئیدی، خراپ وەرگێڕان و باش حاڵی نەبوون لە هیگڵ لە کایەی زمانی فارسیدا، بە جۆرێک کاریگەرە لەسەر ئەوانەی سەرچاوەی فێربوون و تێگەیشتنیان لە فەلسەفە فارسییە!

هەروەها خاڵیکی تر کە لەلای من گرنگە، ئەوەی وای کردووە زمانی فارسی و ڕووناکبیرەکانی بە جۆرێک بایەخ بە هیگڵ بدەن، نەک تەنها تێزی دیالیکتیکی و بۆیاخە مارکسیزمەکەیە، ڕەنگە خۆبینینەوەی ڕووناکبیری ئێرانە لە کتێبی و بایەخەکانی هیگڵ خۆیدا بە مێژووی ئیران کە وەک تاکە دەوڵەت لە گەشەی مێژووی ئاگاییدا، هیگڵ ئاماژەی پێ کردووە و بە شارستانیەتێکی گرنگی قۆناخێکی مێژووی داناوە. ئایا ئەو ‘هیگڵە’ی ئێران، هیگڵی ئەڵمانییە؟ ئایا بە فارسیکردن و بایەخدای پێی، جۆرێک نییە لە پرۆسەی بەخۆییکردنی هیگڵ و دواجار کەسانێک ببنە هیگڵی ئێرانی و بە ناویەوە گوتاری سیاسی/ کولتووری پان-ئێرانی سەرپێخەن؟

بایەخی هیگڵ لە زمانی کوردیدا وەک هەندێک فەیلەسوفی ترە. هەڵبەت، محەمەد کەمال دکتۆراکەی لەبارەی هیگڵ نووسیوە و پێشتر کتێبێکی دەروازەیی بۆ هیگڵ نووسیوە. لە زمانی کوردیدا کاری زۆر لەبارەیەوە نەکراوە. بەڵام دیسان بۆ هیگڵ کاری لەسەر بکرێت؟ دەزانین هەموو پرسیارێکی فەلسەفیی و پسپۆڕی کە کاری فەلسەفیی دەستەبژێرە، مەرج نییە خەموخواستی هەمووان بێت. لەلایەکی ترەوە، زاڵبوونی فەلسەفەی فەرەنسی بەسەر “فەزای فەلسەفی کوردیدا” ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاو و راست بێت، بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ شوێنکەوتنی مۆدەباویی لە ڕووناکبیریی و نووسینی کوردیدا.

پەراوێزەکان:

[1] نووسەری عیراقی ناسراو بەکتێبی ‘العراق دولة المنظمة السریة’ ساڵانی نەوەدەکان.

[2] لە بواری سیاسی پرۆکس/جەنگی بەوەکالەت بەو جەنگاوەرە بەکرێگراوانە دەوترێت کە لە پێناو ساماندا دەوەڵەتەکان لە وڵات و جێگەی تر شەڕیان پێدەکەن.

[3]https://www.academia.edu/44967540/%D8%B3%D9%84%D8%A7%DA%A4%DB%86_%DA%98%DB%8C%DA%98%DB%95%DA%A9%DB%8C_%D9%81%DB%95%DB%8C%D9%84%DB%95%D8%B3%D9%88%D9%81_%D9%88_%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%95%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF

[4]بە ئەنفقەست نەموویست ناوی نووسەرەکان ببمە، چونکە خۆیان لە کتێبەکانیاندا یەکتر ڕەخنە دەکەن بەبێ ئەوەی ناوی یەکتر بەرن. ئەمەش یەکێک لەو تەکتیکانەی کە بە دیوێکدا بە خوێنەر بڵێن ئیمە کێشەی شەخسیمان لەتەک یەکتردا نییە، بۆیە ناوبردن نییە. لە کاتێکدا ڕاستییەکەی ئەوەیە جۆرێک لە تۆڵە و داپڵۆسین دەروونی هەیە کە میکانیزمی ناونەبردن جۆرێکە لە سڕینەوە و بێبایەخکردنی یەکتر. چونکە، پێیانوایە، ناوبردن هێندە گەورەکردن و بازاڕسازی ئەوی ترە. لەوەش مەترسیدارتر ئەو تۆڵەکردنەوەیە کە بە لێدان لە”باوکی” یەکتر وەک ڕیشەکێشکردنێکە لە باوانەوە!

[5] (TW 20:461 Hegel, Werke in zwanzig Bänden. Eds. E. Moldenhauer and K. M. Michel)

[6]Pierre Macherey

[7] https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/31986-2021-03-31-07-12-15

[8] historicity

[9]هەروەها وەک چاوپیکەتن لەگەڵ نووسەری کەنەدی کە هیگل دەکاتە نەفرەتی

سەرچاوەکان:

Works Cited

Durant, W. (1926(1933)). THE STORY OF PHILOSOPHY, Secound Revised Edtion. New York: Garden City Publishing Co. INC.

Macherey, P. (2011). Hegel or Spinoza. University of Minnesota Press.

Ruddick, S. M. (2011). The Spinozist Turn translator’s introduction. In P. Macherey, Hegel or Spinoza (pp. vii-xviii). University of Minnesota Press.

The post سپێنۆزا یان هیگڵ لە کوردستان؟ appeared first on ژنەفتن.

– ئایا هیچ پەرۆشی ئەوەیت کە پێت بڵێین ((مامۆستا))؟

باشلار: نا، هەرگیز… گاستۆن باشلار یا بە تەنها باشلار بەسە، لەوە زیاتر نا. تەنانەت حەز ناکەم پێیشم بڵێیت پرۆفیسۆر، بە ڕاستمە و گاڵتە ناکەم.. ئەوە یەکلابۆتەوە. من پیاوێکم لەوپەڕی ئازادیی خۆمدام، هەمووان پێم دەڵێن باشلار. نامەوێت کەس پێم بڵێت مامۆستا، نا نا!

– کە گەیشتینە لات گوێت لە ڕادیۆ دەگرت، تا چەند بایەخ بە هەواڵەکان دەدەیت؟

باشلار: هەواڵەکان شتێکی سەرەکی و جەوهەرین لە ژیانی مندا. کچەکەم ڕادیۆیەکی ترانزیستەری بۆ کڕیووم، منیش لە ٧ ی بەیانییەوە تا ٩ ی شەو، بە بەردەوامی هەموو سەری کاتژمێرێک، گوێ لە کورتەی هەواڵەکان دەگرم و بۆم گرنگە بزانم چی ڕوودەدات.

– بۆچی؟

باشلار: چونکە بۆ ماوەی ٣ خولەک هەست دەکەم هەموو جیهان بە چواردەوری مندا دەسوڕێتەوە. هیچ شتێک لەوە خۆشتر نییە کە دنیا لە شێوەی هەواڵدا بۆت بێتە ژوورەوە. من ناتوانم بەبێ ئەوە بژیم.

– بەڵام مەرج نییە هەمیشە ڕووداوەکان گرنگ و پێویست بن.

باشلار: خۆی باشییەکەی ئەوەیە کە تەنها هەواڵی ڕووتن لەبارەی ڕووداوەکانەوە، واتە ڕووداوەکان وەک ئەوەی کە ڕوویانداوە، بەبێ قسە و کۆمێنتی زۆروبۆری چاودێر و ڕەخنەگران لەسەریان. بێگومان هەندێکجار گوێ لە هەندێک بۆچوون و کۆمێنتی چاودێر و ڕەخنەگرانیش دەگرم، بەڵام بە زۆری تووشی نائومێدیم دەکەن. هەر بۆیە پێم وایە هەواڵەکان خۆیان بەسن، لێ گەر من خۆم تێبینی یا کۆمێنتیکی بچوکم لەبارەیانەوە هەبێت، ئەوا بە شێوازی تایبەتی خۆم دەیاننووسم.
 
– ئایا دەکرێت پێناسەیەکی شیاو بۆ فەیلەسوف بکەین؟

باشلار: کاتی خۆی کە مامۆستا بووم و وانەم دەوتەوە، وا ڕاهاتبووم پێناسەیەکم بۆ فەیلەسوف هەبێت تا پێشکەش بە خوێندکارەکانمی بکەم، لێ ئێستا ئەوەم نەماوە.
بەڵام دەمەوێت بزانم پێناسەی فەیلەسوفت بۆچییە؟ ناشێت بۆ ئەوەت بێت تا تۆیش وەک هەندێک کەس بڵێیت: فەیلەسوف واتە ((مامۆستا و شارەزای دانایی))؟

– بۆیە ئەو پرسیارە دەکەم چونکە باوترین بیرۆکەی خەڵک لەبارەی فەیلەسوفەکانەوە ئەوەیە کە فەلسەفە شتێکی بێ سوودە و بە کەڵکی هیچ نایەت.

باشلار: باشە، بەڵام بەڕای من فەلسەفە ئامرازێکی گرنگ و بەکەڵکی بیرکردنەوەیە. هەر بۆیە گەر ویستت بەبێ بیرۆکە و ئایدیای ڕەسەن بیربکەیتەوە، ئەوا دەتوانیت بەبێ فەلسەفە بیربکەیتەوە.

– ئایا فەیلەسوفەکان لە کۆی مرۆڤەکانی تر باڵاترن؟

باشلار: نا، فەیلەسوف خودا نییە. شتێک نییە بە ناوی مرۆڤی باڵاوە، من خۆم باوەڕم بە هیرارکیزم (پلەبەندیکردن)ی ئاڵۆز و ئەفسووناوی نییە. مرۆڤ هەر ئەوەیە کە دەتوانێت ببێت بەوەی کە دەیەوێت. خۆی ئەوەی کە هەمیشە تۆ خودی خۆیشت بیت شتێکی خۆش نییە، ئیتر تێناگەم و بەلامەوە سەیرە کە خەڵکی چۆن دەتوانن خۆیان بەوانی تر بەراورد بکەن،

– ئێمە لەژێر کاریگەری ئەو بیرۆکەیەداین کە گوایە فەیلەسوف دەزانێت چۆن لەوانی تر، خۆشتر بژی.

باشلار: باشتر بژی.. بۆ؟

– چونکە خۆی لە هەست و سۆزەکان بەدوور دەگرێت و دەپارێزێت.

باشلار: نا، نا نا.. ئەو هەمیشە خۆی لە هەست و سۆزەکان بەدوورناگرێت، یا ئەوەی کە لەبەر ئەوەی کەسێک لە ژیانیدا نییە، ئیدی مانای وایە دۆخی خراپە.

– وەڵامێکی زرنگانەیە، لێ وەڵامی پرسیارەکەی من نییە.

باشلار: نا، چونکە هەر خودی ژیان و کردەی بیرکردنەوە بە شێوەیەکی ڕەها، پابەستە و یەکانگیری یەک نین. بۆ نموونە من کە کتێبی فەیلەسوفێک دەخوێنمەوە، تەواو ئاوێتەی دەبم و دەچمە ناوی، لێ ئەمە نابێتە هۆی ئەوەی کە وەک هەموو ئەوانی تر نەژیم، وەک هاوڵاتییەکی باش، پیاوی ماڵێک یا کرێکارێک لە پیشەکەی خۆیدا نەبم. تۆ دەتەوێت وێنەی فەیلەسوفێکم پێوە بلکێنیت کە بە دوور لە ئاستەنگ و بەربەستەکانی ژیان، بە تەنها لەناو خەونەکانی خۆیدا دەژی.

– من ئەوەم ناوێت، ئەوە بیرۆکەی گشتی خەڵکە لەبارەی فەیلەسوفەوە.

باشلار: کەواتە دەبێت هەر ئێستا ئەو وێنە خواروخێچ و هەڵەیە ڕاست بکرێتەوە. من دەزانم چۆن مامەڵەی شتەکان دەکەم، پێویستم بە کەس نییە… من دەزانم چۆن چێشت لێ بنێم، کەسێکی سەربەخۆم. منیش دەخوازم وەک لاوێک بچم بۆ لای قەساب، چیم حەزلێیە و دەمەوێت، هەڵیبژێرم. ئەزانی چی؟ هەرگیز شەرمم لە ژیانی ماتەریالیانە نەکردووە. من کە لە ستۆدیۆیەکی بچووکدا بووم و خەریکی توێژینەوە بووم، فەرهەنگێکم پێ بوو، باشترین چەشنەکانی پەنیریش لەبەردەممدا. من لە چاوتروکانێکدا دەزانم کام بەشەی گۆشتی بەرازێک لە بەشەکانی تری باشترە.
ئەی تۆ؟ (بەپێکەنینەوە) بزانم هیچ لە ژیانی مادی دەزانیت؟ هەرگیز بوونەتە جێی سەرنجت و سەرقاڵت بکەن؟

– هەست ناکەم لە تۆ زیاتری لێ بزانم.

باشلار: ئۆه.. دە ورە، خۆی لە من باشتری لێ نازانێت و دایشنیشتووە پرسیار لە من دەکات!

– بەڕێز باشلار، دواجار ئەوە ڕێگای ژیانە.

باشلار: بەڵی، ئەوە زۆر جوانە: ڕێگای ژیان. تۆ ناچاریت ئامرازێک بۆ ژیان بدۆزیتەوە، گەرنا کەسێکی دەبەنگ و بەدبەختیت، ئەمە جگە لەوەی کە دەبێت لەگەڵ ئەم سەردەمەی ئێستاماندا خۆمان بگونجێنین.

– لە (ئاپارتمان) شوقەیەکی بچووکی پاریسیدا دەژیت.

باشلار: ڕاستە، زۆر بچووکە.

– هەر بۆیە پێم وایە کە بیرۆکەی شوقە لەگەڵ ئایدیاکانی تۆدا دەربارەی ماڵی ڕاستەقینە، تەبا نایەنەوە.

باشلار: دروستە. بە لای منەوە دەبێت ماڵ تایبەتمەندێتی خۆی هەبێت کە جۆرێکە لە ستوونیی بوون. ماڵ لانیکەم پێویستی بە ژێرخان (ئەوەی کە پێی دەڵێن گەنجینە  و ژێرزەمین) و هەورەبان و هەموو ئەو شتانەی تریشە کە دەکەونە نێوانیانەوە.

– وابزانم دەڵێیت ئێمە هەموو جارێک بە پلیکانەدا دەڕۆینە خوارەوە بۆ گەنجینە و هەر بە پلیکانەیشدا…

باشلار: .. هەر بە پلیکانەیشدا دەچینە سەرەوە، ئەوەت خوێندۆتەوە؟ باشە دوای ئەو هەموو شتە، هەستت بەو ڕاستییە نەکردووە؟
تۆ کە دەچیتە خوارێ بۆ ژێرزەمین، ژێرزەمین وەک ئەشکەوتێکی ڕاستەقینە نەک وەک شوێنێکی ژیاریی کە پڕ بێت لە شتومەکی کارەبایی، ئا لەو کاتەدا من کە دەچمە خوارێ و مۆمیکم بە دەستەوەیە، بۆ ئەوە چووم کە شەراب لە بەرمیلەکە دەربهێنم و بیهێنمەوە بۆ سەرەوە. نابێت بیرم بچێت بەلوعەی بەرمیلە شەرابەکە بگرمەوە. وەک دەبینیت، کە دەچمە خوارێ بۆ ناو ژێرزەمینەکە، ئەرکێکی سەرەکیم هەیە.
وابزانم لە کتێبەکەمدا دەربارەی (زەوی و زیندەخەونەکانی پشوودان) باسی ئەوەم کردووە کە لە خاک/ماڵی مندا ژن ناچێتە خوارەوە و دانابەزێت بۆ ناو گەنجینەکەی ژێرەوە، چونکە ئەوە ئەرک و ئیشی ئەو نییە. ئەوان کەمێک دەترسن لەوەی بچنە خوارەوە بۆ ناو ئەو ژێرزەمینە تاریک و تەنگە. تۆ بۆ ئەوەی بتوانیت بچیتە خوارەوە و بۆ ژێرەوە دابەزیت، دەبێت پیاوێکی بوێر بیت. دیارە سەرکەوتنیش بۆ هەورەبان هەمان شت نییە و جیاوازە. 
ئا تۆ پێم بڵێ: بە مناڵی لە کوێ بوویت؟

– مۆنتیپیێ.

باشلار: لە ماڵدا دەژیایت؟

– بەداخەوە، منیش لە شوقەدا ژیاوم.

باشلار: باشە، (بە پێکەنینێکەوە) کەواتە هیچ سەرەداوێکی ئەم تەلیسمەت لا نییە.

– گەر بتتوانیایە بگەڕێیتەوە بۆ لادێ، دەتکرد؟

باشلار: چەندە بتوانم، دەچم. ماڵەکەم باخچەیەکی گەورەی تێدایە و دوورە لە شارەوە، هەر بۆیە هەست دەکەم لەناو سروشت و ئەو کەشوهەوایەدام کە تۆ مەبەستتە.
یەکەم بەهارم لە یادە کە هەموو درەختەکانم چرۆیان کردبوو، بڕوام نەدەکرد بتوانم بە کەرەستەیەکی سەرمایەدارانەوە ببمە خاوەن درەختێکی گوڵدار. من زۆر حەزم بە ژیانی باخ و بێستانە.
هەندێکجار کە بیر لەوە دەکەمەوە بۆ ماوەی مانگێک دەبێت ئەم ماڵەم بەجێ نەهێشتووە، ئەوسا بۆم دەردەکەوێت کە ژیان چەند گۆڕاوە. پێشتر بە بەردەوامی دەچووم بۆ پیاسە، بۆ گەڕان و بۆ سەیران، بەڵام دەبێت بگۆڕێیت، چونکە ناتەوێت ئەو شتانە بکەیت کە ناتوانیت بیانکەیت.

– بەڕێز باشلار، ئایا هەستکردن بە پیری شتێکی ناخۆشە و خەمبارت دەکات؟

باشلار: بەڵێ، بەڵێ، بە تەواوی مایەی دڵتەنگییە. چونکە دەتەوێت ئەو هێزەت بەدەست بهێنیتەوە کە لە دەستت داوە. بەڵێ، پیری مایەی پەژارە و خەمە، بەڵام خۆ تۆ ئەمە تۆمار ناکەیت.

 – بەڵام تۆ هەر زرت و چالاک دیاریت!

باشلار: باشە، کەواتە با ئەمە بەردەوام بێت (بە پێکەنینەوە).

The post فەلسەفە، فەیلەسوف و قەشەنگییەکانی شوێن appeared first on ژنەفتن.

گۆڤاری (زانستە مرۆییەکان) ئەم پرسیارەی ئاڕاستەی چوار بیریاری گەورەی فەرەنسی (ئێدگار مۆران، مارسیل گۆشێ، فلیپ میریۆ و ژاک رانسیێر) کردووە و ئەمەی خوارەوەیش دەقی وەڵامەکانیانە:

ئێدگار مۆران:

خوێندنی دانایی

گەر ورد و ڕژدانە پەیامی هەر پەروەردەیەک بە هەند وەربگرین کە بۆ خۆی بریتییە لە هونەری ژینکردن، ئەوا کەموکوڕییەکی زۆر بنەڕەتی لە بەرنامەکانی خوێندندا دەبینین، بە تایبەتی ناشارەزایی و نەبوونی هیچ وانە و فێرکردنێک دەربارەی چەمکی زانین و ئامرازەکانی، هەروەها کەموکورتیی و دژوارییەکانیشی. زانین وێنەیەکی فۆتۆگرافیی بابەتیانەی واقیع نییە کە بتوانین خێرا بەکاری بهێنین، بەڵکو ڕەوت و بزاوتێکە لە وەرگێڕان و سەرلەنوێ بونیادنانەوە کە بەردەوام چاوی لەسەر بینینی هەڵەکانە. وەک زانای ماتماتیک (کلود شانون)یش دەڵێت، هەموو پەیوەندییەک لەناوخۆیدا هەڵگری مەترسی هەڵەیشە.

یەکێک لە پێداویستییەکانی ژینکردن لەهەر سەردەمێکدا، زۆر بە دیاریکراوی، بریتییە لە ناسین و زانینی سەرچاوەکانی هەڵە و وەهم. داناییش خۆی شەڕێکە کە دەبێت هزری مرۆڤەکانی بۆ ساز و چەکدار بکەین. هیچ مەترسییەک لەوەدا نییە کە لە خوێندنگەدا هەڵە بکەین، بەڵام گرفت ئەوەیە کە دەشێت زۆر تراژیدی و بە دەرەنجامی زۆر کارەساتبارترەوە لە هەڵبژاردنی پیشەی ژینکردندا، لە هەڵبژاردنی ئەوەی کە کێمان خۆش دەوێت یان لە بژاردە سیاسییەکانماندا بکەوینە هەڵە و مەترسییەوە. مرۆڤایەتی هەمیشە لەبەردەم هەڕەشەی مەترسیداری هەڵە و وەهمدایە.

سەرباری ئەوە، بە لای منەوە گرفتێکی تریش هەیە کە پێویستە لەسەری بوەستین، کە ئەویش بریتییە لە: تێگەیشتن لە ئەوی تر. ئەم گرفتەیان ناوەرۆکێکی گەردوونییانەی هەیە. ئێمە لە پەیوەندیەکی بەردەوامداین بە کولتووری کۆی ئەو دەوڵەتانەوە کە دەبێت لێیان تێبگەین. لێ لە ناوجەرگەی هەر ماڵێکدا، لە نێوەندی هەر ڕێکخراوێکدا دەبینین کە لێکتێنەگەیشتن و بەهەڵە لێکتێگەیشتن بە چەندین شێواز و شێوەوە خۆی دەنوێنێت.

کەواتە حەشارگە سەرەکییەکەی کێشەی پەروەردەی ئێستا بریتییە لەو دوو خاڵە:

((زانین و لێکتێگەیشتنی مرۆیی. لە لایەکەوە خۆپاراستن لەوەی کە زۆرترین هەڵەی شیاو بکەین، هەڵەگەلێک کە هەندێکجار زۆر کوشندەن، هەروەها تێگەیشتن لە ئەوی تر بەبێ بێزراندنی، بە مانای زانینی ئەوەی کە ئەوی تر هەم هاوشێوەی تۆیە لە مافدا و هەم لێیشت جیاوازە لە هەمان کاتدا)).  

مارسیل گۆشێ:

ئەوەی کە باجی قەدەرێکی کۆمەڵایەتی نەدەین

کۆدەنگییەک هەیە لەسەر ئەوەی کە دەبێت هەندێک زانینی بنەڕەتی (خوێندنەوە، نووسین یا ژماردن) فێری هەمووان بکرێن. چەمکە گرنگەکانی فەرەنسایش بریتین لە بواری پزیشکی، زمانەکان، وەرزش و هێماکانی زانیاری. ئەمە ئامانجێکی شکۆمەندانەیە و دەمێکە بەرفراوانانە لە فەرەنسادا، ئیشی بۆ کراوە.

خۆی دژوارییەکان ئەو کاتە دەست پێ دەکەن کە دەپرسین: چۆن؟ لە ڕاستیدا سیستمی خوێندنگەکانی ئێمە زادەی سەرگەردانی و وێڵبوونە پاش هاتنە دەرەوەی لە گواستنەوەیەکی قووڵ! تا کۆتایی شەستەکانیش فێربوون بە مانای ناچاری و زۆرلێکردن (واتە خوێندن بە زۆر) دەهات. پرسیاری کەم دەکرا: نیوەی فێرکراوەکان دەیانخوێند و نیوەکەی تریش نەزان بوون، بەبێ ئەوەی ئەمە هیچ شتێک لە هەستی ئێمەدا بەرامبەریان ببزوێنێت. ساڵانی هەفتا و هەشتاکانیش بوون بە شانۆی شۆڕشێکی گرنگ. ئەوە بوو داوا لە خوێندکاران کرا کە خۆیان بن، واتە خۆیان بە هزری خۆیان زانیاری و زانینە تایبەتییەکانی خۆیان بونیادبنێن. لێ بەداخەوە ئەم ئایدیالیزمە شکۆدارە بەرامبەر بە ئازادی تاکەکەسی، هیچ ئەنجامێکی چاوەڕوانکراو و دڵخۆشکەرانەی لێ نەچنرایەوە. سەیرەکەیش لەوەدایە ئەو فێرخوازانەی دواجار لەگەڵ ئەو سیستمەدا گونجابوون کە بە زۆر زانینی بەسەریاندا سەپاندبوو، هەر ئەوانەن کە لەمڕۆدا دەتوانن زانینی تایبەت بە خۆیان بونیادبنێن. بە پێچەوانەیشەوە، ئەوانەی دژی خوێندن بوون بە زۆر و ناچاریی، ناتوانن تواناکانی زانینی خۆیان گەڵاڵە بکەن.

