پرسیار: بەڕێز پرۆفیسۆر گابرێڵ، جارێکیان گوتبووت: ئەڵمانیا بە (درێژاییی ٢٠٠ ساڵ پێشەنگی فەلسەفەی جیهان بووە، ئێستاش کاتی ئەوە هاتووە کە ئەم نەریت و کەلەپووە کۆنە دووبارە بنیات بنرێتەوە)، ئایا ئەم پرۆسەیە سەر دەگرێت؟

وەڵام:  بۆچی نا؟ هەر ئەو پێکهاتەیەی کە ناوە گەورەکانی وەکوو ( کانت و فیختە و شیڵینگ و هیگڵ و مارکس و نیچە و هۆسرڵ و …هتد) لە خۆیدا کۆ کردبووەوە و کاریگەری لەسەر تەواوی جیهان هەبوو، تاوەکوو ئەمڕۆیش لە چەندین لایەنەوە بە نادیاری ماوەتەوە و پێویستی بە خوێندنەوە و توێژینەوەی زیاترە، هەروەک چۆن ئەو پێکهاتەیە بۆ ئێستێ زیاتر گونجاوترە وەک لە هەر کاتێکی تر لە ڕابردوودا. هەلێکی گەورە هاتووەتە پێشێ بۆ سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی بیرۆکە سەرەکییەکانی ئەم نەریتە ئەڵمانییە لەسەر ئاستی فەلسەفەی هاوچەرخی جیهان، هەڵبەت ئەمەش لەژێر ڕۆشناییی تەحەدییە سیاسی و زانستییەکانی ئەم سەردەمە نوێیەماندا. بە دڵنیاییشەوە تەنها بە گرێدانەوەیان بەم نەریتە کلاسیکییە گەورەیەوە، بیرۆکەگەلێک کە بە تەواوەتی تازە و نوێ بن، دروست دەبن و پێک دێن. خۆ فەیلەسووفانی هاوشێوەی هابرماس و گادامێریش هەر شوێنی پرۆژەیەکی لەم چەشنە کەوتوون. دواجار ئەوەی گرنگە لێرەدا، بەرگریکردنە لە دیالێکتیک بە شێوازێکی پەسەندکراو لەم سەردەمەدا.

پرسیار: چۆن دەڕوانیتە پێگەی فەلسەفەی ئەڵمانی لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکانی ئەمڕۆدا؟

وەڵام: فەلسەفەی ئەڵمانی لەمڕۆدا لەسەر ئاستی جیهان ئامادەیە و زۆریش بە گرنگییەوە، چونکە لە ڕووی مەبدەئیەوە ئاڕاستەیەکی جوداتری گرتووەتە بەر کە بە تەواوی جیاوازە لەو نەریتە بەهێز و زاڵەی فەلسەفەی ئەمریکی هاوچەرخ. ئەو جیاوازییەی کە ئەم فەلسەفەیەی (ئەوەی ناو دەبرێت بە فەلسەفەی ئەڵمانی) لەوانی دی پێ جیا دەکرێتەوە، ئەوەیە کە ئەم فەلسەفەیە خۆی ڕادەستی ئەو بیرکردنەوە باوە نەکردووە کە پێی وایە زانستە سروشتییەکان لە توانایدایە لە هەموو ئەو شتانەی کە هەن، تێبگات و ڕاڤەکارییان بۆ بکات. هەروەتر سەرباری ئەوەی کە ئەم فەلسەفەیە ئەو زانستە سروشتییانەشی لەخۆ گرتووە، لێ بە ئاڕاستەیەکی دژە سروشتیدا دەچێت، هەر لەبەر ئەم هۆیەش بوو زانستە مرۆڤایەتییەکان لە سەدەی نۆزدەیەمدا لەسەر بنەمای فەلسەفە پەرەی سەند، هەروەها هەر ئەمەش بوو بە بنەمایەک بۆ پێشکەوتنی زانکۆ ئەڵمانییەکانی سەدەی نۆزدەیەم. فەیلەسووفانی وەکو ( فیختە و هیگڵ و شڵایماخەر) هەستان بە بونیاتنان و پێشخستنی زانکۆی بەرلین، لە ڕێی بوون بە سەرۆکی زانکۆکەوە. هەروەک چۆن لەو ڕێیەشەوە کاریان بۆ پێشخستنی سیستەمی زانکۆیی کرد و کردنیان بە چاکترین سیستەمی زانکۆیی لەسەر ئاستی جیهان، ئەم شێوازی کارکردنە فەلسەفییە لە ئەڵمانیا بەردەوام بوو تاوەکوو کارەساتی ساڵی ١٩٣٣.

پرسیار:  ئەو بابەت و ئاڕاستە فیکری و ناوە دیارانە کامانەن، کە لە ئێستادا گفتوگۆیان لەبارەوە دەکرێت؟

وەڵام: ئێستێ لە ئەڵمانیا بە تایبەتی و لەسەر ئاستی جیهانیش بە گشتی، خوێندنەوە و گفتوگۆ و گەنگەشە بۆ چەند ڕەوتێکی فیکری دەکرێت، لەوانە: (واقیعگەراییی نوێ و تیۆریای ڕەخنەییی فرانکفۆرت و پرۆژەکانی بەردەوامێتیی ئایدیالیزمی ئەڵمانی)، ئەمانە ئەو نموونانەن کە لە لایبزیگ و هایدڵبێرگ پەرەیان پێ دەدرێت. بە شێوەیەکی گشتی ئەم پرۆژانە لە هەوڵدان بۆ ئەوەی فەلسەفەی هاوچەرخی ئەمریکی (بە تایبەتی له ڕوونی بەڵگەهێنانەوە و تیۆریای بنیاتنانەوەدا) لەگەڵ ڕەهەندە فراوانەکانی فەلسەفەی ئەڵمانی هاوچەرخدا، پێکەوە گرێ بدەن. دەستپێکی ئەم هەنگاوە نوێیانەش لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە سەر دەستی فەیلەسوفانی مینا (تۆماس ناگڵ و جۆن سێرڵە و یۆدیت بۆتڵەر و ڕۆبێرت براندۆم) بوو، لە کاتێکدا ئەم هەنگاوانە لەوانەیە لە ئەڵمانیادا زۆر زیاتر سەرکەوتوو بن، لەژێر ڕۆشناییی ئەو نەریتانەی لەوێ هەن و بەردەستن. نهاژی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی کەنگەشەی کارەکانی (سباستیان ڕۆدڵ و ڕاهوڵ ییگی و ئانتۆن کۆخ و ئاکسڵ هۆنیت) دەکرێت، هەڵبەت ئەمانە تەنها وەک نموونەیەک ئاماژەم پێدان، نەک بۆ بەرتەسککردنەوەی لیستی ئەو ناوانەی کە دەشێت لە چوارچێوەی ئەم ئاڕاستە نوێیانەدا پۆڵێن بکرێن.

پرسیار: لە ساڵی ٢٠٠٩ لە زانکۆی بۆن وەرگیرای، وەک بچووکترین پسپۆڕی فەلسەفە لە ئەڵمانیا، چۆن تێکەڵی جیهانی فەلسەفە بوون؟ ئەو شتە چییە کە سەرنجی تۆ ڕادەکێشێت بەرەو ئەم بوارە زانستییە؟

وەڵام: ئەو دەمەی پانزە ساڵان بووم، هێشتا قوتابی بووم، پرسیارم لە خۆم دەکرد دەربارەی شوێنی بوونمان لەنێو واقیعدا. ئایا ئێمە تەنها چەند گروهێکین لە بەشە سەرەکییەکانی نێو گەردوون، کە نە واتایەکمان هەیە و نە بایەخ؟ ئایا ئەو واقیعەی کە ئێمەی تێدا دەژین تەنها خەیاڵێکە، یان جۆرێکە لە خەون؟ ئێمە دەتوانین شتەکان بناسینەوە و ئاشنایان بین وەک ئەوەی لە هەقیقەتدا هەن؟ بێگومان هیچ زانستێکی تر نییە بە شێوەیەکی ڕوون و واتادار بتوانێت ئەم مەسەلانە ڕوون بکاتەوە، ئەمە ئیشی فەلسەفەیە، کە بە سروشتی خۆی لە دایالۆگ و وتووێژدایە لەگەڵ تەواوی زانستە سروشتی و مرۆییەکانی دیکەدا. لەمڕۆدا سەرنجڕاکێشیەکی گەورە دەبینم لە هەمبەر زانستی فەلسەفەدا، بە شێوەیەک؛ لە هیچ سەردەمێکی تردا شتی وا ڕووی نەداوە کە ڕۆژێک لە ڕۆژان لە یەک کاتدا ژمارەیەکی ئەوەندە زۆری فەیلەسووفی نایابمان هەبووبێت، کە پێکەوە سەرقاڵی گۆڕینەوەی بەڵگاندن و دیالێکتیک و بیرکردنەوەی فەلسەفی بن لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. بەدەر لەمەش، لەمڕۆدا چەندین ڕێچکە و ڕێبازی بیرکردنەوەش پووچەڵ بوونەتەوە و نەماون. وێڕای ئەوەی لە هیچ سەردەمێکی دیکەشدا مرۆڤ نەیتوانیوە هێندەی ڕۆژگاری ئەمڕۆمان ئازادانە بیر بکاتەوە، کە هەڵبەتە ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەندی بە دەستکەوتەکانی ڕۆشنگەرییەوە هەیە، سەرباری ئەمانەش فەلسەفە لەمڕۆدا بەشدارە له گواستنەوەی بنەما تیۆرییەکانی خۆی بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکان دەربارەی وێنای جیهان (لە حاڵەتی هەبوونیدا بە ڕەهایی). فەلسەفە لەبارەی چییەتی(ماهییەت)ی بیرکردنەوەی مرۆیانە و  شێوازی کارکردن و سەرکەوتنی کۆمەڵگەیەکی دادگەر بیر دەکاتەوە؛ هەروەها سەبارەت بەوەی چۆن بتوانین لەوە تێبگەین کە ئێمە ئازادین؟ لە سایەی سیستەمێکی جیهانیی گشتگیردا، ئەم جۆرە لە  تێڕامان و بیرکردنەوەیە کە بەرهەمی فەلسەفەیە، بە پێویستییەکی حەتمی دادەنرێت.

The post بووژانەوەی فەلسەفەی ئەڵمانی appeared first on ژنەفتن.

