هاوشێوەیییەکانی نێوان هزری مارکس و نیچە لەوانەیە لە یەکەم نیگادا بەرچاو نەبن. بەڵام هەر کامیان هونەر و، بەتایبەتیتر، دیدگایەکی هونەریان بە تانوپۆی ژیانێکی شیاو دادەنا. هەر بیرمەندێک بە شێوازی جیاواز ڕەخنە لە نوێباوی (مۆدێرنە) دەگرێت؛ نیچە لە ڕێی فەلسەفە و دەروونناسییەوە، مارکس لە ڕێی ئابوورییەوە. کەچی وەک یۆناس چێکا دەیگێڕێتەوە، ئەم دوو کێلەبەردەی مێژوو، دیدگایەکی ئارمانشاریی هاوبەشیان هەیە جا چ دەروونی بێت یان کۆمەڵایەتی، کە زۆر بە چڕی لەسەر چەسپاندنی ژیان لە ڕێگەی هونەرەوە چەقی بەستووە.

فریدریش نیچە لە پێشەکیی یەکەم پەرتووکیدا، هونەری بە “پیرۆزترین ئەرک و کردەی ڕاستەقینەی مێتافیزیکیی ئەم ژیانە” ناو برد، بانگەشەیەک کە ئاوازی بۆ تەواوی ڕێبازە فەلسەفییەکەی دانا. بەڵام ئاسۆبڵندیی ئەم دیدگایە بۆ هونەر بە هیچ جۆرێک لە فەلسەفەی ئەڵمانیی سەردەمی نیچەدا نامۆ نەبوو و، کارڵ مارکس بیرمەندێک کە ناوەکەی بە دەگمەن لەگەڵ جوانیناسیدا دەبەسترێتەوە، لە ڕاستیدا هەمان ئەم ئاواتە گەورەیەی هەبوو. هەردوو فەیلەسووفەکە کردەی جوانیناسییان بە دانەبڕاو لە هەبوونێکی ڕەسەنی مرۆڤانە دەزانی.

بەرەو کۆتاییەکانی سەدەی هەژدە، فەلسەفەی ئەڵمانی وەرچەرخانێکی گەورەی بەخۆوە دەبینی. فەلسەفەکەی کانت، نەریتەکانی فەلسەفەی “وشکەباوەڕی” (دۆگمایی) ڕووخاندبوو و زۆرێک لەو گریمانانەی بنکۆڵ کرد کە خواناسیی دامەزراو پەیڕەوی دەکردن. لە کاتێکدا زۆرێک گەشبین بوون و ئەمەیان وەک بەئاگابوونەوەی فەلسەفە لە “خەوی وشکەباوەڕی” خۆی دەبینی، هەندێکی تر دەترسان کە پاشەکشەی خواناسی، ژیان لە واتا و پاساوەکانی دابماڵێت. لەم چوارچێوەیەدا بوو کە زاراوەی “هیچباوەڕی” بۆ یەکەمجار بڵاو بووەوە، کاتێک فەیلەسووف فریدریش یاکۆبی فەلسەفەکەی کانتی بە هیچباوەڕانە تۆمەتبار کرد تا ئەو ئاستەی کە باوەڕ لاواز دەکات. هەندێکی تر هاودەنگ بوون لەگەڵ کانت، بەڵام نیگەرانی ئەو لەتبوونە ئاشتهەڵنەگرەی نێو هزری ئەو بوون: لەتبوونی نێوان فەلسەفەی بیردۆزی (کە مرۆڤی وەک بوونەوەرێکی سروشتی دەبینی، کە بە یاسا ناچارییەکانی فیزیا دیاریکراوە) و فەلسەفەی کردەیی (کە مرۆڤی وەک بکەرێک دەبینی، کە توانای ئازادی و هەڵبژاردنی ئاکاری هەیە). چۆن دەکرا ئەم دوو لایەنەی هەبوون کە وا دەنواندرا لەگەڵ یەکدا ناگونجێن، پێکبهێنرێنەوە؟

لە وەڵامی کێشەکانی سەرەوەدا بوو کە زنجیرەیەکی درێژ لە بیرمەندانی ئەڵمان هەوڵیاندا چارەسەرەکان نە لە خواناسی، نە لە مەعریفەتناسی یان زانستی سروشتیدا، بەڵکوو لە جوانیناسیدا بدۆزنەوە، و پێویستە دوو کاریگەرترین فەیلەسووفی سەدەی نۆزدەی ئەڵمانیا، کارڵ مارکس و فریدریش نیچە، وەک دانیشتووی ئەم چوارچێوەیە ببینرێن.

 فەیلەسووفە جوانیناسەکانی ئەم قۆناغە بەوە جیا دەکرێنەوە کە دیدگایان بۆ هونەر چەندە ئاسۆبڵندە و، بە لەبەرچاوگرتنی گەورەییی ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕوویان ببووەوە، ئەمە تێگەیشتنی سادە بوو: هونەر بۆ ئەوان دەبوو ئەو بۆشایییە پڕ بکاتەوە کە بەهۆی مەرگی خوداوە بەجێماوە.

پێش ئەوەی خۆیان بۆ فەلسەفە تەرخان بکەن، هەردوو مارکس و نیچە سەرەتا ویستیان بببنە هونەرمەند. خولیای سەرەکیی نیچە مۆسیقا بوو، و لە تەمەنی لاوێتییەوە تا دەیەی کۆتاییی ژیانی هۆشیاری، ئاوازی دادەنا، لە کاتێکدا مارکس دەیویست ببێتە هۆنەرێکی ڕۆمانتیک. هەندێک لە سەرەتاییترین نووسینە بەردەستەکانی هۆنراوەن، و وەک خوێندکارێکی گەنج، سێ دیوانی هۆنراوەی بۆ جێنیی هاوسەری نووسی. هەرچەندە ئەوان لە شوێنێکی تردا جێپەنجەی هەمیشەییی خۆیان دۆزییەوە، بەڵام هونەر هەرگیز بایەخی لەدەست نەدا بۆیان، نەک تەنها وەک خولیا و حەزێک لە ژیانی تایبەتیاندا، بەڵکوو وەک لایەنێک لە نووسینە فەلسەفییەکانیشیاندا.

نیچە بەناوبانگە بە وتەکەی کە دەڵێت “تەنها وەک دیاردەیەکی جوانیناسییە کە هەبوون و جیهان بۆ هەمیشە ڕەوایەتی پێ دەدرێت.” ئەو باوەڕی وابوو کە، لە نەبوونی خودادا، تەنها هونەر دەتوانێت ڕەوایەتیی جیهانێک بدات کە ئەوەندە پڕە لە ئازار. ئەمەش لەبەر ئەوەی هونەر توانای ئەوەی هەیە کە تەنانەت گەورەترین ژان و ئێشیش بگۆڕێت بۆ شتێکی جوان، و جوانی شتێکە کە خۆی ڕەوایەتیی بە خۆی دەدات. لە بیری گشتیدا، مارکس زۆرجار وەک پێچەوانەی بیرمەندێکی جوانیناس دەبینرێت، کەسێک کە هونەر کورت دەکاتەوە بۆ بارودۆخە ئابوورییەکانی کە تێیدا دادەهێنرێت، یان بۆ تەنها ئامرازێکی بەکەڵک بۆ بانگەشەی سیاسی، بەڵام هیچ شتێک لەمە دوورتر نییە لە ڕاستییەوە. مارکس خەفەتی بۆ ئەو شێوازە دەخوارد کە سەرمایەداری دەبێتە هۆی هەستێکی جوانیناسیی دواکەوتوو، چون جوانیی شتەکان بەهۆی بەهای ئاڵوگۆڕییانەوە پەردەپۆش دەکرێت: “بازرگانی کانزاکان تەنها بەهای بازرگانی دەبینێت نەک جوانی و خەسڵەتی تایبەتیی کانزاکە”.

هەردوو فەیلەسووفەکە سەیری یۆنانی کۆنیان دەکرد وەک قۆناغێکی نموونەیی لە دیرۆکی هونەردا، هەرچەندە نیچە باوەڕی وابوو کە یۆنانییە کۆنەکان لە سەردەمی هۆمیرۆسدا گەیشتبوونە لووتکە، و لەگەڵ سوکراتدا بارودۆخەکە بەرەو خراپی چوو، و بڵاوبوونەوەی ئەو جۆرە کەسەی کە نیچە بە “مرۆڤی سوکراتی” ناوی دەبرد، جۆرێک کە لە سەردەمی نوێباودا دەگاتە لووتکە. مرۆڤی سوکراتی کەسێکە کە گەڕان بەدوای ڕاستیدا دەخاتە سەرووی هەموو شتێکی ترەوە، و لە ڕێگەی ئەقڵی هێمن و دابڕاوەوە بەشداری لەم گەڕانەدا دەکات، و باوەڕی وایە کە ڕاستی چارەسەری هەموو شتێکە کە دەتوانین لە ڕێگەیەوە جیهان و هەموو دەردەکانی بسەلمێنین، ڕەوایەتی پێ بدەین، یان چاکی بکەین. بەم کارە، مرۆڤی سوکراتی بەهای هەستی جوانیناسی کەم دەکاتەوە، کە ناتوانرێت بە شێوەیەکی گونجاو لەلایەن ئەقڵەوە لێک بدرێتەوە، و بەمەش تاکە ڕێگەی گونجاو کە دەکرێت ژیانی پێ پاساو بدرێت جوانیی هونەری کەمنرخ دەکات.

نەک تەنها کردەی جوانیناسی بەوە ناسرابوو کە توانای سەلماندنی ژیانی هەیە، بەڵکوو لەلایەن زۆرێک لە بیرمەندانی ئەڵمانییەوە وەک ئامرازێک بۆ یەکخستنەوەی مرۆڤ و، بە هەمان شێوە، فەلسەفە سەیر دەکرا. لێرەدا سوودبەخشە کە ئاوڕێک لە ڕۆمانتیکی ئەڵمانی فریدریش شیلەر بدەینەوە. ئەمڕۆ، ئەو زیاتر وەک هونەر و شانۆنووسێک لەبیر دەکرێت، کە بە نووسینی “سروود بۆ شادی”، کە لە سیمفۆنیای نۆیەمی بتهۆڤندا بەکار هاتووە، هەروەها شانۆنامەی “ڕێگرەکان”، کە درامایەکی تراژیدیی کاریگەر بوو، ناسراوە. بەڵام لە سەردەمی خۆیدا، ئەو بەهەمان شێوە وەک فەیلەسووفێک کاریگەر بوو، کە بە نووسینەکانی وەک “دەربارەی پەروەردەی جوانیناسیی مرۆڤ”، یەکێک لە ئاسۆبڵندترین فەلسەفەکانی هونەری سەردەمی خۆی پێشکەش کرد. نەک تەنها کارەکانی لە گەشەسەندنی ئایدیالیزمی ئەڵمانیدا دوای کانت گرنگ بوون، بەڵکو کاریگەریشی لەسەر هەردوو مارکس و نیچە هەبوو.

شیلەر هێزی یەکخستنی دژبەرەکانی کە فەلسەفەی کانتی دایڕشتبوو، دایە پاڵ هونەر، وەک ئاشتکردنەوەی بیردۆز و کردەوە، ئازادی و پێویستی، ئەقڵ و هەستەکان، ماددە و گیان، بکەر و بابەت. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە، لە کردەی جوانیناسیدا، مرۆڤ بیرۆکەکان لە گیانەوە هەڵدەهێنجێت، و لە داهێنانی کارە هونەرییەکەدا، لە ماددەدا بەرجەستەیان دەکات. بۆ نموونە، ئەو کانڤاسەی بۆ نیگارکێشان بەکار دێت، یان ئەو بلۆکە مەڕمەڕەی بۆ پەیکەرتاشی بەکار دێت، شتی ماددی و ناچالاکن، کە بە پێویستی (یاساکانی سروشت) دیاری کراون، و لەگەڵ ئەوەشدا، لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی هونەرییەوە، دێن و بیرۆکەی گیانی و چالاک دەردەبڕن، کە بە ئازادیی مرۆڤ دیاریکراون. جیهانی ناوەوەی مرۆڤ لە دەرەوەدا بەدی دێت و بابەت بە بکەر ئاوێتە دەبێت. بەم شێوەیە، هونەر ئەوەی کە وا دەنواندرا دژ بەیەکە، ئاشتی دەکاتەوە، و بەمەش مرۆڤ دەکاتەوە بە یەکێکی تەواو. هونەر، بۆ شیلەر، دەرکەوتنی ئازادیی مرۆڤە.

“تەنها لە ڕێگەی ئەو جیهانە دەوڵەمەند و بەرجەستەیەی کە مرۆڤایەتی دایهێناوە، هەستەکانی مرۆڤیش دەوڵەمەند دەبن و پێدەگەن. ئەمەش هەستە باڵاکان پێکدێنێت: وەک گوێیەکی ئاوازناس، چاوێکی جوانبین؛ بە واتایەکی تر، ئەو هەستانەی کە دەتوانن لە دیاردەیەکی تاکەکەسیدا، جەوهەرێکی گەردوونی بدۆزنەوە.”

زۆر ئەگەری هەیە کە مارکس ڕێک لەم فەلسەفەیەوە وەریگرتبێت کاتێک لە دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ساڵی ١٨٤٤دا نووسیویەتی کە “مرۆڤ هەروەها داهێنراوەکانی بەپێی یاساکانی جوانی دەهۆنێتەوە.” کاریگەریی شیلەر بەتایبەتی ڕوونە کاتێک مارکس دەنووسێت کە “تەنها لە ڕێگەی ئەو جیهانە دەوڵەمەند و بەرجەستەیەی کە مرۆڤایەتی دایهێناوە، هەستەکانی مرۆڤیش دەوڵەمەند دەبن و پێدەگەن. ئەمەش هەستە باڵاکان پێکدێنێت: وەک گوێیەکی ئاوازناس، چاوێکی جوانبین؛ بە واتایەکی تر، ئەو هەستانەی کە دەتوانن لە دیاردەیەکی تاکەکەسیدا، جەوهەرێکی گەردوونی بدۆزنەوە.”

‌شوێنەواری ڕوونی هەمان کاریگەری لەلای نیچەش هەیە، کاتێک دەڵێت کە کەسێک لە دۆخی ئازادیی هونەریدا “شتەکان دەگۆڕێت تا هێزی خۆی ڕەنگ بدەنەوە، تا دەبنە ڕەنگدانەوەی تەواوکارییەکەی.” بە واتایەکی دیکە، مرۆڤ تەنها دەتوانێت خۆی بسەلمێنێت بە بەدیهێنانی بوونی ناوەکیی خۆی لە جیهانی دەرەوەدا لە ڕێگەی کردەی جوانیناسییەوە.

هاوشێوەیییەکی بەرچاوی دیکەی نێوان دوو بیرمەندەکە ئەوەیە کە هەردووکیان سەیری هونەریان نەک بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕوانگەی بینەرەوە دەکرد، وەک لەو کاتەدا باو بوو، بەڵکوو لە ڕوانگەی داهێنەرەوە. نیچە نووسیویەتی “کانت، وەک هەموو فەیلەسووفەکان، تەنها لە ڕوانگەی ‘بینەر’ەوە سەیری هونەر و جوانی دەکرد، لەبریی ئەوەی کێشەی جوانیناسی لە ڕێگەی ئەزموونەکانی هونەرمەندەوە (داهێنەر) ببینێت، و بەمەش بەبێ مەبەست ‘بینەر’ی خستە ناو چەمکی ‘جوان’ەوە.” هەر بۆیە، نیچە باوەڕی وابوو، زۆرێک لە فەیلەسووفەکان نەیانتوانیوە لە کاریگەریی ڕاستەقینەی هونەر تێبگەن، ئەوان خۆیان داهێنەری جوانیناس نین، و بەمەش ئاشنا نین بەو تین و تاوە ژیان‌بەخشەی کە تەنها لە دۆخی داهێنانی چالاکانەی جوانیناسیدا دێتە ئاراوە.

بە گۆڕینی جەمسەری ئەم تێڕوانینە، مارکس و نیچە دەستیان ڕاگەیشتە هەڵدانەوەی بارودۆخە ژێرخانییەکانی داهێنانی هونەری، لایەنی دەروونی بۆ نیچە، و لایەنی ئابووری بۆ مارکس، کە ئەمەش وای لێکردن باشتر شیاو بن بۆ گەڕان بەدوای ئەو زەمینەیەدا کە هونەر دەتوانێت بەڕاستی تێیدا ببووژێتەوە.

جێی ئاماژەیە کە، بۆ مارکس وەک بۆ نیچە، کردەی جوانیناسی تەنها لە کاری هونەریی ڕاستەقینەدا سنووردار نابێت، وەک ئەوانەی کە دەتوانیت لە پێشانگایەکدا دایبنێیت. بەڵکوو ئامانجی باڵای ئەوان ئەوەیە کە بە شێوازێکی جوانیناسییانە لە ژیان خۆی نزیک ببنەوە. وەک نیچە لە “زانستی گەش”دا دەیڵێت، “پێویستە ئێمە لە هونەرمەندانەوە فێربین لە کاتێکدا لەوان ژیرترین. چونکە عادەتەن لە حاڵەتی ئەواندا ئەم هێزە ناسکە لەو شوێنەدا دەوەستێت کە هونەر کۆتایی دێت و ژیان دەست پێ دەکات؛ ئێمە. بەڵام، دەمانەوێت ببینە هونەری ژیانی خۆمان.” نیچە جەختی لەوە دەکردەوە کە بە بیرکردنەوە لە ژیانمان وەک پارچەیەکی هونەری، دەتوانین وەک یەکەیەکی جوانی گشتگیر بیبینین کە چیرۆکێکی یەکگرتوو دەگێڕێتەوە. لە لایەکی ترەوە، مارکس جەختی لەوە دەکردەوە کە تەنانەت کاتێک کەلوپەل بۆ بەکارهێنانی کردەیی بەرهەم دەهێنین، بۆ نموونە، کەلـوپەلی ماڵ یان جلوبەرگ، دەتوانین بەپێی “یاساکانی جوانی” دیزاینیان بکەین، و بەم کارە خۆمان دەرببڕین، و خۆمان لەو شتانەدا ببینینەوە کە دروستیان دەکەین و لە ناویاندا دەژین. لە هەردوو حاڵەتەکەدا، ئامانجەکە ئەوەیە کە ژیان لە ڕێگەی چالاکیی داهێنەرانەی خۆمانەوە جوان بکەین.

فەلسەفەکانی مارکس و نیچە بێگومان جیاوازیی گەورەیان هەیە، بەڵام هاوکات هاوشێوەیی بنەڕەتیشیان هەیە کە لە وەرگرتنی باودا زۆر جار تێبینی ناکرێن یان فەرامۆش دەکرێن. بە سنووردارکردنی خۆمان تەنها لەسەر بابەتی جوانیناسی، دەتوانین هاوبەشیی بەرچاو لە نێوانیاندا بدۆزینەوە، هاوشێوەییەک کە تەنانەت دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ پڕۆژەیەکی هاوبەش. هەردوو بیرمەندەکە ڕەخنەگرن لە نوێباوی، و ڕەخنەی لێدەگرن بۆ دواخستنی گەشەی هەستی جوانیی ئێمە، و هەردووکیان ڕزگاری بە شتێک دەبینن کە لایەنێکی جوانیناسیی دانەبڕاوی هەیە. لە کردەی داهێنەرانەدا، ئێمە بیرۆکە ناوەکییەکانمان لە جیهانی دەرەوەدا بەدی دەهێنین، و کاتێک هونەر لە ژیاندا بەدی دێت، ژیان لە هونەردا دەچەسپێنرێت.

سەرچاوەکان (بۆ خوێندنەوەی زیاتر و قووڵبوونەوە):

• IwY2xjawMLGmZleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFLVTY4N0ViTHV6bXBBQXRFAR5O3dAEh_H4J8A50CegBqbLRukITp1I_gsHUbEjAiRAm1V2M5Ofn2b4PgPy7A_aem_SQVQcj

• نیچە، لەدایکبوونی تراژیدیا (١٨٧٢)، وەرگێڕانی: ڕۆناڵد سپیرز. کامبریج: چاپخانەی زانکۆی کامبریج.

• مارکس، دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ١٨٤٤، وەرگێڕانی: مارتن میلیگان. بەشی سێیەم، موڵکی تایبەت و کۆمۆنیزم، ل. ٤٦.

• نیچە، زەردەپەڕی بتەکان (١٨٨٨)، وەرگێڕانی: جودیس نۆرمان، لەناو: ئارۆن ڕیدلی و جودیس نۆرمان (ئامادەکاران) دژەمەسیح، ئەوەتا مرۆڤەکە، و نووسینەکانی تر. کامبریج: چاپخانەی زانکۆی کامبریج. بەشی “پێکدادانەکانی پیاوێکی نالەبار”، ژمارە ٩، ل. ١٩٦.

The post مارکس و نیچە: چۆن هونەر دەتوانێ فریادڕەسمان بێت؟ appeared first on ژنەفتن.

لە بەرهەمەکانی پێشوومدا چەند جارێ ئاماژەم بە فەلسەفەی (کارڵ پۆپەر) کردووە. بۆ نموونە لەو گفتوگۆیەی (گۆران عەبدولڵا)ی بەڕێوەبەری (دەنگەکان) لەبارەی (کارڵ مارکس)ـەوە لەگەڵیدا کردووم، گوتوومە: {(کارڵ پۆپه‌ر) ئایدیۆلۆجیاکانی به‌ دوژمنی کۆمه‌ڵگەی کراوه‌ زانیون‌، به‌وه‌ی ئه‌وان هه‌ڵگری حه‌قیقه‌تی ڕه‌هان و ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ ڕه‌هایه‌ش به ‌زۆر و له‌ ڕێگای زه‌بروزه‌نگه‌وه‌ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگەکاندا ده‌سه‌پێنن،  وه‌ک له‌ کتێبی (کۆمه‌ڵگەی کراوه‌ و دوژمنانی)دا ده‌یبینین. (پۆپه‌ر) ڕه‌خنه‌ی توند له‌ فه‌لسه‌فه‌ی مێژووگه‌رایی ده‌گرێت، که بە شێوە‌یه‌کی کۆنکریتی مه‌به‌ستی فه‌لسه‌فه‌ی (پلاتۆن)، (هیگڵ) و‌ (مارکس)ـه‌. واته‌ ئه‌و فه‌لسه‌فانه‌ی وا له‌ مێژوو ده‌ڕوانن، که‌ ڕه‌وتێکی ڕێک و ڕاسته‌ و له‌ژێر زه‌بری حه‌تمیه‌تدایە‌، به‌و مانایه‌ی هه‌ر ده‌بێت به‌پێی ئه‌و پێشبینییه‌ی ئه‌وان بچێته‌ پێشه‌وه‌. له‌ کتێبی (هه‌ژاریی مێژووگەرایی)دا ئه‌و پێشبینییانه‌ به‌ خورافه‌ ده‌زانێت و پێی وایه‌ ناکرێت نه‌ له‌سه‌ر ئاستی عەقڵ و نه‌ له‌سه‌ر ئاستی زانستدا پێشبینیی چۆنیه‌تیی ڕه‌وتی مێژوو بکرێت، به‌و پێیه‌ی مێژووی مرۆڤایه‌تی له‌ لایه‌ک پێوه‌ندیی به‌ خێراییی گه‌شه‌کردنی مه‌عریفه‌وه‌ هه‌یه‌ و له‌ لایه‌کی دیکه‌یش مه‌حاڵه‌ نه‌ له‌ ڕێگای زانست و نه‌ له‌ ڕێگای عەقڵه‌وه‌ پێشبینیی ئه‌وه‌ بکرێت، که‌ مه‌عریفه‌ی زانستیی مرۆڤ له‌ ئایینده‌دا چۆن گه‌شه‌ ده‌کات}. لە شوێنێکی دیکەی هەمان گفتوگۆدا ئاماژە بەوە دەکەم، کە {ئێمه‌ نه‌مانده‌توانی ڕه‌خنه‌ی ڕه‌خنه‌گرێکی وه‌کوو (کارڵ پۆپه‌ر) به‌ هه‌ند هه‌ڵبگرین و ناومان لێ ده‌نا ڕه‌خنه‌گری بۆرجوازی}.

مەبەست لەو ڕۆژگارەی سەردەمی بەعسە، کە کۆمەڵێک لاوی یاخی بووین و فەلسەفەی (مارکس) کۆی دەکردینەوە. هەر بە ڕاستی خۆم لەو ڕۆژگارەدا (پۆپەر)م ناسی، کە دەمویست بزانم ئەو ڕەخنەگرەی (مارکس) چیی نووسیوە و چۆن تیۆرییەکانی داڕشتوون. لە گفتوگۆکاندا بەردەوام ناوی دەهات و هەوڵ دەدرا بەرپەرچی ڕەخنەکانی بدرێتەوە، بگرە دەمانگوت ئەو کۆمەڵگە کراوەیەی دەیهێنێتە بەر چاو، هەر ئەو یۆتۆپیایانەیە، کە (مارکس) خۆی ڕەخنەی توندی لێ گرتوون. بۆ نموونە ئەو شەوەم لە بیرە، کە لەگەڵ کۆمەڵێک فێرخوازی دیکەی چەپی زانکۆی مووسڵ لە ماڵی فێرخوازان (student houses)دا بە سەر برد و بەشداریم لەو گفتوگۆیەدا کرد، کە لەبارەی (مارکس)ـەوە کرا. وەک هەمیشە ناوی (پۆپەر)یش هات. یەکێ لەو هاوڕێیانە لە کاتی گفتوگۆکەدا تێبینییەکانی خۆی لەسەر کاغەزێکدا دەنووسینەوە، بەو مەبەستەی ئەو دەمەی نۆرەی دێت، لە بیری نەچنەوە و بە چاکی دەریانببڕێت. ئینجا چونکێ هەر لە قۆناغی سەرەتایییەوە بە عەرەبی خوێندبووی، بەو زمانە تۆماری دەکردن. ئەوەی تەنیشتی ملی ڕادەکێشێت و دەیانخوێنێتەوە. وا ڕێک دەکەوێت لە پێش ئەوەوە قسە بکات. دەڵێت: (کارڵ بووبووز ڕەخنەی زۆری لە مارکس گرتووە). واتە (پۆپەر)ی لێ دەبێتە (بووبووز). بۆمان دەرکەوت ئەو برادەرە یەکەمجارە ناوی (پۆپەر) دەبیستێت، ئەویش بە هەڵە.

لەم چەند ساڵەی ڕابردوودا نووسەر و ڕەخنەگرە میلـلییەکان بەردەوام کۆمەڵێک چەمکیان فڕێ داون و ناوی زۆر فیلۆسۆفیان هێناون، بێ ئەوەی ئاگایییەکی ئەوتۆیان لە بارەیانەوە هەبێت، کە خۆم لە ڕێی پرسیارەوە ڕووبەڕووی هەندێکیان بوومەتەوە. نوێترین بەرهەمم، گوتارێکە لە ژێر ناونیشانی (ڕەخنەگری میلـلی و چەمکی خوێنەر)دا بڵاو کراوەتەوە.

لەم ڕۆژانەدا هاوڕێیەکم دەقی گوتوبێژێکی (ئارام کاکەی فەلاح)ی بۆ ناردووم، کە وەک ئەوەی پێی ڕاهاتووە بە زمانی میلـلی، ئەو زمانەی ڕۆژانە خەڵک لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا پێی دەدوێن، چەند شتێکی لەبارەی نووسینەوە گوتووە. ناوی کۆمەڵێک نووسەر و فیلۆسۆفی هێناون، کە یەکێکیان (پۆپەر)ـە. لێیان پرسیوە چ کتێبێک بۆچوونی گۆڕیوە. ناوی ئەوی لە پاڵ سێ نووسەری دیکەدا هێناوە. لێرەدا پەرەگرافەکەی وەک خۆی دەنووسینەوە:

(کۆمەڵگای کراوە و دوژمنەکانی- کارڵ پۆپەر کە ساڵی 1945 نووسیوێتی لە دوو بەشی کتێبێکی گەورەدا کە ڕەخنەی گرنگ لە فیکری پڵاتۆن و هیگڵ و مارکس دەگرێ بۆ پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا و چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە، زۆر شت لەو کتێبەوە فێر بووم).

