ژیرار: بیریاری كێبه‌ركێ

ژیرار Rene Girard ساڵی ١٩٢٣ له ‌شاری Avignon له‌ دایكبووه‌ و له‌ خوێندنگه‌ی Chartes  خوێندوویه‌تی، پاشان ئه‌ده‌بی له ‌زانكۆی ئیندیانا له ‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا خوێندووه و ساڵی ١٩٥٣ به‌رگری له‌ تێزه‌ی دكتۆراكه‌ی كردووه‌. له‌ ساڵی ١٩٥٧دا له‌ جۆن هۆبكنز خوێندوویه‌تی و یه‌كه‌م كتێبی خۆی له‌ساڵی ١٩٥١دا به ‌ناونیشانی (درۆی ڕۆمانتیكیی و هه‌قیقه‌تی ڕۆمانئاسایانه‌). ساڵی ١٩٥٨ كراوه‌ته‌ مامۆستا له ‌زانكۆی ده‌وڵه‌ت له‌ نیو یۆرك و له‌وێ له‌ كاتی ئاماده‌كردنی كتێبی دوه‌میدا به ‌ناونیشانی (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س) سه‌رقاڵی توێژینه‌وه‌ بووه‌ له‌ شكسپیر و ئه‌تنۆلۆژیا. پاشان ساڵی ١٩٧٥ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ زانكۆی جۆن هۆبكنز و له‌ سه‌ره‌تای ١٩٨٠دا له‌ زانكۆی ستانفۆرد توێژینه‌وه‌ ده‌كات، هه‌ر له‌وكاته‌شدا كۆمه‌ڵه‌ی (Jean Pierre Dupuy) وه‌ك سه‌نته‌رێكی فره‌ ئاڕاسته‌ بۆ پسپۆڕیی له‌ توێژینه‌وه‌ تیۆرییه‌كاندا داده‌مه‌زرێنێت. ژیرار خاوه‌نی چه‌ندین كتێبه‌ كه‌ هه‌موویان ده‌رباره‌ی بیری ئه‌نترۆپۆلۆژیی و شیكاری ئه‌ده‌بیین. هه‌ر له‌و ده‌مه‌شه‌وه‌ گه‌شه‌ی به‌ تیۆره‌یه‌كی ڕه‌سه‌ن داوه‌ ده‌رباره‌ی كێبه‌ركێ و رۆڵی له ‌كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كاندا، ئه‌وه‌ش له ‌ڕێی دراوه‌كانی مێژووی ئایینه‌كان و شیكاریی نووسینه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان. ساڵی ٢٠١٥ لە ئەمریکا دەمرێت. له‌ کۆتاییەکانی ژیانیدا كۆمه‌ڵێك دیالۆگی بڵاوكرده‌وه‌ له‌ژێر ناونیشانی (بنچینه‌كانی كولتوور)، كه‌ له‌ بڵاوكراوه‌كانی wrBro D. de ی پاریس، ساڵی ٢٠٠٤ەوەو تیایدا قسه له‌سه‌ر تێكڕای كاره‌كانی خۆی ده‌كات. ‌

له‌كتێبه‌كانیشی:

١. قۆچی قوربانی، پاریس ١٩٨٢

٢. ئه‌وه‌ی كه ‌فیتنه‌گێڕه‌، پاریس ٢٠٠١

٣.ڕێچكه‌ی كۆنی خه‌ڵكه‌ لاده‌ره‌كان، پاریس ٢٠٠١

٤. ده‌نگی ئاڵۆزی واقیع، پاریس ٢٠٠٤

لێ لێره‌دا پرسیارێكی تر دێته‌ پێشێ: ئایا ژیرار مێژوونووسی ئایینه‌كانه‌ یا ڕه‌خنه‌گری ئه‌ده‌ب، ئه‌نترۆپۆلۆژه‌ یان فه‌یله‌سوف؟ یان هه‌موو ئه‌وانه‌یه‌ له‌یه‌ك كاتدا؟ ئایا مرۆڤ چۆن ده‌توانێت له‌ شیته‌ڵكردنی چه‌مكی ئیره‌یی و حه‌سودی لای شكسپیره‌ یاخود گاڵته‌جاڕیی لای سارته‌ره‌وه‌ بڕوات به‌ره‌و تانه ‌و ڕه‌خنه‌گرتن له ‌ته‌لمود؟ ئه‌ڵبه‌ته‌ پاش تێپه‌ڕینی به‌شیكاركردنی سرووتی قوربانیدان به ‌كۆیله‌ لای خێڵه‌كانی دایاك له‌ دورگه‌ی بۆرنیۆ و ئه‌فسانه‌ی ئۆدیپ، هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌بێ توێژینه‌وه‌ی مه‌یدانیی و تاقیكارییانه‌ به‌ پاڵپشتی كتێب و سه‌رچاوه‌؟ ئه‌و هه‌ر له‌ یه‌كه‌م كارییه‌وه‌ به‌ناوی (درۆی ڕۆمانتیكیی و هه‌قیقه‌تی ڕۆمانئسایانه‌) ١٩٦١، (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س) ١٩٧٢ بۆ (شته‌ شاراوه‌كان هه‌ر له ‌دامه‌زرانی جیهانه‌وه)‌ ١٩٨٧ تاوه‌كوو (قۆچی قوربانی) له‌ ١٩٨٢دا هه‌رگیز كاره‌كانی له‌ په‌ره‌سه‌ندن نه‌كه‌وتوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له ‌به‌ركه‌وتنی به‌ جه‌ماوه‌رێكی به‌ربڵاوتر له‌ بازنه‌ی ‌پسپۆڕان، كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بۆته‌ مایه‌ی خوڵقاندنی كاردانه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌یی و هه‌ندێكجاریش زۆر توند له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌. زیاد له‌جارێكیش بیستراوه‌ كه‌ وتویانه‌‌ بیری ژیرار هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ پارچه‌یه‌ك كه‌ره‌ی زۆر بچوك له‌سه‌ر له‌تێك نانی گه‌وره‌، یان وتراوه‌ ژیرار دوای هه‌ندێك تێزهی ئومێده‌وار و پڕ خواست كه‌وتووه‌ كه‌ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ و قه‌بوڵكردن مه‌حاڵن. لێ سه‌رباری هه‌موو ئه‌و ڕه‌خنانه‌ش ساڵی ١٩٨٢ له‌ سیریزی لاسال كۆنفرانسێك كرا بۆ توێژینه‌وه‌ و پشكنینی شیكاره‌ ئه‌نترۆپۆلۆژییه‌كه‌ی ده‌رباره‌ی قوربانیدان و فیداكردن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌ساڵی ١٩٩٤ەوە گۆڤاری (Contagion)  به‌وردی چاودێری كاره‌كانی ده‌كات، وه‌كچۆن دیدارێكی نێوده‌وڵه‌تی ساڵانه‌شی ڕێكخست ده‌رباره‌ی توندوتیژیی و موقه‌ده‌س، هه‌مو ئه‌وانه‌ش به‌ڵگه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كاره‌كانی ژیرار بایه‌خدارن له‌ جیهانی ئه‌كادیمیدا.

هه‌ندێكجار لێره‌وله‌وێ ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ جیهانی ژیرار جیهانی تاك بیرۆكه‌یه‌. كه‌ ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ ده‌بیستین نازانین به‌ ڕاستی مه‌به‌ست له‌ چییه‌، ئایا مه‌به‌ست له‌ پره‌نسیپی لاساییكردنه‌وه‌یه‌، یان به ‌كوشتنی دامه‌زر‌ێنه‌رانه، مه‌به‌ست له‌ میكانیزمی قوربانیدان و فیداكارییه‌، یان به‌ دیمه‌ن و سیمایان له‌ئینجیلدا.. یان چی؟ ئایا ئه‌و تاكه‌ بیرۆكه‌ تایبه‌ت و دانسقه‌یه‌ چییه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕه‌خنه‌ ئاماژه‌ی پێده‌دات؟ له‌ ڕاستیدا هه‌مو ئه‌و ئایدیایانه‌ ئه‌چنه‌ ناو خانه‌ی یه‌ك بونیادی ئاوێته‌وه، یه‌ك تیۆره‌ی گشتی ده‌رباره‌ی هۆكاره‌كانی كێبه‌ركێی ململانێئاسایانه‌ی نێوان مرۆڤه‌كان، ده‌ره‌نجامه‌ سرووتییه‌كانیان و په‌یوه‌ندیشیان به‌ مێژوو و گه‌شه‌كردنی ده‌زگاكانه‌وه‌. كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م كارێكی مه‌زنداین، له‌به‌رده‌م بونیادێكی گێڕانه‌وه‌یی ئه‌نترۆپۆلۆژی زۆر گه‌وره‌ و زه‌به‌لاحداین كه‌ له‌مڕۆدا كه‌س نیه‌تی، كارێك كه‌ بێدوودڵی ده‌توانێت بڵێت خاوه‌نی كلیله‌كانی بنچینه‌ و چاوگه‌كانی كولتووره‌ كه‌ بۆ خۆی ناونیشانی دوا كتێبی ژیراره‌ له‌ ٢٠٠٤دا. باشه‌ ئه‌ی له‌ كوێوه‌ و چۆن هێڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م بونیاده‌ فیكرییه‌ مه‌زنه‌ بگرین؟ له‌ ساڵی ١٩٧٩دا و پاش ده‌رچوونی كتێبه‌كه‌ی (شتگه‌لێك شاراوه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای دامه‌زرانی جیهانه‌وه‌) گفتوگۆیه‌كی توند هاته‌ ئارا كه‌ ته‌نانه‌ت سنووری پیرۆزی زانکۆ و گفتوگۆ ئه‌كادیمیه‌كانیشی به‌زاند: ئایا كاتێك ژیرار ده‌ڵێت مه‌سیحیه‌ت ئه‌و ساخته‌یی و فێڵكردنه‌ ڕه‌خنه‌ و ڕووتده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ میكانیزمی فیداكاری و قوربانیداندایه‌، ئایا به‌م كاره‌ی، خۆی دیسانه‌وه‌ مێژووی ئایینه‌كانی تێكه‌ڵ به‌ خودی ئایینه‌كان نه‌كردووه‌؟ له‌و چركه‌ساته‌وه‌ ئیدی ژیرار له‌ توێژینه‌وه‌كانیدا كار له‌سه‌ر شیكاركردنی ئه‌و دابڕانه‌ ده‌كات كه‌ په‌یامی ئینجیلیی له‌ناو كه‌له‌پوری مه‌سیحییدا دروستیكردوه‌. له‌و توێژینه‌وانه‌شی (ئه‌هریمه‌ن ده‌بینم وه‌ك بروسكه‌ ده‌كه‌وێت) له‌ساڵی ١٩٩٩، (ئه‌وه‌ی كه‌ فیتنه‌گێڕه‌) ساڵی ٢٠٠١، هه‌روه‌ها (ده‌نگی ئاڵۆزی واقیع) له‌ ساڵی ٢٠٠٢دا.

‌‌ ئێستا با بزانین ژیرار دۆركایمێكی ڕادیكاڵه‌ وه‌ك خۆی ده‌نووسێت، یا لاهوتییه‌كی پۆست مۆدێرن؟

ئه‌وه‌ ژیرار خۆیه‌تی له‌م دێڕانه‌ی خواره‌وه‌دا وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ ده‌داته‌وه‌:

‌‌ پ: ئایا ده‌توانین بزانین له‌وه‌ته‌ی ده‌ستت كردوه‌ به‌ نووسین، ده‌ته‌وێت به‌رگری له‌ چ بیرۆكه‌یه‌ك بكه‌یت؟

