یەکەم: قوتابخانە جیاوازەکانی فەلسەفەی زانست بەگشتی

دووەم: قوتابخانەی ڕیالیزمی ڕەخنەییی (ڕۆی باسکار)

سێیەم: نموونەی پرس و جیاوازیی سیاسیی کێشەی کورد لە باشوور و پارچەکانی تری کوردستاندا

کێشەی فەلسەفەی زانست جارێکی تر بەرۆکی فەلسەفە دەگرێتەوە. ئەو بەرۆکگرتنەوەیە ئاماژەیە بە هێزی فەلسەفە لە ئاڕاستەکردنەوەی زانست، کاتێک خۆی لەناو قەیرانە بێچارەسەرەکانی خۆیدا دەبینێتەوە. زانستخوازان بە دۆزینەوەی هەندێک لە ڕێچکە سروشتییەکان و بنەمای چەندبارەبوونەوەی دیاردە سروشتییەکان گوتاری مردنی فەلسەفە بەرز دەکەنەوە، بەبێ ئەوەی ئاگاداری ئەوە بن، کە نازانستبوونی فەلسەفە بنەمای لەدایکبوونی زانستە. پرسی ئەوەی زانست چۆن دەبوو، ئەگەر فەلسەفە لە بنەڕەتدا نازانستی نەبووایە، ڕوونکردنەوە بۆ ڕەگوڕیشەی دۆزینەوە زانستییەکان و ئەو بنەمایانەی بۆیان گریاونەتەبەر، دابین دەکەن. (مارتین هایدیگەر) لە گوتاری (نامەیەک سەبارەت بە مرۆڤایەتی) سەرچاوەی ئەو جۆرە تێڕامانە لە فەلسەفە دەخاتە ڕوو، کە ڕەگەکەی بۆ (ئەفلاتوون) و (ئەریستۆ) دەگەڕێتەوە، بەوەی لەو کاتەوە ڕۆڵی بیرکردنەوە لە چوارچێوەی بیرکردنەوەی ‘تەکنیکی’ سنووردار کراوە. زیاتر لەوە، وەک خۆی دەنووسێت: ” لەو کاتەوە فەلسەفە بەردەوام لە پێگەیەکی سەختدا بووە بۆ ڕەوایەتدان بە بوونی پێش بوونی زانست.”¹)هەر لەو ڕوانگەیەوە، خودی بابەتی بیرکردنەوە وەک بنەما بۆ ‘تیۆری’، بە دیدی (هایدیگەر)، لەسەر بنەمای بیرکردنەوەی تەکنیکییانەیە، وەک دەنووسێت: ”خەسڵەتی بیرکردنەوە وەکوو (تیۆری – theoria) و داکۆکیکردن لە ناسینی وەکوو هەڵسوکەوتی تیۆری هەر خۆی لە ڕاڤەی تەکنیکییانە بۆ بیرکردنەوە ڕوو دەدات. ئەو خەسڵەتە کاردانەوەیە بۆ ڕزگارکردنی بیرکردنەوە و پاراستنی سەربەستییەکەی دژ بە کردار و کردن.”²

بەڵام ئایا تیۆری چۆن دەتوانێت بوارێکی ناکرداری بێت، کاتێک خاوەنی هێزی ڕوونکردنەوە و پێشخستنی چارەسەرە بەرانبەر بە کردار و کردندا؟ ئێمە دەبینین، کە ئەوەی لە چوارچێوەی ‘لۆجیک’دا دەسەلمێنرێت، دووبارە لە بەردەم هەڕەشەی ڕەتکردنەوەدایە هەر بە خودی ‘لۆجیک’ خۆی. هەوڵدان بۆ بەگشتگیریکردنی دیاردە و ڕووداوەکان لەسەر بنەمای ‘لۆجیک’دا وا ڕەچاوی ڕاستەقینە یان واقیع دەکات، کە خاوەنی یاسای هۆکردی چەسپاو بێت. بۆ ڕوونکردنەوەی زیاتر، پێویستە ئاماژە بە دوو قوتابخانەی فەلسەفەی زانست بدەین. یەکەمیان، سروشتناسی (Naturalism)، یان پۆزەتیڤیزمە، کە (دەیڤد هیوم) بناغە بنەڕەتییەکانی جێگیر دەکات. دووەمیان، بنیادگەری (Constructivism)، کە یەکەم، لە ڕێگەی تێپەڕاندنی سروشتناسی بە ئایدیاڵیزمی باڵای (ئیمانوێڵ کانت) دەست پێ دەکات و دووەم، بۆ هەوڵی بنیادگەراکان بناغە زانستییەکانی خۆی دادەمەزرێنێت. بۆ سروشتناسەکان، ئامانج دۆزینەوەی یاسا هۆکردەکان(casual laws)ـە. ئەوەیش وا پێشنیاز دەکات، کە ڕاستەقینەی دەرەکی و یاسا هۆکردەکانی بڕیار لەسەر ڕووداو و دیاردەکان دەدەن، چ سروشتی بن، چ کۆمەڵایەتی. لەو ڕوانگەیەوە، دۆزینەوەی ڕێچکە سروشتییەکان و هێڵە چەندبارەبووەکان ئامانجی زانستە. (کانت) ئەو نەریتەی بیرکردنەوە ڕەت دەکاتەوە و لە جێگەی بەچەقزانینی ڕاستەقینەی دەرەکی، هۆش بە چەقی زانین و دۆزینەوەکان دادەنێت. ئەگەرچی ئەو جیهانی ڕاستەقینەی دەرەکی ڕەت ناکاتەوە، کە بە (نۆمینە)ی دادەنێت، بەڵام هۆش لە تێگەیشتن لێی کەمتوانایە و سنووری تێگەیشتنەکانی هۆش تەنیا دیاردەکانە. لەو ڕوانگەیەوە، هەر جۆرە بانگەشەیەک بۆ تێگەیشتن لەوەی لە دەرەوەی سنووری تێگەیشتنی هۆشە، لای (کانت)، بانگەشەیەکە لە دەرەوەی دروستێتی. تەنانەت (کانت) بۆ بەرزکردنەوەی ڕەخنە لە ئاست سروشتناسیی (هیوم)، یاسای هۆکردی بە ناپەتی دادەنێت ئەگەرچی لە پێشتریش (a priori) بن، وەک پێی وایە دەربڕینی (هەر گۆڕانێک هۆکردی خۆی هەیە) ئەو دەربڕینەیە، کە ئەگەرچی لە پێشترە، بەڵام ناپەتییە بەو هۆکارەی خودی چەمکی گۆڕان “چەمکێکە لە ئەزموونەوە دەرهێنراوە.”³ بەڵام ئایا خودی چەمک خۆی چۆن لە هۆشی مرۆڤدا دادەهێنرێت؟ وەڵامی (کانت) بۆ ئەو پرسیارە ئەوەیە، کە “بە کەرەستەکانی هەستکردن، لە ئاکامدا، بابەتەکانمان دەست دەکەون و هەر ئەوە گەشە بە دەرککردنی ئێمە دەدات؛ بە تێگەیشتن دەبن بە بیر و لەوەوە چەمکەکان سەر هەڵدەدەن.”⁴بۆیە دەبینین بۆ لەدایکبوونی چەمکەکان، کۆمەڵێک پێشمەرج هەن، کە دەبێت ئامادەییان هەبێت. سەرەتا پێویستە مرۆڤ خاوەنی کەرەستەکانی هەستیاری، یان هەستکردن بێت و ئەو هەستکردنەیش خاوەنی بابەت، یان ئۆبجێکتێک بێت بۆ هەستکردن. لە ڕێگەی پەیبردن، یان دەرککردن تێگەیشتن بۆ بابەتەکان دروست دەبێت و خودی تێگەیشتنەکە بیرە و لە ئاکامدا زنجیرەی بیرەکان لە یەکێتیی چەمکدا یەک دەگرنەوە. بەڵام خودی ڕەسەنێتیی هەستکردن، بە دیدی ئەو، لەپێشترە و ڕەگەکانی لە هۆشدان؛ لەو هۆشەی “ناوەڕۆکی تەواوی فرەلایەنییەکانی جیهانی دیاردە ڕێکخراون و لەژێر پێوەندیی دیاریکراودا دەبینرێن.”⁵خودی شوێن و کاتیش دووبارە، لەژێر ئەو تۆڕە ئاڵۆزانەی بۆ پێوەندییە دیاریکراوەکانی هەیە، لە هۆشدا ڕێکخراون. ئەگەر هەر چەمکی ‘گۆڕان’ جارێکی تر بە نموونە بهێنینەوە، ئەوە بۆ (کانت)، گۆڕان لەناو کاتدایە. بۆ ئەوەی گۆڕان شتێکی ڕاستەقینە بێت، پێشمەرجە سەرەتا کات شتێکی ڕاستەقینە بێت. ئەو نکۆڵی لە ڕاستەقینەییی کات ناکات، بەڵام بۆ ئەو “کات هیچ نییە، جگە لە فۆڕمێکی دەرککردنی ناوەکیمان.”⁶(کانت) زیاتر لەوە دەڕوات و دەنووسێت: “ئەگەر مەرجی تایبەتی هەستککردنمان [لە کات] جیا بکەینەوە، چەمکی کاتیش لەناو دەچێت؛ هەبوونی لە بابەتەکان لە-خۆیان-دا نییە، بەڵکوو بە تەنیا لە سەبجێکتەکەدا (یان لە هۆش)دایە، کە دەرکیان پێ دەکات.”⁷لەو ڕوانگەیەوە، مادام زەمینەی هەموو زانینەکان لەناو شوێن و کاتدان و ئەو دووانەیش وابەستەن بە هەبوونی هۆش، دەگەینە ئەو ئاکامەی، کە هەموو زانینەکان سەبجێکتیڤ، یان خۆیین. لە هەمان کاتدا، بە دیدی ئەو، دوو شێواز هەن بۆ زانین، یەکەمیان، لە ڕێگەی پەیپێبردنی هەستەکی و دووەمیان، لە ڕێگەی تێگەیشتن بە هۆی چەمکەکان. لەم ڕووەوە دەنووسێت: “لە دەرەوەی هەستکردن، ئێمە ناتوانین دەرککردنمان هەبێت؛ لە ئاکامدا، تێگەیشتن فاکەڵتی دەرککردن نییە، بەڵام بەبێ دەرککردن هیچ ڕێگەیەکی تری زانین نییە، جگە لە ڕێگەی چەمکەکانەوە نەبێت؛ لە ئاکامدا، هەر تێگەیشتنێکی زانین، لانی کەم هیی مرۆڤ، زانینە لە ڕێگەی چەمکەکانەوە – نەک ئەوەی دەرککردن بێت، بەڵکوو گوتارییە.”⁸خودی دروستبوونی چەمک لە ئاکامی، لە ئاستە پەتییەکەیدا، پڕۆسێسی ناڕێکخراو نین، بەڵکوو لە ئاکامی پڕۆسێسێکن، کە (کانت) ناوی دەنێت ‘سینتێسیس – synthesis ⁹‘ بۆ ئەوەی سینتێسیس پەتی بێت، بە دیدی (کانت)، فرەلایەنیی توانستی زانین (cognition) لەسەر ئەزموون دانەمەزراوە، بەڵکوو لەسەر بنەمای لەپێشتر، وەک خۆی دەنووسێت: “مەبەستم لە وشەی سینتێسیس لە دەربڕینە گشتییەکەیدا پڕۆسێسی یەکگرتنی ڕوونکردنەوە جیاوازەکانە بەیەکەوە و پەیبردنە بە فرەلایەنییان لە یەک توانستی زانیندا. سینتێسیسەکە پەتییە، ئەگەر فرەلایەنییەکە لەسەر بنەمای ئەزموون نەبێت، بەڵکوو هیی لەپێشتر بێت (وەک ئەوەی لە شوێن و کات بێت).”¹⁰

سەبارەت بە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، (ماکس ڤیبەر) لەسەر هەمان ڕێباز ڕاڤە بۆ مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی دابین دەکات. بە دیدی (ڤیبەر)، بۆ دیاردە سروشتییەکان مێتۆدۆلۆجیای سروشتناسی دەشێت گونجاو بێت، بەڵام چونکە مرۆڤ بریکارێکی کۆمەڵایەتییە، ئێمە ناتوانین لە ڕێگەی دیاردە سروشتییەکان، تەنانەت لە ڕێگەی سروشتی مرۆڤ خۆیشیەوە، لە کردارە کۆمەڵایەتییەکانی تێ بگەین. ئەوەیش پێوەندیی بەوەوە هەیە، کە مرۆڤ لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا بوونەوەرێکی واتابەخشە و واتائافرێنەرە. (ڤیبەر) چەمکی (Verstehen)، کە بە واتای تێگەیشتنی ڕاڤەیی دێت، بۆ ئەو لایەنە بە کار دەهێنێت. مرۆڤ وەک بریکارێکی کۆمەڵایەتی و لەناو پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا، واتە لەناو پێوەندیی هێزەکاندا، ڕاڤەی سەبجێکتڤیانەی بۆ کرداری خۆی و ئەوانی دیکە هەیە. مادام تێگەیشتنەکانیشی سەبجێکتیڤانەن، هەرگیز لە بەرانبەر ڕاستەقینەدا تەواو نین. مرۆڤ بەو توانستەی هەیەتی، هەرگیز ناتوانێت تێگەیشتنی تەواوی بۆ ڕاستەقینە هەبێت، بۆیە هەمیشە تێگەیشتنەکانی بابەتن بۆ سنووردارێتیی هۆش لە ئاست ڕاستەقینەدا. نیۆ-کانتییەکان لە ئاست ئەو کێشەیەدا هۆشـمەند بوون، بەڵام چارەسەریان بۆ ئەوە دابەشکردنی پارچەکانی ڕاستەقینە بوو بۆ دۆزینەوەی بەرانبەرەکانیان لە هۆشدا. ئەویش لە ڕێگەی پێکهێنانی چەمک (concept formation) بە هۆکاری ئەوەی هەرسکردنی تەواوی ڕاستەقینە بە یەکجار ئەرکێکی نەکردەیە بۆ هۆش. (ڤیبەر)، بە پێچەوانەوە، پەنا بۆ پێکهێنانی جۆری نموونەیی (ideal formation) دەبات وەک کەرەستەیەکی مێتۆدۆلۆجی لەپێناو تێگەیشتن لە هەر کەیسێک، کە توێژەر مامەڵەی لەگەڵ دەکات. جۆری نموونەیی واتە باڵاترین ئامانج و ئاکامی کرداری کۆمەڵایەتی بۆ گرووپێکی دیاریکراو لە شوێن و کاتی دیاریکراودا. ئەگەرچی جۆری نموونەیی دەشێت هەرگیز لە ڕاستەقینەدا نەبێت، بەڵام بنیادنانی، یارمەتیی ئەوەمان دەدات، کە تێبگەین ئەکتەرە کۆمەڵایەتییەکان لەپێناو چیدا کردارەکانیان ئاڕاستە دەکەن و چ لایەنێکە وا دەکات لە هێنانەدیی ئەو ئامانجەیان سەرکەوتوو نەبن.

ئەگەر نموونەییەکی پێوەندیدار بهێنینەوە و وای دابنێین ئامانجی گرووپێک ‘سەربەخۆیی’ە، ئەوە لێرەدا سەربەخۆیی ئامانجە نموونەییەکەیە، واتە جۆری نموونەیی. هەر بزووتنەوەیەک بۆ ئەو ئامانجە تێبکۆشێت، کردارەکانی لە جۆری نموونەییدا لە چوارچێوەی ئەو ئامانجە ئایدیۆلۆجییە ڕاڤەیان بۆ دەکرێت. دوژمن و دۆست هەر لە چوارچێوەی ئەو ئامانجە بڕیاریان لەسەر دەدرێت. چەمکەکان بۆ ئەو ئامانجە بنیاد دەنرێن و تێگەیشتن و پاڵنەری ئەکتەرە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانیش هەر لە چوارچێوەی ئەو جۆرە نموونەییەدا ڕاڤە دەکرێن. بەڵام ئەوە جۆری نموونەییە، واتە ئەو ئاستەیە، کە ئێمە وای دادەنێین هەموو کردارە کۆمەڵایەتییەکان لەوپەڕی هۆشمەندیدا بۆ ئەو ئامانجە ئەنجام دەدرێن، کە لە ڕاستەقینەدا ئەوە دۆخەکە نییە، بەڵکوو هەلومەرج و بەرژەوەندیی تر لە کایەکەدان، کە وا دەکەن گەیشتن بەو جۆرە نموونەییە لەژێر باری ئەو دۆخانەدا نەکردە بێت. لەو ڕووەوە، بنیادنانی ئامانجی نموونەیی یارمەتیی ئەوەمان دەدات هەم لە پاڵنەری کردارەکان تێبگەین، هەم بە دوای ئەو هۆکار و هەلومەرجانەدا بگەڕێین، کە بەربەست بۆ بەدیهێنانی جۆرە نموونەییەکە لە گۆی ڕاستەقینەدا دروست دەکەن. خودی چەمکی ‘سەربەخۆیی’ بنیادنراوێکی کۆمەڵایەتی و سیاسییە. لێرەدا مرۆڤی واتابەخش واتا بە کردار و ئامانجەکانی دەبەخشێت، کە لەو کۆنتێکستەدا لەپێناو ‘سەربەخۆیی’یە.  مادام ئێمە باسی چەمکی ‘سەربەخۆیی’ دەکەین، کە چەمکێکە لە ڕێگەی سروشتناسییەوە ناتوانین لێی تێبگەین، بەو پێیەی لە بنەڕەتدا لە پێوەندیی کۆمەڵایەتیدا بنیاد نراوە، بۆچوونی (ڤیبەر) سەبارەت بەوەی، کە هەر دیاردەیەک لە خۆیدا دەگمەنە و پێویستە لە چوارچێوەی تایبەتی خۆیدا مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، نەک ئەوەی لە ڕێگەی دۆزینەوەی یاسای گشتگیری گەردوونی کەم بکرێتەوە، بە تەواوەتی دروستە. هەر جۆرە ئایدیۆلۆجیایەکیش دووبارە جۆری نموونەییە و لە ڕێگەی چەمکەکانەوە وەک بنیادێکی کۆمەڵایەتیی نوێ بنیاد نراوە. کرداری تاکەکەسە چالاکەکانیش هەر لە چوارچێوەی ئەو واتا و مەبەستەی هاوپێچی کردارەکانیان دەکەن، ڕاڤەیان بۆ دەکرێت. لە دواتردا بە وردی بۆ ئەو باسە لە پێوەندیدا بە کێشەی کورد دەگەڕێمەوە، بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە، دابینکردنی باکگراوندێکە بۆ ئەو باسە.