بۆ کەسێک کەمێک ئاگای لە فیکری (پۆپەر) بێت، دەزانێت نووسەری ئەم وشانە شتێکی ئەوتۆی لەو بارەیەوە نەگوتووە. با بۆ ئەو پەرەگرافە بگەڕێینەوە، کە من لە سەرەتای ئەم نووسینەمدا لەو گفتوگۆیەی خۆمەوە وەرمگرت، کە دە ساڵ لەمەبەر لە (دەنگەکان)دا بڵاو کراوەتەوە و دواتریش لەگەڵ گفتوگۆی کۆمەڵێک نووسەری تر لە شێوەی کتێبدا چاپ کراوە. ئەمڕۆ لەوە ئاسانتر نییە هەر کەسێک ئەم چەند وشەیەی لەبارەی (پۆپەر) و چەمکی (کۆمەڵگەی کراوە)وە دەست بکەون: (ڕەخنەی گرنگ لە فیکری پڵاتۆن و هیگڵ و مارکس دەگرێ). چاکە، بەڵام دوای ئەوە چیی دیکە هەیە؟ ئایا ئەو پەرەگرافەی بە دروستی داڕشتووەتەوە؟ نووسیویەتی: (بۆ پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا و چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە). (پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا)؟ (پۆپەر) ئەوەی کردووە؟ ئەوە زمانی نووسینە؟ (چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە)؟ ئەوە دەربڕینی نووسەرێکە، ئاگای لە (پۆپەر) و ئەو فیلۆسۆفانەی تر بێت، کە لەم گوتوبێژەدا ناوی هێناون؟ گوتوویەتی: (زۆر شت لەو کتێبەوە فێر بووم). ئایا وایە؟

لەم نووسینەمدا تەوەرەیەک بۆ ناساندنی فەلسەفەی (پۆپەر) تەرخان دەکەم و دواتر بۆ ئەم پەرەگرافە دەگەڕێمەوە، بەڵام ئێستا پێم خۆشە ئەوە بڵێمەوە، کە هەمیشە لە ڕووبەڕووبوونەی فیکری میلـلیدا دوو ڕێگە دەگرمە بەر. یەکەمیان، لە ئاستی بابەتەکەدا هەندێ پرسیار دەورووژێنم. وا پێویست دەکات پەنا بۆ ڕەگەزی پارۆدی ببەم. واتە گاڵتە بەو بیرۆکە ڕووکەشانە دەکەم، کە هەن. دیارە مەبەست لە نووسینی نووسەرە، نەوەک نووسەر خۆی، لە کاتێکدا هەر فیکرێک، ئینجا هیی سەرۆکی حیزبە، یان هیی سەرۆکی دەستگەیەکی کولتووری، هیی ڕۆماننووسی بەناوبانگە، یان هیی شاعیری ناسراو، بۆ ئەوەیە بکرێتە بابەتی نوکتە و پێکەنین. ئەوەی لە لای من نەکراوە و ناکرێت، گۆڕینی بوونی مرۆڤە بۆ بابەت، کە پێشتریش گوتوومە ئەوەی بوونی کەسێک دەکاتە بابەت، هاوکات بەوە ڕازییە بوونی خۆیشی بۆ بابەت بگۆڕێت. (ئەوەتە لێرەیشدا جەختم لێ کردەوە). دووەم، هەوڵ دەدەم ئەو چەمکانەی فڕێ دراون، کە زۆرینەی کات بۆ فریودانی خوێنەرە، دروستتر بۆ فریودانی جەماوەرە، هەڵبگرمەوە و لە ڕێی دایەلۆگەوە ڕەهەندەکانیان دەربخەم. مەبەست لە دایەلۆگ، بەسەرکردنەوەی ئەو کەناڵە فیکرییانەیە، کە لەو بارەیەوە دواون. دەمەوێت بڵێم چۆن ئەو چەمکانەی لە کاتێکدا کۆمەڵێک ڕەگیان لەناو فەلسەفەدا هەن و کۆمەڵێک بیرمەندیش پێوەیانەوە خەریک بوون، لە لای ڕەخنەگری میلـلی، یان نووسەری میلـلی دەچنە ئاستی میلـلی و بە زمانی ڕۆژانە وەسف دەکرێن.

لێرەدا بیرەوەرییەکی منداڵیم دەگێڕمەوە:

سەرەتای حەفتاکانە و تەمەنم شەش ساڵە. لەسەر شەقامی شەستمەتری بە پۆلێک یاریکەر دەگەم، کە بە شۆرت و فانێلاوە ڕا دەکەن. ژنێک دەبینم، لە ژنێکی دیکە دەپرسێت، کە لە بەردەرگەی خۆیاندا وەستاوە، ئاخۆ ئەوانە کێن و چی دەکەن. ئەو بەم شێوەیە وەڵام دەداتەوە: یاریکەرن (لاعیبن). ئەگەر دەیانبینی لە تەلەڤیزیۆنیشدا چۆن گۆڵ دەکەن!

ژنی یەکەم مستێک بە سینگیدا دەکێشێت و بە خەمبارییەوە دەڵێت: هەی کوێراییم دابێت! هەی بمرم! وای نەمێنم!

هەندێک نووسەر و ڕەخنەگری میلـلی بێ ئەوەی بزانن ئەو چەمکانە چین و چۆن کاریان پێ کراوە، وەسفیان دەکەن و دەیانەوێت وامان پێشان بدەن، کە خۆیان پێوە ماندوو کردوون و بۆ هەر یەکێکیان چەند کتێبێکیان خوێندوونەتەوە. ئایا ئێمە ئەگەر بۆ بەرهەمەکانی (ئارام کاکەی فەلاح) بگەڕێینەوە، هەم ئەوەی لە بواری ئەدەبی گێڕانەوەدا نووسیونی، هەم گوتوبێژ و هەم گوتارەکانی، ئاماژەیەکی کاڵیش دەبینین، کە دەریبخات ئەو نووسەرە پێوەندیی بە خوێندنەوەی فەلسەفەوە هەیە؟ پاشکۆی کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)م بۆ بابەتێکی ئەو تەرخان کردووە و خوێنەر دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە. ئەو پرسیارانەم لە لا نەدەورووژان، ئەگەر پێشتر بەو زمانە ڕۆژانەیییەی نەنووسیبووایە.

وەک گوترا دواتر بۆ ئەو پەرەگرافە دەگەڕێینەوە.

*    *    *    *

کارڵ پۆپەر فیلۆسۆفی عەقڵ

ئەو فیلۆسۆفی عەقڵە، بگرە بە یەکێک لە فیلۆسۆفە دیارەکانی عەقڵ دادەنرێت لە سەدەی بیستەمدا، کە (٩٢) ساڵی تێدا ژییا، بەڵام لەو بوارەیشدا ڕێگەیەکی تایبەت دەگرێتە بەر و فەلسەفەیەکی تایبەتیش دادەمەزرێنێت، بە ڕادەیەک لە هیچ کۆمەڵناسێکی دیکە ناچێت. (پۆپەر) نەک هەر مەبەستی نییە لە ڕێی توێژینەوەی زانستییەوە بە حەقیقەتی ڕەها بگات، بەڵکوو دەیەوێت ئەوەیش دەربخات، کە هەر عەقڵانیەتێکی زانستی بەرهەمی مێژوویەکی دیاریکراوە، بۆیە ناکرێت لە سەردەمێکی دیکەدا پەنای بۆ ببرێت، بەوەی زانین لە پەرەسەندنی بەردەوام و خێرادایە، کە ئەو گۆڕانکارییانە وامان لێ دەکەن گومان بە پێشڕۆی خۆمان بزانین و هەمیشە تیۆرییەکان بخەینە بەردەم تاقیکردنەوەی سەختەوە، ئاخۆ دەردەچن، یان دەکەون؟  ئەوە هەر تاقیکردنەوەکانن پەرە بە تیۆرییەکان دەدەن و دەیانخەنە ئاستی بەرزترەوە، بێ ئەوەی بهێڵن بگەنە خاڵی کۆتایی، تا خۆیان بە حەقیقەتی ڕەها دابنێن. بەم شێوەیە تیۆرییەکان کاتێ دەتوانن درێژە بە خۆیان بدەن، کە لە تاقیکردنەوە بەردەوامەکان دەردەچن، دەنا لە کەڵک دەکەون و بە هیچ پاساوێک ناتوانرێت ژیانیان بە بەردا بکرێتەوە. ئەم پرۆسێسە ناوی پووچەڵکردنەوە، یان ڕەتکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە (Falsifiability)ـەیە، کە ڕاستییەکەی مەبەست لە بوونی توانای بەدرۆخستنەوەیە و پێوەرە بۆ ئەوەی چی زانستی و چی نازانستییە. دواتر بەشێکی تایبەتی بۆ تەرخان دەکەین.

دەکرێت بگوترێت (پۆپەر) مێتۆدێکی ڕەخنەییی تایبەت بە خۆی لە فەلسەفەی زانستدا دەگرێتە بەر، کە لەسەر پرینسیپی عەقڵانیەت دامەزراوە و لەوەدا بەرجەستەیە، ئایا چی ڕووی لە کرانەوەیییە و چی داخراوی بەرهەم دێنێت؟ بە مانایەکی دی، زانین (مەعریفە)ی زانستی لەو زانینە جودا دەکاتەوە، کە نەیتوانیوە بەو تاقیکردنەوانەدا تێبپەڕێت، تا زانستێتیی خۆی دەربخات.

پرسیاری (پۆپەر) ئەوە نییە، ئاخۆ زانین سەرچاوەکەی عەقڵە، یان هەستەکان، بەڵکوو ئەوەیە، ئایا دروستە، یان نادروست؟ زانستییە، یان نازانستی؟ لە ڕێی لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی (The Logic of Scientific Discovery)یەوە دژی هەر لۆجیکێک دەوەستێتەوە، کە مەبەستیەتی بە شێوەی نازانستی پاساو بۆ ڕاستیی تیۆرییەکان بێنێتەوە. ئەو دەیەوێت بەو پێوەرە ڕاستگۆیانە بگات، کە بۆ عەقڵانیەت و زانست دەست دەدەن. ئینجا بەوەدا مێژووی مرۆڤایەتی بە شێوەیەکی سەیر دەکەوێتە ژێر کاریگەریی پەرەسەندنی زانینەوە، ئەوە سەختە چۆنیەتیی گەشەکردنی ئەو زانینە بیهێنینە بەرچاو، لە کاتێکدا سروشتی زانین وایە، لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکی قووڵتر گەشە دەکات، بێ ئەوەی بوەستێت، بۆیە هەر پێشبینییەکی ئاییندە لەم ڕووەوە کورت دەهێنێت و هیی ئەوە نییە پشتی پێ ببەسترێت. کاتێکیش ڕێگەکانی گەشەکردنی زانین نازانین، ئەوە حەتمیەتی مێژوویی (historicaldeterminism) جۆرێکە لە خورافە، بگرە تێگەیشتنێکی تیۆلۆجییە و ئەویش بە هەمان شێوەی حەقیقەتی ڕەها دەداتە دواوە. ئەو ئەگەر بە گشتی دژی حەتمیەتە، ئەوە لە بەرانبەردا ناحەتمیەت (indeterminism) دەخاتە ڕوو، کە زانینی زانستییانە دەیخوازێت، بەوەی زانینی زانستی پێویستە خاوەنی خەسڵەتی نزیکەیی بێت، نەوەک ڕەهایی، بگرە لەوەیش دوورتر دەچێت و بەردەمی بە کراوەیی جێ دەهێڵێت، تا هیچ شتێک ڕێ لە گەشەکردنی نەگرێت. وەک لە کتێبی (هەژاریی مێژووگەرایی: The Poverty of Historicism)دا پێی لەسەر دادەگرێت، کە مێژوو دەستنیشان ناکرێت. واتە سنووری بۆ دانانرێت و ڕێ نادات پێشبینی بۆ ئاییندە بکەین. لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمانانی)دا ڕەخنەی توند لە چەمکی حەتمیەت (determinism) دەگرێت، کە لە فەلسەفەی (پلاتۆ)، (هیگڵ)، (مارکس) و هیی دیکەدا  بە زەقی دەبینرێت و بە مێژووگەرایی (historicism)یەوە گرێ دراوە. واتە مێژوو بە هێڵی ڕێکدا دەڕوات و قۆناغەکان بەپێی ئەو پێشبینییە دەبڕێت، بۆی کراوە. (پۆپەر) پێی وایە ئەمە دژی خوێندنەوەی ڕەخنەیییانەیە و ئەوانە دەیانەوێت بە شێوەیەک مێژوو ببینن، تەنیا بە یەک شێواز دەچێتە پێشەوە. دواتر بۆ ئەم چەمکە دەگەڕێینەوە و قسەی زیاتری لێوە دەکەین، کە بەشێکی گرنگی فەلسەفەی (پۆپەر)ی لەسەر دامەزراوە.

ئەو بەوەدا فیلۆسۆفی ئەنتیگەوهەرگەرا (anti-essentialism)یە، نەوەک گەوهەرگەرا (essentialism)، ئەوە چەمکەکان ناخاتە ناو چوارچێوەی دیاریکراوەوە، تا لە گەوهەریان بکۆڵێتەوە، بەڵکوو لە ڕووی ئەرک و ئامانجەوە لێیان دەڕوانێت. لە کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین: Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge)دا دەڵێت گەوهەرگەرا وا لە دنیای ئاسایی (ordinary world) دەڕوانێت، کە تەنیا ڕووخسارە و لە پشتیەوە دنیای ڕاستینە (real world) دەدۆزرێتەوە. ڕەگی گەوهەرگەرا بۆ (ئەرستۆ) دەگەڕێنێتەوە، کە پێی وایە ئەم ئاڕاستەیە بەرپرسیارە لەوەی زانستی کۆمەڵایەتی بە بەراورد لەگەڵ زانستی فیزیادا گەشەی نەکردووە. بەم شێوەیە چەمکە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێزان، کۆمەڵگە، نەتەوە، دەوڵەت و زۆری دیکە لەلای ئەو لەو شوێنەوە گرنگن، کە چ کارێک لە تاک دەکەن و بە چ ئەنجامێکی دەگەیەنن. واتە ئامانجی زانستی کۆمەڵایەتی توێژینەوەی دیاردەی کۆمەڵایەتییە.

پۆپەر و کێشەی ئیندەکشن (The Problem of Induction)

ئیندەکشن واتە سەرنجدانی توێژەر لە دیاردە و ڕووداو، بەو مەبەستەی لە ڕێیانەوە بە ئەنجامێک بگات. لەو ئەنجامەوە تیۆرییەک دادەمەزرێنێت و بە هۆیەوە هەوڵی توێژینەوەی ئەو شتانە دەدات، تا چارەسەریان بۆ بدۆزێتەوە. بە مانایەکی دی، لەو بەشە سەرنجدراوانەوە گشتێک پێک دەهێنێت. بەکورتی خوێندنەوەی گشت بە هۆی ئەو ئەنجامە تایبەتەی توێژەر لە ڕێی سەرنج و ئەزموون (observation and experiment)ـەوە بە دەستی هێناوە. وەک لە سەرەتای کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا دەڵێت بەو بەئەنجامگەیاندن (inference)ـە دەگوترێت ئیندەکتیڤ (inductive)، کاتێ لە باری کەسێتیی (singular statements)ـەوە گوازرایەوە، کە هەندێجار باری تایبەت (particular’ statements)یشی پێ دەگوترێت، وەک ئەوەی ئەنجامی سەرنج و ئەزموون لە ئاستی بابەتە گشتییەکاندا لە شێوەی گریمان (hypotheses) و تیۆری دەردەخات.

دیدەکتیڤ (deductive) پێچەوانەی ئیندەکشن لە گشتەوە بۆ تایبەت ئاڕاستەیە، بەو مانایەی ئەو ئەنجامەی پێی دەگەین، لە پێوەرێکی لۆجیکییەوە هاتووە و کەمتر گشتییە لەو پێشەکییە گەورەیەی، کە لێیەوە دەرچووبووین. دیدەکتیڤ ناوەرۆکی ئاڕاستەی فەلسەفەی عەقڵ (rationalism) پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا ئیندەکتیڤ هیی ئاڕاستەی فەلسەفەی ئەزموونگەریی (empiricism)ـە. (پۆپەر) ڕەخنەی توند لە دووەمیان دەگرێت و بە ڕێی تایبەتی خۆی دیدەکتیڤ پەسەند دەکات. ئەگەرچی سەرنج و ئەزموون بە تەواوی دوور ناخاتەوە، بەڵام بە سەرەکییان نازانێت، بەڵکوو بە شێوەیەک لێیان دەڕوانێت، کە یارمەتیدەرن لەوەی تیۆرییەکان تۆکمەتر بکەن. پێی وایە پرینسیپی ئیندەکشن (induction principle) نایەوێت یاسا گشتییەکان لە بەرچاو بگرێت، بەڵکوو دووریان دەخاتەوە. بەکورتی کێشەی ئیندەکشن، ئەوەیە، کە ئاییندە وەک ئێستا دەبینێت و وای دادەنێت هەمان ئەو بارودۆخەی لەم ئێستایەدا هەیە، لە ئاییندەیشدا دەمێنێت، لە کاتێکدا زانینی مرۆڤ لە گۆڕاندایە، کە مانای وایە بارودۆخ نەگۆڕ نییە. وەک لە کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا ئاماژە بە (نیوتن) و (ئاینیشتاین) دەکات، کە هەردووکیان لە بواری فیزیادا تیۆرییان داڕشتووە، بەڵام لە دوو بارودۆخی جیاوازدا. ئەوەی دووەمیان لە بواری کێشکردندا ئەوەی یەکەمیانی کردە گریمانەیەکی ڕووت. دەگوترا خۆر لە بیستوچوار سەعاتدا جارێک هەڵدێت و ئاوا دەبێت، کەچی دەرکەوت ئەو خۆرە لە زەریای بەستەڵەکی باکووردا لە نیوەی شەودا دەردەکەوێت. دەگوترا ئەنجامی تێکڕای بوونەوەران مردنە، کەچی دەرکەوت بەکتریا نامرێت، بەڵکوو لە شێوەی دابەشبووندا زۆر دەبێت.

ڕاستییەکەی (داڤید هیۆم) پێشتر بە چڕی خۆی لە قەرەی ئیندەکشن داوە و لەم ڕووەوە دوو کێشەی دیاری کردوون: یەکەم، کێشەی لۆجیکی و دووەم، کێشەی سایکۆلۆجی. یەکەمیان لەوەدا خۆی دەبینێتەوە، کە پێی وایە هەمان ئەو ڕووداوانەی ئەمڕۆ دووبارە دەبنەوە و ئێمە سەرنجیان دەدەینێ، لە ئاییندەیشدا ئەو سیستەمی دووبارەبوونەوەیەی خۆیان دەپارێزن، لە کاتێکدا ئەمە تەنیا باوەڕی ئێمەیە و لەسەر بنەمای خوو (habits)، یان ڕاهاتن (customs) دامەزراوە. واتە پەنابردن بۆ پرینسیپی یەکێتیی سروشت (principle of Uniformity of Nature)، بەو مانایەی یاسا و میکانیزمەکانی سروشت ئێستا چۆنن، لە ڕابردوودا هەر وا بوون و لە ئاییندەیشدا هەر وا دەمێنێنەوە، هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە بەڵگەی بازنەیی (circular argument) ناسراوە. مەبەست ئەوەیە بۆ ئەوەی ڕاستێتیی شتێک بسەلمێنێت، لە ناو خۆیدا بەڵگەی بۆ دەهێنێتەوە. بۆ نموونە ئەم دەرمانە باشە، چونکە لەسەر پاکەتەکەیدا وا نووسراوە. کێشەی دووەمیان، کە سایکۆلۆجییە، (هیۆم) بۆ پرینسیپی پێوەندگەرایی (principles of association)ی دەگەڕێنێتەوە. وا ڕاهاتووین شتەکان پێکەوە دەبەستینەوە. لەبەر ئەوە نا پرینسیپی هۆکار دەیخوازێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی پێی ڕاهاتووین. ناکرێت بەبێ دووکەڵ، بیر لە ئاگر بکەینەوە، کە (هیوم) پێی وایە لێرەدا خەسڵەتی عەقڵ ونە. واتە دۆخی هۆکاری (causation) بریتییە لەو ڕاهاتنە هزرییەی، کە بەرهەمی پێکبەستنەوەیە، دەنا هیچ ڕاستییەکی ئۆنتۆلۆجیی لە پشتەوە نییە. بەم شێوەیە هەر مەعریفەیەک لەم هۆکارییەوە سەرچاوە بگرێت، دوورە لەوەی خاوەنی خەسڵەتی حەقیقەت بێت. ئەو فیلۆسۆفەی سەدەی هەژدەم ئەوە نییە بڵێت ئەزموون هەر بە هیچ شێوەیەک لە پێکهێنانی بیرۆکەکانماندا گرنگ نییە، بەڵام ئایا کاریگەرییە هەستییەکان (sense impressions)، کە ئەزموونی خۆمانیان لەسەر دادەمەزرێنین، تەنیا وێنەی هزریی ئەو شتانەن، دەیانبینین و حەقیقەت نانوێنن، یان هەر زانینی ڕاستی پێشان دەدەن؟ ئایا دەکرێت ئەو دۆخە ئەزموونکراوانە بەسەر ئەوانەیشدا بگشتێنین، کە هێشتا ئەزموون نەکراون؟ نەخێر، لە ڕووی لۆجیکییەوە ناکرێت، چونکە شتەکان زۆرینەی کات پێکەوە نەبەستراونەتەوە، مەگەر ئەوانەی لە ڕێی دووبارەکردنەوەوە پێیان ڕاهاتووین، بۆیە (هیۆم) لە ڕووی لۆجیکییەوە ئیندەکشن دەداتە دواوە و تەنیا لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە دەیهێڵێتەوە، کە بە هۆشیاریی کەسێتیمانەوە بەندە. هەرچی (پۆپەر)ـە لە ڕووی ئەپستمۆلۆجییەوە، واتە لە ڕووی تیۆریی زانینەوە ڕەخنەی لێ دەگرێت، کە هاوکات ئەوەی (هیۆم)یش بە ناعەقڵانی (irrational) دادەنێت.

(پۆپەر) لەم ڕووەوە سوود لە بۆچوونەکانی (هیۆم) دەبینێت و پەرەیان پێ دەدات، کە یەکەم فیلۆسۆفە گومانی لە پرینسیپی ئیندەکشن کردبێت، بەڵام ڕەخنەی توندیشی لێ دەگرێت، بەوەی لە ئاستی سایکۆلۆجیدا دەیهێڵێتەوە.

دەکرێت بگوترێت لە لای (پۆپەر) مێتۆدی زانستی بە پلەی یەکەم پشت بە گریمان دەبەستێت، نەوەک بە سەرنج و ئەزموون، چونکە ئەوەی ڕێمان دەدات ڕاستی و چەوتیی شتەکان دەربخەین، گریمانەیە، بەوەی هەر تیۆرییەک کاتێ وەک زانست دەناسرێت، کە توانای هەبێت بخرێتە بەر تاقیکردنەوەوە، بێ ئەوەی خۆی لە دەست بدات. ساتێ دەگوترێت گریمانە، واتە ئێمە بۆ سەلماندنی ڕاستیی تیۆرییەک ڕێگەیەکی دیاریکراومان نییە، بەڵکوو لە دۆخی دۆزینەوەی ڕێی گونجاوداین، کە دەشێ زیاتر لە تیۆرییەک بدۆزینەوە، لە کاتێکدا ئەوانەی پشت بە ئیندەکشن دەبەستن، پێیان وایە تیۆریی زانستی، ئەوەیە، لە ڕووی ئەزموونەوە دەرکەوتووە، زانستییە، کە بە بڕوای (پۆپەر) ئەوانە دەرگە لە بەردەم کرانەوەی زانست دادەخەن و ڕێ نادەن قسەی دیکەی لێوە بکرێت. ئەزموون دەتوانێت لایەکی ئەو شتەمان پێشان بدات، بەڵام لاکانی دیکە دەشارێتەوە. واتە ئەگەر بێژمار بەڵگەمان دەست کەوت و سەلمێنرا لایەکی ئەم تیۆرییە دروستە، هێشتا لاکانی دیکە وەک خۆیان ماونەتەوە و نەسەلمێنراون. وەک لە سەرەتای کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا نموونە بە مەلی قوڵینگ (swan) دێنێتەوە، کە دەگوترێت هەموویان سپین، بەڵام کاتێک ڕەنگێکی دیکەمان دەست دەکەوێت، ئەوە تێکڕای ئەو بەڵگانەی بۆ ئەوە دەهێنرانەوە، گۆیە تەنیا قوڵینگی سپی هەیە، بەو دانەیە پووچ دەبێتەوە. بەکورتی هەزار قوڵینگی سپی ناتوانن بیسەلمێنن سەرجەم قوڵینگەکان سپین، بەڵام یەک قوڵینگی ڕەش دەتوانێت (یاسای گشت قوڵینگەکان سپین) بە درۆ بخاتەوە. پێی وایە لەم دۆخەدا پێویستە تیۆریست هەوڵ بدات تیۆرییەکەی بە لاوە بنێت (disprove) لە جیاتیی ئەوەی بیەوێت بەردەوام بیسەلـمێنێت. لەو ڕووەوە دەڵێت زانست یارمەتیمان دەدات وردەوردە (progressively) لە حەقیقەت نزیک ببینەوە، بەڵام هەرگیز ناتوانین دڵنیا ببین بە ڕاڤەی کۆتایی (final explanation) گەیشتووین.