کاتێک دەڵێین هزر هەستە و بەشێکی گرنگە لێی، ئیتر دەتوانین مرۆڤ لە ئامێرە زیرەکەکانیش جیا بکەینەوە و بە ئاشکرا جیاوازییەکانی نێوانیان دەستنیشان بکەین. جیاوازی نێوان ئامێرێکی زیرەک کە هۆشێکی مەزنی لەخۆ گرتووە و هەموو شتێک دەزانێت لەگەڵ مرۆڤێکدا کە خاوەنی هۆشێکی مەزنە، ئەوەیە کە مرۆڤ درک بە شتەکان دەکات و بەپێی خواستی ئەو درککردنە ڕاڤەکاری بۆ زانینەکەی دەکات، بەڵام ئامێرە زیرەکەکان هۆشێکی بەهەستیان نییە و تەنها ئەوانە پێشکەش دەکەن کە پەیوەست نین بە هەستەوە و ڕاڤەی شێوازی درککردن بە زانین نایانگرێتەوە . واتا مەسەلەی درککردن خاڵێکی جەوهەرییە لای گابرێڵ بۆ بەستنەوەی هزری مرۆیی بە هەستەکانییەوە. هەر ئەمەشە وای کردووە مرۆڤ لە باریدا بێت بەسەر زیرەکی دەستکرد و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان و یاسا فیزیایییەکاندا زاڵ بێت. ڕەخنەیەک کە دەشێت لەم بارەیەوە لە گابرێڵی بگرین، نادیدەگرتنی ئەو کارکردە هاوبەشانەیە کە لەنێوان ئامێرەکان و مرۆڤدا هەیە، ڕاستە بە ڕووکەش وا دەردەکەوێت مرۆڤ ئامێرەکان چێ دەکات و دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی تەحەکومیان پێوە بکات، بەڵام لە ناواخندا هەر خودی ئەو ئامێرانە دەتوانن بە ئاسانی گۆڕان لە مرۆڤدا چێ بکەن و دەستکاریی سیستەمی ژیان و بیرکردنەوه و تەواوی هەستەکانی بکەن و چۆنیان بوێ ئاوها ئاڕاستەیان بکەن. ئەوان لە زۆر باردا دەبنە جێگرەوەی هۆشی ڕاستەقینە و هەستەکانی هاوشێوەی، ئەمەش لە ڕێی دەستوەردانیانەوە لە دیاریکردنی ئاستی زانین و پیشاندانی ئەوەی کە هەیە و ئەوان دەستیان پێ دەگات، کە بە دڵنیایییەوە هەر بەو جۆرەش بۆ ئێمەی دەگوازنەوە.
ئەوەی بە لای مارکۆس گابرێڵەوە جێی سەرنج و تێبینیەکی قووڵە، ئەوەیە کە چۆن زانستی نوێ توانیویەتی دەستکاری زۆرێک لە تیۆرە سایکۆلۆژییەکانی “ئەرستۆ” بکات و بڕێکیشیان بەتەواوەتی ڕەت بکاتەوە، بەڵام نەیتوانیوە لە بابەتی پێنچ هەستەکەدا هیچ گومانێک لەسەر ئەم مەسەلەیە دروست بکات. هەرچەندە لە زۆر جێدا زانست ئاماژەی ڕوونی داوەتە دەستەوە سەبارەت بە هەبوونی هەستگەلی دیکەی مرۆیی. بۆ نموونە کاتێک کەسێک بە نیازی سەفەری شوێنێک دەخەوێت و لە مێشکی خۆیدا دایدەنێت کە دەبێت پێش بەری بەیان لە خەو ڕابێت و زەنگێک دەخاتە سەر مۆبایلەکەی، بەری بەیان پێش ئەوەی زەنگی مۆبایلەکه لێ بدات ئەم کەسە لە خەو ڕادەبێت، بەمە دەوترێت چی؟ ئەمە نە بۆنکردنە و نە تامکردن و نە بینین و نە بیستن و نە بەرکەوتن، کەواتە بۆ ئەم حاڵەتە بڵێین چی و چ ناوێکی لێ بنێین! هەر خودی گابرێڵ خۆی چەندین نموونەی دیکە دەهێنێتەوه کە ئاماژەی ڕوونن بە هەبوونی چەندین هەستی دیکەی مرۆیی و لە ژماردن نایەن. گابرێڵ ئاماژە بە توێژینەوەی دوو توێژەری زانکۆی نیویۆرک دەکات کە تێیدا باسیان لەوە کردووە، بەرگریی جەستەی مرۆڤ وەکوو هەستێک کار دەکات و لە حاڵەتی هەبوونی ڤایرۆسێک لەنێو جەستەماندا، خێرا ئاگادارمان دەکاتەوە کە ڤایرۆسێک هاتووەتە جەستەمانەوە و دەبێت خۆمان بۆ بەرگری ئامادە بکەین، ئەم ئاگادارکردنەوەیە کە لە دەزگایەکی ناوەکییەوە دەردەچێت، ئاماژەیەکی ڕوونە بە هەبوونی هەستگەلی دیکەی نەزانراو.
خاڵێکی تر کە گابرێڵ وەک هەڵەیەکی زەق دەیناسێنێت، پیشاندانی هزرە وەکوو بەشێکی سەربەخۆ و شتێکی جیاواز و ناکۆک و دژ لە هەمبەر هەستەکاندا. زۆر جار وەها وێنای هزر کراوە کە لە ناکۆکییەکی بەردەوامدایە لەگەڵ هەستەکانمان و بەردەوام هەوڵی کۆنترۆڵ کردنیان دەدات. لە کاتێکدا هزر ڕۆڵی یەکانەیی دیوە لە پاراستن و کۆکردنەوەی تەواوی هەستەکانماندا، بەبێ ئەوەی زیانیان پێ بگەیەنێت. گابرێڵ پێی وایە زۆر جار بە هەڵە باس لە “بینین” دەکرێت وەک گرنگترین هەستی مرۆڤ، بە بیانووی ئەوەی کە لە توانایدایە واقیعمان لە نزیکەوە پیشان بدات و پێمانی بناسێنێت، لە کاتێکدا ئەو توانای بینینەی کە هزر دەمانداتێ زۆر دوورتر و فراوانترە لەو بینینەی کە چاو پێمان دەبەخشێت. ئێمە لە ڕێی هزرەوە دەتوانین بگەینە دوورترین شوێنەکان و بیانبینین، نەک تا سنوورێکی دیاریکراو، بەڵکوو بینینێکی ناکۆتا و بێسنوور.
کاتێک ئێمە لەوە بەئاگاین کە لە میانی دیتنی جیهاندا، هەستەکانمان یاوەرمانن، چۆن دەتوانین جیهانێک لە قاڵب بدەین و بڵێین ئا ئەمە جیهانەکەی ئێمەیە؟ ئاخر هەر ئەو وەختەی لەشتێک ورد دەبینەوە و هەوڵی ناسینی دەدەین، شتێکی تر دێتە پێشمان و دوای ئەویش شتێکی تر، واتا تا ناکۆتا شتی ترمان لە پێشدایە و بە گەیشتن بە هەر جێیەک کە وتمان ئەمەیە جیهان، شتێکی تر دەبینینەوە کە دەکەوێتە دەرەوەی جیهانەکەی ئێمە. بۆیە هیج جیهانێکی لەقاڵبدراو و زانراو بوونی نییه. ئەوەی هەیە کۆمەڵێک شتن لە پەنای یەکدیدا و کارلێک دەکەن لەگەڵ یەکدی و لە شێواز و جۆری دیدا خۆیان دەنوێننەوە. واتا بیرۆکەی هەبوونی زیاتر لە هەستێک بیرۆکەیەکە بۆ لە جیهان خستنی جیهان، بۆ بینینی شتەکان وەکوو خۆیان، دوور لە هەر خواستێکی میتافیزیکانەی گەورەتر. ئەمە واقیعگەراییی نوێیە، بە بڕوای گابرێڵ فەلسەفە لەو بونبەستیە ڕزگار دەکات کە بەتایبەتی بە هۆی پۆست مۆدێرنەوە تووشی هاتووە. باشه ئەم واقیعگەرایییە نوێیە چ جیاوازییەکی هەیه لەگەڵ واقیعگەراییی کۆن و تەنانەت ئەو واقیعگەرا نوێیەش کە پێش گابرێڵ چەندین فەیلەسوف و بیرمەندی تر کاریان لەسەر کردووە؟ لە واقیعگەراییی کۆندا و بەتایبەتی لە لای “ئەرستۆ” باوەڕێکی وەها بە قاییمی جێگیر کرابوو کە ئێمە مادامەکێ لە جیهان دەکۆڵینەوە و ئاشنای شتەکانی نێوین، کەواتە دەتوانین لە ماهیەتی ڕاستەقینەی واقیعی جیهانیش تێبگەین و بیناسین، واقیعگەرا نوێیەکانی پێش گابرێڵیش بڕوایان بەوە هەبوو کە ئێمە درک بە شتەکانی دەوروبەرمان دەکەین کە لە واقیعدا هەن و لێیان دەکۆڵینەوە لەنێو جیهاندا، بەڵام ناتوانین وەک یەکەیەکی گشتی پێناسەیان بکەین. بە پێچەوانەی ئەم باوەڕە جێگیرەوە، واقیعگەراییی نوێ لەوەدا خۆی جیا دەکاتەوە کە ئێمە چونکە ناتوانین جیهان لە وێنا گەورەکەیدا ببینین و وەک یەکەیەکی تەواو و کامڵ بیری لێ بکەینەوە، کەواتە ناشتوانین لە ڕێی درککردنمان بە شتەکانی نێویەوە بانگەشەی ناسینی جیهانێک بکەین. ئێمە تەنها درک بەو شتانە دەکەین کە دەتوانین بیانبینین و هەستیان پێ بکەین، لەبەر ئەوەی ئەم شتانەش ناکۆتا و بێسنوورن،  بۆیە ناتوانین جیهانێکی وەها تەواو بدۆزینەوە و دان بە بوونیدا بنێین، بەم مانایەش جیهانێک بوونی نییە و ئێمە هەرگیز ناتوانین جیهانێکی وا بناسین و بیخەینە بازنەی ئاگاییمانەوە. واتا لە پێش گابرێڵ واقیعگەرایی پەیوەست کرابووه جیهانەوە، بەڵام لای گابرێڵ واقیعگەرایی واتا باوەڕبوون بە ناکۆتا و نەبوونی جیهانێکی ناسکراو، بەڵام هەستپێکراو. بەم پێیەش واقیعگەراییی نوێ پێچەوانەی ئەو بۆچوونەی “کانت”ە کە واقیع وەکو شتێک وێنا دەکات کە ناتوانین درکی پێ بکەین، یاخود ئەو ڕوانینە زاڵەی (پاش تازەگەریی) کە وەک شتێکی نەبوو سەیری واقیع دەکات و بوونی ڕەت دەکاتەوە. لای گابرێڵ واقیع پەیوەستە بەو مانایانەوە کە ئێمە لە ڕێی درککردنەوە دەیدەینە شتەکان.
ڕەتکردنەوەی بوونی جیهان لای گابرێڵ پەیوەستە بە نیشتەجێکردنی بوونەوە لەناو شوێندا، واتا کاتێک دەڵێین شتێک بوونی هەیە، مەبەستمانە بڵێین ئەو شتە شوێنێکی گرتووە، ئەی ئەو شوێنە لە کوێیە؟ ئەو شوێنە دەکەوێتە ناو جیهانەوە، ئەی کەواتە جیهان خۆی دەکەوێتە کوێوه؟ هەموو ئەوانەی لە فەلسەفەی بوون کۆڵیویانەتەوە، هەر لە ئەفلاتۆنەوە تا دەگاتە هایدیگەر و سارتەر، بوونیان بەستووەتە شوێنەوە و شوێنیش بە جیهان، لێ ئەوەی ئەوان نەیانوتووە و وەڵامیان نەداوەتەوە شوێنی جیهانە، ئایا جیهان دەکەوێتە کوێوە؟ گەر بە شێوەی ژمارەیی حسێبی بۆ بکەین، ئەوا دەبینین ناکۆتا ژمارەمان هەیە، سلێمانی شوێنێکە و هەیە، سەر بە باشووری کوردستانە و دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە و سەر بە ئاسیایە، ئاسیا کیشوەرێکە لە زەوی و زەویش سەر بە کۆمەڵە هەسارەیەکی تری نێو گەردوونە و پێکەوە کۆمەڵەی خۆر پێکدێنن، ئەی ئەو کۆمەڵەیە دەکەونە کوێوە؟ لەنێو جیهانێکی تردان، ئەگەر وابێت ئەو جیهانەش دەبێت شوێنێکی گرتبێت، کەوابێت ئەو شوێنە دەکەوێتە کوێوه؟ ئێمە کاتێک ئەمانە دەژمێرین، دەبینین ناکۆتا شوێن و جیهان دێنە پێشەوە و هیچ واتا و دەلالەتێک بۆ جیهانە یەکەمینە ناهێڵنەوە کە سەرەتا وەکوو جیهان ناساندبوومان.

ئەم بۆچوونە جیاواز و نامۆیانەی گابرێڵ کە ڕیشەیەکی لە دونیای کۆندایە و لقەکانیشی لە دونیای نوێ، وامان لێ دەکات ئەو هەم بە فەیلەسووفێکی مۆدێرن بزانین و هەمیش بە فەیلەسووفێکی سونەتی دونیای کۆن، کە ئەم خەسڵەتە بە دەگمەن لە لای بیریار و فەیلەسووفانی دیکە دەدۆزینەوە. وەک چۆن خۆیشی لە وەڵامی پرسیارێکی “ئانیاشتاین باوەر”دا جەختی لەسەر دەکاتەوە³. ئەوەی گابرێڵ دەیەوێت بە ئێمەی بڵێت ڕەتکردنەوەی هەمەکێتی زانین و جیهانە و پاڵپشتیکردنە لە بەشەکییەکانی بوون، لای ئەو هەقیقەتی ڕەها دەکەوێتە ناکۆتاوە و لە هەر شوێنێکدا خاڵێک دانرا هەقیقەتیش دەبێتەوە ڕێژەیی. لەبەر ئەوەی گەیشتنیش بەو هەقیقەتە ڕەهایە سەختە و نەکردەیە، بۆیە باشتر وایە دان بە ناکامڵێتیی زانین و فرەواقیعیدا بنێین و بەدووی هەمەکێتیی جیهاندا نەچین، بەڵکوو شرۆڤەی بەشەکییەکانی بوون بکەین و لێیانەوە لە بوون و هەبووەکانی نێوی تێبگەین. هاوکات ئەم بۆچوونە تەبایە لەگەڵ پاڵپشتیکردنی زیاتری زانین و کۆشش بۆ بەدەستهێنان و دۆزینەوەی نەزانراوەکان، هەرچەندە بۆچوونێکی وەها بڕێک نائومێدی دەبەخشێتە مرۆڤ لەوەدا کە هیچ سنوورێک و هیچ خاڵێکی کۆتایی و هیچ هەقیقەتێکی ڕەها لە پشت زانینەوە ناهێڵێت و پێمان دەڵێت ئێمە گەمارۆدراوین بە کۆمەڵە شتانێک کە لە پشتیانەوە شتانی دیکە هەن و لەودیوی ئەوانیشەوە تا بچین هەر گیرۆدەی هەمان گەمارۆدانی ترسناکین. لێرەدا گابرێڵ لەگەڵ ڕوانینەکانی ئەلبێر کامۆدا یەک دەگرێتەوە و ناچار دەبێت دۆخی نائومێدی بخاتە بەر باس، وەک چۆن کامۆ لە ڕۆمانی “نامۆ”دا و دواتریش لە “ئەفسانەی سیزیف”دا ئەو ڕاستییە تاڵەمان پێ دەڵێت کە هیچ مەبەست و ئامانجێک لە پشت ئەم جیهانەوە نییە و ئێمە لەنێو دووبارەبوونەوەیەکی بێتامدا دەخولێینەوە، “مارکۆس گابرێڵیش بە هەمان شێوە ڕووبەڕووی نائومێدیمان دەکاتەوە و بیرۆکەی هەبوونی جیهانێکی ڕێک و پێک و دوا زانیاری و دوا خاڵی گەردوون ڕەت دەکاتەوە و هەموو ئەوانە نائومێد دەکات کە بە ئومێدی هەبوونی ئامانج و مەبەستێک و سنوورێکی دیاریکراوی پشت ئەم جیهانەوە دەژین. وەک چۆن کامۆ لە “مرۆڤی یاخی”دا هانمان دەدات تەسلیمی ئەو نائومێدییە نەبین و کۆشش بکەین بۆ بەجێگەیاندنی ئەرک و بەرپرسیارێتییەکانمان لە هەمبەر دەوروبەر و ئەو جیهانەشی کە تێیدا دەژین، ئاوهایش گابرێڵ دەیەوێت پێمان بڵێت لەگەڵ ئەوەی دەربارەی جیهان هەواڵێکی بێزراو و نائومێدانەمان دەداتێ؛ لەگەڵ ئەوەی جیهانێک بوونی نییە و سنوورداری و زانینێکی ڕەهاش لە ئارادا نییە، سەرباری هەموو ئەو ڕاستییە تاڵانە، بەڵام هێشتاش دەبێت بۆ زانینی زیاتر و کەشفکردنی زیاتری نهێنیەکانی نێو گەردوون بکۆشین و لە دیاردە و شتەکان ڕابمێنین و لە بەرامبەریاندا هەست بە بەرپرسیارێتی بکەین. خاڵی هەرە هاوبەشی نێوان کامۆ و گابرێڵ، زانین و درککردنە بە پووچێتی و بێمانایی پشتەوەی شتەکان و لەگەڵیشیدا بەرپاکردنی جەنگێک دژ بەو پووچێتییە، بە جیاوازیی ئەوەی کە جیهان لای گابرێڵ یەکەیەکی ڕێک و ناسراو نییە، بەڵکوو پەیوەستی ژمارە لە بننەهاتووەکانە و هیچ زانینێک دەستی پێ ناگات و بوونێکی ئامادەی شکڵییانەی نییە، کەچی لای کامۆ ئێمە لەنێو جیهانێکداین و ئەم جیهانەش خاڵێکی کۆتایی هەیە و لەنێو بێماناییدایە. بەم شێوەیە ئێمە سەرباری ئەوەی لە بەردەم جیهانێکی ناکۆتا و نائومێدکەرانەداین، بەڵام تەسلیمی ئەو نائومێدییە نابین و لە ڕێی بەجێهێنانی بەرپرسیارێتییە مرۆیییەکانمانەوە ڕووبەڕووی ئەو نائومێدییە ئەزەلییە دەبینەوە و هەمیشە لە هەوڵی دۆزینەوەی واقیعی جیاوازتر و زیاترداین. ئەم بەردەوامیدانە بە ژیان لەگەڵ واقیعگەلێکی ناکۆتا و بێمانا و بێمەبەستدا، جۆرێکە لە یاخیبوونی بوونخوازانە و بەرهەمی درککردنی ئێمەیە بە جیهانێکی ناکۆتا و هەوڵدانە بۆ پێدانی مانا بە بەشەکییە بەرجەستەکانی نێو بوون، واتا تێگەیشتن لە هەبووەکان وەک ئەوەی کە هەن و ڕەتکردنەوەی هەبوونی جیهانێکی گشتگیرتر کە خاڵی کۆتایی هەبێت و هەموو هەبووەکان لە خۆیدا بتوێنێتەوە، کرۆکی سەرەکی بیرکردنەوەی گابرێڵ پێک دەهێنێت.