تێگەیشتن لە پاڵنەر و مەبەستەکانی مرۆڤ لە پێوەندیی کۆمەڵایەتیدا، ڕوونکردنەوەی ڕێژەیی دابین دەکات، بەڵام بۆ تێگەیشتن لەو ڕووداو و ئاکامانەی لە گۆڕەپانی ڕاستەقینەدا ڕوو دەدەن، کەمتوانایە، چونکە لە ئاست دەستەکەوت و ڕووداوەکاندا، بە ڕەهایی گرنگ نییە پاڵنەرەکان چین و چۆن تاکەکەسەکان واتا بە کردارەکانیان دەبەخشن، ئەگەر ئەو پاڵنەرانە ئامانجی خۆیان لە ڕاستەقینەدا نەپێکن. بە واتایەکی تر، نەک هەر ئەوەی لە هەمبەر ڕاستەقینەدا چ واتایەک دەئافرێنین و چۆن لە ڕێگەی واتاوە چوارچێوە بە ڕاستەقینە دەبەخشین، وەک ئەوەی لای (ڤیبەر) پێداگریی لەسەر دەکرێت، بەڵکوو خودی ڕاستەقینە چییە و چۆن دەتوانین پەی بە مێکانیزم و بنیادە شاراوەکانی ببەین، دەبێت بە پرسێکی گرنگ و جێی بایەخ بۆ ئەوانەی نە لە چوارچێوەی سروشتناسی و نە لە هیی بنیادگەریی کۆمەڵایەتی تینیووێتیی دۆزینەوە و دامەزراندنی زانینان ناشکێت. لە بەرانبەر ڕاستەقینەدا، کاتێک جیهانبینیی مرۆڤ دەبێتە پێوەر، دۆزینەوەکان تەنیا لە چوارچێوەی تێگەیشتن لە خودی باوەڕ و جیهانبینیی مرۆڤ دەبن تا ئەوەی ڕاستەقینە خۆی چییە. ئەوەیش ڕێگە بۆ دیاردەیەک خۆش دەکات، کە پێی دەڵێن ‘دروستێتیی یەکسان – equal validity’. مەبەست لەو چەمکە ئەوەیە، کە هەموو شتەکان بە ڕەچاوکردنی جیهانبینی و پاڵنەری تاکەکەسەکان بۆ ڕاستەقینە دروستە. بۆ نموونە، ئەگەرچی باوەڕ و بۆچوونەکانیان هەرچەند لە بنەڕەتدا جیاواز بن، بۆ موسڵمانێک ئیسلام، بۆ مەسیحییەک مەسیحی و بۆ بێباوەڕێک بێباوەڕی بنەمای دروستێتی و ڕاستین، بەڵام بە گوێرەی پێوەری ‘دروستێتیی یەکسان’ هەر یەکێک لەو سێ باوەڕە بە هاوتای بنەماکانیان بۆ خۆیان دروستن. دەبینین لە ئاست ڕاستەقینەدا، بنیادگەریی کۆمەڵایەتی لە قەیراندایە. تەنانەت لەو بۆچوونەیشی، کە وا دەڕوانێت جیهان لە ڕێگەی ئایدیاکانمان دەگۆڕێت. نە دیدگای موسڵمان، نە هیی مەسیحی و نە هیی بێباوەڕ لە هەمبەر ڕاستەقینەدا یەکسان نین. نەک هەر لە بواری کۆمەڵایەتی، بەڵکوو لە هیی سروشتیش ئێمە ڕووبەڕووی بەربەستەکانی زانست دەبینەوە. چارەسەرێکی گشتگیر بۆ نەخۆشیی شێرپەنجە نییە. ئەوەی بۆ نەخۆشێک چارەسەرە، دەشێت بۆ  نەخۆشێکی تر کاریگەرییە خراپەکانی زیاتر بن تا باشەکانی، چونکە بنیاد و مێکانیزمی نەخۆشیی نەخۆشەکان جیاوازە.

فەلسەفەی زانست پێویستی بە ڕێبازی تۆکمە و بەهێز هەیە لە هەڵسەنگاندن و ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکانی زانست، چ کۆمەڵایەتی بن، چ سروشتی بۆ ئەوەی بتوانێت لە ئاست دیاردەکان خاوەنی هێزی ڕوونکردنەوەییی زیاتر بێت.

لێرەدا، قوتابخانەی سێیەم، کە (ڕیالیزمی ڕەخنەیی – Critical Realism)یە، بۆ فەلسەفەی زانست لەلایەن (ڕۆی ڕام باسکار، ١٩٤٤-٢٠١٤) دادەمەزرێت. جگە لەو دەستەواژەیە، ڕیالیزمی باڵا، یان ڕاستەقینەی باڵا (Transcendental Realism)یش بۆ هەمان فێرگە بە کار دێت.  پێویستە ئەوەیش بگوترێت، کە چۆن (هایدیگەر) لە پەرتووکی (بوون و کات)دا ئاماژە بە قەیرانی زانستەکان دەدات، بەو پێیەی توێژینەوەن لە هەبووەکان تا ئاڕاستەکردنی بیرکردنەوە ڕووەو بوونناسی و لەوێدا دەنووسێت: “ئەمڕۆ جۆرە ئارەزووکردنێک بۆ دانانی توێژینەوە لەسەر زەمینەیەکی نوێ لە هەموو بوارەکاندا سەری هەڵداوە”¹¹, بەو شێوەیە (باسکار) بەدوای داوای هاوشێوە دەکەوێت بۆ دامەزراندنی ‘زەمینەیەکی نوێ لە هەموو بوارەکاندا.’ بێهۆکار نییە، کە لە دامەزراندنی قوتابخانەکەیدا، پەنا بۆ ئۆنتۆلۆجیایەکی هاوشێوە دەبات، ئەویش ئۆنتۆلۆجیایەک، کە لەسەر بنەمای ئۆنتۆلۆجیای بوون دامەزراوە و پشتگیری لە بەبنەڕەتدانانی بوون لە توێژینەوە و بیرکردنەوە، سەربەخۆ لە سیستەمەکانی زانین، دەکات. ئێمە دەزانین لە ئایدیاڵیزمی باڵای (کانت)دا چەقی تێگەیشتن تێگەیشتنە لە هۆش. سەرەتا لە ئاستە پەتییەکەی و دواتر ئەو دەرکەوتانەی لێ دەکەونەوە. بۆ (باسکار)، ڕاستەقینەیەک لە دەرەوەی هۆشدا هەیە. بەبێ بوونی مرۆڤ، کە بوونەوەرێکی هۆشمەندە، بێژمار دیاردەی گەردوونی ڕوو دەدەن؛ شەپۆلی دەنگەکان لە گەشت بەردەوام دەبن، باران هەر دەبارێت، بوونەوەرانی تر دەشێت بژین و زۆر نموونەی تر، بەڵام تاکە جیاوازی ئەوەیە، کە مرۆڤی تێبینیکار لەوێدا نابێت. خەسڵەتی تێبینیکردن، کە سەرچاوەکەی هۆشە، بڕیار لەسەر بوونی ڕاستەقینە نادات، بەڵکوو تەنیا دەتوانێت لە ئاستیدا ئاگامەند بێت. بە دیدی (ڕۆی باسکار)، ڕاستەقینە لە سێ ڕێگاوە خۆی مانیفێست دەکات. سەرەتا بە سادەیی دەردەکەوێت، بەڵام دواتر ئاڵۆز و تا دەگاتە سروشتی خۆی، کە گرێیەکە و ئەگەری کردنەوەی تەواوەتی نییە. ڕووداوەکان ئاکامی سەرسووڕهێنەر نین، بەڵکوو دەرئەنجامی مێکانیزم، هێز و بنیادی شاراوەن. ئەوەی لە کات و شوێنێکدا ڕوو دەدات، هیچ مەرج نییە لە کات و شوێنێکی تردا ڕوو بداتەوە، ئەگەر هەمان مێکانیزم، بنیاد و هەلومەرجەکان ئامادەیییان نەبێت. لەو ڕوانگەیەوە (باسکار) ڕیالیزمی ڕەخنەیی لە ڕاستەقینەی ئەزموونی (Empirical Realism ) جیا دەکاتەوە، بەوەی، کە هیی دووەمیان هەمیشە لە ڕێگەی ئەزموونەوە خوێندنەوە و ڕاڤەی خۆی بۆ ڕاستەقینە بنیاد دەنێت، لە کاتێکدا ڕاستەقینە مەودایەکی کراوەیە و لە ڕێگەی ئەوەی ڕووی داوە، سنووردار ناکرێت، چونکە خۆی گۆڕەپان و بەرهەمهێنەری ڕووداو و ئەزموونەکانە. بۆ ئەو مەبەستە، سەرەتا پێویست دەکات خشتەی بناغەی سیستەمەکەی ئەو وەک خۆ، کە لە پەرتووکی (تیۆری ڕاستەقینەی زانست)دا کێشاویەتی، بخەینە ڕوو:(¹²

وەک دەبینین و وەک خۆیشی ئاماژەی پێ دەدات، مێکانیزمەکان تەنیا لە پانتایی، یان کڕۆکی مەودای ڕاستەقینەدا هەن و سەربەخۆن لە ئەزموون و ڕووداوەکان. نەک هەر ئەوە، بۆ تێگەیشتن لە ڕووداو و ئەزموونەکان، ئێمە پێویستیمان بەوەیە بۆ خودی مێکانیزمەکان بگەڕێینەوە، بۆ ئەوەی سەرچاوەی ڕووداو و ئەزموونەکان بدۆزینەوە، کە مێکانیزمەکانن، بەڵام هەرگیز بە تەنیا ناتوانین لە ڕێگەی ڕووداو و ئەزموونەکانەوە لە تەواوی مێکانیزمەکان تێبگەین. بە هەمان شێوە، وەک خشتەکە ڕوونی دەکاتەوە، ڕوودانی ڕووداوەکان سەربەخۆن و بوونیان لەسەر ئەزموونەکان نەوەستاوە، هەر وەک چۆن ئەزموونەکانیش وابەستە نین بە ڕووداوەکانەوە. هەم ڕووداوەکان، هەم ئەزموونەکان، لەو ڕوانگەیەوە، دەرکەوتەن، وەک خۆی دەنووسێت: “جیهان لە شتەکان پێکهاتووە، نەک لە ڕووداوەکان. زۆربەی شتەکان بابەتی گرێدارن  (complex objects)، کە بە هۆیەوە خاوەنی یەکێتییەکن لە ئاڕاستە، ئەگەر و هێزەکان. بە گەڕانەوەیە بۆ پێڕۆکردنی ئاڕاستە، ئەگەر و هێزەکانیان، کە دیاردەکانی جیهان ڕوون دەکرێنەوە.”¹³

پێچەوانەی چەمکی یاسا هۆکردەکانی سروشتناسەکان (naturalists)، (باسکار) چەمکی مێکانیزمە بەرهەمهێنەرەکان (generative mechanisms) بە کار دەهێنێت. بە پێناسەی ئەو، مێکانیزمە بەرهەمهێنەرەکان “هیچ نین، جگە لە شێوەی کرداری شتەکان.”¹⁴کێشەی سیستەمی زانینی (هیوم)، بە دیدی (باسکار) ئەوەیە، کە (هیوم) یاسا هۆکردەکان لە چوارچێوەی سیستەمێکی داخراو ڕەچاو دەکات، یان بە واتایەکی تر، بۆچوونی وایە، کە ڕاستەقینە سیستەمێکی داخراو و ڕێچکەدار، یان خاوەنی یاسای هۆکردی بڕیارلەسەردراوە، کە تێیدا ڕووداوەکان بەردەوام چەندبارە دەبنەوە. بۆ (باسکار)، ڕاستەقینە تۆڕێکی کراوەیە و لەو سێ ئاستەی، ئاماژەم پێی دا، خۆی مانیفێست دەکات. جگە لە ڕەتکردنەوەی قوتابخانە ئەزموونگەراییی (هیوم)، (باسکار) قوتابخانەی ئایدیاڵیزمی باڵای (کانت) ڕەت دەکاتەوە لەسەر ئەو بنەمایەی، کە ئایدیاڵیزمی باڵا وا لە جیهانی سروشتی دەڕوانێت، کە بنیادێکی هۆشەکی بێت تا بوونێکی سەربەخۆ لە دەرەوەی هۆشدا.¹⁵(باسکار) ئاماژە بە قەیرانێکی تری ئەو دوو ڕێبازە دەدات، کە ناوی دەنێت ئیپستیمیی چەوت (epistemic fallacy). مەبەست لەو چەمکە کەمکردنەوەی بوونە بۆ زانین، یان ئۆنتۆلۆجیا بۆ ئیپیستیمۆلۆجی، وەک بەرانبەر ئەو دیاردەیەی ڕاستەقینەی ئەزموونی دەنووسێت: “… کە پرسیارە ئۆنتۆلۆجییەکان هەمیشە دەتوانرێت جێگۆڕکێیان لەگەڵ تێرمە ئیپیسیمۆلۆجییەکان پێ بکرێت.”¹⁶ئەو کێشەیە لەوە بەرفراوانترە، بەو پێیەی، کە زانین گوتاری ڕەهای خۆی، کە بە دیدی ئەو لەسەر بنەمای ئیپستیمیی چەوت دامەزراوە، بەرانبەر بە بوون بەرز دەکاتەوە و هەرچەند لە بنەڕەتیشدا لاواز بێت، لەسەر بنەمای دروستێتی لە چوارچێوەی ئەو فێرگەیەی زانین ڕەوایەتی و هێزی پێ دەبەخشرێت. بە بۆچوونی (باسکار)، (کانت) کە پێی وایە کاتیگۆرییەکان ئەگەر لەسەر بنەمای هەست، یان ئەگەری بوونیان بە ئەزموون بنیاد نەنرێن، هیچ واتایەکیان نییە، تووشی دامەزراندنی ئیپستیمیی چەوت دەبێتەوە، کاتێک بوون بۆ بابەتی زانین کەم دەکاتەوە. ¹⁷بەڵام ئەنجامدانی ئیپستیمیی چەوت لە دامەزراندنی هەر سیستەمێکی زانین تەنیا پێوەندیی بەو دوو قوتابخانەی فەلسەفەی زانستەوە نییە، بەڵکوو بە دیدی ئەو، بوارەکانی گرتووەتەوە. لەگەڵ ئەوەیشدا بۆ (باسکار)، زانین دەبێت وا ڕەچاو بکرێت، کە کەرەستەیەکە بۆ بەرهەمهێنان و زانستیش وەک چالاکییەکی بەردەوامی کۆمەڵایەتی، کە لە پرۆسێسی گواستنەوەی بەردەوامدایە.¹⁸زانین بۆ ئەو دوو جۆر زانینە. یەکەمیان، زانینی پراکتیکی، یان زانینی چالاکییەکانی مرۆڤ. واتە زانینێک، کە پێوەندیی بە وەبەرهێنان و پیشەوە هەیە. بۆ نموونە چۆنیەتیی دروستکردنی فڕۆکە. دووەمیان، زانینە سەبارەت بە بوون و دیاردەکانی. مرۆڤ دەتوانێت دەستکاریی زانین بکات و گەشەی پێ بدات، بەڵام لە ئاست زانینی دووەمیاندا کەمتوانایە و هێزی گۆڕینی نییە، بەڵکوو تەنیا دەتوانێت بوونەوەرێکی تێبینیکار و دۆزەرەوە بێت لە بەرانبەریدا. ئێمە زانینمان سەبارەت بە بوون هەبێت، یان نا، هیچ لە باڵادەستیی بوون کەم ناکاتەوە.