ئێمە ئەمڕۆ لەبەردەم کەلێنێکی مێژووییداین. پاش کەفوکوڵی ئایدیالیزم و پاش داڕمانێکی سەراپاگیر، دەچینە قۆناغی هەڵسەنگاندن و سەرلەنوێ بونیادنانەوەوە. بۆمان دەرکەوتووە کە نەمانتوانیوە بە باشی هەمووان فێر بکەین. بەڵام باشتر دەبین. بە تایبەتی لەم چرکەساتەدا بۆمان دەرکەوتووە کە لەگەڵ سەرهەڵدانی زانستەکانی نێڤرۆلۆگیدا، چەندەها شێوەی تری پیداگۆگییش سەریان هەڵداوە کە لە تاکەکەسەوە نزیکن.

ئێمە دەبێت چەندەها تاقیگە و پانێلی بەرفراوانمان هەبێت بۆ دەستەبەرکردن و هەبوونی یەکسانییەکی ئایدیاڵ: واتە هەلڕەخساندن بۆ هەر تاکەکەسێک بە مەبەستی گەیشتن بە ئاستێکی دیاریکراو لە زانین تاوەکو بتوانێت لە ژیانیدا، بە هۆیانەوە باشتر خۆی ئاڕاستە بکات و بەڕێوە ببات، واتە باجی قەدەرێکی کۆمەڵایەتی نەدات.

فیلیپ مێریۆ:

گرێدانی بەهاکان بە زانینەکانەوە

مەسەلەی خوێندن ڕاستەوخۆ دەمانخاتە بەردەم دوو گرفتی جیاواز: یەکێکیان پەیوەستە بە کرۆک و ناوەڕۆکە کولتوورییەکانەوە، ئەوی تریشیان پابەندە بەو بەهایانەوە کە ئەرکمانە بیانگوێزینەوە. لە لایەکەوە کەسانێک هەن سوورن لەسەر گرنگیی فێربوونی زمان و وەرگرتنی، بوونی توانست بەسەر زانینەکان و فێرکردنی خوێندنەوەی کتێبەکاندا. لە لایەکی تریشەوە کەسانێک دەڵێن کرۆکی خوێندن و فێرکردن بریتییە لە بەدەستهێنان و وەرگرتنی بەهاکان و گەشەپێدانی سەربەخۆیی تاکەکەسییانەی خود. لە کاتێکدا ئەم دوو بەشە لە بنەڕەتدا لە یەکتری جودا نین. گواستنەوەی هەر زانینێک بەپێی بژاردەکانی خۆی و ئەو چۆنێتیەیە کە بە هۆیەوە بەهای ئاشکرا یا شاراوە، دەگوازرێتەوە و بەهیچ شێوەیەکیش ناتوانین بڵێین کە بێلایەنن. بە هەمان شێوە، هیچ بەهایەکی بارگاویکراو بە کولتووریش نیە کە بکرێت بەبێ نێوەندگیری زانینەکان و بەرجەستەبوونی بە هۆ و لە ڕێی گێڕانەوە و حیکایەتەوە، بگوازرێتەوە.

کرۆکی پەروەردە بریتییە لەو پێکەوەبەستەرەی کە زانینەکان و بەهاکان پێکەوە گرێ دەدات. برەودان بە دروشمەکەی کۆماری فەرەنسا: ئازادی، یەکسانی، برایەتی، بەبێ دروستبوونی مناڵ لە کایەی ئازادی دەربڕین و بیرکردنەوە، هەروەها بەبێ دژایەتیکردنی ستەم و کێبەرکێ، واتە لەدەستدانی هەموو جۆرە ڕەوایەتییەک لە دیدی منداڵ خۆیدا. خوێندنی ماتماتیک و فیزیایش بەبێ ڕەخساندنی هەلی کارکردن لەسەریان بە میتۆدی ئەزموونگەرانە، بەبێ ئیشکردن بە شیکردنەوە لە گفتوگۆکردندا، خۆی واتای پووچەڵکردنەوەی ئەو پسپۆڕییانەیە لە کرۆکەکانیان و ڕازیبوون بە بینینی مناڵەکانمان لەژێر کاریگەری تیۆرە پیلانگێڕەکاندا. چاوکردنەوەی فێرخوازانیش بە ڕووی ئەو شاکارە مەزنانەدا کە مرۆڤ بە درێژایی مێژووەکەی بەرهەمی هێناون، پاشان هەڵسەنگاندێک کە پاش وەرگرتنی خاڵە خراپەکانی، ئینجا کەموکوڕی قبوڵ دەکات، بۆ خۆی جۆرێکە لە خەڵەتاندنی ئەوانەی کە گوایە بەرپرسیارێتییانمان گرتۆتە ئەستۆ.

خۆی گرەوە سەرەکییەکەی سیستمە پەروەردەییەکەمان – چ وەک دایک و باوک و خوێندنگە، چ وەک کۆچنی کۆمەڵایەتی و دەزگاکانی ڕاگەیاندنیش- بێگومان بریتییە لە هارمۆنی و گونجاندن، گونجاندن و هەماهەنگی نێوان پرەنسیپ و ڕەفتارەکانمان. پێکەوەگونجاندنی نێوان ئەو زانینانەی کە دەیانگوێزینەوە و نێوانی چۆنێتی گواستنەوەیان. هارمۆنی نێوان ئەوەی کە پێشکەشی مناڵەکانمانی دەکەین تا لە ژیانیاندا بەکەڵکیان بێت و نێوانی ئەوەی کە خۆمان لە ژیانی ڕۆژانەماندا دەیکەین.

ژاک ڕانسیێر:

خوێندن؟ خەیاڵ!

دەبێت چی بخوێنین؟ ئەوانەی کە زۆر لەخۆبردە و خاکیین تەنها بەوەوە دەوەستن کە زانین و زانیارییەکان بگوێزنەوە. فێڵبازەکانیش پۆزی ئەوە لێدەدەن کە گوایە شتێک دەکەن باشتر لەوە: فێری ئەوە دەبن کە چۆن فێرببن، لە هزری ڕەخنەیی و بەهاکانی بیرکردنەوە دەکۆڵنەوە. بەڵام لە بنەڕەتدا هەردووکیان یەک نموونەن: شتێک هەیە کە دەگواسترێتەوە، ماتەریاڵێکی بیرکردنەوە کە دەیگوێزینەوە بۆ هزرێکی تر، وەک چۆن شتێکی ماتەریاڵی لەم دەستەوە دەدەین بەو دەست. وەک دەبینن، ئێمە زۆر خۆوەکیانە و هاوشێوەی چۆنێتی گواستنەوەی زانیاری دەربارەی بەکارهێنانی کردارەکان لە زماندا، میراتی کولتوورییش بۆ هەندێک هزری بچکۆلە دەگوێزینەوە. دیارە ئەم خەیاڵە شتێکی زۆر پێویستە بۆ ئیشکردنی دەزگای پەروەردەیی، وەکچۆن زۆر گرنگیشە بۆ کارکردنی دەزگایەکی کۆمەڵایەتی کە دەسەڵاتی خاوەندارەکان بە دوا دەسەڵاتی پێویست دەزانێت. بەڵام بیرمان نەچێت کە لە ڕاستیدا خودی بێژەی (گواستنەوە) فێڵێکە. پێشتر پلاتۆ زۆر گاڵتەی بەم چەشنە لە گوێگر کردووە کە شەو و ڕۆژ بە دوای سوکراتەوە بووە، پێوەی نووساوە و لێی نەبۆتەوە، بەو مەبەستەی کە یەک تاکە وشەی مامۆستایەکەی لەدەست نەچێت کە دەیدرکێنێت: بەڵام خۆ هیچ شتێک لە هزرێکەوە ناگوێزرێتەوە بۆ کەسێکی تر. ئەوەی کە ئێمە پێی دەڵێین گواستنەوە، بۆ خۆی بریتییە لە پەیوەندی نێوان دوو کردە (پراکسیس) – لێرەدا با قسەکانی (ژۆزیف ژاکتۆت) بهێنینەوە کە پێی وایە گواستنەوە – پەیوەندی نێوان دوو سەرکێشیی بیرمەندانەیە، سەرکێشیی بیرمەندانەی کەسێک کە لە پلەی فێرکاردایە و سەرکێشیی کەسێکیش کە فێرخوازە، کە ئەمەیش بۆ خۆی وروژاندنی ئەوانەی دواییانە تا بتوانن کاردانەوەیان هەبێت و لە ڕەوتی تایبەتی خۆیاندا تێکەڵ بە فێربوون ببن. ئەم چەشنە واقیعە بۆ تاکەکان زۆر یەکاڵاکەرەوەیە: چونکە لەگەڵ هەر وانەیەکدا کە دەوترێتەوە یا ئەزموونێک کە پێشنیار دەکرێت، ئەوان دەتوانن لە دووتوێیدا، خاڵێکی تری دەستپێکردن و ڕەوتێکی نوێ لە کایەی زانیندا فێرببن و هەڵبگرنەوە. لەو نێوانەدا، دەتوانن بگۆڕدرێن بۆ تاکەکەسی سەربەخۆ کە خۆیان بڕیار لە خستنەگەڕ و بەکارهێنانی ئەو توانایە دەدەن کە هەمووان هەیانە و لە لایەن هەمووانیشەوە دانی پێدانراوە.

تێبینی: لەبنەڕەتدا بابەتەکە لە ژمارە ٣٠٧ی ساڵی ٢٠١٨ی گۆڤاری (Sciences Humaines) بڵاوکراوەتەوە. منیش لەم سەرچاوەیە وەرمگرتووە:

مجلة الدوحة: ماذا ندرس فی عالم الیوم؟، ژمارە ١٣٣، نۆڤەمبەری ٢٠١٨، وەرگێڕانی بۆ عەرەبی: طارق غرماوی.

The post لە جیهانی ئەمڕۆدا چی دەخوێنین؟ appeared first on ژنەفتن.

– جیاوازییەکانی نێوان ژن و پیاو چین؟

ئیریگارای: خەڵکانێکی زۆر لێم دەپرسن: کاتێک باسی جیاوازییە جێندەرییەکان دەکەیت، مەبەستت چییە؟ بێگومان قسەیەک هەیە کە دەڵێت کۆمەڵێک جیاوازیی بیۆلۆژیین، هەندێکی تریش دەڵێن کۆمەڵێک مۆرکەوێنەی جێگیرکراو (ستریۆتایپ)ی کۆمەڵایەتی یا کولتووریین، وەک ئەوەی کە سیمون دو بوڤوار بانگەشەی دەکرد. لێ من ڕام وا بوو کە مەسەلەکە بەو شێوەیە نییە، بەڵام خۆیشم نەمدەزانی کە بۆچی دەمووت وا نییە.  ئەوە بوو هەستام بە ئەنجامدانی هەندێک توێژینەوە لەسەر مناڵان، هەرزەکاران و پێگەیشتووەکان لە ڕێگای زمانەوە. من ڕام وا بوو کە جیاوازییەکە بە زۆری لە پەیوەندییەکانی نێوان نێر و مێ دایە. چونکە کاتێک تۆ بە جەستەیەکی مێیینەوە لەدایک دەبیت، ئەو جەستەیە توانایەکی پەیوەندیکردنی جیاوازتری هەیە بەراورد بە جەستەی نێرینەیەک. بۆ نموونە: کاتێک تۆ مناڵێک بە سکی خۆت هەڵدەگریت، مناڵێک لە ناوەوە و بە هەناوی خۆت هەڵدەگریت، هاوشێوەی هەمان ئەو دۆخە نییە کە ئەو مناڵە لەدەرەوەی خۆت هەڵبگریت (باوەشی بکەیت بۆ نموونە یا بیکەیتە کۆڵ). جیایە تۆ لەناوەوەی جەستەی خۆتدا خۆشەویستی دروست بکەیت، جیایشە ئەو سۆزە لەدەرەوەی جەستەی خۆت بێت. گەر من لە کۆمەڵێک مناڵ، هەرزەکار یان کەسی پێگەیشتوویش بپرسم: ڕستەیەکم بۆ بنووسن کە وشەی (لەگەڵ)^[1] ی تێدا بێت، راستەوخۆ دەبینیت کە سوبێکتە نێرەکان ڕستەی لەم چەشنەت بۆت دەنووسن: ((من ڕستەکەم بە قەڵەمێک نووسی))^[2]، یان ((من بە پایسکیلەکەم هاتم بۆ خوێندنگە))^[3]. بەڵام گەر مێینەیەک بێت، ئەوا دەنووسێت: ((من ئەمشەو لەگەڵ کوڕەکەی هاوڕێمدا دەچمە دەرەوە))^[4]، یان ((هەمیشە لەگەڵ تۆدا دەژیم))^[5]. لەبەر ئەوە دەبینیت نێر زیاتر جەخت دەکاتە سەر ئەو شتە و ڕێژەکەی کە تایبەتە بە خۆی (من/ ئەوەی کە هی منە)، لە کاتێکدا مێیینە زیاتر چاوی لەسەر (من/ کەسێکی تر)ە. گەر کوڕێک بە جۆرێک لە جۆرەکان ناچار بوو باس لە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ خەڵکی تردا بکات، گەر لێی بپرسم ڕستەیەکم بۆ بنووسە کە وشەی (پێکەوە)^[6] ی تێدا بە کار بهێنیت، ڕستەیەک کە ناچار بێت خەڵکی تری تێدا بن، ئەوا یەکسەر خۆی دەخاتە ناو کۆمەڵێک کوڕی ترەوە ((من لەگەڵ هاوڕێکانمدا پێکەوە تۆپتۆپێن دەکەین))^[7] یا ((لەگەڵ هاوڕێکانمدا پێکەوە دەچینە دەرەوە))^[8]، تەنانەت گەرچی تۆزێک لە ڕووی ڕێزمانیشەوە دروست نەبێت، کەچی ئەو هەر خۆی دەلکێنێتەوە بە هەمان کۆمەڵە جێندەرییەکەی خۆیەوە و خۆی وەک یەک کەسی تەنها لەو گروپەدا دەبینێتەوە کە بە سەر بە خۆییان دەزانێت، لە کاتێکدا لایەنگیری مێینەکان زیاتر بۆ ئەوی ترە، خۆیان بە ڕەگەزەکەی ترەوە دەلکێنن و جەخت لە دووان بوون دەکەنەوە لە ڕستەکانیاندا نەوەک ئەوەی کە یەک تاکە کەس بن. وەک دەبینیت ئەم دوو جیهانە چوونیەک و هاوشێوە نین.

– لەساڵی ٢٠١٣دا ژنان پێویستیان بە چ مافێکە کە هەیانبێت و بۆیان دەستەبەر بکرێت؟  

ئیریگارای: شت زۆر هەن کە دەبێت بکرێن. بەڵام من دەمەوێ سادەی بکەمەوە و تەنها سێ شت لەوانە باس بکەم کە زۆر گرنگن. تەنانەت لە فەرنسایش هەندێک کێشە هەر ماون، بۆ نموونە ئەو گرفتانەی پەیوەستن بە مەسەلەی لەباربردنی منداڵ و کێشەی سکپڕبوونەوە، چونکە ئەوەی کە مناڵێک بە سکی خۆت هەڵبگریت خۆی بەشێکە لە شوناسی مێینە، کەچی لە ڕاستیدا ئەو کۆرپەلە یا منداڵە ئەوەندەی سەر بە دەوڵەتە و بووە بە مناڵی دەوڵەت، نیو ئەوەندە هی دایکی نییە. بۆ نموونە دەبینین کە بە بۆنەی کۆنترۆڵکردنی ڕێژەی لەدایکبوونەوە، ژن هیچ سەربەستی و دەسەڵاتێکی نییە بەسەر جەستەی خۆیدا. هەر بۆیە پێویستە ژنان مافی ئەوەیان هەبێت کە مناڵ دروست نەکەن، هەروەها مافی لەباربردنی مناڵیشیان هەبێت، بە تایبەتی کە دۆخێک بێتە پێشەوە و تیایدا کۆرپەلەیەکی نەخوازراو بێتە بوون وەک بەرەنجامی پەیوەندی نێوان دوو کەس کە ناخوازن پێکەوە بژین و بمێننەوە.

کولتووری ئەمڕۆ نێرسالارانەیە بەتەنیا، ژن تا ئێستایش خاوەنی ئەو کولتوورە نییە و پێی نەگەیشتووە کە تەبا و پڕاوپڕ بە شوناسی خۆیەتی وەک مێیینە.

دووەم: زۆر کەس باسی یەکسانی دەکەن، لێ لە ڕاستیدا خودی یەکسانی بە چەشنێک ئاڵۆزە کە وەک تەڵەیەک وایە کە ڕەنگە  هەر دوو ژن و پیاویش پێکەوە بکەونە ناوی. قسەکردن لەسەر یەکسانی پەیوەستە بە باسکردنی یەکسانی لە موچەدا. لەگەڵ ئەوەیشدا زۆر دوورە لە موچەی یەکسانەوە بۆ کاری یەکسان، چونکە من پێم وایە کە نابێت لە مەسەلەی پێدانی موچەدا، جیاوازی لەنێوان ڕەگەزەکاندا بکرێت، مەسەلەیەک کە هێشتا سووربوونێکی زۆر لەسەر یەکسانکردنەوەی بە موچەی پیاو، بوونی نییە.

سێهەم خاڵیش کە بەلامەوە زۆر گرنگە و کەمترین قسەی لە بارەوە نەکراوە، قبوڵکردنی کولتووری جیاوازە.  کولتووری ئەمڕۆ نێرسالارانەیە بەتەنیا، ژن تا ئێستایش خاوەنی ئەو کولتوورە نییە و پێی نەگەیشتووە کە تەبا و پڕاوپڕ بە شوناسی خۆیەتی وەک مێیینە. ئەوەی کە هەیە نابێتە مایەی گەورەبوون و گەشەکردنیان بەپێی پێویست. بەڵکو هێشتا هەر لە دۆخێکی پاشکەوتەدان. بەلای هەندێک فێمینیستەوە، یەکسان بوون بە پیاو، دوا خەونە کە بهێنرێتە دی، لێ بە ڕای من ئەوە خراپترین شتێکە کە لە ژنی داوا بکەیت تا یەکسان ببێت بە پیاو، چونکە وەک ئەوە وایە کە دەستبەرداری شوناسی خۆت ببیت.

لەناو مناڵاندا، کچان زۆر بە تواناترن لە کوڕان. بەڵام ئەوە کولتوورە کە خزمەتی تواناکانیان ناکات و ناخوازێت پێشتر بکەون. هەر بۆیە ناگەن بەو ئاستەی کە بە ڕاستی لە توانایاندایە و تەواو لەبارن بۆ ئەوەی پێی بگەن.

– یەکسانی، جەنگێکی ساختەیە؟

ئیریگارای: دەترسم ئەوە تۆزێک دیماگۆژیانە بێت. چونکە ئەگەر هاتوو چەندە پیاومان هەیە، لە بەرانبەریشدا ئەوەندە ژنمان دانا، تا بمانەوێت کولتووری نێرسالاری بەهێز بکەینەوە، ئەوسا کەمتر ژن لە دەستدەین، بەڵام کام ژن، ئەوانەی کە دەتوانن شەڕی ئەو کولتوورە نێرسالارییە بکەن. ئەمە لە حاڵەتێکدا ئەگەر هاتوو تۆ کولتوورێکی فێمینیستیت نەبێت، واتە ئەوەی کە جمک – کولتوور بیت (هەم نێرسالار و هەم مێخوازیش)، کە دیارە ژنانێکی زۆر ئەمەیان هەیە، مەبەستم لە بوونی کولتوورێکی گرنگ و پێویستە بۆ وەرگرتنی ئاستی بەرزتر لە پلەوپایەدا. دیارە نابێت ئەوەمان لەبیر بچێت کە بە درێژایی چەندین سەدە ڕێگە بە ژن نەدراوە کە بخوێنێت، ئەمە جگە لەوەی تازە بە تازە و لەو دواییانەدا ڕێگەمان پێدراوە کە بچینە زانکۆ. مەسەلەکە پەیوەندی بەوەوە نییە کە ژن توانای نەبووە بچێتە زانکۆ، چونکە من خۆم کارم لەگەڵ مناڵان کردووە و تێبینیم کردووە کە لەناو مناڵاندا، کچان زۆر بە تواناترن لە کوڕان. بەڵام ئەوە کولتوورە کە خزمەتی تواناکانیان ناکات و ناخوازێت پێشتر بکەون. هەر بۆیە ناگەن بەو ئاستەی کە بە ڕاستی لە توانایاندایە و تەواو لەبارن بۆ ئەوەی پێی بگەن. بە داخەوە، ڕەخساندنی ئەو هەلومەرجانەی کە وا دەکەن ژنان دەستیان بەو سەرچاوانە بگات کە یارمەتیدەریانە بۆ گەشەکردنی کولتووریی و گەیشتنیان بە پلەوپایەی گرنگ، هێشتا بوونی نییە. ئەوەیان پێویستی بە گۆڕانکارییە لە هزر و مێنتاڵتیدا تا باوەڕ بەوە بکەیت کە بوونی ژنانیش هاوشێوە و بە ئەندازەی بوونی پیاوان گرنگە. دەزانم کە ئەو گۆڕانە لە شەو و ڕۆژێکدا ڕوونادات، بەڵام ئەوەیشی کە ئێستا هەیە و بەردەستە، بەس نییە.

– هەستت چییە بەرامبەر بە بوونی ژنێک بە سەرۆکی فەرەنسا؟

ئیریگارای: گەر توانی هەر وەک ژنێک بمێنێتەوە، وەک ژنێک خۆی پەروەردە بکات و بایەخ بە چەسپاندن و گەشەپێدانی بەها مێینەییەکان بدات، دیارە بەبێ فەرامۆشکردنی هەبوونی پەیوەندییەکی باش لەگەڵ پیاودا، جا بەها جیاوازەکانیان بێت یا پێکەوەژیان و هاوبەشیکردنیان بێت لە جیاوازییەکانیاندا، ئەو کات لە ناخی دڵمەوە هیوای بۆ دەخوازم و دەڵێم بەڵێ: بەڵی بۆ سەرۆکێکی ژن لە فەرەنسا.