پەراوێزەکان

The post لەودیوی پێنچ هەستەکەوە appeared first on ژنەفتن.

“باتای” خۆی دوور دەگرت له‌ به‌کارهێنانی زاراوە‌ی فەیلەسوف سەبارەت بە خۆی‌. “باتای” هاوڕێ له‌گه‌ڵ هه‌ندێک له‌ ناسراوترین رۆشنبیرانی فه‌رانسادا له‌وانه‌ (راجر کیووا و پییەرکلۆسۆڤسکی) له‌ سه‌رده‌می نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا یه‌کێک بوو له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی “فه‌رانسا” هاوکات (میشێل لیریس، ئه‌لکساندر کۆژۆ و ژان واڵیش) و چه‌ند که‌سی تر له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلێژی سۆسیۆلۆژی‌ بوون.

ناڕازیی بوون له‌ “سوریالیزم” بوو به‌ هۆی یه‌کگرتنی ئه‌ندامانی کۆلیژ، ئه‌وان پێیان وابوو چڕبوونه‌وه‌ی “سوریالیزم” له‌سه‌ر نه‌ست (ناخودئاگا)ی تاک به‌ سه‌رتر له‌ کۆمه‌ڵگا ده‌زانێ و ڕه‌هه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تیی ژیانی مرۆڤ ده‌گرێته‌ به‌ر. به‌مه‌وه‌ ئه‌ندامانی کۆلیژ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئەم پرسە له‌سەر “کۆمه‌ڵناسیی “پیرۆز” کۆبوونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ مانای خوێندنه‌وه‌ی هه‌موو ره‌هه‌ندێکی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌، که‌ تێیدا بوونی پیرۆزی ئاشکرایه‌، ئه‌م تاقمه‌ له‌ به‌ستێنی مرۆڤناسیدا له‌و به‌رهه‌مانه‌ که‌ڵکیان وه‌رگرت که‌ سەرقاڵی چالاکی کۆمه‌ڵگا مرۆییەکان بوون یان دەپەرژایە سەر چالاکی دەستەجەمعییەکانیانەوە. کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی به‌ جێگای خه‌یاڵ و خه‌ونەکانی ئه‌و تاکگه‌رێتییه‌ی که‌ له‌ “سوریالیزم”دا هه‌یه‌، به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی بێ خه‌وشی گرووپی  پەرژایە سەر‌ گه‌ڕان به‌دوای  جەوهەری مرۆڤایه‌تیدا. 

باتای له‌ بیلۆم (ئوروونی) هاته‌ دنیا‌، سه‌ره‌تا ویستی ببێت به‌ قه‌شه‌ و [بۆ ئەو ‌مه‌به‌سته‌ش] ده‌رۆیشت بۆ قوتابخانه‌یەکی کاسۆلیک، به‌ڵام له‌ ساڵی ١٩٢٢ چاوپۆشی له‌ بیر و باوه‌ڕی خۆی کرد.  له لایه‌ن ‌ “باتای” به‌رده‌وام گوتراوه‌ : که‌ “باتای” سۆزانی‌خانه‌کانی وه‌ک که‌نیسه‌ی واقیعی خۆی له‌ پێش چاو ده‌گرت، هۆگرییه‌ک که‌ ڕه‌نگدانه‌وی مانای به‌رهه‌مه‌کانیه‌تی‌، دواتر به‌ پیشه‌ی کتێبدارییه‌وه‌ سه‌رقاڵی کار و چالاکی بوو، به‌م چه‌شنه‌ ئازادیی رێژه‌یی له‌ پاراستنی ئه‌ندێشه‌کانیدا له‌ چوارچێوه‌ی کاره‌که‌یدا به‌ده‌ست هێنا. 

باتای دوو جار ژیانی هاوبه‌شی پێک هێناوه‌. سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ “سیلڤیا ماکلێ” خانمێکی ئه‌کته‌ر

 که‌ له‌ ساڵی ١٩٣٤دا له‌ یه‌کتر جیابوونه‌وه‌ و دوای باتای، سیلویا له‌ گه‌ڵ ده‌روونشیکارێک به‌ ناو “ژان لاکان” ژیانی هاوبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌، هاوکات باتای له‌گه‌ڵ “کویلت پینووت” له‌ پێوه‌ندییدا بوو، که‌ ئه‌ویش له‌ ساڵی  ١٩٣٨دا کۆچی کرد، دواتر باتای له‌ ساڵی 1946دا له‌گه‌ڵ “دیان دوو بۆهارنای” ژیانی هه‌وبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌ و  کچێکیان هێنایه‌ دنیاوه‌.

باتای دامه‌زرێنه‌ری چه‌ندین گۆڤار و نووسه‌ری  زۆر به‌رهه‌می هونەریی جیاوازە‌: لێکدانه‌وه‌کان‌، شیعره‌کان و وتاره‌کانی باتای سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تگه‌لی بێئەژماری وەک( سه‌باره‌ت به‌ عیرفان، ئابووری، شیعر، فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر، ئیرۆتیک)ـە، باتای هه‌ندێ جار کاره‌کانی به‌ ناوی خوازراوه‌وه‌ بڵاو ده‌کرده‌وه‌ و هه‌ندێک له‌ به‌رهه‌مه‌کانیشی قه‌ده‌غه‌ بوون. ئەو تاکوو له‌ ژیاندا بوو تاڕادەیەک پشتگوێخراو بوو و له‌ لایه‌ن هاوچه‌رخه‌کانیه‌وه‌ وه‌ک “ژان پۆل سارتر” وه‌ک که‌سێکی لایه‌نگری عیرفان بێرێزی پێ ده‌کرا، به‌ڵام دوای مردنی کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر نووسه‌رانێکی وه‌کوو (میشێل فوکۆ، فیلیپ سولرس و ژاک دێریدا ) هه‌بوو، هه‌موو ئه‌م نووسه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ “ژورنال تێل کێل”  پێوه‌ندییان هه‌بوو، کاریگه‌ریی باتای له‌سه‌ر کاره‌کانی ” ژان بۆدریار” و هه‌روه‌ها تیۆره‌ ده‌روونشیکارییه‌کانی “ژاک لاکان” به‌دیاره‌.

باتای له‌ سه‌رده‌می گه‌نجێتدا هۆگری سوریالیزم بوو، به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌کی کورت له‌گه‌ڵ ” ئاندرێ برێتۆن” ‌ دامه‌زرێنه‌ری سوریالیزم تووشی کێشه‌ بوو، ئه‌گه‌رچی باتای و سوریالییه‌کان پاش شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م سه‌رله‌نوێ پێوەندیی خۆیان ده‌ست پێ کرده‌وه‌. باتای له‌ مه‌ودای نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا ئه‌ندامی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی فه‌رانسا بوو، هاوکات چه‌ند که‌س له‌ سوریالییه‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌کانی تریش ئه‌ندامی کۆلیژ بوون، باتای به‌تایبه‌ت له‌ ڕێگای لێکدنه‌وه‌ی هیومانیستییانه‌ی کۆچه‌ری رووس “ئه‌لکساندر کۆژۆ “وه‌ به‌ ڕاده‌یه‌کی زۆر که‌وته‌ ژێر کاریگه‌ریی “هیگل” ه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا به‌رهه‌مه‌کانی (زیگمۆند فرۆید، کارل مارکس، مارسل مووس، مارکی دو ساد و فریدریش نیچه‌) به‌ ڕادیه‌کی ئێجگار زۆر کاریگه‌رییان له‌سه‌ر باتای هه‌بوو، باتای له‌ وتارێکدا له‌ به‌رانبه‌ر نازییه‌کاندا به‌رگریی له‌ نیچه‌ کرد.

 باتای تواناییه‌کی سه‌یری له‌ خوێندنەوە نێوبواری(Interdisciplinarity)یەکاندا هه‌بوو. ئه‌و له‌ که‌سانی جۆراوجۆر کاریگه‌ری وه‌رده‌گرت و به‌ مه‌به‌ستی ئافراندنی به‌رهه‌مه‌کانی خۆی له‌ میتۆدگه‌لی جۆراوجۆری گوتاره‌کان که‌ڵکی وه‌رده‌گرت. بۆ نموونه‌ ڕۆمانه‌که‌ی بەناوی “چیرۆکی چاو” که‌ به‌ ناوی خوازراوی (لورد ئاوه‌چ) بڵاو بووه‌وه‌، سه‌ره‌تا وه‌ک به‌رهه‌مێکی دزێو و شه‌رمهێن وه‌رگیرا، به‌ تێپه‌ڕبوونی کات و به‌ هۆی ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌، به‌رە بەرە ناسرا و قووڵاییی فه‌لسه‌فی و سۆزدارانه‌کەی زیاتر به‌دیارکه‌وت، سه‌نعه‌ته‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خوازه‌ دانراوه‌، که‌ به‌ چه‌شنێک ئاماژه‌یه‌ به‌ هۆکارگه‌لی فه‌لسه‌فی له‌ به‌رهه‌مه‌که‌یدا، وه‌کوو “قاقا، فرمێسک، حاڵه‌تی خه‌و و بێداری، شادی و ئه‌شق”.

ڕاوێژی گێڕه‌وه‌ و هه‌ندێ له‌ ساته‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی ئه‌م رۆمانه‌، چییه‌تی “چیرۆکی چاو” ده‌گۆڕن و واقعێکی ناڕوون و لێڵ له‌ حه‌قیقه‌تی مێژووی هاوچه‌رخ باس ده‌کا.

باتای فەیلەسوف بوو، ئه‌گه‌رچی خۆی ئه‌م عینوانه‌ی قه‌بووڵ نه‌بوو، به‌ڵام بۆ زۆر که‌س وه‌کوو ” سارتر”  بانگه‌شه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی “باتای” له‌گه‌ڵ عیرفانی ئاتایستیدا هاوسنوور بوو. به‌ درێژایی  شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م” باتای “له‌ژێر کاریگه‌ریی  نیچه‌ و لێکدانه‌وه‌کانی کۆژۆ له‌سەر هێگل پرۆژەی “بەرکۆڵی ئاتێۆلۆژیک”ی نووسی، ( ناوێکی هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ کتێبی “بەرکۆڵی تیۆلۆژیک” له‌ نووسینی  توماس ئەکویناس)‌  که‌ به‌رهه‌مه‌کانی (ئه‌زموونی ناوخۆیی، تاوانبار، و سه‌باره‌ت به‌ نیچه‌)  له‌خۆ ده‌گرێت. باتای پاش شه‌ڕ کتێبی ” به‌شی نفره‌ت لێکراو”ی نووسی و هاوکات رۆژنامه‌ی زۆر کاریگه‌ری “کریتیک”ی دامه‌زراند.