ڕاستەقینە چییە و ئێمە چۆن دەتوانین هێزی تێگەیشتنمان بەسەر ڕاستەقینەدا هەبێت؟ لەو ڕاڤانەدا هیچمان بۆ دەرنەکەوتبێت، ئەوەمان بۆ دەرکەوتووە، کە چەندبارەبوونەوەی ڕووداوی هاوشێوە، تەنیا ڕێکەوتن بە گوێرەی بنیاد و مێکانیزمەکانە، نەک حەتمی. ئەوەی لە شوێن و کاتێکی دیاریکراودا ڕوو دەدات، پێوەندیی بە کۆنتێکستی ئەو شوێن و کاتەوە هەیە، نەک هیی کات و شوێنی تر بە گوێرەی بنیاد، مێکانیزم و هەلومەرجەکان. پێویستە ئاماژە بە خاڵێکی گرنگ بدەم، کە ئەویش ڕۆڵی هەلومەرجەکانە و دواتر لە نموونەی قەوارەی هەرێمی کوردستان ڕوونکردنەوەی زیاتر دابین دەکەم. مێکانیزمەکان پێویستیان بە هەلومەرجی خۆیان هەیە، بۆ ئەوەی ئاکامی دیاریکراو بدەن بە دەستەوە، بەڵام ئەو هەلومەرجانە ئاکامی کراوەییی ڕاستەقینەن. لەو ڕووەوە، ڕاستەقینە وەک تۆڕێکی کراوە خاوەنفرەڕێچکەیە. (باسکار) چەمکی (demi-regular) بۆ ئەو دۆخە بە کار دەهێنێت، کە چەمکێکی بیرکارییە بۆ ئەندازە و شێوەکان بە کار دێت؛ ئەوەی لە ئاستێکدا چوارگۆشەیە و ڕێچکەی چەندبارەبوونەوەی چوارگۆشەییی هەیە لە ئاستێکی تردا دەشێت بازنەیی و سێگۆشەیی بێت بە تەنیا لەبەر ئەوەی ڕاستەقینە چوارچێوەیەکی دیاریکراوی هەمیشەییی نییە و بەردەوام لە گۆڕانە پێشبینینەکراوەکانی خۆیدایە.

نموونەی کێشەی کورد و هەرێمی کوردستان

ئەگەر ئێمە سەیری کێشەی سیاسیی کورد بکەین و بمانەوێت تێگەیشتنێک لەسەر بنەمای فەلسەفەی زانین دابمەزرێنین، ڕووبەڕووی کۆمەڵێک بەربەست دەبینەوە. ئامانجی سیاسیی کورد بۆ چەندین دەیە بریتی بووە و بریتییە لە سەربەخۆییی کورستان، بەڵام تەنیا لە کوردستانی باشوور ئەو ئامانجە تا ڕادەیەکی سنووردار بەدەست هاتووە، لە کاتێکدا ژمارەی دانیشتووانی کوردستانی باشوور زۆر کەمترە لە هیی باکوور و ڕۆژهەڵات. ئێمە چۆن دەتوانین وەها کەیسێک ڕاڤە بکەین؟ بە بۆچوونی من، ئێمە دەتوانین لە ڕوانگەی دوو فێرگەی بنەڕەتیی فەلسەفەی زانستەوە لەو کێشەیە تێ بگەین، ئەوانیش بنیادگەریی کۆمەڵایەتی و ڕیالیزمی ڕەخنەیین. بنیادگەریی کۆمەڵایەتی بۆ ئەوە گرنگە، کە ئێمە جۆری نموونەیی بۆ ئەو کێشەیەی کورد بنیاد بنێین، کە پێشتر ئاماژەمان پێی داوە. جۆری نموونەیی بۆ کێشەی سیاسیی کورد دەوڵەتە، واتە کورد لە بنەڕەتدا و لە ئاستە ئایدیاڵەکەیدا بۆ دەوڵەتبوون تێدەکۆشێت. چەمکی دەوڵەت لێرەدا چەمکێکی بنیادگەریی کۆمەڵایەتییە. واتە کارەکتەرە کۆمەڵایەتییەکان ئەو چەمکەیان داهێناوە و ڕێکخراوێکی سیاسییان لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراندووە، کە دەوڵەتە. بە پێناسەکەی (ماکس ڤیبەر) بێت، “دەوڵەت ڕێکخراوێکی مرۆڤە [سیاسییە]، کە سەرکەوتووانە گوتاری قۆڕغکردنی بەکارهێنانی توندوتیژیی ڕەوایەتپێدراو بەسەر ناوچەیەکی دیاریکراودا بەرز دەکاتەوە.”¹⁹ ئەو پێناسەیە فرەدیوە. بۆ ئەوەی دەوڵەت هەبێت، دەبێت ئەو دەوڵەتە توانای قۆڕغکردنی گوتاری توندوتیژی بەسەر خاک و کۆمەڵدا هەبێت. واتە لە ئاستە نموونەیییەکەیدا، دەوڵەت دەبێت سوپا و هێزی چەکداری هەبێت و ئەو سوپا و هێزە چەکدارە سەرکەوتووانە هێزی خۆی بەسەر خاکدا بسەپێنێت. لە هەمان کاتدا، دەوڵەت پێویستە تاکە ڕێکخراوی بەکارهێنانی توندوتیژیی ڕەوایەتپێدراو بێت بەسەر خاک و کۆمەڵدا. بە پێناسەیەکی کورتتر، دەوڵەت واتە، قۆڕغکاری، توندوتیژیی ڕەوایەتپێدراو و خاکێکی دیاریکراو. ئەو پێناسەیە، کە جۆری نموونەییە، یەکێکە لە پێوەرەکان بۆ هەڵسەنگاندنی شکست و سەرکەوتووییی دەوڵەت بەسەر خاک و کۆمەڵدا. ئەو دەوڵەتانەی توانای سەپاندنی هێزی سوپایان بەسەر خاکدا نییە، بۆ نموونە سۆماڵیا، سووریا و تەنانەت عێراقیش، بە دەوڵەتی شکستخواردوو هەژمار دەکرێن و هێزی دەرەکی ڕەوایەتیی هەیە لە پێشێلکردنی سەروەریی ئەو دەوڵەتانەدا.

بەڵام چەمکی دەوڵەت وابەستەیە بە چەمکی سەروەری (sovereignty). ڕاستییەکەی سەروەری لە کایەی نێودەوڵەتیدا واتە دەوڵەت. بۆ ئەوەی دەوڵەتێکیش سەروەر بێت، دەبێت سەربەخۆ بێت. سەربەخۆیی لێرەدا دوایین هەنگاوە بۆ دروستبوونی دەوڵەت تا یەکەم هەنگاو، چونکە ددانپێدانان بە سەربەخۆیی لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بڕیاری لەسەر دەدرێت تا لە ئاستی ناوەخۆدا. کاتێک (داعش) سەرکەوتووانە بەشێکی گەورەی خاکی سووریا و عێراقی داگیر کرد، لە ئاستی ناوەخۆ خاوەنی هەرە زۆری خەسڵەتەکانی دەوڵەتبوون بوو، بەڵام ددانپێدانەنانی نێودەوڵەتی بەس بوو بۆ ئەوەی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هاوپەیمانیی لەناوبردنی ئەو ڕێکخراوە پێک بهێنرێت. لە هەمان کاتدا، کاتێک بریتانیا، فڕەنسا و دەوڵەتانی تری داگیرکار دەستیان بە داگیرکاریی خاکەکانی خۆرهەڵات کرد، ئەوان هیچ دەوڵەتێکیان داگیر نەکرد، بەڵکوو خاکی بێسەروەرییان داگیر کرد، چونکە هیچ یەکێک لەو خاکانە خاوەندەوڵەت نەبوون. واتە خاکی کراوە بوون بۆ داگیرکاری، بەکارهێنان و تەراتێن. لەو ڕووەوە کاتێک دەوڵەت بوونی نییە، هیچ گرووپێک سەروەریی بەسەر خاکدا نییە، لانی کەم لە ئاستی نێودەوڵەتیدا. دیاردەی دەوڵەتی نەتەوە لە سەدەی هەژدەوە لە ئەوروپا شێوە دەگرێت و بە پڕۆسێسکی درێژخایەن بەسەر تەواوی جیهاندا بڵاو دەبێتەوە. لەو ڕوانگەیەوە پشتگیری و ددانپێدانانی نێودەوڵەتی گرنگترین هەنگاوە بۆ تەواوکردنی دامەزراندنی دەوڵەت.

بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا، هەرێمی کورستان نموونەیەکی جیاوازمان پێ دەڵێت، چونکە سەرەڕای هەبوونی دەوڵەتێکی ڕەوایەتپێدراوی وەکوو عێراق، هێشتا ئەو دەوڵەتە توانای سەپاندنی هێزی بەسەر تەواوی خاکی خۆیدا نییە. بۆ کورد لە (عێراق) خاوەنی وەها دەستەڵاتێکە، بەڵام لە تورکیا بنەڕەتترین مافەکانی شوناسی لێ داگیر کراوە؟ بنیادگەریی کۆمەڵایەتی لێرەدا توانای ئەوەی نییە وەڵامی ئەو پرسیارەمان بداتەوە، چونکە ئەگەر باسەکە سەربەخۆیی بێت، کورد لە هەر چوار پارچە بۆ سەربەخۆیی تێدەکۆشێت. لەو ڕووەوە، ئێمە پێویستە پەنا بۆ قوتابخانەکەی (ڕۆی باسکار) ببەین لەپێناو دۆزینەوەی بنیاد، مێکانیزم و هەلومەرجەکاندا، کە وا دەکەن هەرێمێک بە نزیکەی شەش میلیۆن کورد دەستەڵاتی نەتەوەییی زۆر زیاتر بێت لە بەشێکی کوردستان، کە دانیشتووانی زیاتر لە بیست میلیۆنە. ئایا باسەکە ئەوەیە، کە کوردانی باشوور شۆڕشگێڕانەترن لە کوردانی بەشەکانی تر؟ بە دۆزینەوەی بنیاد و مێکانیزمەکان، دواتر هەڵسەنگاندنی هەلومەرجەکان، دەتوانین وەڵامێکی شایستە بۆ ئەو پرسیارە بدەینەوە.

یەکەمیان، سەبارە بە مێکانیزمەکان، کورد لە هەر چوارپارچە خاوەنی کۆمەڵێک مێکانیزمی هاوبەشە، بۆ نموونە هەبوونی خەونی سەربەخۆییی نەتەوەیی، پارتی سیاسی، هێزی بەرگریکار و چەکدار، کە توانای چالاکی سەربازی هەبێت، و زمان و کەلتوور. لە ڕووی ڕووداوەکانیشەوە، ڕووداوی سیاسیی پێوەست بە کورد لە هەر چوارپارچە ئامادەییی هەیە بۆ خەونی سەربەخۆیی، چ بە ڕاستەوخۆیی بێت، چ بە ناڕاستەوخۆیی. کەواتە لێرەدا مێکانیزم و بنیادەکان هاوبەشن. ئەگەر لە باشوور هێزی سەربازیی یەکێتی و پارتی هەن، ئەوە لە باکوور پەکەکە هەیە، لە خۆرهەڵات دیموکرات، کۆمەڵ و پژاک هەن و لە ڕۆژئاوایش هێزەکانی سووریای دیموکرات. لەو ڕووەوە، یەکێتی و پارتی تەنیا مێکانیزمی بەرهەمهێنراوی کۆمەڵگەی کوردین تا ئەوەی خۆیان داینەمۆ و چەرخی خستنەگەڕی سەربەخۆییی کوردستان بن. بە هەمان شێوەیش، کێشەکانی ئەو مێکانیزمە بەرهەمهێنراوە، وەکوو ئەو قەیرانانەی بەرهەمی ئەو حیزبەن، بە لەناوچوونی هیچ یەکێک لەوان کۆتاییی نایەت، ئەگەر هەر جۆرە بزووتنەوەیەک دووبارە بەرهەمی هەمان مێکانیزم بێت. ئێمە بینیمان، کاتێ بزووتنەوەیەکی وەکوو گۆڕان وێنەیەکی تۆقێنەرتر و فێڵبازانەتری ئەو مێکانیزمە بەرهەمهێنراوەی پێشانداین. لێرەدا دەبێت لە هەلومەرجەکان تێبگەین، کە وای کردووە کوردستانی باشوور نیمچەسەربەخۆ بێت، بە مافی بەشداریی سیاسی بەهێزی کورد لە کاروباری دەوڵەتی عێراقدا، لە کاتێکدا هەمان دۆخ بۆ کوردانی باکوور جیاواز بێت. لە ئاستە گشتییەکەیدا، ئێمە دەتوانین سێ هەلومەرجی سیاسی دیاری بکەین، کە ڕەنگە فاکتۆری ئەو جیاوازییە بن، کە ئەوانەن:

یەکەم، سیستەم و لاوازیی دەوڵەت: بۆ ئەوەی کێشەی کورد لە دەوڵەتێکی دیاریکراودا بەرەو پێشەوە بڕوات، پێشمەرجە، کە ئەو دەوڵەتە لە ئاستی ناوەخۆدا یان سیستەمێکی دیموکراتی بەهێزی هەبێت، یان دەوڵەتێکی لاواز بێت. لە ساڵی 1991دا کورد لە باشوور لاوازیی دەوڵەتی عێراقی قۆستەوە و هێزەکانیان بە ڕاپەڕین دەرکرد. بەڵام هێزەکانی عێراق گەڕانەوە و کوردان ئاوارەی شاخ بوونەوە. نە هێزی یەکێتی، نە هیی پارتی و نە هیچ لایەنێکی تر نەیانتوانی ڕووبەڕووی سوپا ببنەوە. ئەوەی وای کرد ناوچەکانی کوردستان حوکمی چارەی خۆنووسینیان هەبێت، دەستێوەردانی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو. لە هەمان کاتدا لە لاوازیی دەوڵەتی سووریا، هێزەکانی سووریای دیموکرات هەلیان قۆستەوە و هێزی خۆیان بەسەر خاکدا سەپاند. هەمان هەلومەرج لە تورکیا و ئێران تێبینی ناکرێت، چونکە ئەو دوو دەوڵەتە هێزی بەهێزی سوپایان بەسەر خاکدا هەیە و هیچ کات بە شێوەی عێراق و سووریا لاواز نەبوون، جگە لە دوای شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ی ئێران، کە سەردەمی زێڕینی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران بوو.

دووەم، پشتگیریی نێودەوڵەتی: سەرەڕای دەستپێکردنی شۆڕشی نوێ، بە دەستپێشخەری کۆمەڵەی ڕەنجدەران لە ساڵی 1976ەوە، لەگەڵ هەبوونی پارتی تری چەکدار، بە هێزەکانی پارتیی دیموکراتیی کوردستانیشەوە، یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان، هیچ دەستکەوتێکی نەتەوەییی گرنگی لە ئاستی دەوڵەتداریدا بەدەست نەهێنا. هەڵەبجە کیمیایباران کرا و سەدان هەزار گوندنیشین و شارنشین زیندەبەچاڵ کران، بەڵام کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هیچ یەکێک لەوانەی بە شایستەی ئەوە نەزانی ئاوڕ لە کێشەی کورد بداتەوە. تەنیا ڕووداوێکی نێودەوڵەتی، کە داگیرکردنی کوەیت بوو، واتە تەحەداکردنی سیستەمی نێودەوڵەتی بەس بوو، بۆ ئەوەی زلهێزێکی وەکوو ئەمەریکا و هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکانی تر وا لێ بکەن سیاسەت و بەرنامەڕێژییەکانی خۆیان بەرانبەر بە عێراق بگۆڕن. لەو ڕووداوەوە، کێشەی کورد سەرنجی نێودەوڵەتیی بەلای خۆیدا ڕا دەکێشێت. ئەوە پێوەندیی بە ڕووداوێکی سادەوە نییە، بەڵکوو پێوەندیی بە گۆڕانی بنیاد و مێکانیزمەکانی سیاسەتەکانی عێراق و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لە بلۆکی ئەمەریکادا هەیە. کێشە و ناکۆکیی عێراق لەگەڵ ئەمەریکا و خۆرئاوا کێشەی کورد بەرەو پێشەوە دەبات، تا دەگاتە ڕووخاندنی ڕژێمی (سەدام حسێن) لە ساڵی ٢٠٠٣دا، کە کورد هاوپەیمانێکی سەرەکی و پشتگیریکارێکی بێمەرج بوو بۆ ئەمەریکا؛ هەنگاوێک، کە ڕەوایەتی باشی بە سیاسەتی ئەمەریکادا. پشتگریی نێودەوڵەتی و دیپلۆماتی، بە تایبەت هیی ئەمەریکا بۆ هەرێمی کوردستان ئەو هێزەیە، کە وای کردووە کورد بتوانێت حوکمڕانیی ناوچەییی خۆی هەبێت، نەک هێزەکانی کورد بە تەنیا. ئەو پشتگیرییە مەرجدارە، واتە وابەستەیە بە بەرژەوەندی و سروشتی پێوەندییەکانی ئەمەریکا لەگەڵ لایەنەکانی تر. هەمان هەلومەرج بەسەر کێشەی کورد لە سووریا ڕوونکردنەوە دابین دەکات. کشاندنەوەی پشتگریی ئەمەریکا بەسە بۆ ئەوەی خوێنی دەیان هەزار شەڕڤانی کورد ببێت بە بیرەوەرییەکی ڕێزلێنەگیراوی مێژوو، وەک ئەو مەترسییەی لە هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر هێزەکانی کورد لە سووریا بینیمان. هەمان هەلومەرج لە تورکیا بۆ کێشەی کورد ئامادەییی نییە، چونکە کێشەی کورد لە تورکیا خاوەنی پشتگیریی نێودەوڵەتی نییە، وەک ئەوەی لە عێراق و سووریادا هەیە، بەڵام چونکە کێشەی کورد لە باکووردا خاوەنی هەمان بنیاد و مێکانیزمی داواکردنی مافە نەتەوەییەکانە، ئێمە لە تورکیا کێشەیەکمان هەیە بە ناوی کێشەی کورد. بەڵام جیاوازییەکەی لەگەڵ ئێران ئەوەیە، کە ئەگەرچی پشتگیریی ئەمەریکا بۆ ‌هێزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات هەیە، بەڵام چونکە هەلومەرجی یەکەم، کە لاوازیی دەوڵەتە، ئامادەییی نییە، ئەو پشتگیرییە بە تەنیا کارتێکی فشارە و بەکارهێنانی پێوەستە بە لاوازیی دەوڵەتی ئێران و سیاسەتەکانی لەگەڵ ئەمەریکا، ئەگەرچی بنیاد و مێکانیزمە سیاسییەکان لە چالاکیی بەردەوام و ڕێژەییی خۆیاندان.