ژیرار: تیۆره‌كه‌ی من شانداده‌داته‌ سه‌ر گریمانه‌ یا جۆرێك له ‌بۆچوونی سه‌ره‌كی كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی: ئاره‌زووه‌كانی مرۆڤایه‌تی ملكه‌چی یاسای لاساییكردنه‌وه‌ن، واته‌ ئاره‌زووگه‌لی لاساییكه‌ره‌وانه‌ن، یان به‌ مانایه‌كی تر ئاره‌زووگه‌لێكن ڕووه‌و ئه‌و بابه‌تانه‌ ملده‌نێن و ئاڕاسته ‌ده‌كرێن كه‌ خه‌ڵكانی دیكه‌ش ئاره‌زووی ده‌كه‌ن. چه‌نده‌ ئاره‌زووه‌كانی ئه‌وانیتر توند و به‌هێز بن، ئاره‌زووه‌كانی منیش به‌هه‌مان ‌شێوه‌ توند و به‌هێز ده‌بن. له‌ گه‌رمه‌ی ئه‌م كێشمه‌كێشه‌شدا ڕه‌نگه‌ وای لێبێت ئاره‌زووی به‌رامبه‌ره‌كه‌م زۆر بۆ گرنگتر بێت له‌ خودی بابه‌ته‌تی ئاره‌زووه‌كه‌: ئیدی لێره‌وه كێبه‌ركێكه‌ ده‌گۆڕێت و ده‌بێته‌ ململانێیه‌كی تاكه‌كه‌سیانه‌‌ و به‌ به‌رده‌وامیش ئه‌گه‌ره‌كانی هه‌ڵگیرسان و ڕوودانی توندوتیژیی له‌ئارادان و گه‌شه ‌ده‌كه‌ن. خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا ململانێی مرۆیی، زاده‌ی كێبه‌ركێیه. لای ئاژه‌ڵانیش ململانێكه‌ ئه‌نجامی كێبه‌ركێیه‌، كێبه‌ركێی سێكسیی بۆ نموونه‌، كه‌ زیاتر له‌ ڕێگه‌ی سه‌پاندنی په‌یوه‌ندییه‌كانی زاڵبوون و كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌بێت و یه‌كاڵا ده‌كرێته‌وه‌: ئاژه‌ڵه‌ لاوازه‌كه‌ مل ده‌دات بۆ ئاژه‌ڵه‌ به‌هێزه‌كه ‌و ملكه‌چی ده‌بێت كه‌ ده‌ره‌نجامه‌كه‌شی ‌بریتییه‌ له‌ سه‌قامگیربونی سیستمێكی هیراركیی تاڕاده‌یه‌ك جێگیر. لێ لای مرۆڤ به‌ هه‌مان شێوه‌ نییه‌: چونكه‌ خه‌ڵكی هه‌روا و له‌خۆوه‌ مل ناده‌ن، به‌ڵكو ده‌ستده‌ده‌نه‌ ئه‌نجامدانی ‌كارگه‌لێكی توندوتیژ كه‌ كۆتایی نایه‌ت. هه‌ربۆیه‌ جۆرێك له ‌تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی دواخراو پیاده‌ ده‌كه‌ن، له ‌ڕێگه‌ی لاساییكردنه‌وه‌یشه‌وه‌ ده‌یكه‌نه‌ كێشه‌ی ته‌واوی گروپه‌كه‌یان. كه‌واته‌ توندوتیژیی مرۆیی توندوتیژییه‌كی درم و په‌تائاسایه: له‌ تاك به‌ تاكی گروپدا بڵاوده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ من ناوم ناوه‌ (قه‌یرانی لاساییكردنه‌وه‌) كه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ خۆی ببێته‌ مایه‌ی قه‌سابخانه‌ی كۆگه‌لیی. گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی دیدی گه‌شه‌سه‌ندنه‌وه‌ سه‌یری ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بكه‌ین ئه‌وا شتێكی باش و گونجاو نابینین. به ‌دڵنیایه‌وه‌، چونكه‌ زانایانی بواری پالیۆئه‌نترۆپۆلۆژی (واته‌ زانستی توێژینه‌وه‌ له‌ بنچینه‌ و ڕه‌گه‌زی مرۆیی به‌پێی ئه‌و پاشماوه‌ و ئێسكوپروسكانه‌ی‌ له‌به‌رده‌ستدان و ماونه‌ته‌وه‌، و.ك،) پێیانوایه‌ ڕه‌نگه‌ زۆر له ‌گروپه‌ مرۆیی و به‌ر له‌ مرۆییه‌كانیش له ‌ده‌ره‌نجامی ئه‌و توندوتیژییه‌ فه‌وتابن و نه‌مابن كه‌ له‌نێو مرۆڤه‌كاندا هه‌بووه‌. له‌وانه‌شه‌ گه‌ر بڕێك میكانیزم نه‌بوونایه‌ بۆ وه‌ستاندنی ئه‌و سووڕی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و قه‌یرانه‌ قوڵانه‌، به‌رده‌وامبوونی ته‌واوی ڕه‌گه‌زی مرۆیی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی فه‌وتان و له‌ناوچووندا بوایه‌. ئه‌م میكانیزمه‌ش كه‌ پێشتر له‌ كتێبی (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س)دا باسم كردبوو بریتییه‌ له ‌میكانیزمی (كوشتنی دامه‌زرێنه‌رانه‌) كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ و به‌هۆیه‌وه‌ خه‌ڵكی توانیویانه‌ ده‌رمانی كاتی بۆ قه‌یرانی لاساییكردنه‌وه‌ بدۆزنه‌وه‌: ئه‌ویش به ‌گوێزانه‌وه‌ی درمه‌كه‌ بۆ یه‌ك تاكه‌ قوربانی، تاكه‌ قوربانییه‌ك هه‌ڵگری هه‌موو ئه‌و ئاره‌زووه‌ كێبه‌ركێكارانه‌یه‌ كه‌ بووه به‌ بابه‌تێك بۆ ڕقێكی كۆگه‌لیی. ئه‌و فیداكراوه‌ی قوربانی پێدراوه،‌ له‌لایه‌ن هه‌موو گروپه‌كه‌وه‌ مۆرك و وێنه‌ی دوژمنی پێده‌به‌خشرێت، به‌و كاره‌ش ململانێی نێوان كۆمه‌ڵه‌ و گروپه‌ كێبه‌ركێكاره‌كان ده‌وه‌ستێنرێت. دیاره‌ هه‌رچی ئه‌فسانه‌ی میلله‌ته‌ دێرینه‌كان هه‌یه‌ نییه‌ ‌قۆناغێكی وای له‌خۆ گرتوه‌. من خۆم میكانیزمی ئه‌م قوربانی و فیداكارییه به‌ بنچینه‌ و سه‌رچاوه‌ی هه‌موو سرووته‌كان داده‌نێم، كه‌ نموونه‌ و كۆپیه‌ تازه‌ و ئاشكرا و پێشكه‌وتووه‌كه‌ی‌ بریتییه‌ له ‌سرووتی قۆچی قوربانی وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئینجیل له ده‌ستنووسی ‌شانزه‌یه‌مدا باسیده‌كات، هه‌روه‌ها سرووتی فارماكۆس له‌ وڵاتانی گریكی كۆندا: كاتێك به‌ڵا و موسیبه‌ت ڕووی كردبێته‌ شارێك، مرۆڤێك یان ئاژه‌ڵێكی پارێزراو كراوه‌ته‌ قوربانی.

گه‌ر بڕێك میكانیزم نه‌بوونایه‌ بۆ وه‌ستاندنی ئه‌و سووڕی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و قه‌یرانه‌ قوڵانه‌، به‌رده‌وامبوونی ته‌واوی ڕه‌گه‌زی مرۆیی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی فه‌وتان و له‌ناوچووندا بوایه‌

پ: ئه‌ی باشه‌ فه‌رمان و وه‌زیفه‌ی سروته‌كانی قوربانی و فیداكاریی چییه‌؟

ژیرار: وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كتێبه‌كه‌میا (شتگه‌لێكی شاراوه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دامه‌زرانی جیهانه‌وه‌) باسمكردووه، ئه‌و نه‌ریته‌ سرووتئامێزانه‌ كه‌ ڕۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه‌ له‌ سه‌پاندن و به‌رقه‌راركردنی ئاشتی له‌لای گروپ، نموونه‌ی هه‌موو سرووته‌كانی قوربانیدان و فیداكاریین. هه‌ر له‌و كاته‌شه‌وه‌ مرۆڤ هێشتا هه‌ر ئاگایانه‌ و به ‌شێوه‌یه‌كی ڕێكخراو خه‌ریكی لاساییكردنه‌وه‌ی كرده‌ی كوشتنی كۆگه‌لییه‌، كوشتنێك كه‌ له ‌سه‌ره‌تادا خۆوه‌كی و هه‌ڕه‌مه‌كی بوو، كه‌چی پاشتر هێدی هێدی له ‌فۆرم و شێوه‌ی ده‌زگاكاندا ده‌ركه‌وت و خۆی نواند، تا وای لێهات: قوربانییه‌كیان هه‌ڵده‌بژارد و له ‌سرووتێكی فیداكاریی كۆگه‌لیدا ده‌یانكرده‌ قوربانی، به‌وه‌ش ئاشتییان ده‌چه‌سپاند و خۆشگوزه‌رانیان ده‌سته‌به‌ر ده‌كرد.

كرده‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێك خۆی كرده‌یه‌كی ژیارییه‌، میكانیزمی پاراستن و عه‌ماركردنه‌: چونكه‌ چه‌نده‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك قۆچێك بكاته‌ قوربانی، ئاستی توندوتیژیی تیایدا كه‌م ده‌كات و لاواز ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ باوه‌ڕ به‌ سه‌ركه‌وتویی قوربانیدان به ‌قۆچێك بكه‌ن.

خۆی ئه‌و نه‌ریت و خووه سرووتییانه ‌تاڕاده‌یه‌ك دووباره‌كردنه‌وه‌یه‌كی سیمبولیانه‌ی پڕۆسه‌ی كوشتنی دامه‌زرێنه‌ره‌: هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ وام لێده‌كات باس له ‌بنچینه‌ی كولتوور بكه‌م. میلله‌ته‌ دێرینه‌كان له‌سه‌ر هه‌ق بوون: چونكه‌ خووه‌ سرووتییه‌كانیان بنچینه‌یه‌كی فه‌رمانیی هه‌بووه‌. كه‌سانێك هه‌ن پێیان وایه‌ كه‌ خووه‌ سرووتییه‌كان هیچ بنچینه‌ و بنه‌مایه‌كیان نییه‌، به ‌ته‌نها شتگه‌لێكن دروستكراو و زۆر سیمبولی، من ده‌ڵێم نا، ئه‌و خووه‌ سرووتییانه‌ وانە و نمایشه‌كانی ڕووداوی دروستكه‌ر و دامه‌زرێنه‌رن كه‌ ئامانجیان چه‌سپاندنی ئاشتی و ‌وه‌لانانی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌یه‌. كۆمه‌ڵگه‌ دێرین و له‌مێژینه‌كان ئه‌م دیارده‌یه‌ وه‌ك ده‌ركه‌وتنی یه‌زدان و خواوه‌نده‌كان شرۆڤه‌ ده‌كه‌ن. ئه‌نترۆپۆلۆژیاش گوتاری ئه‌و كه‌سانه‌ خۆیان به‌جیدی وه‌رناگرێت كه‌ ده‌ڵێن نه‌ریت و خووه‌ سرووتییه‌كان له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ دامه‌زراندن و زیاتر چه‌سپاندنی گروپه‌، یان بۆ بارینی باران و …هتد. لێ تیۆره‌ی لاساییكردنه‌وه‌ ده‌توانێت ئه‌مه‌ بكات. ته‌واوی گروپ له‌سه‌ر ئه‌م نه‌ریته‌ سرووتیانه‌ دروست بووه‌ و وه‌ستاوه‌ كه‌ ئاشتی به‌رقه‌رار ده‌كه‌ن و ده‌یچه‌سپێنن: هه‌ر له‌ هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ بیگره‌ تا سرووته‌كانی گواستنه‌ و سرووته‌ وه‌رزییه‌كان.. نه‌ریته‌ سرووتییه‌كان، یا ڕیتواڵه‌كان كرداری سه‌ره‌كی مرۆیین: بۆ نموونه‌ كرده‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێك خۆی كرده‌یه‌كی ژیارییه‌، میكانیزمی پاراستن و عه‌ماركردنه‌: چونكه‌ چه‌نده‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك قۆچێك بكاته‌ قوربانی، ئاستی توندوتیژیی تیایدا كه‌م ده‌كات و لاواز ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ باوه‌ڕ به‌ سه‌ركه‌وتویی قوربانیدان به ‌قۆچێك بكه‌ن.

به ‌زۆری قوربانییه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما ده‌لالییه‌‌ هه‌ڵنابژێردرێت كه‌ تاچه‌ند گوناهباره‌ و تاوانبار، به‌ڵكو به‌ زۆری ئه‌و تاوانباره‌ لاوازه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت كه‌ هیج پارێزه‌ر و پاڵپشتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌.

پ: تا چ ڕاده‌یه‌ك ئه‌م ڕیتواڵی قوربانیكردنه‌ بۆ ته‌واوی مرۆڤایه‌تی ڕاسته‌، نه‌وه‌ك ته‌نها تایبه‌ت بێت به‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی كه‌ به‌ڕاستی پراكتیكیان كردوه‌؟

ژیرار: میكانیزمی قوربانیدان به‌ قۆچێك ته‌واوی مرۆڤایه‌تی ده‌گرێته‌وه‌. ئێمه‌ هه‌موومان له‌ناو خۆمانا به‌و جۆره‌ له‌دژه‌ ‌په‌رچه‌كردارمان هه‌ڵگرتووه كه‌ بۆ نموونه‌ خۆی له‌ لێدانی شه‌قێك له‌ سه‌گێك یان كێشان به‌ مێزێكدا ده‌بینێته‌وه‌ وه‌ختێك كه‌ توڕه‌ ده‌بین. ئه‌و لێدانه‌ وامان لێده‌كات ئارام و هێوربینه‌وه‌. ئێمه‌ كه‌ ئه‌و په‌رچه‌كرداره‌ ده‌نوێنین ده‌زانین كه‌ هیچ مانایه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌، لێ باشتره‌ له‌وه‌ی بچین ملی ده‌وروبه‌ر و دراوسێكانمان بگرین. ڕیتواڵه‌كانی قوربانیكردن و فیداكاری درێژكراوه‌ و په‌ره‌پێدانێكی كۆگه‌لییانه‌یه‌ بۆ ئه‌و كاردانه‌وه‌ خۆوه‌كییه‌. دیاره‌ لێره‌شدا قوربانییه‌كان هه‌روا به ‌شێوه‌یه‌كی خۆوه‌كییانه‌ و بێسه‌روبه‌ر هه‌ڵنه‌بژێردراون: چونكه‌ قوربانیكردنی ئاژه‌ڵ ته‌نها له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ خه‌ریكی به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵ بوون و تیایدا شاره‌زابوون. به‌ گشتیش ته‌نها ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ كراونه‌ته‌ قوربانی كه‌ له‌ خه‌ڵكییه‌وه‌ نزیكبوون، واته‌ ئه‌وانه‌ی هی ئه‌وان بوون و ئه‌مان خاوه‌نیان بوون، چونكه‌ ئه‌و ئاژه‌ڵی قوربانیانه‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤی سیمبولییانه‌ی قوربانییه‌ مرۆییه‌كانن. له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌شدا كه‌ ئه‌م جۆره‌ ڕیتواڵه‌یان كردوه‌، قوربانی مرۆیی سیمبولی ئه‌ڵته‌رناتیڤی ئه‌و خراپه‌یه‌ بووه‌ كه‌ له‌ناو تاك به‌ تاكی گروپدا ئاماده‌یه، دیاره‌‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش هۆكاری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاتێك ئاژه‌ڵێك ئاماده‌ ده‌كرێت بۆ سه‌ربڕین و قوربانیكردن، له ‌پێشدا ده‌هێنرێته‌وه‌ ناو ئه‌و گروپه‌ی ده‌یكاته‌ قوربانی وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ لكاندن و و ئاوێته‌كردنی به‌و گروپه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بڵێن به‌شێكه‌ له‌م گروپه‌. ئا به‌و شێوه‌یه‌ ده‌كرێت ئه‌و هێڵه‌ ده‌زووله‌ییه‌ باڵایه‌ ببینین كه‌ له‌ كرده‌یه‌كی ساده‌ی هه‌ڕه‌مه‌كیی (زله‌یه‌ك یان لێدانێك)ه‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕیتواڵه‌ ئاهه‌نگسازییه‌كانی قوربانیكردن، تا ده‌گات به‌ كرده‌ی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌. له‌ كۆمه‌ڵگه‌ دێرینه‌كاندا، بنه‌ماكانی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌شێت هاوشێوه‌ی بنه‌ماكانی قوربانیكردن بێت: چونكه‌ به ‌زۆری قوربانییه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما ده‌لالییه‌‌ هه‌ڵنابژێردرێت كه‌ تاچه‌ند گوناهباره‌ و تاوانبار، به‌ڵكو به‌ زۆری ئه‌و تاوانباره‌ لاوازه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت كه‌ هیج پارێزه‌ر و پاڵپشتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وامان لێده‌كات بڵێیین به‌رپرسیارێتی تاكه‌كه‌سی كاتیگۆرییه‌كی نه‌ناسراوه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كاندا. لێ گرفته‌كه‌ لێره‌دا نییه‌: به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ زۆر باش له‌و چه‌شنه‌ له ‌به‌رپرسیارێتی تێگه‌یشتوون، به‌ڵام وایان پێباشه‌ ده‌رینه‌خه‌ن و بیشارنه‌وه‌ تاوه‌كو سنوورێك بۆ بازنه‌ی تۆڵه‌ستاندن دابنێن. ئه‌وه‌ش‌ بۆ خۆی هه‌ڵوێستێكه‌ كه‌ كارایی خۆی هه‌یه‌.

ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌كه‌ی مه‌سیحیه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌رده‌ی له‌سه‌ر سرووشتی قوربانیدان هه‌ڵماڵی.

پ: به‌ڵام ئایا به‌ ڕای ئێوه‌ ئه‌وه‌ مه‌سیحیه‌ت نییه‌ كه‌ ڕۆڵێكی زۆر تایبه‌ت له ‌مامه‌ڵه‌ی ڕیتواڵییانه‌ له‌گه‌ڵ توندوتیژییدا ده‌گێڕێت‌؟

ژیرار: له ‌ڕاستیدا ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌كه‌ی مه‌سیحیه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌رده‌ی له‌سه‌ر سرووشتی قوربانیدان هه‌ڵماڵی. چونكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی قوربانیكردن كار و ئه‌ركه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی به ‌ته‌واوه‌تی به‌جێبهێنێت، ده‌بێت شتێك بكات تا گروپ وا باوه‌ڕبكات كه‌ ئه‌وه‌ قوربانییه‌، كه‌ به‌رپرسیاره‌ له ‌توندوتیژیی، قوربانییه‌، كه‌ گوناهباره‌. خۆی ئازاره‌كانی مه‌سیح هیچ نییه‌ چگه‌ له‌ حیكایه‌تی كوشتن و قوربانیدان گه‌ر ویستمان به‌م شێوه‌یه‌ بیبینین، به‌ڵام ئینجیل دوو بۆچوون و دیدمان له‌سه‌ر ئه‌م ڕووداوه‌ ده‌داتێ: بۆچوونی جه‌ماوه‌ر كه‌ ده‌خوازن مه‌سیح ڕیسوا بكرێت، هه‌روه‌ها بۆچوونی قه‌شه‌كانیش – كه‌ بۆ خۆیان كه‌مینه‌ بوون- كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م وه‌همه‌ بوون و پێیانوابوو پێغه‌مبه‌ر مه‌سیح گوناهبار نییه‌. گه‌ر ئه‌و قه‌شانه‌ به‌ قسه‌ی جه‌ماوه‌ریان بكردایه‌ مه‌سیحیه‌ت نه‌ده‌بوو له‌ بنه‌ڕه‌تدا. ئه‌و كه‌شفه‌ سه‌ره‌كییه‌ی كه‌ مه‌سیحیه‌ت له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌یهێنێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی پڕۆسه‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێكی قوربانی فێڵێكه‌ و هیچی تر. له‌ هه‌ر سێ ئینجیله‌كه‌ی سه‌ره‌تادا بانگه‌وازێكی تێدایه‌ بۆ مه‌سیح كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی مه‌جازیی و میتافۆریی ئه‌م مانایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت: ((ئه‌و به‌رده‌ی كه‌ وه‌ستاكان ڕه‌تیده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ردی بناغه‌ی ئه‌و بینایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ ده‌تانه‌وێت هه‌ڵیبچنن)). ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕه‌تكرابۆوه‌ و قبوڵ نه‌ده‌كرا، ئه‌مێستا بۆته‌ به‌ردی بناغه‌ی ئه‌و كۆشكه‌ ئایینییه‌. به‌ڵام ئه‌ی ئایا چۆن له‌م ڕسته‌یه‌ تێبگه‌ین؟ به‌ ڕای من ئه‌م ڕسته‌یه‌ ده‌یه‌وێت بڵێت‌ لێره‌ به‌ دواوه‌ پاكی و بێگوناهیی قوربانیی‌ بناغه‌ی سه‌ره‌كی ‌باوه‌ڕه‌. لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌م رسته‌یه‌ به‌راورد بكه‌ین به‌ ڕسته‌یه‌كی دیكه‌ی كاییف (Caiphe) كه‌ ده‌ڵێت: (باشتر وایه‌ مرۆڤێك بمرێت و هه‌موو میلله‌ت ڕزگاریان بێت).  یان وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ شوێنێكی تردا ده‌ڵێت: (خشڵ و زێڕه‌كانتان مه‌خه‌نه‌ به‌رده‌م به‌رازه‌كان، چونكه‌ پێی پیاده‌نێن و پاشان پشتتان تێده‌كه‌ن). به ‌ڕای من هه‌موو ئه‌م وشانه‌ باس له‌ میكانیزمه‌كانی لاساییكردنه‌وه‌ی توندوتیژیی ده‌كه‌ن، میكانیزمگه‌لێك كه‌ لێڵ و ناڕۆشن ده‌مێننه‌وه‌ تا دان به‌ بەگوناهیی و پاكی قوربانیدا نه‌نرێت. خۆی ئازاره‌كانی مه‌سیح باس له‌شتێكی دروست و ڕاسته‌قینه‌ ده‌كات: باس له‌وه‌ی (قوربانی) كه‌ میكانیزمی هه‌موو قوربانیكردن و فیداكارییه‌كه‌ی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ته‌نها ئه‌ڵته‌رناتیڤێكه‌. ئێمه‌ هه‌موومان گوناهبارین چونكه‌ هه‌موومان گوناه و خه‌تا ده‌كه‌ین، داوای تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌كه‌ین، باوكمان ده‌كوژین، له‌گه‌ڵ مه‌حره‌مه‌كانمان سێكس ده‌كه‌ین، نه‌خۆشی تاعون بڵاو ده‌كه‌ینه‌وه‌. خۆی باوه‌ڕبوون به‌ ئه‌فسانه‌كه‌ مانای وایه‌ كه‌ وا نه‌زانین قوربانییه‌كه‌ به‌ته‌نها قۆچی قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤه‌. مه‌سیحیه‌تیش ئه‌فسانه‌كان تێكده‌شكێنێت، به‌ تایبه‌تی ئه‌فسانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ قوربانی گوناهباره‌. ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ژیاری مه‌سیحی ده‌توانێت وێنای گروپێكی ته‌واو له‌ مرۆڤ بكات كه‌ فه‌رمانی تاوانباركردنی قوربانییه‌ك ده‌رده‌كه‌ن، له‌ كاتێكا ئه‌و قوربانییه‌ پاك و بێگوناهه‌.

ئه‌فسانه‌یه‌كمان نه‌دیووه‌ تیایدا جه‌ماوه‌ر هه‌ڵه‌ بن. دیاره‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ كه‌ وامان لێده‌كات ئه‌فسانه‌كانمان خۆشبووێت و پێیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بین، چونكه‌ هۆشیاری و ویژدانمان ئاسوده‌ ده‌كه‌ن.

پ: ئایا به‌ ڕاست ئه‌وه‌ خاسیه‌تێكه‌ تایبه‌ت به‌ مه‌سیحیه‌ت؟

ژیرار: نا، ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌ له‌ كه‌له‌پووری تریشدا هه‌ن، به ‌تایبه‌تی كه‌له‌پووری ته‌وراتی. ئه‌وه‌تا فه‌یله‌سوف ئیمانوێل لێڤیناس به ‌به‌رده‌وامی ڕسته‌یه‌كی ته‌لمودمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: ((ئه‌گه‌ر هه‌موان به‌زۆرینه‌ی ده‌نگ كۆكن له‌سه‌ر كه‌سێكی گومانلێكراو و به ‌تاوانباری ده‌زانن، ئه‌وا به‌ری بده‌ن، ئه‌و بێگوناهه‌)). ته‌لمودیش هۆشیار بووه‌ به‌وه‌ی كه‌ ئه‌و توندوتیژییه‌ی په‌یوه‌ستی لاسایكردنه‌وه‌یه‌، شتێكه‌ هه‌یه‌ و نكۆڵی لێناكرێت. هه‌ر بۆیه‌ پێویسته‌ وریابین به‌رامبه‌ر به‌ كۆده‌نگیی، ته‌واو وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن گه‌رهاتوو ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنێك له‌ سیستمه‌ دیموكراتییه‌ تازه‌كاندا %٩٩بوو، ئه‌وه‌ بزانه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنێكی پاك نییه‌ و گوماناوییه‌. ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له ‌دانایی و حیكمه‌ت كه‌ له‌ سه‌رده‌می كۆندا هه‌بووه‌، لێ ته‌نها له‌گه‌ڵ حیكایه‌تی ئازاره‌كانی مه‌سیحدا ده‌بێته‌ حیكمه‌تێكی سه‌ره‌كی و بنه‌ڕه‌تیی: كه‌ مه‌سیح ده‌مرێت، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌و فه‌رمان و حوكمه‌ كۆده‌نگییه‌یه‌ كه‌ جه‌ماوه‌ر ده‌یده‌ن به‌سه‌ریدا. خۆی له‌ ڕاستیدا ئه‌م حوكمه‌ سه‌رلێشێوێنه‌ر و هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌فسانه‌ كۆنه‌كانیش له‌سه‌ری كۆك نین و ته‌بانایه‌نه‌وه‌: چونكه هه‌ڵگری جۆرێك له‌ فه‌رمان و حوكمی كۆده‌نگئاسایانه‌یه‌. ئێ له ‌دنیاشدا ئه‌فسانه‌یه‌كمان نه‌دیووه‌ تیایدا جه‌ماوه‌ر هه‌ڵه‌ بن. دیاره‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ كه‌ وامان لێده‌كات ئه‌فسانه‌كانمان خۆشبووێت و پێیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بین، چونكه‌ هۆشیاری و ویژدانمان ئاسوده‌ ده‌كه‌ن. لێ په‌یامی مه‌سیحیه‌ت بۆمان ده‌رده‌خات كه‌ ئێمه‌ هه‌موومان تاوانبارین، دیاره‌ ئه‌مه‌ش شتێكه‌ مایه‌ی دڵه‌ڕاوكێ و نائارامی بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یبیستێت.

سیستمی دادوه‌ریی ئه‌مڕۆ به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر پارانۆیی و نه‌خۆشانه‌ شه‌یدای دۆزینه‌وه‌ی گوناهباره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ و به‌سزاگه‌یاندنیه‌تی، هه‌ر بۆیه‌ به‌دوای هیچ قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤدا ناگه‌ڕێت.

پ: به‌ڵام ئایا ئه‌مه‌ مانای وایه‌ هه‌مان ئه‌و پره‌نسیپی قوربانیكردن- فیداكارییه‌ له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا نه‌ماوه‌ كه‌ ئه‌و په‌یامه‌یان وه‌رگرتووه‌؟

ژیرار: بێگومان نا. به‌ڵام ده‌بێت ئەمجاره‌ سه‌ره‌تا ئه‌و ڕووبه‌ر و ماوه‌یه‌ بپێوین كه‌ جیامان ده‌كاته‌وه‌ له‌و دیده‌ نه‌گۆڕه‌ بۆ بیرۆكه‌ی قوربانیكردن و فیداكاریی. له ‌ئینجیلدا ده‌بینین كه‌ وه‌لانان و دوورخستنه‌وه‌ی قۆچی قوربانی ئاماژه‌یه‌ بۆ پراكتیكێكی سرووتی و ڕیتواڵی، واته‌ سیمبولییه‌، لێ پراكتیكێكی ڕه‌واشه. دیاره‌ ئێمه‌ له‌مڕۆدا مانایه‌كی تری پێده‌به‌خشین، بۆ نموونه‌ ئه‌و كاته‌ی ورده‌كاری و دیتالی ئه‌و پرۆسه‌یه‌ دیاریده‌كه‌ین كه‌ له ‌ڕێگه‌یه‌وه‌ گروپێكی مرۆیی به ‌شێوه‌ی كۆده‌نگیی كه‌سێك ده‌كاته‌ به‌رپرس و گوناهباری ئه‌و خراپه‌یه‌ی كه‌ گروپ دووچاری هاتووه‌، كه‌سێك كه‌ دواجار گروپ ده‌توانێت به ‌توندترین شێوه‌ سزای بدات. گه‌ر هاتوو ئه‌م گوزارشته‌مان به‌م مانایه‌ وه‌رگرت ئه‌وه‌ جۆرێك له‌ شه‌رم و ڕووگیریی تێدا ده‌بێت: با بڵێین ساڵی ١٩٩٤ خێڵه‌كانی توتسی بوونه‌ قۆچی قوربانی ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌ له‌ ڕواندا هه‌بوو، ئه‌مه‌ مانای وایه‌ ئه‌وانه‌ خۆیان هه‌رگیز گوناهبار و تاوانبار نه‌بوون له‌و ململانێ ئازاربه‌خشه‌دا، ئه‌و جه‌نگی قڕكردنه‌ش كه‌ له ‌دژیان هه‌ڵگیرسا و كردنیه‌ قوربانی، هیچ پاساوێكی نییه‌ و نه‌بووە. به ‌مانایه‌كی دی، له ‌دیدی ئێمه‌دا قۆچی قوربانی واته‌ قوربانییه‌كی بێگوناه. خۆی هێڵی سه‌ره‌كی هه‌موو كێشه‌كه‌ش له‌مه‌دایه: جا پرسیاری ئه‌وه‌ی كه‌ من له‌كوێوه‌ ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌م هێناوه‌ كه‌ وام لێده‌كات بڵێم ئه‌وان تاوانبار نین، به‌ڵكو قوربانی ئه‌ڵته‌رناتیڤن؟ من ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌ ڕاڤه‌ییه‌ی خۆم ده‌گه‌ڕێنمه‌وه‌ بۆ ئه‌و مانایه‌ی كه‌ له‌ ئینجیلدا هاتووه‌ و فێریكردووین وریابین به‌رامبه‌ر به‌و فه‌رمان و حوكمانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌ ده‌درێن. لێ ئه‌مه‌ نامانپارێزێت له‌وه‌ی كه‌ هه‌ر ناهۆشیار بین به‌رامبه‌ر به‌ قوڵایی زۆر له ‌ڕه‌فتار و پراكتیكه‌كانمان. له ‌ڕاستیدا بیرۆكه‌ی قوربانی له‌واقیعدا ون نه‌بووه‌، هێشتا له‌ ئاسۆ دامه‌زراوه‌كه‌ماندا ده‌دره‌وشێته‌وه‌. وا دیاره‌ سیستمی دادوه‌ره‌ی ئه‌مڕۆمان له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ كۆن و دێرینه‌كان ئه‌قڵانیتر بێت به‌رامبه‌ر به‌ شێوه‌كانی ڕیتواڵی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و سرووتی قوربانیدان به‌ قۆچی قوربانی: چونكه‌ سیستمی دادوه‌ریی ئه‌مڕۆ به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر پارانۆیی و نه‌خۆشانه‌ شه‌یدای دۆزینه‌وه‌ی گوناهباره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ و به‌سزاگه‌یاندنیه‌تی، هه‌ر بۆیه‌ به‌دوای هیچ قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤدا ناگه‌ڕێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ هێشتا فه‌رمان و حوكمه‌كانی دادی ئه‌مڕۆ هه‌ر هه‌ڵگری سیمای دۆزینه‌وه‌ی قوربانییه‌كن، چونكه‌ دادپه‌روه‌ریی پێویستییه‌كی ته‌واو و ته‌نگاته‌نگی به‌ گوناهبار یان تاوانبارێك هه‌یه.‌