باتای ‌ له‌ کۆتاییه‌کانی ساڵی ١٩٢٠ و سه‌ره‌تاکانی ده‌یه‌ی ١٩٣٠دا “ماتریالیزمی بناغه”‌ی وه‌کوو هه‌وڵێک له‌ هه‌مبه‌ر “ماتریالیزمی سه‌ره‌کی” گه‌شه‌ پێدا. “باتای” به‌ڵگه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ چه‌مکێک وه‌کوو ماده‌یه‌کی ئه‌کتیڤی بنه‌ما بوونی هه‌یه‌ که‌ دژایه‌تی نێوان چینی سه‌روو و خوارووی ئاڵۆز ده‌کا و ته‌واوی بنه‌ماکان ناپایه‌دار ده‌کا، ئه‌م چه‌مکه‌ به‌ شێوازێک له‌ مۆنیزمی نوترال(monism neutral)ی سپینۆزا ده‌چێت، که‌ ماده‌یه‌کی تێدایه‌ ما‌ده‌گه‌لی دووانه‌یی زه‌ین و ماده‌ که‌ “دیکارت ” باسی ده‌کا ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌مه‌شه‌وه‌ پێناسه‌یه‌کی وردی نییه‌ و به‌ جێی ئاوه‌زمه‌ندێتی له‌ بواری ئه‌زمووندا ده‌مێنێته‌وه‌. ماتریالیزمی بنه‌ما  کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر چه‌مکی پێکهاته‌شکێنی “دێریدا ” هه‌بوو، هه‌م “باتای” و هه‌میش “دێریدا”  به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ “ده‌سته‌واژه‌ی  سێیه‌می ناپایه‌دار” له‌ هه‌وڵی تێکدان و ناپایه‌دارکردنی پارادۆکسه‌ فه‌لسه‌فییه‌کاندا بوون.

تێگه‌یشتنی زۆر تایبه‌تی “باتای” له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی ( گه‌رچی له‌ وانه‌یه‌ هه‌ندێک ئه‌مه‌ به‌ دژی ده‌سه‌ڵاتدارێتی بزانن) له‌ لایه‌ن ژاک دێریدا و جۆرجۆ ئاگامبێن، ژان لۆک نانسی و ئه‌وانی تر که‌وته‌ به‌ر باس، تێگه‌یشتنی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی باتای له‌ژێر کاریگه‌ریی (کۆژۆ و ژان پۆل سارتر) به‌ ته‌واوه‌تی له‌ “هیچ شتێک”دا ریشه‌ی هه‌یه‌. مرۆڤ بوونه‌وه‌رێکه‌ بێ ئه‌وه‌ی بوونی پایه‌دار بێت، ‌ بۆ سارتر دواهه‌مین کاری هه‌ر که‌سێک کارێکی هیچ بینین به‌ مانای ره‌تکردنه‌وه‌ی بوونه‌، (ده‌سته‌واژه‌یه‌ک که‌ سارتر‌ به‌ مه‌به‌ستی کایه‌کردن به‌ چه‌مکی “هیچ شتێک” که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرێ، ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ له‌گه‌ڵ “نهیلیزم”دا زایه‌ڵه‌ی بڕگه‌یی هه‌یه‌.

باتای له‌ چه‌مکی ده‌سه‌ڵاتدارێتی خۆیدا ئه‌م چه‌مکه‌ به‌کار ده‌هێنێ که‌‌ له‌گه‌ڵ نه‌بوونی مانایەکی وەها، له‌ ره‌تکردنه‌وه‌ و نکوڵیکردندا به‌ باشترین شێوه‌ بەیان ده‌کرێ، ده‌سه‌ڵاتدارێتی جۆرێک ئازادیی زێده‌ڕه‌وانه‌یه‌، وه‌کوو خواردنه‌وه‌ی زۆر و کاره‌کانی تر به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانج ئه‌نجامی چالاکییه‌ ئاساییه‌کان تووشی ئاڵۆزی ده‌کات.

ئابووریی گشتی ئه‌و کتێبه‌یه‌ ‌ له‌نێوان ساڵه‌کانی (١٩٤٦ تاکوو ١٩٤٩) له‌لایه‌ن ” باتای ” نووسراوه‌ و له‌ بڵاوگه‌ی “نیوه‌ شه‌و” بڵاو بۆته‌وه‌، ئه‌م کتێبه‌ له‌ ساڵی ١٩٩١داوه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زمانی ئینگلیزی و له‌ژێر ناوی “به‌شی نەفره‌تلێکراو” بڵاو کرایه‌وه‌. “به‌شی نەفره‌تلێکراو” تیۆرییه‌کی ئابووریی نوێ ده‌خاته‌ ڕوو، که‌ “باتای” وه‌کوو ئابووریی گشتی ناوی لێ ده‌بات، ئه‌م کتێبه‌ له‌گه‌ڵ ‌ روانگه‌ی ئابووریی “سنووردار”دا که‌ له‌ زۆربه‌ی تیۆره‌  ئابوورییه‌کاندا هه‌یه‌، جیاوازه‌.

باتای به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا

 باتای ئه‌و رووناکبیرێکی مۆدێرنی فەڕانسایی بوو، کە وه‌سف ناکرێت، ناوبراو به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ “کۆژۆ، سارتر و موریس بلانشۆ” هه‌وڵیاندا له‌ رێگای بۆچوونه‌کانیانه‌وه‌ ئه‌م ئایدیا ئێگزیستانسیالیسته‌ی که‌ مرۆڤ له‌ جیهاندا گۆشه‌گیر و ته‌نیایه‌ تووشی کێشه‌ بکه‌ن تاکوو له‌ رێگای ئه‌م کێشه‌ سازکردنه‌وه‌ مرۆڤ بتوانێ مانای خۆی دروست بکاته‌وه‌. کاریگه‌ریی ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ بیرمه‌نده‌ له‌سه‌ر کولتووری مودێڕن دژواره‌ حاشای لێ بکرێ.

 “باتای” له‌و بیرمه‌ندانه‌ بوو به‌زه‌یی بە هیچ شتێکدا نه‌‌هاته‌وه‌ و هاوکات له‌ بواری هێڵی فیکرییه‌وه‌ (سوریالیزم ، فاشیزم و ستالینیزم)ی  وه‌لا نابوو، بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێ به‌رده‌وام سه‌ربه‌خۆیی فکری و به‌ده‌ر له‌ هه‌ر بزووتن و ڕێگا و پرۆگرامێک و وه‌ستاندن له‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌کان و هاوکات هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵا له‌ پێناو دروست کردنی ئه‌و شته‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای فکری دانراوه‌، ده‌توانێ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک (ئه‌گه‌رچی با له‌ درێژخایه‌ندا بێ) ڕه‌وت ساز بکا، ئێستا با ئه‌و بیر و  تێڕوانینه‌ تێکه‌ڵ به‌ شێتی بێ، وه‌کوو “باتای” یان تێکه‌ڵ به‌ سه‌رپێچی و یاخیگه‌ریی له‌ چه‌شنی “مارکی دو ساد” بێت، جیاوازی نییه‌. 

سەرچاوە:

ادبیات و شر؛ ژرژ باتی، مترجم؛ فرزام کریمی، نشر جغد، چاپ اول ١٤٠٠

The post لە دەوروبەری شێتیدا، پیاسە بکە appeared first on ژنەفتن.

خاڵی نەرێنی ئەم مؤدێلە ئەوەیە، ئەمان لە ڕێگەی هەندێک فیگەری دیاری بواری نووسین، بە جۆرێک ویستی بادانەوە بەلای ئەم فەیلەسوفە و یان ئەوی تر هەیە. وەکچۆن لەسەر پرسی کورد و چەوسانە و ‘ڕۆژهەڵاتناسی’ هەندێک بەلای ‘کەنعان مەکیە[1]‘ و ئەوی تر ‘ئیدوار سەعید’، ئاوەهاش ساڵانێکە ناڕاستەوخۆ لەژێر کاریگەری ‘ژیژەک’ئاڕاستەکاندا بە جۆرێک هیگڵ دەبێتە مۆدەیەک. پێت سەیر نەبێت، بچیتە کتێبخانەیەک کۆی بەرهەمەکانی ‘ژیژەک’ بە ئینگلیزی ببینیت وەک ئەوەی نووسەرێکی خۆماڵی بێت!

لێرەوە، دۆزینەوەی سەرەداوەکانی ئەو بایەخدان و خۆدانەپاڵ فەیلەسوفێک، ڕووناکبیرێکی دەرەکی، دیوێکی نووسەرانی ئێمە دەردەخات. وەکچۆن دیاردەی لێدان لە باوکی مەعریفی نووسەرێکی دیار، دەرخەری جۆرە مشتومڕ و جەنگێکە، دەکرێت بە “جەنگی بە وەکالەت[2]” دابنرێت.

سەیر نییە، کاتێ هاوڕا نیت لەگەڵ نووسەرێکی تردا، بێیت لێرە ڕەخنە لە ژیژەک یان ئیدوارد سەعید بگریت. لە کاتێکدا ئامانجەکە گەنگەشەیەکی ئەکادیمی و ڕەخنەسازی ئەو نووسەرانە نییە لەخۆیدا، بەڵکو لێدانە لە نووسەری تر کە یەکێک لەو فیگەرانە بە باوک و سەرچاوەی مەعریفی خۆی دەزانێت.

بەش بە حاڵی خۆم، ڕەخنە و سەرنجم لەسەر ژیژەک هەبووە کە بە وتارێک بە ناونیشانی ‘سلاڤۆ ژیژەکی فەیلەسوف و وێنەی کورد[3]‘ (٢٠١٥) بڵاوبۆتەوە. بەڵام هەرگیز بە ئامانجی لێدان و پەلاماردانی هیچ هەوادارێکی ئەو فەیلەسوفە نەبووە. خۆشبەختانە، لە ماوەی خوێندن و وانەوتنەوە و  توێژینەوەی فەلسەفییدا، هەرگیز خۆم بە فەیلەسوفێکی دیاریکراوەوە نەبەستۆتەوە. سەرسام بوونم بە فەیلەسوفێک نەیخستوومەتە داوی بیرکردنەوەی کە چوارچێویەکی بۆ بڕیار و جیهانبینی فەلسەفیم دابنێت.

ئەوەی نووسینەکانم بخوێنێتەوە، دەزانێ کە هەرگیز خۆم نە لە کلاسیک نە لە مۆدێرن و نە پاشمۆدێرن، یان نە ئاڕاستەیەکی دیاریکرای چەپ و ڕاستدا چەقاندوە. ئێستا، کە سەرقاڵی لە چاپدانی کتێبێکم سەبارەت بە ‘کانت لەنێوان سپینۆزا و هیگڵ‘دا، بەجۆرێک لایەنگیرم نەکردووە.

١. خۆدانەپاڵ باوکێکی مەعریفی ساختە

لە ‘چیرۆکی هەڵاتنی زۆڵەکانی مۆدێرنە لە تۆڕەکاندا’ کە بەشێکە لە کتێبی ‘فەلسەفە و فەیسبوک'(٢٠١٩) ئاماژەم کردووە بەوەی “ڕووناکبیر و ڕۆشنبیری” ئێمە دەرهاویشتەیەکی مۆدێرنن بۆیە بە “زۆڵەکانی مۆدێرنە” ناوم بردوون چونکە، باوانیان دەچێتەوە سەر دەرەوەیان. لەوێوە شتێک دەهێننە کایەی نووسینی کوردییەوە، بێ ئەوەی پرسیار بکات لەبارەی پێویستی و گرنگییەکەی، بەم هۆیەوە خۆیان دەکەنە خاوەنی و دەبنە باوکێکی مەعریفی لە پانتایی ڕووناکبیریدا. بە ئامانجی خۆیی کە دەکرێت خوازیاری هەژموون و پێگە و هێز و دەسەڵاتیان هەبێت، لە خەمی کۆکردنەوە دەروێشن-خوێنەر- و ڕکابەری یەکترن لە ڕووی دەروونییەوە. گرفتەکانیان لەگەل یەکتردا دژ بەیەک دەفەلسەفێنن، بۆ شاردنەوەی گرفتەکانی ناخی خۆیان لە بەرامبەر یەکتردا دەیڕۆشنبیرێنن[4].

فەلسەفەی هیگل بە دوو باردا لە لایەن مارکسیزمەوە بایەخی هەبووە؛ لەلایەک ڕەخنەکردنی ئایدیالیزم کە لە جیهانی ئەبستراکتدا بیری کردۆتەوە، لەلایەکی ترەوە دیالێکتیک

٢. ئایا هیگڵ سپینۆزاییە یان هیگڵێ؟

لە ‘چەند وانەیەک لەبارەی مێژووی فەلسەفە’دا هیگل دەپرسێت: یان سپینۆزایی دەفەلسەفیت یان هەر فەیلەسوف نیت. بەڵام، ئایا خودی هیگڵ خۆی وایە؟ ئەگەر بۆ دید و بۆچوونی جیاوازی هەردووکیان لە بەرامبەر یەکتر دادەنریت و هەندیک بەلای سپیۆنزا و ئەوی تر بە لای هیگلدا دەرۆن؟

فەلسەفەی هیگل بە دوو باردا لە لایەن مارکسیزمەوە بایەخی هەبووە؛ لەلایەک ڕەخنەکردنی ئایدیالیزم کە لە جیهانی ئەبستراکتدا بیری کردۆتەوە، لەلایەکی ترەوە دیالێکتیک. چونکە، کلیلی شۆڕشیان لە دیالێکتیکەیدا دۆزییەوە و ‘مارکس’ وتەنی سەرەونخونکردنەوەی هیگڵ، ڕەچەتەی گۆڕانکاری و شۆڕشە. بەشێک لەو نووسەر ڕووناکبیرانەی سەر بە هێڵی مارکسیزمن، بە جۆرێکیش سەرسامن بە هیگڵ.

جگە لەوەی هیگڵ لە وشەسازییە گەورە و قەبەکانیدا، لە ڕەهایی نووسین و لافلێدانی زانینی ڕەهادا و لە تەمومژاوی دەربڕینەکانیدا سیحرێکی هەیە. جارێکیان فه‌ره‌نسییه‌ک داوای له‌ هیگڵ کرد فه‌لسه‌فه‌که‌ی لە ڕستەیه‌کدا کورت بکاته‌وه‌، به‌ڵام هێنایی و بردی نه‌یتوانی. له ‌کاتێکدا قه‌شه‌یه‌ک هه‌موو ئایینی کریستیانیی‌ له ‌ڕسته‌یەکدا چڕکردەوە ‘ئه‌وه‌ی کە بۆ خۆت پێتخۆشه،‌ بۆ هاوسێکەشت پێتخۆش بێت’!(Durant, 1926(1933), p. 377).