سێیەم، سەرچاوە سروشتییەکان: نەوت لەو کۆنتێکستەدا لە گرنگترینیانە. خاکی ناوچەکانی هەرێمی کوردستان لە ڕووی جیۆپۆلۆتیک و سەرچاوە سروشتییەکانی پێگەی حوکوومەتی هەرێمی کوردستانی بەهێز کردووە. جگە لە دەستەڵات و بەرژوەندیی زلهێزەکان، بەرژەوەندیی گرووپە دیاریکراوەکان، کە خاوەنهێزی ڕێژەییی خۆیانن لە دروستکردنی کارتی فشار و کارێگەرێتیان لەسەر بڕیارە سیاسییەکان، پاڵنەرێکی گرنگە لە هێزی ناوچەیی و نێودەوڵەتیی حوکوومەتی هەرێم و کەیسی کورد لە عێراقدا. بە هەمان شێوە، حوکوومەتی هەرێم بە تەنیا ناتوانێت هیچ مامەڵەیەک بە سەرچاوە سروشتییەکانییەوە بکات، ئەگەر لەگەڵ هەرە دوژمنترین دەوڵەتی کورد، کە تورکیایە، نەچێتە ڕێککەوتنەوە (لەسەر خەرجی لەدەستدانی هەستیارترین بەرژەوەندییە باڵاکان، کە زۆر لەپێشتر و گرنگترن لە دەستکەوتی کورتمەودای هاوشێوە)، بەو پێیەی خاکی باشووری کوردستان داخراوە بۆ دەستگەیشتن بە بازاڕی نێودەوڵەتی. بە پێچەوانەوە، کورستانی باکوور ئەو سەرچاوە ستراتیجییانەی نییە، جگە لە ڕووباری دیجلە و فوڕات. هەر سەرچاوەیەکی سروشتیشی هەبێت، دووبارە لەبەر بەهێزیی دەوڵەتی تورکیا، ناتوانێت هیچ مامەڵەیەکیان پێوە بکات، تەنانەت ئەگەر بتوانێت ئەو سەرچاوانەیش کۆنتڕۆڵ بکات، پێویستی بە دەوڵەتانی وەکوو عێراق، ئێران و سووریا دەبێت بۆ دەستگەیشتن بە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان.

بە خستنەڕووی ئەو سێ هەلومەرجە بنەڕەتییە (بەڵام نەک ڕەها)، دەبینین، کە پێشکەوتنی پرسی سیاسی و کەلتووریی کورد لە باشوور ئاکامی بە تەنیا مێژوو و بەرهەڵستییە سیاسی و سەربازییەکانی کورد نییە، بەڵکوو هەلومەرجی ناوەخۆ و نێودەوڵەتی وەها کیانێکی لەسەر قاچەکانی خۆی هێشتووەتەوە. ئێمە بینیمان، کاتێ پڕۆژەی ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی ساڵی ٢٠١٧ بە ئاسانی شکستی هێنا، چونکە هەلومەرجەکان بە ئاشکرا بۆ وەها بازدانێک گونجاو نەبوون. لە ڕووی بنیادگەریی کۆمەڵایەتییەوە، هەموو لایەنەکان دەتوانن بۆچوونی جیاوازی خۆیان دەرببڕن و لۆمە و بیانوو بخەنەپاڵ یەکتر لە وەها شکستێکدا، بەڵام ڕیالیزمی ڕەخنەیی فێرمان دەکات، کە ئەو کێشەیە تەنیا لە چوارچێوەی هۆش و دیدی سنووردار و بچووکی خۆمان لە ئاست ڕاستەقینە نەبینین، بەڵکوو سەیری هەلومەرج، مێکانیزم و بنیادەکانی وەها شکستێک بخەینە بەر ڕۆشناییی باس. سەربەخۆیی لە ڕێفراندۆمێکەوە دەست پێ ناکات. ڕاستییەکەی، ڕێفراندۆم یەکێکە لە دوایین هەنگاوەکان. بۆ زانینی خواستی نەتەوەیەک، سەرکێشیی سیاسی لەسەر خەرجی لەدەستدانی بەرژەوەندییە گەورەکان هەڵبژاردەیەکی هەژارە، چونکە بە تەنیا سەیری پاڵنەرە سیاسییەکانی ئەو نەتەوەیە بکەین، بەسە، بۆ ئەوەی بزانین ئامانجی نموونەییی ئەو نەتەوەیە لە ئاستە نموونەییەکەیدا چییە. بێگومان ئەوە بە واتای ئەوە نایەت، کە تەنیا هەلومەرجەکان ڕۆڵیان هەیە، بەڵکوو بۆ ئەوەی هەلومەرجەکان بقۆزرێنەوە، بنیاد و مێکانیزمەکان دەبێت ئامادەیییان هەبێت. ئەگەر هەموو جیهان بیەوێت کێشەی کورد چارەسەر بکات بە دابینکردنی هەلومەرجی گونجاو، ئەگەر بنیاد و مێکانیزمە ناوەخۆییەکان ئامادەیییان نەبێت، یان ڕووخێنەر بن، وەک مێکانیزمی خۆخواردن لەناو بزوتنەوە سیاسییە کوردییەکان، ئەوە ئەستەمە هەلومەرجەکان بە تەنیا هیچ ڕۆڵیکیان هەبێت. بە پێچەوانەیشەوە، بوونی مێکانیزمەکان، بۆ نموونە، لە کوردستانی باکوور، ژێرباری هەلومەرجی سەخت، کێشەی کوردی بە زیندوویی هێشتووەتەوە. بۆیە لەو ڕوانگەیەوە، قوتابخانەی ڕیالیزمی ڕەخنەیی دەروازەی گەورەی تێگەیشتنمان لە کێشەکانی گۆی ڕاستەقینە بۆ دەکاتەوە و لە جیاتیی حوکمە کەمتواناکانی هۆش، ناچارمان دەکات ئاسۆی تێگەیشتن و بیرکردنەوەمان لە بەرانبەر ڕووداو و پێشهاتەکان بەرفرەوان بکات و لە ئاست ڕاستەقینەدا خاوەنی گوتاری ڕەخنەیی بین تا گوتاری شۆڤێنی، کە ڕاستییەکەی لە ئاست ڕاستەقینەدا هەژار و کەمتوانان.

بەڵام لە دەرەوەی ئەو جۆرە نموونە پراکتیکییانەدا، کە تەنیا بۆ دابینکردنی زیاتری توانای ڕوونکردنەوەییی ئەو قوتابخانەیەیە، هێزی ڕاستەقینە هەمیشە باڵاترە لە هێزی تێگەیشتنی مرۆڤ، بەو پێیەی ڕاستەقینە مانیفێستی خستنەگەڕە شاراوەکانی بوونە، کە خشکۆکانە لە دەرەوەی بریکاری هۆشەکی لە کردار و ناکردارەکانی خۆی بەردەوامە. لەگەڵ ئەوەیشدا، ئەو جۆرە پەیپێبردنە گوتاری ئازادبوونی مرۆڤ لە ئاست زیندانە هۆشەکییەکانی خۆی هەڵدەکشێنێت و وا دەکات بەرەو ئاسۆیەکی کراوەتر تیشکەکانی بیرکردنەوەی خۆی ئاڕاستە بکات بۆ دۆزینەوەی ئاقاری باڵاتری بوون بۆ تێگەیشتن. 

سەرچاوەکان بۆ پەراوێزە بەکارهاتووەکان:

Bhaskar, R. (2008). A realist theory of science (Radical thinkers 29). London: Verso.

Heidegger, M. (1998). Letter on Humanism (F. A. Capuzzi, Trans.). United States of America: University of Cambridge. http://timothyquigley.net/cont/heidegger-loh.pdf

هایدیگەر، م. (2013). بوون و کات (وەرگێڕانی د. محەمەد کەمال). سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەکەم.

Kant, M. (2010). The Critique of Pure Reason (J. M. Meiklejohn, Trans.). The Electronic Classics Series. http://www.metaphysicspirit.com/books/The%20Critique%20of%20Pure%20Reason.pdf

Weber, Max. (1978[1922]). Economy and Society: An outline of interpretive sociology. Vol. 1. (Roth, Guenther, & Wittich, Claus. Trans.). Berkeley: University of California Press.

Weber, M. (1946[1921]). From Max Weber: Essays in Sociology. (H. H. Mills, Trans.) New York: Oxford University Press.

سەرچاوەکانی تر:

Archer, M., Bhaskar, R., Collier, A., Lawson, T., & Norrie, A. (Eds.). (1998). Critical realism : Essential readings. Retrieved from https://ebookcentral-proquest-com.esc-web.lib.cbs.dk:8443

Bhaskar, R. (2000). From East to West: Odyssey of a soul (Critical realism: interventions).                                                                                London: Routledge.

Clark, Alex. (2015). Critical realism and realist evaluation: An overview for everyone [Video]. Retrieved April 27, 2020, from https://www.youtube.com/watch?v=8Y3oVV5KxeU

تێبینی:

ئەم بابەتە پێشتر هەم لە ماڵپەڕی کوردڕاوم و هەم دەنگەکان بڵاو کراوەتەوە، بەڵام لێرەدا گۆڕانکاری لە بەشێکی بابەتەکەدا کراوە و هەڵەی ڕێنووس و خاڵبەندی کەم کراونەتەوە. لە هەمان کاتدا، ڕاستەقینەی ڕەخنەیی بۆ ڕیالیزمی ڕەخنەیی گۆڕاوە بەو پێیەی ڕیالیزم وشەیەکی دامەزراوە لە زمانی کوردی. 

[1](Heidegger, 1998, p.240)

[2]هەمان سەرچاوەی پێشوو یان (ibid)

[3] (Kant, 2010, p.28)

[4] Ibid: p,43

[5] Ibid

[6] Ibid: p, 53

[7] Ibid: p, 53-4

[8] Ibid: p, 74-5

[9]Ibid: p, 80

[10]Ibid

[11](هایدیگەر، 2013، ل. 47)

[12](Bhaskar, 2008, p. 56)

[13] (Bhaskar, 2008, p. 51)

[14] Ibid: p, 14

[15] Ibid: p, 25

[16] Ibid: p, 36

[17] Ibid: p, 37

[18] Ibid: p, 17

[19]Weber, 1946, p.78).

پەراوێزەکان

The post خۆری فەلسەفەی زانست لە هەڵهاتنەوەدا appeared first on ژنەفتن.

پۆڵ سیلان یەكێكە لەو شاعیر و نووسەرە دیارانەى سەدەى بیست كە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە، زۆرترین خوێندنەوەى بۆ كراوە. جارێك لە مارتین هایدیگەر نزیك كراوەتەوە، جارێكی دیكە، وەك خاوەن سیاسەتی بەخشین لەقەڵەم دراوە؛ كە هەموو كارەساتی هۆڵۆكۆست و ئاوشڤیتزی بەخشیوە و لە فەیلەسوف و بیرمەندەكانی پشتیشی خۆش بووە بەتایبەت هایدیگەر، كە بەقووڵی لە پشتی فاشیزمی ئەڵمانییەوە وەستابوو. لەلایەكی دیكەوە، سیلان وەك هاوڕێگا و هاوفیكری واڵتەر بنیامین لەقەڵەم دراوە، بەتایبەت شیعرەكەى “پۆرتبۆ-ئەڵمانی”، “ئاناباسیس”، “كریستاڵی هەناسەدان” و هتد، خودی شیعرەكانی وەك كەرەستەى “ناوەرگێڕان” لەقەڵەم دراوە و تەفسیر كراوە. من لەم نووسینەدا هەوڵ دەدەم سەرەتا لەسەر چەند تێمێك هەڵوەستە بكەم، لەوانە كرۆكی شیعریی سیلان و قابیلییەتی وەرگێڕان یان وەرنەگێڕان، ماتریالیزمی شیعریی سیلان، پەیوەندیی سیلان و هایدیگەر، خوێندنەوەى ئالان بادیۆ بۆ سیلان دژی هایدیگەر و هتد.

كەس و كات: ژیانی پۆڵ سیلان

پۆڵ سیلان، ناوی ڕاستەقینەى پاوڵ ئەنتشێل بوو، لە چەرنۆڤیتزی ڕۆمانیا لە ٢٣ی نۆڤەمبەری ١٩٢٠ لەدایك بووە. كوڕی سیلانی جووى ئەڵمانیی زمان بووە، و كە زمانەكانی ئەڵمانی، ڕۆمانی، ڕووسی و فەڕەنسییان زانیوە و سیلانیش بەم زمانانە پەروەردە بووە. تەنانەت لە عیبریش تێگەیشتووە. ناوی خێزانەكەى “ئانچل” بووە، كە پاشان گۆڕییان بە “چیلان” (لە زمانی ڕۆمانیدا و “سیلان” لە زمانی ئەڵمانیدا). باوكی پاوڵ، لیۆ، لایەنگر و هەواداری فێركاریی زایۆنیزم بوو و پێداگریی لەسەر ئەوەش دەكرد كوڕەكەى دەبێت عیبری بخوێنێت و؛ دایكی سیلانیش، فریتزل، یەكێك بوو لە شەیدایانی ئەدەبیاتی ئەڵمانی و، جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە دەبێت لە ماڵەوە بە ئەڵمانی قسە بكەن. سیلان پزیشكی لە پاریس لە ١٩٣٨ خوێند، بەڵام دوای ماوەیەكی كەم لە دەستپێكی جەنگی جیهانیی دووەم گەڕایەوە ڕۆمانیا. خێزانەكەى گیرابوون و تەسلیمی كەمپی كاری زۆرەملێی نازییەكان كرابوون، هەر لەوێش گیانیان لە دەستدابوو؛ سیلانیش خۆی بۆ ٨ مانگ زیندانی كرابوو تا ئەو كاتەى ڕایكرد و پەیوەندیی بە سوپای سوورەوە كرد.

لە ١٩٤٥ چووە بوخارێست و بوو بە هاوڕێی نووسەرە ڕۆمانییە دیارەكانی ئەو سەردەمە. وەك خوێنەرەوە و وەرگێڕ لە چاپەمەنییەكدا دەستبەكار بوو. هەروەها دەستی كرد بە بڵاوكردنەوەى شیعرەكانی و وەرگێڕانەكانی بە نازناوی جۆراوجۆر. لە ١٩٤٧ نازناوی سیلانی هەڵبژارد، كە گۆڕاوی دەنگی ڕۆمانیی ئانچڵ بوو بۆ سیلانی دەنگی ئەڵمانی. بۆ ماوەیەكی كورت لە ڤییەننا ژیانی گوزەراند تا لە ١٩٤٨ لە پاریس نیشتەجێ بوو و دەستی كرد بە خوێندنی فیلۆلۆژی و ئەدەبیاتی ئەڵمانی. لە ١٩٥٠ دیپلۆمی وەرگرت و لە ١٩٥٢ هاوسەرگیریی لەگەڵ هونەرمەندی گرافیك، گیزلە دو لیسترانژە كرد. لە ساڵی ١٩٥٥ منداڵێكیان بوو و ناویان نا: ئەریك.

یەكەم كتێبی سیلان لە ساڵی ١٩٤٧دا بڵاو كراوە؛ زۆر كەم ئاوڕی لێدرایەوە. دووەم كتێبی بەناوی “خەشخاش و یادەوەری” (Mohn und Gedaechtnis) چاپ كرد، ئەم كتێبەیان ناوبانگێكی زۆری بۆ هێنا و ستایشێكی زۆر كرا. لەنێو گوڵچینی بەناوبانگترین شیعرەكانی لەو كاتەدا، بریتییە لە كتێبی “فۆگی مەرگ” (Todesfuge). شیعرەكە بەم ڕستانە بەیتانە دەست پێ دەكات:

“شیری ڕەشی كازیوە،

بەڵام ئێمە

لە ئێواراندا،

دەیخۆینەوە

لە بەیانیاندا

لە نیوەڕۆیاندا

لە شەواندا دەیخۆینەوە و دەیخۆینەوە،

لە هەوادا گۆڕێك هەڵدەكەنین،

لە هەوای تەنگدا ئارام ناگرین

ئەو پیاوەى لە ماڵەوە دەژیت لەگەڵ مارەكاندا

یاری دەكات، دەنووسێت،

دەنووسێت، كاتێك خۆرئاوا دەبێت، بە ئەڵمانی پرچی زێڕینی نێو مارگارێتە

دەنووسێت و دەچێتە دەرەوەى ماڵ

فیكە بە ڕووی ئەستێرە درەوشاوەكاندا لێ دەدات

بانگی سەگەكانی دەكات

فیكە لێ دەدات

بانگی جووەكانی دەكات

تا گۆڕێك هەڵكەنن

ئێستا فەرمانمان پێ دەكات

گۆرانی بچڕین و سەما بكەین”

هەروەها شیعرەكە بەردەوام دەبێت و دەڕوات تا دەگاتە سەر باسی كەمپەكانی مەرگ لەنێو پیشەسازیی مەرگی نازییەكاندا.