ژنان زیاتر لەبار و بەتواناتر بوون بۆ سەقامگیرکردنی بەهاکانی دڵسۆزیی و پەیوەندییە گەرموگوڕەکان لەنێوان کەسان و کۆمەڵەکاندا،

– مەبەستت لە کام بەهایانەیە بۆ ژنی ئەمڕۆ؟  

ئیریگارای: جارێ سەرەتا با ئەوە بڵێم کە من باوەڕم وایە ژن زیاتر ڕێزی ژیان دەگرێت. جا گەر ژیان خۆی بێت یان ژینگە و ئەتمۆسفێری ژیان بێت، ژن ڕێزی زیاتری بۆی هەیە. دواجار ئێمە لەمڕۆدا، تازە لە سەرەتاوە دەستمان پێکردۆتەوە تا بەیەک دنیا ناکۆکی جۆراوجۆرەوە بایەخ بە گرفتە ئیکۆلۆژییەکان بدەین، چونکە تا ئەو کاتەی نابنە بەربەست لە بەردەم پارە پەیداکردنماندا، دەمانەوێت بەشداری لە بایەخدان بە ژینگەدا بکەین، ئەمەیش بۆ خۆی بەهایەکە کە لە مڕۆکەدا ژنان دەتوانن بیچەسپێنن و پێشی بخەن. مەبەستم لە ڕێزگرتنە لە ژیان و ئەو ژینگەیەیشی کە ژیان دەپارێزێت. پاشان شتێکی تریشمان هەیە بە ناوی میواندۆستی و مامەڵەکردنی دۆستانەی ئەوانی ترەوە کە خۆی لە بنچینەدا کولتوورێکی فێمینیستیانەیە، میواندۆستیی فێمینیستی جیاوازترە لەوەی کە پێشتر هەبووە. لەمڕۆدا تۆ بۆ ئەوەی بتوانیت هاوکاری هەژاران بکەیت دەبێت بە مانای تەواوی وشەکە بەخشندەتر بیت و دەستودڵت فراوانتر بێت، لێ بیرۆکەی دۆستایەتی و میواندۆستی، جاران باشتر بوو، چونکە هەموو مرۆڤەکان لە پەیوەندییەکی دۆستانەی دوولایەنە و ئاڵوگۆڕکارانەدا بوون لەگەڵ یەکتری، کە بە باوەڕی من زۆر تایبەتمەند و سوودبەخشە، چونکە گەر من هاتبێتم بۆ وڵاتەکەی تۆ و وەک دۆست و میوانێک ڕاتگرتبێتم، منیش کە تۆ هاتبیتە وڵاتەکەم هەمان میواندۆستی و خزمەتکردنم وەک قەرزێک لە ئەستۆم، نیشانداویتەتەوە. ئا لەبەر ئەوەیە کە پێم وایە ژن دەتوانێت دۆستایەتی زیاتر وەک بەها ببەخشێت نەوەک بەهاکانی لەسەر بنەمای هیرارکی (پلەبەندیی دەسەڵات) یا پەیوەست بە پارەوە، دامەزرابن. ئەمە سەرباری ئەوەی کە بەهای نزیکایەتیشمان هەیە کە هەر تایبەتە بە ژنان، چونکە بە داخێکی زۆرەوە، بەوەی کە زیاتر پێوەند/پەیوەست و کابانی ماڵ بوون وەک ترادسیۆن، ژنان زیاتر لەبار و بەتواناتر بوون بۆ سەقامگیرکردنی بەهاکانی دڵسۆزیی و پەیوەندییە گەرموگوڕەکان لەنێوان کەسان و کۆمەڵەکاندا، شتێک کە لە مڕۆدا زۆر پێویستیمان پێیەتی تا گفتوگۆی بکەین و بەهۆیەوە بتوانین لە کولتوورەکانی تر تێبگەین. ئێمە پێویستمان بەوەیە کە دووبارە بەدوای ڕەچەڵەک و ڕەگوڕیشەی دڵسۆزیی و گەرموگوڕیی مرۆڤەکاندا بگەڕێێن و بزانین چین. چونکە گەر تۆ لەمڕۆدا گوێ لە زۆربەی ئەو ئاخاوتن و وتانە بگریت کە گوایە پێشکەوتنخوازانەن، دەبینیت هەر هەمان ئەو بەهایانەن کە سەرچاوەکەیان ژنە. بە ڕای من بۆ ژن وا باشترە کە لە ماڵ بێتەدەرێ تا بتوانێت ئەو بەهایانە بە ناو ئەو کەسانەدا بڵاوبکاتەوە کە نییانە. بە تایبەتی ئەوانەی کە زۆر سادە و سروشتین و زۆر پێویستیان بە کولتوور و ڕۆشنبیرییە.  

پەراوێزەکان:

^[1] With. دیارە ئەم وشەیە مانای زۆر جیاوازی هەیە لە ئینگلیزیدا، بۆ نموونە بە ماناکانی وەک: لەگەڵ، بە، لای، و..هتد یش بەکاردێت، بەڵام مەبەستی ئیریگارای لەنووسانی نێرینەوە تەنها بەو مانایەوە کە زیاتر (بە) یە نەوەک (لەگەڵ) وەک ئەوەی لای مێینە دەیبینین. و.ک.

^[2] I wrote the sentence with a pen.

^[3] I came to school with my bike.

^[4] I’ll go out tonight with my boyfriend.

^[5] I’ll always live with you.

^[6] Together.

^[7] I play football, together, with my friends.

^[8] I go out, together, with my friends.

The post ژن و پیاو: پێکدادانی ڕەهەندە جێندەرییەکان appeared first on ژنەفتن.

مۆران: گومانی تێدا نییە کە دەبێت خەبات بکەین بۆ یەکخستنەوەی پێودانگەکانی هزر و بیرکردنەوە. من پێم وایە ڕۆشنبیر سەرباری چالاکییەکانی وەک نووسەر، فەیلەسوف یان ئەدیب، کارەکانی هەمووی بە ئاڕاستەی خەڵک و بۆ ڕای گشتین، ڕێک وەک ئەوەی کە نیچە دەیڵێت: بۆ هەمووانە و بۆ هیچ کەسێکیش نییە. ئامانجی ڕۆشنبیر چارەسەرکردنی ئەو گرفتانەیە کە وا دیارە جەوهەری و سەراپاگیرن و پەیوەستن بە چارەنووسی مرۆڤایەتییەوە، بە سیاسەت و دادپەروەرییەوە، بە یاسا و بەرگریکردن لە بێگەردی و خاوێنیی مرۆڤەوە. هەر بۆیە دەبینیت کە ڕۆشنبیر ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لە جیهانێکی زۆر تایبەتمەندتردا کە تیایدا جۆرە یەکخستنێکی هەموو پێودانگەکان دەبینرێن، ئەگەرچی بە داخەوە کەمتر گوێی لێ دەگیرێت. لێ جاروباریش بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو هەڵدەکەوێت کە پەیامی ڕۆشنبیر پرشنگ دەداتەوە، پزیسک دەسەنێت و پەخش دەبێتەوە، ڕێک وەک ئەوەی لەو دواییانەی فەرەنسادا لەگەڵ (ستێفان هیسێل)دا بینیمان کاتێک لە دەزگایەکی پەخشی بچووک کتێبێکی ٢٠ لاپەڕەیی بە ناونیشانی ((نکۆڵی بکەن!)) بڵاو کردەوە، کتێبێک کە دەنگدانەوەیەکی زۆر باشی هەبوو و ملیۆنێکی لێ فرۆشرا.

 فەهمی: دەمەوێت بزانم کە چۆن سەردەمی تێکنۆلۆژیا و سایبەرنیتیک دەبنە مایەی شۆڕش لە جیهاندا و دەیگۆڕن، لە کاتێکدا ئێوە باس لە چاکسازی و ڕیفۆرم دەکەن: ڕیفۆرمی هزر؟

مۆران: بۆچی ڕیفۆرمکردنی هزر؟ چونکە زۆر پێویستمان بە ڕیفۆرمکردنی خودی زانین خۆیەتی. زانین لەمڕۆدا پەش و بەربڵاوە، تەواو لێکهەڵوەشاوە و لێک جوێ بۆتەوە، بەو مانایەی کە ئێمە بە چەند لقێکی زانین پەروەردە و ئاڕاستە دەکرێین کە هیچ پەیوەندی و کۆمۆنیکاسیۆنێک لەنێوانیاندا نییە، لە کاتێکدا کە بە ڕاستی لە خودی جیهان خۆی دەڕوانین، پۆلێن نەکراوە بۆ لق، کاتیگۆری و پۆلی جیاجیا وەک ئەوەی کە لە زانکۆدا هەیە بۆ نموونە. لە جیهاندا، شتەکان پێکڕا هەموویان لە پەیوەندی، کارلێک و هەماهەنگیدان بە یەکترییەوە، هەر بۆیە ڕیفۆرمکردنی زانین و چاکسازیکردن تێیدا واتە توانای تێگەیشتن لە پەیوەندییەکان و پێکەوەبەستەرەکان، پێکەوەبەستەرەکانیش ئەو شتانەن کە من پێیان دەڵێم کۆچنی پێکهێنەرانە. بۆیە من ڕام وایە کە پێویستمان بە هزرێکە پێکهێنەرانە و پێکەوەبەستەرانە، چونکە تەنها ئەوە دەتوانێت ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی ئەم سەردەمەمان ببێتەوە کە تەواو گشتگیر و جەوهەرین، بۆ نموونە جیهانگیریی (گڵۆبالیزم). هەموومان دەیبینین کە جۆرە ئاوێتەبوون و کارلێکردنێکی نزیک هەیە لەنێوان دیاردە سیاسی و دیمۆگرافی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و دەروونی و ئایینییەکاندا، ئەمە جگە لەوەی کە ناتوانین دانایی و زانینی شارەزا و پسپۆڕەکان هەر هەموویان، بخەینە پاڵ یەکتری، بەڵکو دەبێت زانینێکمان هەبێت کۆکەرەوە و پێکەوەبەستەری کۆی ئەو کایانە بێت، ئەمەیش خۆی جۆرە بەرەنگارییەکە کە هەر وا ئاسان نییە.

ڕەخنەم لە شۆڕش گرتووە بەو مانا گشتگیرەی کە هەڵدەستێت بە سڕینەوەیەکی تەواوی ڕابردوو، کە جیهانێکی نوێ دروست دەکات و ئامرازی توندوتیژ و خوێنین بە کار دەهێنێت.

فەهمی: لە ئێستادا هەموو ئامرازەکانی ڕاگەیاندن باسی شۆڕشێکی عەرەبی دەکەن، شۆڕشێکی ئیسلامی لە تونس و میسر. لە دوای شۆڕشی 1968ەوە کە هەڵاوێردی هزری و ڕۆشنبیران هەڵیان گیرساند، کەس ناوێرێت باس لە شۆڕش بکات. ئێوە چۆن دەڕواننە پەرەسەندنی چەمکی شۆڕش، بە تایبەتی کە میللەتانی عەرەب بەدەر لە سەرکردە و هەڵاوێردەکانیان خەبات دەکەن و هاتوونەتە سەر شەقام؟ ئایا ئەمە بەتەنها تایبەتمەندێتی وڵاتانی باشوورە؟

مۆران: سەرەتا دەبێت ئەو تەمومژە بڕەوێنینەوە کە لەسەر وشەی شۆڕش هەیە. من خۆم ڕەخنەم لە شۆڕش گرتووە بەو مانا گشتگیرەی کە هەڵدەستێت بە سڕینەوەیەکی تەواوی ڕابردوو، کە جیهانێکی نوێ دروست دەکات و ئامرازی توندوتیژ و خوێنین بە کار دەهێنێت. ئەوەی کە لە چوارچێوەی تونس و میسردا ڕوویدا بوونی کۆمەڵێک بزووتنەوەیە کە مۆرکێکی شۆڕشگێڕانەیان هەیە لێ لە چوارچێوەیەکی نیشتمانی و نەتەوەییدا. واتا، ڕژێمێکی کۆن لەناو دەچێت، بەڵام نازانین ئەو ڕژێم و سیستمە تازەیەی کە دێتە ئارا و دروست دەبێت، چۆنە. بەڵام وەک ئێوەیش تێبینیتان کردووە، ئەم شۆڕشە لە بنەڕەتدا ئاشتییانەیە. ئەوەی کە لە وڵاتانی عەرەبیدا وەک ڕووداوی گرنگ ڕوودەدات تەنها لەو ڕوانگەیەوە بەهادارە کە هەمیشە ڕووداوێکی چاوەڕواننەکراوە. ئێمە بینیمان گەنجێک لە شارێکی چەپەک و دوورەدەستی تونس خۆی سووتاند، کەچی لەپڕ ناڕەزاییەکان و لێکەوتەی کردارەکەی ئەو، کڵپەیان سەند و کاتێک ئاوڕماندایەوە گەیشتە یەمەن. ئێمە بینیمان کە خواستێک بۆ ئازادی و برایەتی هەیە، کاردانەوەیەک لە ئارادایە دژ بە گەندەڵی و دەوڵەمەندییەکی چەپەڵانە. دەمەوێت بڵێم ئەمە شۆڕشێکە لە هەمان ئەو پرەنسیپانەوە سەرچاوەی گرتووە کە بوونە مایەی سەرهەڵدانی مافەکانی مرۆڤ و شکاندنی زیندانی باستیل لە ساڵی ١٧٨٩دا. بەڵام ئەوەی کە سەری هەڵدا هەر زوو خنکێنرا و دەستخرایە بینی، تا بینیمان لە سەدەی نۆزدەیەمدا سەری هەڵدایەوە و بووینە خاوەن سیستمی کۆماری. مەبەستم لەوەیە کە ئەوەی لە ساڵی ١٧٨٩دا ڕوویدا، سەرباری ئەوەی کە هەن لێرە و لەوێ دەڵێن نەماوە و بزربووە، بووە سرووش و بناغەیەک بۆ ئایندەی ئێمە. من پێم وایە ئەوەی کە لە تونسیش ڕوویدا، ئەگەری زۆرە کە پێچەوانە و قڵپ ببێتەوە، زۆر بۆی هەیە لە ڕێڕەوەکەی خۆی لابدات، دەشێت بخنکێنرێت و لە یادبچێتەوە، لێ ڕۆشناییەکە دەدرەوشێتەوە، وانەیەکیشە. زۆر لە ئێمە لە ئەوروپا ڕایان وایە کە لە جیهانی عەرەبیدا هیچ ئەڵتەرناتیڤ و جێگرەوەیەک بۆ سیستمێکی دیکتاتۆری، پۆلیسیی سەربازی، یا تیۆکراسیی ئایینی، لەئارادا نییە و وای دەبینن کە کۆی ئەم جوڵانەوانە زادەی کۆمەڵێک گەنجن کە خولیا و تامەزرۆی ئازادین و بەس. هەموو ئەم جۆرە بۆچوونانە ئەو ڕووداوانەی ساڵی ١٩٨٩ی چینم بیردەخەنەوە کە زۆربەی ئەوانەی قسەیان لەسەر دەکرد ڕایان وا بوو کە چین هیچ نییە جگە لە مێشوولەیەکی شین کە دەخوازێت کتێبی سوور ژێرەوژوور بکات. ئەوە بوو دەرەنجام سەرکوتکردنی هەموو ئەو گەنج و لاوانەمان بینی کە داوای ئازادییان دەکرد. کەواتە چینییەکانیش، سەرباری جیاوازییان لە ئێمە، هەر وەک ئێمە وان و ئێمەیش وەک ئەوانین. هەر بۆیە پرسیارەکە ئەوەیە کە داخۆ ئەمە چ وانەیەکمان فێر دەکات؟

بەو دواییانە لە دیدارێکدا بووم لە پاریس کە لەگەڵ چەندین تونسی، فەرەنسی، لوبنانی و تەنانەت ئەلیاس سەنبەری باڵیۆزی فەڵەستینیش لە یونسکۆ، کۆبوومەوە و لە بەردەم جەماوەرێکی فەرەنسی پاریسیدا وتم: ئێمەیش وەک عەرەبین، عەرەبیش وەک ئێمەن. ئەوە بوو جەماوەرەکە کردیان بە چەپڵەڕێزان. مەبەستەکەی من لەوە بوو کە چەندە لە ڕووی کولتوورییشەوە جیاواز بین، دواجار ئەوانیش لە ئێمە دەچن و ئێمەیش لە ئەوان، دەیشبێت پارێزگاری لەو جیاوازبوونەی خۆمان لە یەکتری بکەین. تۆ بنواڕە: هەردوو لامان هەمان خولیا و هەمان یەکێتیمان هەیە، هەر بۆیە پێموایە کە ئەمە خاڵێکی زۆر پۆزەتیڤ و گرنگە بۆ دەرچوونمان لە وەهمێک کە خەڵکانێک زۆر زیرەکانە قۆستویانەتەوە و تەنها و تەنها خزمەت بەو سیستمە دیکتاتۆرییە گەندەڵانە دەکات. باوەڕیشم وایە ئەوەی کە ڕوویدا، پەیامێکە خاوەن مۆرکێکی جیهانی و گەردوونیی کە لە هەموو لایەکەوە دەبیسترێت.

فەهمی: پاش یانزەی سێپیەمبەر و دەستوەردانی سەربازییانەی ئەمریکا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، تووشی شۆک بووین بە وێنەیەکی تری خۆرئاوا، خۆرئاوایەک کە دەگەڕێتەوە بۆ جەنگە پیرۆز، ئایینی و خاچپەرستییەکانی! ئەمەیش وای کرد کە سەرلەنوێ ئیسلام ڕەوایەتی پێبدرێتەوە کە بە دیوێکی تردا، لێدانی جەزرەبە و گورزێکی کوشندە بوو لە هێزە پێشکەوتنخوازەکان. ئایا پاش دەسەڵاتگرتنە دەستی تەواوی هێزە کۆنەپارێز و کۆنزەرڤاتیڤەکان لە جیهاندا، چۆن دەڕواننە سێکیولاریزمی خۆرئاوایی؟

مۆران: دەستێوەردانی ئەمریکی لە جەنگی دووەمدا دژ بە عێراق بە ناوی سەپاندنی دیموکراسییەوە، بەتەنها پڕوپاگەندە و بانگەشەیەکی وەهمی بوو، چونکە دیموکراسی بە زەبر و توندوتیژی ناسەپێنرێت، بە تایبەتی ئەوەی کە سەپێنرا نیمچە هەڵتەکاندن و لە ڕیشەهەڵکێشانی وڵاتێک بوو. تونس نموونەیەکی زۆر قەشەنگی ئەوەیە کە ویست و خواست بۆ ئازادی و دیموکراسی لە قوڵایی وڵاتەکە خۆیەوە هەڵقوڵا، نەوەک دەرەنجامی دەستێوەردانێکی دەرەکی بێت. وەک سەرۆکی پێشوویش (حوسنی موبارەک) وتی، ئەوەی کە جەمبوون و کۆبوونەوەی خەڵکی لە مەیدانی تەحریری میسر هێناوەتە ئارا، دەستێوەردانی دەرەکی نییە. کەواتە ئەمە خاسیەت و تایبەتمەندێتی بزووتنەوە خۆڕسک و خۆوەکییەکانە کە لەپڕێکدا دروست دەبن، ئاشتیخوازانەن، قەشەنگن و دۆستانە کە دەکرێت بە پرشنگدارترین چرکەساتەکانی مێژوویان دابنێین، بەڵام کاتیان دەوێت تا باشتر ئۆرگانایز و ڕێکبخرێن! ئەوەی کە لە تونس و میسر ڕوویدا و بینیمان، دوورخستنەوە و لاوازکردن و دواجاریش وێرانکردنی هێزە ئۆپۆزسیۆنە دیموکراسییەکان بوو، ئێ ئەمەیش وایان لێدەکات ناچاربن خۆیان بونیادبنێنەوە. کەواتە هەڵچوون و خۆوەکیببونەکە هەر بەردەوام دەبێت، بەڵام لە ڕەوتێکدا کە بریتییە لە سەرلەنوێ خۆبونیادنانەوە. بێگومان ڕوویشدەدات کە هەندێک جار لادان، پاشەکشە و گەڕانەوە بۆ دواوە ببینین، بەڵام ئەوەی کە ڕوویدا، ڕوویدا، ئێستا دەبێتە لە ئایندە بڕوانین.

گرنگترین بەکارهێنانی ئینتەرنێت بەلای منەوە دیموکراتیزەکردنی کولتوورە،

فەهمی: دوا پرسیار، ئایا ئینتەرنێت بە کار دەهێنن؟ ئەی پەیوەندیتان لەگەڵ ئەو تێکنۆلۆژییە نوێیە چۆنە؟

مۆران: من ئینتەرنێت تەنها بۆ ناردنی ئیمەیڵ و نامەی ئەلێکترۆنی بە کار ناهێنم، بەڵکو وەک هۆکارێکیش بۆ دەستخستنی زانیاری و بەدواداچوونی هەواڵەکان. لێ ئینتەرنێتیش وەک زمان وایە، زیاد لە ڕوویەکی هەیە و دەتوانیت بە زیاد لە شێوەیەک بە کاری بهێنیت. وەک چۆن شاعیرەکان بۆ نووسین بە کاری دەهێنن، ئاوهایش مافیاکان و تاوانکارەکانیش بە کاری دەبەن. گرنگترین بەکارهێنانی ئینتەرنێت بەلای منەوە دیموکراتیزەکردنی کولتوورە، مەبەستم لەوەیەکە ئێمە بۆ نموونە لە ڕێی ئینتەرنێتەوەیە کە دەتوانین موزیک، گۆرانی و دەقە ئەدەبی و شیعرییەکان دابگرین، بەڵام ئینتەرنێت هێزێکی ئازادیخوازانەی مەزنیشی هەیە کە خزمەت بە هەندێک جوڵانەوە و بزووتنەوە دەکات، بۆ نموونە لە ئێران و چین و تونس و میسر ئامرازێکی باشی پەیوەندیگرتن و کۆمۆنیکاسیۆن بوو کە وای کرد لاوان و جەماوەر دەمودەست بکەونە جوڵە و بێنە سەر شەقامەکان. نموونەیەکی تر مەسەلەی ویکیلیکسە کە پەردەهەڵماڵینە لەسەر چەندین مەلەفی نهێنی گرنگ و هەستیار کە تیایدا هەم هەندێک شتمان بۆ دەردەکەون، هەم شتگەلێکیشمان لێ ون دەبن. بەڵام لە هەمووی گرنگتر بوونی جەنگێکی جیهانییە لەنێوان هێزگەلێکدا کە خواستی زانینە و نێوانی کۆمەڵێک سیستم و بانک کە هەموو شتێک دەکەن تەنها بە ئامانجی خنکاندنمان و بەکارهێنانی خودی ئامرازی ئینتەرنێت بۆ دیلکردن و لە قاڵبدانی هەر دەستپێشخەریەک کە بۆ زانین هەبێت.

لە ئێستادا مۆرکە ئازادیخوازانەکەی ئینتەرنێت زۆر زۆر گرنگتر و بە بایەخترە لەو دیاردە نێگەتڤ و نەرێنیانەی کە باسمکردن. بیریشت نەچێت – وابزانم خۆیشت دەیزانیت – ئازادی ڕەها وەک ئەوەی کە هیگڵ باسی دەکات، هاوتا و یەکسانە بە تاوانکاری! من ڕاموایە ئەو ئازادییە کە لە ئێستادا پەسەندە، بریتییە لە زانین، لە بەرەنگاربوونەوە، لە یاخیبوون و ململانێ دژی ستەمکاری.

The post ڕۆشنبیر، شۆڕش و دەسەڵاتی سایبەرنیتیک appeared first on ژنەفتن.

وەک بە ناونیشانی کتێبەکانیدا دەردەکەوێت، سولێ هەندێک مەلەفی زۆر هەستیاری ورووژاندووە و چەندەها گریمانەی دژ بە هۆشیاری باو خستۆتە بەرچاو کە بوونەتە هۆی ئەوەی زانکۆ خۆیانی لێ بێبەری بکات و ئەو دەزگایانەی بڵاوکردنەوەیش کە هەژموونیان بە سەر بازاڕدا هەیە و قۆرخیانکردووە، دەستنووسەکانی ڕەت بکەنەوە، ئەمە جگە لەوەی لە لایەن ئەو سەنتەرانەی ساختەکارانە پێیان دەوترێت بنکەی لێکۆڵینەوە و ئەو دەزگای ڕاگەیاندنایشەوە کە گوایە خولیای ئازادی و هەمەرەنگیی فیکرین، بەردەوام فەرامۆش و وەلاخراوە.

– لە ناونیشانی کتێبەکەتدا (خودا کێیە؟)، مەبەستت لە بەکارهێنانی وشەی خودا چی بوو؟

سۆلێ: لەو ناونیشانەدا (خودا کێیە؟)، مەبەستم لەو تاقە خودایە بوو کە لە لایەن جوو، مەسیحی و موسوڵمانەکانەوە بە چەندەها ناوی جۆراوجۆرەوە (ئیلۆهیم، گەد، ئەڵا)، پەرستراوە. خەڵکی هەموو باوەڕیان وایە کە دەزانن خودا کێیە، ئەو خودایەی کە سەرەتا بۆ ئیبراهیم و پاشتریش بۆ موسا دەرکەوت، وەک ئەوەی کە لە دۆگمی هەر سێ ئایینە یەکتاپەرستییەکەدا دەیبینین. بەڵام من هەر لە بەشی یەکەمی ئەو کتێبەمدا بە ناونیشانی (هەندێک ڕاڤەی هەڵە بۆ خودای تەورات) ڕوونی دەکەمەوە کە وا نییە، بە تایبەتی کە پاش ڕوونکردنەوە و توێکاریکردن دەیسەلمێنم کە هەر دوو کەسایەتی ئیبراهیم و موسا ئەفسانەیی بوون و ئەو خودایەیشی کە گوایە دەیاندوێنێت و قسەیان لەگەڵ دەکات – وەک ئەوەی کە تەورات دەیڵێت – خودا نەبووە، بەڵکو خودایەکە تایبەت بە گەلی یەهود لە پاڵ ڕستێک خودای تردا.