بۆ نموونه‌ سه‌یرێكی تاوانه‌ سۆزدارییه‌كان بكه‌، به‌زۆری زاده‌ی زنجیره‌یه‌ك ده‌ستدرێژی و توڕه‌كردنی دووباره‌وه‌بوون له‌نێوان كه‌سانێكا كه‌ په‌یوه‌ندیان بەیه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌ و به‌رپرسیارێتی هاوبه‌ش كۆیانده‌كاته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ دادگا بڕیاری سزادانی ده‌دات ئه‌و كه‌سه‌ نییه‌ كه‌ به‌ته‌نها به‌رپرسیاره‌ له‌و كرده‌وانه‌ی له ‌پێناویدا حوكم و سزادراوه‌. ده‌مه‌وێت بڵێم له‌ناو یاسادا بڕێك له‌ بێسه‌روبه‌ره‌یی و هه‌ڕه‌مه‌كییبون هه‌یه‌ كاتێك‌ فه‌رمان ده‌رده‌كات و هه‌ندێك تاوان سزا ده‌دات (بۆ نموونه‌ ژه‌هركردنه‌ ناو خواردنی كه‌سێكه‌وه‌)، له‌ كاتێكدا زۆر نه‌رمی ده‌نوێنێت به‌رانبه‌ر به‌ كردارگه‌لێكی تر (له‌وانه‌ ناپاكیی پیاوێك له ‌ژنه‌كه‌ی هه‌مو شه‌وێك). كه‌واته‌ ناكرێت هه‌رگیز بتوانین وێنه‌یه‌كی سه‌راپاگیرمان له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵانه‌ هه‌بێت كه‌ ده‌كرێن، چونكه‌ دادپه‌روه‌ری، به‌ گوێزانه‌وه‌ی له‌ به‌ڵگه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ به‌ڵگه‌یه‌كی تر، زۆر له ‌كاریگه‌ری و سووده‌كانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات. ئێمه‌ تاوه‌كو ئه‌مڕۆش ناتوانین ئه‌وه‌ وه‌لابنێین كه‌ دادگاییكردن و ده‌ركردنی فه‌رمان جه‌ختی له‌سه‌ر هه‌ندێك لایه‌نه‌ و هه‌ندێك لایه‌نی تر له ‌كێشه‌یه‌كدا فه‌رامۆش ده‌كات. به‌لای ڕای گشتییه‌وه‌ دادگاییكردنی باش بریتیه‌ له‌و دادگاییه‌ی كه‌ كۆتاییه‌كه‌ی به‌وه‌ دێت تاوانبارێك دان به‌ تاوانه‌كه‌یدا بنێ و قوربانییه‌كیش ببینرێت. ئه‌وه‌ش بۆ خۆی شێوه‌یه‌كه‌ له‌ شێوه‌كانی هه‌ڵبژاردنێكی ڕیشه‌ییانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ باشیان ده‌زانیت بۆ مانه‌وه‌ له‌سه‌ر حیسابی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ خراپیان ده‌زانیت، كه‌ ئه‌مه‌ش دیسان پارێزه‌ری بڕێك میكانیزمی گه‌ڕانه‌ به‌دوای قوربانیدا. به‌م دیویشدا قه‌یرانی سیاسیه‌كانمان هه‌یه‌. سه‌یركه‌ و ببینه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا چی ڕووده‌دات؟ سه‌ره‌تا هه‌ڵبژێرد‌راو رێكکه‌وتی جۆرێك له ‌دۆخی چاولێپۆشین و لێبوردن ده‌كات: هه‌رچیه‌ك ده‌كات باشه‌ و قه‌بووڵه‌. پاشان سه‌رده‌می لێپێچینه‌وه‌ و توندوتیژیی دێت: هه‌رچیه‌كی كردووه‌ خراپه‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێت دووربخرێته‌وه‌ له‌ كاره‌كه‌ی. ئه‌مه‌ سرووتێكی دڵڕه‌قانه‌ نییه، به‌ڵكو خودی پرۆسه‌كه‌ خۆی وایه‌: دوای ماوه‌یه‌ك هه‌رچی خراپه‌ و پۆخڵه‌واتی كۆمه‌ڵگه‌كه‌یه‌ كۆده‌كرێته‌وه‌ و ده‌خرێته‌ ئه‌ستۆی ئه‌و، ئه‌و وه‌ك قۆچی قوربانی. له‌ هه‌ندێك له ‌شانشینه‌ ئه‌فریقاییه‌ كۆنه‌كاندا له ‌دۆخی ته‌شه‌نه‌كردن و بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی و په‌تای درمدا، یان له‌ حاڵه‌تی وشكه‌ساڵی درێژخایه‌ندا فه‌رمان ده‌درا به ‌كوشتنی پاشا.. به‌ چاوپۆشین له‌ پرۆسه‌ی كوشتنه‌كه‌، میكانیزمه‌كه‌ هه‌مان شته‌. لێ داخۆ چی ڕووی ده‌دا گه‌ر ئه‌م میكانیزمه‌مان به‌رده‌ست نه‌خستایه‌، سه‌رباری نرخ و پله‌ سیمبولییه‌كه‌‌شی، ئایا چی ده‌بوو؟ ئه‌و كات جگه‌ له ‌نائومێدی و توندوتیژیی، هیچ ئومێدێك به‌ گۆڕان و بوونی ده‌روازه‌یه‌ك نه‌ده‌بوو.

پ: ئه‌ی ئه‌و هه‌موو ڕه‌خنه‌ و تێبینیه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌كه‌تان بۆ مه‌سیحیه‌ت چۆن لێكده‌ده‌نه‌وه‌، كاتێك به‌وه‌ تاوانبارده‌كرێن كه‌ گوایه‌ خوێندنه‌وه‌كه‌تان له‌ جێگه‌ی خۆیدا نییه‌ و ناشایسته‌یه‌؟

ژیرار: ئێمه‌ وا ڕاهاتوین كه‌ جیاكارییه‌كی سه‌ره‌كی بكه‌ین له‌نێوان هه‌قیقه‌تی سۆسیۆلۆژی و هه‌قیقه‌تی ئایینییدا. ئه‌مه‌ش ته‌واو له‌گه‌ڵ وێنه‌ی نوێی دروستبوونی ئایدیاكاندا ده‌گونجێت، لێ له‌قوڵاییدا ده‌بینین كه‌ كه‌له‌پووریی یه‌هودیی\ مه‌سیحیی دیار و ئاماده‌یه‌ له ‌ده‌زگاكانماندا: دیموكراسی، ڕوونی و شه‌فافیه‌ت له‌ یاساكانماندا، مافه‌كانی مرۆڤ. گه‌ر له‌ ڕابردوودا مه‌سیحییه‌ت به‌ته‌نها كورتكرابۆوه‌ بۆ یه‌ك جۆر له‌ مرۆڤایه‌تی، ئه‌وا ئه‌مڕۆ وانییه‌: ئه‌مڕۆ مه‌سیحیه‌ت گه‌یشتۆته‌ هه‌مو جێگه‌یه‌ك له‌ دنیادا، جا به ‌شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ بێت یان ناڕاسته‌وخۆ، له ‌ڕێگه‌ی ئایدیا نائایینییه‌كانه‌وه‌ بێت یان ته‌نانه‌ت ئه‌و ئایدیایانه‌شی كه‌ دژه‌ ئایینن. ئێ كاتی خۆی ئه‌ندرێ مالرۆش (وه‌زیری رۆشنبیریی له‌سه‌رده‌می دۆ گۆلدا) نووسی بووی: گه‌یشتنی كۆمۆنیزم به‌ شه‌نگهای هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌یشتنی مه‌سیحییه‌ت به‌ چین. ته‌نانه‌ت گه‌ر واش دیار بێت هێشتا هه‌ندێك ژیار هه‌ن دژ به‌و‌ مافانه‌ی مرۆڤن كه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕایگه‌یاندوه‌، هێشتا ناتوانن نكۆڵی له‌وه‌ بكه‌ن كه‌ ئه‌و مافانه‌ هه‌ن. ئه‌مێستا ئیدی ئه‌و كولتوورانه‌ ناتوانن به‌ته‌نها له‌سه‌ر ئه‌و دۆگمه‌ بژیین كه‌ ده‌شێت قوربانیدان به ‌قۆچی قوربانی هه‌مو كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكات. له ‌ڕوانگه‌یه‌كی تریشه‌وه‌، ده‌بێت ئه‌وه‌ ببینین كه‌ ئه‌گه‌ر وه‌حیی ئایینیی زۆر كارا بێت له‌وه‌دا كه‌ به‌ قوربانییه‌ك پرۆسه‌ی قوربانیدانی خوێناویی له‌ ناو ببات، ئه‌وا هه‌ر خودی ئه‌و وه‌حییه‌ ئایینیه‌ كۆمه‌ڵگه‌ مه‌سیحییه‌كانی له‌ ‌‌به‌كارهێنانی ئه‌و ئامرازه‌ كارایه‌ یاساغكردووه، ئامرازێك كه‌ بریتییه‌ له‌ میكانیزمی ڕیتواڵیی و سرووتیی. خۆی وه‌حیی ئایینیی به‌ته‌نیایی و به‌بێ هیچ ئامرازێكی به‌رهه‌ڵستی له‌ به‌رانبه‌ر گێژاوه‌كانی توندوتیژیی و لاساییكردنه‌وه‌ ده‌روونییه‌كانی توندوتیژییدا كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ئێمه‌ی مرۆڤ، به‌جێمان ده‌هێڵێت. له ‌دۆخێكی واشدا، ئێمه‌ به‌رده‌وام له ‌كه‌ناری نابینایی و ئاژاوه‌دا ده‌بین.

سه‌رچاوه‌: ده‌قی دیالۆگه‌کە ڕاسته‌وخۆ له‌ ماڵپه‌ڕی فه‌رمی دكتۆر موحه‌مه‌د سبیلاوه‌ وه‌ك وه‌رگێڕی ده‌قه‌كه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ ئه‌مه‌‌ ناونیشانه‌كه‌یه‌تی:

http://www.mohamed-sabila.com/nossos7.html لێ دیالۆگه‌كه‌ خۆی له‌كتێبێكیدا به‌ناونیشانی: فی الفكر المعاصر (حوارات) دا بڵاوی كردۆته‌وه‌ و گۆڤاری زانسته‌ مرۆییه‌كان سازیان كردوه‌ له‌گه‌ڵ ژیرار. لاپه‌ڕه‌ ٢١ بۆ ٣٧، كه‌ له‌بڵاوكراوه‌كانی (منشورات مابعد الحداثه)‌ یه‌، لێ به‌داخه‌وه‌ ده‌قه‌كه‌م وه‌ك كتێبه‌كه‌ ده‌ستنه‌كه‌وته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی هه‌ستده‌كه‌م دوای بڵاوكردنه‌وه‌ی له‌ماڵپه‌ڕه‌كه‌یدا وه‌ڵامی دوا پرسیاریشی تێدا نییه‌، هه‌ر بۆیه‌ ناچار ئه‌وه‌م وه‌رگێڕا كه‌ ده‌سته‌به‌ر بوو

The post توندوتیژی، قۆچی قوربانی و موقەدەس appeared first on ژنەفتن.

ئێوه‌ له‌ دواهه‌مین به‌رهه‌می گرنگی خۆتاندا، «له‌ سه‌رووی بوونه‌وه‌ یا ئه‌ودیوی جه‌وهه‌ر»، ده‌رباره‌ی به‌رپرسیارێتیی ئه‌خلاقی قسه‌ ده‌كه‌ن. هۆسرڵ پێشتر قسه‌ی له‌سه‌ر به‌رپرسیارێتی كردبوو، به‌ڵام یه‌ك به‌رپرسیارێتی له‌ به‌رامبه‌ر هه‌قیقه‌تدا؛ هایدێگه‌ریش ده‌رباره‌ی ڕه‌سه‌نایه‌تی‌ قسه‌ی كردبوو؛ به‌ نه‌وبه‌تی خۆتان، پێم خۆشه‌ بزانم تێگه‌یشتن و چه‌مكسازیی ئێوه‌ بۆ به‌رپرسیارێتی چییه‌؟

من له‌م كتێبه‌دا وه‌ك بونیادی جه‌وهه‌ریی، یه‌كه‌مین و بنه‌ڕه‌تیی سوبێكتیڤیته‌[1] قسه‌ له‌سه‌ر به‌رپرسیارێتی ده‌كه‌م. چون من به‌پێی زاراوه‌ و كاتیگۆرییه‌ ئه‌خلاقییه‌كان سوبێكتیڤیته‌  وه‌سف ناكه‌م. لێره‌دا، ئه‌خلاق، به‌ گرنگییه‌ك بۆ یه‌ك بنه‌ڕه‌تی ئۆنتۆلۆجیی له ‌پێشتر هه‌ژمار ناكرێت؛ خودی چه‌قه‌هێزی سوبێكتیڤ له‌ ئه‌خلاقدا وه‌ك به‌رپرسیارێتی ده‌رك ده‌كرێت و ده‌چنرێت.

له‌ ڕوانگه‌ی مندا، به‌رپرسیارێتی واته‌ به‌رپرسیارێتی له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا و، دواجار واته‌ به‌رپرسیارێتی له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و شته‌دا كه‌ كرده‌ی من نییه‌، یا ته‌نانه‌ت له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و شته‌دا كه‌ بۆم گرنگ نییه‌؛ یا ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌ وردیی بۆم گرنگه‌ و، له‌ بیچمی سیمادا و وه‌ك سیما ڕووبه‌ڕووی ده‌بمه‌وه‌.