لە ١٩٥٩، وەك خوێنەرەوەى زمان و ئەدەبیاتی ئەڵمانی لە ئیكواڵ نۆرمال سۆپەریۆری زانكۆی پاریس دادەمەزرێت، لەو پێگەیەدا دەمێنێتەوە تا ساتی مردنی لە ١٩٧٠دا. هەروەها تا ڕۆژی كۆچی دوایی، سەرەڕای نووسینی شیعرەكانی خۆى، وەك وەرگێڕی بەرهەمەكانی هێنری میشاو، ئۆسیپ ماندڵستام، ڕێنێ شار، پۆڵ ڤالێری و فێرناندۆ پێسوا بەردەوام بوو. لە ١٩٧٠، سیلان خۆی دەكوژێت.

سیلان و پرسی وەرگێڕان

بیر لەوە بكەنەوە یەكێك خۆی لە بەناوبانگترین وەرگێڕی دەقە شیعرییەكان بێت، چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمكی وەرگێڕاندا دەكات؟ واڵتەر بنیامین، كە خۆشی وەرگێڕی دەقە شیعری و پەخشانییەكانی شاڕڵ بودلێر بووە بۆ زمانی ئەڵمانی، دەگات بەو دەرەنجامەى هەموو دەقێك لە جەوهەری خۆیدا، هێزەكییانە توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و بۆ ئەم مەبەستەش بنیامین چیتر بەسادەیی چەمكی وەرگێڕان بەكار ناهێنێت، Übersetzung (یان بە ئینگلیزی: Translation)، بەڵكوو پاشگری barkeit (ability) دەخاتە سەر چەمكی وەرگێڕان و ئەم داڕشتەیەى لێ بەرهەم دەهێنێت: Übersetzungbarkeit(translatability)، كە بە مانای قابیلییەت و توانای وەرگێڕانی دەق، یاخود، وەك گوتم هەموو دەقێك لەناو خودی خۆیدا توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و هەر دەقێك وەرنەگێڕدرێت، دەق نییە، چونكە دەق لە زمانی دووەمدا لەدایك دەبێت. بەڵام با بپرسین، كە سیلانیش بە هەمان شێوەى بنیامین لەسەر وەرگێڕان و تیۆری وەرگێڕان كاری كردووە و پاشانیش خۆی وەك یەكێك لە خوێنەرەوەكانی بنیامین ناسراوە و شیعری “پۆرتبۆ-ئەڵمانی” لە بەناوبانگترین دەقەكانییەتی، بۆچی هەمیشە بەرانبەر بە چەمكی وەرگێڕان و خودی وەرگێڕانی دەق بەرەنگاری نواندووە؟

جۆن فیلستنەری نووسەری پاوڵ سیلان: شاعیر، بەجێماو، جووە و لەوێدا بەوردی خاسییەتەكانی سیلان هەڵدەسەنگێنێت و بەتایبەت لەسەر چەمكی وەرگێڕانیش دەوەستێت، بەڵام لە شیكارییەكەیدا بۆ كتێبەكە، میشایل ئەندرێ بێرنشتاین دەنووسێت: “دەبێت بڵێین قورسی و سەختیی ڕادیكاڵی پاوڵ سیلانی شاعیر، بەتەواوی ناقابیلی وەرگێڕانە”. ئەمەش بووەتە بۆچوونێكی باو و گشتی و هاوبەش و لە زۆر شوێندا دووبارە كراوەتەوە و لە دوو بۆ سێ دەیەى ڕابردوودا بەردەوام بەرهەمهێنراوەتەوە. بەتایبەت ئەم پرسە لەنێو زمانی ئینگلیزیدا سەری هەڵداوە، نەك فەڕەنسی و ئەڵمانی، چونكە سیلان خۆی بە هەردوو زمانەكە نووسیویەتی. لەگەڵ ئەوەشدا چەندین وەرگێڕانی جیاوازی دەقەكانی سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا هەن. ئەمە وادەكات گومانمان بۆ پێچەوانەى ئەم بۆچوونە باوانە بچێت. بۆ نموونە، مارك ئەندرسن، دەنووسێت كە شیعری سیلان “لەسەر لێواری ناقابیلییەتی وەرگێڕان وەستاوە و لە هاتن و چووندایە”. ڕۆبەرت پینسكی دەڵێت: “زەروورەتی وەرگێڕان، سنووردارێتییە سەخت و بەرتەسكەكان” و جۆن ماكسوێل كۆتزی پێی وایە كە “وەرگێڕانی دواتری شیعرەكانی [سیلان بۆ زمانی ئینگلیزی] بەگشتی فەشەلیان هێناوە”.¹تەنانەت كەسێكی وەك ژاك دێریداش لە وانە و وتارەكانیدا دەربارەى سیلان، باسی تارمایی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەكات و دەڵێت: “واپێدەچێت هەموو شتێك لە بنچینەدا، قابیلی وەرگێڕان بێت، جگە لە نیشانەی جیاوازیی نێوان زمانەكان لەنێو هەمان ڕووداوی شیعریدا”.² بێگومان سیلان بە بەردەوامیی زمانی جۆراوجۆری لەنێو یەك تاكە شیعردا بەكارهێناوە، بۆ نموونە لە شیعری “Schibboleth”، ئەم شیعرە بووە بە یەكێك لە نموونە سەرەكییەكان لای دێریدا تا تیۆرەكەى دەربارەى ناقابیلییەتی وەرگێڕان لای سیلان بونیاد بنێت. بەڵام تەنانەت سەرەڕای ئەم هۆكارانەى وایكردووە شیعری سیلان بە ڕووی زمانە جیاوازەكاندا بەرەنگاری بكات لە وەرگێڕان، كەچی ناوبانگی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە هەمان كاتدا بووەتە هۆكارێك بۆ قبوڵكردن و پێشوازیكردن لە سیلان لەنێو جیهانی بەتایبەت ئینگلیزیزماندا. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، من بە تێگەیشتن و پشت بەستن بە بنیامین پێموایە هەم هەڵە تێگەیشتن لە سیلان هەیە و هەم كارەكانی و ئامانجەكانی وەرگێڕان. چونكە بەڕاستی سیلان لە پێناوی وەرگێڕاندا دەنووسێت.

بەگشتی ئەو ڕەخنەگرانەى كارەكان و شیعرەكانی سیلان وەك ناقابیلی وەرگێڕان وەسف دەكەن بە شێوەیەكی دووبارە تەنها یەك یان دوو ئەرگومێنت بۆ پشتیوانیكردن لە ڕوانگەكانیان دەهێننەوە. یەكەم بریتییە لە دەستنیشانكردنی كارە سەرەكییەكانی سیلان وەك ڕووبەڕووبوونەوەیەكی ماوەدرێژ لەگەڵ خودی زمانی ئەڵمانیدا –ئەمەش بەگوێرەى خوێندنەوەكەى دێریدا كە ئەڵمانی هەمیشە “نیشانەى جیاوازی” ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەخاتە ڕوو. دووەم بریتییە لە پیشاندانی شیعری دواتری سیلان وەك بە شێوەیەكی ڕوولەهەڵكشان هێرمسیی، پڕ لە سەرچاوە كەسییە ناڕوونەكان و بە شێوەیەكی فراوان وادەكات خوێنەرانی دەرەوەى ئەو زمانە دەستیان پێی نەگات. سەرەڕای ئەوە، هیچ یەكێك لەم ئاراستە ڕەخنەییانە بناغە و هۆكارێكی گونجاو سەبارەت بە بانگەشەی ناقابیلییەتی وەرگێڕان بەدەستەوە نادەن كە بەشێوەیەكی بەردەوام بۆ پشتیوانی لە ڕوانگەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە. بەپێچەوانەوە، ئەو شیعرییەتەى سیلان دواتر گەشەى پێداوە، بناغەیەكی گونجاو بۆ ئاراستەى وەرگێڕان بەدەستەوە دەدات كە تیایدا سەختێتی، ڕێگا بۆ دیالۆگ و مشتومڕ خۆش دەكات. بە وردبوونەوە لە كارەكەى سیلان، دەتوانین بڵێین شیعرەكانی دواتری ئەو دەكرێت بە شێوەیەكی هێرمسییانە بەرانبەر بە خوێنەرانی دەرەوە بەرەنگاری دەكەن، بەڵام بە شێوەیەكی ڕادیكاڵ كراوەن بە ڕووی خوێنەری نازمانی یەكەمدا، بانگهێشتی وەرگێڕانەكان دەكەن تا ببینن كە چەندە هەڵگری ڕەهەندی جیاواز و كراوەن. بەڵام شیعرییەتە دیالۆگییەكانی وەرگێڕان و نموونەش لێرەدا شیعری “لە تاریكییەوە بۆ تاریكی”یە.³

تۆ چاوەكانت كردەوە – من تاریكایەتیم دەبینم دەژیت

من دەیبینم لەسەر زەوییەكە:

بەڵێ لەوێش ئەوە منم و دەژیت.

ئایا ئەمە گوێزەرەوەیەكە؟ كە دەگوازێتەوە [دەپەڕێنێـتەوە]، ڕادەبێت؟

كە ڕۆشنایی بەشوێن پێكانمدا دێت،

تا كەشتییەوانێك⁴دەركەوێت؟

Von Dunkel zu Dunkel

Du schlugst die Augen auf – ich seh mein Dunkel leben.

Ich seh ihm auf den Grund:

Auch da ists mein und lebt.

Setzt solches über? Und erwacht dabei?

Wes Licht folgt auf dem Fuß mir,

daß sich ein Ferge fand?

شیعرەكە ڕووبەڕووبوونەوەیەك لەنێوان دوو كەسدا دەخاتە ڕوو  -“من”ێك و “تۆ”یەك– و تیایدا هەمان ئەگەر و توانای تێگەیشتنی هاوبەش لە پرسیارەكە هەیە. قسەكەر لە سەرەتادا تاریكایەتی خۆی لە چاوانی ئەوی دیكەوە دەبینێت؛ بەڵام بەندی دووەم خۆی لەم خۆناساندنە كاتی و زووتێپەڕە جیا دەكاتەوە. بڕگەى “Setzt solches über? Und erwacht dabei?”وەك پرسیارێك دەردەكەوێت كە ئایا لە ڕاستیدا دەكرێت ئەم تاریكاییە لەكوێوە بەسەر شاعیردا ببارێت یان بپەڕێتەوە، ئایا دەكرێت ئەم تاریكاییە هاوبەش بكرێت یاخود بەتەنها هەڵبگیرێت.

بەڵام ڕستەى “Setzt solches über?”ی ئەڵمانی گەلێك تەفسیری جیاواز هەڵدەگرێت. ئەگەرچی چاوگی “übersetzen” بە مانای “پەڕینەوە لەمبەر ڕووبار بۆ ئەوبەر” دێت، لە هەمان كاتدا “übersetzen” بە مانای “وەرگێڕان”یش دێت.⁵لە سیاقی شیعرەكەدا، ئەم بڕگەى دووەمە پێشنیاری مانایەك دەكات ئامرازی گواستنەوەكە خۆى دەبێتە پرسێكی فرمانی، و قسەكەر بۆ زمان دەگەڕێت كە تیایدا دەكرێت تاریكایی هەڵبگیرێت و باربكرێت. بۆ وەرگێڕان، تەحەدای ئەم پەرەگرافە ئەوەیە دەستەواژەیەكی تاقانە بدۆزیتەوە كە لە زمانی مەبەستدا (زمانی بۆ وەرگێڕدراو) هەردوو ماناكە پێشنیار بكات لەیەك كاتدا: “ئایا ئەمە دەگوازێتەوە یان دەگوازرێتەوە؟” من پێم وایە لە زمانی كوردیدا دەكرێت ئەم مانایە هەڵبگرێت: گواستنەوە (transition) هەم بە مانای گواستنەوەی شتێك لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دیكە هەم بە مانای گواستنەوەى دەقێك لە زمانێكەوە بۆ زمانێكی دیكە دێت. ئەگەرچی مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕ و لێكۆڵەری دیاری پاوڵ سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ ئەم بڕگەیە پێشنیاری “Is that a ferry? Which, crossing, awakens?”ی كردووە، بەڵام ئەگەر بكرێت بەسانایی ئەم بڕگەیە پێشنیار بكرێت لەوانەیە لەم قەیرانە ڕزگارمان ببێت: “Does this carry over?” كە بە مانای گواستنەوە یان هەڵگرتن دێت. بۆ نموونە “خەونەكان بەرەو بەدیهاتن دەچن یان دەگوازنەوە” (dreams carry over into reality). پێم وایە بەم جۆرە ستراتیژییەتێكی باشمان دەستگیر دەبێت. ئەگەر جارێكی دیكە ئەم بڕگەیە دابنێینەوە: “Setzt solches über?” و بە حەرفی وەریبگێڕین “ئایا شتێكی ئاوا هیچ شتێك دەپەڕێنێتەوە یان دەگوازێتەوە؟” بەڵام لە وەرگێڕانەكەی هامبۆرگەردا (كە منیش پشتم پێبەستووە) بەسانایی ئاوای لێهاتووە: “Is that a ferry?” (ئایا ئەمە قەیاغێكە؟) كە ڕاستەوخۆ بابەتێكی بەرجەستەیی و فیزیكی بە شێوەیەكی كۆنكریتی و دیار پیشان دەدات. ئەگەر بەم جۆرە ستراتیژییە بڕۆینە پێشەوە بۆ چارەسەركردنی پرسی ئەو تەحەدایەى پۆڵ سیلان دەیخاتە بەردەمی خوێنەر و وەرگێڕەكانەوە، ئەوا ئەوەى لەو نێوەدا لەدەستماند دەچێت، خودی وەرگێڕان خۆیەتی.

كەواتە بە بۆچوونی من بۆ ئەوەى باشتر لە فرمانی لێكجیاكراوەى “übersetzen”ی ناو شیعرەكە تێبگەین، كە هامبۆرگەر بە قەیاغ یان ئامراز و بەلەمێكی گواستنەوەى ئەم بەری ڕووبار بۆ ئەو بەری ڕووبار جێگای بۆ كردۆتەوە، ئێمە بێین و لەناو چەمكی “وەرگێڕان”دا دەركی بكەین، بەڵام هاوكات ئاگاشمان لە حاڵەتی فرمانە لێكجیاكراوەكە بێت، ئەوا دەتوانین بەسانایی وەك گواستنەوە لەقەڵەمی بدەین و ئەوسا دەتوانین بڵێین كە لە گفتوگۆی ناو شیعرەكە تێگەیشتووین ئەویش ئەركێكی هەیە: ئەركی گواستنەوە، ئەركی وەرگێڕان. ئەوسا دەتوانین ئەم بۆچوونەى واڵتەر بنیامین بەهەند وەربگرین و بەسەر پۆڵ سیلاندا پیادەى بكەین كە دەڵێت: “قابیلییەتی وەرگێڕانی دەق تایبەتمەندیی جەوهەریی بەشێكی زۆر لە بەرهەمەكانە، ئەمەش بەو مانایە نایەت بڵێین جەوهەری ئەو دەقانە ئەوەیە كە دەبێت وەربگێڕدرێن؛ بەڵكوو بەمانای ئەوە دێت كە ئەو ئاماژە تایبەتەى لەناو دەقی سەرەكیدا هەیە خۆى لەنێو قابیلییەتی وەرگێڕانی خۆیدا ئاشكرا دەكات”. كەواتە دەق بۆ ئەوە دەنووسرێت، وەربگێڕدرێت تا لە زمانی دووەمدا لەدایك ببێتەوە. سیلانیش ناڕاستەوخۆ، تەنانەت دەكرێت ڕاستەوخۆش، ئاماژەى بەوە كردووە و بانگی كردووین كە وەرن وەرمبگێڕن یاخود بمگوازنەوە. ئەم مامەڵەیەش كاتێك ڕوونتر دەبێتەوە، كە بگەڕێینەوە بۆ مامەڵەى پۆڵ سیلان خۆی لەگەڵ شیعری ئۆسیپ ماندلشتامدا كە وەریگێڕاون بۆ زمانی فەڕەنسی و ئەڵمانی. بۆیە با ئەم پرسیارە بەتایبەت لە ژاك دێریدا بكەین (یەكێك لە گەورەترین و دیارترین تیۆریزەكەرانی ناقابیلییەتی وەرگێڕانی پۆڵ سیلان)، كە ئایا چۆن دەكرێت كەسێك خۆى بانگمان بكات بۆ وەرگێڕان و خۆشی وەرگێڕ بێت، بەڵام ناقابیلی وەرگێڕان بێت؟

لێرەدا دەرفەتی ئەوەم نییە هەم هەڵوەستە لەسەر ژاك دێریدا بكەم و هەمیش لێكۆڵینەوە لە پێشنیارەكانی مایكڵ هامبۆرگەر بكەم. بۆیە من لێرەدا دەگوازمەوە بۆ چەند پرسێكی دیكەى ناو شیعر و ئەدەبیاتی سیلان، كە ڕاستەوخۆ شیعر بە سیاسەت و سیاسەتیش بە سیاسەتی ڕزگارییەوە دەبەستێتەوە. هەوڵ دەدەم دوو تێما و ناوەڕۆكی دیكە بخەمە ڕوو، پەیوەندیی ماتریالیزمی مێژووییی واڵتەر بنیامین بە سیلانەوە و سیلان و خوێندنەوەى بنیامین و هەروەها ئایا ئاراستەى سیلان بەرانبەر بە هایدیگەر چۆن بووە. بۆ ئەم مەبەستەش لەم بەشەدا پشت بە تەحەداكانی ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە كتێبی “سەدە”دا.