بیرۆکەی خودای تاکوتەنها (تاقە خودا) لە داهێنانی گەلی یەهودە کە دۆخێکی مێژوویی دژوار دەژیان و لەبەر هەڕەشەی لەناوچوونی شوناسیاندا بوون

– ئایا دەکرێت ناو، شوێن و مێژووی لەدایکبوونی خودای تاکوتەنها بزانین؟

سۆلێ: خۆی یەکتاپەرستی ڕاستەقینە یان تاکوتەنیایی خودا بەو مانایەی کە جگە لە یەک تاکەخودا، هیچ خودایەکی تر بوونی نییە، بیرۆکەیەکە بەر لە سەدەی چوارەمی پ.ز، بوونی نەبووە. بیرۆکەی خودای تاکوتەنها (تاقە خودا) لە داهێنانی گەلی یەهودە کە دۆخێکی مێژوویی دژوار دەژیان و لەبەر هەڕەشەی لەناوچوونی شوناسیاندا بوون. خۆی ناوی نیشتمانیانەی خودای گەلی یەهود (یەهوە) بووە و پێیان وا بووە مەزنترین خودایە، بەڵام باوەڕیان بەوە نەبووە کە تاقە خودایە. هەر ئەوەیش نا، بەڵکو پێیان وا بووە کە یەهوە هاوەڵ یا ژنێکی هەیە بە ناوی (ئەشیرا). لێ پاشتر بۆیان دەرکەوت ئەو خواوەندەی کە گەلی یەهود دەپارێزێت، زۆر بێدەسەڵاتترە لەوەی کە بتوانێت لە سەرەتای سەدەی شەشەمی پ.ز دا لە بەردەم هێرشی بابلییەکاندا بەرگرییان لێ بکات، بە تایبەتی کە پەرستگای ئۆرشالیم دەڕوخێنن، فەرمانی نەفیکردن بەسەر هەڵاوێردەکەیدا دەدەن و دەربەدەر دەبن. دواتر و پاش ٥٠ ساڵ، کاتێک گروپە هەڵاوێردەکەی یەهودییەکان لە لایەن فارسەکانەوە ڕزگار دەکرێن و دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ئۆرشالیم، لێ جگە لە دامەزراندنی دەوڵەتۆچکەیەک بەبێ سەربەخۆیی، بەبێ سوپا و بە دوور لە بوونی هەر جۆرە خۆشگوزەرانییەک، هیچی تریان نابێت. ئەوان لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریای مەزنی فارسیدا دەژین کە تا میسر درێژبۆتەوە، کەواتە چۆن باوەڕ بەوە بکەن کە خوداکەیان (یەهوە)، مەزنترینی خوداکان بووە؟

– کەواتە تاکخودایی، بایۆگرافی و مێژووی خۆی هەیە. ئایا بەشداری بنەڕەتییانەی تۆ لە نووسینەوەی بایۆگرافی ئەو خودا تاکوتەنیایەی یەکتاپەرستەکان چییە؟

سۆلێ: من پێم وایە بەشدارییەکەی من لە ڕاڤەکردنەکەمدا پشتی بە هەندێک هۆکاری مرۆیی بابەتییانە بەستووە، نەوەک پەنای بردبێتە بەر هیچ چەشنە پاڵنەرێکی هێزی دەرە سرووشتی دەربارەی ئەوەی کە چۆن و بۆچی و بە تایبەتی لەو کاتەدا گەلی یەهودی ئەو بیرۆکە شۆڕشگێڕانەیەیان بۆ هاتووە دەربارەی ئەوەی کە تەنها یەک خودا بوونی هەیە. زۆر بە کورتی، خۆ فارسەکانیش خودایەکی نیشتمانییان هەبووە، خودایەکی تایبەت بە خۆیان کە ئاهورامەزدایە و پێیان وا بووە مەزنترین خوداوەندە، خوڵقێنەری ئاسمان و زەوییە و بەڵێنی بە گەلەکەی داوە کە بەسەر جیهاندا زاڵیان بکات. ئەمەش خۆی هەمان ئەو دۆگمەیە کە یەهودییەکان لەبارەی خوداکەیانەوە هەیانبووە و باوەڕیان پێی بووە. هەر بۆیە چەندە مێژوو جەختی لە دروستیی باوەڕی فارسەکان کردبێتەوە، هێندەیش دۆگم و باوەڕی یەهودییەکانی بە خوداکەیان، بە درۆ خستۆتەوە. هەر بۆیە یەهودییەکان تا واز لە خوداکەی خۆیان نەهێنن و شوناسی خۆیان لە دەست نەدەن، لە قۆناغێکی دیاریکراودا باوەڕ بە خۆیان دەهێنن کە هەردوو یەهوە و ئاهورامەزدا هەمان خوداوەندن و جگە لە یەک تاقە خودا، هیچ خودایەکی تر بوونی نییە.

– بە ڕای ئێوە، ئایا گرنگترین درۆیەک کە دەربارەی خودای یەکتاپەرستەکان بەربڵاوە، چییە؟

سۆلێ: بێگومان گەورەترین درۆی هەڵبەستراو بریتییە لەو مانایەی کە بە گێڕانەوەی تەوراتی بەخشراوە و دەگێڕێتەوە کە پاش ئەوەی موسا ڕوو بە ڕوو لەگەڵ خودادا لە شاخی سینا، ٤٠ ڕۆژ بەسەردەبات، لەو سەرەوە بە خۆی و دوو تابلۆی بەردینەوە دێتەوە کە خودا بە دەستوخەتی خۆی و بە زمانی عیبری ١٠ فەرمایشتەکەی لەسەر نووسیوە، تۆزێک پاشتر لەوەیش، موسا بە زمانی عیبری ئەو فەرمایشتانەی تری کۆپی کردووە کە خودا لەسەر پەڕە و بەرگی زۆر تەنک، بۆی نووسیونەتەوە. ئەمەیش خۆی درۆیە، چونکە ئەوەی کە قسەی لەگەڵ موسا کردووە، خودای تاک و تەنها نەبووە، بەڵکو یەهوە بووە، خودای نیشتمانیی یەهودییەکان کە بێ هیچ ئایدیایەکی پێشوەخت ئامادەکراو، زۆر بە ئاسانی لە دەقی عیبرانیی تەوراتدا دیارە و خۆی دەنوێنێت. لەوەیش زیاتر بڕۆین، ئەو گریمانەیە بۆیە درۆزنانەیە و ڕاست نییە چونکە زمانی عیبری لە سەردەمی موسادا وەک ئەوەی کە گوایە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی سیانزەیەمی پ. ز، زمانێکی نووسراو نەبووە، بەڵکو نزیکەی پاش ٤ یان پێنج سەدە لەو کاتە، نووسراوەتەوە. کەچی سەرباری هەموو ئەو درۆ شاخدارانەیش، دەبینیت ئەو چیرۆکە خەیاڵییەی وەک سرووشێکی دامەزرێنەرانە پێشکەش کراوە، سەرچاوەی هەر سێ ئایینە یەکتاپەرستییەکەیە.

– باشە، ئەی دەرەنجامی ئەو درۆ هەڵبەستراوانەی یەکتاپەرستی و تاک و تەنهایی خودا چییە، ئایا هیچ کاریگەریەکیان لەسەر ژیانی مرۆڤ و مێژووی مرۆڤایەتی هەبووە بە گشتی؟

سۆلێ: یەکتاپەرستی، دەمارگیریی و نالێبووردەیی هێنایە ناو ژیانی مرۆڤایەتییەوە. بۆچی؟ کاتێک کەسێک باوەڕی وا بێت جگە لە یەک تاکە خودا زیاتر، کە هاوکات واتای یەک تاکە ڕاستی و یەک چاکەیش دەگەیەنێت، هیچ خودایەکی تر بوونی نییە، ئەو کەسە خۆبەخۆ و تەنانەت لە ڕووی لۆژیکیشەوە باوەڕی وا دەبێت کە هەموو ئایینەکانی تر هیچ نین جگە لە ڕستێک هەڵە و خورافات. ئەم جۆرە هزر و مێنتاڵتییە شتێکە کە تەنانەت دەرەنجامەکانی لە پەیوەندیەکانی نێوان هەر سێ ئایینە یەکتاپەرستییەکان خۆیشیاندا دەبینین. بە ئاشکرا دەبینین کە باوەڕدارانی هەر یەک لەو ئایینانە باوەڕیان وایە کە تەنها ئەوە خۆیانن خاوەن تاکە ڕاستیین دەربارەی ئەوەی کە دەبێت شێوەی ڕاستەقینەی پەرستنی خودا چۆن بێت. هەر یەک لەو ئایینانە، دوو ئایینەکەی تر بە لەئاینهەڵگەڕاوە (هێرتیک) دەزانن کە دەبێت بە ناوی هەمان ئەو خودایەی کە گوایە لە نێوان هەر سێکیاندا هاوبەشە، دژایەتی بکرێن. ئەمەیش تەواو پێچەوانەی ئەو ئایینانەیە کە فرەخودان.

– گەر بە ئەرک نەبێت، ئایا دەتوانیت تۆزێک فراوانتر بۆمان لێکبدەیتەوە؟

سۆلێ: ناکۆک و پێچەوانە بەو یەکتاپەرستییە و دەرەنجامە نەرێنیەکانی، گەر بۆ نموونە لە ئایینێکی فرە خواوەندی وەک گریکەکان بکۆڵینەوە -وەک ئەوەی کە من لە هەردوو کتێبەکەمدا (توندوتیژیی یەکتاپەرستی) و (زەردەخەنەکەی هۆمیرۆس)دا کردوومە – دەبینین لە جیهانێکی ئایینیدا کە لە فرە خواوەندی، بۆچوون و سایکۆلۆژی جیاواز و هەر دوو ڕەگەزەکە دروست بووبێت، کەس ناتوانێت بەسەر مرۆڤیدا بسەپێنێت بە تەنها ڕێز لە یەک باوەڕ و ئەو کۆمەڵە فەرمایشتانەی باوەڕەکە بگرێت کە دەبێت لە پێناو پیادەکردنیان لە واقیعدا، بە کار بهێنرێن. تەنانەت دەسەڵاتی (زیۆس) خۆیشی کە شای خواوەندەکان بووە، لە لایەن چەندین خواوەندی ترەوە ڕێگیری لێکراوە، دوور نەڕۆین لە لایەن (هیدرا) ی ژنی خۆیەوە لە سەرەتادا. هەر لەم دەروازەیەیشەوەیە دەتوانین لەو نهێنییە تێ بگەین کە بۆچی میللەتی یۆنانی خاوەنی ئەو مانا ڕێژەگەراییەن کە بێگومان بەرەو تۆلێرانت و قبوڵکردنی جیاوازیمان دەبات. فەیلەسوف (پرۆتاگۆراس) کە لە ئەتینای سەردەمی پیرکلسدا زۆر بەناوبانگ بووە، نووسیویەتی: ((چاکە شتێکی فرە ڕەنگە)). هەر بۆیەیشە کە تەنها بۆ تاکە یەک جاریش چییە، نابینیت لەناو گریکییەکاندا ململانێیەک بە ناوی خودا یا دۆگمێکی ئایینییەوە هەبووبێت.

– جارێک نووسیبووت کە خۆگێلکردن و چاوپۆشین لە توندوتیژیی ئایینە یەکتاپەرستییەکان کوێربوونێکی ئیرادییە و بە مەبەست. ئایا دەتوانیت زیاتر ئەوەمان بۆ ڕوون بکەیتەوە؟

سۆلێ: وەک دەزانیت کۆی خەباتگێڕانی هەر سێ ئایینە یەکتاپەرستیەکە، هەموو ئەوانەی کە لە لایەکەوە دەڵێن توندوتیژی لە هەموو ئایینەکاندا هەر هەبووە و لە لایەکی تریشەوە دەڵێن، ئەو توندوتیژییەی لە لایەن ئایینە یەکتاپەرستییەکانەوە پەخشکراوە هیچ نییە جگە لە لادان لەو دۆگمە ڕەسەنەی کە لە جەوهەری خۆیدا ئاشتیخوازە، لە لایەن هەموو هەوادارانی ئەو جۆرە بۆچوونانەی کە باسم کردن، دژایەتییەکی زۆر دڕندانەی ئەو بیرۆکەیە دەکرێت کە دەڵێت: ناتوانیت توندوتیژی لە باوەڕکردن بە بوونی یەک تاکە خودا، داببڕیت و لێی جیابکەیتەوە، بەڵکو هاوشانیەتی و پێویستیشی پێیەتی. من خۆم ڕام وایە، ئەوانەی کە ئەم قسانە دەکەن نە گەمژەن و نە هەڵگەڕاوە لە ئایین، نا، بەڵکو بە ویست و مەبەست دەیانەوێت خۆیان لەو شتانە گێل بکەن کە دەشێت دۆگم و باوەڕە ئایینییەکانیان وەک بەخشەری مانایەک بە ژیانیان، وێران بکات.

سێکیولاریزم بەرپاکردنی جەنگ نییە لە دژی ئایینەکان، بەڵکو دانانی سنوورێکە بۆیان تاوەکو بەرپاکردنی توندوتیژی بە ناوی ئەم یان ئەو ئایینەوە، ببێتە کارێکی نەکردە و مەحاڵ.

– تۆ چۆن لە سێکیولاریزم تێ دەگەیت؟

سۆلێ: سێکیولاریزم یەکێکە لە پرەنسیپە سەرەکییەکانی یاسای فەرەنسی، کۆرپەلەی فەلسەفەی ڕۆشنگەریی فەرەنسی و شۆڕشی ١٧٨٩یە. هەر لە ڕێگەی یاسای (جیاکردنەوەی کەنیسەکان لە دەوڵەت)یشەوەیە کە ساڵی ١٩٠٥ شێوەیەکی فەرمی بەم پرەنسیپە دەبەخشرێت. ئامانجیش لەو پرەنسیپە کۆتاییهێنان بوو بەو هاوەڵیەی کە لەنێوان عەرش و سەربڕگەدا، هەبوو، هەروەها کۆتاییهێنان بە هێزی کەنیسەی کاتۆلیکی کە لە سیستمی کۆندا خۆی بە خودا و خاوەنی مافی یەزدانی، دەزانی. پاشتر لە ساڵی ١٩٠٥دا یاساکە لە ئامانجە سەرەتاییەکانی یەکەمی بەرفراوانتر کرا  تاوەکو هەموو ئایینەکان بگرێتەوە، هەر بۆیە لە یاساکەدا دەیخوێنیتەوە کە سێکیولاریزم واتای جیاکردنەوەی کەنیسەکان لە دەوڵەت، نەوەک کەنیسە بە تەنها. دیارە مەبەست لە سێکیولاریزم بەرپاکردنی جەنگ نییە لە دژی ئایینەکان، بەڵکو دانانی سنوورێکە بۆیان تاوەکو بەرپاکردنی توندوتیژی بە ناوی ئەم یان ئەو ئایینەوە، ببێتە کارێکی نەکردە و مەحاڵ.

ئازادی و ڕەخنە دوانەیەکن کە پێکەوە لکاون و لەدایکبوون، ناشکرێت لەژێر هیچ جۆرە ناوێکدا لە یەکتری جیابکرێنەوە.

وەکو خۆم، من بە دڵ و گیان لەگەڵ پرەنسیپی سێکیولاریزم دام. من دەتوانم سێکیولاریزم وەک پرەنسیپێک کە بە داخەوە زۆر جار لە دەرەوەی فەرەنسا بە هەڵە تێی دەگەن، وا پوخت بکەمەوە: دەوڵەت ڕێگە بە پیادەکردنی هەموو ئایینەکان دەدات و دەیشیان پارێزێت، بەو مەرجەی کە دەستوەرنەدەنە دەسەڵاتی سیاسی، قبوڵیان بێت لەگەڵ ئایینەکانی تردا هەڵبکەن و بژین و جیاکاری لەنێوان هیچ ئایینێکیشدا نییە. هاوشانی ئەمەیش، دەبێت ئازادیی ویژدان و باوەڕ هاوەڵ و هاوشان بێت لەگەڵ ئازادیی فیکر و ئازادیی ڕادەڕبرینێکدا کە دەوڵەت ڕێگەیان پێ دەدات و پارێزگاریشیان لێ دەکات. ئا بەو شێوەیەیش دەبینیت کە هەموو تاکێک مافی خۆیەتی بە هەر ئامرازێک بووە، ڕەخنە لە هەر جۆرە ئایینێک بگرێت. چونکە دواجار ئازادی و ڕەخنە دوانەیەکن کە پێکەوە لکاون و لەدایکبوون، ناشکرێت لەژێر هیچ جۆرە ناوێکدا لە یەکتری جیابکرێنەوە.

– بۆچی میدیای فەرەنسی بەردەوامە لەسەر بێدەنگیکردنێکی زۆر گوماناوی بەرامبەر بە بیروبۆچوون و کتێبەکانت؟

سۆلێ: ئەو تێزانەی کە من پێشکەشیان دەکەم و ئەو دەرەنجامانەیشی کە پێیان دەگەن و دەریاندەخەن، باوەڕی زۆر میدیاکاری لەقکردووە و تووشی شۆکی کردوون، بە ڕادەیەک کە لە جیاتی ئەوەی بێن بە دژە ئارگیومێنت وەڵامی ئارگیومێنتەکانم بدەنەوە، وایان پێ باشترە بە بێدەنگی هێرش بکەنە سەرم: بێدەنگی وەک چەکی ترسنۆکەکان. دیارە تیایشیاندایە کە خۆیان کۆنترۆڵ کردووە تا بەشێک لە خوێنەر و بینەرەکانیان لەدەست نەدەن، وەک ئەوەی لە دڵی خۆیاندا بڵێن: کتێبەکانی پڕن لە لوغم و دینامێت، باشترە خۆمانیان لێ بە دوور بگرین. ئێدگار مۆران، کە ئەنترۆپۆلۆگێکی بەناوبانگی فەرەنسییە و لەسەر ئاستی جیهانیش ناسراوە، بۆی نووسیبووم: ((هێندەی ئەوەندەی کە دادپەروەریت و لەسەر هەقیت، منیش هێندەی ئەوە، خۆمم لێ بە دوور گرتوویت)).     

The post خودا کێیە؟ appeared first on ژنەفتن.

ژیرار: بیریاری كێبه‌ركێ

ژیرار Rene Girard ساڵی ١٩٢٣ له ‌شاری Avignon له‌ دایكبووه‌ و له‌ خوێندنگه‌ی Chartes  خوێندوویه‌تی، پاشان ئه‌ده‌بی له ‌زانكۆی ئیندیانا له ‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا خوێندووه و ساڵی ١٩٥٣ به‌رگری له‌ تێزه‌ی دكتۆراكه‌ی كردووه‌. له‌ ساڵی ١٩٥٧دا له‌ جۆن هۆبكنز خوێندوویه‌تی و یه‌كه‌م كتێبی خۆی له‌ساڵی ١٩٥١دا به ‌ناونیشانی (درۆی ڕۆمانتیكیی و هه‌قیقه‌تی ڕۆمانئاسایانه‌). ساڵی ١٩٥٨ كراوه‌ته‌ مامۆستا له ‌زانكۆی ده‌وڵه‌ت له‌ نیو یۆرك و له‌وێ له‌ كاتی ئاماده‌كردنی كتێبی دوه‌میدا به ‌ناونیشانی (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س) سه‌رقاڵی توێژینه‌وه‌ بووه‌ له‌ شكسپیر و ئه‌تنۆلۆژیا. پاشان ساڵی ١٩٧٥ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ زانكۆی جۆن هۆبكنز و له‌ سه‌ره‌تای ١٩٨٠دا له‌ زانكۆی ستانفۆرد توێژینه‌وه‌ ده‌كات، هه‌ر له‌وكاته‌شدا كۆمه‌ڵه‌ی (Jean Pierre Dupuy) وه‌ك سه‌نته‌رێكی فره‌ ئاڕاسته‌ بۆ پسپۆڕیی له‌ توێژینه‌وه‌ تیۆرییه‌كاندا داده‌مه‌زرێنێت. ژیرار خاوه‌نی چه‌ندین كتێبه‌ كه‌ هه‌موویان ده‌رباره‌ی بیری ئه‌نترۆپۆلۆژیی و شیكاری ئه‌ده‌بیین. هه‌ر له‌و ده‌مه‌شه‌وه‌ گه‌شه‌ی به‌ تیۆره‌یه‌كی ڕه‌سه‌ن داوه‌ ده‌رباره‌ی كێبه‌ركێ و رۆڵی له ‌كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كاندا، ئه‌وه‌ش له ‌ڕێی دراوه‌كانی مێژووی ئایینه‌كان و شیكاریی نووسینه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان. ساڵی ٢٠١٥ لە ئەمریکا دەمرێت. له‌ کۆتاییەکانی ژیانیدا كۆمه‌ڵێك دیالۆگی بڵاوكرده‌وه‌ له‌ژێر ناونیشانی (بنچینه‌كانی كولتوور)، كه‌ له‌ بڵاوكراوه‌كانی wrBro D. de ی پاریس، ساڵی ٢٠٠٤ەوەو تیایدا قسه له‌سه‌ر تێكڕای كاره‌كانی خۆی ده‌كات. ‌

له‌كتێبه‌كانیشی:

١. قۆچی قوربانی، پاریس ١٩٨٢

٢. ئه‌وه‌ی كه ‌فیتنه‌گێڕه‌، پاریس ٢٠٠١

٣.ڕێچكه‌ی كۆنی خه‌ڵكه‌ لاده‌ره‌كان، پاریس ٢٠٠١

٤. ده‌نگی ئاڵۆزی واقیع، پاریس ٢٠٠٤

لێ لێره‌دا پرسیارێكی تر دێته‌ پێشێ: ئایا ژیرار مێژوونووسی ئایینه‌كانه‌ یا ڕه‌خنه‌گری ئه‌ده‌ب، ئه‌نترۆپۆلۆژه‌ یان فه‌یله‌سوف؟ یان هه‌موو ئه‌وانه‌یه‌ له‌یه‌ك كاتدا؟ ئایا مرۆڤ چۆن ده‌توانێت له‌ شیته‌ڵكردنی چه‌مكی ئیره‌یی و حه‌سودی لای شكسپیره‌ یاخود گاڵته‌جاڕیی لای سارته‌ره‌وه‌ بڕوات به‌ره‌و تانه ‌و ڕه‌خنه‌گرتن له ‌ته‌لمود؟ ئه‌ڵبه‌ته‌ پاش تێپه‌ڕینی به‌شیكاركردنی سرووتی قوربانیدان به ‌كۆیله‌ لای خێڵه‌كانی دایاك له‌ دورگه‌ی بۆرنیۆ و ئه‌فسانه‌ی ئۆدیپ، هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌بێ توێژینه‌وه‌ی مه‌یدانیی و تاقیكارییانه‌ به‌ پاڵپشتی كتێب و سه‌رچاوه‌؟ ئه‌و هه‌ر له‌ یه‌كه‌م كارییه‌وه‌ به‌ناوی (درۆی ڕۆمانتیكیی و هه‌قیقه‌تی ڕۆمانئسایانه‌) ١٩٦١، (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س) ١٩٧٢ بۆ (شته‌ شاراوه‌كان هه‌ر له ‌دامه‌زرانی جیهانه‌وه)‌ ١٩٨٧ تاوه‌كوو (قۆچی قوربانی) له‌ ١٩٨٢دا هه‌رگیز كاره‌كانی له‌ په‌ره‌سه‌ندن نه‌كه‌وتوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له ‌به‌ركه‌وتنی به‌ جه‌ماوه‌رێكی به‌ربڵاوتر له‌ بازنه‌ی ‌پسپۆڕان، كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بۆته‌ مایه‌ی خوڵقاندنی كاردانه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌یی و هه‌ندێكجاریش زۆر توند له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌. زیاد له‌جارێكیش بیستراوه‌ كه‌ وتویانه‌‌ بیری ژیرار هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ پارچه‌یه‌ك كه‌ره‌ی زۆر بچوك له‌سه‌ر له‌تێك نانی گه‌وره‌، یان وتراوه‌ ژیرار دوای هه‌ندێك تێزهی ئومێده‌وار و پڕ خواست كه‌وتووه‌ كه‌ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ و قه‌بوڵكردن مه‌حاڵن. لێ سه‌رباری هه‌موو ئه‌و ڕه‌خنانه‌ش ساڵی ١٩٨٢ له‌ سیریزی لاسال كۆنفرانسێك كرا بۆ توێژینه‌وه‌ و پشكنینی شیكاره‌ ئه‌نترۆپۆلۆژییه‌كه‌ی ده‌رباره‌ی قوربانیدان و فیداكردن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌ساڵی ١٩٩٤ەوە گۆڤاری (Contagion)  به‌وردی چاودێری كاره‌كانی ده‌كات، وه‌كچۆن دیدارێكی نێوده‌وڵه‌تی ساڵانه‌شی ڕێكخست ده‌رباره‌ی توندوتیژیی و موقه‌ده‌س، هه‌مو ئه‌وانه‌ش به‌ڵگه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كاره‌كانی ژیرار بایه‌خدارن له‌ جیهانی ئه‌كادیمیدا.