به‌ چ شێوه‌یه‌ك، پاش دۆزینه‌وه‌ی ئه‌ویتر له‌ سیمایدا، مرۆڤ ئه‌ویتر وه‌ك كه‌سێك كه‌ له‌ به‌رامبه‌ریدا به‌رپرسیاره،‌ ده‌دۆزێته‌وه‌؟

به‌ ناساندنی سیما به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌رێنی و نه‌ك ته‌نها به‌ شێوه‌یه‌كی نه‌رێنی. گفتوگۆی پێشوومان به‌بیر ده‌هێننه‌وه‌: دیدار له‌گه‌ڵ سیمادا، یا با بڵێین بینینی سیما، په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ پانتایی ئیدراكی په‌تی و ساده‌وه‌، به‌ پانتایی مه‌به‌ستمه‌ندی یا ئاگایی مه‌به‌ستكراو كه‌ به‌ره‌و هاوده‌قیی [فۆرمی سوبێكتیڤ و واقیعییه‌تی ده‌ره‌كیدا] ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌. به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌رێنی، ئێمه‌ ده‌ڵێین له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌ویتر نیگای من ده‌كات، كه‌واته‌ من له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ودا به‌رپرسیارم، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هیچ به‌رپرسیارێتییه‌كم سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ویتر په‌سه‌ند نه‌كردبێت، به‌رپرسیارێتیی ئه‌و له‌ ئه‌ستۆی منه‌. ئه‌مه‌ به‌رپرسیارێتییه‌ كه‌ له‌و شته‌ی كه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌م، سه‌رتر ده‌ڕوات [و سنووری كرده‌ی من تێپه‌ڕ ده‌كات]. ئاسایی، مرۆڤ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و شته‌دا كه‌ خودی خۆی ئه‌نجامی ده‌دات به‌رپرسیاره‌. له‌ سه‌رووی بوون یائه‌ودیوی جه‌وهه‌ردا، من وتوومه‌ كه‌ به‌رپرسیارێتی له‌ بنه‌ڕه‌تدا جۆرێك بۆ ئه‌ویتره‌[2][یا به‌رپرسیارێتییه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا]. ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌یه‌ كه‌ من له‌ به‌رامبه‌ر خودی به‌رپرسیارێتیی ئه‌ودا به‌رپرسیارم.

چ به‌شێك له‌م به‌رپرسیارێتییه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا ده‌ستنیشانكه‌ری بونیادی سوبێكتیڤیته‌یه‌ یاخود، بونیادی سوبێكتیڤیته‌ پێناسه‌ ده‌كات؟

له‌ ڕاستیدا به‌رپرسیارێتی ته‌نها یه‌كێك له‌ سیفه‌ته‌‌كانی سوبێكتیڤیته‌ نییه‌، وه‌ك بڵێی كه‌ سوبێكتیڤیته‌، به‌ر له‌ شكڵگیریی په‌یوه‌ندیی ئه‌خلاقی، له‌ خۆیدا پێشوه‌خت بوونی هه‌بووه‌. سوبێكتیڤیته‌ پرسێك نییه‌ بۆ خۆی؛ به‌ڵكه‌ سوبێكتیڤیته‌ش، به‌ نه‌وبه‌تی خۆی، له‌ سه‌ره‌تادا بۆ كه‌سێكی تره‌. له‌و كتێبه‌دا [سه‌رووی بوون یائه‌ودیوی جه‌وهه‌ر]، نزیكێتیی ئه‌ویتر وه‌ك ئه‌م فاكته‌ ده‌خرێته‌ ڕوو كه‌ ئه‌ویتر ته‌نها له‌ لایه‌نی شوێنییه‌وه‌ له‌ من نزیك نییه‌ و، یا چه‌شنی نزیكیی دایك و باوك له‌ منداڵ، به‌ڵكه‌ ئه‌ویتر له‌ بنچینه‌دا و له‌ خۆیدا به‌ هه‌مان ڕێژه‌یه‌ك كه‌ خۆم له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ودا به‌ به‌رپرسیار هه‌ست پێ ده‌كه‌م- به‌ هه‌مان ڕێژه‌یه‌ك كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ودا به‌رپرسیارم- به‌ره‌و من نزیك ده‌بێته‌وه‌. ئه‌مه‌ بونیادێكه‌ كه‌ هیچ هاوشێوه‌یه‌كی له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندیی مه‌به‌ستمه‌ند[3]دا نییه‌، په‌یوه‌ندییه‌ك كه‌ له‌ پانتایی مه‌عریفه‌دا ئێمه‌ گرێ ده‌دات به‌ ئۆبژه‌یه‌كی تایبه‌ته‌وه‌- ئه‌ویش به‌ چاوپۆشین له‌ گرنگیی ئه‌م ئۆبژه‌یه‌ كه‌ ده‌شێت یه‌ك مرۆڤ بێت. نزیكێتی هیچ كات ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پله‌ی ئه‌م مه‌به‌ستمه‌ندییه‌ یا په‌یوه‌ندییه‌ مه‌به‌ستمه‌نده‌؛ به‌ دیاریكراویش هیچ كات تا ئاستی ئه‌م فاكته‌ دانابه‌زێت كه‌ ئه‌ویتر بۆ من زانراو و ناسراوه‌.

به‌ ده‌ربڕینێكی تر، من ده‌توانم كه‌سێكی تر به‌ ته‌واوه‌تی بناسم، یا ناسینێكی كامڵی له‌باره‌وه‌ به‌ ده‌ست بهێنم، به‌ڵام ئه‌م مه‌عریفه‌ [و ناسینه‌] به‌ خودی خود هه‌رگیز هاوتای جۆرێك نزیكێتی نابێت؟

نه‌خێر. گرێدران به‌ ئه‌ویتره‌وه‌ ته‌نها وه‌ك به‌رپرسیارێتی گرێ ده‌درێت و ده‌به‌سترێت، ئه‌ویش به‌ چاوپۆشین له‌ په‌سه‌ندكردن یا ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌م به‌رپرسیارێتییه‌، به‌ چاوپۆشین له‌ زانین یا نه‌زانینی ڕێگه‌ی په‌سه‌ندكردنی ئه‌م به‌رپرسیارێتییه‌، به‌ چاوپۆشین له‌ توانایی یا ناتوانایی ئه‌نجامدانی كارێكی به‌رهه‌ست و دیاریكراو بۆ ئه‌ویتر. گوتن: من لێره‌م[4]. ئه‌نجامدانی كارێك بۆ ئه‌ویتر. به‌خشین. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، مرۆڤبوون و به‌هره‌مه‌ند بوون له‌ ڕۆحی مرۆیی. به‌رجه‌سته‌بوونی سوبێكتیڤیته‌ی مرۆیی گه‌ره‌نتیكه‌ری ڕۆحانییه‌ت[ ـی سوبێكتیڤیته‌ی مرۆییه‌] (بۆ من ڕوون نییه‌ كه‌ فریشته‌كان ده‌توانن چ شتێك به‌ یه‌كتر ببه‌خشن یا به‌ چ شێوه‌یه‌ك ده‌توانن یارمه‌تیی یه‌كتر بده‌ن.) دیا-كرۆنی[5] به‌ر له‌ هه‌ر چه‌شنه‌ دیالۆگێك: من په‌یوه‌ندیی نێوان مرۆڤه‌كان به‌ جۆرێك شیكار ده‌كه‌م كه‌ وه‌ك بڵێی، له‌ نزیكێتیی له‌گه‌ڵ ئه‌ویتردا- ئه‌ودیوی ئه‌و وێنه‌یه‌ی كه‌ من خۆم له‌ تاكێكی تر دروستی ده‌كه‌م- ئه‌و شته‌ی كه‌ من له‌ پیشه‌یه‌كدا داده‌مه‌زرێنێت كه‌ خزمه‌تكاری ئه‌و بم، سیمای ئه‌ویتر، و خه‌سڵه‌تی ده‌ربڕ [expressive]ـه‌ له‌ ئه‌ویتردا (و له‌م مانایه‌دا ته‌واوی جه‌سته‌ی مرۆڤ كه‌م تا زۆر ڕۆڵی سیما ده‌گێڕێت). من به‌ ئه‌نقه‌ست ئه‌م شكڵگیرییه‌ زیاده‌ڕه‌وه‌ به‌كار ده‌خه‌م. سیما فه‌رمان به‌ من ده‌دات و من له‌ پیشه‌یه‌كدا داده‌مه‌زرێنێت. مانا یا ده‌لاله‌تی سیما هه‌مان فه‌رمانێكه‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی مه‌دلول[6] ده‌رده‌كه‌وێت. وردتر بڵێین، ئه‌گه‌ر سیما بۆ من دال[7] بێت بۆ [ده‌ركردنی] یه‌ك فه‌رمان، ئه‌وا ئه‌م پرسه‌ جیاوازه‌ له‌ ڕێگه‌ی ده‌لاله‌تی هه‌ر نیشانه‌یه‌كی ئاسایی بۆ مه‌دلولی خۆی[8]؛ ئه‌م فرمانه‌ هه‌مان خودی ماناداربوون یا ده‌لاله‌تگه‌ریی سیمایه[9]‌.

ئێوه‌ هاوكات ده‌ڵێن: «فه‌رمان به‌ من ده‌دات» و «من له‌ پیشه‌یه‌كدا داده‌مه‌زرێنێت.» ئایا ئه‌مه‌ جۆرێك لێكدژیی نییه‌؟

سیما به‌ هه‌مان شێوازێك كه‌ مرۆڤ به‌ كه‌سێك كه‌ له‌ژێر باڵاده‌ستیی ئه‌ودایه‌ فه‌رمان ده‌دات، فه‌رمان به‌ من ده‌دات، بۆ نموونه‌ كاتێك كه‌ ده‌ڵێین: «كه‌سێك كاری به‌ تۆیه.» یا «كه‌سێك تكا له‌ تۆ ده‌كات.»

من به‌ وردیی تا ئه‌و سنووره‌ ملكه‌چی ئه‌ویترم كه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان من و ئه‌ویتر په‌یوه‌ندییه‌كی هاوسه‌نگ نییه‌؛ و له‌م مانایه‌دایه‌ كه‌ من به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی و بنچینه‌یی یه‌ك «سوژه»م.

به‌ڵام ئایا «ئه‌ویتر»یش له‌ پێوه‌ند به‌ منه‌وه‌ به‌رپرسیاره‌؟

ڕه‌نگه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ گرفت[10]ـی ئه‌وه‌. یه‌كێك له‌ تێگه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی ته‌واوێتی و له‌كۆتابه‌ده‌ری كه‌ تا ئێستا هیچ قسه‌یه‌كمان له‌باره‌یه‌وه‌ نه‌كردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان-سوبێكتیڤیته‌ یه‌ك په‌یوه‌ندیی نا-هاوسه‌نگ [non-symmetrical]ـه‌. له‌م مانایه‌دا، من له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا به‌بێ هیچ جۆره‌‌ چاوه‌ڕوانییه‌ك بۆ په‌یوه‌ندیی هاوسه‌نگ یا دوولایه‌نه‌ به‌رپرسیارم، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر [ئه‌م به‌رپرسیارێتییه] به‌ نرخی ژیانم ته‌واو ببێت. دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندیی هاوسه‌نگ گرفتی ئه‌وه‌. من به‌ وردیی تا ئه‌و سنووره‌ ملكه‌چی ئه‌ویترم [the subject to Other] كه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان من و ئه‌ویتر په‌یوه‌ندییه‌كی هاوسه‌نگ نییه‌؛ و له‌م مانایه‌دایه‌ كه‌ من به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی و بنچینه‌یی یه‌ك «سوژه»م. ئه‌مه‌ منم كه‌ هه‌موو شتێكم له‌سه‌ر شانه‌ و ده‌بێت یارمه‌تیی هه‌مووان بده‌م. ئێوه‌ ئه‌و وته‌ ناسراوه‌ی دۆستۆیڤسكی [له‌ ڕۆمانی برایانی كارامازۆڤ] ده‌زانن: «ئێمه‌ هه‌موومان بۆ هه‌موو شتێك و بۆ هه‌موو كه‌س له‌ به‌رامبه‌ر هه‌موواندا كه‌مته‌رخه‌مین، و من زیاتر له‌ ئه‌وانیتر.[11]» ئه‌م وته‌یه‌ به‌ مانای دانپێدانان به‌م یا به‌و گوناهه‌دا كه‌ من به‌ ڕاستی كردوومه،‌ یا دانپێدانان به‌ هه‌ڵه‌گه‌لێكدا كه‌ ڕه‌نگبوو بیانكه‌م نییه‌؛ به‌ڵكه‌ بنه‌مای ئه‌م وته‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ من مه‌ینه‌تیی یه‌ك به‌رپرسیارێتیی ته‌واوم له‌سه‌ر شانه؛ به‌رپرسیارێتییه‌ك‌ كه‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی ته‌واوی ئه‌وانیتر و ته‌واوی كرده‌وه‌ی ئه‌وانیتر، و ته‌نانه‌ت وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی به‌رپرسیاربوونی ئه‌وانیتره‌. و «من» هه‌میشه‌ یه‌ك پله‌ زیاتر له‌ ته‌واوی مرۆڤه‌كان و ئه‌وانیتر به‌رپرسیار و وه‌ڵامده‌ره‌وه‌م.

ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وانیتر به‌و شته‌ی كه‌ ده‌بێت كاری پێ بكه‌ن، كار نه‌كه‌ن، كه‌مته‌رخه‌مییه‌كه‌ی له‌ ئه‌ستۆی منه‌؟

پێشتر له‌ شوێنێكی تردا وتوومه‌- و هێنده‌ش پێم خۆش نییه‌ كه‌ ئه‌م خاڵه‌ به‌بیر بهێنمه‌وه‌، چون ده‌بێت به‌ تێبینیگه‌لێكی تر كامڵ بكرێت- كه‌ من له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و سته‌مه‌دا كه‌ لێم ده‌كرێت به‌رپرسیارم. به‌ڵام ته‌نها من! «خزمانی نزیك»ـی من یا «خه‌ڵكی من» پێشوه‌خت ئه‌وانیترن و من، بۆ ئه‌وان، خوازیاری دادپه‌روه‌ری و داواكاری جێبه‌جێكردنی هه‌قم.

ئێوه‌ تا ئه‌م سنووره‌ ده‌چنه‌ پێش!