تۆتناوبێرگ یان سیاسەتی بەخشین؟

دەربارەى پەیوەندیی پۆڵ سیلان و مارتین هایدیگەر

تۆتناوبێرگ (Todtnauberg) ناونیشانی شیعرێكی پاوڵ سیلانە، ئەویش حەفتەیەك دوای سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٦٧، ئەم شیعرەى نووسیوە. ناونیشانەكە ئێستا ناوی شارۆچكەیەكی ئەڵمانیشە. ئەم ناونیشانە لە دوو بڕگە پێكهاتووە كە هەم لە شیعری سیلان و هەم لە فەلسەفەی هایدیگەردا گرنگییان هەیە: “بێرگ” (Berg) واتا “شاخ یان چیا”، و “تۆت” (todt) واتا “مەرگ”. شاعیرەكە و فەیلەسوفەكە بەناو دارستانەكەدا پیاسەیەكیان كردووە، دیار نییە لە ساتی پیاسەكردندا باسی چییان كردووە. ئایا چی ڕوویداوە لەنێوان شاعیرێك كە یەكێك بووە لە بەجێماوانی هۆڵۆكۆست و فەیلەسوفێك كە لە بەناوبانگترین هەوادارانی نازیزم بوو؟ زۆر كەس سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر، وەك سیاسەتی بەخشین دەخوێننەوە، واتا سیلان سەرەڕای سەرجەمی بنەماڵەكەى، هەرچی جووى ئەوروپایە لە كەمپی نازییەكاندا لەناوبران و خۆشی ڕاكردوو و بەجێماوی هۆڵۆكۆست بووە، چۆن لە فەیلەسوفێك خۆش بووە كە لایەنگری ئەم تاوانە بووە و ئەندامی نازییەكانیش بووە؟ لە كاتێكدا هایدیگەر هەتا مردنیش داوای لێبوردنی نەكرد و نەیگوت ئەوەى نازییەكان كردوویانە دژی مرۆڤایەتی بووە؟ بەكورتی هەرگیز باسی جینۆسایدی جووی بە دەستی نازییەكان نەكردووە. هەرگیز دژی كۆڵۆنیالیزم و ئیمپریالیزمی ئەڵمانی نەوەستاوە و قسەى لەسەر نەكردووە و بەپێچەوانەوە، بیركردنەوەى ڕاسیستی دژی مرۆڤایەتی، بەشێك لە فەلسەفەكەى پێكهێناوە.

من لەم بەشەدا، ئەم بۆچوونانە ڕەت دەكەمەوە كە پێیان وایە سیلان سازشی بۆ هایدیگەر كردووە و شیعرەكانی هەڵگری سیاسەتی بەخشین و هاوسۆزی بووە. لەم بەشەشدا، پشت بە فەیلەسوفێكی وەك ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە وتاری “ئاناباسیس”ی كتێبی “سەدە”دا كە لەم ڕێگایەوە پەلاماری هایدیگەر دەدات.

“چیاكانی مەرگ”

ئارنیكا، درەخشان،

وەرگیراو و نووسراو بەدروستی

بە ئەستێرەى مردوو لەسەرەوە،

لەنێو

كوخەكەدا،

نووسراو لە كتێبی میوانیدا

– ناوی كێ پێشتر تۆمار كرابوو

پێش ناوی من؟ –

لەم كتێبە

دێڕەكە دەربارەى

هیوایەك، ئەمڕۆ،

بۆ وشەیەكی

بیرمەندێك

كە دێت

لە دڵەوە.

چیمەنی دارستان، تەنانەت ڕێكنەخراو،

فریز و گیا و فریز و گیا، بەتەنها

ئاڵوگۆڕە پێنەگەییوەكان، پاشان، كەنێك ڕۆیشتن،

بەڕوونی،

ئەوەى ئێمەى پاڵ دەنا

مێنش (خەڵك)،

ئەویش گوێی لەوە دەبێت،

نیوە

هەنگاو بەسەر

زەوی بەپیتدا

شێداریی/

زۆر.

سیلان بۆچی سەردانی هایدیگەری كرد؟ هەندێك دەڵێن لەبەر ئەوەى شاعیرەكە ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە و بە هۆی ئەوەى چێژی لە پەیوەندیی فیكریی بە بیرمەندەكەوە بینیوە بۆیە چووەتە دیداری ئەو. زۆربەى ئەمانەى خاوەن ئەم بۆچوونانەن، ئەم ڕستەیەى سیلان لە شیعرەكەدا دەهێننەوە كە دەڵێت:

“لە كتێبی میوانیدا

ناوی كێ پێشتر

تۆمار كرابوو

پێش ناوی من”.

هەندێكی دیكە دەڵێن سیلان باسی جینۆسایدی جووەكانی بۆ هایدیگەر كردووە. لە كاتی گەڕانەوەدا، لەنێو سەیارەكە، دەنگێكی نامۆ دەبیسترێت، كە سیلان وشەیەك بەكار دەهێنێت و لە ئەڵمانیدا باو نییە و شاعیر فزوڵیی ئەوەى بۆ دروست دەبێت ئایا شۆفێرەكەش بیستوویەتی یان نا. شیعرەكە ئاوا كۆتایی پێدێت: “شێداری/زۆر”. فیلیپ لاكو-لابارت ئاماژەى بەوە كردووە كە “ئەمە شیعری نائومێدییە؛ بە ڕاستی، بەم جۆرەیە، نائومێدبوون لە شیعر پیشان دەدات”. ئەمەش نزیك لەو دێڕە بەناوبانگەى ئادۆرنۆیە كە دەڵێت: “بە ڕاستی شیعری لیریك دوای ئاوشڤیتز بێ مانایە”. ئایا بەڕاست سیلان كەیسی هۆڵۆكۆستی لەگەڵ هایدیگەردا باس كردووە یان نا؟ ئەگەر سەیرێكی شیعرەكە بكەین بەئاسانیی تێدەگەین، سیلان ڕەنگە باسی هۆڵۆكۆستی كردبێت، بەڵام هایدیگەر بێدەنگی هەڵبژاردووە و مۆریس بلانشۆش لەم بارەیەوە دەڵێت: “هەڵەى قەرەبوونەكراوەى هایدیگەر بێدەنگییەتی بەرانبەر بە ‘چارەسەری كۆتایی‘ [لەناوبردنی جووەكان]. ئەم بێدەنگییە، ئەویش كاتێك سیلان ئاماژەى پێكردووە، یان خۆبەدوورگرتنی هایدیگەر لەوەى داوای بەخشین لە شتێك بكات كە قابیلی بەخشین نەبووە، مانای ئەو ڕەتكردنەوە و ئینكاركردنەى بەخشیوە كە سیلانی نوقمی نائومێدی كردووە و بارودۆخیشی شێواندووە، چونكە سیلان دەیزانی ‘شۆوا‘ [هۆڵۆكۆست] دەركەوتەى جەوهەری خۆراوا و ئاشكرابوونی ئەو جەوهەرە بوو”.

ئالان بادیۆ و هایدیگەر: پۆڵ سیلان

ئالان بادیۆی فەیلەسوفی چەپی ڕادیكاڵی فەڕەنسی، لە كتێبەكەیدا بەناوی “سەدە” (٢٠٠٥/٢٠٠٧)ـەوە كە شیكاری بۆ شیعری سیلان و شیعری سان ژۆن پێرسی دەكات، لەو كتێبەدا نیشانەیەكی سەرەكیی بە ئامانج دەگرێت تا تیرەكانی خۆى تێبگرێت: مارتین هایدیگەر. بادیۆ لەم ڕێگایەوە و لە ڕێگای شیعری سیلانەوە دەیەوێت دژی جووڵەی “ماڵ/نیشتمان” (Heimat) بووەستێتەوە كە لە خوێندنەوە بەناوبانگەكەى هایدیگەردا بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین دەبینرێنەوە. لێرەشەوە دەتوانین خۆمان لەو بۆچوونانە ڕزگار بكەین كە پێیان وایە سیلان ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە، بەپێچەوانەوە بۆ بادیۆ، شیعری سیلان دابڕانێكی ڕادیكاڵە لەو دیدگایانەى لەسەر ئەم پرسە هەن. هایدیگەر لە شیكاریی هۆڵدەرلیندا چەمكی یۆنانیی “ئاناباسیس”ی زەینەفون وەك گەڕانەوە بۆ ماڵ وەردەگێڕێت و هەمووشمان دەزانین چەمكی “ماڵ” یان “نیشتمان” (Heimat) پێگەیەكی سەنتڕاڵی لە فەلسەفەى ئەو فەیلەسوفەدا هەیە. دەفتەرە ڕەشەكانی هایدیگەر (٣٤ دەفتەر كە لەنێوان ساڵانی ١٩٣١ تا ١٩٧٦ نووسراون) گەواهین لەسەر دیدگای نەژادپەرستانە و ڕاسیستانەى فەیلەسوفەكە بەرانبەر بە جوو و تەنانەت ڕەوایەتیی تەواو ئایدیۆلۆژییش دەهێنێـەوە. لە بەرهەمەكانی هایدیگەردا، دەتوانین بە بەردەوامیی چەمكەكانی “ماڵ” و “نیشتمان” بدۆزینەوە. ئەم چەمكە لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە باس لە “ڕیشەداربوون لەنێو شوێن”دا دەكات؛ و بەڵام لە مانا سیاسییەكەیدا جۆرێكی ناسیۆنالیزمی پریمیتیڤ و سەرەتاییە. هایدیگەر باسی لە “خاك و خوێن” دەكرد، كە بەتەواوی لەگەڵ پروپاگەندە سیاسییەكەى نازییەكاندا دەهاتەوە. بۆیە هایدیگەر تەنانەت دەیگوت “ئاژەڵانیش ڕاستە بێ زمانن بەڵام بێ شوێن و بێ ماڵ نین”، بەڵام جووەكان “بێ دونیا و بێ ماڵ و بێ شوێنن”. دەیگوت “دونیای ئاژەڵان كەمترە”، بەڵام لەبەرانبەردا “جووەكان هەرگیز لە دونیادا نەبوون، هەرگیز هیچ شوێنێكیان نەبووە”. لە كتێبی بوون و كاتدا باس لە نموونەى بەرد دەكرێت وەك شتگەلێك كە “دونیا”ی نییە. بەڵام بەرد ئەگەر بێ دونیا و بێ شوێنیش بێت، ناتوانێت هەڕەشە بێت بۆ سەر شارستانێتی و كۆمەڵگا، بەڵام جووەكان هەڕەشەن.

لە كتێبی “سەدە“دا ئالان بادیۆ شیعری “ئاناباسیس”ی سیلان بە وەرگێڕانی ئینگلیزیی مایكڵ هامبۆرگەر دەخوێنێتەوە. “ئاناباسیس” لای بادیۆ گرنگییەكی بنچینەیی ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردن ئاشكرا دەكات كە دەبێت چۆن ئێمە لەهەر جووڵەیەكی هەوڵ و گەڕانی سوبژێكت تێبگەین بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو خراپە هاوبەشانەى لەناوەوەى “گەڕانەوە بۆ ماڵ” سەپێنراوە.

هەروەك هەمووان دەزانن “ئاناباسیس” هەم ناوی كتێبێكە لە نووسینی زەینەفونی مێژوونووس، ئەدیب، نووسەر و فەیلەسوفی ئەسینایی و هەم ڕابەرایەتیكردنی گەڕاندنەوەى لەشكری ١٠ هەزار سەربازی یۆنانییە بۆ ناو خاكی ئەسینا بە ڕابەرایەتیی زەینەفون. لای هایدیگەر ئاناباسیس دەگۆڕێت بۆ “گەڕانەوە بۆ ماڵ” لە تەفسیری هۆڵدەرلیندا و مانای زیاتری “بوون بە ئەڵمانی”، “خزمەتكردن بۆ بوون بە ئەڵمانی” دەگەیەنێت. بەكورتی: “گەڕانەوە بۆ ماڵ بریتییە لە بەدیهێنانی نیشتمانی ئەڵمانی”. بەڵام لای سیلان “ئاناباسیس” دەبێتە جووڵەى “بەرەو ماڵ”ی ئەو كەسانەى ماڵیان لەدەستداوە، خراونەتە دەرەوەى شوێن و یاساوە.

شیعری ئاناباسیس

ئەمە

نیشانەی بچووكی نێوان دیوارەكان

حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ

بەرەو سەر و گەڕانەوە

بۆ داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن

لەوێیە

مشكەكوێرەى هیجا و بڕگە

ڕەنگەكانی دەریا، دوور

بەرەو شوێنی ناقابیلی كەشتیوانی

پاشان:

سەرئاوكەوتووەكان،

تەختەكانی سەرئاوكەوتووە خەمبارەكان،

لەگەڵ ئەوانەى

بەئاسوودەیی هەناسە دەدەن، باز دەدەن و

بە حەز و خۆشییەوە بۆ ساتێك تەنها-: دەنگدانەوەى زەنگۆڵەى ڕۆشنایی

(دوم-، دون-، ئون-،

ئەندی سوسپیرات

كۆر)،

ئازاد بوو،

ڕزگار بوو،

ئێمە.

شتی بینراو، شتی بیستراو،

وشەى ناو چادر:

ئازادیی ڕوولەگەشە:

بەیەكەوە.⁶

وەك ئالان بادیۆ باسی دەكات لێرەدا سێ پێكهێنەری ناوەكیی ئاناباسیسی زەینەفون هەن– “دووبارە هەڵزنان بەرەو سەرچاوە”، “باڵەخانەى سەخت و دژواری تازەیی” و “ئەزموونی دوورخراوەی دەستپێكردن”  – لەنێو شیعرەكەى سیلانیشدا دووبارە بوونەتەوە، و هاوكات بوونەتە “سێ پەیوەندیی شلۆق و بەنزیكەیی ناقابیلی بەرگەگرتن: نیشانەی بەرتەسك، حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕین، داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن”. ئەم سێ پەیوەندییانە بەیەكەوە بریتیین لە “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”، واتا جوڵەى ئاناباسیسی سیلان. كاركردنە ناوەكییەكانی گرنگیی ئەم یەكەم خولانەوەیە زیاتر سروشتی دەقیق و وردبینیی ئەم “پەیوەندییانە” ئاشكرا دەكات. شیعرەكە بە وشەى “ئەمە” (Dieses) دەست پێ دەكات (this) “ئەمە، لێرە و ئێستا”. مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕی شیعرەكە بۆ زمانی ئینگلیزی بۆ بەرزكردنەوەى ئامادەیی خودی شیعرەكە، دەیخاتە ڕیزی “نیشانەى بەرتەسك”، بەڵام دەقە ئەڵمانییەكە نەرمییەكی حەرفییانەى زیاتری وەك “بەرتەسكی نووسراوی نێوان دیوارەكان” پیشان دەدات. زمانی شیعرەكە پوخت دەبێتەوە بۆ نێو “نیشانە”یەكی تاقانە كە بەو دیوارانەى دەوری گرتوون، ڕێگای لێگیراوە و بەربەستی بۆ دروستكراوە. وشەى ئەڵمانیی Zwischen بەگشتی بە مانای “نێوان” (between) دێت و وەردەگێڕدرێت، بەڵام هەروەها پاشگرەكانی Zwischenbemerkung(interruption) و Zwischenruf بە مانای “دابڕان، هەڵپەساردن” دێت، ئەمەش مانای خۆی لە ئینگلیزیدا لەدەستداوە كە دەتوانین لەم لەدەستچوونە تێبگەین. نیشانەى بەرتەسك و تەنگەبەر، بەڕواڵەت وشەیەكی سەپێنراو و داتاشراوە، خودی وشەكە هەرچۆنێك بێت دابڕان و هەڵواسینێك بۆ سنووردارێتیی دیوارە داسەپێنراوەكان بەدەستەوە دەدات و لەگەڵ خۆیدا ڕێگا بەرەو “داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن” دەگرێتە بەر.

ئەم یەكەم وەرچەرخانە بەستراوەتەوە بە دروستكردنی وشەیەك لەسەر weg (وشەیەكی ئەڵمانی كە بە مانای ڕێگا دێت). Unwegsam مانای “ناهەموار” لە زمانی كوردیدا بە زەینماندا دەهێنێت یاخود وشەى “rough” لە زمانی ئینگلیزیدا. بەڵام وەرگێڕی ئینگلیزی، هامبۆرگەر، زیت و وریا و وشیارە لە مامەڵەكردن لەگەڵ وشەى weg لە پێكهاتە و دروستكراوی “unweg“دا، تەفسیكردن و تێگەیشتن لە unwegsam-wahre وەك شتێكی هاوشێوەى “حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ”، و وەرگێڕانەكەى بۆ “حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕكردن” (impassable-true) [یاخود حەقیقەت كە نابڕدرێت]. بێگومان، لە ئەڵمانیدا، ئەو ڕاستییەى هەر ڕێگایەك لە شیعردا لە یاریی وشەكاندا تاریك و ناڕوون دەبێت، بانگمان دەكات بۆ بیركردنەوە لە سەختیی ڕێگا، واتا ئەو ڕاستییەى كە ڕەوت و ڕۆیشتن لەڕێگای ئاناباسیسەوە دەبێت بگیرێتەبەر، بەئێمە نەبەخشراوە و پێمان نەدراوە. زمان لەنێوان دیوارەكانی ناقابیلی تێپەڕكردن و دیوارە سەختەكاندا سەپێنراوە، ئەمەش ڕاستە، بەڵام ڕێگای ناهەمواری داسەپاو بە هۆی شوا [ئاوشڤیتز]یشەوە بوونی هەیە؛ زمان تەنها ئامرازی بەردەوامبوونە، بەڵام دەبێت ببێتە زمانێكی بەرەنگارئاسا، “نیشانەیەكی بەرتەنگ”.