پۆپەر و پرینسیپی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە (Falsifiability)

لە سەرەوە کەموزۆر ڕوانینی (پۆپەر)مان لە مەڕ تیۆریی زانستییەوە دەرخست، بەڵام لەم بەشەدا هەوڵ دەدەین وردتر لەبارەی ئەو میکانیزمانەوە بدوێین، کە ئەو لە پێکهێنانی تیۆریدا لە بەرچاویان دەگرێت. کاتێ دەڵێین تیۆری، ئەوە هاوکات ئاماژە بە کێشەیەک، یان چەند کێشەیەک هەیە، بەوەی تیۆرییەکان لە پێناوی ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەکان دادەمەزرێن، تا چارەسەری گونجاویان بۆ بدۆزنەوە. لە لای (پۆپەر) شتەکە سەیر و تایبەت دێتە بەر چاو. پێشتر گوترا ئاڕاستەی ئیندەکشن مەبەستیەتی لە ڕێی سەرنج و ئەزموونەوە ڕاستێتیی تیۆرییەک بسەلمێنێت، کە لەم ڕووەوە بەردەوام بەڵگەی بۆ دێنێتەوە. بە مانایەکی دی، ڕێیەکی پۆزەتیڤ دەگرێتە بەر و پشت بە پرینسیپی بەدروستزانین (verification) دەبەستێت، لە کاتێکدا (پۆپەر) نایەوێت ئەو بەڵگانە بدۆزێتەوە، کە تیۆرییەکە بە دروست دەزانن، بەڵکوو بە دوای ئەوانەدا دەگەڕێت، توانایان هەیە بە درۆی بخەنەوە. تا ئەو دەمەی نەیدۆزیونەتەوە، ئەوە تیۆرییەکە زانستییە و بە دروست دادەنرێت. هەر تیۆرییەک ئەو پرینسیپە هەڵنەگرێت و نەتوانێت پێشبینیی ئەوە بکات ڕۆژگارێک بە درۆ دەخرێتەوە، مانای وایە نازانستییە. واتە بوونی ئەگەرەکانی بەدرۆخستنەوە (Potential falsifiers) تیۆریی زانستی لە هیی نازانستی جودا دەکەنەوە. وەک دەبینین بە شێوەی نەگەتیڤ مامەڵە دەکات، تا نەگاتە یەقین، بەڵکوو بەردەوام لەناو گریمانەدا بمێنێتەوە، چونکێ هیچ سەرچاوەیەک بە جێگەی بڕوای تەواو نازانێت، تا زانینی لێ وەربگرێت. وەک پێشتر گوترا ئەو سەرنج و ئەزموون بە تەواوی بە لاوە نانێت، بەڵکوو بەپێی پێویست و وەک ڕەگەزی یارمەتیدەر بۆ تۆکمەکردنی تیۆری پەنایان بۆ دەبات. واتە عەقڵ و ئەزموون پێکڕا بە سەرچاوەی زانین دەزانێت، بەڵام دەست لە گومان و ڕەخنە هەڵناگرێت. ئەوەی پرینسیپی بەدرۆخستنەوەی پەسەند کرد، زانستە و ئەوەی نەیکرد، مێتافیزیکە. دەکرێت بگوترێت بەدرۆخستنەوە، یان پووچەڵکردنەوە (Falsifiability) سنووری نێوان زانست و نازانست، یان زانست و مێتافیزیکا دیاری دەکات. وەک گوترا لە دژی پرینسیپی بەدروستزانین (verification) دەوەستێتەوە. ڕاستییەکەی بیرمەندانی ئاڕاستەی پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی (Logical positivism)، کە دواتر ناویان بۆ ئەزموونگەراییی لۆجیکی (Logical empiricism) گۆڕا، لە بیستەکان و سییەکان لە نەمسا و ئەڵمانیادا چالاک بوون، پشتیان بەو پرینسیپە دەبەست. ئەوانی ئەندامی بازنەی ڤییەنا (Vienna Circle) وا لە زانینی زانستییان دەڕوانی، کە بریتییە لە کۆمەڵێک گشتاندنی ئەزموونییانە (empiricalgeneralization). واتە چەند شێواز و سیستەمێکن، لە بارودۆخی جۆراوجۆردا دووبارە دەبنەوە و بە ڕێگەی ماتماتیکی، گرافیکی، یان سیمبۆلی وەسف دەکرێن. بە مانایەکی دی، یاساکانیان بەپێی لۆجیکی بەدروستزانین لە پوختەی پێکهاتە بەشییەکانەوە، کە بە پرۆسێسی کەڵەکەبووندا تێپەڕیون، وەردەگرن، بەو مانایەی ڕەزامەندی، یان جەختکردنەوە (confirmability)ی زۆریان بە دەست هێناون. لێرەدا پشت بە سەرنج (observation) دەبەستن، کە تێیدا هەستەکان ڕۆڵ دەبینن  و بایەخیش بە پێوان (measurement) دەدەن. ئەوان بەوەدا توند پێ لەسەر مانای شت دادەگرن، ئەو ڕەزامەندی و جەختکردنەوەیە بە گرنگ دەزانن. دەیانگوت هیچ دەربڕینێک دروست نییە، ئەگەر بە پرۆسێسی بەدروستزانیندا تێنەپەڕێت، بەو مانایەی پێویستە بزانرێت، ئاخۆ دروستە، یان نا، کە هەر ئەوەیشیان بە پێوەری زانستی و نازانستی، لۆجیکی و نالۆجیکی دەزانی. واتە مانای ڕەهای شتیان دەخستە سەرووی هەر بابەتێکی دیکەوە. بۆ ئەو مەبەستەیش پەنایان بۆ ڕاڤەی زمانی زانست دەبرد، کە کاریگەریی کتێبی (نامەی لۆجیکی فەلسەفی: Tractatus Logico-Philosophicus)ی (لودڤیگ ڤیتگینیشتاین)یان بەسەرەوە بوو، لەوەی ئەو دەڵێت ئامانجی فەلسەفە بریتییە لە ڕوونکردنەوەی لۆجیکی بیرۆکەکان، بەو مانایەی فەلسەفە پراکتیکە، نەوەک تیۆری، کە ڕوونکردنەوەی لۆجیکی مانای بیرۆکەکان هاوکات ڕوونکردنەوەی بابەتە فەلسەفییەکانە. (پۆپەر) کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)ی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوانە تەرخان کردووە و پێی وایە ئەرکی فەلسەفە نە ڕاڤەکردنی لوغزەکانی زمانە و نە ڕوونکردنەوەی دەربڕین و دەستەواژەکانیشیەتی، بەڵکوو ئەرکەکەی گەڕانە بە دوای تیۆرییە دروستەکان. ڕاستە (پۆپەر) ڕۆژگارێک بە شێوەیەک لە شێوەکان لەو ئاڕاستەیەوە نزیک بووە، بە تایبەتی خۆی بە هاوڕێی (هێربەرت فیگل)، (ڤیکتۆر کرافت)، (فریدرێک وەیزمان) و (کورت جیودل)ی ئەندامانی زانیوە، بەڵام بەوەدا ئەو ئاڕاستەیە وا لە زانست دەڕوانێت، ڕەهایە، ئەوە لەگەڵی ڕێک ناکەوێت، لە کاتێکدا ئەو پێی وایە زانست هەمیشە پێویستی بە گەشەکردن هەیە و ناگاتە خاڵی کۆتایی، بۆیە گریمانە و قەبڵاندن (guessing) خەسڵەتی زانستی ڕاستینەن. لە گوتاری زانست وەک بەدرۆخستنەوە (Science as Falsification)دا، کە پێشتر لە کۆرسێکدا پێشکەشی کردووە و لە (١٩٦٣) لەگەڵ چەند گوتاری دیکە لە کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین)دا چاپ کراوە، دەڵێت لە پاییزی (١٩١٩)ـەوە ویستوویەتی ڕووبەڕووی ئەو گرفتە ببێتەوە: (کەی دەکرێت تیۆرییەک وەک زانستی پۆلێن بکرێت؟: When should a theory be ranked as scientific?)، یان (ئایا پێوەرێک بۆ خەسڵەتی زانستییانە و پایەی تیۆرییەک هەیە؟: “Is there a criterion for the scientific character or status of a theory?). دەڵێت ئەوەی ئەوسا تووشی نیگەرانیی کردووە، ئەوە نەبووە، ئاخۆ (کەی تیۆرییەک دروستە؟)، یان (کەی تیۆرییەک پەسەندکراوە؟)، بەڵکوو ئەو پرسیارانەی سەرەوەن، کە لەوێوە ڕەخنەی لە ئیندەکشن گرتووە و هەوڵی داوە تیۆریی زانستی لە هیی نازانستی جودا بکاتەوە. لە کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە: The Myth of the Framework)دا، کە دوا بەرهەمیەتی و تێیدا باس لەو تاوانانە دەکات، بە هۆی بوونی باوەڕی ڕەهاوە ڕووبەڕووی داهێنەرانی زانست بوونەتەوە و هاوکات پێ لەسەر بایەخی زانست دادەگرێت، کە چۆن لە ڕێی ڕەخنەوە بەرپەرچی هەموو جۆرە ئەفسانەیەکی داوەتەوە. لەوێدا دەڵێت: (ئێمە ئەگەر تیۆرییەکەمان تاقی کردەوە و دەرمانخست چەوتە، پێویستە دیاری بکەین چ بەشێک لەو بەشانەی پێکیان هێناوە، لە سەرنەکەوتنەکەیدا بەرپرسیارە). بەم پێیە ئێمە لە ڕێی بەدرۆخستنەوەوە زانینمان پێش دەخەین، کاتێ لە کێشە کۆنەکانەوە بەرەو کێشە نوێیەکان دەچین، بەو مانایەی لە هەڵەکانمانەوە فێر دەبین و ئەوەیشە هێزی بەردەوامیمان پێ دەبەخشێت).

(پۆپەر) لە ڕێی ئەم چوار هێمایەوە بۆچوونی خۆی دەخاتە ڕوو: (P₁ » TT » EE » P₂.). (P) واتە کێشە (problem). (TT) کورتکراوەی تیۆریی کاتی (tentative theory)یە. (EE)ی بە مانای بنەبڕکردنی هەڵە (error-elimination) دێت، کە ڕاستییەکەی واتای هەوڵە بۆ نەهێشتنی هەڵە ( stands for ’attempted’ error-elimination)، بە تایبەتی لە ڕێی گفتوگۆی ڕەخنەیییەوە. مەبەست لە (P₂) دانانی کێشەیەکی نوێیە، کە پێویستە چارەسەری نوێیشی بۆ بدۆزرێتەوە. بەکورتی مەبەست لەوەیە چۆن زانین گەشە دەکات و لە وەستان ناکەوێت. پێچەوانەی ئاڕاستەی ئەزموونگەراییی لۆجیکی، کە وای دەبینێت ڕەوتی زانست بریتییە لە کەڵەکەبوون، ئەو پێی وایە شۆڕشگێڕییە، بەو مانایەی پێشکەوتنی زانست تیۆرییەک دەخاتە شوێنی یەکێکی ترەوە و ئامانجیشی نزیکبوونەوەیە لە حەقیقەت. نزیکبوونەوە، نەوەک گەیشتن. واتە گەڕانی بەردەوام بە دوای ئەو تیۆرییانەی پتر لەگەڵ واقیعدا دەگونجێن و دەتوانن گۆڕانی تێدا بکەن. لێرەوەیە پێ لەسەر زانینی بابەتییانە (Objectiveknowledge) دادەگرێت، کە لەسەر بنەمای قەبڵاندن دادەمەزرێت و ڕێ دەدات بخرێتە بەردەم تاقیکردنەوەوە. زمان تێیدا خاڵی گەوهەرییە، بەوەی زانین تەنیا کاتێ لە بواری خودەوە بۆ بواری بابەتی دەگوازرێتەوە، کە لە شێوەی زمان دادەڕێژرێتەوە، بە مەرجێ تاقیکردنەوە و ڕەخنە لەو پرۆسێسەدا چالاک ببن. پێی وایە لەم ڕووەوە (کانت)ی فیلۆسۆف یەکەمجار پێی لەسەر بابەتێتی بابەتی زانستی داگرتووە، کە ئەوەیش پێوەندییەکی پتەوی بە دامەزراندنی تیۆرییەوە هەیە، لە ڕێی گریمان و بابەتی گشتی (universalstatements)یەوە، لە کاتێکدا (پۆپەر) لە کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا دەڵێت خۆی بە شێوەیەکی جیاواز چەمکی بابەتی (objective) و تایبەتی (‘subjective)ی لە هیی (کانت) بە کار دەهێنێت. لە لای (کانت) وشەی (تایبەتی) ئاماژەیە بۆ ئەوەی، کە زانینی زانستی پێویستە پاساوی هەبێت (justifiable) و تەواو لە هەوەس (whim)ی کەس سەربەخۆ بێت. پاساو پێویستە بابەتی بێت، ئەگەر لەسەر ئاستی پرینسیپدا بگونجێت لەلایەن کەسەوە ئەزموون بکرێت و لێی تێبگەیشترێت.(کانت) دەنووسێت: (ئەگەر شتێک ڕاست بوو) لە لای هەر کەسێک بە گوێرەی ئەو بیرۆکەیەی هەیەتی، ئەوە بنەماکەی بابەتی و تەواوە. (پۆپەر) هەر لێرەدا دەڵێت بەڵام تیۆریی زانستی هەرگیز بە تەواوی قەبووڵی ناکات پاساوی بۆ بهێنرێتەوە و بەدروستزانین (verifiable)ی بۆ بکرێت، بەڵکوو تەنیا تاقیکردنەوە دەخوازێت.

(پۆپەر) لەم ڕووەوە پشت بە تیۆریی هەوڵ و هەڵە (trial and error) دەبەستێت، کە پێشتر (ئێدوارد تۆرەندایک: Edward Lee Thorndike)ی دەروونناس لە بواری سایکۆلۆجیای پەروەردەیی (Educational psychology)دا پەنای بۆ بردووە. مەبەست ئەوەیە چۆن بوونەوەر لە ڕێی هەڵەکانیەوە فێر دەبێت چارەسەر بدۆزێتەوە. پرۆسێسێکە، دەکەوێتە پێش سەرنجەوە، بەوەی هەر کاتێ هەستمان کرد هەڵەیەک هەیە، هەوڵێکی تر دەدەین، تا هیی ڕاست دەدۆزینەوە. لێرەدا سوودی لە هەڵبژاردنی سروشتی (natural selection)ی (چارلز داروین)یش بینیوە، کە چەمکێکی بنەڕەتییە لە تیۆریی پەرەسەندندا و مەبەستی ئەوەیە سروشت پەنا بۆ کرداری هەڵبژاردن دەبات، تا لە ڕێی بۆماوەوە ئەوانە بهێڵێتەوە، کە لەگەڵ گۆڕانکارییەکاندا توانای خۆگونجانیان هەیە و هاوکات ئەوانەی لەم خەسڵەتە بێبەشن، بە لاوەیان دەنێت. لەمەوە بوونەوەر دۆخێک جێ دەهێڵێت و دەچێتە دۆخێکی باڵاترەوە. لە کتێبی (گەڕان بە دوای جیهانێکی باشتردا: In Search of a Better World)دا دەنووسێت: (بەپێی داروینیزم بوونەوەر لە ڕێی هەڵبژاردنی سروشتییەوە خۆی لەگەڵ ژینگەکەیدا دەگونجێنێت، کە ئەوەمان فێر دەکات ڕۆڵی بوونەوەر لەم پرۆسێسەدا نەگەتیڤە، بەڵام لێرەدا ئەوەی زۆر گرنگ دێتە بەر چاوم، ئەوەیە، کە بوونەوەر لە ژیانێکی باشتر دەگەڕێت. بەم شێوەیە داهێنان دەکات و ڕێکخستنێکی نوێ لە ژینگەدا دێنێتە دی). (پۆپەر) بە هەمان شێوە لە پرینسیپی هەوڵ و هەڵەدا ئەوە دەبینێت، کە تیۆرییە گونجاوەکان دەمێنێنەوە و گەشە دەکەن. پێی وایە لەمەدا هەم مرۆڤ و هەم ئاژەڵ هاوبەشن، بەوەی لە ئەمیبای یەکخانەوە بیگرە تا مرۆڤی بەرزترین ئۆرگانیزم پەنای بۆ دەبەن. ئەمیان بە شێوەی میکانیکی و ئەویان بە شێوەی هۆشیاری. بەوەدا مرۆڤ خاوەنی زمانە، ئەو زانینەی خۆی بابەتییانە و لە شێوەی بیردۆزە دادەڕێژێت. لەو گوتارەی ناوی ناوە (دایەلکتیک چییە؟)، پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە لە ڕێی (هەوڵ و هەڵە)وە بیری مرۆڤایەتی گەشە دەکات، بۆیە هەر کاتێ ئەو دۆخە ونە، ئەوە تیۆرییەکان بە شێوەی دۆگمایانە پارێزگاری لە مانەوەی خۆیان دەکەن.

(پۆپەر) لە بواری زانینی بابەتییانە (Objective knowledge)دا باسی سێ جیهان دێنێتە گۆڕێ و مەبەستیش لە ڕێگەی پەرەسەندن (evolutionary approach)ـە، بەو مانایەی زانینیش وێنەی بوونەوەر بە پرۆسێسی هەڵبژاردنی سروشتیدا تێدەپەڕێت، کە ڕاستییەکەیشی لە بەرهەمە درەنگەکانی ئەو فیلۆسۆفەیە. سێ جیهانەکە ئەمانەن:

جیهانی یەکەم، جیهانی شتی ماددی (physical objects)یە، کە ئەوانەن، هەستیان پێ دەکرێت، چ زیندوو و چ بێگیان. جیهانی دووەم، ئەزموونی خودی (subjectiveexperiences)یە، کە لایەنی هەست و نەست دەگرێتەوە. لە پاڵ هەست و سۆزدا، کرداری عەقڵییش سەر بەم دنیایەیە. دەکرێت بگوترێت لایەنی سایکۆلۆجیایە. جیهانی سێیەم، هیی فیکرە، بەو مانایەی بەرهەمی مرۆڤە و ڕەگەزی زمانی تێدا دەردەکەوێت. داهێنانی هونەری، ئەدەبی، فەلسەفی، زانستی، مۆڕاڵی و زۆری دیکە لەم دنیایەدا سەر هەڵدەدەن و گەشە دەکەن. جیهانی کولتوورە. ئەو سێ جیهانە نەک سنووری کۆنکریتبەندییان لە نێواندا نییە، بەڵکوو بەسەر یەکیشدا کراوەن و ئەمیان کار لەویان دەکات. جیهانی دووەم ئەڵقەی پێکبەستنەوەی جیهانی یەکەم و جیهانی سێیەمە، بەو مانایەی جیهانی خودە، کە لە ڕێی هەست و عەقڵەوە جیهانی یەکەمی ناسیوە و هەر خۆیشی جیهانی سێیەمی بە پێکهاتەی جیهانی یەکەم ئەفراندووە. لە جیهانی یەکەمدا مرۆڤ ڕووبەڕووی کێشەکان دەبێتەوە و بە سروشتی خۆی بە دوای چارەسەردا دەگەڕێت، کە لێرەوە بۆ جیهانی دووەم دەپەڕێتەوە، کە جیهانی ئەزموونی خودی (subjective experiences)یە. ئەو ئەزموونە بەردەوام گەورە دەبێت، مادام پاڵی پێوە دەنێت لە حەقیقەت نزیک ببێتەوە. هۆشیاریی زیاتر پەیدا دەکات و دەبێتە خاوەنی یادەوەریی تایبەتی خۆی. ئینجا جیهانی سێیەم دەردەکەوێت، کە تێیدا لە ڕێی زمانەوە تیۆری دادەڕێژێت و بە هۆیەوە ڕووبەڕووی جیهانی ماددی، واتە ڕووبەڕووی جیهانی یەکەم دەبێتەوە.

(پۆپەر) تیۆریی زانستیی لە شێوەی هیی (ئاینیشتاین) لە هیی کۆمەڵایەتیی (مارکس) بە نموونە و هیی سایکۆلۆجیی (فرۆید) و (ئەدلەر) بە نموونە جودا دەکاتەوە، کە ئەوەی (ئاینیشتاین) دەخرێتە بەر تاقیکردنەوەوە، بەڵام هیی ئەوانەی دی نا. دەشێ ململانێی کۆمەڵگە لە چینایەتییەوە سەرچاوە نەگرێت، یان فڵان کێشە دەروونی نەبێت، بەڵام بەوەدا ناخرێنە بەردەمی ئەو تاقیکردنەوەیەوە، ئەوە سەختە بە لاوە بنرێن، بەوەی هەمیشە لایەنگرانیان پاساویان بۆ دێننەوە. دەروونشیکاری (psychoanalysis) لە لای (پۆپەر) زانست نییە، با لە ئاستی فرەواندا کاری پێ بکرێت و لایەنگرانیشی زۆر بن. تیۆریی (ئاینیشتاین) لەگەڵ ماددەدا مامەڵە دەکات، کە ڕووناکایییە، بۆیە ئاسانە بخرێتە بەردەم تاقیکردنەوەوە و ئەنجامەکەی ببینیت، یان ڕاستی و ناڕاستیی تیۆریی ڕێژەیی بسەلمێنرێت. کاتێ دەڵێت تیشک لار دەبێتەوە، ئەگەر بە تەنێکی قورسدا بڕوات، زانست سەلماندوویەتی، کە دروست بۆی چووە، لە کاتێکدا بابەتی فەلسەفەی کۆمەڵایەتی و هیی تیۆریی سایکۆلۆجی ماددە نییە، بەڵکوو مۆڕاڵە، کە ڕێگرن لەوەی تاقی بکرێنەوە. هەر ئەوە وا لە (پۆپەر) دەکات بە نازانستییان لە قەڵەم بدات. ئەوانە دەتوانن خۆیان لەگەڵ بارودۆخەکاندا بگونجێنن و درێژە بە ژیانیان بدەن. پێیان دەکرێت وەهم لە لای مرۆڤ دروست بکەن و هەر بەو وەهمەیشەوە لێیان بڕوانن. هەندێک لەو تیۆرییانە کاتێ لە تاقیکردنەوەدا کورت دەهێنن، هێشتا لایەنگرانیان بەرگرییان لێ دەکەن و هەوڵ دەدەن هەندێک گریمانەی یارمەتیدەریان بۆ دابنێن، یان بە شێوازی وا ڕاڤەیان بکەنەوە، کە بە لاوە نەنرێن. ئەوە بە فێڵی کۆنەخوازانە (conventionalist twist) ناو دەبات. ئەو سەرەڕای سەرسامیی بە تیۆریی (پەرەسەندن)ی (داروین)، کە دەڵێت تیۆرییەکی بەهێزە، بەڵام هێشتا پێی وایە چوارچێوەیەکی مێتافیزیکیی هەیە و ناکرێت بڕوا بێنین بە شێوەی زانستی پەرەسەندنی لێک داوەتەوە. لەگەڵ ئەوەیشدا بە پرینسیپی مانەوە بۆ گونجاوترینەکان (survival of the fittest) سەرسامە، بەوەی دەکرێت لێیەوە بڕوانینە تیۆرییەکان، تا بزانین کامیان زیاتر بەرگەی تاقیکردنەوەکان دەگرێت و پتر مانەوەی خۆی دەسەلمێنێت. ڕاستییەکەی (پۆپەر) بەو مەبەستەی زانست لە نازانست جودا بکاتەوە، هەمیشە دڵڕەقانە لە تیۆرییەکان دەڕوانێت.

ئەگەر (پۆپەر) ڕەخنەی توند لە (پلاتۆ) دەگرێت و پێی وایە بیرۆکەکانی (سۆکرات)ی شێواندووە، بگرە ناپاکیی لە فێرکارییەکانی کردووە، ئەوە لایەنگرێتیی خۆی بۆ (سۆکرات) ناشارێتەوە، بە تایبەتی لەوەدا، کە ڕوانینێکی زانستییانەی بۆ زانین هەیە و پێی وایە هەموو زانینەکەی لەوەدا کۆ دەبێتەوە، دەزانێت نەزانە. واتە بەردەوام پێویستی بە گەڕان، لێکدانەوە و فێربوون هەیە. ئەوە هەر ئەوەیە (پۆپەر)یش پێی لەسەر دادەگرێت و لەو تێگەیشتنەوە دەیەوێت تیۆرییەکان هەمیشە تاقی بکرێنەوە و هەرگیز بە خاڵی کۆتایی نەگەن. ئایدیۆلۆجیاکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کلیلی زانینی گەردوونیان دۆزیوەتەوە و چارەسەری هەموو گرفتەکانیان لە لایە، لە کاتێکدا ڕێ نادەن بخرێنە بەردەم تاقیکردنەوەوە. بەر لەوەی نەمسا جێ بهێڵێت و ڕوو لە نیوزلاند بکات و دواییش لە لەندەن بگیرسێتەوە، بە هۆی نەدارییەوە لە دارتاشخانەیەکدا کاری دەکرد. دەڵێت هێندەی لە (وەستا ئۆلبێرت)ـەوە فێری تیۆریی زانین بووە، لە هیچ یەکێ لە مامۆستاکانی تری فێر نەبووە، لە کاتێکدا ڕۆڵەی خانەوادەیەکی ڕۆشنبیری ئۆرستۆکراتی بووە، کە هەم دایکی و هەم باوکی بە کەسانی ئەکادیمی و هونەردۆست دادەنران. ئەو وەستایە وای کردووە هەست بکات شاگردی (سۆکرات)ـە. ئەوەی (سۆکرات) دەڵێت پێویستە مرۆڤی دەوڵەتدار، واتە ئەوەی لە سیاسەتدا کار دەکات، زانا بێت، وای لێک دەداتەوە، کە دەبێت ددان بەوەدا بنێت هیچ نازانێت. (پۆپەر) لە پێشەکیی کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە: The Myth of the Framework)دا دەنووسێت: (خۆمم بە پسپۆر دانەناوە، نە لە زانست و نە لە فەلسەفەیشدا، بەڵام بە درێژاییی تەمەنم هەوڵی ڕاستیم داوە شتێک لەم دنیایە بگەم، کە تێیدا دەژین. باوەڕم وایە زانینی زانستی و عەقڵانیەتی مرۆڤایەتی، کە هەمیشە ئەو زانینە بەرهەم دێنن، هەمیشە هیی ئەوەن بکەونە هەڵەوە). ئەو بەردەوام پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت زانین فریومان نەدات و بەردەوام چاومان لە ئاستی هەڵەدا کراوە بێت. هەر لەو کتێبەدا دەڵێت: (دەکرێت من هەڵە بم و دەشێ تۆ ڕاست بیت. بە هەوڵدان زیاتر لە حەقیقەت نزیک دەبینەوە). ئینجا ئاماژە بەوە دەدات، کە لە ساڵی (١٩٤٥) ئەو دوو دێڕەی بە هێڵی لار لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا نووسیوە. ئەوە دەڵێت، بەڵام لە بیریەتی، کە نابێت هەرگیز بە حەقیقەت بگەین. ئینجا ئاماژە بەوە دەکات، کە ڕەخنەگرانی ئەو کتێبە هیچ کاتێ نەیانویستووە ئەو دوو دێڕە ببینن، بەڵکوو هەندێکیان گوتوویانە ئەو کتێبە خاڵییە لە ڕەوشت، یان لە تیۆریزەی ڕەوشت. هەندێکیشیان دەڵێن ئەو کتێبە دۆگماتیزمی هێناوە.

لە کتێبی (گەڕان بە دوای جیهانێکی باشتردا)دا ڕەخنە لە چەمکی ڕێژەیی (Relativism)یش دەگرێت و پێی وایە ناپاکییە لە ئاستی حەقیقەت و مرۆڤایەتی (betrayal of reason and of humanity)دا، بگرە یەکێکە لەو تاوانانەی ڕۆشنبیران کردوویانن، کە مانای حەقیقەت و مانای یەقینیان تێکەڵ کردووە. هەر لە کتێبەدا خۆی وا دەناسێنێت، کە کەسێکی عەقڵانییە و باوەڕی بە عەقڵی مرۆڤایەتی هەیە. ئەگەر خۆی بە دوایین عەقڵانی دەزانێت، کە پاشماوەکەی مابێتەوە، ئەوە مەبەستی ئەوەیە بە ئاسانترین ڕێگەی زمان دەدوێت، وەک ئەوەی مامۆستای مەزن (بێرتراند راسێل) پێی دەدوا، چونکێ ئامانجی سادەییی زمان، ڕۆشنگەرییە، نەوەک پاوانخوازی.

لەگەڵ ئەوەیشدا زمانی (پۆپەر) ئەگەر سادەیە، وەک خۆی دەڵێت، مانای وا نییە ڕووکەشە، بەڵکوو بەوەدا بە مەبەستی ڕەخنەیەکی توند ڕۆ دەچێتە ناو بوارەکانی فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، مێژوو، فیزیا، بایۆلۆجیا و ئەوانەی دیکەوە، ئەوە ئەم زمانە ئاستی زانراو جێ دەهێڵێت، بۆیە تێگەیشتنی بابەتەکانی، وردبوونەوەی قووڵ دەخوازێت. هەندێک لەگەڵ (گاستۆن باشولار)ی فیلۆسۆفی فرانسیدا بەراوردی دەکەن، بەوەی ئەویش فیلۆسۆفی عەقڵە، بەڵام من لە ڕێی خوێندنەوەی بەرهەمەکانیەوە (پۆول ڕیکۆر)م هاتووەتە بەر چاو، کە ئەویش بە شێوەیەکی چڕ مێژووی زانینی مرۆڤایەتی لە گریکەوە تا سەردەمەکەی بە سەر کردووەتەوە. دیارە ڕێگە و ئامانجی هەر یەکەیان لە هیی ئەوەی تریان جیاوازن.

پۆپەر و ڕەخنە لە مێژووگەرایی

لە بەشەکانی پێشوودا بە شێوەیەک لە شێوەکان بینیمان (پۆپەر) ددان بە ڕاستێتیی فەلسەفەی (پلاتۆ)، (هیگڵ) و (مارکس) دانانێت، بەوەی هەر یەکەی بە ڕێی خۆی پێی وایە ئەو یاسایانەی دۆزیونەتەوە، کە مێژوو دەبزووێنن و بەرەو ئەنجامی دیاریکراو (certainoutcomes) ئاڕاستەی دەکەن. لە دیدی ئەودا یاساکانی مێژوو لە هیی سروشت (laws of nature) جیاوازن و ڕوانینێکی لەم شێوەیەی هیی ئەوان لەسەر بنەمای دۆگماتیزم دامەزراوە، کە هەموو شتێک ڕەها دەبینێت، بگرە ملکەچی حەتمیەتە مێتافیزیکییەکانیان دەکات. ئەوان باوەڕیان وایە، کە دەکرێت هاوشێوەی بواری سروشتی لە بواری کۆمەڵایەتیدا پێشبینی بکرێت و بە ڕوونی بێتە دی، لە کاتێکدا (پۆپەر) بە توندی لە دژی ئەو باوەڕەدا دەوەستێتەوە، بۆیە دەیەوێت جینیالۆجیا بۆ فیکری سیاسیی هەر یەک لەو فیلۆسۆفانە بکات، کە ئەوە پێوەستە بە ڕەخنەی توند، بە مەبەستی هەڵتەکاندنی پایەی تیۆرییەکانیان. لە سەرەتای کتێبی (هەژاریی مێژووگەرایی)دا دەنووسێت باوەڕهێنان بە چارەنووسی مێژوو، خورافەی ڕووت (sheer superstition)ـە، کە ناکرێت بە ڕێی زانستی و عەقڵی ڕەوتی مێژووی مرۆڤایەتی پێشبینی بکرێت. بۆ نموونە لە دیدی (مارکس)دا دەتوانیت پێشبینیی شۆڕشی سۆشالیستی بکەیت، وەک ئەوەی لە زانستی ئەسترۆنۆمیی نیوتنی (Newtonian Astronomy)دا پێشبینیی خۆرگیران و مانگیران دەکرێت. ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە بە زانستی ساختە (pseudoscience) دادەنێت، کە تۆتالیتاریانیزم هان دەدات دەست بەسەر کۆمەڵگەدا بگرێت و تاکەکان بچەوسێنێتەوە. ئەو کتێبەی پێشکەش بە سەرجەم مرۆڤی جیهان کردووە، کە بوونەتە قوربانیی باوەڕی کۆمۆنیزم و فاشیزم. هەر لە پێشەکییەکەدا دەڵێت چەمکی ناباوی مێژوگەرایی (هیسترۆسیزم) خۆی دایهێناوە، تا بتوانێت لە ڕێیەوە ئەوەی پێ دەرببڕێت، کە مەبەستیەتی.