به‌ڵێ، چون من ته‌نانه‌ت له‌ به‌رامبه‌ر به‌رپرسیاربوونی ئه‌ویتریشدا به‌رپرسیارم. ئه‌مانه‌ كۆمه‌لێك فۆرمیوله‌ و ده‌سته‌واژه‌ی زیاده‌ڕه‌ون كه‌ نابێت جیا بكرێنه‌وه‌ له‌ زه‌مینه‌ و به‌ستێنی خۆیان. له‌ هه‌لومه‌رجی تایبه‌ت و به‌رهه‌ستدا، زۆرێك له‌ تێبینییه‌كانی تر ده‌خرێنه‌ ڕوو و به‌شداربوونی ئه‌م تێبینییانه‌ ده‌بێته‌ هۆكار تا ته‌نانه‌ت له‌ باره‌ی منیشه‌وه‌ داوای به‌دیهاتنی دادپه‌روه‌ری بكرێت. له‌ پڕاكتیكدا، یاساكان و ڕێوشوێنه‌كان هه‌ندێك له‌ پێشهات و ئه‌نجامه‌كان ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌. به‌ڵام دادپه‌روه‌ری ته‌نها له‌ حاڵه‌تێكدا مانای هه‌یه‌ كه‌ ڕۆحی بێ-مه‌به‌ستی [dis-inter-estedness] بپارێزێت، ڕۆحێك كه‌ ئایدیای به‌رپرسیارێتیی مرۆڤ له‌ به‌رامبه‌ر مرۆڤه‌كانی تردا ده‌بووژێنێته‌وه‌. «من» له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ خۆم له‌ خه‌سڵه‌تی «یه‌كه‌م كه‌س»بوونی خۆم جیا ناكه‌مه‌وه‌؛ «من» مه‌ینه‌تیی جیهان به‌ كۆڵ ڕاده‌كێشێت. سوبێكتیڤیته‌ له‌ زه‌مینه‌ی هه‌مان جووڵه‌یه‌كدا خۆی درووست ده‌كات كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ به‌رپرسیارێتی له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا  ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ ئه‌و، به‌م شێوه‌یه‌ سوبێكیتیڤیته‌ تا سنووری جێگرتنه‌وه‌ بۆ ئه‌ویتر ده‌چێته‌ پێش. سوبێكتیڤیته‌ ملكه‌چ ده‌كات بۆ دۆخ- یا نادۆخ[12]-ـی بارمته‌بوون. سوبێكتیڤیته‌ له‌ سنوری خۆیدا له‌ سه‌ره‌تادا بارمته‌یه‌؛ سوبێكتیڤیته‌ تا سنووری كه‌فاره‌ت دانه‌وه‌ بۆ ئه‌وانیتر وه‌ڵامده‌ره‌وه‌یه‌.

به‌رپرسیارێتی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ له‌ ئه‌ستۆی منه‌، شتێك كه‌ من، له‌ لایه‌نی مرۆییه‌وه‌، ناتوانم ڕه‌تی بكه‌مه‌وه‌.

ئه‌م چه‌مكسازییه‌ یۆتۆپی‌، و له‌ دیدگای «من»دا، نامرۆییه‌، ده‌شێت ببێته‌ هۆكاری تووڕه‌یی و ڕسوایی. به‌ڵام مرۆڤایه‌تیی مرۆڤ- ژیانی ڕاسته‌قینه‌- پرسێكی غایبه‌. حضوری مرۆڤایه‌تی له‌ پانتایی بوونی ئۆبێكتیڤ و مێژوویی­دا، خودی بنه‌گیربوونی پرسی سوبێكتیڤ و چالاكیی ڕۆحیی[13] مرۆڤ له‌ دۆخی چاودێریی یا هۆشیارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كه‌یدا، هاوتای هه‌مان بوونێكه‌ كه‌ دۆخی بوون یا بوونی خۆی وێران ده‌كات:‌ [ئه‌مه‌ واته] بێ-مه‌به‌ستی [14][dis-inter-estedness][یاخود له‌-بوون-ڕزگاربوون]. مه‌به‌ست له‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌ی منیش هه‌ر ئه‌مه‌یه‌: سه‌رووی بوون. دۆخی بوونناسانه‌ خۆی وێران ده‌كات، یاخود له‌ دۆخی یا له‌ نا-دۆخی مرۆییدا وێران ده‌بێت. مرۆڤبوون واته‌ ژیانكردن به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ وه‌ك بڵێی مرۆڤ بوونه‌وه‌رێك نییه‌ له‌ نێوان بوونه‌وه‌ره‌كاندا. وه‌ك بڵێی كه‌، كاتیگۆرییه‌كانی بوون، له‌ ڕێگه‌ی پانتایی ڕۆحانییه‌تی مرۆڤه‌وه‌، ده‌گۆڕدرێن بۆ شتێك «له‌ سه‌رووی بوون»ـه‌وه‌ یا قڵپ ده‌بنه‌وه‌ بۆ ناو یه‌ك «ئه‌ودیوی بوون». به‌رهه‌می ئه‌م جۆره‌ تێڕامانه‌ ته‌نها ده‌ستگه‌یشتن نییه‌ به‌ بوونێكی سه‌رووی بوونی پێشین؛ بوونی سه‌رووی بوونی پێشین هێشتا جۆرێك بوونه‌. هه‌قیقه‌ت ئه‌وه‌یه‌ كه «سه‌رووی بوون»، به‌ده‌ره‌ له‌و فرمانه‌ی كه‌ بتوانێت ڕووداوی نائارامی و په‌شێوییه‌كه‌ی[15]، بێ-مه‌به‌ستبوونه‌كه‌ی- یا ڕزگاربوون و هه‌ڵهاتنی له‌م بوونه‌- و خستنه-‌ژێر-پرسیاری [putting-into-question] ئه‌م بوونه‌ ده‌ستنیشان بكات.

ئه‌مه‌ «من»م كه‌ پشتیوانی له‌ ئه‌ویتر ده‌كه‌م و له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ودا به‌رپرسیارم. به‌م شێوه‌یه‌ ڕوونه‌ كه‌ مافی یه‌كه‌مین له‌دایكبوونی من خۆی له‌ بیچمی سوژه‌ی مرۆییدا ئاشكرا ده‌كات و ده‌رده‌خات[16]، و ئه‌م پرسه‌ له‌ هه‌مان كاتدا ده‌ربڕی جۆرێك ملپێكه‌چكردن [subjection]ـی ته‌واوه‌. به‌رپرسیارێتیی من نه‌گوازراوه‌یه‌، هیچ كه‌س ناتوانێت شوێنی من بگرێته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا، به‌ زه‌حمه‌ت ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ شوناسی مرۆیی «من» له‌ به‌رپرسیارێتییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، واته‌ له‌ دانان[position] یا له‌ دابڕینی [deposition] «من»ـی باڵاده‌ست‌ له‌ پانتایی خودئاگاییدا ده‌ست پێ ده‌كات، دابڕینێك كه‌ به‌ وردیی هاوتای به‌رپرسیارێتییه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا. به‌رپرسیارێتی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ له‌ ئه‌ستۆی منه‌، شتێك كه‌ من، له‌ لایه‌نی مرۆییه‌وه‌، ناتوانم ڕه‌تی بكه‌مه‌وه‌. ئه‌م ئه‌ركه‌ یا به‌رپرسیارێتییه‌ ده‌ربڕی شه‌ره‌ف و سه‌ربه‌رزیی بوونه‌وه‌رێكی تاقانه‌یه‌. من ته‌نها به‌م نرخه‌ منم، ئه‌ویش منێكی شوێنپڕنه‌كراو‌[17]ـه‌ كه‌ به‌رپرسیارم[18]. من ده‌توانم ببمه‌ شوێنگره‌وه‌ی هه‌موو كه‌سێك‌، به‌ڵام هیچ كه‌سێك ناتوانێت خۆی بكاته‌ شوێنگره‌وه‌ی من[19]. ئه‌مه‌ هه‌مان شوناسی جیانه‌كراوه‌ی منه‌ وه‌ك یه‌ك سوژه‌‌. به‌ وردیی له‌م مانایه‌دایه‌ كه‌ دۆستۆیڤسكی ده‌ڵێت: «ئێمه‌ هه‌موومان بۆ هه‌موو شتێك و هه‌مووكه‌س له‌ به‌رامبه‌ر هه‌موواندا به‌رپرسیارین، و من زیاتر له‌ ئه‌وانیتر.»

پەڕاوێزەکان:

[1]. subjectivity

[2]. For the Other

[3]. Intentional realation

[4]. لێڤیناس «من لێره‌مme voice-»، له‌ كتێبی موقه‌ده‌سـه‌وه‌ ده‌هێنێت: كتاب مقدس، سفری په‌یدابوون، ده‌روازه‌ی ٢٢، دێڕی ١، ٧، ١١، و كتێبی ئه‌شعیا، ده‌روازه‌ی ٦، دێڕی ٨. له‌ كتێبی موقه‌ده‌سدا، زیاتر له‌ ده‌یان جار ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ له‌لایه‌ن په‌یامبه‌رانه‌وه‌ دووباره‌ كراوه‌ته‌وه‌: «… ئه‌وه‌ بوو دوای ئه‌م هه‌موو شتانه‌، خودا ئیبراهیمی تاقی كرده‌وه‌. پێی فه‌رموو: ئیبراهیم! ئه‌ویش وتی: من لێره‌م. ئینجا فه‌رمووی: كوڕه‌كه‌ت، كوڕه‌ تاقانه‌كه‌ت، ئه‌وه‌ی كه‌ خۆشت ده‌وێت، ئیسحاق، له‌گه‌ڵ خۆتی به‌ره‌ و بڕۆ بۆ زه‌وی مۆریا. له‌وێ بیكه‌ره‌ قوربانی له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ چیاكان كه‌ خۆم پێت ده‌ڵێم…» ده‌سته‌واژه‌ی «من لێره‌م» واته‌ به‌رپرسیارێتیی ڕه‌ها له‌ به‌رامبه‌ر هه‌موو كه‌سێكدا. لێڤیناس ده‌ڵێت: «كاتێك له‌ حضوری ئه‌ویتردا ده‌ڵێم «من لێره‌م!»، ئه‌م «من لێره‌م!»ـه‌ هه‌مان ئه‌و پانتاییه‌یه‌ كه پرسی‌ له‌كۆتابه‌ده‌ر له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ پێ ده‌نێته‌ ناو قه‌ڵه‌مڕه‌وی زمانه‌وه‌، به‌ڵام به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی بخاته‌ به‌رده‌م بینرانه‌وه‌.» به‌ ده‌ربڕینێك، ده‌سته‌واژه‌ی «من لێره‌م»، پانتاییه‌كه‌ كه‌ تێیدا خودا دێته‌ ناو قه‌ڵه‌مڕه‌وی زمانه‌وه‌. (و. كوردی) 

[5]. dia-chrony، كاتمه‌ندی، له‌ناو-كاتدابوون یا په‌یوه‌ستبوون به‌ كاته‌وه‌ وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی به‌رمه‌رگ.

[6]. signified، مه‌دلول، ئاماژه‌پێكراو.

[7]. داڵ: ئاماژه‌كه‌ر.

[8]. «ده‌لاله‌تی سیما فه‌رمانێكه‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی مه‌دلول ده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌گه‌ر سیما له‌ نیگای مندا دال بێت بۆ یه‌ك فرمان، ئه‌وا ئه‌م كاره‌ جیاوازه‌ له‌ شێوازی ده‌لاله‌تی هه‌ر نیشانه‌یه‌كی ئاسایی بۆ مه‌دلوله‌كه‌ی خۆی؛ ئه‌م فرمانه‌ هه‌مان خودی ده‌لاله‌تگه‌ریی سیمایه‌.»

[9]. Signifyingness of face

[10]. Affair مسأله‌:

[11]. Fyodor Dostoyevsky, Ther Brothers Karamazov, transl by Constance Garnett (New York: New American Library, 1957), p. 264.

[12]. Condition or uncondition

[13]. psychism

[14]. به‌شی سێیه‌می ئه‌م زاراوه‌یه‌ كه‌ جه‌ختی له‌سه‌ر كراوه‌ته‌وه‌، له‌ فرمانی «بوونto be-»ـه‌وه‌ داڕێژراوه‌؛ له‌م ڕووه‌وه‌، چه‌مكه‌ ئه‌خلاقییه‌كانی «مه‌به‌ست-غرض» و «بێ مه‌به‌ستی-بی­غرضی»، مانایه‌كی بوونناسانه‌ و ئۆنتۆلۆژیكی وه‌رده‌گرن. لێڤیناس له‌ ئاڕاسته‌ی جووڵه‌ی ته‌واوی فه‌لسه‌فه‌ی خۆیدا، كه‌ له‌سه‌ر یه‌كه‌مێتیی ئه‌خلاق له‌چاو بوونناسی دامه‌زراوه‌، چه‌مكی ئه‌خلاقیی «بێ مه‌به‌ستی» وه‌ك هه‌وڵێك بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر بووندا ڕاڤه‌ ده‌كات. هه‌ر له‌م ڕووه‌وه‌، له‌ به‌شی سێ­دا ئه‌م زاراوه‌یه‌مان به «له‌-بوون-ڕزگاربوون» وه‌رگێڕا، چون، به‌ ڕوانگه‌ی لێڤیناس، بێ مه‌به‌ستیی ئه‌خلاقی پێویستی به‌ ڕۆنه‌چوون به‌ناو بووندا هه‌یه‌، پێویستی به‌ تێپه‌ڕاندنی بوون به‌ره‌و «سه‌رووی بوون» هه‌یه‌.

[15]. Un-rest

[16]. ڕه‌نگه‌، مه‌به‌ستی لێڤیناس ئه‌وه‌ بێت كه‌ هه‌ر یه‌كێك له‌ ئێمه‌، وه‌ك سوژه‌ی مرۆیی، ته‌واوی ئه‌رك و به‌رپرسیارێتیی منداڵی گه‌وره‌تر به‌ میرات ده‌بات، و ده‌بێت له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانیتردا ببێبه‌ته‌ له‌ئه‌ستۆگری به‌رپرسیارێتی.

[17]. Non-interchaneable

[18]. «من ته‌نها به‌م پێوه‌ره‌ منم كه‌ به‌رپرسیارم، یه‌ك مرۆڤی ئاڵوگۆڕپێنه‌كراو.»

[19]. «من ده‌توانم شوێنی هه‌ر كه‌سێك پڕ بكه‌مه‌وه‌، به‌ڵام هیچ كه‌سێك ناتوانێت شوێنی من وه‌ك مرۆڤێكی شوێننه‌گیراو پڕ بكاته‌وه‌.»

The post به‌رپرسیارێتی له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م گفتوگۆیه‌ دووه‌م گفتوگۆی فلیپ نیمۆیه‌ له‌گه‌ڵ لێڤیناس له‌ كۆی ئه‌و ده‌ گفتوگۆیه‌ی كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی كتێبی «ئه‌خلاق و له‌كۆتابه‌ده‌ری»دا كۆ كراونه‌ته‌وه‌. له‌م به‌شه‌دا، كه‌ ناونیشانی «هایدێگه‌ر»ـی بۆ دانراوه‌، لێڤیناس په‌یوه‌ندیی خۆی له‌گه‌ڵ هایدێگه‌ر، كتێبی بوون و كات، و سه‌ره‌تای ناسینی هایدێگه‌ر و هتد ڕوون ده‌كاته‌وه‌. (و. كوردی)

نیمۆی: كاتێك چوون بۆ فرایبۆرگ تا به‌دواداچوون بۆ بیركردنه‌وه‌ی هۆسرڵ بكه‌ن، له‌وێدا فه‌یله‌سوفێكتان دۆزییه‌وه‌ كه‌ پێشتر هیچ شتێكتان له‌باره‌وه‌ نه‌ده‌زانی، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ بڕیار بوو له‌ گۆڕانكاریی و گه‌شه‌كردنی ئه‌ندێشه‌ی ئێوه‌دا زۆرترین گرنگی هه‌بێت: مارتین هایدێگه‌ر.