بادیۆ لە كتێبی سەدەدا خوێندنەوەكەى بۆ شیعری “ئاناباسیس” لە ڕێگای لابردنی پرسیارەكانی دیكە لە سنوورەكانی دەستەجەمعییەت، لە دیالەكتیكی “من” و “ئێمە”وە دەست پێ دەكات. بادیۆ دەڵێت:

“بۆ سەرجەمی دەستەی بیرمەندان، بەتایبەت لە سەردەمی بیركردنەوەى فاشیزمدا (و بەبێ هەڵاواردنی هایدیگەر)، “پیاوی نوێ” بەشێكە لە گەڕاندنەوەى پیاوی كۆن، ئەو پیاوەى كە دیار نەمابوو، بزر ببوو، گەندەڵ ببوو. لە ڕاستیدا پاڵاوتن و پاقژكردنەوە كەم و زۆر پرۆسەى توندوتیژئاسای گەڕانەوەى ڕیشە و سەرچاوەى لەڕیشەهەڵكێشراوە. شتی نوێ بریتییە لە بەرهەمهێنانی ڕەسەنێتی. لە شیكاری كۆتاییدا، ئەركی سەدەكە بریتییە لە بینینی ئێرە وەك دووبارە دامەزراندنەوە و گەڕاندنەوە(ی سەرچاوە) لە ڕێگای وێرانكاریی (ناڕەسەنێتییەوە)”.

لەژێر نیشانەى “ئاناباسیس”دا بادیۆ سەرچاوەكانی بیركردنەوە لە ڕێگای دروستكردن دەبینێتەوە، دوای جۆرە ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردنێكی سوبژێكتی زووتێپەڕی نادڵنیای خود دەبێتەوە – “ئێمە”یەك كە نایەوێت ببێت بە سوبژێكت. دیارە شیعرەكەى سیلان وەڵامێكە بۆ دینامیكییەتی ئەو ناساندنەى لە خوێندنەوەى هایدیگەردا بۆ شیعری هۆڵدەرلین دەبینرێت، كە ئەم شیعرەی سیلانیش گەلێك ڕەگەز و سەرچاوە بۆ فەلسەفەى بادیۆ دابین دەكات. دیارە بە پشت بەستن بە فەلسەفەى بادیۆ دەبێت لەوە تێبگەین كە لەنێو توندوتیژیی سەدەى بیستدا، سوبژێكت چیتر نابێت بە چەمك و زاراوەكانی هاوشوناسیكردن بیری لێبكرێتەوە بەڵكوو دەبێت وەك ڕووداو ببینرێت. كەواتە ئەو پرۆسەیەى ڕێنمایی دروستبوونی سوبژێكت دەكات دژی هاوشوناسیكردن و یەكخستن و وەك یەك لێكردن دەوەستێتەوە. ئەم چەمكە یەكێكە لە چەمك و زاراوە سەرەكییەكانی هایدیگەر لە شیكردنەوەى هۆڵدەرلیندا، كە سیلان دژی دەوەستێتەوە و وەك یەك لێكردن وەك شوا [ئاوشڤیتز] دەبینێت.

بۆیە وزە و هێزی هاوچەرخانەى “ئاناباسیس”ی سیلان بۆ ئالان بادیۆ، هەم لە ڕەتكردنەوەى هایدیگەرەوە سەرچاوە دەگرێت و هەم بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگاری. سوبژێكتی نوێی سیلان بۆ زاڵبوون بەسەر هایدیگەردا، بەتەنها تاوانباركردنی شەخسیی ئەو نییە وەك هاریكاری نازیزم، بەڵكو بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگارییە دژی “گەڕانەوە بۆ ماڵ” [نیشتەجێبوونی ئەڵمانی]یە لەڕێگای بەدەستەوەدانی كۆچ و جووڵەی “ئاناباسیس” “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”. ئاناباسیس جۆرە ڕەوتگرتن و ئاراستەى سوبژێكتە بۆ وەستاندن و دەستێوەردارن: ڕەتكردنەوەى ئایدیالە ئەفسانەیی/كولتوورییەكانی ئەڵمانیبوون و دروستبوونی سوبژێكتێكی پڕ لە جووڵە. ئەمەش لە تەفسیر و خوێندنەوەى بنیامینییانەدا زیاتر دەردەكەوێت كە لە بەشی دواتردا باسی دەكەم.

ماتریالیزمی مێژوویی-شیعریی سیلان لە ڕێگای بنیامینەوە

واڵتەر بنیامین یەكێكە لەو بیرمەندە دیارانەى بووەتە دەروازەیەكی گرنگ و ڕادیكاڵ بۆ لێكۆڵینەوە لە جیهانی ئەدەبی و هونەری و پەیوەندیی بە جیهانی ماتریالییەوە. من لەم بەشەدا هەڵوەستە لەسەر ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین دەكەم و پاشان پەیوەندیی بە پۆڵ سیلانەوە دەخەمە ڕوو. هەروەها دەبێت ئەوەشمان لە یاد بێت كە سیلان خۆی شیعری بۆ بنیامین نووسیوە.

بنیامین دەنووسێت “خستنەڕووی هەموو مێژوویەك دەبێت لەگەڵ وشیاربوونەوە و بێداربوونەوەوە دەست پێ بكات”. “بێداربوونەوە” ئەو ڕووداوەیە كە ڕابردوو بە سەردەمی ئێستاوە دەبەستێتەوە. بۆیە پاساژەكانی پاریس و دانانی لە لایەن بنیامینەوە وەك كاری مێژوونووسیی ماتریالیستی، هەر لەبەر ئەمەش دەڵێت كە مێژوونووسیی ماتریالیستی: “بێداربوونەوەیە لە سەدەى نۆزدە”. بنیامین لەم كتێبەشدا پشت بە مۆنتاژ و وێنە دیالەكتیكییەكان دەبەستێت تا بونیادی مێژوونووسیی ماتریالیستی خۆى دابمەزرێنێت. بێ هۆ نییە كە نامیلكە شیعرناسییەكەى سیلان بەناوی مێریدیان، جۆرێكە لە پیشاندانی مێژوویی و ئامادەیی مێژوویی لە هەمان مانای بنیامینی وشەكەدا. بۆیە سەرەتا پێویستە ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین بناسین ئەوسا وردتر تێدەگەین مەبەستی سیلان و پەیوەندیی بە ماتریالیزمی مێژووییەوە چییە.

یەك: ماتریالیزمی مێژوویی

“ماركس دەڵێت: شۆڕشەكان بزوێنەری مێژووی جیهانن. بەڵام لەوانەیە ئەمە بە شێوەیەكی دیكە بێت. پێدەچێت شۆڕشەكان ڕاكێشانی برێكی لەناكاوی قیتارەكە بێت لە لایەن سەرنشینانی قیتارەكەوە – واتا ڕەگەزی مرۆیی”.⁷ئەم ئیقتیباسەى بنیامین ڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ شۆڕش وەك دژی ئایدیای پێشكەوتن. ئەو بیرۆكەیەى هەر لە لیبراڵیزمەوە تا سۆسیال دیموكراسی و تا ماركسیزمی عەوامانەى ئەنتەرناسیۆنالی دوو باوەڕیان پێی هەبوو، بەتایبەت ماركسیستە حەتمیگەراكانی وەك ئەنتەرناسیۆنالی دوو لەو بڕوایەدا بوون گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرەكان خۆبەخۆ دەبێتە هۆى سەرهەڵدانی سۆسیالیزم، بەڵام پێشبینیی مەترسییەكانی ئەم پێشكەوتنەیان نەكردبوو كە دەتوانێت شارستانێتیی مۆدێرنیتەى سەرمایەداری بەرەو هەڵدێرەكانی خۆی ببێت و تاوان و كارەسات و وێرانە بەسەر وێرانەدا كەڵەكە بكات. هەر لە ئاوشڤیتز و هۆڵۆكۆست و دوو جەنگیی جیهانییەوە تا كارەساتی گەورەى پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر ناكازاگی و هیرۆشیما. تەنها ماتریالیزمی مێژوویی توانای پێشبینیكردنی ئەم كارەساتانەى هەیە و بە شێوەیەكی دروستیش ئاگادارمان دەكاتەوە. مێژووی ئەم چەند ساڵەش ئەمەى پشتڕاست كردۆتەوە.

كرۆكی تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو بریتییە لە “ماتریالیزمی مێژوویی”، كە بنیامین بە بەردەوامی لە تیۆری مێژوونووسییە ماتریالیستییەكەیدا بەكاری دەهێنێت.⁸ لە تێزی یەكەمدا بنیامین باس لە بووکەڵەیەك دەكات و دەڵێت: “ئەو بووكەڵەیەى پێی دەگوترێت “ماتریالیزمی مێژوویی” وادانراوە دەبێت هەمیشە براوە بێت. ئەو ئیتر بەئاسانی دەتوانێت دژی هەر نەیارێك ڕابێت و بیبەزێنێت”. بەڵام بە مەرجێك ئەگەر “بتوانێت خزمەتەكانی تیۆلۆژیا بەكار بهێنێت، هەر ئەو تیۆلۆژیایەى وەك هەمووان دەزانن بچووك و قڕێژ بووە و چیتر ناتوانێت ڕووی خۆى دەربخات”. یەكێك لە پرسیارە سەرەكییەكان ئەوەیە ئایا چۆن دەكرێت ئایدیای تیۆلۆژی لە مێژوونووسیی ماركسیستیدا بەكار بهێنرێت؟ لێرەدا دەرفەتی ئەوە نییە بە وردەكارییەوە لەسەر ئەم پرسە بووەستم بەڵام پاشان دەگەڕێمەوە سەری.

ڕووداوەكان بە هەموو چەشنەكانییەوە بە تێپەڕینی كات بە بەردەوامی كەڵەكە كراون و پاشان وەك ڕووداوی گرنگ و ڕووداوی ناگرنگیش پۆلێندبەند كراون. ئەوەى بۆ مێژوونووس یەكاڵاكەرەوەیە ئەوەیە كە ڕووداوی مێژوویی چ كاریگەرییەكی لەسەر هەلومەرجی ئێستا هەیە. مێژوونووسیی سەركەوتووان و براوەكان، ئەوانەى بە وریاییەوە دەزانن ڕابردوو لە بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا دووبارە ڕاڤە بكەنەوە، بنیامین لە تێزی چوارەمدا بەم جۆرە دەریدەبڕێت: “هەروەك گوڵەكان ڕوویان بەرەو خۆر وەردەچەرخێنن، ئەوەى تا ئێستاش هەبووە بە یارمەتیی جۆرێكی نهێنیی ڕۆشنەپێكهاتنـەوە هەوڵ دەدات بەرەو ئەو خۆرە وەربچەرخێت كە لە ئاسمانی مێژوودا دەدرەوشێتەوە”. لە هەمان كاتدا بنیامین باس لەوە دەكات كە ئەو مێژوونووسەى خۆی خستووەتە باوەشی ڕێبازی ماركسیستییەوە لە خەباتی چینایەتی تێدەگات و هەمیشە براوەی ئەم جۆرە مێژوونووسییەیە. بۆیە لە تێزی پێنجەمدا زۆر بەڕوونی دەریدەبڕێت، كە: “وێنەى ڕاستەقینەى ڕابردوو بە شێوەیەكی توند و خێرا (و ویزەویز) تێدەپەڕێت. تەنها دەكرێت وەك وێنەیەك ڕابردوو بگرین كە تیایدا ئەو ساتەكەى دەناسینەوە، دەدرەوشێتەوە و لەوە بەدوا بەخێرایی دەڕوات و نابینرێتەوە. “حەقیقەت هەرگیز لە چنگی ئێمە ڕاناكات” – ئەمەش كە دراوەتە پاڵ گۆتفرید كیلەرـەوە هەمان ئەو شوێنە داگیر دەكات كە تیایدا ماتریالیزمی مێژوویی خۆى لە وێنەى مێژووگەرایی بۆ مێژوو جیا دەكاتەوە و دادەبڕێت. هەر وێنەیەكی ڕابردوو بۆ ئەبەد دەڕوات و بزر دەبێت ئەگەر لە لایەن زەمەنی ئێستاوە وەك یەكێك لە كێشەكانی ئەمڕۆ نەناسرێتەوە و دانی پێدا نەنرێت”.

وێنەى ڕابردوو كە ئێستا مێژوونووسانی قوتابخانەى مێژووگەرایی باسی دەكەن و پیشانمانی دەدەن، وێنەى چینی حاكمان و سەركەوتووانە، كە وەك بنیامین بە زمانێكی شیعری دەڵێـت: “لە ساتی سەركەوتنی دوژمندا، تەنانەت مردووانیش لە ئەماندا نابن. ئەم دوژمنەش تا ئێستا جگە لە سەركەوتووان كەسی دیكە نییە و دوژمنە تا ئێستا بەردەوامە لە سەركەوتنی خۆى”. لەبەرئەوە، مێژوونووسیی سەركەوتووان، بەگوێرەى دیدگای ماركسیستی بریتییە لە چینی باڵادەست، كە ئیتر مێژوونووسییەكی نوێ جێگای دەگرێتەوە: ماتریالیزمی مێژوویی. ئەم ڕەوتە نوێیە هەوڵدەدات ڕابردوو بە زەمەنی ئێستاوە ببەستێتەوە نەك وەك بابەتێكی مێژوویی بۆ لێكۆڵینەوەى زانستی، بەڵكوو بۆ ڕزگاركردنی ڕابردووی تەواونەكراو لەپێناوی بونیادنانی داهاتوودا، چونكە تا ڕابردووی ستەملێكراو ڕزگار نەكەین، ناتوانین داهاتووی مرۆیی بونیاد بنێین. لەبەرئەوە ئیشی ماتریالیستی مێژوویی، بریتییە لە دابڕانی مێژوویی، چونكە مێژوونووسیی ماتریالیست مێژوو وەك ڕەوتێكی بەردەوامی ڕوولەسەر نابینێت، كە هەمیشە لە بەرژەوەندیی چینە باڵادەستەكان و دوژمنانی چینی كرێكاردا بەكار دەهێنرێت، بەڵكوو ئیتر مێژوو لە خوارەوە دەنووسرێتەوە، كە بریتییە لە نەریتی ستەملێكراوان. مێژوو هیچ كاتێك ڕەوتێكی ئارامی نەبڕیوە، هەمیشە چینەكانی خوارەوەى كۆمەڵگا ئەم بەردەوامێتییەیان وەستاندووە و گرفتیان بۆ دروست كردووە.

دوو: مێژوونووسیی شیعریی پۆڵ سیلان

وێنەى دیالەكتیكیی بنیامین بووەتە دەروازەیەك بۆ شیعری كریستاڵی هەناسەدانی سیلان. كریستاڵەكانی هەناسەدان بریتییە لە وێرانبوونی هەناسەدان، نیشانەیەكی “لەهەناسەكەوتنی نەخۆش” كە پێناسەى چارەنووسی مرۆیی دەكات لەنێو سیاقی مێژووی جیهانیدا. نەخۆشی و نیشانەى نەخۆشیی كریستاڵی هەناسەدان لە ژوورەكانی گازی كەمپەكانی قڕكردنی جووەكاندا بەكارهێنراوە. “كریستاڵی هەناسەدان، بریتییە لە كریستاڵی مەرگ، نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان”. لەگەڵ ئەوەى پێم وایە كریستاڵی هەناسەدان بریتییە لە نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان، بەڵام بۆ دانانی كریستاڵی هەناسەدان تەنها وەك شتێكی ڕووت كە لە لایەن هێزە مێژووییە دەرەكییەكانەوە دیاری كراوە، ئەوا لە هەمان كاتدا دەكرێت دامەزراندنەوەى لە ئینسانیخراوی مەرگێكی نەناسراو بێت. لە مەرگدا، تاك لە هەناسەدان دەكەوێت، كە لە ژیاندا، بریتی بوو لە درزێك دەبوو بەسەریدا باز بدات. و بۆیە، مەرگ بریتییە لە ئاوێتەبوون لەگەڵ نیشانەى هەناسەدانی كەسێك: مانا و ئاراستەی ژیان. ئەگەرچی ئەمە بریتییە لە نیشانەیەكی مەرگ، بەڵام شتێكی ئومێدبەخشانە لە وێنەى كریستاڵی هەناسەداندا هەیە. لە شیعری “گەندەڵبوون/وێرانبوون”دا سیلان كریستاڵی هەناسەدان بەم جۆرە وەسف دەكات:

قووڵ

لە هەڵكۆڵینی زەمەندا

لە لایەن

سەهۆڵی هەڵكۆڵراوەوە

لەچاوەڕوانیدایە، بۆ

كریستاڵێكی هەناسەدان،

شایەتی نەگەڕاوەى

تۆ.