لەو کتێبەدا (پلاتۆ) بە باوکی ئەو باوەڕە میلیتاریستییە مۆدێرنە دادەنێت، کە نازیزمی ئەڵمانیا، فاشیزمی ئیتاڵیا، میلیتاریزمی ژاپۆن، ستالینزمی سۆڤیەتی پێ دەناسرێتەوە. ئەو فیلۆسۆفەی گریک لە پێناوی پاراستن و هێشتنەوەی دەوڵەتدا قوربانی بە تاک دەدات، کە ئەو تێگەیشتنە ناوەرۆکی ئایدیۆلۆجیای تۆتالیتاریانیزم پێک دەهێنێت. لە کۆمارەکەیدا پاشا فیلۆسۆفەکان دەخاتە سەرەوە، کە بە هۆی سەربازی دەستەبژێر و بە یارمەتیی چینی فرەوانی کرێکاران دەپارێزرێن. ئەوانی هەمووشتزان لەو جیهانە ئایدیالەدا لە یاساکانی کۆمەڵگە دەزانن و هەر خۆیشیان پلانی سیاسەت دادەڕێژن. لێرەدا زانین بەرهەمی سروشت و کۆمەڵگە نییە، بەڵکوو بە بوونەوەری ئایدیالییەوە پێوەستە، کە لە دنیای ڕووت (ئەبستراکت)، واتە دنیای ئایدیالی ئەبەدیدا هەیە. بەپێی تیۆریی شێوەکان (theory offorms) شتەکانی دنیای مەتێریەل و هەستەکان لە گۆڕاندان، بەڵام لە دنیای ئایدیالدا وەک خۆیان پارێزراون، چونکێ ئەوەیان دنیای ڕاستینەیە و ئەوانەی دنیای هەستپێکراو وێنەی لاساییکەرەوەی ئەوانن. لەم دنیایەدا پێویستە تاک دەست لە ئازادیی خۆی هەڵبگرێت و ملکەچی سەرۆکەکانی ببێت، دەنا ئارەزووە نەگریسەکانی، کە بە کۆکردنەوەی سامان و دەستەڵاتەوە پێوەستن، ململانێیان لێ دەکەوێتەوە و دەبێتە هۆی نەمانی کۆمەڵگە. بەم شێوەیە (پلاتۆ) بەو ڕوانینە بەرزگەرایییە خوداوەندییەی دژایەتیی ڕوونی خۆی بۆ بیرکردنەوەی ئازادیی تاک ڕادەگەیەنێت و بە ڕەوای دەزانێت تاکەکان بخرێنە ژێر چاودێرییەوە، کە لە دیدی (پۆپەر)دا (پلاتۆ) نایەوێت ئەندامانی چینی ژێرەوە بگۆڕێن، بەڵکوو دەیەوێت هەر لەم دۆخەدا بمێنێنەوە، کە بەم شێوەیە مێژوو ملکەچی یاسای پۆڵاین دەکات، بە جۆرێک مرۆڤ لە سایەیدا زەلیل ببێت. پێی وایە شتەکان چەسپاو و ڕاستین، کە هیچ گومان هەڵناگرن. هەر لەو کتێبەدا، واتە لە (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)داپرسیاری (پێویستە کێ فەرمانڕەوایی بکات؟)ی (پلاتۆ) بۆ {چۆن دەتوانین دامودەستگەی سیاسی بە شێوەیەک ڕێک بخەین، کە ڕێ لە فەرمانڕەوا بەدەکان، یان فەرمانڕەوا دەستەپاچەکان (incompetent rulers) بگرین، زیانی زۆر بگەیەنن؟} دەگۆڕێت.

(پۆپەر) کاتێ دەگاتە لای (هیگڵ)، ڕەخنەکانی توندتر دەبن، کە لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا پێی وایە نوێنەرایەتیی ئەڵقەی ونبوو (missing link)ی نێوان (پلاتۆ) و فۆرمی مۆدێرنی تۆتالیتاریانیزم دەکات. زۆرینەی تۆتالیتاریەنە نوێیەکان (modern totalitarians) نازانن بۆچوونیان بۆ (پلاتۆ) دەگەڕێتەوە، بەڵام گەلێکیشیان دەزانن قەرزداری (هیگڵ)ن. بەم شێوەیە (هیگڵ) بە باوکی ئەو باوەڕە نەتەوەیییەیە دادەنێت، کە دواتر تۆتالیتاریانیزمی لێ بەرهەم دێت. گوتەگەلی وەک (گەل تەنیا بەوە خودی خۆی دروست دەکات، کاتێ جەنگ لە دژی گەلێکی دیدا هەڵدەگیرسێنێت)، (بیری گەلان ئەوپەڕی دەربڕینی خۆی لە دەوڵەتدا دەبینێتەوە، کە لە سەرووی هەموو ڕەوشت و دادپەروەرییەکەوەیە)، (تاک تەنیا ئامێرێکە لە خزمەتکردنی دەوڵەتی نیشتمانیدا)، (نکووڵی ناکرێت جەنگ لە پەرەسەندنی مرۆڤدا گرنگە) و هیی دیکەی لەم شێوەیە ڕۆڵی بەرچاویان لە هەردوو جەنگی گێتیدا بینیوە. ئەوانە بە شێوەیەک (پۆپەر) تووڕە دەکەن، کە لە (هیگڵ)دا مەترسیی گەورە ببینێت.

(هیگڵ) پێی وایە ڕووداوە مێژوویییەکان ئامانجیان لە پشتەوەیە، ئامانجی عەقڵانی (rational aim)، کە عەقڵی گشتگیر هەڵیاندەسووڕێنێت. عەقڵی گشتگیر خواوەندە و دەستەڵاتی تەواوی بەسەر ئەو ڕووداوانەدا هەیە، بۆیە چاکە و خراپە وەک یەک بەشداری لە بزوواندنی ڕەوتی مێژوودا دەکەن، لە کاتێکدا کارەکتەرەکانیش بە چاک و بە خراپیانەوە لەلایەن ئەو عەقڵە گشتگیرەوە ڕۆڵیان پێ دراوە. مێژوو بە شانۆی تراجیدی دەزانێت، نەوەک بە شانۆی بەختیاری، بەڵام هاوکات وای دەبینێت هەموو ئەو ڕووداوە تراجیدییانە بە ئاڕاستەی ئازادیدا دەجووڵێن. هەر لە سەرەتای کتێبی (فەلسەفەی مێژوو)دا ڕایدەگەیەنێت، کە مێژووی جیهان شتێک نییە، جگە لە پەرەسەندنی هۆشیاریی پێوەست بە ئازادییەوە. مێژوو بۆ ئەوە دەچێتە پێشەوە، تا بە ئازادیی زیاتر بگات. ئەو ڕووداوانە ئەگەرچی بۆ‌ ماوەیەک وەک فاکتەری نەگەتیڤ لە مێژوودا دەردەکەون، بەڵام دواجار ڕۆڵ لە جووڵاندنی ڕەوتی ئەو مێژووەدا دەبینن و هۆشیاری دێننە ئاراوە، بۆیە پێی وایە مێژوو بوونەوەرێکە و گیانی لە بەرە، کە ئەو گیانە لە لایەک ئازادییەکەیەتی و لە لایەکی دیکەیش تێگەیشتنی ئەوە بۆ ئەو ئازادییە. بەم شێوەیە ڕەوتی مێژوو بەرەو ئازادیی زیاترە، کە هەر ئەم ڕووداوە تراجیدییانەن ئەو ڕەوتە درێژە پێ دەدەن، بەڵام بەوە‌دا مێژوو گیانلەبەرە، تووشی وەستان، لادان، لێژی و هەورازی دێت، کە وەک گوترا لەوانەوە هۆشیاریی خۆی بە دەست دەهێنێت. دیارە ئەو تێگەیشتنەی (هیگڵ) دواتر بە گشتی دەکەوێتە بەر ڕەخنە، بەوەی سەروەریی (بیری مێژوو) بەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤی هاوچەرخدا کۆمۆنیزم و فاشیزمی بەرهەم هێنا، یەکەمیان وەک لایەنی عەقڵ و دووەمیان وەک لایەنی ناعەقڵ، بەڵام ڕەخنەی (پۆپەر) لەوەدا چڕ دەبێتەوە، کە ئەو ڕۆڵی گەورەی لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵگەی داخراودا بینیوە، بەوەی پێی وایە دەوڵەت هەموو شتێکە و تاک هیچ نییە. تاک هەم لە ڕووی ماددی و هەم لە ڕووی ڕۆحییەوە قەرزداری دەوڵەتە، بۆیە نابێت هیچ ڕەخنەیەک لەو خوداوەندە بگرێت، مادام ئەو ڕەخنەیە وەک ئەوە وایە ناتەواوێک لە تەواوێکی گرتبێت. ئەوە دەوڵەتە تاک و هەموو شتێکی دیکە لە خۆی دەگرێت، نەوەک تاک بێت دەوڵەتلە خۆی بگرێت. تاک بەو ملکەچییەی بەشداری لە بەدیهێنانی دادپەروەریدا دەکات، کە بە شێوەیەکی ڕەها لە دەوڵەتدا بەرجەستەیە. (پۆپەر)بەشی پانزدەی کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین)ی بۆ چەمکی دایەلەکتیک تەرخان کردووە و لە ژێر چوار ناونیشانی وەک (دایەلەکتیک چییە؟: What is Dialectic?)، (ڕوونکردنەەی دایەلەکتیک: Dialectic Explained)، (دایەلەکتیکی هیگڵییانە: Hegelian Dialectic) و (دایەلەکتیک پاش هیگڵ: Dialectic After Hegel)دا تاوتوێی دەکات. لەوێدا هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی سێکوچکەی دایەلەکتیک (dialectic triad) دەدات و بە داخراوی دەزانێت، کە لەسەر بنەمای تێز (thesis)، دژەتێز (antithesis) و ئەنجام، یان (synthesis) دامەزراوە. سەرەتا بیرۆکەیەک، یان بیردۆزێک، یان جووڵەیەک هەیە، کە پێی دەگوترێت تێز و زۆرینەی کات دژەکەی بەرهەم دێنێت، چونکێ وەک نزیکەی هەموو شتەکانی دیکەی دنیا خاوەنی بەهای سنووردارە و خاڵی لاوازی هەیە، کە ئەوەیان بە دژەتێز ناسراوە، چونکێ دژی ئەو تێزەیە. ململانێی ئەو دووانە بە ئەنجامێک دەگات، بەو مانایەی ددان بە بەهای یەکتردا دەنێن و دەست لە سنووردارکردنی یەکتر هەڵدەگرن. بەم شێوەیە هەردووکیان لە ڕایەڵێکی دیکەدا یەک دەگرن، تا لەگەڵ دژەتێزێکی دیکەدا بکەونە ململانێیەوە. لەم ڕوانگەیەوە زانست و زانین بەپێی ئەو پرینسیپە گەشە دەکەن. لێرەوە ڕوانینی بۆ مێژوو لەوەدا بەرجەستە دەبێت، کە هەر قۆناغێکی نوێ لە ڕێی ئەو ململانێیەوە دێتە دی، کە بەرهەمی دژایەتی و ڕەتکردنەوەی قۆناغی پێشووە. مێژووی جیهان بریتییە لە دەرخستنی ئەوەی بە ڕۆح ناسراوە، کە لە ڕێی دایەلەکتیکەوە بەرهەم دێت. وەک گوترا (هیگڵ) پێی وایە مێژوو چارەنووسێکی حەتمی (predetermined)ی هەیە و تێکڕای مرۆڤایەتی هەر لە سەرەتاوە بەرەو ئەو چارەنووسە بە ڕێوەیە. لێرەدا دوو خاڵی بنەڕەتی هەن: یەکەم، ململانێیەک، کە زنجیرەیەک قۆناغ دەبڕێت. دووەم، هەر ڕووداوێک هۆکاری هەیە. واتە ئەو دوو خاڵە ناوەرۆکی حەتمیەتی مێژوو پێک دەهێنن. ڕەگەزەکانیشی دەوڵەت، جەنگ و پاڵەوانی مەزنن. ڕەوشتی بەرزی تاک لەوەدایە لە پێناوی سەروەریی دەوڵەتدا بجەنگێت و پاڵەوانبازێتیی نموونەییی خۆی پێشان بدات. لە بەشی (دایەلەکتیکی هیگڵییانە)دا دەڵێت فەلسەفەی (هیگڵ) تایبەتە بە شوناس، کە بە فەلسەفەی شوناسی عەقڵ و ڕاستینە (philosophy of the identity of reason and reality) ناسراوە، یان ئەگەر کورت بکرێتەوە، دەبێتە فەلسەفەی شوناس (philosophy of identity)، کە دەڵێت عەقڵ دنیایە (the mind is the world)، بەوەی مەعقووڵ ڕاستییە، چونکێ ڕاستینە و عەقڵ هاوڕێکن (the reasonable is the real; because reality and reason are identical). واتە فیکر بە حەقیقەتەوە پێوەست دەکات. هەر شتێ فیکر نەبێت، حەقیقەتیش نییە و ئەوەی فیکر دەرک بە قووڵایییەکەی ناکات، دەکەوێتە دەرەوەی بواری ئەپستمۆلۆجییەوە. بە مانایەکی دی، پێی وایە، ئەوەی فیکرییە واقیعییشە، ئەوەی واقیعییە فیکرییشە. بەم شێوەیە حەقیقەت خەسڵەتی کۆتایییانەی هەیە و ڕۆحیش، کە هاوواتای عەقڵە، سەرچاوەی هەموو حەقیقەتەکانە. ئەو ڕوانینەی (هیگڵ) لە چەمکی دەوڵەتدا ڕەنگ دەداتەوە، کە بەرژەوەندیی بەش بە لاوە دەنێت و بەرژوەندیی کۆ دەخاتە سەرووی هەموو شتێکەوە. ئەوە وا دەکات (پۆپەر) بە تۆتالیتاریەنی بزانێت، بەوەی شوناسی تاکەکان لەناو ئەو گشتەدا دەشارێتەوە.

(پۆپەر) لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا پشتگیریی خۆی بۆ (شۆپنهاوەر) دەردەخات، کاتێ گوتوویەتی (هیگڵ) (لە پیاوێكی فریودەر زیاتر، شتێکی دی نییە، کە توانیویەتی نەوەیەک بە تەواوی بشێوێنێت). خۆیشی بەوە تۆمەتباری دەکات، کە مرۆڤێکی بێباکە و لە پێناوی خزمەتکردنی (فریدرێکی سێیەم)دا، ویژدانی خۆیی فرۆشتووە. شۆڕشگێڕیش نییە، بەڵکوو چەوسێنەرە. دەسا ئەگەر ئەنجامی فەلسەفە وێرانکەرەکەی نەبووایە، هەر بە شایەنی ئەوەی نەدەزانی لێی بکۆڵێتەوە، کە ئەوە وای لێ دەکات بپرسێت چەند ئاسانە قەشمەرێک ببێە دروستکەری مێژوو (how easily a clown may be a ‘maker of history’).

ئەمجارەیان ڕەخنەی (پۆپەر) ئاڕاستەی (مارکس) دەکرێت. فەلسەفەی ئەو لەوەدا بەرجەستەیە، کە سەرمایەداری قۆناغێکە و دەبێت وەک قۆناغەکانی پێش خۆی تێبپەڕێنرێت، چونکێ لە سایەیدا دۆخی کرێکار ڕۆژبەڕۆژ خراپتر دەبێت، بۆیە بەم شێوەیە ڕووخانی خۆی لە کۆڵ کردووە. واتە مێژوو بەپێی پرینسیپی حەتمیەت هەر بەو شتانە دەگات، کە زانینی مرۆڤ پێشبینییان دەکات، لە کاتێکدا (پۆپەر) پێی وایە ڕەوتی مێژوو بە شێوەی بەرچاو دەکەوێتە ژێر کاریگەریی زانینمانەوە. بەوەدا ناتوانین پێشبینیی ئەوە بکەین ئەو زانینەمان بە کوێ دەگات و چەند گەشە دەکات، ئەوە سەختە پێشبینیی مێژوویشمان بکەین. کۆمەڵگەی داخراویش بەرهەمی ئەم تێگەیشتنەیە، کە ڕاستییەکەی ئەو کۆمەڵگەیە لە بوونەوەرێکی ئۆرگانیکی بایۆلۆجی دەچێت و تا ڕادەیەکی زۆریش تیۆریی ئۆرگانی، یان تیۆریی بایۆلۆجیی دەوڵەت (organic theory of the state)ی لەسەر جێبەجێ دەبێت. بەم شێوەیە کۆمەڵگەی داخراو لە مێگەل، یان خێڵ دەچێت، بەوەی یەکەیەکی نیمچە ئۆرگانیکە و ئەندامانی بە شێوەی نیمچەبایۆلۆجی پێک بەستراونەتەوە. لە دیدی (پۆپەر)دا (مارکس) یەکێکە لە دوژمنەکانی کۆمەڵگەی کراوە، نەک تەنیا لەبەر ئەوەی باوەڕی بە حەتمیەتی مێژوو هەیە، بەڵکوو لەبەر ئەوەیش عەقڵی ژمارەیەکی زۆر مرۆڤی خستووەتە خزمەتی بیرۆکەی پێشبینیی ئاییندەوە، گۆیە ڕێگەیەکی زانستییانەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان. لەبەر ئەوەیشە پەنا بۆ شۆڕش دەبات، لە کاتێکدا لای (پۆپەر) شۆڕش ئاشووب و گێرەشێوێنی دەهێنێت. (پۆپەر) خۆی باوەڕی بە گۆڕانی هێواش هەیە. پێی وایە (مارکس) لە لایەک یۆتۆپیا دادەمەزرێنێت، بەوەی مژدەی کۆمەڵگەیەک دەدات، تێیدا جیاوازیی چینایەتی نەماوە و مرۆڤەکان یەکسان دەژین، لە لایەکی دی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا دەسەپێنێت، کە بینرا چ ستەمێکی گەورە لە ژێر ئەو ناوەدا لە مرۆڤ کرا. کەواتە تیۆرییەکی گشتگیرییانەی مێژووە. لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا دەگاتە ئەوەی بڵێت پێویست ناکات لێکدانەوەی (مارکس) بۆ مەتێریەلیزمی دایەلەکتیک بە هەند وەربگرین، بەڵکوو دەکرێت وا لێی بڕوانین پێشنیازێکی بەهادارە و لەوەدا یارمەتیمان دەدات، کاتێ لە شتەکان دەڕوانین، بزانین ئەوانە پاشخانی ئابوورییان هەیە. لەگەڵ ئەوەیشدا ئەو ڕەخنەیەی لە (مارکس)ی دەگرێت، بە بەراورد لەگەڵ ئەوەی (هیگڵ)دا، سووکترە، بەوەی ددانی پێدا دەنێت، (مارکس) لە پێناوی مرۆڤی چەوساوەدا کاری کردووە و ئەوەیش لە بەرچاو دەگرێت، کە ڕاڤەی ئەو بۆ کۆمەڵگەی سەدەی نۆزدەم، بایەخدارە، بگرە هەوڵی داوە پەنا بۆ مێتۆدی عەقڵانی ببات.

ڕەخنەی توندی (پۆپەر) لە ئاڕاستەی مێژووگەرایی لە سنووری ئەو سێ فیلۆسۆفەدا ناوەستێت، بەڵکوو بۆ هەموو ئەو ئاڕاستانەیش دەپەڕێتەوە، کە ئەوان تێیدا کاریگەرن. لێرەوەیە (فێرگەی فرانکفۆرت)یش پڕیشکی ئەو ڕەخنەیەی بەر دەکەوێت، بەوەی هەر لە سەرەتاوە بە (هیگڵ) و (مارکس) سەرسامن. بۆ نموونە لە کۆنگرەی کۆمەڵناسانی ئەڵمان لە ساڵی (١٩٦١)دا بەشدار دەبێت و ڕووبەڕووی (تیۆدۆر ئادۆرنۆ)ی هیگڵی و مارکسی دەبێتەوە. لە کتێبی (ناکۆکی پۆزیڤیستەکان لە کۆمەڵناسیی ئەڵماندا: The Positivist Dispute in German Sociology)دا، کە لەم ناوانە: (تیۆدۆر ئادۆرنۆ، هانس ئەلبێرت، ڕالف داریندرۆف، یۆرگن هابرماس، هارالد پیلۆت و کارڵ ر. پۆپەر) پێک هاتووە و (گلین ئەدێی: Glyn Adey) و (داڤید فریسبی: David Frisby) بۆ ئینگلیزی وەریانگێڕاوە، (پۆپەر) باس لەو ڕووبەڕووبوونەوەیەی خۆی و ئەندامانی ئەو فێرگەیە دەکات. دەڵێت تێزی خۆی بە شێوەیەک داڕشتووە، کە سەخت بووە هیگڵی و مارکسییەکی وەک (ئادۆرنۆ) پەسەندی بکات. ڕاستییەکەیشی ڕەخنەی لە دایەلەکتیک گرتووە. کار بەوە گەیشتووە (ڕالف داریندرۆف)ی کۆمەڵناس نائومێدیی خۆی ڕابگەیەنێت، کە دوو تەوەرەی دژبەیەکی بواری کۆمەڵناسیی لەم کۆنگرەیەدا بانگهێشت کردووە و ئەم ململانێیە ئایدیۆلۆجییەی لێ کەوتووەتەوە. (پۆپەر) خۆی بەشی سێیەمی کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە)، کە ناوی ناوە (عەقڵ یان شۆڕش) بۆ ئەو باسە تەرخان دەکات. دەڵێت دەمەوێت مێژووی ئەو کتێبە و ناونیشانە فریودەرەکەی بگێڕمەوە. ساڵی (١٩٦٠) بە مەبەستی گفتوگۆ لەبارەی (لۆجیکی زانستی کۆمەڵایەتی)یەوە بانگهێشت دەکرێت. پێی ڕادەگەیەنرێت (ئادۆرنۆ)ی پرۆفیسۆری فرانکفۆرتی لەبارەی باسەکەی ئەوەوە قسەی دەبێت. ئەوە بوو وەک پێشتر گوترا لە (١٩٦١)دا بەشدار دەبێت. دیارە پێویست نییە ئێمە لێرەدا هەموو ئەو شتانە بنووسینەوە، کە (پۆپەر) دەیانگێڕێتەوە، چونکێ باسێکی سەربەخۆی دەوێت، بەڵام گرنگە بگوترێت، کە ئەم دەڵێت هەوڵی داوە باسەکەی بە بەڵگەی تۆکمە بخاتە ڕوو، بە شێوەیەک ئەوێکی هیگڵی و مارکسی نەتوانێت پەسەندی بکات، لە کاتێکدا ئەم، واتە (پۆپەر) بەهایەکی گەورەی بۆ ئەندامانی فێرگەی فرانکفۆرت لە چەشنی (ئادۆرنۆ)، (هۆرکهایمەر)، (هابرماس) و ئەوانەی دی دانەناوە، بەڵکوو تەنیا ویستوویەتی لە بواری سیاسەتدا ئاوڕیان لێ بداتەوە. هەر لەوێدا (هابرماس) هێرش دەکاتە سەر (پۆپەر) و بە فیلۆسۆفێکی پۆزیتیڤیستی دادەنێت، کە لەگەڵ ئەوەدایە دۆخەکە بەم شێوەیە بمێنێتەوە، بە مەرجێ (پۆپەر) خۆی لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا ڕەخنەی توندی لە پۆزیتیڤیزم گرتووە و فەلسەفەی (هیگڵ)ی لە ژێردا ناونووس کردووە. وەک گوترا پێی وایە ناونیشانی کتێبەکە، (ناکۆکی پۆزیڤیستەکان لە کۆمەڵناسیی ئەڵماندا)، فریودەرانەیە.

پۆپەر و کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی

هەموو ئەوانەی لەم بەشانەی سەرەوەدا گوتران، لەبارەی کۆمەڵگەی کراوە و کۆمەڵگەی داخراوەوەن. واتە بۆچوونی (پۆپەر) لەبارەی ئەو دوو چەمکەوە تەنیا بریتی نییە لەو کتێبەی ناوی ناوە (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)، کە لە ساڵی (١٩٤٥)دا چاپی کردووە، بەڵکوو سەرجەم بەرهەمەکانی، بە گفتوگۆکانیشیەوە تایبەتن بەو دوو چەمکە. مەبەستیەتی لە ڕێی ئەو کتێبەوە چارەسەر بۆ لیبرالیزم بدۆزێتەوە، کە ئەودەم بە هۆی سەرکەوتنی کۆمۆنیزم، نازیزم و فاشیزم کەوتبووە بەر هەڕەشە. ئەو کۆمەڵگەی کراوە وا دێنێتە بەر چاوی، کە ڕووبەرێکی ئازادە و تێیدا تاک ناکرێتە قوربانیی ئایدیۆلۆجیای تۆتالیتاریانیزم، بەڵکوو هەموو ئازادن و دەتوانن ڕەخنە لە هەر دامودەستگەیەکی دەوڵەت بگرن. ئەوان مافی پرسیار و ڕەخنەیان هەیە. ڕێیان دراوە هەر دەستەڵاتێک بدەنە دواوە، ئینجا ئەو دەستەڵاتە بە میرات ماوەتەوە، یان لە ڕێی پرۆسێسی سیاسییەوە هاتووە. بەوەدا پانتاییەکی فرەوانی بۆ ڕەخنە جێ هێشتووە، کۆمەڵگەیەکی دینامیکییە، بەو مانایەی لە ڕێی پرینسیپی هەوڵ و هەڵەوە گەشە دەکات. گۆڕانەکەی سروشتییە و بە شێوەی هێواش ڕوو دەدات. بە مانایەکی دی، گۆڕانکاریی ڕیشەیی دەداتە دواوە. شۆڕش و کودەتاکان لەم کۆمەڵگەیەدا شوێنیان نییە، بەوەی تەنیا ئاشووب و گێرەشێوێنی دەهێنن، وەک چۆن لە ئاستی ئاڕاستە ڕەگەزپەرستییەکانیشدا بەرگری دەکات. واتە باوەڕی بە ئەندازەی پارچەپارچەی کۆمەڵایەتی (Piecemeal social engineering) هەیە، بەو مانایەی ڕێفۆرمی دامودەستگەکانی کۆمەڵگە لە ڕێی پلانەوە بکرێت، زانست پشتیوانیی بکات و ڕەخنە تێیدا چالاک بببیت، پێچەوانەی ئەندازەی گشتگیرییانەی کۆمەڵایەتی (holistic social engineering)، کە دەیەوێت بە زۆر و خێرا دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان بگۆڕێت، کە پێی وایە ڕێیەکی یۆتۆپییانەیە و هەڵەی گەورەی لێ دەکەوێتەوە. لە کۆمەڵگەی کراوەدا هیچ پێشبینییەک لەسەر بنەمای تیۆرییە نازانستییەکان بۆ ئاییندە ناکرێت. لەو کتێبەدا بەرگری لە بنەماکانی دیمۆکراتیزم و لیبرالیزم کراوە، کە زەمینە بۆ گۆڕانکاریی هێواش خۆش دەکەن و ڕێگرن لە خوێنڕشتن. کۆمەڵگەی کراوە وەک کۆمەڵگەی داخراو نییە، تەنیا یەک بۆچوون تێیدا زاڵ ببێت، بەڵکوو گفتوگۆ لەبارەی هەموو کێشەکانەوە دەکرێت و هەوڵی چارەسەرکردنیان دەدرێت، کە ئەمە هەر خۆی توانای تاکەکان دەتەقێنێتەوە و داهێنانی لێ دەکەوێتەوە.