هه‌ندێكجار لێره‌وله‌وێ ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ جیهانی ژیرار جیهانی تاك بیرۆكه‌یه‌. كه‌ ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ ده‌بیستین نازانین به‌ ڕاستی مه‌به‌ست له‌ چییه‌، ئایا مه‌به‌ست له‌ پره‌نسیپی لاساییكردنه‌وه‌یه‌، یان به ‌كوشتنی دامه‌زر‌ێنه‌رانه، مه‌به‌ست له‌ میكانیزمی قوربانیدان و فیداكارییه‌، یان به‌ دیمه‌ن و سیمایان له‌ئینجیلدا.. یان چی؟ ئایا ئه‌و تاكه‌ بیرۆكه‌ تایبه‌ت و دانسقه‌یه‌ چییه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕه‌خنه‌ ئاماژه‌ی پێده‌دات؟ له‌ ڕاستیدا هه‌مو ئه‌و ئایدیایانه‌ ئه‌چنه‌ ناو خانه‌ی یه‌ك بونیادی ئاوێته‌وه، یه‌ك تیۆره‌ی گشتی ده‌رباره‌ی هۆكاره‌كانی كێبه‌ركێی ململانێئاسایانه‌ی نێوان مرۆڤه‌كان، ده‌ره‌نجامه‌ سرووتییه‌كانیان و په‌یوه‌ندیشیان به‌ مێژوو و گه‌شه‌كردنی ده‌زگاكانه‌وه‌. كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م كارێكی مه‌زنداین، له‌به‌رده‌م بونیادێكی گێڕانه‌وه‌یی ئه‌نترۆپۆلۆژی زۆر گه‌وره‌ و زه‌به‌لاحداین كه‌ له‌مڕۆدا كه‌س نیه‌تی، كارێك كه‌ بێدوودڵی ده‌توانێت بڵێت خاوه‌نی كلیله‌كانی بنچینه‌ و چاوگه‌كانی كولتووره‌ كه‌ بۆ خۆی ناونیشانی دوا كتێبی ژیراره‌ له‌ ٢٠٠٤دا. باشه‌ ئه‌ی له‌ كوێوه‌ و چۆن هێڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م بونیاده‌ فیكرییه‌ مه‌زنه‌ بگرین؟ له‌ ساڵی ١٩٧٩دا و پاش ده‌رچوونی كتێبه‌كه‌ی (شتگه‌لێك شاراوه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای دامه‌زرانی جیهانه‌وه‌) گفتوگۆیه‌كی توند هاته‌ ئارا كه‌ ته‌نانه‌ت سنووری پیرۆزی زانکۆ و گفتوگۆ ئه‌كادیمیه‌كانیشی به‌زاند: ئایا كاتێك ژیرار ده‌ڵێت مه‌سیحیه‌ت ئه‌و ساخته‌یی و فێڵكردنه‌ ڕه‌خنه‌ و ڕووتده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ میكانیزمی فیداكاری و قوربانیداندایه‌، ئایا به‌م كاره‌ی، خۆی دیسانه‌وه‌ مێژووی ئایینه‌كانی تێكه‌ڵ به‌ خودی ئایینه‌كان نه‌كردووه‌؟ له‌و چركه‌ساته‌وه‌ ئیدی ژیرار له‌ توێژینه‌وه‌كانیدا كار له‌سه‌ر شیكاركردنی ئه‌و دابڕانه‌ ده‌كات كه‌ په‌یامی ئینجیلیی له‌ناو كه‌له‌پوری مه‌سیحییدا دروستیكردوه‌. له‌و توێژینه‌وانه‌شی (ئه‌هریمه‌ن ده‌بینم وه‌ك بروسكه‌ ده‌كه‌وێت) له‌ساڵی ١٩٩٩، (ئه‌وه‌ی كه‌ فیتنه‌گێڕه‌) ساڵی ٢٠٠١، هه‌روه‌ها (ده‌نگی ئاڵۆزی واقیع) له‌ ساڵی ٢٠٠٢دا.

‌‌ ئێستا با بزانین ژیرار دۆركایمێكی ڕادیكاڵه‌ وه‌ك خۆی ده‌نووسێت، یا لاهوتییه‌كی پۆست مۆدێرن؟

ئه‌وه‌ ژیرار خۆیه‌تی له‌م دێڕانه‌ی خواره‌وه‌دا وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ ده‌داته‌وه‌:

‌‌ پ: ئایا ده‌توانین بزانین له‌وه‌ته‌ی ده‌ستت كردوه‌ به‌ نووسین، ده‌ته‌وێت به‌رگری له‌ چ بیرۆكه‌یه‌ك بكه‌یت؟

ژیرار: تیۆره‌كه‌ی من شانداده‌داته‌ سه‌ر گریمانه‌ یا جۆرێك له ‌بۆچوونی سه‌ره‌كی كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی: ئاره‌زووه‌كانی مرۆڤایه‌تی ملكه‌چی یاسای لاساییكردنه‌وه‌ن، واته‌ ئاره‌زووگه‌لی لاساییكه‌ره‌وانه‌ن، یان به‌ مانایه‌كی تر ئاره‌زووگه‌لێكن ڕووه‌و ئه‌و بابه‌تانه‌ ملده‌نێن و ئاڕاسته ‌ده‌كرێن كه‌ خه‌ڵكانی دیكه‌ش ئاره‌زووی ده‌كه‌ن. چه‌نده‌ ئاره‌زووه‌كانی ئه‌وانیتر توند و به‌هێز بن، ئاره‌زووه‌كانی منیش به‌هه‌مان ‌شێوه‌ توند و به‌هێز ده‌بن. له‌ گه‌رمه‌ی ئه‌م كێشمه‌كێشه‌شدا ڕه‌نگه‌ وای لێبێت ئاره‌زووی به‌رامبه‌ره‌كه‌م زۆر بۆ گرنگتر بێت له‌ خودی بابه‌ته‌تی ئاره‌زووه‌كه‌: ئیدی لێره‌وه كێبه‌ركێكه‌ ده‌گۆڕێت و ده‌بێته‌ ململانێیه‌كی تاكه‌كه‌سیانه‌‌ و به‌ به‌رده‌وامیش ئه‌گه‌ره‌كانی هه‌ڵگیرسان و ڕوودانی توندوتیژیی له‌ئارادان و گه‌شه ‌ده‌كه‌ن. خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا ململانێی مرۆیی، زاده‌ی كێبه‌ركێیه. لای ئاژه‌ڵانیش ململانێكه‌ ئه‌نجامی كێبه‌ركێیه‌، كێبه‌ركێی سێكسیی بۆ نموونه‌، كه‌ زیاتر له‌ ڕێگه‌ی سه‌پاندنی په‌یوه‌ندییه‌كانی زاڵبوون و كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌بێت و یه‌كاڵا ده‌كرێته‌وه‌: ئاژه‌ڵه‌ لاوازه‌كه‌ مل ده‌دات بۆ ئاژه‌ڵه‌ به‌هێزه‌كه ‌و ملكه‌چی ده‌بێت كه‌ ده‌ره‌نجامه‌كه‌شی ‌بریتییه‌ له‌ سه‌قامگیربونی سیستمێكی هیراركیی تاڕاده‌یه‌ك جێگیر. لێ لای مرۆڤ به‌ هه‌مان شێوه‌ نییه‌: چونكه‌ خه‌ڵكی هه‌روا و له‌خۆوه‌ مل ناده‌ن، به‌ڵكو ده‌ستده‌ده‌نه‌ ئه‌نجامدانی ‌كارگه‌لێكی توندوتیژ كه‌ كۆتایی نایه‌ت. هه‌ربۆیه‌ جۆرێك له ‌تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی دواخراو پیاده‌ ده‌كه‌ن، له ‌ڕێگه‌ی لاساییكردنه‌وه‌یشه‌وه‌ ده‌یكه‌نه‌ كێشه‌ی ته‌واوی گروپه‌كه‌یان. كه‌واته‌ توندوتیژیی مرۆیی توندوتیژییه‌كی درم و په‌تائاسایه: له‌ تاك به‌ تاكی گروپدا بڵاوده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ من ناوم ناوه‌ (قه‌یرانی لاساییكردنه‌وه‌) كه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ خۆی ببێته‌ مایه‌ی قه‌سابخانه‌ی كۆگه‌لیی. گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی دیدی گه‌شه‌سه‌ندنه‌وه‌ سه‌یری ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بكه‌ین ئه‌وا شتێكی باش و گونجاو نابینین. به ‌دڵنیایه‌وه‌، چونكه‌ زانایانی بواری پالیۆئه‌نترۆپۆلۆژی (واته‌ زانستی توێژینه‌وه‌ له‌ بنچینه‌ و ڕه‌گه‌زی مرۆیی به‌پێی ئه‌و پاشماوه‌ و ئێسكوپروسكانه‌ی‌ له‌به‌رده‌ستدان و ماونه‌ته‌وه‌، و.ك،) پێیانوایه‌ ڕه‌نگه‌ زۆر له ‌گروپه‌ مرۆیی و به‌ر له‌ مرۆییه‌كانیش له ‌ده‌ره‌نجامی ئه‌و توندوتیژییه‌ فه‌وتابن و نه‌مابن كه‌ له‌نێو مرۆڤه‌كاندا هه‌بووه‌. له‌وانه‌شه‌ گه‌ر بڕێك میكانیزم نه‌بوونایه‌ بۆ وه‌ستاندنی ئه‌و سووڕی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و قه‌یرانه‌ قوڵانه‌، به‌رده‌وامبوونی ته‌واوی ڕه‌گه‌زی مرۆیی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی فه‌وتان و له‌ناوچووندا بوایه‌. ئه‌م میكانیزمه‌ش كه‌ پێشتر له‌ كتێبی (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س)دا باسم كردبوو بریتییه‌ له ‌میكانیزمی (كوشتنی دامه‌زرێنه‌رانه‌) كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ و به‌هۆیه‌وه‌ خه‌ڵكی توانیویانه‌ ده‌رمانی كاتی بۆ قه‌یرانی لاساییكردنه‌وه‌ بدۆزنه‌وه‌: ئه‌ویش به ‌گوێزانه‌وه‌ی درمه‌كه‌ بۆ یه‌ك تاكه‌ قوربانی، تاكه‌ قوربانییه‌ك هه‌ڵگری هه‌موو ئه‌و ئاره‌زووه‌ كێبه‌ركێكارانه‌یه‌ كه‌ بووه به‌ بابه‌تێك بۆ ڕقێكی كۆگه‌لیی. ئه‌و فیداكراوه‌ی قوربانی پێدراوه،‌ له‌لایه‌ن هه‌موو گروپه‌كه‌وه‌ مۆرك و وێنه‌ی دوژمنی پێده‌به‌خشرێت، به‌و كاره‌ش ململانێی نێوان كۆمه‌ڵه‌ و گروپه‌ كێبه‌ركێكاره‌كان ده‌وه‌ستێنرێت. دیاره‌ هه‌رچی ئه‌فسانه‌ی میلله‌ته‌ دێرینه‌كان هه‌یه‌ نییه‌ ‌قۆناغێكی وای له‌خۆ گرتوه‌. من خۆم میكانیزمی ئه‌م قوربانی و فیداكارییه به‌ بنچینه‌ و سه‌رچاوه‌ی هه‌موو سرووته‌كان داده‌نێم، كه‌ نموونه‌ و كۆپیه‌ تازه‌ و ئاشكرا و پێشكه‌وتووه‌كه‌ی‌ بریتییه‌ له ‌سرووتی قۆچی قوربانی وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئینجیل له ده‌ستنووسی ‌شانزه‌یه‌مدا باسیده‌كات، هه‌روه‌ها سرووتی فارماكۆس له‌ وڵاتانی گریكی كۆندا: كاتێك به‌ڵا و موسیبه‌ت ڕووی كردبێته‌ شارێك، مرۆڤێك یان ئاژه‌ڵێكی پارێزراو كراوه‌ته‌ قوربانی.

گه‌ر بڕێك میكانیزم نه‌بوونایه‌ بۆ وه‌ستاندنی ئه‌و سووڕی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و قه‌یرانه‌ قوڵانه‌، به‌رده‌وامبوونی ته‌واوی ڕه‌گه‌زی مرۆیی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی فه‌وتان و له‌ناوچووندا بوایه‌

پ: ئه‌ی باشه‌ فه‌رمان و وه‌زیفه‌ی سروته‌كانی قوربانی و فیداكاریی چییه‌؟

ژیرار: وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كتێبه‌كه‌میا (شتگه‌لێكی شاراوه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دامه‌زرانی جیهانه‌وه‌) باسمكردووه، ئه‌و نه‌ریته‌ سرووتئامێزانه‌ كه‌ ڕۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه‌ له‌ سه‌پاندن و به‌رقه‌راركردنی ئاشتی له‌لای گروپ، نموونه‌ی هه‌موو سرووته‌كانی قوربانیدان و فیداكاریین. هه‌ر له‌و كاته‌شه‌وه‌ مرۆڤ هێشتا هه‌ر ئاگایانه‌ و به ‌شێوه‌یه‌كی ڕێكخراو خه‌ریكی لاساییكردنه‌وه‌ی كرده‌ی كوشتنی كۆگه‌لییه‌، كوشتنێك كه‌ له ‌سه‌ره‌تادا خۆوه‌كی و هه‌ڕه‌مه‌كی بوو، كه‌چی پاشتر هێدی هێدی له ‌فۆرم و شێوه‌ی ده‌زگاكاندا ده‌ركه‌وت و خۆی نواند، تا وای لێهات: قوربانییه‌كیان هه‌ڵده‌بژارد و له ‌سرووتێكی فیداكاریی كۆگه‌لیدا ده‌یانكرده‌ قوربانی، به‌وه‌ش ئاشتییان ده‌چه‌سپاند و خۆشگوزه‌رانیان ده‌سته‌به‌ر ده‌كرد.

كرده‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێك خۆی كرده‌یه‌كی ژیارییه‌، میكانیزمی پاراستن و عه‌ماركردنه‌: چونكه‌ چه‌نده‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك قۆچێك بكاته‌ قوربانی، ئاستی توندوتیژیی تیایدا كه‌م ده‌كات و لاواز ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ باوه‌ڕ به‌ سه‌ركه‌وتویی قوربانیدان به ‌قۆچێك بكه‌ن.

خۆی ئه‌و نه‌ریت و خووه سرووتییانه ‌تاڕاده‌یه‌ك دووباره‌كردنه‌وه‌یه‌كی سیمبولیانه‌ی پڕۆسه‌ی كوشتنی دامه‌زرێنه‌ره‌: هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ وام لێده‌كات باس له ‌بنچینه‌ی كولتوور بكه‌م. میلله‌ته‌ دێرینه‌كان له‌سه‌ر هه‌ق بوون: چونكه‌ خووه‌ سرووتییه‌كانیان بنچینه‌یه‌كی فه‌رمانیی هه‌بووه‌. كه‌سانێك هه‌ن پێیان وایه‌ كه‌ خووه‌ سرووتییه‌كان هیچ بنچینه‌ و بنه‌مایه‌كیان نییه‌، به ‌ته‌نها شتگه‌لێكن دروستكراو و زۆر سیمبولی، من ده‌ڵێم نا، ئه‌و خووه‌ سرووتییانه‌ وانە و نمایشه‌كانی ڕووداوی دروستكه‌ر و دامه‌زرێنه‌رن كه‌ ئامانجیان چه‌سپاندنی ئاشتی و ‌وه‌لانانی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌یه‌. كۆمه‌ڵگه‌ دێرین و له‌مێژینه‌كان ئه‌م دیارده‌یه‌ وه‌ك ده‌ركه‌وتنی یه‌زدان و خواوه‌نده‌كان شرۆڤه‌ ده‌كه‌ن. ئه‌نترۆپۆلۆژیاش گوتاری ئه‌و كه‌سانه‌ خۆیان به‌جیدی وه‌رناگرێت كه‌ ده‌ڵێن نه‌ریت و خووه‌ سرووتییه‌كان له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ دامه‌زراندن و زیاتر چه‌سپاندنی گروپه‌، یان بۆ بارینی باران و …هتد. لێ تیۆره‌ی لاساییكردنه‌وه‌ ده‌توانێت ئه‌مه‌ بكات. ته‌واوی گروپ له‌سه‌ر ئه‌م نه‌ریته‌ سرووتیانه‌ دروست بووه‌ و وه‌ستاوه‌ كه‌ ئاشتی به‌رقه‌رار ده‌كه‌ن و ده‌یچه‌سپێنن: هه‌ر له‌ هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ بیگره‌ تا سرووته‌كانی گواستنه‌ و سرووته‌ وه‌رزییه‌كان.. نه‌ریته‌ سرووتییه‌كان، یا ڕیتواڵه‌كان كرداری سه‌ره‌كی مرۆیین: بۆ نموونه‌ كرده‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێك خۆی كرده‌یه‌كی ژیارییه‌، میكانیزمی پاراستن و عه‌ماركردنه‌: چونكه‌ چه‌نده‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك قۆچێك بكاته‌ قوربانی، ئاستی توندوتیژیی تیایدا كه‌م ده‌كات و لاواز ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ باوه‌ڕ به‌ سه‌ركه‌وتویی قوربانیدان به ‌قۆچێك بكه‌ن.

به ‌زۆری قوربانییه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما ده‌لالییه‌‌ هه‌ڵنابژێردرێت كه‌ تاچه‌ند گوناهباره‌ و تاوانبار، به‌ڵكو به‌ زۆری ئه‌و تاوانباره‌ لاوازه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت كه‌ هیج پارێزه‌ر و پاڵپشتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌.

پ: تا چ ڕاده‌یه‌ك ئه‌م ڕیتواڵی قوربانیكردنه‌ بۆ ته‌واوی مرۆڤایه‌تی ڕاسته‌، نه‌وه‌ك ته‌نها تایبه‌ت بێت به‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی كه‌ به‌ڕاستی پراكتیكیان كردوه‌؟

ژیرار: میكانیزمی قوربانیدان به‌ قۆچێك ته‌واوی مرۆڤایه‌تی ده‌گرێته‌وه‌. ئێمه‌ هه‌موومان له‌ناو خۆمانا به‌و جۆره‌ له‌دژه‌ ‌په‌رچه‌كردارمان هه‌ڵگرتووه كه‌ بۆ نموونه‌ خۆی له‌ لێدانی شه‌قێك له‌ سه‌گێك یان كێشان به‌ مێزێكدا ده‌بینێته‌وه‌ وه‌ختێك كه‌ توڕه‌ ده‌بین. ئه‌و لێدانه‌ وامان لێده‌كات ئارام و هێوربینه‌وه‌. ئێمه‌ كه‌ ئه‌و په‌رچه‌كرداره‌ ده‌نوێنین ده‌زانین كه‌ هیچ مانایه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌، لێ باشتره‌ له‌وه‌ی بچین ملی ده‌وروبه‌ر و دراوسێكانمان بگرین. ڕیتواڵه‌كانی قوربانیكردن و فیداكاری درێژكراوه‌ و په‌ره‌پێدانێكی كۆگه‌لییانه‌یه‌ بۆ ئه‌و كاردانه‌وه‌ خۆوه‌كییه‌. دیاره‌ لێره‌شدا قوربانییه‌كان هه‌روا به ‌شێوه‌یه‌كی خۆوه‌كییانه‌ و بێسه‌روبه‌ر هه‌ڵنه‌بژێردراون: چونكه‌ قوربانیكردنی ئاژه‌ڵ ته‌نها له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ خه‌ریكی به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵ بوون و تیایدا شاره‌زابوون. به‌ گشتیش ته‌نها ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ كراونه‌ته‌ قوربانی كه‌ له‌ خه‌ڵكییه‌وه‌ نزیكبوون، واته‌ ئه‌وانه‌ی هی ئه‌وان بوون و ئه‌مان خاوه‌نیان بوون، چونكه‌ ئه‌و ئاژه‌ڵی قوربانیانه‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤی سیمبولییانه‌ی قوربانییه‌ مرۆییه‌كانن. له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌شدا كه‌ ئه‌م جۆره‌ ڕیتواڵه‌یان كردوه‌، قوربانی مرۆیی سیمبولی ئه‌ڵته‌رناتیڤی ئه‌و خراپه‌یه‌ بووه‌ كه‌ له‌ناو تاك به‌ تاكی گروپدا ئاماده‌یه، دیاره‌‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش هۆكاری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاتێك ئاژه‌ڵێك ئاماده‌ ده‌كرێت بۆ سه‌ربڕین و قوربانیكردن، له ‌پێشدا ده‌هێنرێته‌وه‌ ناو ئه‌و گروپه‌ی ده‌یكاته‌ قوربانی وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ لكاندن و و ئاوێته‌كردنی به‌و گروپه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بڵێن به‌شێكه‌ له‌م گروپه‌. ئا به‌و شێوه‌یه‌ ده‌كرێت ئه‌و هێڵه‌ ده‌زووله‌ییه‌ باڵایه‌ ببینین كه‌ له‌ كرده‌یه‌كی ساده‌ی هه‌ڕه‌مه‌كیی (زله‌یه‌ك یان لێدانێك)ه‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕیتواڵه‌ ئاهه‌نگسازییه‌كانی قوربانیكردن، تا ده‌گات به‌ كرده‌ی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌. له‌ كۆمه‌ڵگه‌ دێرینه‌كاندا، بنه‌ماكانی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌شێت هاوشێوه‌ی بنه‌ماكانی قوربانیكردن بێت: چونكه‌ به ‌زۆری قوربانییه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما ده‌لالییه‌‌ هه‌ڵنابژێردرێت كه‌ تاچه‌ند گوناهباره‌ و تاوانبار، به‌ڵكو به‌ زۆری ئه‌و تاوانباره‌ لاوازه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت كه‌ هیج پارێزه‌ر و پاڵپشتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وامان لێده‌كات بڵێیین به‌رپرسیارێتی تاكه‌كه‌سی كاتیگۆرییه‌كی نه‌ناسراوه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كاندا. لێ گرفته‌كه‌ لێره‌دا نییه‌: به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ زۆر باش له‌و چه‌شنه‌ له ‌به‌رپرسیارێتی تێگه‌یشتوون، به‌ڵام وایان پێباشه‌ ده‌رینه‌خه‌ن و بیشارنه‌وه‌ تاوه‌كو سنوورێك بۆ بازنه‌ی تۆڵه‌ستاندن دابنێن. ئه‌وه‌ش‌ بۆ خۆی هه‌ڵوێستێكه‌ كه‌ كارایی خۆی هه‌یه‌.

ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌كه‌ی مه‌سیحیه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌رده‌ی له‌سه‌ر سرووشتی قوربانیدان هه‌ڵماڵی.