لێڤیناس: له‌ ڕاستیدا من بوون و كات[1]م دۆزییه‌وه‌، كتێبێك كه‌ ته‌واوی كه‌سانی ده‌وروبه‌رم ده‌یانخوێنده‌وه‌. كتێبه‌كه‌ی هایدگه‌ر زۆر زوو سه‌رسوڕمان و ستایشی منی ورووژاند. بوون و كات یه‌كێكه‌ له‌ باشترین كتێبه‌كانی مێژووی فه‌لسه‌فه‌- من ئه‌م قسه‌یه‌ ده‌كه‌م پاش چه‌ندین ساڵ تێڕامان. چوار پێنج كتێبی تر به‌م باشییه‌ شك ده‌به‌م…

نیمۆی: چ كتێبگه‌لێك؟

لێڤیناس: بۆ نموونه‌، دیالۆگی فایدرۆسی ئه‌فڵاتوون، ڕه‌خنه‌ی عه‌قڵی په‌تیی كانت، دیارده‌ناسیی ڕۆحی هیگڵ و كات و ویستی ئازادی بێرگسۆن. له‌ سه‌روو هه‌موو شتێكه‌وه‌ له‌به‌ر بوون و كات ستایشی هایدێگه‌ر ده‌كه‌م[2]. من هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م ژینگه‌ و كه‌شی خوێندنه‌وه‌كانی خۆم ده‌رباره‌ی ئه‌و كتێبه‌ به‌ زیندوویی بپارێزم، كاتێك [كه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی هیتله‌ر له‌ ساڵی ١٩٣٣]دا هێشتا شیاوی وێناكردن نه‌بوو.

مرۆڤ به‌پێی نه‌ریت وشه‌ی بوون [being] به‌ جۆرێك به‌ زمان ده‌هێنێت كه‌ وه‌ك بڵێی یه‌ك ناوه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ به‌ ته‌واوی مانا یه‌ك فرمانه‌. له‌ زمانی فه‌ڕه‌نسی­دا، ده‌ڵێین بوون [the being] یا یه‌ك بوونه‌وه‌ر [a being]. له‌گه‌ڵ هایدێگه‌ردا، یه‌كجێ «شێوه‌ی فرمانیی» [verbality] وشه‌ی بوون­ به‌ئاگا هاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ بووندا دۆخی ڕووداوی هه‌یه‌ یا، به‌ مانایه‌ك، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ بووندا ڕوو ده‌دات، «ڕوودان»ـی بوون‌. وه‌ك بڵێی شته‌كان و هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌، «یه‌ك سه‌بكی بوون[3] ده‌هێننه‌ بوون» و «دان به‌ بووندا ده‌نێن». هایدێگه‌ر فێری ئه‌م نه‌ریته‌ی كردین كه‌ له‌م وشه‌یه‌دا ده‌نگی فرمان ببیستین. ئه‌م په‌روه‌رده‌كردنه‌وه‌یه‌ی گوێیه‌كانمان به ڕاستی فه‌رامۆشنه‌كراوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ شتێكی بێنرخ و ئاسایی بنوێنێت. به‌م شێوه‌یه‌، فه‌لسه‌فه‌- ته‌نانه‌ت كاتێك كه‌ خۆی به‌ئاگا نه‌بووه‌ له‌م گرنگییه‌- هه‌وڵێك بووه‌ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ی كه‌ بوون وه‌ك یه‌ك فرمان ئاماژه‌ به‌ چی ده‌كات. له‌كاتێكدا كه‌ هۆسرڵ هێشتا- به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ وا ده‌رده‌كه‌وێت- پڕۆگرام و نه‌خشه‌یه‌كی ترانسێندێنتاڵی بۆ فه‌لسه‌فه‌ ده‌هێنایه‌ پێشه‌وه‌، هایدێگه‌ر به‌ ڕاشكاوی فه‌لسه‌فه‌ی له‌ پێوه‌ند به‌ فۆرمه‌كانی تری مه‌عریفه‌وه‌ وه‌ك «بوونناسیی بنه‌ڕه‌تی» پێناسه‌ كرد.

نیمۆی: له‌م به‌ستێنه‌‌دا، بوونناسی به‌ چ مانایه‌ك دێت؟

لێڤیناس: بوونناسی به‌ وردیی بریتییه‌ له‌ ده‌ركی مانای فرمانی بوون [to be]. به‌م شێوه‌یه‌، بوونناسی له‌ ته‌واوی بابه‌ته‌ زانستییه‌كانی تر جیا ده‌بێته‌وه‌، بابه‌تگه‌لێك كه‌ له‌و شته‌دا كه‌ هه‌یه‌، له‌ هه‌بووه‌كان، واته‌ له‌ «بوونه‌وه‌ره‌كان»، له‌ سرووشت و چییه‌تییان، له‌ په‌یوه‌ندییان توێژینه‌وه‌ ده‌كه‌ن- و له‌ كاتێكدا كه‌ فه‌رامۆشی ده‌كه‌ن كه‌ له‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌م بوونه‌وه‌رانه‌، پێشوه‌خت مانای وشه‌ی بوون­یان ده‌رك كردووه‌، هه‌رچه‌نده‌، به‌بێ ڕوونێتی به‌خشین به‌م ده‌ركه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ زانستییانه‌ ترسی ئه‌م جۆره‌ ڕوونێتی و ڕاشكاوییه‌یان نییه‌.

نیمۆی: «بوون و كات» له‌ ساڵی ١٩٢٧ بڵاو كرایه‌وه‌. ئایا ئه‌و كاته‌، ئه‌م ڕێگه‌ی خستنه‌ڕووی ئه‌رك [و په‌یامی] فه‌لسه‌فه‌ به‌ ڕه‌هایی تازه‌یی هه‌بوو؟

لێڤیناس: به‌هه‌رحاڵ ئه‌مه‌ هه‌ست و جێكه‌وتێك بوو كه‌ من له‌و قۆناغه‌دا پاراستم. بێگومان، له‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا دێته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ پاش ڕوودانی ڕووداو مرۆڤ ڕه‌وتگه‌لێك دووباره‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ كه‌ به‌ ڕوانین له‌ ڕابردوو به‌ جۆرێك ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هه‌واڵی داهێنانه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌مڕۆ ڕاده‌گه‌یێنن؛ به‌ڵام ئه‌مانه‌ به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ بریتین له‌ تێگه‌سازیی شتێك كه‌ پێشتر تێگه‌سازی نه‌كرابوو. تێگه‌سازییه‌ك كه‌ بلیمه‌تی ده‌خوازێت و زمانێكی نوێ پێشكه‌ش ده‌كات.

بوونناسی به‌ وردیی بریتییه‌ له‌ ده‌ركی مانای فرمانی بوون [to be]. به‌م شێوه‌یه‌، بوونناسی له‌ ته‌واوی بابه‌ته‌ زانستییه‌كانی تر جیا ده‌بێته‌وه‌، بابه‌تگه‌لێك كه‌ له‌و شته‌دا كه‌ هه‌یه‌، له‌ هه‌بووه‌كان، واته‌ له‌ «بوونه‌وه‌ره‌كان»، له‌ سرووشت و چییه‌تییان، له‌ په‌یوه‌ندییان توێژینه‌وه‌ ده‌كه‌ن- و له‌ كاتێكدا كه‌ فه‌رامۆشی ده‌كه‌ن كه‌ له‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌م بوونه‌وه‌رانه‌، پێشوه‌خت مانای وشه‌ی بوون­یان ده‌رك كردووه‌، هه‌رچه‌نده‌، به‌بێ ڕوونێتی به‌خشین به‌م ده‌ركه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ زانستییانه‌ ترسی ئه‌م جۆره‌ ڕوونێتی و ڕاشكاوییه‌یان نییه‌

كه‌واته‌، كارێك كه‌ له‌وه‌ به‌دوا له‌ زه‌مینه‌ی «تیۆریی شهود[4]» له‌ ئه‌ندێشه‌ی هۆسرڵدا ئه‌نجامم دا له‌ژێر كاریگه‌ریی بوون و كاتدا بوو، واته‌ تا به‌ ئاستێك ده‌مویست نیشانی بده‌م كه‌ هۆسرڵ په‌یی بردووه‌ به‌ گرفتی بوونناسانه‌ی بوون، به‌ پرسیاریپێگه‌ و نه‌ك چییه‌تیی بوونه‌وه‌ره‌كان. من گوتم كه‌، شیكاریی دیارده‌ناسانه‌، له‌ به‌ شوێن گه‌ڕاندا یا له‌ دامه‌زراندنی واقیعییه‌تدا بۆ ئاگایی ئه‌وه‌نده‌ش به‌ شوێن ڕوونكردنه‌وه‌ی هه‌لومه‌رجه‌ ترانسێندێنتاڵه‌كان‌ به‌ مانای ئایدیالیستیی زاراوه ناگه‌ڕێت‌، واته‌ پرسیارێكی ده‌رباره‌ی ده‌لاله‌ت[5] و مانای بوونی «بوونه‌وه‌ره‌كان» نییه‌ له‌ ڕووبه‌ره‌ جۆراوجۆره‌كانی زانین و مه‌عریفه‌دا.

له‌ شیكارییه‌كانی بوون و كاتدا سه‌باره‌ت به‌ تێگه‌گه‌لێكی وه‌ك دڵه‌ڕاوكێ، چاودێریی و بوون-ڕوه‌و-مه‌رگ، شایه‌تی یه‌ك به‌كارخستنی باڵاده‌ست و لێزانانه‌ی دیارده‌ناسین. ئه‌م به‌كارخستنه‌ ئێجگار دره‌وشاوه‌یه‌ و له‌ سنووری كامڵیدایه‌؛ و ئێجگار قه‌ناعه‌تپێكه‌ر ده‌نوێنێت و نیشانه‌‌ له‌ ناساندنی بوون یا هه‌بوونی بوونی مرۆڤ[6]– و نه‌ك سرووشت و فیتره‌تی مرۆڤ- ده‌گرێت. دیاریكردنی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ بوونگه‌رایی[7] ناسراوه‌، بێگومان له‌ كاریگه‌ریی بوون و كاتـه‌وه‌ هاتووه[8]‌. هایدێگه‌ر پێی خۆش نه‌بوو كه‌ هیچ كه‌س ئه‌م ئاماژه‌ بوونگه‌راییه‌ ببه‌خشێته‌ كتێبه‌كه‌ی؛ بوون یا ئێگزیستانس[existence] ـی مرۆیی ته‌نها وه‌ك «شوێن»ـی بوونناسیی بنه‌ڕه‌تی سه‌رنجی ئه‌وی ڕاده‌كێشا؛ به‌ڵام شیكاریی ئێگزیستانس، به‌و جۆره‌ی كه‌ له‌م كتێبه‌دا شكڵی گرتووه‌، مۆرك و نیشانه‌ی خۆی له‌سه‌ر ئه‌و شیكارییه‌ داناوه‌ كه‌ دواتر به «بوونگه‌رایانه[9]» ناوی وه‌رگرت.

نیمۆی: چ شتێك له‌ میتۆدی دیارده‌ناسانه‌ی هایدێگه‌ردا زیاتر ئێوه‌ی ڕاكێشا؟

لێڤیناس: توێژینه‌وه‌ی ئه‌و ده‌رباره‌ی مه‌به‌ستمه‌ندییه‌ك كه‌ ڕۆح ده‌به‌خشێت به‌ خودی هه‌بوونی بوون و ته‌واوی زنجیره‌ی «دۆخه‌كانی ڕۆح[10]»، دۆخگه‌لێك كه‌ تا به‌ر له‌ دیارده‌ناسیی هایدێگه‌ری به‌ دۆخی «كوێر» و ناوه‌ڕۆكگه‌لێكی ئاسان داده‌نران؛ [بۆ نموونه‌، سه‌رنج بده‌ن له‌]په‌ڕه‌گه‌لێك كه‌ له‌ كتێبه‌كه‌ی ئه‌ودا ده‌رباره‌ی كارتێكراوێتی [affectivity]، ده‌رباره‌ی Befindlicheit[دۆخه‌ زه‌ینییه‌كان]، یا نموونه‌یه‌كی به‌رچاو، ده‌رباره‌ی دڵه‌ڕاوكێ [anxiety]نووسراون؛ به‌پێی توێژینه‌وه‌ و شیكارییه‌ بێبه‌هاكان، دڵه‌ڕاوكێ وه‌ك یه‌ك كارتێكرانی عاتیفی و په‌لهاویشتنێكی هه‌سته‌كی به‌بێ هۆكار، یا وردتر بڵێین، وه‌ك جووڵه‌یه‌كی هه‌سته‌كی «به‌بێ ئۆبژه‌» ده‌رك ده‌كرا؛ به‌ڵام ئێستا، له‌ شیكاریی‌ هایدگه‌ری­دا، ئه‌م ڕاستییه‌‌ واته‌ به‌بێ ئۆبژه‌‌ بوونه‌ كه‌ به‌ هه‌قیقه‌ت ئاماژه‌پێكه‌ر و گرنگ خۆی نیشان ده‌دات. دڵه‌ڕاوكێ، له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌ودا، به‌ ده‌ستگه‌یشتنی ڕه‌سه‌ن و گونجاو بۆ نه‌بوون[11] له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت، نه‌بوونێك كه‌ بۆ فه‌یله‌سوفه‌كان چه‌مكێكی داڕێژراو بوو، به‌رهه‌می یه‌ك ڕه‌تدانه‌وه‌ و ئێجگار وه‌همی، بۆ نموونه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی بێرگسۆندا. له‌ ڕوانگه‌ی هایدێگه‌ردا، مرۆڤ ناتوانێت له‌ ڕێگه‌ی زنجیره‌یه‌ك هه‌نگاوی تیۆریكییه‌وه‌، به‌ نه‌بوون «بگات»، مه‌گه‌ر له‌ دڵه‌ڕاوكێ­دا، واته‌ له‌ ڕێگه‌ی یه‌ك ده‌ستگه‌یشتنی ڕاسته‌وخۆ و كورتنه‌كراوه‌وه‌. خودی ئێگزیستانس، وه‌ك ده‌ركه‌وتنێكی یه‌ك مه‌به‌ستمه‌ندی، له‌ مانایه‌كی نه‌بوونه‌وه‌ ڕۆح وه‌رده‌گرێت، له‌ مانای بوونناسانه‌ی سه‌ره‌تایی نه‌بوونه‌وه‌. ئێگزیستانس له‌و شته‌دا كه‌ ده‌توانرێت ده‌رباره‌ی چاره‌نووسی مرۆڤ، یا ده‌رباره‌ی دۆزه‌كانی مرۆڤ، یا ده‌رباره‌ی ئامانجه‌كانی مرۆڤ بزانرێت، داناڕێژرێت؛ ئێگزیستانس، درووست له‌ فۆرمی ڕووداوی هه‌بوونی بوونیدا، واته‌ له‌ دڵه‌ڕاوكێ­دا، ئاماژه‌ به‌ نه‌بوون ده‌كات، به‌ جۆرێك كه‌ وه‌ك بڵێی فرمانی هه‌بوونی بوون [exist] ته‌واوكه‌رێكی ڕاسته‌وخۆی هه‌بووه‌.