*    *    *    *

لەم نووسینەدا مەبەستمان نەبووە ئەوە دەربخەین، ئاخۆ ئەو ڕەخنانەی (پۆپەر) ئاڕاستەی فیلۆسۆفانی دیکەی کردوون، دروستن، یان نادروست، لە کاتێکدا کەم نین، ئەوانەی ڕەخنەی توندیان لە فەلسەفەکەی گرتووە، بەڵام ئێمە لێرەدا بە لای ئەو باسەدا نەچووین، بەڵکوو مەبەستی سەرەکیمان ناساندنی فیکری ئەو بووە، تەنانەت نەمانویستووە وەک توێژینەوەیەکی فەلسەفەکەی بیخەینە ڕوو. هەوڵی ناساندیمان داوە، تا لەوێوە بڕوانینە ئەو پەرەگرافەی (ئارام کاکەی فەلاح) و بزانین، ئاخۆ کەموزۆر پێوەندیی بەو فەلسەفەیەوە هەیە. ئەگەر لە ئاییندەدا پێویستی کرد، بە خۆشحاڵییەوە بۆی دەگەڕێینەوە. خاڵێکی دیکە گرنگە، هەڵوێستەی لەسەر بکرێت، کە ئەویش، ئەوەیە، (پۆپەر) لە ڕووی پرینسیپی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوەوە لەو فیلۆسۆفانەی ڕوانیوە، دەنا سەرسامیی خۆی بە ئاشکرا، یان بە ئاماژە بۆ هەر یەکێکیان دەربڕیوە. سروشتی فەلسەفە وایە، کە ئاڕاستەی قووڵ و جیاواز لە فیکری مرۆڤایەتیدا پێک دەهێنێت، بە ڕادەیەک ئاڕاستەکان چەند دژی یەک بن، هێشتا بەشداریی ئەو ئاڕاستە جیاوازانە دەمێنێن و لە کۆنتێکستی دیکەدا دەردەکەونەوە. بۆ نموونە فەلسەفەی فیلۆسۆفێکی وەک (مارکس) دوای ڕەخنەکانی (پۆپەر)یش هێشتا توانای خۆی لە دەست نەداوە. تا ئەمڕۆیش (هیگڵ) بە هێزێکی گەورەوە لەناو فیکری فیلۆسۆفانی دیکەدا ئامادەیە. ئەوە بۆ (فرۆید)، (ئەدلەر)، (ئادۆرنۆ) و ئەوانەی دیکەیش هەر دروستە. ئەوە فیکری میلـلی و زمانی میلـلین ناتوانن شتێکی جیاواز لەوەی هەیە، دەرببڕن. ئێمە ئەگەر جاروبار نموونەیان لێ دەهێنینەوە و لەسەریان هەڵوێستە دەکەین، لەبەر ئەوەیە بوونەتە بەشێک لە کەلتووری بیرکردنەوەی گشتی، دەنا لەبەر ئەوە نییە ئاڕاستەی جیاوازن و لە ڕێی هەوڵەوە پێ گەیشتوون. بەو مەبەستەیش ڕووبەڕوویان دەبینەوە، تا نەک خۆیان، بەڵکوو ئەو دۆخەیش تێبپەڕێنین، کە ڕایگرتوون. (ئارام کاکەی فەلاح) وێنەی زۆرینەی نووسەرە میلـلییەکانی دیکە ئەوانەی گوتوون، کە هەر کەسێکی تریش، بێ ئەوەی وەک ڕۆشنبیر خۆی ناساندبێت، دەتوانێت بیانڵێت، بەڵام بەوەدا دامودەستگەی کۆمەڵایەتیی لە شێوەی گۆڤار، ڕۆژنامە، تیڤی و هیی دیکە هەن و ئەو وشە ڕووکەشانە دادەڕێژنەوە، کە هەمان قسەی خەڵکی ئاسایین، بەو مەبەستەی وەک شتی جیاواز پێشانیان بدەن، ئەوە دەکرێت لە ڕێی مێتۆدی پرسیارەوە ڕووبەڕووی خۆیان و ئەو دامودەستگە کۆمەڵایەتییانەیش ببینەوە، کە برەویان پێ دەدەن. لەم نێوەدا نووسەری و میلـلی و ڕەخنەگری میلـلی هاوپەیمانێتییان پێک هێناوە، تا لە لایەک یەکتر لە ئاستی ڕەخنەدا بپارێزن و لە لایەکی دی بە یەکدا هەڵبڵێن. دیارە تۆ کاتێ دەتەوێت شتی ڕووکەش تێبپەڕێنیت، ئەوە بە شێوەیەک لە شێوەکان ئەو ڕووکەشییە لە زمان و مێتۆتدا ڕەنگ دەداتەوە، بەڵام مادام دەست لە ویستی تێپەڕاندن هەڵناگریت، ئەوە بوارێک دەڕەخسێنیت بۆ گوتنی شتی جیاواز، بە مەرجێ ئەو چەمکانە هەڵبگریتەوە، کە فڕێ دراون، بەو مەبەستەی لە ڕێی دایەلۆگەوە ڕایەڵەکانیان بدۆزیتەوە و ڕەهەندەکانیان دەربخەیت، بە شێوەیەک نەهێڵیت ئەو نووسەرە فڕێدەرە (thrower) بۆ هەمان ئاستت بباتەوە، بەو مانایەی ئەو تەنیا کاتێ بتوانێت بۆ ئەو چەمکە بگەڕێتەوە، کە بیەوێت ئەوەی تۆ تێبپەڕێنێت، نەوەک ئەوەی خۆی پاتە بکاتەوە. لێرەدا من خۆمم لە ئاستی تێکستێکدا بینیوەتەوە، کە نووسەرەکەی بە هەمان زمانی خەڵک، بەڵام فریودەرانە دەیەوێت پێم بڵێت (پۆپەر)ی نەک ناسیوە، بەڵکوو فەلسەفەکەی ئەو لە پاڵ هیی فیلۆسۆفانی دیکەدا زۆر شتی فێر کردووە، لە کاتێکدا ئەوەی نایبینین، ئەو فیلۆسۆفە و کاریگەریی فەلسەفەکەیەتی. ئەگەر لە ماوەی ئەو سێ دەیەی ڕابردوودا فەلسەفەی (پۆپەر) بووبووایەتە ئاڕاستەیەک لە ئاڕاستەکانی فیکری ئێمە، ئایا ئەمڕۆ کاریگەرییەکەیمان نەک لەسەر ئاستی نووسین، بەڵکوو لەسەر ئاستی واقیعیشدا نەدەبینی؟ ئایا خوێندنەوەی فەلسەفەی (پۆپەر) وامان لێ ناکات دەست لە فڕێدانی چەمک هەڵبگرین؟ ئایا ڕێگر نییە لەوەی بە ئاسانی بۆچوونی نووسەرانمان بەسەردا تێبپەڕێت؟ ئایا دەهێڵێت دەست بە خورافەوە بگرین، لە کاتێکدا دنیای نووسینمانی داپۆشیوە؟ ئایا نووسینی ئەو نووسەرە بەناوبانگ و دیارانە کاتێ دەخرێنە بەردەمی تاقیکردنەوەوە، دەردەچن؟ ئایا بەشێکی زۆری نووسینی ئەوانە لە ماوەی سی ساڵدا کاریگەرییەکی ئەوتۆیان بەسەر عەقڵی ئێمەدا جێ هێشتووە؟ لە کاتێکدا (پۆپەر) لە ڕێی ڕەخنەی عەقڵانییەوە ڕووبەڕووی سەرجەم فیکری فەلسەفی بە گشتی و ئاڕاستەی مێژووگەرایی بەتایبەتی دەبێتەوە، کە لە (پلاتۆ)، (هیگڵ)، (مارکس) و ئەوانەی دیکەدا بەرجەستەیە، ئایا لەو سێ دەیەیەدا فیکری ڕەخنەیی لەناو نووسینماندا دەرکەوتووە؟ ئایا ئەو گومانە چڕەی (پۆپەر)، کە دەگاتە ئەوەی تیۆریی سایکۆلۆجیی (فرۆید)، (ئەدلەر) و ئەوانەی دیکە بە نازانستی بزانێت، وای لە ئێمە کردووە پرسیار لەو تێگەیشتنەی نووسەرانمان بکەین، ئاخۆ داهێنەرانەیە وەک بانگەشەی بۆ دەکەن، یان هەمان فیکریی میلـلییە و بەو چەمکە فڕێدراوانە ڕازێنراوەتەوە؟ ئایا بە گشتی لە لای ڕۆشنبیری ئێمە هەوڵی دامەزراندنی کۆمەڵگەی کراوە هەیە؟ ئایا بەشێکی زۆریان دوای پڕۆژەی سیاسەتمەداران، یان فەرمانڕەوا دەستەپاچەکان (incompetent rulers) بە دەربڕینی (پۆپەر)، نەکەوتوون؟

لێرەدا بۆ پرسیارەکانی تەوەرەی یەکەمم دەگەڕێمەوە و هەندێکی دیکەیشیان دەخەمە پاڵ. ئەگەر (ئارام کاکەی فەلاح) بە ڕاستی ئەو نووسەر و فیلۆسۆفانە دەناسێت و بەرهەمەکانی خوێندوونەتەوە، بۆچی هێشتا زمانی نووسینەکانی هێندە سادەن؟ لەبەر چی کاریگەریی بۆچوونی ئەو نووسەرانەی بەسەرەوە نابینین؟ ئایا تازەبەتازە دەڵێت فڵان ڕۆمانم خوێندووەتەوە و گریاندوومی؟ کوا ڕەخنەی عەقڵانیی (پۆپەر) و کوا شەپۆلی گومانی؟ وەک لە سەرەتادا گوترا ئایا ئەگەر بۆ بەرهەمەکانی بەر لەم گوتوبێژەی بگەڕێینەوە، هیچ ئاماژەیەک دەبینین، کە پێشانی بدات ئەو خوێنەری فەلسەفە بە گشتی و هیی (پۆپەر)ـە بە تایبەتی؟ ئایا خوێنەری سەرەتاییش لە خوێندنەوەی چیرۆکەکانی ئەودا تووشی بەربەست دەبێت، یان وەک هەر تێکستێکی دیکەی فۆلکلۆری لێیان تێدەگات؟ ئایا دەتوانم وەک خوێنەرێک داوای لێ بکەم بە ئارەزووی خۆی یەکێ لەو نووسەر و فیلۆسۆفانە هەڵببژێرێت و چەند دێڕێکیان لە بارەوە بنووسێت؟

لێیان پرسیوە: (تایبەتمەندییە باشەکانی پیاوان کامانەن؟) ئەمە وەڵامەکەیەتی: {پیاوان تایبەتمەندیی باشەیان زۆر کەمە و لای من پیاو بوونەوەرێکی زۆر مشەخۆر و خۆویست (ئەنانی) و نەگبەتە، هەرچی نەگبەتیی ئەم گۆی زەوییەیە هی پیاوانە و تەواو دونیای خۆرهەڵاتیان داگیر و ناخۆش کردووە، بەڵام بەختەوەرە ئەو کەسەی باوکێکی باش، یان بە ڕێکەوت مێردێکی باش، یان برایەکی باشی هەیە، ئەوەیان شتێکە ئینسان ناتوانێ لە کەسی بسەنێت. وەک یانسیب وایە}.

دوای ئەوە وەڵامی پرسیاری (تایبەتمەندییە باشەکانی ژنان کامانەن؟) دەداتەوە و دەڵێت: (ڕاستت بوێ ئەم دونیایە ژن ڕایگرتووە، بە جوانی و میهرەبانی و ناسکیی خۆیەوە هەموومانی بەم دونیایەوە بەستووەتەوە، گەر ژن نەبووایە دونیا دەبووە چایخانەیەکی گەورەی پڕ لە دووکەڵ و قیژەقیژ).

وەک پێشتر گوترا گوتوویەتی زۆر شت لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی)ی (کارڵ پۆپەر)ەوە فێر بووە، لە کاتێکدا ئەوانەی گوتوون، بە مەرجێ کەسێ چەند دێڕێکی ئەو فیلۆسۆفەی خوێندبێتەوە، قوڵینگەکانی دەناسێت و دەزانێت ئەوە پێچەوانەی فەلسەفەی ئەوە. وەک گوترا (پۆپەر) بەشی زۆری تەمەنی بۆ تێکشکاندنی پرینسیپی ئیندەکشن تەرخان کرد. ئەو نووسەرەی ئێمە لە چ ڕێیەکەوە بۆی دەرکەوت ژن و پیاو بەو خەسڵەتانە دەناسرێنەوە؟ لە ڕێی سەرنج و ئەزموونەوە، کە تێکڕای ڕەخنەی (پۆپەر) لەوانەیە. وەک گوترا ئەو دووانە شتی سەرەکی نین لە پێکهێنانی تیۆریدا، بەڵکوو تەنیا یارمەتیدەرن. لە قۆناغی ئامادەییدا ئەوەمان دەزانی، چونکێ ئەلفبێی فەلسەفەی ئەو فیلۆسۆفەیە. کوا گریمان و قەبڵاندن؟ کوا پرینسیپی هەوڵ و هەڵە؟ چەمکی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە بۆچی دیار نییە؟ ئەگەر یەک ژنمان دۆزییەوە وەک پیاو بە لای دووکەڵ و قیژەقیژدا چوو، ئەودەم ئەو گریمانەیەی تێک دەشکێت و هەڵناستێتەوە، هەتا ئەگەر بێژمار پیاوی تر بە نموونە بێنێتەوە. گوتمان (پۆپەر) نموونە بە مەلی قوڵینگ دێنێتەوە، کە دەگوترێت هەموویان سپین، بەڵام کاتێک ڕەنگێکی دیکەمان دەست دەکەوێت، ئەوە تێکڕای ئەو بەڵگانەی بۆ ئەوە دەهێنرانەوە، گۆیە تەنیا قوڵینگی سپی هەیە، بەو دانەیە پووچ دەبێتەوە. بەکورتی هەزار قوڵینگی سپی ناتوانن بیسەلمێنن سەرجەم قوڵینگەکان سپین، بەڵام یەک قوڵینگی ڕەش دەتوانێت (یاسای گشت قوڵینگەکان سپین) بە درۆ بخاتەوە، یان پووچەڵ بکاتەوە.

دابەشکردنی ژن و پیاو بۆ دوو بەرەی جیاوازی دژبەیەک، پێوەندیی بە دوالیزمەوە هەیە، کە هەر دەبێت شتەکان لە یەک جودا بکاتەوە، تا بە ئاسانی سەری لێیان دەربچێت و وەسفیان بکات. ئایا هەموو ئەو خەسڵەتە خراپانەی داونیەتیە پاڵ پیاو، ناکرێت لە هەندێک ژنیشدا هەبن، بە لاکەی دیکەیشدا ناکرێت هەموو ئەو خەسڵەتانەی بۆ ژنی ڕیز کردوون، لە هەندێک پیاویشدا دەربکەون؟ ئەم گوتانە نوێ نین، بەڵکوو بەردەوام لە ئاستی میلـلیدا گوتراوە ژنان خراپ و پیاوان باشن، یان پیاوان بەد و ژنان چاکن. من خۆم زیاتر لە جارێک گوتوومە ژن لە دنیای مندا هەموو ئەو شتانەی لە دەست دێت، کە پیاوی پێ دەناسرێتەوە. وەک پیاو دەتوانن تاوان بکەن و وەک پیاویش نەیکەن. ئەگەر ژنان و پیاوان بەو شێوەیەیەن، لە تێگەیشتنی گشتیی میلـلیدا هەیە و (ئارام کاکەی فەلاح)یش لێی وەرگرتووە، مانای وایە هیچ ویستێکی خۆیانی تێدا نییە، کە ئاوان، بەڵکوو هەر لە ئەزەلەوە وا هاتوون. ئەوە نەک هەر بەرگریکردن نییە لە ژن، بەڵکوو کەمکردنەوەی بەهایشیەتی. من کاتێ بە ڕاستی دژی کوشتنم، کە توانای ئەوەم هەیە بیشکوژم. واتە هەردوو هەڵبژاردەم لە بەردەمدان و خۆم یەکێکیان هەڵدەبژێرم، دەنا کاتێ سەرچاوەیەک پێی گوتووم نابێت بکوژم، یان توانای ئەوەم نییە بکوژم، یان نامەوێت ڕووبەڕووی سزا ببمەوە، بۆیە ناکوژم، ئەوە من کۆیلەم و ئەوەی دەیکەم، تەعبیر نییە لە ویست (will)م. (سۆرێن کیەرکەگۆرد)ی فیلۆسۆف و تیۆلۆجن (Theologian) ئەوە لە ڕێی هه‌ردوو چه‌مکی (ڕه‌وشت) و (نیگه‌رانی)یه‌وه‌ لێک دەداتەوە. پێی وایه‌ ئه‌وه‌ی شێوازی ژیانی تاک دیاری ده‌کات، هه‌ڵسوکه‌وتیه‌تی‌، که‌ هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ ده‌یخاته‌ به‌رده‌می هه‌ڵبژاردنی ئه‌وه‌ی ده‌یه‌‌وێت. به‌م شێوه‌یه‌ بڕیاردان له‌ لایه‌ک پێوه‌ندیی به‌ ڕه‌زامه‌ندیی خود (self-gratifying) و له‌ لایه‌کی دیکه‌‌ به‌ ڕه‌وشت (Ethical)ـه‌وه‌ هه‌یه‌. واتە تاک خاوه‌نی ئازادیی ته‌واوه‌ له‌وه‌ی‌ چی هه‌ڵده‌بژێرێت، که‌ هه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ بڕیاره‌کانی‌ دیاری ده‌کات، به‌ڵام ئه‌وه‌‌ هاوکات له‌گه‌ڵ خۆیدا نیگه‌رانی ده‌هێنێت. وه‌ختێ که‌سێک له‌سه‌ر لووتکه‌ی شاخێکدا ده‌وه‌ستێت و بۆ خواری خواره‌وه‌ ده‌ڕوانێت، دوو جۆر ترسی لا دروست ده‌بن، ترس له‌ که‌وتن و ترس له‌وه‌ی هۆکارێک پاڵی پێوه‌ بنێت خۆی هه‌ڵبدات. ترسی دووه‌میان له‌وه‌وه‌ دێته‌ کایه‌وه‌، که‌ ئازادیی ته‌واوی هه‌یه‌ چی هه‌ڵببژێرێت. واته‌ خۆی هه‌ڵبدات، یان نا؟ خۆی ئه‌و بڕیاره‌ ده‌دات و یه‌کێکیان هه‌ڵده‌بژێرێت، که‌ ناوی (سه‌ره‌سووڕه‌ی، یان ماخۆلانی ئازادی:dizziness of freedom)ی لێ ده‌نێت، به‌وه‌ی دوودڵه‌ کامیان هه‌ڵببژێرێت. واته‌ تاک بوونێکی مۆڕاڵیی هه‌یه‌. پێی وایە نیگەرانی حەقیەتی ئازادییە، بەو مانایەی نیگەرانی بەو شتەوە پێوەستە، کە مرۆڤ دەیکات. لێرەدا تەنیا ئەو خواری خوارەوەیە نییە نیگەرانیی بۆ دەهێنێت، بەڵکوو چاوی خۆیشیەتی. با وای دابنێین لە خوارەوە ناڕوانێت. کەواتە سەرەسووڕێ کاتێ دروست دەبێت، کە مرۆڤ ئەگەرەکانی خۆی دەبینێت. لەو سەرەسووڕێیەدا ئازادی دادەبەزێت و هەر لەم کاتەیشدا هەموو شتێک ڕوو دەدات. کاتێ ئازادی بەرز دەبێتەوە، بۆی دەردەکەوێت گوناهبارە. مرۆڤ لە دۆخی نیگەرانیدا بە شێوەیەکی دووفاقییانە گوناهـ دەکات. بە مانایەکی دی، لە کاتی لەهۆشچووندا دەست بۆ گوناهـ دەبات.

(ئه‌لبێرت کامیۆ) لە سەرەتای کتێبی (مرۆڤی یاخی)دا لەبارەی ڕۆمانی (به‌رزایییە‌کانی وێزه‌رینگ)ی (ئیمیلی برۆنتی)یەوە دەنووسێت: (هیسکلیف ئاماده‌یه‌ له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی کاترینی خۆشه‌ویستیدا هه‌ر که‌سێکی گێتی بکوژێت، بێ ئه‌وه‌ی له‌ خۆی بپرسێت ئاخۆ ئه‌و کوشتنه‌ ڕه‌وایه‌، یان بیه‌وێت به‌ پاڵپشتی تیۆرییه‌که‌وه‌ پاساوی بۆ بهێنێته‌وه‌). ڕاستییەکەی (هیسکلیف: Heathcliff) ده‌یه‌وێت له‌ ڕێی هاوسه‌رگیریی له‌گه‌ڵ (ئیزابێلا لینتۆن)ـه‌وه‌ خۆی و خانه‌واده‌که‌ی تێک بشکێنێت، به‌و مه‌به‌سته‌ی تۆڵه‌ له‌ (ئێدگارد لینتۆن)ی برای بکاته‌وه‌، که ئێستا مێردی‌ (کاترین ئیرنشۆ)ی خۆشه‌ویستیه‌تی و هه‌ر له‌ منداڵییشه‌وه‌ پێکه‌وه له‌ ماڵێکدا‌ گه‌وره‌ بوون، به‌وه‌ی (میسته‌ر ئیرنشۆ)ی باوکی (کاترین) کاتێ زانیویه‌تی (هیسکلیف) منداڵێکی بێکه‌سه‌، یان فڕێدراوە‌ و له‌ شه‌قامه‌کانی لیڤه‌رپوولدا ده‌سووڕێته‌وه‌، هه‌ڵیگرتووه‌ته‌وه‌‌ و وه‌ک دیاری بۆ هاوسه‌ره‌که‌ی هێناوه‌ته‌وه‌. لێرەدا (کامیۆ) بەرگری لە کوشتن ناکات، بەڵکوو دەیەوێت ئەوە پێشان بدات، کاتێ ئێمە تیۆرییەکمان لە بەرچاو گرتووە و ئەو تیۆرییە فەرمانمان پێ دەکات، چی بکەین و چی نەکەین، ئازادیمان لە دەست داوە. بۆ ئەوەی تۆ خەسڵەتی مۆڕاڵی بدەیتە پاڵ کەسێک، وەک ئەوەی (ئارام کاکەی فەلاح) کردوویەتی، ئەوە سەرچاوەت لە بەرچاو گرتووە و پێوەرەکانت لەو سەرچاوەیە هێناون. باشە و خراپە تەنیا لە ڕێگەی پێوەرەوە دەستنیشان دەکرێن، کە سەرجەم بەرهەمە فەلسەفییەکانی (نیتشە) بریتین لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو سەرچاوە و پێوەرانە. بەگشتی فەلسەفە لانی کەم لەوەوە دژی هەموو دابەشکردنێک وەستاوەتەوە، بەوەی لە هەر دابەشکردنێکدا کۆمەڵێک مانا لە پێناوی دەستەڵاتدا دەکوژرێن، تا حەقیقەتی چەسپاوی ئەو دەستەڵاتە بمێنێتەوە. ئەو پرۆسێسی جوداکردنەوەیە دەیەوێت هەموو شتێک ئاسان بکاتەوە و بە خێرایی بە ئەنجامێک بگات، کە پێشتر لای جەماوەر زانراوە. لە ئەفۆریسمی پێنجی کتێبی یەکەمی (مرۆڤی قاڵبوو لە مرۆڤایەتیدا: Human, All Too Human)، لەژێر ناونیشانی (خراپتێگەیشتنی خەون)دا دەنووسێت: (مرۆڤی شارستانیەتە سەرەتایییە زبرەکان وای دەزانی لە خەوندا دنیای دووەمی ڕاستی دەدۆزێتەوە. ڕێک ئێرە بنکەی سەرجەم مێتافیزیکایە. بەبێ خەون نەدەکرا مرۆڤ پاساو بۆ دابەشکردنی جیهان بدۆزێتەوە. جوداکردنەوەی ڕۆح و جەستەیش هەر پێوەندیی بەم ڕاڤە کۆنەی خەونەوە هەیە).

لە بەرهەمەکانی پێشوومدا بۆ نموونە لە کتێبی (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)دا هەوڵم داوە بەوردی لەو بارەیەوە بنووسم، بۆیە نامەوێت لێرەدا بۆچوونەکان پاتە بکەمەوە.

تۆ لەم هەڵسەنگاندنەداتەنیا ئەوانە سنووردار ناکەیت، کە هەڵیاندەسەنگێنیت، بەڵکوو ئازادیی لە خۆیشت دەستێنیتەوە و بەو سەرچاوەیەی دەدەیت، وا پێوەرەکانت لێ هەڵهێنجاون. ئەو پرۆسێسی جوداکردنەوەیە دەیەوێت هەموو شتێک ئاسان بکاتەوە و بە خێرایی بە ئەنجامێک بگات، کە پێشتر لای جەماوەر زانراوە. (ژنەکان بێگەرد و پیاوەکان بەدن)، بەرهەمی ئەو دابەشکارییەیە و تێیدا پێوەر خراوەتە گەڕ، کە نەک لە ئاستی میلـلیمان دوور ناخەنەوە، بەڵکوو پتر بەوێمان گرێ دەدەنەوە.

ئەم گوتوبێژەی (ئارام کاکەی فەلاح) دەربڕینێکی سادەی فیکری میلـلییە، با ناوی کۆمەڵێک فیلۆسۆف و نووسەریشی تێدا هاتبن. ئەوەی دەڵێت، گۆیە پیاوان (خۆرهەڵاتیان داگیر و ناخۆش کردووە)، هەمان هەڵەی لۆجیکییە و فیکری میلـلی سەپاندوویەتی، هەمان دابەشکارییە و بە مەبەستی ئاسانکردنەوە، پەنای بۆ برراوە، دەنا ئایا نموونەی ئەو پیاوانە لە خۆرئاوایش نین؟ دابەشکردنی دنیا بەسەر خۆرهەڵات و خۆرئاوادا، بەو مەبەستەی یەکێکیان بەرز بکەیتەوە و ئەوەی دیکەیان نەوی، ئەو هەڵە لۆجیکییەیە، کە بە (جەختکردنەوەی لایەنگرانە: confirmation bias) ناسراوە. واتە پێشتر بڕیارەکە دراوە و سەرچاوە لە بەرچاو گیراوە.

یەکێ لەو پرسیارانەی لێ کراون، لەبارەی ڕەنگەوەیە، کە حەزی لە کامیانە. ئەمە وەڵامەکەیەتی: (من هەموو ڕەنگەکانم پێ جوانە، بەڵام لە ناویاندا گەر هەر دەبێ یەکێکیان هەڵبژێرم، ئەوا شەکەری هەڵدەبژێرم). یان پرسیاری: (زیاد لە هەر شتێک ڕقت لە چییە؟)، وەڵامەکەی: (لە درۆ)یە.

لە سەرەتای هەشتاکاندا بەرنامەیەکی تیڤی هەبوو، کە دەچووە ماڵان و کۆمەڵێک پرسیاری لە خەڵک دەکرد. دووانیان ئەوانە بوون، وا لەم نووسەرەی ئێمە کراون و هەمان وەڵامی ئەوانیشی داونەتەوە. جیاوازەکە لەوەدایە، ئەوان ناوی یەک نووسەر و فیلۆسۆفیان نەدەهێنا. لە بیرمە بینەران بە گشتی ڕەخنەیان لەو بەرنامەیە دەگرت و دەیانپرسی: (ئەرێ ئەو پرسیارانە نەسووانەوە؟).

دیارە من نەمدەویست لەسەر ئەم وەڵامانەی دواییدا بوەستم، ئەگەر ناوی ئەو هەموو نووسەر و فیلۆسۆفەی لە گوتوبێژەکەیدا نەهێنابوونایە، چونکێ ئەم زمانەی لەگەڵ زمانی بەرهەمەکانی پێشوویدا ڕێک دێتەوە. ئایا مرۆڤ بەو مەبەستەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە، پێویستی بە خوێندنەوە دەبێت؟ ئایا نووسەری ئەم گوتانە، (پۆپەر) و فیلۆسۆفانی دیکەی ناسیون؟ بۆ خوێنەرێکی فەلسەفە سەختە بڵێت من بە فڵان فیلۆسۆف سەرسامم و لە فەلسەفەکەی ئەوەوە فێر بووم. ئاڕاستە فەلسەفییەکان چەند دژی یەکیش بن، هێشتا پێوەندییان پێکەوە هەیە، بەوەی فەلسەفە لە ڕێی دایەلۆگ لەگەڵ ئەوانەی ترەوە دادەمەزرێت. (پۆپەر) هەر خۆی ئەوەی کردووە. وەک بینیمان کۆمەڵێک فیلۆسۆف و نووسەری بوارە جیاوازەکان، هەم هیی پێش خۆی و هەم هاوچەرخەکانی لە پێکهێنانی فەلسەفەکەیدا بەشدارن، با ڕەخنەی توندیشی لێ گرتبن. من لەو ناگەم، ئەگەر هاوکات لەگەڵ ئەوانیشدا ئەو پێوەندییە دایەلۆگییەم نەبێت. ئێمە لە دایەلۆگی فەلسەفییەوە فێر دەبین، نەوەک لە فیلۆسۆفێکی دیاریکراو.