پ: به‌ڵام ئایا به‌ ڕای ئێوه‌ ئه‌وه‌ مه‌سیحیه‌ت نییه‌ كه‌ ڕۆڵێكی زۆر تایبه‌ت له ‌مامه‌ڵه‌ی ڕیتواڵییانه‌ له‌گه‌ڵ توندوتیژییدا ده‌گێڕێت‌؟

ژیرار: له ‌ڕاستیدا ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌كه‌ی مه‌سیحیه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌رده‌ی له‌سه‌ر سرووشتی قوربانیدان هه‌ڵماڵی. چونكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی قوربانیكردن كار و ئه‌ركه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی به ‌ته‌واوه‌تی به‌جێبهێنێت، ده‌بێت شتێك بكات تا گروپ وا باوه‌ڕبكات كه‌ ئه‌وه‌ قوربانییه‌، كه‌ به‌رپرسیاره‌ له ‌توندوتیژیی، قوربانییه‌، كه‌ گوناهباره‌. خۆی ئازاره‌كانی مه‌سیح هیچ نییه‌ چگه‌ له‌ حیكایه‌تی كوشتن و قوربانیدان گه‌ر ویستمان به‌م شێوه‌یه‌ بیبینین، به‌ڵام ئینجیل دوو بۆچوون و دیدمان له‌سه‌ر ئه‌م ڕووداوه‌ ده‌داتێ: بۆچوونی جه‌ماوه‌ر كه‌ ده‌خوازن مه‌سیح ڕیسوا بكرێت، هه‌روه‌ها بۆچوونی قه‌شه‌كانیش – كه‌ بۆ خۆیان كه‌مینه‌ بوون- كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م وه‌همه‌ بوون و پێیانوابوو پێغه‌مبه‌ر مه‌سیح گوناهبار نییه‌. گه‌ر ئه‌و قه‌شانه‌ به‌ قسه‌ی جه‌ماوه‌ریان بكردایه‌ مه‌سیحیه‌ت نه‌ده‌بوو له‌ بنه‌ڕه‌تدا. ئه‌و كه‌شفه‌ سه‌ره‌كییه‌ی كه‌ مه‌سیحیه‌ت له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌یهێنێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی پڕۆسه‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێكی قوربانی فێڵێكه‌ و هیچی تر. له‌ هه‌ر سێ ئینجیله‌كه‌ی سه‌ره‌تادا بانگه‌وازێكی تێدایه‌ بۆ مه‌سیح كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی مه‌جازیی و میتافۆریی ئه‌م مانایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت: ((ئه‌و به‌رده‌ی كه‌ وه‌ستاكان ڕه‌تیده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ردی بناغه‌ی ئه‌و بینایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ ده‌تانه‌وێت هه‌ڵیبچنن)). ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕه‌تكرابۆوه‌ و قبوڵ نه‌ده‌كرا، ئه‌مێستا بۆته‌ به‌ردی بناغه‌ی ئه‌و كۆشكه‌ ئایینییه‌. به‌ڵام ئه‌ی ئایا چۆن له‌م ڕسته‌یه‌ تێبگه‌ین؟ به‌ ڕای من ئه‌م ڕسته‌یه‌ ده‌یه‌وێت بڵێت‌ لێره‌ به‌ دواوه‌ پاكی و بێگوناهیی قوربانیی‌ بناغه‌ی سه‌ره‌كی ‌باوه‌ڕه‌. لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌م رسته‌یه‌ به‌راورد بكه‌ین به‌ ڕسته‌یه‌كی دیكه‌ی كاییف (Caiphe) كه‌ ده‌ڵێت: (باشتر وایه‌ مرۆڤێك بمرێت و هه‌موو میلله‌ت ڕزگاریان بێت).  یان وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ شوێنێكی تردا ده‌ڵێت: (خشڵ و زێڕه‌كانتان مه‌خه‌نه‌ به‌رده‌م به‌رازه‌كان، چونكه‌ پێی پیاده‌نێن و پاشان پشتتان تێده‌كه‌ن). به ‌ڕای من هه‌موو ئه‌م وشانه‌ باس له‌ میكانیزمه‌كانی لاساییكردنه‌وه‌ی توندوتیژیی ده‌كه‌ن، میكانیزمگه‌لێك كه‌ لێڵ و ناڕۆشن ده‌مێننه‌وه‌ تا دان به‌ بەگوناهیی و پاكی قوربانیدا نه‌نرێت. خۆی ئازاره‌كانی مه‌سیح باس له‌شتێكی دروست و ڕاسته‌قینه‌ ده‌كات: باس له‌وه‌ی (قوربانی) كه‌ میكانیزمی هه‌موو قوربانیكردن و فیداكارییه‌كه‌ی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ته‌نها ئه‌ڵته‌رناتیڤێكه‌. ئێمه‌ هه‌موومان گوناهبارین چونكه‌ هه‌موومان گوناه و خه‌تا ده‌كه‌ین، داوای تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌كه‌ین، باوكمان ده‌كوژین، له‌گه‌ڵ مه‌حره‌مه‌كانمان سێكس ده‌كه‌ین، نه‌خۆشی تاعون بڵاو ده‌كه‌ینه‌وه‌. خۆی باوه‌ڕبوون به‌ ئه‌فسانه‌كه‌ مانای وایه‌ كه‌ وا نه‌زانین قوربانییه‌كه‌ به‌ته‌نها قۆچی قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤه‌. مه‌سیحیه‌تیش ئه‌فسانه‌كان تێكده‌شكێنێت، به‌ تایبه‌تی ئه‌فسانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ قوربانی گوناهباره‌. ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ژیاری مه‌سیحی ده‌توانێت وێنای گروپێكی ته‌واو له‌ مرۆڤ بكات كه‌ فه‌رمانی تاوانباركردنی قوربانییه‌ك ده‌رده‌كه‌ن، له‌ كاتێكا ئه‌و قوربانییه‌ پاك و بێگوناهه‌.

ئه‌فسانه‌یه‌كمان نه‌دیووه‌ تیایدا جه‌ماوه‌ر هه‌ڵه‌ بن. دیاره‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ كه‌ وامان لێده‌كات ئه‌فسانه‌كانمان خۆشبووێت و پێیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بین، چونكه‌ هۆشیاری و ویژدانمان ئاسوده‌ ده‌كه‌ن.

پ: ئایا به‌ ڕاست ئه‌وه‌ خاسیه‌تێكه‌ تایبه‌ت به‌ مه‌سیحیه‌ت؟

ژیرار: نا، ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌ له‌ كه‌له‌پووری تریشدا هه‌ن، به ‌تایبه‌تی كه‌له‌پووری ته‌وراتی. ئه‌وه‌تا فه‌یله‌سوف ئیمانوێل لێڤیناس به ‌به‌رده‌وامی ڕسته‌یه‌كی ته‌لمودمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: ((ئه‌گه‌ر هه‌موان به‌زۆرینه‌ی ده‌نگ كۆكن له‌سه‌ر كه‌سێكی گومانلێكراو و به ‌تاوانباری ده‌زانن، ئه‌وا به‌ری بده‌ن، ئه‌و بێگوناهه‌)). ته‌لمودیش هۆشیار بووه‌ به‌وه‌ی كه‌ ئه‌و توندوتیژییه‌ی په‌یوه‌ستی لاسایكردنه‌وه‌یه‌، شتێكه‌ هه‌یه‌ و نكۆڵی لێناكرێت. هه‌ر بۆیه‌ پێویسته‌ وریابین به‌رامبه‌ر به‌ كۆده‌نگیی، ته‌واو وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن گه‌رهاتوو ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنێك له‌ سیستمه‌ دیموكراتییه‌ تازه‌كاندا %٩٩بوو، ئه‌وه‌ بزانه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنێكی پاك نییه‌ و گوماناوییه‌. ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له ‌دانایی و حیكمه‌ت كه‌ له‌ سه‌رده‌می كۆندا هه‌بووه‌، لێ ته‌نها له‌گه‌ڵ حیكایه‌تی ئازاره‌كانی مه‌سیحدا ده‌بێته‌ حیكمه‌تێكی سه‌ره‌كی و بنه‌ڕه‌تیی: كه‌ مه‌سیح ده‌مرێت، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌و فه‌رمان و حوكمه‌ كۆده‌نگییه‌یه‌ كه‌ جه‌ماوه‌ر ده‌یده‌ن به‌سه‌ریدا. خۆی له‌ ڕاستیدا ئه‌م حوكمه‌ سه‌رلێشێوێنه‌ر و هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌فسانه‌ كۆنه‌كانیش له‌سه‌ری كۆك نین و ته‌بانایه‌نه‌وه‌: چونكه هه‌ڵگری جۆرێك له‌ فه‌رمان و حوكمی كۆده‌نگئاسایانه‌یه‌. ئێ له ‌دنیاشدا ئه‌فسانه‌یه‌كمان نه‌دیووه‌ تیایدا جه‌ماوه‌ر هه‌ڵه‌ بن. دیاره‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ كه‌ وامان لێده‌كات ئه‌فسانه‌كانمان خۆشبووێت و پێیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بین، چونكه‌ هۆشیاری و ویژدانمان ئاسوده‌ ده‌كه‌ن. لێ په‌یامی مه‌سیحیه‌ت بۆمان ده‌رده‌خات كه‌ ئێمه‌ هه‌موومان تاوانبارین، دیاره‌ ئه‌مه‌ش شتێكه‌ مایه‌ی دڵه‌ڕاوكێ و نائارامی بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یبیستێت.

سیستمی دادوه‌ریی ئه‌مڕۆ به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر پارانۆیی و نه‌خۆشانه‌ شه‌یدای دۆزینه‌وه‌ی گوناهباره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ و به‌سزاگه‌یاندنیه‌تی، هه‌ر بۆیه‌ به‌دوای هیچ قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤدا ناگه‌ڕێت.

پ: به‌ڵام ئایا ئه‌مه‌ مانای وایه‌ هه‌مان ئه‌و پره‌نسیپی قوربانیكردن- فیداكارییه‌ له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا نه‌ماوه‌ كه‌ ئه‌و په‌یامه‌یان وه‌رگرتووه‌؟

ژیرار: بێگومان نا. به‌ڵام ده‌بێت ئەمجاره‌ سه‌ره‌تا ئه‌و ڕووبه‌ر و ماوه‌یه‌ بپێوین كه‌ جیامان ده‌كاته‌وه‌ له‌و دیده‌ نه‌گۆڕه‌ بۆ بیرۆكه‌ی قوربانیكردن و فیداكاریی. له ‌ئینجیلدا ده‌بینین كه‌ وه‌لانان و دوورخستنه‌وه‌ی قۆچی قوربانی ئاماژه‌یه‌ بۆ پراكتیكێكی سرووتی و ڕیتواڵی، واته‌ سیمبولییه‌، لێ پراكتیكێكی ڕه‌واشه. دیاره‌ ئێمه‌ له‌مڕۆدا مانایه‌كی تری پێده‌به‌خشین، بۆ نموونه‌ ئه‌و كاته‌ی ورده‌كاری و دیتالی ئه‌و پرۆسه‌یه‌ دیاریده‌كه‌ین كه‌ له ‌ڕێگه‌یه‌وه‌ گروپێكی مرۆیی به ‌شێوه‌ی كۆده‌نگیی كه‌سێك ده‌كاته‌ به‌رپرس و گوناهباری ئه‌و خراپه‌یه‌ی كه‌ گروپ دووچاری هاتووه‌، كه‌سێك كه‌ دواجار گروپ ده‌توانێت به ‌توندترین شێوه‌ سزای بدات. گه‌ر هاتوو ئه‌م گوزارشته‌مان به‌م مانایه‌ وه‌رگرت ئه‌وه‌ جۆرێك له‌ شه‌رم و ڕووگیریی تێدا ده‌بێت: با بڵێین ساڵی ١٩٩٤ خێڵه‌كانی توتسی بوونه‌ قۆچی قوربانی ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌ له‌ ڕواندا هه‌بوو، ئه‌مه‌ مانای وایه‌ ئه‌وانه‌ خۆیان هه‌رگیز گوناهبار و تاوانبار نه‌بوون له‌و ململانێ ئازاربه‌خشه‌دا، ئه‌و جه‌نگی قڕكردنه‌ش كه‌ له ‌دژیان هه‌ڵگیرسا و كردنیه‌ قوربانی، هیچ پاساوێكی نییه‌ و نه‌بووە. به ‌مانایه‌كی دی، له ‌دیدی ئێمه‌دا قۆچی قوربانی واته‌ قوربانییه‌كی بێگوناه. خۆی هێڵی سه‌ره‌كی هه‌موو كێشه‌كه‌ش له‌مه‌دایه: جا پرسیاری ئه‌وه‌ی كه‌ من له‌كوێوه‌ ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌م هێناوه‌ كه‌ وام لێده‌كات بڵێم ئه‌وان تاوانبار نین، به‌ڵكو قوربانی ئه‌ڵته‌رناتیڤن؟ من ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌ ڕاڤه‌ییه‌ی خۆم ده‌گه‌ڕێنمه‌وه‌ بۆ ئه‌و مانایه‌ی كه‌ له‌ ئینجیلدا هاتووه‌ و فێریكردووین وریابین به‌رامبه‌ر به‌و فه‌رمان و حوكمانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌ ده‌درێن. لێ ئه‌مه‌ نامانپارێزێت له‌وه‌ی كه‌ هه‌ر ناهۆشیار بین به‌رامبه‌ر به‌ قوڵایی زۆر له ‌ڕه‌فتار و پراكتیكه‌كانمان. له ‌ڕاستیدا بیرۆكه‌ی قوربانی له‌واقیعدا ون نه‌بووه‌، هێشتا له‌ ئاسۆ دامه‌زراوه‌كه‌ماندا ده‌دره‌وشێته‌وه‌. وا دیاره‌ سیستمی دادوه‌ره‌ی ئه‌مڕۆمان له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ كۆن و دێرینه‌كان ئه‌قڵانیتر بێت به‌رامبه‌ر به‌ شێوه‌كانی ڕیتواڵی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و سرووتی قوربانیدان به‌ قۆچی قوربانی: چونكه‌ سیستمی دادوه‌ریی ئه‌مڕۆ به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر پارانۆیی و نه‌خۆشانه‌ شه‌یدای دۆزینه‌وه‌ی گوناهباره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ و به‌سزاگه‌یاندنیه‌تی، هه‌ر بۆیه‌ به‌دوای هیچ قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤدا ناگه‌ڕێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ هێشتا فه‌رمان و حوكمه‌كانی دادی ئه‌مڕۆ هه‌ر هه‌ڵگری سیمای دۆزینه‌وه‌ی قوربانییه‌كن، چونكه‌ دادپه‌روه‌ریی پێویستییه‌كی ته‌واو و ته‌نگاته‌نگی به‌ گوناهبار یان تاوانبارێك هه‌یه.‌

بۆ نموونه‌ سه‌یرێكی تاوانه‌ سۆزدارییه‌كان بكه‌، به‌زۆری زاده‌ی زنجیره‌یه‌ك ده‌ستدرێژی و توڕه‌كردنی دووباره‌وه‌بوون له‌نێوان كه‌سانێكا كه‌ په‌یوه‌ندیان بەیه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌ و به‌رپرسیارێتی هاوبه‌ش كۆیانده‌كاته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ دادگا بڕیاری سزادانی ده‌دات ئه‌و كه‌سه‌ نییه‌ كه‌ به‌ته‌نها به‌رپرسیاره‌ له‌و كرده‌وانه‌ی له ‌پێناویدا حوكم و سزادراوه‌. ده‌مه‌وێت بڵێم له‌ناو یاسادا بڕێك له‌ بێسه‌روبه‌ره‌یی و هه‌ڕه‌مه‌كییبون هه‌یه‌ كاتێك‌ فه‌رمان ده‌رده‌كات و هه‌ندێك تاوان سزا ده‌دات (بۆ نموونه‌ ژه‌هركردنه‌ ناو خواردنی كه‌سێكه‌وه‌)، له‌ كاتێكدا زۆر نه‌رمی ده‌نوێنێت به‌رانبه‌ر به‌ كردارگه‌لێكی تر (له‌وانه‌ ناپاكیی پیاوێك له ‌ژنه‌كه‌ی هه‌مو شه‌وێك). كه‌واته‌ ناكرێت هه‌رگیز بتوانین وێنه‌یه‌كی سه‌راپاگیرمان له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵانه‌ هه‌بێت كه‌ ده‌كرێن، چونكه‌ دادپه‌روه‌ری، به‌ گوێزانه‌وه‌ی له‌ به‌ڵگه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ به‌ڵگه‌یه‌كی تر، زۆر له ‌كاریگه‌ری و سووده‌كانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات. ئێمه‌ تاوه‌كو ئه‌مڕۆش ناتوانین ئه‌وه‌ وه‌لابنێین كه‌ دادگاییكردن و ده‌ركردنی فه‌رمان جه‌ختی له‌سه‌ر هه‌ندێك لایه‌نه‌ و هه‌ندێك لایه‌نی تر له ‌كێشه‌یه‌كدا فه‌رامۆش ده‌كات. به‌لای ڕای گشتییه‌وه‌ دادگاییكردنی باش بریتیه‌ له‌و دادگاییه‌ی كه‌ كۆتاییه‌كه‌ی به‌وه‌ دێت تاوانبارێك دان به‌ تاوانه‌كه‌یدا بنێ و قوربانییه‌كیش ببینرێت. ئه‌وه‌ش بۆ خۆی شێوه‌یه‌كه‌ له‌ شێوه‌كانی هه‌ڵبژاردنێكی ڕیشه‌ییانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ باشیان ده‌زانیت بۆ مانه‌وه‌ له‌سه‌ر حیسابی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ خراپیان ده‌زانیت، كه‌ ئه‌مه‌ش دیسان پارێزه‌ری بڕێك میكانیزمی گه‌ڕانه‌ به‌دوای قوربانیدا. به‌م دیویشدا قه‌یرانی سیاسیه‌كانمان هه‌یه‌. سه‌یركه‌ و ببینه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا چی ڕووده‌دات؟ سه‌ره‌تا هه‌ڵبژێرد‌راو رێكکه‌وتی جۆرێك له ‌دۆخی چاولێپۆشین و لێبوردن ده‌كات: هه‌رچیه‌ك ده‌كات باشه‌ و قه‌بووڵه‌. پاشان سه‌رده‌می لێپێچینه‌وه‌ و توندوتیژیی دێت: هه‌رچیه‌كی كردووه‌ خراپه‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێت دووربخرێته‌وه‌ له‌ كاره‌كه‌ی. ئه‌مه‌ سرووتێكی دڵڕه‌قانه‌ نییه، به‌ڵكو خودی پرۆسه‌كه‌ خۆی وایه‌: دوای ماوه‌یه‌ك هه‌رچی خراپه‌ و پۆخڵه‌واتی كۆمه‌ڵگه‌كه‌یه‌ كۆده‌كرێته‌وه‌ و ده‌خرێته‌ ئه‌ستۆی ئه‌و، ئه‌و وه‌ك قۆچی قوربانی. له‌ هه‌ندێك له ‌شانشینه‌ ئه‌فریقاییه‌ كۆنه‌كاندا له ‌دۆخی ته‌شه‌نه‌كردن و بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی و په‌تای درمدا، یان له‌ حاڵه‌تی وشكه‌ساڵی درێژخایه‌ندا فه‌رمان ده‌درا به ‌كوشتنی پاشا.. به‌ چاوپۆشین له‌ پرۆسه‌ی كوشتنه‌كه‌، میكانیزمه‌كه‌ هه‌مان شته‌. لێ داخۆ چی ڕووی ده‌دا گه‌ر ئه‌م میكانیزمه‌مان به‌رده‌ست نه‌خستایه‌، سه‌رباری نرخ و پله‌ سیمبولییه‌كه‌‌شی، ئایا چی ده‌بوو؟ ئه‌و كات جگه‌ له ‌نائومێدی و توندوتیژیی، هیچ ئومێدێك به‌ گۆڕان و بوونی ده‌روازه‌یه‌ك نه‌ده‌بوو.

پ: ئه‌ی ئه‌و هه‌موو ڕه‌خنه‌ و تێبینیه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌كه‌تان بۆ مه‌سیحیه‌ت چۆن لێكده‌ده‌نه‌وه‌، كاتێك به‌وه‌ تاوانبارده‌كرێن كه‌ گوایه‌ خوێندنه‌وه‌كه‌تان له‌ جێگه‌ی خۆیدا نییه‌ و ناشایسته‌یه‌؟

ژیرار: ئێمه‌ وا ڕاهاتوین كه‌ جیاكارییه‌كی سه‌ره‌كی بكه‌ین له‌نێوان هه‌قیقه‌تی سۆسیۆلۆژی و هه‌قیقه‌تی ئایینییدا. ئه‌مه‌ش ته‌واو له‌گه‌ڵ وێنه‌ی نوێی دروستبوونی ئایدیاكاندا ده‌گونجێت، لێ له‌قوڵاییدا ده‌بینین كه‌ كه‌له‌پووریی یه‌هودیی\ مه‌سیحیی دیار و ئاماده‌یه‌ له ‌ده‌زگاكانماندا: دیموكراسی، ڕوونی و شه‌فافیه‌ت له‌ یاساكانماندا، مافه‌كانی مرۆڤ. گه‌ر له‌ ڕابردوودا مه‌سیحییه‌ت به‌ته‌نها كورتكرابۆوه‌ بۆ یه‌ك جۆر له‌ مرۆڤایه‌تی، ئه‌وا ئه‌مڕۆ وانییه‌: ئه‌مڕۆ مه‌سیحیه‌ت گه‌یشتۆته‌ هه‌مو جێگه‌یه‌ك له‌ دنیادا، جا به ‌شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ بێت یان ناڕاسته‌وخۆ، له ‌ڕێگه‌ی ئایدیا نائایینییه‌كانه‌وه‌ بێت یان ته‌نانه‌ت ئه‌و ئایدیایانه‌شی كه‌ دژه‌ ئایینن. ئێ كاتی خۆی ئه‌ندرێ مالرۆش (وه‌زیری رۆشنبیریی له‌سه‌رده‌می دۆ گۆلدا) نووسی بووی: گه‌یشتنی كۆمۆنیزم به‌ شه‌نگهای هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌یشتنی مه‌سیحییه‌ت به‌ چین. ته‌نانه‌ت گه‌ر واش دیار بێت هێشتا هه‌ندێك ژیار هه‌ن دژ به‌و‌ مافانه‌ی مرۆڤن كه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕایگه‌یاندوه‌، هێشتا ناتوانن نكۆڵی له‌وه‌ بكه‌ن كه‌ ئه‌و مافانه‌ هه‌ن. ئه‌مێستا ئیدی ئه‌و كولتوورانه‌ ناتوانن به‌ته‌نها له‌سه‌ر ئه‌و دۆگمه‌ بژیین كه‌ ده‌شێت قوربانیدان به ‌قۆچی قوربانی هه‌مو كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكات. له ‌ڕوانگه‌یه‌كی تریشه‌وه‌، ده‌بێت ئه‌وه‌ ببینین كه‌ ئه‌گه‌ر وه‌حیی ئایینیی زۆر كارا بێت له‌وه‌دا كه‌ به‌ قوربانییه‌ك پرۆسه‌ی قوربانیدانی خوێناویی له‌ ناو ببات، ئه‌وا هه‌ر خودی ئه‌و وه‌حییه‌ ئایینیه‌ كۆمه‌ڵگه‌ مه‌سیحییه‌كانی له‌ ‌‌به‌كارهێنانی ئه‌و ئامرازه‌ كارایه‌ یاساغكردووه، ئامرازێك كه‌ بریتییه‌ له‌ میكانیزمی ڕیتواڵیی و سرووتیی. خۆی وه‌حیی ئایینیی به‌ته‌نیایی و به‌بێ هیچ ئامرازێكی به‌رهه‌ڵستی له‌ به‌رانبه‌ر گێژاوه‌كانی توندوتیژیی و لاساییكردنه‌وه‌ ده‌روونییه‌كانی توندوتیژییدا كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ئێمه‌ی مرۆڤ، به‌جێمان ده‌هێڵێت. له ‌دۆخێكی واشدا، ئێمه‌ به‌رده‌وام له ‌كه‌ناری نابینایی و ئاژاوه‌دا ده‌بین.

سه‌رچاوه‌: ده‌قی دیالۆگه‌کە ڕاسته‌وخۆ له‌ ماڵپه‌ڕی فه‌رمی دكتۆر موحه‌مه‌د سبیلاوه‌ وه‌ك وه‌رگێڕی ده‌قه‌كه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ ئه‌مه‌‌ ناونیشانه‌كه‌یه‌تی:

http://www.mohamed-sabila.com/nossos7.html لێ دیالۆگه‌كه‌ خۆی له‌كتێبێكیدا به‌ناونیشانی: فی الفكر المعاصر (حوارات) دا بڵاوی كردۆته‌وه‌ و گۆڤاری زانسته‌ مرۆییه‌كان سازیان كردوه‌ له‌گه‌ڵ ژیرار. لاپه‌ڕه‌ ٢١ بۆ ٣٧، كه‌ له‌بڵاوكراوه‌كانی (منشورات مابعد الحداثه)‌ یه‌، لێ به‌داخه‌وه‌ ده‌قه‌كه‌م وه‌ك كتێبه‌كه‌ ده‌ستنه‌كه‌وته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی هه‌ستده‌كه‌م دوای بڵاوكردنه‌وه‌ی له‌ماڵپه‌ڕه‌كه‌یدا وه‌ڵامی دوا پرسیاریشی تێدا نییه‌، هه‌ر بۆیه‌ ناچار ئه‌وه‌م وه‌رگێڕا كه‌ ده‌سته‌به‌ر بوو

The post توندوتیژی، قۆچی قوربانی و موقەدەس appeared first on ژنەفتن.