هیگڵ فەیلەسوفێکی فەرمی بوو، چونکە لە دامەزراوەیەکی وەک زانکۆ ئوستاد بوو. جگە لەوەی، هێندە باوەڕی بە خۆی هەبوو تا ئەو ڕادەی لەوانەیەکدا (١٨٠٦) بڵێت: ‘بەم وانەیە، ئیتر مێژووی فەلسەفە بە کۆتا گەیشت’[5]. واتە، بەدواییهاتنی وانەکە، فەلسەفەش کۆتا دێت!

جگە لەوە ئەرکی فەیلەسوف وەک کوندەپەپوویەک دادەنێت کە لە پێشەکی کتێبی ‘فەلسەفەی ماف-قانون’دا دەڵێت: “کوندەپەپووی ‘مینێرڤا‘ (خوداوەندی دانایی ڕۆمان و یۆنانەکان) تەنها پاش ئەوەی تاریکی شەو دادێت باڵی خۆی بڵاو دەکاتەوە”. واتە، فەلسەفە تەنها پاش ڕووداوەکان لە واقیع و ڕاستییەکان تێدەگات، وەک چۆن کوندەپەپوو پاش کۆتایی ڕۆژ و هەمووشتێک ڕوویداوە، ئیتر باڵەکانی خۆی دەکاتەوە. لەبەرئەوە، ئەرکی فەلسەفە پێشنیاز و ئامۆژگاریکردن نییە کە جیهان و هەلومەرجەکان دەبێت چۆن بن و چیان لێ بکرێن. بەڵکو کاری ئەو ڕامان و تێگەیشتنە لەوەی ڕوویداوە، نەک دانانی ڕەچەتەیەکی ئامادە بۆ ژیان. دیارە، هەڵبژاردنی میتافۆری ‘کوندەپەپووی مینێرڤا’ و تاریکی شەو، ئەوە دەگەیەنێت کە بۆ تێگەیشتن لە هەلومەرجی مێژوویی، فەلسەفە کاتێک دێتە مەیدان کە ڕووداوەکان بەسەرچوون و تێپەڕیوون. ئیتر فەیلەسوف پاش ڕووداوەکان درەنگانێک وەک کوندەپەپووەکە لە تاریکی و ئەنگوستەچاودا چاو دەکاتەوە، دەفەلسەفێنێت.

ئایا ئەم فەیلەسوفە کوندەپەپووە چی دەکات لە کوردستان و نێو زمانی کوردیدا؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت بگەڕێینەوە سەر هاوردەکردنی مشتومڕێک لە فەرەنساوە.

٣. مشتومڕێک لە فەرەنساوە بۆ کوردستان

هەڵبەت، ناونیشانی وتارەکە لە بنەڕەتدا توێژەر و نووسەری فەرەنسی ‘پیێر ماکێری’[6] لە کتێبێکدا (١٩٧٩) بە ناوی ‘سپینۆزا یان هیگڵ‘ بە کاری هێناوە. ئاشکرایە، بە بەراورد بە هیگڵ، کەمتر ‘سپینۆزا’ لە ناوەندی نووسینی ئێمەدا جێکەوتووە. بەهۆی سەختی فەلسەفەکەی و کەمی وەرگێڕان و نائاسانی تەسویقکردنی بە پێچەوانەی ‘هیگڵ’ لە “شەڕە دەنووکی” نووسیندا. بەڵام، بۆ یەکەمجار ‘محەمەد کەمال’ دەرگای ئەو فەیلەسوفەی بە نووسینێک (٢٠١٨) بە ڕووماندا کردەوە. پێش ئەویش کۆچکردوو ‘د. تۆفیق روشدی ئەحمەد بەگ’ (١٩٢٨-١٩٧٩) خاوەنی یەکەم دکتۆرای فەلسەفە بەپێی سەرچاوەی دەماودەم، یەکەم کەسە کە لە ‘ڕووسیا’ ساڵانی شەستەکان و کۆتایی هەفتا تێزەی دکتۆرای لەسەر سپێنۆزا نووسیوە[7].

بەڵام بەم یەکدوو ساڵەی دوایی هیگڵ مۆدەی هەیە، بە تایبەت لەژێر کاریگەری ‘ژیژەک’ ئەو فیگەرە جەماوەرییە لە کوردستان دەنگۆی خۆی هەیە. ئەو یەکێکیشە لەوانەی بانگەشەی گەڕانەوەی بۆ هیگڵ کردووە. بە تایبەت لەو دەرسوتارەکانی کە لە سویسرا (٢٠٠٩) پێشکەشی کرد باسی لە هیگل و چەمکی هیگڵیانەی مێژوو و مێژوویەتی[8] دەکرد. چونکە، ئەو تەنها لە کارەکانی مارکس و ‘لاکان’ بابەت هەڵناگۆزێت، بەڵکو هیگڵ چەقێکە لە بیرکردنەوەدا.

لە شەستەکاندا، هیگڵ مۆرکی فەلسەفە بوو، بەڵام، لە ناوەڕاستی هەفتاکاندا وەرچەرخانێک بەرەو سپینۆزا هاتە ئاراوە

هەڵبەت، لە کۆنتێکستی ڕووناکبیری فەرەنسیدا پرسیاری هیگڵ یان سپینۆزا، تەواو گونجاوە. چونکە، بایەخدان بە دوو فەیلەسوفە لە خۆیدا دووبەرەی دروست کردووە و داقڵیشان و جیاوازییەکی لەنێو چەند فیگەرێژی گرنگی فەلسەفی فەرەنسیدا خستۆتەوە. لە شەستەکاندا، هیگڵ مۆرکی فەلسەفە بوو، بەڵام، لە ناوەڕاستی هەفتاکاندا وەرچەرخانێک بەرەو سپینۆزا هاتە ئاراوە(Ruddick, 2011).

لەو سۆنگەیەشەوە کتێبەکەی ‘ماکێری’ لەتەک بڵاوبوونەوەیدا، مشتومڕی دروست کرد. لە کتێبەکەیدا ئاماژە بە دۆلۆز و ئەلتۆسێر و برادەرانی کە بە سپینۆزایی ناسراون. بادیۆ و ڕانسێر و چەندانی تر تاڕادەیەک هیگڵ’ی بوون. بەرەی بادیۆ/ژیژەک لە چەمک و تێزەکانیان وەک فەلسەفەی هیگڵەوە سەرچاوە دەگرن. لە بەرامبەردا دۆلۆز، ‘ئەنتۆنیۆ نیگر’ی لە سپینۆزاوە هەڵدەگۆزن.

٤. دەنگۆی هیگڵ لە خۆرهەڵات و ڕووناکبیرانی ئێرانی

رەنگە، سەرسامییەکە بەرامبەر هیگڵ لە خۆرهەڵات و ئێران، بۆ وتەکانی هیگڵ لەبارەی شارستانیەتی ئێران لە مێژوودا بێت. واتە، خۆبینینەوە لە ئاوێنەی هیگڵدا، پاڵنەرێکی بایەخدانەکە بێت[9]. پسپۆری وەک ‘تەباتەبایی’ ڕاڤەکاری ناسراو و بە ئەزموون لەگەڵ گەنجێکی وەک ‘محەمد ئەردەبیلی’ کە ناوێکن لەپاڵ چەندانی تر. لای ئێمەش محەمەد کەمال ئەگەرچی خۆی لە بنەڕەتدا ئاڕاستەیەکی ‘بوونگەرایی’ لەتافی خوێندنەوەی فەلسەفەدا گرتووە. بەڵام، لەسەر هیگل نەک هایدگەر یان سارتەر دکتۆرای ئامادە کردووە لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا. هاوکات، کارێکی نەکردەی ئەنجام دا، ئەویش وەرگێڕانی شاکارەکەی هیگڵ بوو بۆ زمانی کوردی. هەڵبەت، بە ڕای خۆم، ئەوە ڕووداوێکی گرنگە لە مێژووی فەلسەفە بە زمانی کوردی.

بە پێچەوانەی کوردستان، لە ئێران نەریتێکی هیگڵ هەیە. ڕەنگە، گریمانەکردنی ئەوەی دیالیکتیکی هیگل و دوالیزمی زەردەشتی لینکێک بێت. تاچەندە دوالیزمی زەردەشتی لە دیالیکتیکی هیگڵدا ڕەنگی داوەتەوە؟ بەدەربڕینێکی تر، تا چەندە ئەو کاریگەرە بە تێزەکانی زەردەشت و لە کوێدا یەکتر دەگرنەوە و جیادەبنەوە؟

ئەوەی کە جێی سەرنج و رامانە کە لە سەروبەندی شۆڕشی ئێراندا، بایەخێکی تەواو بە هیگڵ دراوە، بە تایبەت ‘لۆجیکی دیالێکتیک’ لای ئیحسان تەبەری(چەپ) و موجتەهیدی، پاشان تەباتەبایی و ئێستە گەنجە ئەکادیمییەکانی وەک ئەردەبیللی. چۆنیەتی بوونی هیگڵ بە رۆژەڤێک لە سەروەختی ئاڵوگۆڕی سیاسی ئێران و گۆڕینی رژێمی سیاسیدا و هۆکارەکانی، بۆ خۆی باسێکی سەربەخۆیە. بەڵام، چۆنیەتی بە فارسیکردنی هیگڵ، بابەتی مشتومڕهێنەری نێوان “هیگڵناسەکان” کە گرفت لە وەرگێڕانیدا هەیە. گلەییە توند و ڕەقەکانی تەباتەبایی لەسەر هەڵیت و پەڵەتی وەرگێڕانی هیگڵ، لە نێوەندەکاندا جارجار گەرمن. ئیدی، خراپ وەرگێڕان و باش حاڵی نەبوون لە هیگڵ لە کایەی زمانی فارسیدا، بە جۆرێک کاریگەرە لەسەر ئەوانەی سەرچاوەی فێربوون و تێگەیشتنیان لە فەلسەفە فارسییە!

هەروەها خاڵیکی تر کە لەلای من گرنگە، ئەوەی وای کردووە زمانی فارسی و ڕووناکبیرەکانی بە جۆرێک بایەخ بە هیگڵ بدەن، نەک تەنها تێزی دیالیکتیکی و بۆیاخە مارکسیزمەکەیە، ڕەنگە خۆبینینەوەی ڕووناکبیری ئێرانە لە کتێبی و بایەخەکانی هیگڵ خۆیدا بە مێژووی ئیران کە وەک تاکە دەوڵەت لە گەشەی مێژووی ئاگاییدا، هیگڵ ئاماژەی پێ کردووە و بە شارستانیەتێکی گرنگی قۆناخێکی مێژووی داناوە. ئایا ئەو ‘هیگڵە’ی ئێران، هیگڵی ئەڵمانییە؟ ئایا بە فارسیکردن و بایەخدای پێی، جۆرێک نییە لە پرۆسەی بەخۆییکردنی هیگڵ و دواجار کەسانێک ببنە هیگڵی ئێرانی و بە ناویەوە گوتاری سیاسی/ کولتووری پان-ئێرانی سەرپێخەن؟

بایەخی هیگڵ لە زمانی کوردیدا وەک هەندێک فەیلەسوفی ترە. هەڵبەت، محەمەد کەمال دکتۆراکەی لەبارەی هیگڵ نووسیوە و پێشتر کتێبێکی دەروازەیی بۆ هیگڵ نووسیوە. لە زمانی کوردیدا کاری زۆر لەبارەیەوە نەکراوە. بەڵام دیسان بۆ هیگڵ کاری لەسەر بکرێت؟ دەزانین هەموو پرسیارێکی فەلسەفیی و پسپۆڕی کە کاری فەلسەفیی دەستەبژێرە، مەرج نییە خەموخواستی هەمووان بێت. لەلایەکی ترەوە، زاڵبوونی فەلسەفەی فەرەنسی بەسەر “فەزای فەلسەفی کوردیدا” ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاو و راست بێت، بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ شوێنکەوتنی مۆدەباویی لە ڕووناکبیریی و نووسینی کوردیدا.

پەراوێزەکان:

[1] نووسەری عیراقی ناسراو بەکتێبی ‘العراق دولة المنظمة السریة’ ساڵانی نەوەدەکان.

[2] لە بواری سیاسی پرۆکس/جەنگی بەوەکالەت بەو جەنگاوەرە بەکرێگراوانە دەوترێت کە لە پێناو ساماندا دەوەڵەتەکان لە وڵات و جێگەی تر شەڕیان پێدەکەن.

[3]https://www.academia.edu/44967540/%D8%B3%D9%84%D8%A7%DA%A4%DB%86_%DA%98%DB%8C%DA%98%DB%95%DA%A9%DB%8C_%D9%81%DB%95%DB%8C%D9%84%DB%95%D8%B3%D9%88%D9%81_%D9%88_%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%95%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF

[4]بە ئەنفقەست نەموویست ناوی نووسەرەکان ببمە، چونکە خۆیان لە کتێبەکانیاندا یەکتر ڕەخنە دەکەن بەبێ ئەوەی ناوی یەکتر بەرن. ئەمەش یەکێک لەو تەکتیکانەی کە بە دیوێکدا بە خوێنەر بڵێن ئیمە کێشەی شەخسیمان لەتەک یەکتردا نییە، بۆیە ناوبردن نییە. لە کاتێکدا ڕاستییەکەی ئەوەیە جۆرێک لە تۆڵە و داپڵۆسین دەروونی هەیە کە میکانیزمی ناونەبردن جۆرێکە لە سڕینەوە و بێبایەخکردنی یەکتر. چونکە، پێیانوایە، ناوبردن هێندە گەورەکردن و بازاڕسازی ئەوی ترە. لەوەش مەترسیدارتر ئەو تۆڵەکردنەوەیە کە بە لێدان لە”باوکی” یەکتر وەک ڕیشەکێشکردنێکە لە باوانەوە!