سەرچاوەکان:

– Popper, Karl R. The Open Society and Its Enemies, Complete: Volumes I and II, Fifth edition (revised) 1966.

– Popper, Karl, The Logic of Scientific Discovery, Routledge classics London and New York, 2002

– Popper, Karl R., Conjectures & Refutations, Growth of Scientific Knowledge, Karl R. Popper, 1962.

– Popper, Karl,  The Poverty of Historicism, ARK PAPERBACKS, London and New York

– Popper, Karl, The Myth of the Framework: In Defence of Science and Rationality, Edited by  M. A. Notturno, Routledge London and New York, 1995.

– Popper, Karl, In Search of a Better World: Lectures and Essays from Thirty Years, 1995.

-Adorno, Theodor W.; et al. The Positivist Dispute in German Sociology, translated by Glyn Adey and David Frisby. London: Heinemann, 1977.

– Brandt, Frithiof, Søren Kierkegaard, 1813-1855; HIS LIFE – His Works, (Danes of the Present and Past), Copenhagen, 1963.

– Camus Albert, The Rebel, translated by Anthony Bower WITH A FOREWORD BY  SIR HERBERT READ ,  Penguin Modern Classics, 1982.

– Nietzsche, Friedrich, Human, All Too Human, Part I, translation of Helen Zimmern with an introduction by J. M. Kennedy, T.N. Foulis (13 & 15 Frederick Street, Edinburgh and London 1910.

The post لە ناوی کارڵ پۆپەرەوە بەرەو فەلسەفەکەی appeared first on ژنەفتن.

لانی کەم لە (دۆستەیەڤسکی)یەوە تا ئەمڕۆ دوو جۆر ڕۆمان هەن: ڕۆمانی تاکدەنگ (homophony) و ڕۆمانی فرەدەنگ (polyphony). تا دەرکەوتنی چەمکی ڕۆمانی فرەدەنگ لەلایەن (میکایل باختین)ـەوە، شتێکمان نییە بە ناوی ڕۆمانی تاکدەنگ، بەڵکوو ڕۆمان ناوێکی گشتییە و هەر تێکستێک دەگرێتەوە، کە لە شێوەی گێڕانەوەدا نووسراوە و سنووری چیرۆکی درێژی تێپەڕاندووە. لەم نێوەدا (دۆنکیشۆت)ی (میگێل دی سێرڤانتس)، (سێ سوارچاکەکە)ی (ئەلیکساندەر دۆماس)، (ئۆلیڤەر تویست)ی (چارڵز دیکینز)، (مۆبی دیک)ی (هێرمان مێرڤڵ)، (تۆم سۆیەر)ی (مارک توەین) نموونەی زەقی ڕۆمانن. (باختین) لە ڕێی خوێندنەوەی ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی)یەوە چەمکی فرەدەنگی، یان پۆلیفۆنی دادەهێنێت و خەسڵەتەکانی دەردەخات، کە دواتر ئەو چەمکە لەلایەن ڕەخنەدۆزانی دیکەوە پتر بایەخی پێ دەدرێت و زیاتری لە بارەوە دەنووسرێت. واتە ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی) لەگەڵ ئەوەیشدا فرەدەنگن، بەڵام تا (باختین) لە ڕووی تیۆرییەوە تایبەتمەندییەکانی دەرنەخستن، هەر بە ناوە گشتییەکەی ڕۆمان دەناسرانەوە.

کاتێ ئاماژە بەم دوو جۆرە دەدەین، ئەوە هاوکات لە بیریشمانە، کە نە سنووری کۆنکریتبەندیان لە نێواندایە و نە هیچ پێوەرێکی دیاریکراویش هەیە، تا بۆ ناسینەوەیان بیخەینە کار، بەڵکوو دەکرێت بێژمار جۆری ڕۆمان هەبن، بە ڕادەیەک هەر ڕۆمانێک چەندیش سادە بێت، جۆرێکی تایبەتی تاکدەنگ لە خۆی بگرێت. هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەریش لەسەر شێوازی خۆی ڕۆمانی فرەدەنگ دەنووسێت.

*    *    *

ڕۆمانی تاکدەنگ لە پێناوی بیرۆکەیەکی دیاریکراودا دەنووسرێت، کە هەموو توخمەکانی وەک کارەکتەر، ڕووداو، گفتوگۆ، زمان، شێوازی گێڕانەوە و ئایدیۆلۆجیا بە دەوری ئەو بیرۆکەیەدا دەخولێنەوە. ڤیبێژەر (نارەتەر)ێکی هەمووشتزان تێکڕای ئەوانە هەڵدەسووڕێنێت. بە مانایەکی دی، یەک بیرۆکەی سەرەکی هەیە و ئەو بیرۆکەیش بە ڕوونی ئاماژە بە نووسەر دەدات. واتە نووسەر بابەتێکی دیاریکراو زەق دەکاتەوە و هەر لە سەرەتاوە دەزانێت بە کوێ دەگات. بەم شێوەیە نووسین نابێتە کەناڵی بیرکردنەوەی جیاواز و بە گومان بارگاوی ناکرێت، تا هۆشیاریی نووسەر بسووتێنێت و بەردەوام هیی دیکەی لێ بەرهەم بهێنێت، بەڵکوو نەخشەڕێگەی لە بەردەمدایە و دوای دەکەوێت. لەم جۆرە ڕۆمانەدا کارەکتەری سەرەکی و ناسەرەکی هەن، تەنانەت بە شێوەی هەرەمی کارەکتەرەکان ڕیز دەکرێن. کارەکتەری یەکەم، دووەم، سێیەم، چوارەم و هتد. کارەکتەری یەکەم لە دووەم و دووەم لە سێیەم و سێیەم لە چوارەم بە گرنگتر دادەنرێت و دەنگی نووسەریش بەسەر تێکڕایاندا زاڵە، بگرە هەر خۆی تاکە دەنگی ڕۆمانەکەیە. لێرەدا زۆریی دەرکەوتنی کارەکتەر لە بەرچاو دەگیرێت، نەوەک ئەو کارەکتەرە چ جیاوازییەک دەهێنێت و چۆن کاریگەریی خۆی دەردەخات.

دەکرێت بگوترێت خەسڵەتی زەقی ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەرە، کە دەستەڵاتی بێسنووری هەیە، بۆیە تێکشکاندنی ئەو دەستەڵاتە زەمینە بۆ دەرکەوتنی دەنگی کارەکتەرەکان خۆش دەکات. لەم ڕووەوە (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (نووسەری مشەخۆر: The Intrusive Author) لە کتێبی (هونەری ڕۆمان: دەرخستنی لە تێکستی کلاسیک و مۆدێرندا)دا نووسیویەتی، دەڵێت: لە سەرەتای ئەم سەدەیەوە (مەبەستی سەدەی بیستەمە) دەنگی نووسەر بووە شتێکی نەخوازراو (disfavour)، بەوەی بانگەشەی جۆرێکی دەستەڵات دەکات، کە وەک خوداوەندێکی هەمووشتزان (a God-like omniscience) وایە، لە کاتێکدا سەردەمەکەمان، کە خاوەنی خەسڵەتی گومان و ڕێژەیییە، ناهێڵێت ئەو دەستەڵاتە بە هیچ کەسێک بدرێت، بۆیە لە ڕۆمانی مۆدێرندا دەنگی نووسەر کپ دەکرێت، بگرە بە لاوە دەنرێت.

کاتێ دەستەڵاتی ڕەها لە نووسەر دەستێنرێتەوە و بە کارەکتەرەکان دەدرێت، بێ ئەوەی یەکێکیان لەوەی دیکەی پتر بەر بکەوێت، دۆخەکەیش بە سروشتی خۆی لە تاکدەنگی(homophonic)یەوە بۆ فرەدەنگی (polyphonic) دەگۆڕێت. ئەوەی (لۆج) دەیڵێت، لە بەرهەمەکانی (دۆستەیەڤسکی)دا بە ڕوونی دەرکەوتووە و لە توێژینەوەکانی (باختین)یشدا وەک تیۆرییەکی کاریگەر دامەزراوە. 

دیارە کاتێ باسی ڕۆمانی پۆلیفۆنی لە لای (دۆستەیەڤسکی) دەکەین، ناکرێت بڵێین پێشتر بە هیچ شێوەیەک ئەو شێوازە نەبووە، بەڵکوو مەبەستمانە بڵێین لەسەر دەستی ئەودا چاکتر پێ دەگات، دەنا ڕەخنەدۆزان بۆ نموونە لە بەرهەمەکانی (ژان ژاک ڕۆسۆ)دا، کە سەدەیەک پێشتر ژیاوە، فرەدەنگی دەبینن، بە تایبەتی لە ڕۆمانی (جوولی، یان هێلۆیزی نوێدا)، کە بە شێوەی نامەئامێز (ئەپیستۆلەری) باس لە دڵدارییەکی قەدەغەکراو دەکات. ئەو شێوازەی (ڕۆسۆ)، واتە ئەوەی (هێلۆیزی نوێ)، لە سەدەی هەژدەدا کاریگەرییەکەی دەردەکەوێت. وەک (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمانی نامەئامێز: The Epistolary Novel) لە هەمان کتێبی ناوبراودا نووسیویەتی، دەڵێت (ساموێل ڕیچاردسەن) هەردوو ڕۆمانی (پامیلا: ١٧٤١) و (کلاریسا: ١٧٤٧)ی پێ دەنووسێت.

*    *    *

لە ڕۆمانی فرەدەنگدا ئەو هەرەمە تێک دەشکێت، کە نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ خۆیی لە سەرەوەی داناوە لەوێوە هەموو توخمەکان هەڵدەسووڕێنێت. بەم شێوەیە کارەکتەرەکان ئازادن و بۆچوونی دژبەیەک دەردەبڕن. کات و شوێن دەچنە ئاستی ئاماژەوە. واتە بایەخی گەورە بە کرۆنۆتۆپ (Chronotope) دەدرێت، کە وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی (میکایل باختین و پرینسیپی گفتوگۆ)دا دەڵێت لە لای (باختین) کرۆنۆتۆپ بریتییە لە شوێنکات و بە شێوەیەک لە شێوەکان بە تیۆریی ڕێژەییی (ئاینیشاتین) دەگاتەوە، بۆیە ئەو شۆڕشەی (دۆستەیەڤسکی) لە بواری ڕۆماندا کردوویەتی، بەو شۆڕشە بەراورد دەکات، کە (ئاینیشتاین) لە بواری فیزیادا هەڵیگیرساندووە. ئەو گرفتانەی (دۆستەیەڤسکی) ڕووبەڕوویان بووەتەوە، زۆر لەوانە ئاڵۆزترن، کە لە ڕۆمانی تاکدەنگ (homophonic)، یان ڕۆمانی مۆنۆلۆگیک (monologic)دا هەن، بەو پێیەی جیهانی (ئاینیشتاین) زۆر لە جیهانی (نیوتن) ئاڵۆزترە.

لێرەدا (تۆدۆرۆڤ) لەسەر ئەم تێگەیشتنەی (باختین)دا دەوەستێت، بەوەی ڕۆمانی فرەدەنگ هیی دنیایەکی جیاوازترە لەو دنیایەی ڕۆمانی تاکدەنگ. دەکرێت بڵێین ئەو گرفتانەی ڕۆماننووسانی وەک (ڤێرجینا ولف)، (جیمس جۆیس)، (مارسێل پرۆست)، (ولیام فۆکنەر)، (فرانز کافکا) و دواتریش (ئالان ڕۆب گرێ)، (ئایرێس مەردۆک)، (گوینتەر گراس)، (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، ئاڵۆزترن لەوانەی (دیکینز)، (بەلزاک)، (ڤیکتۆر هیگۆ) و ئەوانەی دی مامەڵەیان لەگەڵدا کردوون، بۆیە دەبینین شێوازی دەربڕین و تەکنیکەکانی گێڕانەوە گۆڕانی گەورەیان بەسەردا هاتوون. زمانیش ئاستێکی دیکەی هەیە، چونکێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دنیایەکی هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستە، زمان بەردەوام پێویستی بە هێزی دیکە هەیە. وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی ناوبراودا پێی وایە ئەو بایەخی تایبەتی بە زمان داوە، کە ئەو بایەخە گۆکردن(utterance)یش دەگرێتەوە. واتە گۆکردنی مرۆڤانە لە لایەک بەرهەمی کارلێکی زمانە و لە لایەکی دی ڕایەڵی ئەو گۆکردنە (context of the utterance) بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. لە گۆکردندا گفتوگۆگەرایی (dialogism) دێتە کایەوە. بە مانایەکی دی، دەقئاوێزان (Intertextual) بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە. سەرجەم شتەکان ناویان هەیە و هیچ وشەیەک نییە، بە کار نەهێنرێت. هەر چەمکێک چ بە مەبەست و چ بێمەبەست بریتییە لە گفتوگۆ لەگەڵ چەمکەکانی پێشوودا، کە بە هەمان بابەتەوە پێوەستن. هەروەها لەگەڵ ئەو چەمکانەی لە دوای دێن، یان پێشبینی کراون. وەک گوترا لایەنێکی ئەو گۆکردنە بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. واتە مێژوو دەردەبڕێت.

بەم پێیە هەر دەنگێک کاتێ لەلایەن خەڵکەوە گۆ دەکرێت، چ بە دەم و چ بە نووسین، لە توانایدایە ڕۆ بچێتە ناو قووڵاییی کۆمەڵگە و لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بەر دەنگەکانی تر بکەوێت، کە لێرەدا جیاوازی و هەمەڕەنگی دێنە کایەوە. لەبەر ئەوەیشە ڕۆمان لە لای باختین دەبێتە شێوەیەک لە شێوەکانی ئەنترۆپۆلۆجیا. بوونی مرۆڤ بوونێکە لە گۆڕاندایە. واتە خەسڵەتی هەمەڕەنگی (heterogeneous)ی هەیە و ناکرێت کورت بکرێتەوە، بەڵکوو ئەو بوونە تەنیا لە دۆخی گفتوگۆدا بەرجەستەیە. لە گفتوگۆدا بوون دەردەکەوێت و لە بووندا ئەوەی تر دەدۆزرێتەوە، بەو مانایەی تا ئەو ساتەی گفتوگۆ بەردەوام ببێت، بوونی مرۆڤ پتر دەچیتە ئاستی جیاوازی و هەمەڕەنگییەوە.

ئەگەر ڕۆمانی فرەدەنگ لە لای (باختین) پشت بە گۆکردن دەبەستێت، ئەوە ئەو گۆکردنە کاتێ کاریگەریی هەیە، کە کارەکتەرەکان ئازادن و نووسەر سەرکوتیان ناکات. واتە ئەو گۆکردنە هیی کەسی سەربەخۆیە و بیرۆکەی جیاوازی لێ بار کراوە، بەو مانایەی ئەو جیاوازییانە بەر یەک دەکەون و شتی نوێ بە دەستەوە دەدەن، کە زمان توانای هەیە بە وردی ململانێی کۆمەڵایەتی دەرببڕێت و هەموو ئەو گۆڕانکارییانە دەربخات، کۆمەڵگە پێیاندا تێدەپەڕێت. وەک گوترا گفتوگۆ بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە و تێیدا مرۆڤ نەک تەنیا جەستەی، بەڵکوو ڕۆحیشی بە کار دەهێنێت. زوبان، لێو، چاو، دەستەکان و ئەوانەی دیکەیش لەو پرۆسێسەدا بەشدار دەبن. پرسیاریش هەر لێرەدا دێتە کایەوە. مادام هەر کەسێک بۆچوونی جیاوازی هەیە، ئەوە لە ڕێی ئەو گفتوگۆیەوە دەیانخاتە ڕوو، بەو مەبەستەی لەوانەی دیکە بگات. بە مانایەکی دی، گفتوگۆ بزوێنەری پرسیارە، کە لە ڕێی پرسیارەوە هەم ئەو ئاسمان (سپەیس)ـە گەورەتر دەبێت و هەم زمانی دەربڕینی کارەکتەرەکان پتر قووڵ دەبێتەوە.

*    *    *

ڕۆمان بەوەدا خاوەنی خەسڵەتی شلکی(flexibility)یە، توانیویەتی لەگەڵ سەرجەم بوارەکانی فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، سۆسیۆلۆجیا، ئەنترۆپۆلۆجیا و هیی دیکەدا بکەوێتە گفتوگۆوە و لەگەڵ بوارەکانی وەک شیعر، شانۆ، هونەری شێوەکاری، میوزیک، میتۆلۆژیا و ئەوانەی دیکەیشدا پێوەندی ببەستێت، بە ڕادەیەک هەم شوێنی هەموویان لە لای خۆی بکاتەوە و هەم لە لای سەرجەمیشیان شوێنی پێ بدرێت. ئەو فرەدەنگییە بەرهەمی ئەو شلکییەیەتی. بەم شێوەیە ڕەخنەدۆزان لە ڕێی چەمکەکانی وەک دەقئاوێزان (ئەنتەرتێکستواڵیتی)، کەرنەڤاڵ، کرۆنۆتۆپ، ئاسمان، پارۆدی، شێوازگەرایی (Stylisation)، لەتلەتی (Fragmentation)، فرەڕەگی (Hybridization) و هیی دیکەوە ڕۆمانی فرەدەنگی دەناسنەوە و ئاستەکانی لێک دەدەنەوە.

ئاڕاستە فیکری و فەلسەفییەکان بە تایبەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمەوە ڕێگەخۆشکەر بوون بۆ لەدایکبوونی ئەدەبی فرەدەنگ، کە بەرهەمەکانی هەر یەک لە (کارل مارکس)، (فرێردریک نیتشە)، (سیگمۆند فرۆید) و دواتر (هێنری برگسۆن)، (مارتین هایدیگەر)، (گاستۆن باشولار) و ئەوانەی دیکە لەو فرەیییەدا بەشدارن. بۆ نموونە کاریگەریی فەلسەفەی (نیتشە) بەسەر ڕۆمانی فردەنگەوە بە ڕوونی دیارە، کە من خۆم لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووم و لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە، فرەدەنگیم بۆ ئەوێ گەڕاندووەتەوە، بەوەی ڕەخنەی دڵڕەقانەی ئەو فیلۆسۆفە لە مێتافیزیکا، وای کردووە چەمکەکان تێک بشکێن و هەر یەکەی کۆمەڵێک ئاڕاستەی دیکەی لێ ببنەوە. بە مانایەکی دی،  چەمکی هەڵگێڕانەوەی بەها (Transvaluation) بەر لە هەرچی وەستانەوەیە لە ئاستی حەقیقەتدا. کاتێ حەقیقەت تێک دەشكێت، ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەکەوێت. کتێبی (جینیالۆجیای ڕەوشت: On the Genealogy of Morality) سێ ساڵ بەر لە دەستپێکی سەدەی بیستەمدا چاپ کراوە و تێیدا ڕەخنە لە سیستەمی ڕەوشتی باو دەگرێت، کە نەک هەر لە وەهمدا نغرۆ بووە، بەڵکوو شێواوە و لە بنەمای ڕە‌سەنی خۆی دوور خراوەتەوە. لەم ڕووەوە دەنووسێت: ئێمە پێویستمان بە ڕەخنەی بەهاکانی ڕەوشت(moral values)ـە و بەر لە هەر شتێکیش پێویستە لێیان بکۆڵینەوە. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت لەو هەلومەرج و بارودۆخانە بگەین، کە تێیاندا گەورە بوون. واتە جینیالۆجیا پرسیارە لە خودی بەها، کە لەو ڕێیەوە نەک خۆی، بەڵکوو ئەوانەیش تێک دەشکێنرێن، کە ڕایان گرتووە و هێشتوویانەتەوە.لە پارچەی (٦٢)ی کتێبی (زانستی هۆژی) لە ژێر ناونیشانی (ئەوەیە مرۆڤ: Ecce Homo)دا دەنووسێت: (بەڵێ، من دەزانم لە کوێوە هاتووم. هەمیشە وەک بڵێسە تینووم. خۆم دەخۆمەوە و دەدرەوشێمەوە. ڕووناک دەبێتەوە، هەر شتێ دەیهێنمە بەر چاو. ئەوەی جێی دەهێڵم، خۆڵەمێشە. من هەر بە دڵنیایی بڵێسەم). واتە مرۆڤی یاخی، کە لە لای ئەو بە مرۆڤی باڵا ناسراوە، لە ڕێی ئەو بەها ساختانەوە خۆی نابینێت، بەڵکوو وەک بڵێسەی ئاگر وایە، کە خۆراکی خۆی لە خودی خۆی وەردەگرێت و هەر بەوەیش دەدرەوشێتەوە. بەردەوامە و ئامانجی دیاریکراوی نییە.

*    *    *

پێوەری بەها بەو دابەشکارییەوە پێوەستە، کە دنیا دەکاتە بەشی چاکە و بەشی خراپە، جوان و ناشیرین، بەرز و نزم… هتد. لێرەدا ڕەوشت، دابونەریت، ئایین و شتی دیکە ڕۆڵ لەو دابەشکاری و دامەزراندنی ئەو هەرەمەدا دەبینن. جینیالۆجیا، کە هەم ڕەخنەیە و هەم لێکدانەوەی ئۆنتۆلۆجی، ئەو دابەشکارییە تێک دەشکێنێت و بەهاکان بە شێوەی دیکەی جیاواز ڕێک دەخاتەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕێی ڕەخنەوە ماسکەکان، وەهمەکان و چینە پیرۆزەکان لا دەدرێن و بنەماکانی ئەو بەهایانە دەدۆزرێنەوە، کە ئەو پرۆسێسە بە سروشتی خۆی کرانەوەیییە. لێرەوەیە ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین.

چەمکی (مەرگی خوداوەند)یش هەر لەمەوە چاو هەڵدێنێت، کە مەبەست لەو خوداوەندە نییە، لە خەیاڵی مرۆڤی باوەڕداردایە، بەڵکوو زۆر لەوە فرەوانترە، بە ڕادەیەک ئەو مەرگە لە بەردەوامیی خۆی نەکەوتووە. وەک (جیل دولووز) لە کتێبی (نیتشە و فەلسەفە)دا پێی وایە {مەرگی خواوەند، یاخود (خوداوەند مرد) بابەتێکی تیۆری نییە، بەڵکوو بابەتێکی درامیی (dramatic proposition)ـە زۆر بە چاکی، بگرە فرەیییە، بەوەی ناکرێت خوداوەند بکرێتە ئامانجی زانینێکی پێکەوەبەستراو (synthetic knowledge)، ئەگەر مەرگی تێ نەئاخنرێت. کاتێ خوداوەند دەمرێت، هەمیشە کۆمەڵێک جۆری مردنیش دەمرن}، کە ئەو گوتەیەی دوایییانی لە کتێبی (زەردەشت ئاوا دوا)وە وەرگرتووە: (When gods die, they always die many sorts of death). کۆمەڵێک مردن دەمرن و لە بەرانبەردا کۆمەڵێک ژیان لە دایک دەبن. مەرگی خوداوەند واتە مەرگی هەموو ئەو بەهایانەی پێوەی پێوەست بوون. بەکورتی مەرگی ڕەوشتی کریستیانیتییە، کە بە داخراوی و سنوورداری دەناسرێنەوە، تا لەوێوە ئەو بەهایانە لە دایک ببن، توانای بەردەوامی و نوێبوونەوەیان هەیە. ئەو بیرۆکەیە دەبێتە پرۆبلەماتیکێکی گەورەی فەلسەفی و بە مێژووی فیکردا تێدەپەڕێت، کە ئەدەب و هونەریش دەگرێتەوە. (مارتین هایدیگەر) دەیباتە ناو مێتافیزیکا و مەرگی کات ڕادەگەیەنێت. (مێشێل فۆکۆ) مەرگی مرۆڤ، (ڕۆڵان بارت) مەرگی نووسەر و(جاک دێریدا) مەرگی قسە. (واڵتەر بینیامێن)یش هەر زوو جاڕی مەرگی هونەری سەردەمی عەقڵی ئامێرگەرای دا. ڕێبازە هونەری و ئەدەبییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە، لە دادائی و سوریالییەوە تا ئەمڕۆ مەرگی ئەو شێوازە ڕاستەوخۆیەیان ڕاگەیاند، کە تێیدا زمان یەکسان دەکرا بە شت، تا ئاماژەکان لە دایک ببن و لەمەوە هیچ تێگەیشتنێک نەتوانێت ماناکان بخاتە ناو چوارچێوەوە. لە لایەکی دیکەوە (مەرگی خوداوەند) مەرگی سێنترالیزمیشە، کە لەسەر دوالیزمەکاندا خۆی جێگیر کردووە، بەو مانایەی نموونەیەکی باڵا و سەرەکی هەیە، کە تێکڕای زانین و چالاکییەکان بە دەوریدا دەخولێنەوە. ئەو نموونە باڵایە وەک هێزێکی مێتافیزیکی مەبەستیەتی زمان سنووردار بکات و ماناکان بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. بەم شێوەیە زمان تەنیا ئەوە دەردەبڕێت، کە ئەو نموونە باڵایە دەیەوێت. لێرەدا نووسەر ڕۆڵی بانگخوازی ئایینی (preacher) دەبینێت و ئەرکی خوێنەر تەنیا وەرگرتنی ئەو پەیامانەیە، لە دەمی ئەو بانگخوازەوە دەردەچن. لێی تێدەگات، چونکێ زانراون و پێشتر بیستوونی. دەکرێت بگوترێت زمان زیندانێکە و تێیدا ماناکان بەپێی یاساکانی خۆی هەڵدەسووڕێنێت، لە کاتێکدا بە شکاندنی زیندانەکە، ماناکان ئازاد دەبن و لێکدانەوەی جیاوازجیاواز هەڵدەگرن. ئەو تێگەیشتنە هێزێکی گەورە بە ئەدەب و هونەر دەبەخشێت و تەقینەوەی گەورەیان تێدا بەرپا دەکات، وەک چۆن خودی فەلسەفە وزەیەکی لەبننەهاتوو لە ئەدەب و هونەر وەردەگرێت، بە ڕادەیەک سنووری نێوانیان کاڵ بووەتەوە. ئەمڕۆ هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەر فیلۆسۆفێک و هەر فیلۆسۆفێکیش ڕۆماننووسێکی فرەدەنگە. (کامۆ)، (ئایرێس مەردۆک)، (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە بەو ئەندازەیەی ڕۆماننووسن، فیلۆسۆفیشن.

زمان زیندانێکە و تێیدا ماناکان بەپێی یاساکانی خۆی هەڵدەسووڕێنێت، لە کاتێکدا بە شکاندنی زیندانەکە، ماناکان ئازاد دەبن و لێکدانەوەی جیاوازجیاواز هەڵدەگرن

بایەخی جەستەیش هەر لە تێکشکاندنی ئەو سێترالیتییەدا خۆی دەسەپێنێت، کە پێشتر بە هۆی میراتی (پلاتۆ) و (دێکارت)ـەوە بە لاوە نرابوو. لە لای ئەو بە هێزێکی گەورەوە دەردەکەوێتەوە. دواتر (مۆریس مێرلۆپۆنتی) و (فۆکۆ)یش بە شێوازی خۆیان ڕووبەڕووی ئەو چەمکە دەبنەوە، بگرە دەبێتە بابەتێکی گرنگی فەلسەفی و لە ئەدەب و هونەری ئەو چەند دەیەی ڕابردوو بە ئێستایشەوە شوێنی گرنگ دەگرێت. بایەخی (نیتشە) بە جەستە و بە هونەری سەمای ئەو جەستەیە، کردنەوەی دەنگەکانی ئەو جەستەیەیە وەک لە زمانی (زەردەشت)ـەوە دەریدەبڕێت: (جەستە بریتییە لە کۆمەڵێک ئامێری هاوبەشی عەقڵ. بۆ ئەوەی باوەڕی پێ بهێنم، پێویستە سەماکەر بێت). جەستەی سەماکەر جەستەیەکی ئازادە و توانای بەرهەمهێنانی ئاماژەی جیاوازجیاوازی هەیە، کە دەستەڵاتی هیچ تیۆرییەک ناتوانێت سنوورداری بکات و چوارچێوەی بۆ دابڕێژێت. بە مانایەکی دی، جەستەی بەهێز توانای بەرگریی هەیە و ڕێ نادات کورت بکرێتەوە.