بە مانایەك، كریستاڵێكی هەناسەدان، بریتییە لە ڕێگایەكی نامۆبووی دەربڕینی ئێمە “لێرە بووین” – بەتەواوی كراوە بەڕووی زماندا، جیهان، و بەشداریكردن لە ژیانی خۆماندا. بەڵام، ئەمە دەربڕینێكی تاقانەیە كە ئێمە فڕێ دەداتە بەردەم خۆمانەوە، ئەو كاتەش دەمێنێتەوە كە چیتر زمان، جیهانمان نەماوە، یاخود بوونمان مسۆگەر نییە بمێنێتەوە. ئەگەرچی ئەمە ناتوانێت مێژوو لە بەردەوامیی خۆی بخات، بەڵام دوژمنایەتیی لەگەڵ پیشاندانی ئاراستەیەكدا هەیە كە جیهان بەرەو هەڵدێر دەبات.

ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر.

شیعرەكانی پاوڵ سیلان فۆرمێكی بیركردنەوە دەخاتە بەردەستمان كە لە ماركسیزمی بنیامینەوە سەری هەڵداوە. ئەم فۆرمە خستنەڕووی مێژووە، مێژوونووسییەكی شیعری كە شوێنپێی لە پرۆسەى بێداربوونەوەدا هەیە كە بریتییە لە سوبژێكتی شۆڕشگێڕی. ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر. ئامانجی بنیامین لە نیگای ڕەخنەییی خۆیدا لە كارەساتی پێشكەوتنی مێژوویی كە دەیویست فۆرمی ماتریالیزمی مێژوویی وێران بكات، دووبارە لە لایەن مێژوونووسیی ماتریالیستییەوە زیندوو كراوەتەوە و بووەتە دەروازەیەك بۆ مێژوونووسیی شیعری لای سیلان. لە ڕێگای لەناوبردن و وەستاندنی جووڵەى بەردەوامی پێشكەوتنی مێژووییدا، بنیامین دەیویست ئەم ڕەوتەى بەرەو كارەسات و فاشیزم هەنگاوی ناوە بوەستێنێت كە پاشان بووە هۆى ئاوشڤیتز و كارەساتی سەدەى بیست. ئەگەر سەیری شیعرەكانی سیلان بكەین پڕیەتی لە وێنەى ڕابردوو، ڕابردوو نەك وەك نۆستالژیا، بەڵكوو وەك ڕابردووی سەركوتكراو، بۆ سیلان، قڕكردنی جووەكان وێنەیەكی ڕابردووە كە بووەتە مۆركێك بە ناوچەوانی سەدەى بیستەوە و هایدیگەر ستایشكاری بوو، بۆیە ناكرێت سیلان لە سەردانەكەیدا لە هایدیگەر، خۆش بووبێت.

پاشان سیلان بەڕاشكاوی لەگەڵ بنیامیندا یەك دەگرێت، ڕزگاركردنی ڕابردوو، بۆ دامەزراندنی داهاتوو، بریتییە لە خەباتی چینایەتی. بۆیە چەمكە بنچینەییەكانی خودی ماركسیش دێنە ناو شیعر و خەباتی سیلانەوە. بێ هۆ نییە كە كەسێكی وەك شانۆن هایسی لێكۆڵەری سیلان دەڵێت: شیعری سیلان بریتییە لە شۆڕش لە مانا و ئاراستەى بووندا. ئەمەش بەقووڵی بەستراوەتەوە بە خەباتی چینایەتییەوە. تەنها ئەگەرێك بۆ دووبارەنەبوونەوەى كارەسات، بریتییە لە گەیشتن بە كۆمەڵگای بێچین. لێرەشدا پەیوەندیی سیلان و بنیامین بەتەواوی ڕۆشن دەبێتەوە.

سەرچاوەكان

Benjamin, B. The Arcades Project. Translated by Rolf Tiedemman. Cambridge: Belknap Press, 1999.

Benjamin, B. The Correspondence of Walter Benjamin, 1910–1940. Edited by Theodor Adorno andGershom Scholem. Chicago, IL: Chicago University Press, 1994.

Benjamin, B. Illuminations. Edited by Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 2007.

Benjamin, B. The Origin of German Tragic Drama. Translated by John Osbourne. New York: Verso,2009.

Walter Benjamin: Marx sagt. Manuskripte – Entwürfe und Fassungen. In: Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 153.

Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 93.

Coetzee, J. M. 2001. “In the Midst of Losses.” New York Review of Books, July 5. http://www.nybooks.com/articles/archives/2001/jul/05/in-the-midst-of-losses/.

Derrida, Jacques. 2005. Sovereignties in Question: The Poetics of Paul Celan. Translated byThomas Dutoit, Outi Pasanen, Philippe Romanski and Joshua Wilner. Edited by ThomasDutoit and Outi Pasanen. New York: Fordham University Press.

Alain Badiou, The Century, trans. By Alrberto Tsocano, Polity, 2007.

Celan, P. Breathturn Into Timestead: The Collected Later Poetry of Paul Celan. Translated by PierreJoris. New York: FSG, 2015.

Celan, P. The Meridian. Translated by Pierre Joris. Stanford, CA: Stanford University Press, 2007.

Celan, P. Selected Poems and Prose of Paul Celan. Translated by John Felstiner. New York: W.W.Norton, 2001.

Derrida, J. Specters of Marx: The State of Debt, the Work of Mourning, and the New International.Translated by Peggy Kamuf. New York: Routledge, 1994.

[6]ANABASIS دەقی ئەڵمانی شیعری ئاناباسیس

Dieses

schmal zwishhen Mauren geschriebne

unwegsam-wahre

Hinauf und Züruck

in die herzhelle Zukunft.

Dort.

Silbenmole,

meerfarben,

weit

ins Unbefahrne hinaus.

Dann:

Bojen-,

Kummerbojen-Spalier

mit den

sekundenschön hüpfenden

Atemreflexen-: Leuchtglockento

¨ne (dum-,

dun-, un-,

unde suspirat

cor),

aus gelöst,

eingelöst, unser.

Sichtbares, Hörbares, das

freiwerdende

Zeltwort:

Mitsammen.

پەراوێزەکان

The post سیاسەتی ڕزگاری یان سیاسەتی بەخشین؟ appeared first on ژنەفتن.

ژمارە (یەک و دوو)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆریی و هزریی و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە، بە سپۆنسەری و پاڵپشتی ئەم بەڕێزانە (دکتۆر هەڤین کەمال شامحەمەد، خاتوو ‘ئارەزوو مەحموود’ و کۆمپانیای کاروان عومەر) بڵاوکراویەوە.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسیار: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسیاران: (ئاکۆ قادر، سرود قادر، سوارە محەمەد، سۆران عومەر، سەروان ئەحمەد، فازڵ مەحموود، کازیوە. ک، مسلم ئەحمەدی، نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد، هەڵگورد سەمەد).

لەم هەفتەیەدا دەگاتە کتێبفرۆشییەکانی سەرجەم شار و شارۆچکەکانی هەرێمی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دەرەوەی وڵات. لە ڕێگەی ماڵپەڕی ژنەفتن و پەیج و کەناڵەکانی ژنەفتن لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، زانیاری لەبارەی دابەش کردن و ناوی کتێبفرۆشییەکان بڵاو دەکەینەوە.

تەوەری ئەم ژمارە (١-٢) لەبارەی (ئەدەبیات)ەوەیە. تەوەری ژمارەی داهاتوو (٣) لەبارەی (سینەما)یە و دوایین کات بۆ وەرگرتنی بابەت یەکی مانگی سێپتەمبەر ١/٩یە.

وتارە بڵاوکراوەکانی ئەم ژمارەیە:

لەبارەی “مارکی دو ساد”ەوە

میشێل فوکۆ

لە فرەنسییەوە: فازڵ مەحموود

ئه‌م ده‌قه‌ بریتییە له‌ نوسخه‌ی ئیدیتكراوی كۆنفراسێك كه‌ له‌ لایه‌ن زانكۆی بوفالو  Buffalo له نیۆیۆرك له‌‌ مارسی 1970 ڕێكخراوه‌، كه‌ به‌شی زمان و ئه‌ده‌بیاتی فره‌نسی فۆكۆیان داوه‌تكردبوو بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیاتی فره‌نسی. له‌ ڕۆژی دووه‌مدا له‌ دوو به‌شدا قسه‌ی له‌سه‌ر “مارکی دو ساد”، یاخود باشتر بڵێین له‌سه‌ر ڕۆمانی ژوستین كردووه‌. له‌ به‌شی یه‌كه‌می وتاره‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕۆمانه‌كه‌، فۆكۆ باسه‌كه‌ی ته‌رخانكردووه‌ بۆ مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندی نێوان هه‌قیقه‌ت و ئاره‌زوو له‌ لای ساد به‌ گشتی و، له‌م ڕۆمانه‌ی به‌ تایبه‌تی؛ له‌ به‌شی دووه‌میشدا سه‌رقاڵی شیكاری مه‌سه‌له‌ی “گوتاره‌” لای ساد. فوكۆ هه‌وڵیداوه‌ ساد نه‌ك له‌ ئاستی ئه‌دیبێك به‌ڵكو له‌ ئاستی فه‌یله‌سووفێك پیشان بدات، هەروەها به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو خوێندنه‌وه‌ باوه‌كان بۆ ساد، كه‌ ئه‌ویان به‌ستووه‌ته‌وه‌ به‌ مه‌سه‌له‌ی سێكسوالیتێ و لادانی سێكسی و ئه‌خلاقی و هتد… به‌ ئه‌رگۆمێنێت ده‌یسه‌لمێنێت كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ی ساد و به‌رهه‌مه‌كانی تریشی هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ مه‌سه‌له‌ی سێكسوالیتێه‌وه‌ نییه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و خوێندنه‌وه‌ی فرۆید و هێربێرت ماركوزه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ ساد به‌ لاڕێبردن ده‌زانێـت و پێی وایه‌ ته‌نانه‌ت فرۆید و ماركوزه‌ش له‌ تێگه‌یشتن له‌ ساد كه‌وتوونه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌.

فوکۆ و كلۆسۆڤسكی: سنووره‌كانی ساد

برێنت ئه‌دكینز

لە ئینگلیزییەوە: سەروان ئەحمەد

ئەم وتارە بەدواداچوونە لەسەر پێوەندی بەرهەمەکانی میشێل فوکۆ لەگەڵ ساددا، بە گەڕانەوە بۆ کاریگەرییەکانی هەر یەکە لە موریس بلانشۆ و كلۆسۆڤسكی لەسەر فوکۆ.

گرفته‌ میتۆدییه‌كانی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌ده‌ب

 ئه‌لسه‌ید یاسین

لە عەرەبییەوە: ئاكۆ قادر حه‌مه‌

لقێكی تایبه‌ت له‌ كۆمه‌ڵناسی چێ بووه‌، ئه‌ویش كۆمه‌ڵناسیی ئه‌ده‌به‌، كه‌ ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌ بكات وه‌ك دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌ویش به‌ پشت به‌ستن به‌ میتۆده‌كان و ئامرازه‌ به‌كارهاتووه‌كانی ناو كۆمه‌ڵناسی

لەم لێکۆڵینەوەیەدا هەوڵ دراوە چوارچێوه‌یه‌كی گشتی بۆ گرفته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م زانسته‌ نوێیه‌ دابڕێژێ، ئه‌ویش به‌رمه‌بنایی كتێبه‌كانی هه‌ندێك له‌ لێكۆڵه‌ره‌ فه‌ڕه‌نسییه‌كان، به‌ تایبه‌ت ئه‌لبێر میمی و ڕۆبێر ئیسكارپیت.

دەمامکە نێرینەییەکان و ئاکارە سێکسییەکان لەناو ئەفسانە و ئەدەبدا

هارتموت بیوهمە

لە ئەڵمانییەوە: سوارە محەمەد

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ ئاشکراکردنی دەمامکە نێریینەکان لەناو ئەدەب و ئەفسانەدا کە لە ڕێگەیانەوە پیاوان دەسەڵات لە مێینە وەردەگرنەوە. وەکو نموونەیەک لەوان، ڕۆمانی”ڤینۆسی فەروپۆش”ی زاشەر-مازۆخ دەخرێتە بەرباس. هەروەها باسێکە لەبارەی هەردوو دژبەری مازۆخیزم و سادیزم کە بە هۆی دەمامکەوە، مرۆڤ بە تایبەتی نێرینە هەوڵی بەدیهێنانی ئارەزووەکانی خۆیان دەدەن.

مانیفێستی شیعری

فازڵ عەزاوی

لە عەرەبییەوە: نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

ئەم مانیفێستە شیعرییە، یەكێكە لەو مانیفێستانەی لەگەڵ هەنگاوەكانی گۆڕین و پەرەسەندنی شیعری عەرەبیدا لەدایكبووە كە چوار شاعیری عەرەبی عێراقی (لەژێر كاریگەریی گۆڤاری “شیعر”ی لوبنانی) لە ژمارەی یەكەمی گۆڤاری (شیعر 69)ی بەغدادیدا بڵاویان كردۆتەوە. لێرەدا سنوورەكانی فكر و تێڕوانینی ئەو وەچە شیعرییەی ساڵانی شەستەكان و سەرەتای حەفتاكان ئاشكرا دەبێ كە فكری چەپ بەسەر ڕەوتی بیركردنەوەیاندا زاڵ بووە،

توێژینەوەی ئەدەبی و سرووشتی ئەدەبی

ڕێنێ وێلێک و ئاوستین وێرێن

لە ئینگلیزییەوە: سرود قادر

ئەم بابەتە وەرگێڕانی دوو بەندی بەشی یەکەمی کتێبی “تیۆری ئەدەبیات”ی هەر دوو ڕەخنەگر و تیۆرداڕێژی ئەمریکی ” ڕێنێ وێلێک و ئاوستین وێرێن”، لەم دوو بەشەدا بە گەڕانەوە بۆ بیرمەندان و ڕەخنەگران و تیۆرداڕێژانی دیکە پەرژاونەتە سەر ئەدەب و توێژینەوەی ئەدەبی و، سرووشت و ماهیەتی ئەدەب.

چارلێز دیکێنز و سەردەمی ڤیکتۆریایی

تێری ئیگڵتۆن

لە ئینگلیزییەوە: کازیوە. ک

ئەمە وتارێکی تێروتەسەلە لەسەر دیکێنز و ڕۆمانەکانی و، سەردەمی ڤیکتۆریایی لە ڕووی کولتووری و سیاسیی و ئابوورییەوە. ئیگلتۆن بۆ قسەکردن لەسەر ژیان و بیرکردنەوەی دیکێنز و هەروەها سەردەمی ڤیکتۆریایی و وڵاتی بەڕیتانیا لەو سەردەمەدا بە وردی ڕۆمانەکانی دیکێنز دەپشکنێ. هەروەها ئاوەڕ لە ڕۆماننووسەکانی دیکەی ئەو سەردەمەی بەریتانیا دەداتەوە.

دوو کاتژمێری تاریک و ڕوون لەگەڵ ‘خۆرخێ لوییس بۆرخێس’دا

ژان پۆل ئێنتۆڤێن

لە فرەنسییەوە: مسلم ئەحمەدی

ژان پۆل ئێنتۆڤێن ڕەخنەگری ئەدەبی  ئەم  دیمانەکەی لەگەڵ بۆرخێسدا ئەنجام داوە، هەوەڵ جار ساڵێک پاش مەرگی بۆرخێس لە چاپ دراوە. دیمانەکە هەندێ بابەتی گرنگ لە خۆی دەگرێ، لەوانەش: زمان،، وشە یان زاراوەی “بۆرخێسیی”، فەلسەفە، کوێریی، شیعر، ئەدەبی فەڕەنسی، پێرۆن و سیاسەت و نێروودا.

بە بۆنەی فیستیڤاڵی دووسەت ساڵەی لە دایکبوونی “فلۆبێر”ەوە

دیمانەیەک لەگەڵ ئیڤان لوکلێرک

لە فرەنسییەوە: هەڵگۆرد سەمەد

(ئیڤان لوکلێرک)، ماوەی ٣٠ ساڵ مامۆستای زانکۆ بووە و، لێکۆڵەری تایبەتمەندی ئەدەبی “گۆستاڤ فلۆبێر”ە. هەروەها سەرۆکی فێستیڤاڵی دووسەت ساڵەی لەدایکبوونی فلۆبێرە کە بڕیارە مانگی ئۆکتوبەری ئەمساڵ (٢٠٢١) بەڕێوە بچێت. لەم دیمانەیەدا کە گۆڤاری فیگارۆ لەگەڵیدا سازی داوە باسی هەندێ لایەنی ژیانی فلۆبێر و دادگاییەکەی و نامەکانی و بیروباوەڕی ئایینی و سیاسی ناوبراو دەکات.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم وەرگێرانه، بەشی دووەمە لە پێشنمایشی کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک یەکێکە لە کتێبە بناغەییەکانی بیری مارتن هایدێگەر، تەنانەت وەک هاوکارێکی بەهێزیش دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە کتێبی بوون و کات لە کاتێکدا کە دوو ساڵ بەر پێشکەشکردنی ئەم وانەیە نووسراوە.

لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون هەبوون دەکات و تێیدا  ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و ڕۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای  گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە، مانای چەمکی  بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. بەشی یەکەمی لە ژمارە (سفر)دا بڵاو کراوەتەوە و لە ژمارەکانی دیکەی بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.                                                                                      

The post ژمارە (یەک و دوو)ی گۆڤارەی ژنەفتن بڵاوکرایەوە appeared first on ژنەفتن.