بوون و كات هێشتا به‌ مۆدێلی په‌تیی بوونناسی داده‌نرێت[12]. چه‌مكه‌‌ هایدگه‌رییه‌كانی كۆتاداری، له‌وێ-بوون [یا دا-زاین]، بوون-ڕوه‌و-مه‌رگ، و چه‌مكگه‌لی له‌م جۆره‌ هێشتا وه‌ك چه‌مكی بنه‌ڕه‌تی ماونه‌ته‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر كه‌سێك خۆی له‌ كۆتی سیسته‌م و وردبینیی سیستماتیكی ئه‌م ئه‌ندێشه‌یه‌ ڕزگار بكات، دووباره‌ نیشانه‌ی خودی سه‌بكی شیكارییه‌كانی بوون و كات له‌گه‌ڵ ئه‌ودا ده‌مێننه‌وه‌. واته‌ ئه‌و «ناوكه‌ بناغه‌یی[13]»ـانه‌ی كه‌ «شیكاریی ئێگزیستانسیاڵ[14]» ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆیان. ده‌زانم كه‌ به‌جێهێنانی ڕێزی من بۆ بوون و كات بۆ ڕێچكه‌گر و شه‌یدایانی ئه‌م فه‌یله‌سوفه‌ گه‌وره‌یه‌ هیچ ڕه‌نگ و بره‌وێكی نییه‌. به‌ڵام گومان ده‌كه‌م كاری دوایینی هایدگه‌ر، كه‌ به‌ به‌راورد به‌ كاری یه‌كه‌می ئه‌و هێنده‌ جێكه‌وت و تامه‌زرۆیی له‌ مندا نه‌ورووژاند، به‌ها و نرخی خۆی قه‌رزداری بوون و كاتـه‌. نه‌خێر، ئێوه‌ باش ده‌زانن، مه‌به‌ستم به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌مه‌ نییه‌ كه‌ كاره‌كانی هایدگه‌ری دوایین بێبه‌ها و بێمانان؛ به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی قه‌ناعه‌تپێكردنی ]كاره‌كانی[ قۆناغی یه‌كه‌میان نییه‌. ئه‌م قسه‌یه‌ بۆ ده‌رگیرییه‌ سیاسییه‌كانی هایدگه‌ر ناكه‌م كه‌ ئه‌و چه‌ندین ساڵ پاش بڵاوبونه‌وه‌ی بوون و كات یه‌خه‌گیریان بوو، وه‌ك بڵێی كه‌ من هه‌رگیز ئه‌و ده‌رگیرییه‌ سیاسییانه‌م له‌بیر نه‌كردووه‌، و هه‌رگیز هایدگه‌رم به‌ هۆی هاوكاریكردن و به‌شداریكردن له‌ ناسیۆناڵ-سۆسیالیزمدا [نازیزم] نه‌به‌خشیوه‌.

نیمۆی: له‌ چ ڕوویه‌كه‌وه‌ به‌شی دووه‌می كاره‌ هایدگه‌رییه‌كان تامه‌زرۆیی له‌ ئێوه‌دا نه‌بزواندووه‌؟

لێڤیناس: درووست بڵێم، ڕه‌نگه‌، له‌م ڕووه‌وه‌ كه‌ دیارده‌ناسی له‌ كاری دووه‌می هایدێگه‌ردا كاڵ ده‌بێته‌وه‌ و دیار نامێنێت؛ له‌م ڕووه‌وه‌ كه‌ به‌ره‌به‌ره‌ ڕاڤه‌كردنی شیعره‌كانی هۆڵده‌رلین و ڕیشه‌ناسیی وشه‌كان له‌ شیكارییه‌كانی ئه‌ودا قسه‌ی یه‌كه‌م ده‌كه‌ن. ئه‌ڵبه‌ته‌، ئه‌وه‌ ده‌زانم كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ و بیركردنه‌وه‌ی ئه‌ودا ڕیشه‌ناسی به‌ ڕێكکه‌وت گرنگی وه‌رناگرێت؛ چون بۆ ئه‌و زمان شوێنی دانایی و حیكمه‌تێكه‌ كه‌ ده‌بێت بگاته‌ پله‌ی ڕوونی، به‌ڵام ئه‌م ڕێگه‌ی بیركردنه‌وه‌یه،‌‌ به‌ گومانی من، به‌ به‌راورد به‌ ڕێگه‌ی بیركردنه‌وه‌ له‌ بوون و كاتدا كه‌متر شایسته‌یی و توانایی سه‌لماندنی هه‌یه‌- ئه‌وه‌ ڕاسته‌، كه‌ له‌ بوون و كاتیشدا پێشوه‌خت به‌شێك له‌ ڕیشه‌ناسییه‌كان ده‌بینین، به‌ڵام ئه‌م ڕیشه‌ناسییانه‌ لقی لاوه‌كیی شیكاریی بنه‌ڕه‌تیین، و یارمه‌تیی ته‌واوكردنی به‌هێزترین شێوه‌ی ئه‌و شیكارییه‌ و دیارده‌ناسیی بوون ده‌ده‌ن.

نیمۆی: زمان بۆ ئێوه‌ ئه‌م گرنگییه‌ ئاخێزگه‌یی [originary] و بناغه‌ییه‌ی نییه‌؟

لێڤیناس: ئه‌گه‌ر ڕاستیت بوێت، بۆ من، گوتراو [le dit] به‌ ئه‌ندازه‌ی خودی گوتن [le dire] گرنگی نییه‌‌. گوتن، بۆ من، له‌ڕێگه‌ی زانیاریگه‌یاندن یا زیادكردنی زانیارییه‌وه‌ گرنگ نابێت: گوتن له‌م ڕووه‌وه‌ گرنگی هه‌یه‌ كه‌ بانگكردنی یه‌ك به‌رده‌نگه‌. له‌م باره‌وه‌ دووباره‌ قسه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌م تێبینییانه‌، پێم وایه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا بیركردنه‌وه‌ی فه‌لسه‌فی وه‌ك كار یا وه‌ك ئه‌ركی خۆی هه‌ڵده‌بژێرێت، ناتوانێت به‌ كه‌نار فه‌لسه‌فه‌ی هایدێگه‌ردا تێپه‌ڕێت و له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌ڵبێت و نه‌چێته‌ ژێر بارییه‌وه‌. ئه‌ندێشه‌ [و بیركردنه‌وه‌ی] هایدێگه‌ر یه‌ك ڕووداوی گه‌وره‌ی سه‌ده‌ی ئێمه‌یه‌. بیركردنه‌وه‌ی فه‌لسه‌فی یا فه‌لسه‌فاندن به‌بێ ناسینی هایدگه‌ر به‌ ناچار تووشی جۆرێك «كرچی» و «ساویلكه‌یی» به‌ مانای هۆسرڵیی وشه‌ ده‌بێت. له‌ ڕوانگه‌ی هۆسرڵدا، مه‌عریفه‌ی زانستی زانستێكی به‌ڵگه‌مه‌ند و دڵنیاكه‌ره‌، به‌ڵام به‌ هۆی ڕۆچوون و قووڵبوونه‌وه‌ له‌ جیهانی ئۆبژه‌كان، له‌ ناسینی گرفتی پێگه‌ی ئۆبێكتیڤیته‌ی ئۆبژه‌كان خۆی نه‌زان ده‌كات، به‌ پله‌ و ئه‌ندازه‌یه‌ك «كرچ» و «ساویلكانه»یه‌.

نیمۆی: له‌نێو ئه‌و قسانه‌دا كه‌ ده‌رباره‌ی هایدێگه‌ر وتتان، ئاماژه‌تان به‌ خاڵێك كرد كه‌ سارته‌ر ده‌رباره‌ی ماركسیزم ده‌یوت، هێنده‌ به‌سه‌ كه‌ له‌جیاتیی ماركسیزم له‌ وته‌كه‌ی سارته‌ردا «هایدێگه‌ر» دابنێین: ماركسیزم ئاسۆی تێنه‌په‌ڕێنراوی سه‌رده‌می ئێمه‌یه‌.

لێڤیناس: لێره‌دا شتگه‌لێكی زۆر هه‌ن كه‌ من هێشتا ناتوانم به‌ هۆیانه‌وه‌ ماركس ببه‌خشم… ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ست ده‌بێت به‌ هایدێگه‌ره‌وه‌، ڕاستییه‌كه‌ی بڵێم، مرۆڤ ناتوانێت بێئاگا بێت له‌ بوونناسیی بنه‌ڕه‌تی و گرفتسازیی بوونناسیی بنه‌ڕه‌تی.

نیمۆی: له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌مڕۆ یه‌ك جۆر قوتابخانه‌گه‌رایی هایدێگه‌ری[15] هه‌یه‌…

لێڤیناس:… كه‌ هه‌وراز و نشێوی ڕاڕه‌وی ئه‌ندێشه‌ی ئه‌و له‌جیاتیی دواهه‌مین مه‌رجه‌عی ئه‌ندێشه‌ وه‌رده‌گرێت.

ئه‌ڵبه‌ته‌ بیركردنه‌وه‌ و ئه‌ندێشه‌‌ی هایدێگه‌ر به‌شدارییه‌كی بنچینه‌یی تری هه‌بووه‌ له‌ پێشبردنی فه‌لسه‌فه‌دا‌ كه‌ ده‌بێت جه‌ختی له‌سه‌ر بكه‌م: كردنه‌وه‌ی ڕێگه‌یه‌كی نوێ بۆ خوێندنه‌وه‌ی مێژووی فه‌لسه‌فه‌. فه‌یله‌سوفه‌كانی ڕابردوو پێشوه‌خت به‌ هه‌وڵی هیگڵ له‌ كۆن­نوێنیی قۆناغبه‌ندی [و میتۆدی كلاسیكی] ڕزگاریان بوو بوو؛ به‌ڵام وه‌ك ساتگه‌لێك یا وه‌ك قۆناغگه‌لێك كه‌ ده‌بوو تویژینه‌وه‌ و ئه‌زموونیان بكه‌ن تا بچنه‌ ناو «ئه‌ندێشه‌ی ڕه‌ها»وه‌. له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵ­دا، فه‌یله‌سوفه‌كانی ڕابردوو ڕه‌ت ده‌درانه‌وه‌ و له‌ هه‌مان كاتدا له‌ ئاستێكی باڵاتردا ده‌پارێزران [ئه‌م سێ قۆناغه‌ تێز، ئه‌نتی تێز، سه‌نتێز له‌ چه‌مكی هیگڵیی aufgehobenداشاراوه‌ته‌وه‌]. له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هایدێگه‌ردا ڕێگه‌یه‌كی تازه‌ بۆ گفتوگۆ و بیستن، ڕاسته‌وخۆ، له‌گه‌ڵ فه‌یله‌سوفه‌كان و گه‌ڕان به‌دوای وانه‌گه‌لێكی به‌ ته‌واوه‌تی سه‌رده‌می له ئه‌ندێشه‌ی‌ فه‌یله‌سوفه‌ گه‌وره‌ كلاسیكییه‌كاندا ده‌كرێته‌وه‌. ئه‌ڵبه‌ته‌ كه‌ فه‌یله‌سوفی ڕابردوو ڕاسته‌وخۆ ملكه‌چی گفتوگۆ نابێت؛ هه‌وڵدانێكی ته‌واوه‌تی له‌ ڕێی ڕاڤه‌كردنی ده‌قه‌كانه‌وه‌ پێویسته‌ تا بتوانرێت [فه‌یله‌سوف] بكرێته‌ سه‌رده‌می و ئه‌مڕۆیی. به‌ڵام له‌م هه‌وڵدانه‌ هێرمنۆتیكییه‌دا، مرۆڤ ناچێته‌ سۆراغی شته‌ پووچه‌ڵكراوه‌ و به‌سه‌رچووه‌كان، به‌ڵكه‌ بیرلێنه‌كراو و ئه‌ندێشه‌نه‌كراوه‌كان[16] ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌ندێشه‌ و به‌ زمانیان ده‌هێنێت.

[1]. Martin Heidegger, Being and Time, transl. by J. Macquarrie and E. Robinson (New York: Harper and Row, 1962).

[2]. «ستایشی من بۆ هایدگه‌ر زیاتر له‌ هه‌موو شتێك ستایشه‌ بۆ بوون و كات.»

[3]. Style of being

[4]. »The theory of intuition«

[5]. Signification

[6]. existing

[7]. existentialist

[8]. «ئه‌وه‌ی كه‌ پێی ده‌ڵێن بوونگه‌رایی، بێگومان له‌ لایه‌ن بوون و كاتـه‌وه‌ ده‌ستنیشان كراوه‌.»

[9]. »Existentialist«

[10]. »States of the soul«حالات روح:

[11]. Nothingness:عدم

[12]. «بوون و كات وه‌ك مۆدێلی خودی دیارده‌ناسی ماوه‌ته‌وه‌.»

[13]. »Cardinal points«

[14]. Analytiqueexistentiale له‌ به‌رامبه‌ر Analyseexistentielleدا؛ ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌ ئه‌و جیاكارییه‌ ناسراوه‌ی كه‌ هایدگه‌ر له‌ نێوان Existential و Existentielدا دایده‌نێت. ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی بوون به‌ مانا ته‌واوه‌كه‌ی، و په‌یوه‌سته‌ به‌ جیاكردنه‌وه‌ و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بوون له‌ جه‌وهه‌ر و چییه‌تی به‌ Existentiel ده‌خوێنرێته‌وه‌؛ به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ دامه‌زرێنه‌ر و پێكهێنه‌ری بونیادی بوونی مرۆڤه‌، ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت، له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هایدگه‌ردا به‌ سیفه‌تی Existential داده‌نرێت كه‌ یه‌كه‌مین دیاریكردنه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی «بوون-له‌ناو-جیهان»دایه‌. «شیكاریی بوونی حاضر» له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هایدگه‌ردا به‌ بوونناسی هه‌ژمار ده‌كرێت كه‌ ته‌واوی بوونناسییه‌ ناوچه‌ییه‌كان لق و داڕێژراوی ئه‌ون.

[15]. Heeiddeggerian scholasticism

[16]. unthought

The post سەبارەت بە مارتن هایدێگەر appeared first on ژنەفتن.