ڕەنگە هەتا ئێستاش بۆ توێژەرانی کامۆ، هۆکاری ئەندامێتی کامۆ لە حزبی کۆمۆنیست و دواتر جیابوونەوە لێیان جێی پرسیار بێت. لە ڕاستیدا ئەم وتارەی لەبەر دەستی ئێوەی خوێنەری بەرێزدایە گرنگی دانە بەم پرسە و هەوڵدانێکی (دکتۆر ڕامین جەهانبەگلوو)ە لەمەر شرۆڤە و شیکاری ئەم پرسە.

ئەم وتارە بەشێکە لە زنجیرە سیمینارەکانی جەهانبەگلوو لە بەرنامەی ئاگۆرا، کە بە شیوەی تۆمارکراو بوونی ھەیە. ئەم بەشە لە سیمینارە لەژێر ناونیشانی (کامۆ و کۆمۆنیزم) بەڕێوە چووە، کە بە مۆڵەت و ئاگاداری بەڕێزیان بە شێوەی نووسین داڕێژراوە و وەرگێردراوەتە سەر زمانی کوردی.

ئەم بابەتە نەک هەر بۆ تێگەیشتن لە کامۆ گرنگە، بەڵکۆ بۆ چۆنێتی تێڕوانینی، ڕەخنە و پێشنیار و تێڕامانە فەلسەفییەکانی کامۆ، لە مەر ئەو ڕەوشەی تێیدا ژیاوەش جێی بایەخە. لە هەمانکاتدا دەکرێت دەروازەیەک بێت بۆ دروست تێگەیشتن لە پەیامە فەلسەفییەکانی.

وەرگێرەکان

***

تێڕامان دەربارەی هونەر و هونەرمەند و نووسەر بێگومان یەکێکە لەو گۆشەنیگایانەی، بۆ خودی کامۆ و تێگەیشتن لە کامۆ زۆر گرنگە. ھونەری نووسین بۆ کامۆ، تەنھا بابەتی بەهرەمەندی جوانیناسیانە (ئیستاتیکی) نییە، بەڵکو لە پێش هەموو شتێکەوە ئامانجی نووسین، جۆرێکە لە بەرگری ئاکاری و سیاسی لە بەرامبەر دەسەڵات، درۆ و ئایدیۆلۆژیا. ئەمە ئەو سێ لایەنەن کامۆ جەختیان لێ دەکاتەوە، واتە دەنووسم بۆ ئەوەی بتوانم خەبات بکەم لە بەرامبەر درۆ و ھەموو جۆرە دەسەڵاتە خۆسەپێنەکان.

لە گوتارەکەی سویدی، کە لە ساڵی (١٩٥٧) نووسراوە وتەیەکی زۆر سەنجڕاکێش بەرچاو دەکەوێت، ئەو دەڵێت: شکۆی پیشەی ئێمە، (ئەو نووسین بە پیشە لە قەڵەم دەدات) ڕەگی لە دوو جۆر پەیمان داکوتاوە:

یەکەم: دوورکەوتنەوە لە درۆ.

دووەم: بەرگریکردن لە بەرامبەر سەرکوت و بێدەنگ کردن.

لە ڕوانگەی کامۆ هەموو نووسەرێک پێویستە ئەم دوو کارە بکات. لە ڕاستیدا ئەو قسەیەی کامۆ دەیکات، بۆ ھەمووان گرنگ و بە بەهایە و بە تایبەتی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆر گرنگترە.

 کامۆ بە جۆرێکی دیکە پێناسەی سیاسەت دەکات و لە ئاست تێگەیشتنی خۆی دەربارەی سیاسەت دەڵێت: ئیدراکی ھەستی گشتییە لەمەڕ کەرامەتی مرۆیی. لە دید و گۆشەنیگای کامۆ سیاسەت بریتییە لە دوو شت: (ئەم لایەنە زۆر سەرجی ڕاکێشام کاتێک کامۆم دەخوێندەوە و هاوڕابووم لەگەڵی و خۆم تێدا دەدیتەوە) یەکێکیان هونەری بەڕێوەبردنی کۆمەڵگایە. وەک خۆی دەڵێت، سیاسەت وەک بەڕێوەبردنی خێزان و ماڵ وایە، واتا لە ڕاستیدا بەڕێوەبردن و ئیدارەکردنە. دووەمیش بابەتی هەستی گشتی سەبارەت بە کەرامەتی مرۆییە. ئەمە لە ڕوانگەی کامۆوە زۆر گرنگە. واتا لە ڕاستیدا سیاسەت لە بەرەی بەرامبەر ئایدیۆلۆژیا دادەنێت؛ چونکە لەو باوەڕەدایە لەوێدا، کە ئایدیۆلۆژیا کەرامەتی مرۆیی دەخاتە ژێر پێ، سیاست لە بەرامبەردا پێویستە ھەستی گشتی و تێگەیشتنی گشتی لە کەرامەتی مرۆیی ببووژێنێتەوە و بانگەشەی بۆ بکات.

جا هەموو ئەو کەسانەی بە تەواوەتی ئاشنایی بیروبۆچوونەکانی کامۆن و بە باشی خوێندوویانەتەوە، دەزانن کامۆ باوەڕی بە ھیچ جۆرە ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسی نەبووە و گێرۆدە نەبووە پێوەی. لە ڕاستیدا باسی سەرەکیمان لێرەدا دەربارەی ئەم لایەنەیە و گومانی تێدا نییە، کاتێک لەم لایەنە تێدەگەن، کە بە شێوەیەکی ڕاست لەو تێگەیشتبن. بۆ ئەوانەی زمانی فەرەنسی نازانن کۆی نووسینەکانی کامۆ وەرنەگێڕدراوەتە سەر زمانی ئینگلیزی وەک هەموو نامە و وتارەکانی، بەڵام هەر چۆنێک بێت بۆ ئەوانەی ئینگلیزی دەزانن بەشێکی زۆری ئەوەی باسی لێوە دەکەین بە زمانی ئینگلیزی دەتوانن وەدەستی بخەن.  بۆ نموونە یەکێک لەو بەرهەمانەی کە لێرەدا قسەمان لەسەر نەکردووە یاداشتەکانی کامۆیە، کە زۆر گرنگن. ئەو خۆی لە بەرگی دووەمی یاداشتەکاندا لە لاپەڕە (٢٧٣) دەڵێت: “من بە پێچەوانەی خواستی خۆم پەلکێشی نێو سیاسەت بووم.” ئاماژە بۆ ئەوە دەکات: “بە هیچ شێوەیەک قەڵەمم لە خزمەتی ھیچ دەوڵەت یان حیزبێکدا نەبووە”. بەم شێوەیە، کەواتە ئێمە لێرەدا ڕووبەڕووی چ جورە مرۆڤێک بووینەتەوە، لە ڕاستیدا ئێمە سەروکارمان لەگەڵ ڕۆشنبیرێکی سیاسی، کە بێزارە لە سیاسەت و ئایدۆلۆژیا.

لەگەڵ نووسەر یان ھونەرمەندێکی بەرپرسیار ڕووبەڕووین، کە خۆی دەخاتە بارودۆخی جۆراوجۆری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ڕای خۆی دەربارەیان دەردەبرێ و دادوەریان لەبارەوە دەکات. بۆ نموونە شەڕی جەزائیر، ئەو پرسانەی لەنێو فەڕەنسا هاتبوونە ئاراوە، جەنگی جیھانی دووەم، بەرەنگاری لە دژی نازیزم، جەنگی ئیسپانیا و هەژاری و هەتا دوایی.

 کامۆ بەردەوام دەربارەی هەموو ئەم بابەتانە نووسیوێتی، بەڵام ئەوە زۆر سەرنجڕاکێشە، کە وەک خۆی دەڵێت: “قەڵەمی من لە  خزمەتی ھیچ حیزب و سیاسەتێک نییە”. بۆچی ئەمەی بەلاوە زۆر گرنکە، لەبەر ئەوەی وەک کامۆ خۆی ئاماژەی پێدەدات دەستەواژەی (سیاسەتی شکۆ و شەرەف) بەکار دەهێنێت. ئەو دەڵێت “من لایەنگری سیاسەتی شکۆ و شەرەفم نەک سیاسەتی حیزب و ئایدیۆلۆژیا”. کەواتە ئەو بە شێوەیەکی تەواو تاکەکەسیانە لە بەرانبەر فەزایەکی ئایدۆلۆژیدایە.

هەر دەربارەی سیاسەت لە ساڵی (١٩٤٤) وتارێک دەنووسێت و لە ڕۆژنامە (کۆبەک) (زۆربەی نووسینەکانی لەوێدا بڵاو کردۆتەوە، لە ساڵانی جەنگی دژ بە نازییەکان و بەرگری فەرەنسا) لەوێدا دەڵێت: (سیاسەت گوتاری مرۆڤێکە بۆ مرۆڤەکانی تر). زۆرێکتان، کە تێگەیەکی سیاسییان هەبووە یان کەسێکی سیاسی بوونە بە دڵنیاییەوە ئەم جۆرە تێگەیشتنەتان لەمەڕ سیاسەت نەبووە. بۆ نموونە کەسێک پرسیارتان لێ بکات سیاسەت چییە و ئێوە لە وەڵامدا بڵێن سیاسەت گوتاری کەسێکە بۆ کەسەکانی تر. بەڵام کامۆ تێگەیشتن و تێگەیەکی جیاوازی هەیە دەربارەی سیاسەت و لە ڕاستیدا ئەو بە جۆرێک لە جۆرەکان سیاسەت بە هونەر و فەلسەفە دەزانێت. واتا جۆرێک لە قسەکردن و دایەلۆگی نێوان کەسەکانە. سەرنجڕاکێشی کامۆ لەوەدایە، کاتێک بەرهەمەکانی دەخوێنیتەوە بابەتەکان لەنێو یەکدی بەدیار دەکەون و تەواوکاری یەکدین و دەبنە بنەما و هەنگاوێک بۆ تێگەیشتن لە کۆی فەلسەفەکەی کامۆ.

کامۆ پێی وایە ئێمە لە چاخێکدا دەژین، کە دووچاری بێهوودەیی و پووچی بووە، لە هەمان کاتدا پرە لە ترس و تۆقین، سەدەی کوشتن و بڕینە و چاخی تۆتالیتاریزمە. کامۆ لە سەدەی بیستەم ژیاوە و نووسیویەتی، ستالینیزم، فاشیزمی دیوە و خۆی لە بەرامبەر ئەم بابەتانە دیوەتەوە. کاتێک دەربارەی سیاسەت دەدوێت لە پشت بیرکردنەوەکانییەوە، دوو سیستەمی تۆتالیتاریزمە بەھێزەکەی سەدەی بیستەم واتە (ستالینیزم و فاشیزم یان نازیزم) بوونی ھەیە. چەواشەکاری و بە تەفرەبردنی خەڵکی بوونی ھەیە. واتە کامۆ بە تەواوەتی لە سیاسەتی بە تەفرەبردنی خەڵکی بە دوورە و ڕەخنەی لێدەگرێ. ئایدیای سەرەکی کامۆ بابەتی کوشتن و لەناوبردنی مرۆڤە. سیاسەت (مەبەستی لەو فۆرمە سیاسیانەیە، کە کامۆ ڕەخنەی لێدەگرێت. وەرگێر) زەمینەیەکی مرۆڤکوژە. هەر وەک ئێستا دەیبینی وەهاشە. کامۆ لە بەرەی بەرامبەریدا دیالۆگ و گفتوگۆ دادەنێت. لە وتاری “نە قوربانیان، نە بکوژەکان” کامۆ دەربارەی (شارستانیەتی گفتوگۆ) دەدوێت. شارستانی گفتوگۆ بۆ ئەو، واتە شارستانیەتی دیموکراسی؛ چونکە پێی وایە پێکھاتەی دیموکراسی پێکهاتەیەکی گفتۆگۆیانەیە (دیالۆگییە) و جۆرێکە لە ڕاھێنانی کۆمەڵایەتیی سیاسییە، کە تێیدا دەتوانرێت گفتوگۆ بکرێت. بەڵام لە ھەمان کاتدا چەمکێکی نوێ دێنێتە گۆڕێ، کە زۆر سەرنجڕاکێشە ئەویش بابەتی سینگفراوانییە، خاکەڕایی(تواضع).

کامۆ دەڵێت: (دیموکراتی سیستەمێکی سینگفراوانە)، ڕژێمێکی هەڵەشە و شەڕانگێز نییە، هەروەها سیستەمێکی لە خۆبایی و خۆبەگەورەزان و تێکدەر نییە. لە دیدی ئەوەوە ئەم سینگفراوانییە خەسڵەتێکە پێویستە لەنێو ھونەرمەند و نووسەریشدا هەبێت و هاوکاتە لەگەڵ بەرپرسیارێتییەکی تاکەکەسیانە. لە گۆشەنیگای کامۆ بەرپرسیارێتی تاکەکەسیانە باشترین ڕێگایە بۆ داکۆکیکردن لە دادپەروەری لە زەمینەی نێودەوڵەتی.

 ئەلبێر کامۆ لە ساڵی (١٩٤٧) وتارێکی بە ناوی (دیموکراسی و سینگفراوانی) نووسیوە و تێیدا باس لەوە دەکات: “تەنانەت گەرچی شتێک بە ناوی ڕژێمی سیاسی باش بوونی نییە، بەڵام بێگومان دیموکراسی ڕژێمێکی سیاسییە، کە لە ھەموو ڕژێمەکانی تر کەمتر خراپە”.

هەرچەندە ئەمە لە قسەی چەرچڵەوە نزیکە؛ بەڵام هەر چۆنێک بێت کامۆ ئەم گووتەی نووسیوە.

هەڵبەتە دەبێت ئاماژە بەوە بدرێت، کامۆ نووسەرێکی ئاڵۆزە. چونکە ڕەنگە بتوانرێت بگووترێت گەر کامۆ لایەنگری دیموکراسی بێت، کەواتە ڕەنگە لایەنگری (جەنەڕاڵ دۆگۆل Charles de Gaulle) بیت، بەڵام لە ڕاستیدا وانییە. کامۆ ناتەبایە لەگەڵ ڕەوتی چەپەکان، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت ئەو سەر بە ڕەوتی ڕاستڕەو بێت و داکۆکیان لێبکات. هەروەک چۆن ناتەبا و ناکۆکە لەگەڵ ڕەوتی چەپڕەو بە ھەمان شێوە لەگەڵ ڕاستەکانیش ناتەبا و ناکۆکە. هەر ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی لەو ڕەوش و بارودۆخەی ژیاوە خۆشەویست نەبێت.

کامۆ دەڵێت: “دیموکراسی لەبەر ئەوەی سنووری نییە ھەمیشە لە ھەموو لایەکەوە لە مەترسیدایە. لەبەرچی؟ چونکە لە بەرامبەر دیموکراسیدا (دەسەڵاتی دڕندەکان) یان دەسەڵاتی مرۆڤە وەحشییەکان بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدان دیموکراسی خاپوور بکەن و لە ناوی ببەن. لە ڕاستیدا مەبەستی کامۆ لە دەسەڵاتی دڕەندەکان ئاماژەیە بە سەرجەم ئایدۆلۆژیاکانی سەدەی بیست، کە دەیانەوێت دیموکراسی ئەوروپا لە ناو ببەن وەک فاشیزمی مۆسۆلۆنی، نازیزمی هیتلەری و ستالینیزمی یەکێتی سۆڤیەت. کامۆ پێی وایە پێویستە لە بەرامبەر ئەمانەدا بەرگری لە دیموکراسی بکەین. لێرەدا دووبارە بابەتی توندوتیژی و کوشتار دێنێتەوە گۆڕێ.

ئەو ئاماژە بەوە دەدات تەنانەت گەر ئێمە نەتوانین بە یەکجارەکی کوشتن و بڕین بنەبڕ بکەین، بەڵام کوشتار هەرگیز ڕەوایەتی نییە. بەم شێوەیە ئێمە ناتوانین باس لە ڕەوایەتی کوشتن بکەین؛ تەنانەت گەر نەشتوانین کوشتن لە شارستانی مرۆڤایەتی بنەبڕ بکەین.

لێرەدا دوو پرسی سەرەکی بۆ کامۆ دێتە ئاراوە:

یەکەم: بوونی ناچاریانەی توندوتیژی لە مێژووی مرۆڤایەتی. ئەو پێی وایە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی توندوتیژی بە ناچاریانە بوونی هەبووە. بەڵام هاوکات دەڵێت بە هیچ جۆرێك پاساو نادرێتەوە و شایانی پەسندکردن نییە؛ جا لەژێر دروشمی هەر ئایدۆلۆژیایەک بێت. لە ڕاستیدا کامۆ ئەمە لە دژی کۆمۆنیستەکان دەڵیت. کەواتە ناتوانێت بە بانگەشەی لە پێناو شۆڕش، پاساو بۆ توندوتیژی بهێنرێتەوە. توندوتیژی لەژێر هەر دروشمێک بێت شۆڕش بێت یان نە، هەر توندوتیژییە و ڕەوایەتی پێ نابەخشرێ و هیچ جیاوازییەکی نییە لەگەل توندوتیژییەکانی تر، وەک ئەوەی فاشیستەکان دەیانکرد.

دووەم: خاڵێکی دیکە، کە زۆر گرنگە ئاماژەی پێ بدرێت، کامۆ لە سیمینارێک لە تەلاری (باگرامی پاریس) ئاماژە بەوە دەدات، لە کۆمەڵگای تۆتالیتار هەرگیز گۆڕانکارییەک ڕوو نادات؛ گەر  گۆڕانکارییەکیش ببێت تەنها ئاراستەی ھەنگاونانە بەرەو هاتنە ئارای دڕندەیی و ترسی زیاتر، واتە لە کۆمەڵگای تۆتالیتاریزم هەمیشە لە خراپەوە بۆ خراپ تر دەڕۆین. بەم شێوەیە کامۆ پێداگری لەسەر ئەوە دەکات ناتوانین لەو باوەڕەدا بین لە کۆمەڵگایەکی تۆتالیتاری وەک یەکێتی سۆڤیەت،  ھیچ کات گۆڕانکارییەک ڕوو بدات لەم سیستەمەدا بەرەو ئاراستەی شتێکی  باشتر، چونکە ئەم ترس و تۆقینە دەرفەتی ئەوە نادات.

لایەنێکی زۆر گرنگ، کە کامۆدا باسی لێوە دەکات، پەیوەستە بە کایەی فەلسەفەی سیاسی و ناڕەوایەتی توندوتیژییەوە، بریتییە لە پەیوەندی نێوان ئامانج و ئامراز. (گاندی و لۆتەرکینگ ھتد…) بە گشتی هەموو ئەو بیرمەندانەی لەم کایە و پاوانانە لێکۆڵینەوەیان کردووە جەختیان لەم لایەنە کردۆتەوە؛ کامۆش لەمە بەدەر نەبووە. ئەو لەو باوەڕەدا بوو ترس و تۆقین کاتێک خۆی بە ڕەوا دەزانێت کە ئامانج، ئامڕاز ڕەوا بکات. لە ڕاستیدا لێرە ڕووی گوفتاری ڕووەو (لینینیزم و مارکسیزمی لینینیزمییە). لە کتێبی مرۆڤی یاخیدا ناوی (لینین) دەھێنێت. کامۆ بە تەواوەتی دژی ئەو جۆرە بیرکرنەوە فەلسەفیانەیە، کە تێیدا ئامانج، ئامراز ڕەوا دەکات. هەروەها دژی هەموو ئەو جۆرە گۆشەنیگا فەلسەفیانەیە، کە بەڵێنی (یۆتۆپیایەک) بەھەشتێکی ونبوو یان بەھەشتێکی نوێ دەدەن. بەم شێوەیە کامۆ ناکۆکە لەگەڵ ئەوانەی بەختەوەری مرۆڤەکان لە دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا یان لە مرۆڤی باڵای نازیزم دەبینن.

کامۆ باس لەوە دەکات، چ شتێک دەبێتە هۆی ئەوەی ئێمە لە سیاسەتێکی میانەڕەوەوە، کە پێویستە دانوستانکار بێت، لەپڕا ڕوو دەکەینە زەمینەیەکی نێودەوڵەتی، کە تۆتالیتاری تێدا بوونی هەیە و ناخۆویستانە دەکەوینە بەرامبەر دەمارگیری ئایدۆلۆژیاوە؟ وەڵامی کامۆ لێرەدا ئەوەیە هۆکاری ئەوەی ڕووبەڕووی دەمارگیری و ئایدیۆلۆژی دەبینەوە ئەوەیە، چونکە بەرپرسیارێتی ئاکاری لە ناو دەچێت. بەم شێوەیە دەمارگیری و ئایدیۆلۆژی ھیچ جۆرە بەرپرسیارێتییەکی ئاکاریانەیان نییە، واتە بە بانگەشەی ئەوەی من بڕوام بەمەیە و تۆ لە ناو دەبەم، گەر تۆش بڕوات بەوە نییە، پەیوەندی بە منەوە نییە، دەبێت وەک منت لێ بێت. بۆ کامۆ پرسێک زۆر جێی بایەخە ئەگەر دیموکراسی لەسەر بنەمای گفتوگۆ و دانوستانە، کەواتە پێویستە دەوڵەت بەرپرسیارێتی ئاکاری ھەبێت و وەڵامدەرەوە و بەرپرسیار بێت بەرامبەر بە ھاوڵاتیان. لە کاتێکدا لە تۆتالیتاری و سیستەمی ئایدیۆلۆژییەکان هەرگیز وەها نییە و بە پێویستی نازانن بەرپرسیار بن و وەڵامدەرەوە بن. لە ڕاستیدا لەم جۆرە سیستەمانەدا ھاوڵاتیان بە مرۆڤ هەژمار ناکرێن و بە سووکی و بچوکی تێێ دەڕوانن. 

“من فێربووم، ھیچ حەقیقەتێک لەسەرووی ژیانی مرۆڤێکەوە دانەنێم”.

پرسیارێک، کە لێرەدا دەتوانین بخەینەڕوو ئەوەیە، ئەو دەمارگیری و ئایدیۆلۆژیەی کامۆ باسی لێوە دەکات لە چ کاتێک بە دیار دەکەوێت؟ کامۆ وەڵامێکی سەرنجڕاکێش دەداتەوە و دەڵێت: “کاتێک لەسەرووی ژیانی مرۆیی حەقیقەتێک دابنرێت”. لە بری ئەوەی لەسەر تاکە کەسەکان قسە بکریت، باس لە حەقیقەتگەلێک بکرێت، کە مرۆڤ نییە و شێوەی نییە، لە بنەڕەتدا کەسیش نازانێ ئەمە چییە و لە هەمان کاتدا حەقیقەتێکی ڕەهایە و ھیچ کەسێکیش دەستی پێناگات. کامۆ لێرەدایە، کە ھەڵوێستی خۆی وەردەگرێت و دەڵێت: “من دوو ساڵێک دەبێت فێربوومە، ھیچ حەقیقەتێک لەسەرووی ژیانی مرۆڤێکەوە دانەنێم”. ئەمە لەو کاتەدایە، واتە لەو قۆناغەیە لە ژیانی کامۆ، کە بۆ ماوەی نزیک بە دوو ساڵ دەبوو وازی لە ئەندامێتی کۆمۆنیستەکان هێنابوو.

بەرهەمەکانی کامۆ تەواوکاری یەکدین، ئەو لە پاڵ قسەکانی پێشووی، بە هەمان شێوە لە شانۆنامەی (Etat de Siège) گووتەیەکی ھەیە کە زۆر لەمە دەچێت و دەڵێت: “ھیچ کەسێک ئەوەندە زاڵ نییە بەسەر خۆیدا (تقوا)، بشێت دەسەڵاتی ڕەهای پێ بدرێت).

ھەر بەو جۆرەی دەزانن لەو ساتەوەختەدا دەسەڵاتی سەربازی لە ئیسپانیا دەست بەکار بووە، هاوکات کامۆ لە ڕووی ڕیشەییەوە زۆر لە ئیسپانیا نزیک بووە، پرسە سەرەکییەکەشی دژایەتی کردنی دەسەڵاتی (فرانکۆ) و پشتیوانی کۆماریخوازان بوو. ئەم ڕەهەندەش پرسی سیاسەت و حەقیقەت دەوروژێنێت، کە نابێت دەسەڵاتی ڕەها بدرێت بە هیچ کەسێک، چونکە ئەگەر دەسەڵاتی بێ سنووری پێ بدرێت، بەرپرسیارێتی ئاکاری و سیاسی نامێنێت.