[5] (TW 20:461 Hegel, Werke in zwanzig Bänden. Eds. E. Moldenhauer and K. M. Michel)

[6]Pierre Macherey

[7] https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/31986-2021-03-31-07-12-15

[8] historicity

[9]هەروەها وەک چاوپیکەتن لەگەڵ نووسەری کەنەدی کە هیگل دەکاتە نەفرەتی

سەرچاوەکان:

Works Cited

Durant, W. (1926(1933)). THE STORY OF PHILOSOPHY, Secound Revised Edtion. New York: Garden City Publishing Co. INC.

Macherey, P. (2011). Hegel or Spinoza. University of Minnesota Press.

Ruddick, S. M. (2011). The Spinozist Turn translator’s introduction. In P. Macherey, Hegel or Spinoza (pp. vii-xviii). University of Minnesota Press.

The post سپێنۆزا یان هیگڵ لە کوردستان؟ appeared first on ژنەفتن.

مالکى: ئامانجى سەرەکیت لە ڕوونکردنەوەى فەلسەفەى ئیسلامیى بە زمانێکى سادەى فەلسەفیى لە جیهانى ئیسلامیدا (لە کتێبى مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێک: فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامیدا، بەرگى٣)[ii]بۆ ئەوە بوو تاکو لاى خەڵکى خۆشەویست و ئاسانى بکەیت؟ یاخود بۆ ئەکادیمیستانت نووسیوە؟

ئادەمسن: هەرچەندە ئەو کتێبە بۆ تەواوى خەڵکى نووسراوە چ کەسانى ئەکادیمى و چ خوێنەرانى دیکەش، بەڵام بڕوام وایە ئەو میتۆدە گشتگیرەى پەیڕەوم کردووە وا دەکات کتێبەکە زیاتر بۆ کەسانى پسپۆڕ و تایبەتمەند سوودى هەبێت. بە تایبەتى کاتێک دەبینیت ئەکادیمیستانى دیکەش هەندێک ڕەهەند و لایەنى دیکەیان لە کتێبەکەدا وەرگرتووە، بۆ نموونە وەکوو ئاوێتەکردنى فەلسەفەى جوو بۆ ناو تێگەیشتنى فەلسەفیى لە جیهانى ئیسلامیدا و، ئاگایى و گرنگیدانى زیاتر بە هزرى پۆست کلاسیک، کە لە بنچینەدا دەکەوێتە دواى سەدەى دوازدەهەمى زاینییەوە.

مالکى: بۆچى پێت وایە فەلسەفەى ئیسلامیى لە مێژووى نوێدا پشتگوێ خراوە؟

ئادەمسن: بێگومان فەلسەفەى ئیسلامیى لە هەموو شوێنێک پشتگوێ نەخراوە؛ لە وڵاتانى موسڵماندا هەمیشە گرنگى بە کەلەپورى فەلسەفیى پێشین دراوە. بەڵام لە ئەوروپادا بەهۆى کاریگەرییان لەسەر فەلسەفەى ئەوروپا تەنها مەیلێک بۆ ئەو فەیلەسوفە دیارانە هەبوو کە لە سەدەکانى ناوەڕاستدا بۆ زمانى لاتینى وەرگێڕدرابوون، وەکو ئیبن سیناو ئیبن ڕوشد[iii]. بەڵام ئەو فەیلەسوفە گرنگانەى دواتر هاتن وەکو فەخرەدین ئەلڕازى یان مەلا سەدرا بۆ زمانە ئەوروپییەکان وەرنەگێڕدرابوون، بۆیە ئەوان کەم و زۆر بە نادیارى و نەبینراوى مانەوە بۆ ئەو توێژەرانەى کاریان لەو زمانانەدا دەکرد.

کەلەپورى فەلسەفەى ئیسلامیى تاڕاددەیەکى زۆر وەڵامدەرەوەى فەلسەفەى ئەوروپایە

مالکى: ئایا پێت وایە فەلسەفەى زۆربەى کولتوورەکان ئاوێتەى مێژووى فەلسەفەى ڕۆژئاوا نەبوونە؟ یاخود فەلسەفەى ئیسلامیى لێرە –لە ئەوروپا- وەک “فەلسەفەى جیهان” ناسراوە لە تەک هزریى فەلسەفى چـینیى و بودیى و هیندیی و هتددا؟

ئادەمسن: بەڵێ، ئەوە ڕاستە، تائێستاش خواستێک لە ئەوروپا و باکوورى ئەمەریکا هەیە بۆ کۆکردنەوەى هەموو کەلەپورى نائەوروپى پێکەوە لەژێر ناونیشانى “فەلسەفەى ناڕۆژئاوایى” یان “فەلسەفەى گەردوونیى” یاخود “فەلسەفەى جیهانیى”دا. لە سەرێکەوە، من دژى ئەمە نیم، چونکە وەک یەکەم هەنگاو سوودبەخش دیارە بۆ خەڵک و تاکوو گرنگى بەم کەلەپورانەى دیکە بدەن. بەڵام فێربوون و ناسینى فەلسەفەى هیندیى وابەستە و پەیوەندیدار نییە بە فێربوون و ناسینى فەلسەفەى ئەمەریکاى لاتینیى یاخود ئەفریقییەوە. هەرچەندە پێویستە ڕشتەی ئەکادیمى بۆ هەر کەلەپورێک تەرخان بکەین و ئەوەش بە شێوەیەکى بەرچاو زیادکراوە. بە تایبەتى، بارودۆخى فەلسەفەى ئیسلامیى نائاسایی و ناسرووشتییە، چونکە زۆرجار فەلسەفەى ئیسلامیى خراوەتە ژێر ناونیشانى “فەلسەفەى نائەوروپیی”ـەوە، سەربارى ئەو ڕاستییەى کە کەلەپورى فەلسەفەى ئیسلامیى تاڕاددەیەکى زۆر وەڵامدەرەوەى فەلسەفەى ئەوروپایە –بە تایبەت وەڵامدەرەوەى ئەرستۆ– بە پێچەوانەوەى ئەوەى ئێمە لە هیندستان و چـین و ئەفریقیا یان ئەمەریکاى پێش کۆڵۆنیاڵیزم دەیدۆزینەوە.

ئەگەر وا بیر لە “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە کە بە واتاى هەموو ئەو شتانە دێت بۆ گریک –یۆنانى کۆن- دەگەڕێتەوە، ئەوا پێویستە فەیلەسوفانى لە نموونەى ئیبن سیناش لەخۆ بگرێت،

مالکى: ئایا تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” واتابەخشە؟ یاخود پێتوایە تێگەکە جۆرێکە لە یادەوەرى عەقڵییەتى کۆڵۆنیاڵیی؟

ئادەمسن: تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” کێشەى ناڕوونى و تەمومژیی هەیە لەو ڕووەوەى فەلسەفەى ڕۆژئاوایى پێویستە چى لە خۆى بگرێت. بۆیە ئەگەر وەک بەناوکردنێکى جوگرافى بیر لە تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە، ئەوا بە واتاى هەموو ئەو شتە فەلسەفییانە دێت کە لە ئەوروپا -و دواتر باکوورى ئەمەریکا و نەتەوە ڕۆژئاواییەکانى دیکە- ڕوویانداوە، پاشان ئەم بەناوکردنە جوگرافییە پێویستە زۆربەى فەلسەفەى ئیسلامییش لەخۆى بگرێت، لەبەر ئەوەى موسڵمانەکان ئیسپانیایان بۆ ماوەیەکى درێژ داگیرکردبوو و، ژمارەیەک بیرمەندى گرنگى موسڵمان و جوو لەوێ –لە ئیسپانیا- بە زمانى عەرەبى دەیاننووسى. بەڵام تاکوو ئێستا ئەمە وەک بەشێک لە هزریى “ڕۆژئاوایى” دانەنراوە. لە لایەکى دیکەوە، ئەگەر وا بیر لە “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە کە بە واتاى هەموو ئەو شتانە دێت بۆ گریک –یۆنانى کۆن- دەگەڕێتەوە، ئەوا پێویستە فەیلەسوفانى لە نموونەى ئیبن سیناش لەخۆ بگرێت، کە لە ئاسیاى ناوەڕاستدا ژیاوە، لەو شوێنەى دواتر کەوتە ژێر کاریگەرى کولتوورى هێلینییەوە.

مالکى: ئایا بڕوات بە ڕوانگەى ئێرنست ڕینان هەیە لەبارەى “زەلیلى یاخود زەبوون”ى زانست لە فەلسەفەى ئیسلامییدا – سەرەڕاى ئەو ڕاستییەى کە پێغەمبەرى ئیسلام دەڵێت “فێربوون حەفتا جار بەرزترە لە پەرستش” و، “زانایان نزیکترین کۆمەڵەن لە پێغەمبەرانەوە”؟

ئادەمسن: بیرۆکەى فەلسەفە یان زانست لە دەرکەوتنى ئیسلامەوە پشتگیرى کراوە و بۆ سەدەکانى ناوەڕاست دەگەڕێتەوە. بۆ نموونە تۆ دەتوانیت ئەم شتە لاى ئیبن ڕوشد بدۆزیتەوە. بە شێوەیەکى گشتى هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە زۆربەى زانا موسڵمانەکان پێیان وایە لە ماوەى سەدەکانى کلاسیک و ناوەڕاستدا لەلایەن ئیسلامەوە هانى توێژینەوە و پشکنینى عەقڵانییانەى جیهان دراوە. بەڵام لێرەدا پێویستە ئاگادارى ئەوە بین کە تەنها یەک هەڵوێست لەناو ئیسلامدا نەبووە، بۆ نموونە زاناى ئایینى هەن هانى بەکارهێنانى سەرچاوەى دەرەکى زانستى نادەن، یاخود دەڵێن کە هەموو ئەو مەعریفەیەى ئێمە پێویستمانە لەناو دەقەکانى قورئان و ژیان و فەرموودەکانى پێغەمبەردا دەیدۆزینەوە، بۆیە دیمەنەکە ئاڵۆزە.

مالکى: چۆن فەیلەسوفانى ئیسلامیى پاساویان بۆ خوێندنى پلاتۆن و ئەرستۆ هێناوەتەوە؟ تۆ وەڵامدانەوەیەکى کیندىت وەک بەڵگە هێناوەتەوە لەبارەى ڕەخنەى ئەوانەى دژى بەکارهێنانى تێکستە فەلسەفییەکانى گریک بوون. کیندى گفتوگۆ لەبارەى ئەوەوە دەکات و دەڵێت ئێمە لەهەر کوێیەک حەقیقەت بدۆزینەوە پێویستە ڕێزى لێبگرین. هەرچەندە، لەو کاتەوەى فەیلەسوفان گومانیان لە وەحى پێغەمبەر نەبووە، دەبووایا تاکوو ئێستا ڕوونى بکەنەوە بۆچى زیاد لە پێویست فەلسەفەى گریکیان نەخوێندووە، سەرەڕاى ئەوەى ڕاستیش بووە. بە دەربڕینێکى تر، بۆچى تەنها خوێندنى قورئان یاخود ئینجیل بەس نییە؟ ئەمە پرسێکى گرنگە بۆ تێگەیشتنى کارلێک و بەناویەکداچوونى جیهانى ئیسلامى لەگەل فەلسەفەى گریکدا.

ئادەمسن: ڕاستە، هەروەکوو وتم، هەندێک زاناى ئایینیى لەو کاتەدا خوێندنى فەلسەفەى گریکیان ڕەتکردەوە. ئێمە بە دیاریکراوى نازانین کێ بوو وەڵامى کیندى دایەوە کاتێک ئەو بەرگرى لە بەکارهێنانى حیکمەتى یۆنانى کرد، بەڵام نموونەیەکى دیکە کەمێک دواتر هات لەگەڵ ناکۆکى لەبارەى بەهاى لۆژیکەوە. لێرەوە، ڕێزمانزانێک بەناوى ئەبو زەید ئەلسیرافى نکۆڵى لە پێویستى خوێندنى لۆژیکى گریکیى کرد.

پێم وایە لە واقیعدا دوو شێوە لە دژایەتى فەلسەفەى گریک هەیە کە دەتوانین وەریانبگرین: گلەیى و سکاڵاى ئەوانەى کە لەگەڵ ئیسلامدا ناتەبا و جیاواز بوون –بۆ نموونە، ئەوانەى سووربوون لەسەر ئەوەى کە جیهان هەرمان و هەتاهەتاییە نەک ئەوەى خوڵقێنراوە–وە هەروەکوو تۆ وات دانا، دەڵێن کە فەلسەفەى گریک ناپێویستە چونکە هەر شتێکى ڕاست لە فەلسەفەى گریکدا هەبێت بە هەمان شێوە لە ئیسلامیشدا دەدۆزرێتەوە. بێگومان، فەیلەسوفان وەڵامى هەردوو تۆمەتەکەیان دایەوە، بۆ نموونە لە میانەى خستنەڕووى ئاڕگیومێنتى فەلسەفى دژى هەتاهەتایى جیهان، یاخود نکۆڵیکردن لەوەى کە قورئان پابەندە بەوەى جیهان ناهەمیشەییە. بە ئەندازەى ئەو تۆمەتە زیاد لە پێویستانە، وەڵامەکانیان ئاڕگیومێنت بوو لەبارەى ئەوەى کە لە ڕاستیدا فەلسەفە بەسوودترین ئامڕازە بۆ تێگەیشتن و ڕاڤەکردنى قورئان و، تەنانەت فەیلەسووفان باشترین پێگەیان هەیە بۆ ڕاڤەکردنى قورئان. ئەمە ئەوە بوو کە دواتر بینیمان ئیبن ڕوشد ئەنجامیدا، بۆ نموونە، کیندى دوو تێزى زانستى نووسى لەو شوێنەى فەلسەفە بۆ ڕاڤەکردنى وشە بە وشە و پیت بە پیتى قورئان بەکاردێت.