 (نیتشە) تێکڕای ئەو تێگەیشتنانە قڵپ دەکاتەوە، کە پێشتر لەبارەی جەستەوە خرابوونە ڕوو، تا ئەو چەمکە لە ژێر دەستەڵاتی مەعریفەی زانستیدا دەربهێنێت و بە ژیانەوە گرێی بداتەوە، کە بەوەدا ژیان هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستەیە، جەستە دەبێتە کۆمەڵێک کەناڵی دەربڕین.

*    *    *

دەکرێت تێکڕای فەلسەفەی (نیتشە) لە کرانەوەییدا بەرجەستە بکەین، بەوەی ڕەخنەی ئەو لە مێتافیزیکا تەنیا کۆمەڵێک چەمکی وەک حەقیقەت، جەستە، مۆراڵ، بەها، زمان، کات و هیی دیکە ناگرێتەوە، بەڵکوو سەرجەم فەلسەفە لە (سۆکرات)ـەوە بۆ (دێکارت) و لەوێوە تا (کانت)، (هیگڵ) و ئەوانەی تر دەکەونە بەر زەبری ئەو ڕەخنەیە و تێک دەشکێنرێن، کە تێکشکاندن لە فەلسەفەدا هاوواتای کرانەوەیە. مێژووی فەلسەفە بریتییە لە پرۆسێسی تێکشکان و کرانەوە. لە ژێر زەبری ئەو ڕەخنەیەدا چەمکە جیاوازەکانی وەک مرۆڤی باڵا، گەڕانەوەی هەمیشەیی، نیهلیزم، ویستی هێز، ئێرەیی، هزری مێگەل (herd mentality) و زۆری دیکە ڕەوتی فەلسەفەیان گۆڕی و دەیان کەناڵی دیکەیان کردەوە، کە ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییانەدا توانیویەتی گفتوگۆی کاریگەر دابمەزرێنێت.

ئەو ڕەخنەیەی (نیتشە) لە سەدەی بیستەمدا ئاڕاستەی جۆراوجۆری لێ دەبنەوە، کە هەر یەک لە فیلۆسۆفانی وەک (هایدیگەر)، (ئادۆرنۆ)، (فۆکۆ)، (دولووز)، (دێریدا)، (لیوتار) و زۆری تر فەلسەفەی جیاوازیی خۆیان دادەمەزرێنن. بەم شێوەیە (فەلسەفەی جیاوازی) دەبێتە ناونیشانێکی فرەوان بۆ سەرجەم ئەو فەلسەفانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن و تا ئەمڕۆ درێژەی هەیە. دەرکەوتنی چەمکی (جیاوازی) بە هۆی ڕەخنەگرتن لە چەمکی (شوناس)ـەوە سەری هەڵدا، کە ئەوەیان ناوەرۆکی مۆدێرنیتییە. ئەدەب بە گشتی و ڕۆمانی فرەدەنگ بە تایبەتی توانیویەتی هاوئاهەنگی لەگەڵ هەموو ئەوانەدا بکات و ئەو هەرەمە تێک بشکێنێت، کە ڕۆماننووسی تاکدەنگ پەنای بۆ بردووە. بەوەدا ڕۆمانی فرەدەنگ ڕەگی لەناو هەموو کایەکاندا هەیە، بەرگەی ئەو هێزە دەرەکییانە دەگرێت، کە مەبەستیانە بیخەنە چوارچێوەوە و لە یەک گۆشەنیگاوە بیخوێننەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەرەم ون دەبێت.

ئەو هەرەمە بەپێی پرینسیپی پێوەری بەهاکان دامەزراوە، کە دوالیزمی چاکە و خراپە نەخشاندوویەتی. چی پەسەندە و چی ناپەسەند؟ کارەکتەری چاکەخواز لایەنگری چاکە و کارەکتەری خراپەکار نوێنەری بەها ناپەسەندەکانە، کە وەک گوترا کاتێ ئەو بەهایانە جینیالۆجیایان بۆ دەکرێت، خودی هەرەمەکە هەرەس دێنێت، تا بە شێوەیەکی جیاواز ڕێک بخرێتەوە. لەمەوە چاکە چاکە و خراپە خراپە نییە. وەک گوترا ئەو کرانەوەیییەی (نیتشە) لە فیکری دوای خۆیدا کاریگەریی گەورەی دەبێت، کە ڕۆمانی فرەدەنگ تێیدا گەشەی کردووە. بۆ نموونە لە لای (فۆکۆ) چەمکی ئارکیۆلۆجیا دەردەکەوێت، کە ڕستەی (ئارکیۆلۆجیایەکی زانستە مرۆیییەکان: An archaeology of the human sciences) وەک ناونیشانێکی لۆکاڵی بۆ کتێبی (وشەکان و شتەکان) دادەنێت و لێیەوە بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز چەمکگەلی وەک (شێتی)، (سێکسواڵیتی)، (زمان)، (مەرگ)، (ئەشکەنجە)، (زیندان) و زۆری دیکە دەخوێنێتەوە. پێی وایە لە سەدەی نۆزدەوە پێوەر لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خرایە گەڕ، بەو مانایەی وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاند. واتە خرایە ناو چوارچێوەی پەروەردەی کۆمەڵایەتییەوە، تا جەستە ملکەچی دامودەستگەکان بکات، کە لێرەدا پاداشت و سزا دەرکەوتن. ئەگەر لە کۆمەڵگە کلاسیکییەکاندا یاسا ئەو پاداشت و سزایەی جێبەجێ دەکرد، ئەوە لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا پێوەری بەهاکان شوێنی ئەو یاسایە دەگرێتەوە، بەوەی چی لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا ڕێی پێ دراوە و چی قەدەغەیە. لەمەوە بەو دوالیزمی (چاکە و خراپە)یە هەموو کردار و هەڵسوکەوتێکیان لێک دەدرێتەوە. چی ئەمیانە و چی ئەویان؟ کامیان پەسەند و کامیان ناپەسەندە؟ یاسای نووسراو دەتوانێت ئەوانە سزا بدات، کە بەپێی فڵان بەند لایان داوە، بەڵام هەرچی پێوەری بەهاکانە، ڕۆ دەچێتە ناو وردەکارییەکانی تاک و مەبەستیەتی بوونی داگیر بکات. لەمەوە ئەو پێوەرە دەچێتە ناو دامودەستگەی زانین (مەعریفی)ییەوە، کە ئەرکی ئەو دامودەستگایانە بریتییە لە برەودان بەو بەهایانە و بە حەقیقەتەوە پێوەستیان دەکەن، تا لەو ڕێیەوە هەر شتێکی دیکەی لەو پێوەرە جیاوازە، بدەنە دواوە. واتە ئەو پێوەرە شوناس دروست دەکات و ئەو شوناسە بۆ سەرکوت دەخرێتە گەڕ.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لەناو ئەو ئەتمۆسفێرەدا ڕووبەڕووی ئەو پێوەرانە دەبێتەوە، کە بۆ بەهاکان دانراون. بەوەدا توانای داهێنانی ڕێگە و تەکنیکی نوێی هەیە، ئەوە هەڵکۆڵین بۆ ئەو بەهایانە دەکات و ئاستە شاراوەکانیان دەردەخات، بە ڕادەیەک ئەوەی دەردەخرێت ئاستی ترازاوی بەهاکانە، نەوەک ئاستە زانراوەکانیان. لەم نێوەدا دەنگی جۆراوجۆر و ئاڕاستەی جۆراوجۆر لە بونیادی ڕۆماندا دەردەکەون. بەم شێوەیە ڤیبێژەری هەمووشتزان بە سروشتی خۆی گوم دەبێت، کە کۆڵەگەی پشتی ڕۆمانی تاکدەنگە، بگرە وەک گوترا خواوەندیەتی، چونکە سەرچاوەکانی زانیاری گۆڕاون. وەک (جیل دۆلۆز)  لە هەمان کتێبی ناوبراودا دەڵێت (نیتشە) لەسەر شێوازی (فرۆید) پێی وایە {هۆشیاری ناوچەی من (ئیگۆ) دەگرێتەوە، کە دنیای دەرەوە کاریگەریی لەسەر دادەنێت}. بەم شێوەیە هەر کارەکتەرێک خاوەنی (من)ی خۆیەتی و ئەو سێنتراڵیتییە کاریگەریی نامێنێت. لەمەیشەوە نووسەری تاکدەنگ، کە شوێنی خوداوەندی گرتووەتەوە، دەمرێت و ژیان بە کارەکتەرە جیاوازەکان دەبەخشرێت. مردنی نووسەری تاکدەنگ، واتە مەرگی بەها و ڕەوشتە باوەکان، تا کارەکتەرە جیاوازەکان بە ڕەوشتی جیاواز و بەهای جیاوازەوە شوێنی بگرنەوە. هەر لێرەوە لایەنی ڕۆحی ئەو بایەخەی نامێنێت، مادام کارەکتەر لە ڕێی جەستەیەوە پێوەندی بە واقیعەوە دەکات، بگرە جەستە دەبێتە زمانی کارەکتەر. وەک پێشتر گوترا جەستە ڕێ نادات کورتی بکەنەوە، بۆیە جەستەی ڕۆمانی فرەدەنگ بەرەو نەزانراو ئاڕاستەیە و ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەبڕێت، نەوەک شتێکی زانراوی دیاریکراو، تا کورت بکرێتەوە.

هەموو ئەو تەکنیک و فێڵانەی ڕۆمان لە (جۆیس)ـەوە تا ئەمڕۆ دایهێناون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەری بەها بووە، کە ئەوانە وایان کردووە زمان فرەڕەهەند، بگرە ئاڵۆز ببێت و بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات.

ئاڕاستەی (نیتشە) و هیی ئەوانەی تریش وایان کرد ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی پشت لە ڕاستەوخۆیی بکات و بەرەو نەزانراو مل بنێت، بێ ئەوەی هیچ ئامانجێکی دیاریکراوی هەبێت، کە هەر لێرەدا وێنە شوێنی وشەی گرتەوە. واتە بۆ لێکدانەوەی تێکستی ڕۆمانی فرەدەنگ، ناکرێت وشەیەک بگرین، تا جارێک لەگەڵ وشەکانی بەردەمی و جارێک لەگەڵ ئەوانەی دواوەیدا پێوەستی بکەین، بەو مەبەستەی مانایەکی دیاریکراوی لێ پێک بهێنین، بەڵکوو وێنەکان هەن، کە ناتەواو و تێکشکاون، بە ڕادەیەک هەر خوێنەرێک دەتوانێت لەسەر شێوازی خۆی پێکیان ببەستێتەوە. ڕاستییەکەی چەمکی خوێنەر بە مانا جیاوازەکانیەوە لێرەدا لە دایک بووە و پێ گەیشتووە، کە لەم شەشت حەفتا ساڵەی ڕابردوودا کۆمەڵێک تیۆریستی داهێنەر کاریان لەسەر کردووە و لە کرانەوەییی ڕۆماندا ڕۆڵی گرنگیان بینیوە. دەکرێت بگوترێت خودی ئەو تێکستە ڕێگرە لەوەی خوێنەر بە شێوەی ڕاستەوخۆ بیخوێنێتەوە و مانای ئامادەکراوی لێ وەربگرێت. ئایا بۆ نموونە بەرهەمەکانی (جیمس جۆیس) ڕێی خوێنەر دەدەن بە شێوازی وشەبەوشە بیانخوێنێتەوە و تێیاندا ئەو مانا زانراوەی بە دوایاندا دەگەڕێت، بدۆزێتەوە؟ هەمان شت بۆ ڕۆمانەکانی (ئەندرێ جید)، (ئەلبێر کامۆ)، (کامیلۆ خۆزیە تێلا)،  (خۆزیە سەراماگوای)، (تۆنی مۆریسۆن) و زۆری دیکەیش دروستە. هەموو ئەو تەکنیک و فێڵانەی ڕۆمان لە (جۆیس)ـەوە تا ئەمڕۆ دایهێناون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەری بەها بووە، کە ئەوانە وایان کردووە زمان فرەڕەهەند، بگرە ئاڵۆز ببێت و بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات.

ئەگەر ڕەخنەدۆزان ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، یان ڕۆمانی فرەدەنگ بە پەشێوی (Turbulent) ناو دەبەن، مەبەستیان ئەوەیە لە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاواز پێک هاتووە و ناکرێت گرێچنێک پێکەوەیان گرێ بدات. ئەو پەشێوییە بەرهەمی ئەو گومان و دڵەڕاوکێیەی مرۆڤی ئەمڕۆیە، کە لە جیهانێکی هەمەئاڕاستەدا دەژی و ڕووبەڕووی گرفتە ئاڵۆزەکان دەبێتەوە، بە ڕادەیەک زیاتر لە ڕەهەندێکی هەیە. هیچ ئاڕاستەیەک، هیچ هێڵێک، هیچ بیرۆکەیەک و هیچ وێنەیەک ناتوانێت لەناو ئەو پەشێوییەدا بە زەقی دەربکەوێت و ئەوانەی دیکە بسڕێتەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە هەر ئاڕاستەیەک گومان دەخاتە ئاڕاستەیەکی دیکەوە، هەر هێڵێک هێڵێکی دیکە تێک دەشکێنێت، هەر بیرۆکەیەک بیرۆکەیەکی دیکە ناتەواو پێشان دەدات و هەر وێنەیەک وێنەیەکی دیکە لەتلەت دەکات. بەم شێوەیە ڕۆمانی فرەدەنگ، فرەڕەنگ، فرەئاڕاستە، فرەوێنە و فرەڕوو کورت ناکرێتەوە. کام ئاڕاستەیە، کام هێڵە، کام بیرۆکەیە، کام وێنەیە کورت بکرێتەوە؟ وەک (داڤید لۆج) لە کتێبی ناوبراودا جەخت لەسەر هێزی ڕۆمان دەکاتەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ حوکمی مێژوودا.

*    *    *

کورتکردنەوە تایبەتە بە ڕۆمانی تاکدەنگ، کە جۆرێکی سادەیە. بە زمانی ڕاستەوخۆ نووسراوە و تێیدا هۆشیاریی نووسەر لەسەر هێڵێکی ڕاستدا بە هۆشیاریی خوێنەر دەگاتەوە. بەهاکان هەڵکۆڵینیان بۆ نەکراوە، بەڵکوو بە هەمان قاڵب داڕێژراونەتەوە، چینەکانی سەریان لا نەدراون و دەستەڵاتەکانیان پارێزراون. خوێنەر بە ئاسانی دەیانناسێتەوە، بەوەی لەگەڵیان گەورە بووە و هێندەی نووسەریان لە بارەوە دەزانێت، بۆیە هەم دەتوانێت کورتیان بکاتەوە و هەم گوتەیان لێ وەربگرێت، کە ئەگەر بە دیدی ڕەخنەیییانە هەر کام لەو گوتانە بخوێنیتەوە، وەک پێشتر گوتوومە و کردوومە، لە سادەیی و ڕووکەشی بەولاوە، هیچی دی نابینیت. هەر لەبەر ئەوەیشە ئەو جەماوەرە لێیان تێگەیشتووە و هێندە پێیان سەرسامە. ئەمڕۆ ڕۆمانەکە دەرچووەوە و سبەی کورت کراوەتەوە، دەیان گوتەی لێ وەرگیراون و بێژمار خەڵک سەرسامییان لە ئاستدا دەربڕیوە.

ڕۆماننووسی تاکدەنگ ڕاستەوخۆ ڕووی لە جەماوەرە و هیی فرەدەنگ گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەری جیاواز دادەمەزرێنێت.

لە پێشەوە لە لای (نیتشە) گوترا ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین، لە کاتێکدا زمانی ڕۆمانی تاکدەنگ زمانێکی ناسراوی ڕۆژانەیە و ڕاستەوخۆ حەقیقەتی زانراوی شتەکان دەردەبڕێت، کە پێشتر جەماوەر ناسیویەتی. ڕۆمانی تاکدەنگ بابەتە زەقەکانی وەک شۆڕش، زیندان، ڕاونان، کۆچ و شتی دیکەی لەم بابەتە دەورووژێنێت و بە هەمان زمانی جەماوەر دەیانگوازێتەوە، لە کاتێکدا ڕۆمانی فرەدەنگ ئەو بابەتانە کاڵ دەکاتەوە، تا ڕووناکی بخاتە سەر وردەکارییە بەلاوەنراوەکانیان. واتە دیوە شاراوەکانیان دەردەخات و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە کۆمەڵێک وێنەی جیاوازدا پێشانیان دەداتەوە، بۆیە ڕۆماننووسی تاکدەنگ ڕاستەوخۆ ڕووی لە جەماوەرە و هیی فرەدەنگ گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەری جیاواز دادەمەزرێنێت. ئەوەی لە لای (فۆکۆ) بینیمان، کە پێی وایە پێوەری بەهاکان لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خراوەتە گەڕ و وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاندووە، تا جەستە بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و ڕووبەڕووی سزای بکاتەوە، ئەوە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا دەردەکەوێت، بەوەی شتە زەقەکان بە لاوە دەنێت و شتە وردەکان لێک دەداتەوە. لەمەوە ڕۆ دەچێتە ناو کەناڵەکانی پەروەردەی کۆمەڵایەتی (socialization) لە چەشنی خێزان، فێرگە، حیزب، پەرستگە، بنکەی کەلتووری و ئەوانەی دیکە، تا نهێنییەکانیان دەربخات. ئەوە پێوەری بەهاکانە، کە دەستەڵاتەکان پاڵپشتین، ئەو بابەتانەی زەق کردوونەتەوە و ڕۆماننووسی سادەنووسیان پێ فریو دەدات، تا وێنەی دەرەوەیان بگرێت و لە ڕێی وەسفەوە چینی دیکەیان بخاتە سەر. ڕۆماننووسی فرەدەنگ پێچەوانەی ڕۆماننووسی تاکدەنگ وا لە دەستەڵات ناڕوانێت، لە شوێنی دیاریکراودا هەیە و بە زەقی دەردەکەوێت، بەڵکوو وەک (فۆکۆ) و (دولووز) لە گفتوگۆی (ڕۆشنبیر و دەستەڵات)دا پێی لەسەر دادەگرن لە هەموو شوێنێکدا بەرجەستەیە. یەکەمیان دەڵێت: (دەستەڵات تەنیا خۆی لە سانسۆرێکی ڕووندا مانیفێست ناکات، بەڵکوو بە قووڵی و لێزانانە ڕۆ دەچێتە نێو تەواوی تۆڕی کۆمەڵایەتییەوە، بگرە خودی ڕۆشنبیران دەبنە بەشێکی ئەم دەستەڵاتە). هەرچی دووەمیانە پێی وایە (ئەوە هەر زیندانییەکان نین وەک منداڵ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، بەڵکوو منداڵیش وەک زیندانی لێی دەڕوانرێت. منداڵ منداڵییەک بە سەر دەبات، کە هیی خۆی نییە. بەم پێیە ناکرێت نکووڵی لەوە بکەین، کە فێرگە وەک زیندان وایە. خۆ ڕاستییەکەی کارگە هەر زۆر لە زیندان دەچێت). (ڕۆڵان بارت)یش هەر لەم ڕووەوە دەنووسێت: (دەستەڵات ئەمڕۆ لە زیاتر لە میکانیزمێکدا ئامادەیە و بە ناسکی ئاڵوێری کۆمەڵایەتی لە دەوڵەت و لە لای چینە کۆمەڵایەتییەکاندا هەڵدەسووڕێنێت، بەڵام بە هەمان شێوە لە مۆدێلەکان، بۆچوونە باوەکان، فێستیڤاڵەکان، یارییەکان، یانە وەرزشییەکان، هەواڵەکان، پێوەندییە تایبەتەکانی خێزان، تەنانەت لە لای بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانیشدا دەردەکەوێت). لە ڕێی خوێندنەوەی ئەو سێ بیرمەندەدا دەگەینە ئەوەی بڵێین ناکرێت ڕۆماننووس بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دەستەڵات ببێتەوە، لە بابەتە زەقەکاندا پێشانی بدات، ئەو بابەتانەی سۆزی جەماوەر دەورووژێنن، کە لەم دۆخەدا زمان شێوەی ڕاستەوخۆ وەردەگرێت، بەڵکوو پێویستە ڕۆ بچێتە ناو شتە وردەکانەوە، کە ئەو ڕۆچوونە تەنیا گۆڕینی ئاڕاستەی ڕەخنە نییە، بەڵکوو گۆڕینی سیستەمی زمانیشە. واتە گۆڕینە لە وشەی ڕووتەوە بۆ ئاماژە. گۆڕینە لە جەختکردنەوەی مانای پێشوەختەوە بۆ بەرهەمهێنانی مانای نوێ و کراوە.

*    *    *

ڕۆماننووس لە ڕۆمانی تاکدەنگدا پشت بە چەمکێکی زەق  دەدات و دژی چەمکێکی دیکەی زەق دەوەستێتەوە. بۆ نموونە وا خۆی دەردەخات لایەنگری ئازادییە و دژی چەوسانەوەیە، لە کاتێکدا ئەو چەمکە زەقانە هەر خۆیان لە ژێر گومانی گەورەدان و دەبێت هەڵبوەشرێنەوە، تا ڕەهەندی دیکە وەربگرن و ئاڕاستەی تری نەزانراویان لێ ببنەوە. چۆن دڵنیا ببین ئەوەی ئەو بە ئازادیی دەزانێت، ئازادییە و ئەوەی بە چەوسانەوەی دادەنێت، چەوسانەوەیە؟ ڕۆماننووسی ڕۆمانی فرەدەنگ بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز لە هەموو ئەو چەمکانە دەڕوانێت. با وای دابنێین ئەو چەمکانە کۆمەڵێک درەختن و بە شێوەی بازنەیی ڕوێنراون. منداڵێک لەناو بازنەکەدا یاری دەکات، بەڵام یاسای یارییەکە ئەوەیە، ئەگەر جەستەی بەر هەر یەکێ لەم درەختانە بکەوێت، دەدۆڕێت و یارییەکە کۆتاییی دێت. گوتمان هەموو درەختەکان وەک یەک کۆتاییی بە یارییەکە دەهێنن و نەمانگوت درەختێکی دیاریکراو. کەواتە بۆ ئەوەی یارییەکە بەردەوام ببێت، هەمیشە لەم ناوەڕاستەدا هەڵدەبەزێتەوە. ئەو بۆشایییە مەودای داهێنانی ڕۆماننووسە، کە مانای ئەوە نییە چەمکەکانیش نابینێت. دەیانبینێت، بەڵام بە گومانی زۆرەوە. ئەگەر درەختەکان نەبوونایە، منداڵەکە نەیدەتوانی یارییەکە بکات، وەک چۆن بەبێ ئەو چەمکانە ڕۆماننووس ناتوانێت بنووسێت. لەم دۆخەدا یاریی منداڵەکە تێپەڕاندنی ئاستی زانراوی درەختەکانە، وەک چۆن نووسینی ڕۆمانی فرەدەنگ تێپەڕاندنی ئاستی ناسراوی چەمکەکانە. کاتێک چەمکەکان بە زەقی لە لای ڕۆماننووسی تاکدەنگ هەن، ئەوە یاریی تێپەڕاندن لە ئارادا نییە، بەڵکوو لایەنگری پێشوەختی ئەمیانە و دژی ئەویان وەستاوەتەوە.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لە بێژمار چیرۆکی وردوردی جیاواز پێک دێت، کە بە دەربڕینی (دولووز) هاوڕەگن، بەڵام لە یەک جیاوازن، بە ڕادەیەک ناکرێت چیرۆکێک بەسەر ئەوەی دیکەیاندا زاڵ بکەیت، بەڵام لە ڕۆمانی تاکدەنگدا گوتەی ئامادەکراو هەن و بە زمانی ڕۆژانە دەربڕراون، کە وەک یەقین لە دەمی نووسەرەوە دەردەچن و بە خوێنەر دەگەن. لە ڕۆمانی فرەدەنگدا کۆمەڵێک ڤیبێژەری جیاواز دەردەکەون و هیچ یەکێکیان جێگەی باوەڕی تەواو نییە، بەوەی دەکرێت بە هەڵەدا بچن، یان تەنیا دیوێکی ئەو بابەتە ببینن، کە دەیگێڕنەوە، یان نەتوانن بە دروستی بیگڕێنەوە، یاخود هەر شتێکی دیکە، ئەوە خوێنەر بە گومانەوە لە هەموویان دەڕوانێت و بە لێکدانەوەی خۆی وێنەیەکی گشتی لە سەرجەمیان پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەری بەسەردا زاڵە، دروستتر تەنیا دەنگی نووسەری تێدا دەبیسترێت، کە هەمان دەنگی زانراوی جەماوەرە، بۆیە ئەو خوێنەرە بەبێ هیچ گومانێک باوەڕی پێ دەکات و لێی وەردەگرێت. بەپێی پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) داڕێژراون و پرینسیپی (هۆکار و ئەنجام) هەڵیاندەسووڕێنێت، کە فەلسەفە لانی کەم لە (نیتشە)وە ڕووبەڕووی ئەو دوو پرینسیپە بووەتەوە و هەوڵی تێکشکاندنی داون. جەماوەر لەو ڕۆمانەدا ئەوە دەدۆزێتەوە، کە بە دوایدا گەڕاوە. شاگەشکە دەبێت و دەتوانێت لە بەری بکات، یان بە دەربڕینی (هێنری برگسۆن) ڕاستەوخۆ دەچێتە یادەوەریی عادەتی (habits memory)ی ئەو جەماوەرەوە و بە ئاسانی دەیڵێتەوە. ڕەخنەگری میلـلییش، کە خاوەنی توانایەکی سنووردارە و لەسەر هەمان هێڵدا هەم بە ڕۆماننووسی تاکدەنگ و هەم بە جەماوەری ئەو ڕۆماننووسە دەگاتەوە، بە هەمان زمانی ڕۆژانە پێیدا هەڵدەڵێت. ڕۆمانەکە کورت دەکاتەوە، بەوەی لەسەر یەک بیرۆکەی زانراو دامەزراوە و بۆ کورتکردنەوە ئامادەیە، تا لەوێوە وەک داهێنانێکی مەزن پێشانی بدات. ئایا هەمان ڕەخنەگری میلـلی دەتوانێت ڕۆمانی یەکێ لەو ڕۆماننووسە فرەدەنگانەی ئاماژەیان پێ درا، کورت بکاتەوە؟ دیارە لێرەدا بە شێوەی ڕەها ناڵێین ڕۆمانی فرەدەنگ گوتەی لێ وەرناگیرێت، بەڵکوو دەڵێین کورت ناکرێتەوە و ئەو گوتانەی ڕەخنەدۆزانیش لێی وەردەگرن، زەق و زانراو نین، بەڵکوو لە ئاستی ئاماژەدان، لە کاتێکدا جەماوەر هەم دەتوانێت ڕۆمانی تاکدەنگی ڕۆماننووسە جەماوەرییەکان کورت بکاتەوە و هەم گوتەیشیان لێ وەربگرێت. ڕەخنەگری میلـلی جاڕی مۆیبەلایزەیشن بۆ نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ دەدات، تا جەماوەری بۆ کۆ بکاتەوە و بەرهەمەکانی بکڕن. بۆ ئەم مەبەستە مێدیای حیزبی و ناحیزبیی لە پێناودا دەخاتە گەڕ. بەم شێوەیە ڕۆمانی مەزن ئەوەیە، ئەو جەماوەرە زیاترین ژمارەی لێ کڕیوە و زۆرترین گوتەی لێ وەرگرتووە. ئەوەی ئەمڕۆ ڕۆمان هەڵدەسەنگێنێت، جەماوەرە، کە ڕۆمانی ڕۆماننووسی تاکدەنگ خۆی ڕێی داون هەڵیبسەنگێنن. لە گوتاری (لە ڕەخنەگر کێیەوە بۆ ڕەخنە چییە)دا هەوڵم داوە ئەوە پێشان بدەم، کە هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن. هەموو تواناکانی لێ دەسەنرێنەوە و لەم ساتەوە خاوەنی زمان نییە. ڕۆماننووسی تاکدەنگ هیچ کێشەیەکی لەگەڵ ئەو هەڵسەنگاندنەدا نییە، بگرە هەوڵی زۆر دەدات ئەو جەماوەرە هەڵیبسەنگێنن.