پێویستە ئاماژە بەم لایەنەش بدرێت بەر لەوەی وردتر باسی کۆمۆنیزم و مارکسیزم بکەم لە ڕوانگەی کامۆ، ئەو گۆشەنیگا و ئاسۆیەکی دیکە بۆ خوێنەرانی دەخاتەڕوو، کە زۆر نزیکە لە بیروبۆچوونەکانی (کارل پۆپەر) لە (کۆمەڵگای کراوە و دوژمنەکانی)، بەبێ ئەوەی پۆپەری خوێندبێتەوە، ئەم لایەنەش پرسی فەلسەفەی مێژوو یان مێژووباوەڕییە (historicism ).

کامۆ یەکێکە لە ڕەخنەگرانی مێژووباوەڕی، ئەو لەو باوەڕەدایە ناکرێت چەند یاسایەکی مێژوویی ناچارەکیانە هەبێت و بگووترێت لەسەر بنەمای ئەم یاسایانە، ڕەوەندی پەرەسەندنی مرۆیی لە کۆیلایەتییەوە دەگۆڕێت بۆ دەرەبەگایەتی (فیودالیزم) و دواتر بۆ سەرمایەداری و لە سەرمایەداریەوە بۆ سۆسیالیزم. کامۆ پێی وایە ئەمە بێ واتا و بەهایە؛ بەڵام ئەو ڕەهەندەی بۆ ئەو گرنگترە دەرەنجامی مێژووگەراییە، کاتێک خۆی وەک هاوکێشەیەک دەخاتەڕوو، لێرەدا دووبارە دەکەوێتە سەرووی مرۆڤەکانەوە، بەم شێوەیە خۆی دەسەپێنێت و بەهۆی ناچارەکی مێژووییەوە چارەنووسی ژیانی مرۆیی دەستنیشان و لە قاڵب دەدات. لە ڕاستیدا ئەمەش شایانی پەسندکردن نییە.

لێرەدایە ئاراستەی ڕەخنەی کامۆ لە ڕژێمی سۆڤییەتییەوە بەرەو ڕەخنە لە مارکسیزم دەڕوات وەک زۆر کەسیتر بۆ نموونە (ئۆکتاڤیۆ پەز=Octavio Paz Lozano) و سوریالیستەکان، کە لە ڕەخنەگرتن لە سۆڤیەت دەستیان پێکرد و پاشان بەرەو ڕەخنەگرتن لە مارکسیزم و خودی مارکس هەنگاویان ناوە. کامۆش هەمان ڕەوەند و ئاراستەی گرتۆتەبەر.

لێرەدا سەرنج دەخەینە سەر پەیوەندی کامۆ و کۆمۆنیزم، کە پەیوەندییەکی زۆر گرنگە و زۆری دەربارە نووسراوە. بەپێی ئەوەی لە پێشترەوە گووتمان لەسەر زاری کامۆ، لەسەر بنەمای ئەو ھەستەی کامۆ هەر لە سەرەتاوە لە بەرامبەر بەدبەختی مرۆڤەکان هەیەتی، چونکە ئەو لە چینی کرێکار و ھەژارە دێت و زۆر ھەوڵیداوە تاکو ببێت بە کامۆ، تەواوی قۆناغەکانی زۆر بە ئەستەم بڕیوە، لەگەل ئەوەی نەخۆشی سیلی هەبووە؛ بەڵام بەهەر حال ئەم خاڵە زۆر گرنگە، چونکە دوو خاڵی تری لەخۆ گرتووە و ئەو بنەمایانەن کامۆیان کردۆتە کامۆ و پێیانگەیاندوە.

کامۆ لە ساڵی (١٩٣٥) پەیوەندی دەکات بە حیزبی کۆمۆنیست و لە ساڵی (١٩٣٧) وازیان لێ دێنێت. لەبەرچی دەبێتە ئەندامی حیزبی کۆمۆنیست، چونکە کاتێک دەڕواتە ئامادەیی و دواتریش زانکۆ، بە درێژایی ئەو کاتەی خوێندوویەتی کاری کردووە بۆ دابینکردنی تێچووی خوێندنەکەی. بەهۆی زیرەکییەوە بۆرسەی خوێندنی پێدەدەن. بنەماڵەکەی ناتوانن تێچووی خوێندنەکەی بۆ دابین بکەن و باوکی کامۆ لە جەنگی جیھانی یەکەم کوژراوە. (کامۆ لە ھەرزەکاریدا یاریزانێکی زۆرباشی تۆپی پێ بووە، تەنانەت لە تیپێکی جەزائیری یاری کردووە و هاوکات مەلەوانێکی زۆرباش بووە؛ بەڵام کاتێک نەخۆشی سیل دەگرێت دکتۆر پێی دەڵێت مەترسی مردنت لەسەرە نابێت ئەم دوو یارییە بە شێوەی پیشەیی ئەنجام بدەی، لەبەر ئەمەش وازیان لێ دەھێنێت).

کامۆ کاتێک دەڕواتە قۆناغی ئامادەیی ئاشنای مامۆستای فەلسەفە (ژان گرۆنییە) دەبێت. کاریگەری زۆر ڕیشەیی هەبووە لەسەر کامۆ و لە هەموو یادەوەرییەکانیدا باسی لێوە دەکات. (ئەم مامۆستایە دواتر دەبێت بە مامۆستا لە زانکۆی سۆربۆن). گرۆنییە، کامۆی ئاشنا کرد بە ئەدەبیات و فەلسەفە و خودی کامۆش خوێندکارێکی زۆر بە توانا بووە، ئەم مامۆستایە پشتگیری دەکات و یارمەتی دەدات بۆ وەرگیرانی لە زانکۆ و دواتر خودی ژان گرۆنییەش دەچێتە زانکۆی سۆربۆن و لەوێشدا دووبارە دەبێتەوە مامۆستای.

لێرەوە پەیوەندی بە چەپەوە واتادار دەبێت، گرۆنییە خۆی دەچێتە ناو حیزبی کومۆنیست و بە کامۆش دەڵێت تۆش وەرە و بەشدار بە، بەڵام کاتێک کامۆ دەبێت بە ئەندام لە حیزبی کۆمۆنیست، ژان گرۆنییە واز دەهێنێت و دەکشیتەوە لە کۆمۆنیست. دواتر کامۆ نامەی بۆ دەنووسێ و دڵگران دەبێت، چونکە لە ڕاستیدا لەسەر داوای مامۆستاکەی بۆتە کۆمۆنیست. لەنێوان ئەم قوتابی و مامۆستایە نامەگەلێک ئالوگۆر بوونە و ماونەتەوە و دەتوانن بیخوێننەوە.

پاش وازهێنانی لە کۆمۆنیست لە ساڵی (١٩٣٧) پاش ساڵێک واتە (١٩٣٨) لە نامەیەک بۆ مامۆستاکەی دەڵێت: “تاکە بیانووی من لە پەیوەست بوونم بە حیزبی کۆمۆنیست ئەگەر بیانووم ھەبێت ئەوەیە، ناتوانم خۆم لەوانە جیابکەمەوە، کە لە ناویاندا لە دایک بووم (چینی کرێکار و ھەژار)؛ بەڵام کۆمۆنیست بە شێوەیەکی نادادپەروەرانە ئامانجی ئەوانی خستۆتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە”. بۆ یەکەمجار نیگەرانی خۆی دەردەبڕێت و دواتر بەردەوامیش دەبێت. کامۆ بە بەردەوامی باسی ئەوە دەکات، کە بەشدار بوونی لە حیزبی کۆمۆنیستی بە هەڵکەوت بووە و پەشیمانی و ڕەخنەکانی تا کۆتایی ژیانی بەرچاو دەکەوێت. لە بەرامبەردا کۆمۆنیستەکانیش زۆر بە توندی ململانێی دەکەن و ڕێگری لە چالاکییەکانی دەکەن.

کامۆ، مارکسیزم بە یەکێک لە خوداسالارە تۆتالیتاریزمەکان دەزانێت، واتە مارکسیزم وەک ئایینێکی نوێ دەبینێ.

کامۆ لە کتێبی مرۆڤی یاخی بەشی یاخیبوونی مێژوویی، گەنگەشەی مارکس و مارکسیزم دەکات. من لێرەدا باس ڕەهەند و گۆشەنیگا جیاوازەکانی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی کامۆ دەکەم، وەک گووتمان یەکێکیان میژووباوەڕییە، یەکێکی تریان پرسی حەقیقەتە و ئەویتریان تێڕوانینی جیاوازی بۆ سیاسەتە. لێرەدا ئەوەی بۆ ئەو زۆر جێی بایەخە پرسی (خوداسالاری تۆتالیتاریزمی سەدەی بیستەمە). کامۆ، مارکسیزم بە یەکێک لە خوداسالارە تۆتالیتاریزمەکان دەزانێت، واتە مارکسیزم وەک ئایینێکی نوێ دەبینێ. لە ڕاستیدا ڕەخنەیەکی ئەو بریتی بوو لەوەی مارکسیزم ئایینێکی نوێیە و ئاراستەی بەرەو مەسیحیەتی نوێیە، هەروەها فەلسەفەی مێژووەکەشی ھەر ئەوەیە، تاکە جیاوازی ئەوەیە لە بری بە پیرۆزکردنی خودا، مێژوو بە پیرۆز دەزانێت.

لێرەدایە لەگەڵ کارل پۆپەر زۆر لێک دەچن. لە ھەمان بەشی یاخیبوونی مێژوویی، (لینین) بەوە تاوانبار دەکات، کە ھەنگاوێکی گرنگی بە ئاڕاستەی ئیمپراتۆریەتی سەربازی ناوە.

دواتر لە نووسینەکانیدا باس لە دوو ئیمپریالیزم دەکات و ئەم دوو وشەیە بەکار دەھێنێت، ئیمپریالیزمی سۆڤیەتی و ئیمپریالیزمی خۆرئاوایی. ئەو لەگەڵ ھەردووکیان ناکۆک و ناتەبایە، واتە هەم لەگەل سیستەمی داگیرکاری فەرەنسی و داگیرکارییەکانی دیکە ناتەبایە، هەم لەگەڵ سیستەمی سۆڤییەت و ڕێچکەگرانی؛ چونکە ئەو لەو باوەڕەدایە کۆمۆنیزم نەک هەر نادادپەروەری لە ناو نەبردووە، بەڵکو پەرەشی بە نادادپەروەری داوە. ئەمەش پرسێکی زۆر گرنگە لە دیدی ئەوەوە.

کامۆ خۆی دەخاتە بارودۆخ و پێگەیەکەوە، وەک چۆن لە خوارەوەی کۆمەڵگاوە ھاتووە و خۆی بە نوێنەری بەدبەخت و لێقەوماوانی کۆمەڵگا دەزانێت و دەڵێت، ئێوە لەبەر چی تەنها بۆ بەدبەختی مرۆڤەکان قسە دەکەن. ئەو چەمکەی بۆ ئەم بێ هەڵویستە قسەکەرانە دادەنێت بریتییە لە (on chair philosopher) فەیلەسوفانی سەر کورسی یان فەیلەسوفانی تەماشاکەر. ئێوە تەنها لە ماڵەوە دانیشتوون و قسە دەکەن، مرۆڤەکان بەدبەختن وا دەمرن، بەڵام ئێوە بە ناونیشانی ڕۆشنبیرانی چەپ، تەنھا قسە دەکەن. دەبێ ئاماژە بەوە بدەم کامۆ ئەمانە زۆر بە توڕەییەوە دەڵێت، ئەم توڕەییە لە نووسینەکانیدا هەست پێدەکرێت. تەنانەت مامۆستاکانی من (جەهانبەگلوو)، کە ھاوسەردەمی کامۆ بوون ئەم تورەییەیان تێدا دەبینرا، چونکە ئەوانیش لە قۆناغێکی ژیانیاندا چەپ بوون و دواتر جیابوونەتەوە، دواتریش ڕەخنەی توندیان لە مارکسیزم دەگرت. لەم نێوەندەدا شتێک سەرنجی ڕاکیشام، کامۆش هاوشێوەی مامۆستاکانم لایەنگری بزوتنەوەکان بوو، وەک بزوتنەوەی شۆڕشگێڕی (ھەنگاریا) لە ساڵی (١٩٥٦) کە یەکەم شۆڕشی دژ بە کۆمۆنیزمی و (ستالینی) بوو. کامۆ وتارێکی لەم بارەیەوە نووسیوە و بەرگری لەم بزوتنەوەیە دەکات. زۆرێک لە نووسەر و ڕۆشنبیرانی ئەوروپا (کەمتر ئەمریکا) دوورکەوتنەوەیان لە کۆمۆنیزم لەوێوە دەستی پێکرد، واتە پێش ڕووداوی پراگی (١٩٦٨) لە چیک. کامۆ لە ساڵی (١٩٦٠) لە ڕووداوێکدا پێش بەھاری پراگ دەمرێت. ڕەنگە کۆمەڵە کەسێک بڵێن کامۆ بۆ تەنها دژایەتی کۆمۆنیستەکان دەکات و لە ئاست ئیمریالیزمی ڕۆژئاوایی خۆی بێدەنگ کردووە؟ بەڵام لە ڕاستیدا ئەو لە بەرامبەر ئیمپریالیزمی خۆرئاوایی بە ھەمان شێوە ڕەخنەیی ھەبووە. گەر وردبین بین دەبینین کامۆ لە ساڵی (١٩٥٣) دەربارەی ڕۆزەنبێرگەکان، ئەو ژن و مێردە کۆمۆنیزمەی بە تۆمەتی سیخۆری ئەمریکییەکان گرتنیان و کوشتنیان، لە سەردەمی مەک کارتیزم، وتارێک بڵاو دەکاتەوە و تێیدا لۆمەی ئەم تاوانە دەکات و ڕەخنە لە ئەمریکا و کوشتنی کۆمۆنیزمەکان دەگرێت.

هەروەها لە بەرامبەر ئاندرێ مالرۆ، گەورە بیرمەندی ئەدەبیات و وەزیری ڕۆشەنبیری، هەروەها فەرانسۆ مۆریاک، کەسێک وەک کامۆ و خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی بردۆتەوە، دژایەتی گۆلیزم دەکات. (مەبەست ڕەوتی هزری جەنەرال دۆ گۆلە. وەرگێر) لە سەردەمی پاش جەنگ گەورەترین کەسایەتی سیاسی فەرانسا جەنەرال (دۆ گۆل) بوو. هەر ئەم جەنەرالەیە کۆماری پێنجەم بوونیاد دەنێت و کۆتایی بە جەنگی جەزائیر دێنێت، لەگەل هەموو ئەو دژایەتییەی کە لەگەڵیدا کرا.

کامۆ دژی ڕەوتی گۆلیزمە، واتە دژی نەریتی سیاسی ڕیچکەگرانی جەنەرال دۆ گولە ، کە تەنانەت هەتا ئێستاش بەردەوامە، بە جۆرێک لە جۆرەکان (سارکۆزی) سەر بەو ڕەوتەیە.

مەبەستم لێرەدا ئەوەیە، لە دید و گۆشەنیگای منەوە لە بری ئەوەی بڵێین کامۆ سەر بە ڕەوتی چەپ، کۆمۆنیزم یان ڕاستە، دەبێت بڵێین کامۆ، کەسێکی ڕادیکاڵە؛ بەڵام ڕادیکاڵ بە واتای ئەوەنا تیشێرتی ڕادیکاڵ بپۆشێ، بەڵکو بە واتای زەینی و هزری. واتە مرۆڤێکە گوفتاری، کرداری، هزر و بیروبۆچوونەکانی، نووسەریەتی و ھونەرمەندییەکەی ڕادیکاڵییە. لە دەرەوەی ھەر حیزب و ئایدیۆلۆژییەک ئەم ڕادیکاڵییەی ھەیە، هەر ئەمەش سەرنجراکێشتری دەکات.

 کۆتا خاڵ لە درێژەی ڕەخنەکانی کامۆ دەربارەی کۆمۆنیزم مابێت ئاماژەی پێ بدەین، بریتییە لەو تێڕوانینەی لە ساڵی (١٩٣٧) لە یاداشتەکانی لە درێژەی باسی فەیلەسوفانی سەر کورسی، وەک من ناوم ناوە فەیلەسوفانی یەکشەممان. دەڵێت “من ماندووم بوومە لە وتارەکانی ڕابەرانی کۆمۆنیزم” و ئەم ڕستەیە دەڵێت: “ھەر کاتێک وتاری ڕابەرانم دەبیستم یان دەخوێنمەوە لەوەی ساڵانی ساڵە ھیچ پەیامێکی مرۆییم بەر گوێ نەکەوتووە ترس دامدەگرێت.” کامۆ ھەژاری و بەدبەختیەکان بە تایبەت هی جەزائیرییەکان لە تای تەرازووی قسەکانی حیزبی ڕاست یان چەپ دادەنێت.

سێ ساڵ بەر لە مردنی، تێڕوانینەکانی ڕادیکاڵتر دەبن، بە تایبەت لە بەرامبەر مارکس و مارکسیزم، لەم بارەیەوە دەڵێت: “من ئەگەرچی سەردەمانێک کومۆنیست بووم، بەڵام هەرگیز مارکسیست نەبووم”.

هەروەها لە یەکێک لە نامەکانی بە (ژان گرۆنییە)ی مامۆستای دەڵێت: “من ھەمیشە دژی ئەو بابەتەم، کە بەرگێک لە کتێبی سەرمایەداری مارکس لەنێوان ژیان و مرۆڤەکان دابنێم”. وەک دووبارە دەیبینن بەردەوام دژی هەموو جۆرە ئایدلۆژییەکە.

“لە ڕاستیدا من لە مارکسەوە فێری ئازادی نەبوومە، لە ھەژارییەوە فێری ئازادی بووم”.

وەنەبێت تەنها کامۆ ڕەخنەی لە کۆمۆنیستەکان گرتبێت، بەڵکو کۆمۆنیستەکانیش لەبەرامبەردا لە کاتی بڵاوبوونەوەی بەرهەمەکانی کامۆ ڕەخنەیان ئاراستە دەکرد. بۆ نموونە (ئیمانوێل ئەستی) لە کاتی بڵاوبوونەوەی وتاری کامۆ لە دژی کۆمۆنیزم، وتارێکی تێروتەسەل دەنووسێت و  کامۆش وەڵامی دەداتەوە و تاکە کەسیشە وەڵامی درابێتەوە. یەکێک لەو ڕەخنانەی لە کامۆ دەگرێت ئەوەیە دەڵیت، تۆ هیچ لەبارەی ئازادییەوە نازانی، چونکە مارکست نەخوێندۆتەوە. کامۆ لە وەڵامدا دەڵێت: “لە ڕاستیدا من لە مارکسەوە فێری ئازادی نەبوومە، لە ھەژارییەوە فێری ئازادی بووم”. ساڵێک دواتر لە ساڵی (١٩٥٨) لە یاداشتێک لە گۆڤاری (سپێکتەک) بەراوردی نێوان کارل مارکس و دۆستۆیڤسکی دەکات و هەروەها لە مرۆڤی یاخیش هەندی شت بەرچاو دەکەوێت و دەڵێت: “بۆ ماوەیەکی درێژ ئێمە پێمان وابوو مارکس پەیامبەری سەدەی بیستەمە، بەڵام ئێستا دەزانین پێشبینی مارکس شکستی ھێناوە و پەیامبەری ڕاستەقینە دۆستۆیڤسکی بووە”. بەدڵنیاییەوە کەسانێک دۆستۆیڤسکیان خوێندبێتەوە دەزانن چەندە کامۆ سەرسامە بەو و لەمە باشتر تێدەگەن. من ئەنجامگیری دەکەم، ڕەخنەی کامۆ لە ئایدیۆلۆژی، کۆمۆنیزم، مارکسیزم و ئایدیۆلۆژیای ڕەوتی ڕاست، دوو ئاراستەی ھەیە: ئاراستەی یەکەم ئەگەر کۆمۆنیزم لەبەرچاو بگرین، ڕەخنەی لە حزبی کۆمۆنیستی جەزائیر و فەڕەنسایە، واتە خودی حیزب، دەڵێت من نەفرەت لەم ڕابەرانە دەکەم و بێتاقەتم لێیان. ڕەخنەی دووەمی ڕووەو ئایدیۆلۆژییە، ئەم دووانە لێکدی جیاوازن، یەکێکیان ئەزموونی تاکەکەسیانەیە، کە شکستی ھێناوە، ئەو شتەی بیری لێکردۆتەوە بە دەستی نەھێناوە، واتە کۆمۆنیستەکان دەڵێن ئێمە لایەنگری کەسانی بەدبەختین، بەڵام ھیچ بەرگرییەک ناکەن. ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە لە دوایی مردنی کامۆ، زۆر نووسەر، کە تەنانەت ھەندێکیان فەرەنسیش نین، چاوپێکەوتن لەگەڵ چەند عەرەبێکی جەزائیری موسڵمان دەکەن، کە کۆمۆنیست بوون، ئەوان دەڵێن کە کۆمۆنیستە فەڕەنسییەکان ڕێگەخۆشکەر نەبوون لەوەی عەرەبەکان بێنە نێو حیزبەکە و بەربەستیان دانابوو بۆ عەرەبەکان بۆ گەیشتن بە پلەی باڵا لەناو حیزبی کۆمۆنیستی. یەکێک لەوانە (عەمار ئۆزگان) بوو و لەم بارەیەوە دەڵێت: “ئێمە وازمان لە وەهمی کۆمۆنیزمی و حیزبی کۆمۆنیستی جەزائیر هێناوە”.

“مێژووی مرۆڤایەتی مێژووی ھەڵەکانیانە، نەک مێژووی دیاردەکانیان”

 کامۆ لە وەڵامی (جۆن ماری دۆمیناک) لە گۆڤاری تێموا لە ژمارەی ٩ ھاوینی  ساڵی (١٩٥٥) دووبارە باس لەوە دەکات بۆ کۆمۆنیست بووە و دەڵێت: “من لە خێزانێکی چەپ لە دایک بووم و بەداخەوە خۆم لەم زەمینەیەدا دەبینمەوە، ھەمیشەش داڕووخانیم بینیوە، کە ئەم داڕووخانە دڵگرانم دەکات”. مەبەستی داڕووخانی ڕەوتی چەپە. دژایەتی کامۆ لەگەڵ کۆمۆنیزم و سەرمایەداری سێ ھۆکاری ھەیە: ١.تێڕوانینی کامۆ بۆ بابەتی مێژووە. ئەم بابەتە لە کتێبی(قەیرانی مرۆڤ) تاوتوێ دەکات و دەڵێت: “مێژووی مرۆڤایەتی مێژووی ھەڵەکانیانە، نەک مێژووی دیاردەکانیان”.

٢. تێڕوانینی کامۆ بۆ بابەتی حەقیقەت، کە ھەر لەم وتارەدا (قەیرانی مرۆڤ) دەڵێت: “حەقیقەت وەک بەختەوەری سادە و بێ مێژووە”.  ھەموو ئایدیۆلۆژیەکان دەڵێن حەقیقەت مێژووی ھەیە و مێژووییە، ڕەوتی حەقیقەت دیاریکراوە ھەر بەو شێوەی ڕەوت و ڕەوەندی پێشکەوتن دیاریکراوە؛ بەڵام کامۆ دەڵێت هەرگیز بەم شێوە نییە.

٣. تێڕوانینی سێیەم و کۆتایی بابەتی سیاسەتە، کە کامۆ دەڵێت: “ئامانجی سیاسەت ئامادەکردنی جیھان و گونجاندنی لەگەڵ ئینجیلی (دەقی پیرۆزی) سیاسی و ئاکارینییە). واتا سیاسەت ئەوە نییە ئینجیلێک بێنیت و بڵێیت من دەمەوێت بەم ئینجیلە دونیا بگۆڕم. دەڵێت: “سیاسەت بوژانەوەی ماڵی ئێمەیە نەک گرنگیدان بە پرسە درۆیینەکانمان”.

ئێوە لێرەدا نووسەرێکتان هەیە، کە هزرینێکی تۆکمە و یەکگرتووی هەیە، لە هەمان کاتدا وەک هونەرمەندێک زۆر هەستیارە و زۆر ڕەنج و چەرمەسەری دیوە، بەڵام هەوڵ دەدات لە دژی ئەو ئایدلۆژیانەی لە ئارادابوونە (کۆمۆنیزم و سەرمایەداری) بوەستێتەوە و فەلسەفەیەکی نوێ پێشکەش بکات.

The post ئەلبێر کامۆ و کۆمۆنیزم appeared first on ژنەفتن.