لە کۆتایى سەدەکانى ناوەڕاستدا پڕۆژەیەکى فرە ئایینى بەشدارى لە دروستکردن و پێکهاتنی فەلسەفەدا کردووە

مالکى: ئایا پێت وایە یەحیا بن عەدى پردێکە لەنێوان فەلسەفەى ئیسلامیى و میراتەکەى لە فەلسەفەى مەسیحییدا؟

ئادەمسن: زۆر نا، چونکە یەحیا بن عەدى ئەوەى ڕوونکردووەتەوە کە لە کۆتایى سەدەکانى ناوەڕاستدا پڕۆژەیەکى فرە ئایینى بەشدارى لە دروستکردن و پێکهاتنی فەلسەفەدا کردووە: جوو و مەسیحییەکان هاوکارى موسڵمانەکانیان کردووە لە وەرگێڕان و ڕاڤەکردنى فەلسەفەى گریکدا. هەروەها گرنگیان داوە بەوەى چۆن فەلسەفە لە گفتوگۆى نێوان ئایینە جیاوازەکاندا بەکار هاتووە، هەروەکوو یەحیا بن عەدى ڕەخنەکانى کیندى لە سیانەى پیرۆزى بەدرۆخستەوە.

پێم وایە کە هەموو سەردەم و کولتوورێک لە مێژووى فەلسەفەدا چیرۆکى خۆى هەیە و پێویستە لە چوارچێوەى سەردەمەکەى خۆیدا و بە زاراوەکانى خۆى هەڵبسەنگێنرێت،

مالکى: ئایا پێت وایە کە ڕوانگەى هێگڵ بۆ مێژوو وەک هۆشیارییەکى خودیى پێشکەوتوو بە شێوەیەکى مێژوویى بەرگرى لێ کراوە؟ بە دیاریکراوى، دەکرێت فەلسەفە دابەش بکرێت بۆ دوو سەردەم: فەلسەفەى کۆن و فەلسەفەى مەسیحیى مۆدێرن، ئەمەى دوایى ئایدیالیزمى ئەڵمانیی پێشەنگایەتى دەکات؟

ئادەمسن: نەخێر، ئەم جۆرە ڕێبارە ئامانجدارە –خۆرهەڵاتیانەیە- بۆ مێژووى فەلسەفە پەسەند ناکەم. پێم وانییە فەلسەفە پێ بە پێى هیچ ڕێڕەوێکى پێشتر دیاریکراو گەشەى کردبێت، یان تەنانەت پێشبینى کرابێت کە بە ئاڕاستەى هەندێک چارەنووسى کۆتاییدا ڕۆیشتووە.

لە ڕاستیدا، ئەوە تەنها هێگڵ نییە کە پێى وایە فەلسەفە ڕووەو چارەنووسێک دەڕوات. بە جۆرێک تۆ دەتوانى ئەم ئایدیایە لاى فەیلەسوفانى شیکاریی مۆدێرنیش بدۆزیتەوە کە گریمانى ئەوە دەکەن هەموو فەلسەفەى پێشتر کۆن و بەسەرچووە، لەوانەیە ئەمەش لەبەر ئەوە بێت کە فەلسەفەى شیکاریى بە زانستى مۆدێرن باربوو کراوە. بەڵام من ئەمەش پەسەند ناکەم. بەڵکو، پێم وایە کە هەموو سەردەم و کولتوورێک لە مێژووى فەلسەفەدا چیرۆکى خۆى هەیە و پێویستە لە چوارچێوەى سەردەمەکەى خۆیدا و بە زاراوەکانى خۆى هەڵبسەنگێنرێت، تەنها لەبەر ئەوەى کەلەپورە جیاوازەکان پرسیارەکانیشیان جیاوازە، نەک ئەوەى هەمیشە هەوڵ بدەن وەڵامى هەمان پرسیار بدەنەوە.

مالکى: تێڕوانینت چییە لەبارەى ئەتایستەکان لە فەلسەفەى ئیسلامییدا؟ ئایا پێت وایە ئەبوبەکرى ڕازى دژى پێغەمبەرایەتى بووە؟

ئادەمسن: من خوێندنەوەیەکى تایبەتیم بۆ پێگەى ئەبوبەکرى ڕازى هەیە، کە پێم وایە ڕازى هێرشى نەکردووەتە سەر پێغەمبەرایەتى. بەڵکو، هێرشى کردووەتە سەر ئاڕاستەیەکى دیاریکراو لەناو ئیسلامدا، ئەویش مەزهەبى شیعەى ئیسماعیلییە بووە. ڕازى پێى وابوو کە شیعەى ئیسماعیلییە پشتى بە دەسەڵاتى ئیمامەت بەستووە. کە بە خوێندنەوەى من، ئەوەى ناکۆک بووە لەگەڵ ئیسماعیلییەکاندا هەستاون باوەڕەکانیان شێواندووە، بۆیە ئەبوبەکرى ڕازى یان وا وەسفکردووە کە هێرشى کردووەتە سەر وەحى و پێغەمبەرایەتى بە گشتى.

مالکى: لە بەشى هاوچەرخ لە کتێبەکەتدا، دوورکەوتوویتەتەوە لە هەندێک زاناى زۆر گرنگى فەلسەفەى ئیسلامیى هاوچەرخ، وەکو ئەحمەد فەردید، مورتەزا موتەهەرى، سەید جەواد تەباتەبایى و، سەید حوسێن نەسر. بۆچى مامەڵەت لەگەڵ فەیلەسوفە ئیسلامییە مۆدێرنەکان نەکردووە؟ ئایا هۆکارەکە سیاسییە؟

ئادەمسن: لە ڕاستیدا کەمێک لەبارەى تەباتەبایى و نەسرەوە قسەم کردووە، بەڵام تۆ ڕاست دەکەیت، زۆر بەخێرایى بە سەدەى بیستەمدا تێپەڕیووم و بەهیچ جۆرێک قسەم لەبارەى سەدەى بیست و یەکەوە نەکردووە. ئەمەش بەهۆى دوو هۆکارەوە بووە: یەکەم، کەم شارەزایى و، ئەویتریان بەهۆى گەورەیى و بەرفراوانى ناونیشانەکەوەیە. پێم وابوو فەلسەفەى ئیسلامیى هاوچەرخ پێویستى بە کتێبێکى دیکە دەبێت ئەگەر هەموویم وەربگرتایە. بۆیە، لە برى ئەوە تەنها هەوڵمداوە ژمارەیەکى کەم لەو بیرمەندانەى ئەم دوواییە هەڵبژێرم کە ئیلهامیان لە کەلەپورى مێژوویى پێشتر وەرگرتووە، وەکو محەمەدئارگۆن و محەمەدعەبدە و سەید حوسێن نەسر.

 مالکى: ئامانجى داهاتووت چییە؟ ئایا دەتەوێت بەم شێوازە بەردەوام بیت؟

ئادەمسن: ئەمە تەنها کتێبى سێیەم بوو لە زنجیرەیەک کتێبى چەند بەرگى، کە پێشتر پێنج بەرگیان بڵاوبووەتەوە. یەکێکیان لەبارەى فەلسەفەى کلاسیکیى هیندییەوەیە، پێکەوە لەگەڵ جۆناردۆن گانێرى نووسیومانە. بەرگەکانى داهاتوو لەبارەى فەلسەفەى ئەفریقیى و چـینیی، لەگەڵ گەشەسەندنەکانى ئەم دوایییەیە لە ئەوروپادا.

مالکى: بۆچوونى تۆ چییە لەبارەى دۆخى ئێستاى فەلسەفەى ئیسلامیى؟

ئادەمسن: جارێکى تر دەڵێم کە من شارەزاى ئەم بابەتە نیم، بەڵام تێڕوانینى من ئەوەیە کە هەنووکە فەلسەفەى ئیسلامیى لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکى تر جیاوازە. ئێران تاکو ئێستاش کەلەپورێکى گرنگى تێکەڵاو و بەناویەکداچووى هەیە لەگەڵ هزرى کۆندا، بە تایبەت لە قوتابخانەى سەدرییەدا و، زانایانى وەک سوهرەوەردى و ئیبن سینا بە بەردەوامى کاریگەرییان هەیە. لەپاڵ ئەوەشدا زانا و توێژەرە ئێرانییەکان کار لە فەلسەفەى شیکاریى یاخود خوێندنى کانت و هایدێگەردا دەکەن، هەندێک جار بۆچوون و باوەڕەکانى ئەمانە لەگەڵ ڕوانینەکانى مەلا سەدرادا ئاوێتە دەکەن. بەڵام ئەمە تەنها لە ئێران.

بە شێوەیەکى گشتى، پێم وایە کە فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامییدا بە هەمان شێوەى ئەوروپا یان باکوورى ئەمەریکا بە تەواوەتى دینامیکى و ئاڵۆزە. تاکە شت کە دەخوازم بیبینم گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕى زۆرە لەنێوان هەردوو ڕووبەرەکەدا، لەو ڕووەوەى دەکرێت هەردوو پانتاییە ئەکادیمییەکە لە یەکترییەوە فێرببن. بۆیە زۆر دڵخۆشم کە بانگهێشتت کردووم بۆ قسەکردن، بەدیاریکراوى بۆ ئەم مەبەستە.

سەرچاوە: https://philosophynow.org/issues/143/Peter_Adamson

[i](ئەمیر عەلى مالکى) فێرخوازى یاسایە، لە شاری کەرەج لە ئێران دەژیت. مالکى بۆ زۆربەى گۆڤارە بەناوبانگەکانى ئێران دەنووسێت. ئەو پسپۆڕى فەلسەفەى سیاسیى و یاسایە.

[ii](پیتەر ئادەمسن) لە زنجیرە کتێبێکى پێنج بەرگیدا بەناونیشانى (مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێکA history of philosophy without any gaps ) مێژووى فەلسەفەى کلاسیکیى نووسیوەتەوە. بابەتەکانى ناو ئەم زنجیرە کتێبە لە سەرەتاوە بە زنجیرەى پۆدکاست (Podcast) ئامادە و تۆمارى کردوون، ئەم زنجیرە دەرسگوتارە فەلسەفییە پۆدکاستانە پێشوازییەکى گەرمیان لێکرا و بە ملیۆنان جار داونلۆد کران، بەڵام دواتر لە ساڵى (٢٠١٤)ـەوە بە شێوەى کتێب دەستی بە بڵاوکردنەوەیان کرد، ئەم کتێبەى (مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێک: فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامیدا) بەرگى سێیەمى ئەم زنجیرە کتێبەیە و کۆکراوەى مێژووى فەلسەفەیە لە جیهانى ئیسلامییدا و، لە ساڵى (٢٠١٦)دا چاپیکردووە. (و.ک)

[iii]لە ئەوروپا ئیبن سینا بە ئەڤسەنا (Avicenna) و ئیبن ڕوشد بە ئەڤیڕۆس (Averroes) ناودەبرێن. (و.ک)

The post لەبارەى فەلسەفەى ئیسلامی appeared first on ژنەفتن.

له‌نێو فیلمه‌كانی ئه‌مڕۆدا، زۆرجار ڕوخسار ده‌خرێته‌ چوارچێوه‌ی گرته‌ی نزیكه‌وه[1]‌. ده‌شێت بڵێین وا هه‌ست ده‌كرێت گرته‌ی نزیك گرته‌یه‌كی پۆرنۆگرافیك له‌ جه‌سته‌ ده‌خاته‌ ڕوو. ئه‌م گرته‌ی نزیكه‌ جله‌كانی زمان له‌ جه‌سته‌ داده‌كه‌نێت. هه‌ر ئه‌م له‌ گۆخستنه‌ی جه‌سته‌شه‌ كه‌ پۆرنۆگرافیكه‌. به‌شه‌كانی جه‌سته‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی گرته‌ی نزیك پیشان ده‌درێن ده‌بنه‌ به‌شێكی ئه‌ندامی سێكسی و هه‌مان و كاریگه‌رییان: “گرته‌ی نزیكی ڕوخسار به‌ هه‌مان ڕێژه‌ی بینینی ئه‌ندامێكی سێكسی له‌ نزیكه‌وه‌ قێزه‌ونه‌. ئه‌مه‌ ئه‌ندامی سێكسییه‌. هه‌ر وێنه‌یه‌ك، هه‌ر فۆرمێك، هه‌ر به‌شێكی جه‌سته‌ كه‌ له‌ نزیكه‌وه‌ ببینرێت ئه‌ندامی سێكسییه‌[2].

گرته‌ی نزیك نواندنه‌وه‌ی كرده‌یه‌كی زمانه‌وانیی و هێرمێنۆنتیكه‌

لای واڵته‌ر بنیامین، گرته‌ی نزیك نواندنه‌وه‌ی كرده‌یه‌كی زمانه‌وانیی و هێرمێنۆنتیكه‌. گرته‌ی نزیك، جه‌سته‌ ده‌خوێنێته‌وه‌. ئه‌م گرته‌یه‌ وا ده‌كات نه‌ست كه‌ له‌ودیو فه‌زای ئاگایی خۆی حه‌شارداوه‌ بخوێنرێته‌وه‌: “به‌ یارمه‌تی گرته‌ی نزیك، ئه‌م فه‌زایه‌ ده‌كشێت، به‌ یارمه‌تی گرته‌ی هێواشیش‌، جووڵه‌ ڕه‌هه‌نده‌ نوێیه‌كان له‌ خۆ ده‌گرێت. ڕۆڵی گه‌وره‌كردنه‌وه‌ به‌ ته‌نیا ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌بێت “به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك” بێت بیانبینین، یان به‌ ته‌نیا به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ئاشكرا ببینرێن، به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆكاری ده‌ركه‌وتنی پێكهاته‌ ته‌واو نوێیه‌كانی مه‌تریاڵ… له‌ به‌رئه‌نجامدا ئاشكرایه‌، ئه‌و سرووشته‌ی كه‌ له‌ به‌رانبه‌ر كامێرا ده‌دوێت هه‌مان ئه‌و سرووشتە نییە‌‌ كه‌ له‌ به‌رانبه‌ر چاوه‌كاندا ده‌ده‌وێت… ئه‌م سرووشته‌ ته‌واو جیاوازه‌، چونكه‌ ئه‌و فه‌زایه‌ی كه‌ هه‌ژموونی به‌سه‌ر ئاگایی مرۆڤدا هه‌یه‌، ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌و فه‌زایه‌ی كه‌ حوكم به‌سه‌ر نه‌ستدا ده‌كات…. ئێمه‌ به‌ باشی ئه‌و جووڵانه‌ ده‌زانین كه‌ بۆ گرتنی چه‌رخێك یان كه‌وچكێك به‌كاری ده‌هێنین، به‌ڵام تا ڕاده‌یه‌ك هیچ شتێك سه‌باره‌ت به‌و یارییه‌ نازانین كه‌ له‌نێوان ده‌ست و كانزاكه‌دا ڕووده‌دات، ته‌نانه‌ت پتر له‌مه‌ش ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ش كه‌ دێنه‌ نێو جووڵه‌ی ئه‌و به‌رزونزمییانه‌ی كه‌ له‌ ڕه‌فتاره‌ جیاوازه‌كانمدا هه‌ن[3]“. كاتێك گرته‌ی نزیك ده‌چێته‌ سه‌ر ڕوخسار، باگراوند و گرته‌ی پشته‌وه‌ كاڵ ده‌بێته‌وه‌، جیهان ون ده‌بێت. ئێستاتیكای گرته‌ی نزیك ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌یه‌ كه‌ خۆیشی بووه‌ته‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی گرته‌ی نزیك. ڕوخسار وه‌ك زیندانییه‌كی ده‌ستی خۆی ده‌رده‌كه‌وێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر خۆی. ڕوخسار چیتر ئاراسته‌ی به‌ره‌و جیهان نییه‌، واته‌ چیتر واتا و هه‌ست و سۆزی تێدا نییه[4]‌.

له‌ ئه‌مڕۆدا، هیچ شتێك زۆر درێژه‌ ناكێشێت. ئه‌م ناجێگرییه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئیگۆ ده‌كات و ناسه‌قامیگری ده‌كات و له‌ ڕێڕه‌و لایده‌دات.

ئه‌م ڕوخساره‌ به‌تاڵه‌، بێ ده‌ربڕینه‌، ده‌قاوده‌ق ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ سێلفی گرتن ده‌یكات. ڕاهاتن به‌ سێلفی گرتن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌تاڵییه‌كی ناوه‌كی ئیگۆ. له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێمه‌دا، ئیگۆ فۆرمێكی زۆر كه‌می ده‌ربڕینی جێگیری هه‌یه‌ تا بتوانێت خۆی له‌گه‌ڵیدا هاوشوناس بكات و به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ستیار بتوانێت شوناسێكی دیاریكراو به‌ ئه‌و ببه‌خشێت. له‌ ئه‌مڕۆدا، هیچ شتێك زۆر درێژه‌ ناكێشێت. ئه‌م ناجێگرییه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئیگۆ ده‌كات و ناسه‌قامیگری ده‌كات و له‌ ڕێڕه‌و لایده‌دات. ده‌قاوده‌ق ئه‌م نادڵنیاییه‌، ئه‌م ترسه‌ له‌ پێناو خوده كه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری خولیا په‌یداكردن به‌ره‌و سێلفی گرتن، واته‌ ئه‌و كاته‌ی ئیگۆ به‌ره‌و به‌تاڵی ده‌چێت و هه‌رگیز ئارام نابێته‌وه‌. به‌رانبه‌ر به‌م به‌تاڵییه‌ ناوه‌كییه‌، بكه‌ری سێلفی له‌ خۆڕا هه‌وڵده‌دات سه‌ره‌نجڕاكێش ده‌ركه‌وێت. سێلفی گره‌كان فۆرمه‌ به‌تاڵه‌كانی خودن. ئه‌وان جارێكی تر به‌تاڵی به‌رهه‌م ده‌هێننه‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌ واتای عه‌شقێكی نارسیستی نییه‌ و نه‌ خواستێكی له‌ خۆباییانه‌ش، به‌ڵكو به‌تاڵییه‌كی ناوه‌كییه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری خوو و عاده‌تی سێلفی. لێره‌دا ئێمه‌ سه‌روكارمان له‌گه‌ڵ ئیگۆیه‌كی جێگیر و نارسیستی نییه‌ كه‌ شه‌یدا خۆی بووبێت. به‌ڵكو ئه‌مه‌ زیاتر نارسیسزمێكی نه‌فییه[5]‌.

له‌گه‌ڵ گرته‌ی نزیك، ڕوخسار ساف ده‌بێت و، له‌ ڕوومه‌تێكدا كورت ده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام ڕوومه‌ت نه‌ قووڵی هه‌یه‌ نه‌ خۆده‌رخستنێكی هه‌یه‌. ڕوومه‌ت سافه‌ و، هیچ دیوێكی قووڵ و ناوه‌كی نییه‌. ڕوومه‌ت به‌ واتای واجیهه‌[6] دێت، ( به‌ لاتینی facies). له‌ پێناو خستنه‌ به‌ر دیدی ڕوومه‌ت وه‌ك واجیهه‌، پێویست به‌ گرته‌ی قووڵی مه‌یدان[7] ناكات. چونكه‌ ئه‌مه‌یان ده‌توانێت زیان به‌ واجیهه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت. هه‌ر بۆیه‌ دیافگرام(diaphragm) به‌ ته‌واوه‌تی كراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م كرانه‌وه‌ به‌رفراوانه‌ی دیافگرام گشت قووڵییه‌ك و ناوه‌كیی و هه‌ر نیگایه‌كیش ده‌سڕێته‌وه‌. ئه‌م وا ده‌كات ڕوومه‌ته‌كان قێزه‌ون و پۆرنۆگرافیك بن. مه‌به‌ستی ئەم پیشاندانه‌ش له‌ناوبردنی هه‌ر په‌رده‌یه‌كی سازكه‌ری ناوه‌كی نیگایه‌: “له‌ ڕاستیدا ئه‌و سه‌یری هیچ ناكات، ئه‌و خۆشه‌ویستی و ترسی خۆی به‌ره‌و ناوه‌وه‌ ده‌هێڵێته‌وه‌؛ ئه‌مه‌یه‌ نیگا[8]“. ئه‌و ڕوومه‌ته‌ی خۆی نمایش ده‌كات بێ هیچ نیگایه‌ك.

قه‌یرانێكی ڕاسته‌قینه‌ی جه‌سته‌ بوونی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ به‌ ته‌نیا دابه‌ش نابێته‌ سه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ زۆره‌كانی پۆرنۆگرافیك، به‌ڵكو دابه‌ش ده‌بێته‌ نێو هه‌موو پێگه‌ پێدراوه‌ دیجیتاڵییه‌كانیش.

له‌ ئه‌مڕۆدا قه‌یرانێكی ڕاسته‌قینه‌ی جه‌سته‌ بوونی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ به‌ ته‌نیا دابه‌ش نابێته‌ سه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ زۆره‌كانی پۆرنۆگرافیك، به‌ڵكو دابه‌ش ده‌بێته‌ نێو هه‌موو پێگه‌ پێدراوه‌ دیجیتاڵییه‌كانیش. واته‌ بڕوابوون به‌و ئایدیایه‌ی ده‌شێت ژیانیش پێوانه‌ و چه‌ندێتی بكرێت، بووته‌ ئایدیایه‌كی هه‌ژمووندار له‌م سه‌رده‌مه‌ی دیجتاڵەی ئێمه‌دا. جووڵه‌ی ” quantified self” خۆی نموونه‌یه‌كی ئاشكرایه‌. جه‌سته‌یه‌ك كه‌ پڕ چه‌كه‌ به‌ هه‌موو ئیمكانیه‌تی‌ دیجیتاڵی ده‌توانێت هه‌موو پێدراوه‌كان له‌سه‌ر خۆی كۆبكاته‌وه‌. quantified self” جه‌سته‌ ده‌گۆڕێت بۆ په‌رده‌یه‌كی نمایش كه‌ كۆنترۆڵ و چاودێری بكرێت. پێدراوه‌ كۆكراوه‌كانیش ده‌خرێنه‌ سه‌ر ئینته‌رنێت و ده‌ستاوده‌ست ده‌كرێت. داتائیزم جه‌سته‌ ده‌گۆڕێت بۆ تاقمێك له‌ پێدراو، كه‌ بۆ هاوڕێكی له‌گه‌ڵیاندا پێویست بێت. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، جه‌سته‌ دابه‌ش ده‌بێته‌ سه‌ر زنجیره‌یه‌ك “شتی لاوه‌كی” كه‌ به‌ هه‌مان ئاست ده‌بنه‌ هاوئاستی ئه‌ندامی زاوزێ. جه‌سته‌ی شه‌فاف[9]چیتر شانۆی گێڕانه‌وه‌ی خه‌یاڵی نییه‌. به‌ڵكو ته‌نیا كۆكردنه‌وه‌ی پێداروه‌كان و شته‌ لاوه‌كییه‌كانه‌. تۆڕی دیجیتاڵی ده‌به‌سترێته‌وه‌ به‌ جه‌سته‌وه‌. ئۆتۆمبێلی ئۆتۆماتیكی ته‌نیا بنكه‌یه‌كی زانیاری مۆبایل نییه‌ كه‌ من به‌ ئاسانی پێوه‌ی ببه‌سترێمه‌وه‌. هه‌وره‌ها لێخوڕینش ده‌بێته‌ پرۆسه‌یه‌كی ته‌واو به‌ ستانداركراو. خێراییش له‌مه‌ودا به‌ ته‌واوه‌تی له‌ خه‌یاڵ جیاده‌بێته‌وه‌. ئۆتۆمبێل چیتر ڕۆچوونی جه‌سته‌ نییه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن فه‌نتازیا و هێزه‌ جۆراوجۆره‌كانه‌وه‌ وه‌به‌رهێنان و خاوه‌ندارێتی له‌سه‌ر كرابێت. ئۆتۆمبیلی ئۆتۆماتیكی فالووس نییه‌. فالووسێك كه‌ من زۆر به‌ ساده‌یی پێی به‌سترابێتمه‌وه‌، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ دژوازییه‌ك[10]. سیستمی به‌شكردنی ئۆتۆمبێل[11] كۆتایی هێنانه‌ به‌ هه‌تكردن و له‌ شیعریه‌ت‌خستنی ئۆتۆمبیل. به‌ڵام بە هەمان شێوه‌ جه‌سته‌یش له‌ شیعریه‌ت ده‌خات. له‌ ڕوانگه‌ی فالووسه‌وه‌، پره‌نسیپی به‌شكردن زۆر ئه‌سته‌م جێبه‌جێ ده‌كرێت، چونكه‌ هه‌ر خۆی سیمبوولی خاوه‌ندارێتی و هێزه‌. كاتیگۆرییه‌كانی ئابووری به‌شكردن، وه‌ك پێكه‌وه‌به‌ستران و به‌رده‌ستبوون، فه‌نتازیا و هێزی خاوه‌ندارێتی له‌ناو ده‌بات. له‌نێو ئۆتۆمبێلێكی ئۆتۆماتیكیدا، من چیتر ئه‌كته‌ر نیم، دیۆمۆرگ نیم[12]، یان شانۆنووس، به‌ڵكو ته‌نیا نێوه‌ندگرێكی ساده‌م له‌نێو تۆڕی جیهانی په‌یوه‌ندیدا.

پەراوێزەکان

[1]Le gros plan/ clos up

[2]Jean Baudrillard, L’Autre par lui-même, op.  cit., p.  39

[3]Walter Benjamin, “L’œuvre d’art à l’époque de sa reproductibilité technique”, in Euvres, t.  III, trad.  Mau- riz de Gandillac, Gallimard, Folio, 2000, p.  305 306.

[4]گرته‌ی نزیك خۆی له‌ سینه‌مادا پیشانده‌ری حاڵه‌تی هه‌ست و سۆزی كاره‌كته‌ره‌ له‌ به‌رانبه‌ر ڕووداوه‌كان و چوونه‌ نێو دونیای ناوه‌كی و ده‌روونیه‌تی، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م بۆچوونانه‌ی بیۆنگ – چوڵ هانیشه‌وه‌، ژیل دۆلووز پێی وایه‌ گرته‌ی نزیك له‌ سینه‌ما یه‌كێكه‌ له‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ ده‌كرێت له‌ ڕێگایه‌وه‌ سه‌یرووره‌ی بوونبه‌ ئاژه‌ڵی مرۆڤ ببینرێت. واته‌ پیشاندانی تێكشاندن و ڕووخانی كاره‌كته‌ره‌كان و بوونبه‌ ئاژه‌ڵیان.. وه‌رگێڕ

[5]Un narcissisme négatif

[6]façade

[7]la profondeur du champ

[8]Barthes,  Roland La Chambre claire, Cahiers du cinéma / Gallimard / Seuil, 1980, p.  175

[9]Le cprps transparent

[10]Une contradiction

[11]Autopartage la voiture/ car sharing

[12]Démiurgeخواوه‌ندی ئافرێنه‌ری جیهان

سەرچاوە:

Byung-chulhan, sauvons le beau, L’esthétique à l’èrenumérique, Éditeur : ActesSudEditions (2 novembre 2016).

The post با جوانی ڕزگار بكه‌ین appeared first on ژنەفتن.