بۆ نووسینی ئەم بابەتە، گفتوگۆ لەگەڵ ئەم کەناڵانەدا کراوە:

 _Lodge,David, The Art of Fiction, London, Penguin, 1992.

 _ Todorov, Tzvetan,Mikhail Bakhtin The Dialogical Principle, Translated by Wlad Godish, Manchester University Press, 1984.

_Nietzsche, Friedrich- On the Genealogy of Morals, Translated by Carol Diethe, Edited by Keith Ansell-Pearson, Cambridge Texts in the History of Political Thought, 2007.

_  Deleuze, Gilles,Nietzsche and Philosophy, Translated by Hugh Tomlinson, Continuum, LONDON – NEW YORK, 2002.

 _Foucault, Michel, The Order of Things, An archaeology of the human sciences, A translation of Les Mots et les choses, VINTAGE BOOKS, A Division of Random House, Inc. New York, 1994.

_Intellectuals and power: A conversation between Michel Foucault and Gilles Deleuze. Available at:

_ بارت، رولان: درس السيميولوجيا، ترجمة: عبد السلام بنعبد العالي، تقدیم: عبد الفتاح کیلیطو، دار توبقال للنشر،الدار البيضاء، الطبعة الثالثة، ١٩٩٣.

_ ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ، گفتوگۆی شاخەوان سدیق لەگەڵ کاروان عومەر کاکەسووردا.

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات. (کتێبی ئەلیکترۆنی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، ڕاگەردان، پاشکۆی بەرهەمەکانم. (پێشەکییەکەی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە). (لە وەڵامی پرسیاری تەوەرەی ژنەفتندا).

The post کورتکردنەوەی ڕۆمان appeared first on ژنەفتن.

٣- کۆمەڵگا[1]     

٣/١-٣ سەرەتایەک

تاکەکان هەرچەندە خۆگر و سەربەخۆ بن، هێشتا بوونی مرۆڤ لە دەرەوەی کۆمەڵگا شتێکی ناماقووڵە، مرۆڤەکان (ڕۆبنسوون کرووزۆە)[2] گۆشەگیر و دوورەپەرێز نین، کە توانای ژیانیان لە گۆشەگیرییەکی تەواو و هەمیشەییدا هەبێت. تەنانەت ئەو شتەی کە وای کرد ڕۆبنسوون کرووزۆە لە ژیاندا بمێنێتەوە، ئەو پەروەردە و کارلێکە کۆمەڵایەتییە بوو کە پێش تێکشکانی کەشتییەکە بەدەستی هێنابوو. بەڵام زۆر جار چەمکی کۆمەڵگا کەمێک ڕوونتر و ئاشکراترە لە چەمکی تاک. بە شێوەیەکی گشتی کۆمەڵگا ئاماژەیە بۆ کۆمەڵە خەڵکێک کە لە ناوچەیەیەکی دیاریکراودا بەیەکەوە نیشتەجێن. بەڵام بەو مانایە نییە کە هەموو گرووپێک بتوانن کۆمەڵگا پێک بهێنن، بەڵکوو کۆمەڵگاکان بە کارلێکی کۆمەڵایەتیی ڕێکوپێک تایبەتمەندن، ئەمەش پێشنیاری بوونی جۆرێک لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان دەکات. جگە لەوەش پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای جۆرێک لە هۆشیاری و کۆمەڵێک پێوەری هەماهەنگی بنیات دەنرێن. بۆ نموونە “هۆزە شەرکەرەکان” کۆمەڵگایەک پێک ناهێنن، گەرچی لەوانەیە لە نزیکەوە لەگەڵ یەکتری بژین و کارلێکی بەردەوام هەبێت لە نێوانیاندا، لە لایەکی دیکەوە بە نێودەوڵەتیکردنی گەشتیاری و ژیانی ئابووری و بڵاوبوونەوەی ئاڵوگۆڕی کولتووری و هزری نێودەوڵەتی، بووە هۆی سەرهەڵدانی (کۆمەڵگای جیهانی). سەرەڕای ئەوەش ئەو کارلێکە هاوبەشەی کە ڕەفتاری کۆمەڵایەتی دیاری دەکات، مەرج نییە بە ناسنامەیەکی هاوبەش یان جۆرێک لە هاوسۆزیی بەهێز بکرێت. ئەمەش ئەوە دەردەخات، کە “کۆمەڵگا- Society” لە چەمکی بەهێزتری “کۆمەڵ- Community” جیا دەکاتەوە، کە لانی کەم پێویستی بە پێوەرێک لە خزمایەتی و هاودەنگی کۆمەڵایەتی هەیە، واتا بوونی ناسنامەیەک لەگەڵ کۆمەڵ. بەڵام کۆمەڵگا لە سیاسەتدا زۆر جار بە واتایەکی تایبەتتر ئاماژەی پێ دەدرێت، وەک ئەوەی پیی دەڵێن (کۆمەڵگەی مەدەنی)، کۆمەڵگەی مەدەنی لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ کۆمەڵگایەکی سیاسی کە لە چوارچێوەی یاسادا دەژین و سۆزێکی هاوبەش پیشان دەدەن بۆ دەوڵەتێک. بیرمەندانی سیاسیی سەرەتایی، کۆمەڵگایەکی ڕێکوپێکی لەم شێوەیان بە بنەمای ژیانی شارستانی دەزانی، بەڵام تیۆریستە مۆدێرنەکان زیاتر ویستی ئەوەیان هەبوو جیاوازییەکی ڕوونتر و هێڵێکی جیاکەرەوە لەنێوان کۆمەڵگا و دەوڵەتدا بکێشن. لە نەریتی هیگڵ و مارکسدا کۆمەڵگەی مەدەنی لە دەرەوەی دەوڵەتدا دروست دەبێت و ئاماژەیە بە کایەی گرووپ و کۆمەڵە و ڕێکخراوە خۆسەرەکان کە لەلایەن تاکەکانەوە وەک هاووڵاتی پێک دەهێنرێت. هەرچەندە هیگڵ وەک ئەندامێکی جیابووەوەی خێزان لە کۆمەڵگەی مەدەنی دەڕوانی، بەڵام زۆربەیان چەمکی کۆمەڵگەی مەدەنی لە بەرانبەر دامەزراوە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری و ناوخۆییەکاندا بەکار دەبەن.

بەڵام سروشت و گرنگی ئەم جۆرە دامەزراوانە جێگەی بایەخێکی زۆرە، ئەمەش زۆر جار لە دەوری پەیوەندیی نێوان تاک و بوونە دەستەجەمعییەکاندا دەسووڕێتەوە. بۆ نموونە ئایا دەتوانرێت پەیوەندیی نێوان تاکگەرایی و کۆڵێکتیڤیزم ڕێک بخرێتەوە؟ یان دەبێت تاک و کۆمەڵگا بۆ هەمیشە سەنگەرگیری یەکتر بن؟ جگە لەوەش بە چەندەها ڕێگای دژوار دەتوانین لە کۆمەڵگا تێبگەین، کە هەر یەکێکیان کاریگەریی سیاسیی گرنگی هەیە، بۆ نموونە ئایا کۆمەڵگا دەستکردی مرۆڤە، یان بوونێکی ئۆرگانییە؟ ئایا لەسەر

بنەمای کۆدەنگییە، یان ناکۆکی؟ ئایا کۆمەڵگا یەکسانخوازە، یا لەسەر بنەمای دەستەڵات و پلەبەندییە؟ لە کۆتاییدا، زۆر جار سەرنج دەخرێتە سەر گرنگی دابەشبوونی کۆمەڵایەتی، بەتایبەتی چینی کۆمەڵایەتی، ڕەگەز، نەژاد، ئایین، نەتەوە و زمان. لە هەندێک دۆخدا وا دەبینرێت کە ئەمانە دەروازەی تێگەیشتنن لە سیاسەت، بۆچی دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان گرنگن و کامیان زۆرترین کاریگەرییان لەسەر سیاسەت هەیە؟

٣/٢-٣ کۆڵێکتیڤیزم –  کۆمەڵگەرایی/کۆمەڵخوازی/جەماوەرگەرایی

کەم زاراوەی سیاسی هەیە هێندەی کۆڵێکتیڤیزم ئاڵۆزی و سەرلێشێواوی دروست کردبێت، یان هێندە واتایەکی فراوانی لەخۆ گرتبێت. بۆ هەندێک کۆڵێکتیڤیزم ئاماژەیە بە کردارەکانی دەوڵەت و بەرزترین فۆڕمی گەشەسندنی خۆشی لە ناوەندی ئابووریی دەوڵەتە کۆمۆنیستە ئۆرتۆدۆکسەکاندا بەخۆوە بینی، کە پیی دەگوترێت “کۆڵێکتیڤیزمی دەوڵەت”. بەڵام هەندێکی دیکە بە کۆمەڵگەرایی بەکاری دەهێنن وەک ئاماژەیەک بۆ کۆمۆنیتاریزم، کە پەسنی کردارێکی کۆمەڵایەتییە نەک خەباتی و هەوڵدانێکی کەسی، بیرۆکەیەکی لەم شێوەیە کاریگەرییەکی ئازادیخوازانە و تەنانەت ئەناکیزمیشی هەبوو، وەک لە “ئەنارکیزمی کۆمەڵگەرایی”ی میخائیل باکونین(١٨١٤-١٨٧٦)دا خرایە ڕوو. لەگەڵ ئەوەشدا زاراوەی کۆمەڵخوازی هەندێ جار وەک هاوواتای سۆسیالیزم بەکار دەهێنرێت، هەرچەندە زیاتر بۆ تێکەڵکردنی بابەتەکەیە، کە لەلایەن ڕەخنەگرانی سۆسیالیزمەوە ئاڕاستە دەکرا، بۆ ئەوەی زیاتر وەک داکۆکیکارێک دەرکەوێت کە دەوڵەت کۆنتڕۆڵی تەواوی بەسەر کاروباری کۆمەڵایەتی و ئابووریدا هەبێت، لە کاتێکدا سۆسیالیستەکان خۆیان ئەو زاراوەیە بۆ پابەندبوون بە بەرژەوەندییە بەکۆمەڵەکانی مرۆڤایەتی بەکار دێنن. لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانرێت ئاماژە بە ناوەڕۆکێکی هاوبەشی بیرە کۆمەڵخوازەکان بکرێت و کۆمەڵێک لێکدانەوە و نەریتی ململانێکان دەستنیشان بکرێن.

لە بنەڕەتدا کۆڵێکتیڤیزم/کۆمەڵخوازی، جەخت لەسەر توانای مرۆڤ دەکاتەوە بۆ ئەنجامدانی کردەوەی بەکۆمەڵ، جەخت لەسەر توانستی بەدواداچوونی ئامانجەکانیان دەکاتەوە بۆ کاری پێکەوەیی، نەک هەوڵدان بۆ بەرژەوەندیی کەسی. بۆیە هەموو جۆرەکانی کۆڵێکتیڤیزم پشتگیریی لەو تێڕوانینە دەکەن کە مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و لەگەڵ هاوچەشنەکانی خۆیدا گرێدراوی ناسنامەیەکی بەکۆمەڵن. گرووپی کۆمەڵایەتی هەرچییەک بێت، گرنگە و تەنانەت جەوهەری بوونی مرۆڤە، ئەم فۆڕمە کۆمەڵخوازییە لە مەودایەکی بەرفراوانی ئایدۆلۆژیای سیاسیدا دەبینرێت، کە بنچینەیە بۆ سۆسیالیزم.

جەختکردنەوە لەسەر ناسنامەی کۆمەڵایەتی و گرنگی کردەوەی بەکۆمەڵ، لە بەکارهێنانی زاراوەی “کۆمڕاد/هەڤاڵ” وەک ئاماژەیەک بۆ ناسنامەی هاوبەشی ئەو کەسانەی کار بۆ گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی دەکەن، دەردەکەوێت.

لە بیری “هاودەنگی چینایەتی”یشدا ئاماژە بە بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی هەموو چێنی کرێکاران دەکات و بێگومان لە بیرۆکەی “مرۆڤایەتیی هاوبەش”یشدا ڕەنگی داوەتەوە.

هەروەها فێمینیزمەکان پێیان وایە، بیرۆکە کۆمەڵخوازییەکان  گرنگیی جێندەرییان هەیە، جەخت لەسەر بیری خوشکایەتی دەکەنەوە بۆ داننان بە ناسنامەیەکی هاوبەش، کە هەموو ژنان هاوبەشن و توانای خۆیان بۆ ئەنجامدانی کردەوەی سیاسیی بەکۆمەڵ ڕێک بخەن. بە هەمان شێوە بیری ناسیۆنالیستی و ڕەگەزپەرستییانە لە لێکدانەوەی مرۆڤایەتی لە ڕووانگەی “نەتەوەکان” یان ڕەگەزەکانەوە، دیدێکی کۆمەڵخوازانە وەردەگرن. بۆیە هەموو فۆڕمەکانی کۆڵێکتیڤیزم لەگەڵ ئەو شێوە تووندەی تاکگەراییدا ناکۆکن، کە مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی سەربەخۆ و خۆخواز وێنا دەکات. بەڵام ئەگەر وای دابنێین مرۆڤەکان بە شێوەیەکی سروشتی کۆمەڵایەتی و هاریکارن، ئەوا ڕەنگە کۆمەڵخوازی سەرچاوەی بەدیهێنانی خواستە کەسییەکان بێت، نەک نکووڵیکردن لە تاکایەتی.

بەڵام پەیوەندیی نێوان کۆمەڵگەرایی و دەوڵەت بە ڕێکەوت نییە، زۆر جار دەوڵەت وەک ناوەندێک سەیر کراوە کە لە ڕێگەیەوە کردەی بەکۆمەڵ ڕێک دەخرێت، لەم دۆخەدا نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییە بەکۆمەڵەکانی کۆمەڵگا دەکات، نەک بەرژەوەندییەکانی هەر تاكێک. هەر لەبەر ئەمەشە تیۆریستە ڕاستڕەوە نوێکان بەتایبەتی مەیلیان بەلای دەستێوەردانی دەوڵەتدایە بە شێوە جۆربەجۆرەکان تا وەک بەڵگەیەک لەسەر کۆمەڵگەرایی نیشانی بدەن. بەم پێیە گەشەی خۆشگوزەرانی کۆمەڵگا، پێشکەوتنی بەڕێوەبردنی ئابووری و بەخۆماڵیکردنی، وەک سەرهەڵدانی “کۆمەڵگەرایی/کۆڵێکتیڤیزم” لێک دراوەتەوە. لەم ڕوانگەیەوە ئابووری فەرمانداریی[3] کە لە یەکێتی سۆڤییەت گەشەی کردووە، بەرزترین شێوەی پێکهاتەی کۆمەڵگەرایی دیاری دەکات. کۆڵێکتیڤیزم بەم شێوە ناوەندگەراییە و ستاتیستییە بە زۆری وەک دژە تاکگەرایی خۆی وێنا دەکات، کاتێک دەوڵەت نوێنەرایەتی دەستەڵاتێکی داسەپا و زۆرەملێ دەکات، ئەوا هەمیشە وەک نەیاری ئازادیی تاک سەیر دەکرێت. لەو شوێنەی دەوڵەت بڕیار دەدات، دەستپێشخەری تاکەکەسی و ئازادیی هەڵبژاردن سنووردارە، بەڵام ئەمەش زۆرجار تەنیا سیرکردنی دەوڵەتە وەک زاراوەیەکی نەرێنی. بەڵام لە لایەکی دیکەوە ئەگەر دەوڵەت دۆخی گەشەپێدانی تاک پێش بخات، وەک دەستەبەرکردنی پەروەردە و خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی، ئەوا دەتوانرێت بە تەواوی کۆمەڵگەرایی و تاکگەرایی لەگەڵ یەکدیدا بگونجێن و هەڵبکەن.

لەگەڵ ئەوەشدا ناکرێت هەر بیر و ڕێبازێکی کۆمەڵخوازانە بە دەوڵەتەوە ببستینەوە، چونکە تاڕادەیەک سەرلێشێواوی و ناڕوونی دروست دەکات، دەوڵەت لە باشترین شێوەدا دەزگایەک، ناوەندێکە لە ڕێگەیەوە کردەی بەکۆمەڵ ڕێک دەخرێت. مەترسیی سەرەکیی دەوڵەت لەوەدایە کە خۆی بە شوێنگرەوەی “دەستەجەمعی” بزانێت و ئەرک و بەرپرسیارێتی لە هاووڵاتییانی ئاسایی دوور بخاتەوە. بەو مانایەی کۆڵێکتیڤیزم واتای کردەوەی بەکۆمەڵە، کە لە تێگەیشتنێکی هاوبەشی تاکە ئازادەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، بەوەی خاوەنی بەرژەوەندیی هاوبەشن یان ناسنامەیەکی بەکۆمەڵن. ئەم فۆڕمە لە کۆڵێکتیڤیزم فراوانترە و زیاتر پەیوەندی بە بیرۆکەی خۆ-بەڕێوەبەرییەوە هەیە، نەک بە کۆنتڕۆڵی دەوڵەتەوە.

کۆڵێکتیڤیزمی خۆ-بەڕێوەبەری مایەی گرنگییەکی زۆر بووە بۆ ئەنارکیستەکان و سۆسیالیستە ئازادیخوازەکان، بۆ نموونە باکونین چاوی لە دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی بێ دەوڵەت بوو، کە ئابووری بەپێی بنەماکانی خۆ-بەڕێوەبردنی کرێکاران ڕێک بخرێت و بەڕوونی ئەو تێڕوانینە کۆمەڵخوازییەی جیا کردەوە کە وەک ئاماژەیەکی پاوانخوازی لە سۆسیالیزمی مارکسیدا دەبینرا. هەروەها ئەو فۆڕمە کۆڵێکتیڤیزمەی لە سیستمی “کیبووتز –Kibbutz”[4] لە ئیسرائیلدا دەبینرا. بۆیە پێویست نییە بڵێین ئەم بیرۆکە بەکۆمەڵانە هیچ لێکچوونێکیان لەگەڵ شێوازەکانی تاکگەراییدا نییە، کە جەخت لەسەر پشتبەستوویی کەسی و بەرژەوەندیی تاکەکەسی دەکەنەوە. هەرچۆنێک بێت دڵسۆز بوون بۆ ئایدیاکانی خۆبەڕێوەبردن و کردەوەی خۆبەخشانە، ئەم فۆڕمە کۆمەڵگەرایییە هیچ کاریگەرییەکی دژە-تاکگەرایی نابێت.

٣/٣-٣ تیۆرییەکانی کۆمەڵگا

    گرنگی تیۆریی کۆمەڵگا بۆ شیکاری سیاسی، هیچ لە چەمکی سروشتی مرۆڤ بۆ سیاسەت کەمتر نییە. ژیانی سیاسیی پەیوەندییەکی نزیک و بەهێزی بە ژیانی کۆمەڵایەتییەوە هەیە، ئاخر سیاسەت کەمێک زیاترە لە ڕەنگدانەوەی ئەو گرژی و ململانێیانەی کە کۆمەڵگا دروستی دەکات. بەڵام کارلێکی نێوان سیاسەت و کۆمەڵگا و تاک بابەتی ناکۆکی تووند و مشتومڕی قووڵی ئایدۆلۆژییە. ململانێکانی ناو کۆمەڵگا چین؟ ئەم ململانێیانە لەنێوان کێ دان؟ ئایا دەتوانن بەسەر ئەم ململانێیانەدا زاڵ ببن، یان تایبەتمەندییەکی هەمیشەیی ژیانی سیاسیین؟ مەودای یەکەمی تیۆرییەکان لەسەر بنەمای چەمکی سەربەخۆییی تاک لە کۆمەڵگادا دامەزراوە. ئەم ڕەوتە پێیان وایە، کە کۆمەڵگا شوێنەوارێکی مرۆیییە و لە لایەن تاکەکانەوە بنیات نراوە بە مەبەستی بەدەستهێنانی مەبەست و بەرژەوەندییەکانیان. لە شێوە تووندەکەیدا دەکرێت لە دەربڕینەکەی مارگرێت تاچەردا بەدی بکەین، کە دەڵێت «شتێک نییە بە ناوی کۆمەڵگا»؛ بە واتایەکی دیکە، دەتوانرێت کۆی ڕەفتارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە ڕووی ئەو هەڵبژاردنانە تێبگەین کە تاکە بەرژەوەندیخوازەکان ئەنجامی دەدەن، بەبێ ئاماژەدان بە بوونە بەکۆمەڵەکانی وەک “کۆمەڵگا”. ڕوونترین نموونەی ئەم تیۆرییە لە لیبڕالیزمی کلاسیکیدا دەبینرێت، کە لەسەر بنەمای بەدستهێنانی زۆرترین ئازادی تاک دامەزراوە. هەرچەندە دەوڵەتێک پێویستە بۆ ڕێکخستن و پاراستنی چوارچێوەکانی، بەڵام تاکەکان دەبێت تا ئەو جێگایەیی کە دەتوانن بە شێوازی خۆیان بە دوای ئامانج و بەرژەوەندییەکانیادا بگەڕێن. ئەمەش زۆرجار بە تیۆری ئەتۆمیستیکی[5] کۆمەڵگا وەسفکراوە، بەو پێیەی کە ئەوە دەگەیەنێت، کۆمەڵگا لە کۆمەڵێک یەکە یان ئەتۆمی تاک زیاتر هیچی تر نییە.

بەڵام ئەم بۆچوونە ئەوەش لەیاد ناکات، کە تاکەکان لە ڕێگەی گرووپ و کۆمەڵە، بازرگانی، سەندیکا و یانە و … بەدوای بەرژەوەندییەکانیاندا دەگەڕێن، بەڵام ئەو کۆنکرێتەی ئەم کۆمەڵگایە بە یەکەوە دەبەستێتەوە بنەماکەی بەرژەوەندیی خۆویستییە، داننان بەوەی کە بەرژەوەندییە تایبەتەکان پێکدادەچن، وا دەکات بنیاتنانی گرێبەست، یان ڕێککەوتنی خۆبەخشانە ئەستەم بێت. بە ڕوونی ئەم تێگەیشتنە بۆ کۆمەڵگا لەسەر باوەڕێکی بەهێز بە کۆدەنگی دامەزراوە، ئەو باوەڕەی کە هارمۆنی و هاوسەنگییەکی سروشتی لە نێوان تاک و گرووپە ڕکابەرەکانی کۆمەڵگادا هەیە. ئەمەش لە سەدەی هەژدەهەمدا لە تێڕوانینی ئادەم سمیسدا دەرکەوت کە پیی وابوو”دەستێکی نادیار لە بازاڕدا کار دەکات”، کە لە سەدەی بیست لەلایەن هایکەوە بە “ڕێکخستنی خۆڕسک “Spontaneous order – ی ژیانی ئابووری لێک دارایەوە. هەرچەندە کرێکار و خاوەنکارەکان بە دوای ئامانجی ناکۆکدا دەگەڕێن، بەوەی کڕێکار دەیەوێت کریی زیاتر بێت و خاوەنکار تێچووی کەمتر، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەیەکەوە بەستراونەتەوە، کرێکار پێویستی بە کارە و خاوەنکاریش بە کارکەر. تێڕوانینێکی لەم جۆرە بۆ کۆمەڵگا کاریگەرییەکی سیاسیی زۆر ڕوونی هەیە، بە تایبەتی ئەگەر کۆمەڵگا بتوانێت دەرفەتێک بۆ تاکەکان بڕەخسێنێت کە بەدوای ویستەکانیاندا بچن بێ ئەوەی ململانێی بنەڕەتی دروست بکەن، بە دڵنیاییەوە درووشمەکەی تۆماس جێفرسۆن کە دەڵێت «ئەو حکوومەتە باشترینە، کە کەمترین حکوومڕانی دەکات» ڕاستە.

تیۆرێکی جیاوازتری بنەڕەتی کۆمەڵگا، لەسەر بنەمای وێکچوونێکی ئۆرگانیک دامەزراوە. لە بری ئەوەی لەلایەن تاکە عەقڵانییەکانەوە بۆ مەبەستی تێرکردنی بەرژەوەندییە کەسییەکان بنیات بنرێت، ڕەنگە کۆمەڵگە وەک کۆیەکی ئۆرگانیک کار بکات، تایبەتمەندییەکان بە شێوەیەکی ئاساییتر پیشان بدات کە پەیوەستن بە زیندەوەرەکانەوە، دەشێت مرۆڤێک یان ڕوەکێک بێت. ئەمەش دەرخستەی ڕێبازێکی گشتگیرترە بۆ کۆمەڵگا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە کۆمەڵگاکان تۆڕێکی ئاڵۆزی پەیوەندین، کە لە کۆتاییدا بۆ پاراستنی کۆی گشتی بوونیان هەیە؛ بەو واتایەی کۆ گرنترە لە بەشە تاکە کەسییەکان. وێکچوونی ‘ئۆرگانیک/ئەندامی” بۆ یەکەمجار لەلایەن بیرمەندانی یۆنانی کۆنەوە بەکار هێنرا، کە ئاماژەیان بە “سیاسەتی جەستە” دەکرد. هەندێک لە مرۆڤناس(ئەنسرۆپۆلۆجیست)ەکان و کۆمەڵناسەکان لە پەرەپێدانی دیدگای وابەستەیی کۆمەڵگادا بەژدارییەکی کارایان هەبووە. ئەمەش وا گریمانەی دەکات کە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان بەشێکن لە پاراستنی پێکهاتە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵگا، هەر بۆیە دتوانین لە ڕووی کارکردەیی و چالاکییەوە تێی بگەین. ڕوانگەی ئۆرگانیک بۆ کۆمەڵگا لەلایەن بەشێک لە بیرمەندانی سیاسی جێگای بایەخ و قبووڵکردن بووە، بەتایبەت کۆنزێرڤاتیڤە نەریتییەکان و فاشیستەکان، وە بە تایبەتتر ئەوانەی پشتگیرییان لە دامەزراوەیی و کۆمپانیاگەرایی دەکرد. لە ڕاستیدا تێگەیشتنێک هەیە کە ڕووانگەی ئۆرگانیزم کاریگەرییەکی کۆنەپارێزانەی ڕوونی هەیە، بۆ نموونە زیاتر مەیلی ڕەوایەتیدانی بەلای سازاویی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیدایە، بەو مانایەیی کە لەلایەن هێزە سروشتییە پێویستەکانەوە بنیات نراوە. بۆیە دامەزراوەکانی وەک خێزان، کڵێسا و ئەرستۆکراسی، هەروەها بەها و کولتوورە نەریتییەکان، خزمەت بە سەقامگیریی کۆمەڵایەتی دەکەن. جگە لەوەش ئەم بۆچوونە ئەوە دەگەیەنێت کە کۆمەڵگا بە سروشتی پلەبەنییە. توخمە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگا، وەک چینە کۆمەڵایەتییەکان، ڕەگەزەکان، پێکهاتە ئابوورییەکان، دامەزراوە سیاسییەکان و هاوشێوەکانی، هەر یەکەیان ڕۆڵێکی تابیەتیان هەیە. وێستگەیەکی تایبەتتر ئەو یەکسانییە ناماقووڵەیە کە دڵ و جگەر و گەدە و مێشک و سییەکان، لەناو جەستەدا یەکسانن وەک کۆیەکی ئۆرگانی بۆ کۆمەڵگا، لەوانەیە گرنگیان یەکسان بێت لە جستەدا، لێ بە تەواوی ئەرک و مەبەستی تەواو جیاواز بەدی دێنن.

لە کاتێکدا هەردوو تیۆریی تاکگەرایی و ئۆرگانیکی کۆمەڵگا پێشنیاری کۆدەنگییەکی کۆمەڵایەتیی بنەڕەتی دەکەن، تیۆرییە ڕکابەرەکان تیشک دەخەنە سەر ڕۆڵی ململانێکان. ئەمەش بۆ نموونە لە تیۆریی فرەیی کۆمەڵگادا دەبینرێت، ئەمەیان سەرنج دەخاتە سەر ململانێی نێوان گرووپ و بەرژەوەندییە جیاوەزەکانی کۆمەڵگا. بەڵام فرەییخوازەکان”پلوڕالیستەکان” ئەم جۆرە لە ململانێییە بە بنەڕەتی نازانن، چونکە لە شرۆڤەی کۆتاییدا، پێیان وایە سیستمێکی سیاسیی کراوە و کێبڕکێکار توانای دەستەبەرکردنی هاوسەنگیی کۆمەڵایەتی و ڕێگریکردن لە کەوتنە دۆخی نائارامی و تووندوتیژی هەیە. لە بەرانبەردا تیۆرییە نوخبەیییەکانی کۆمەڵگا، تیشک دەخەنە سەر چڕبوونەوەی دەستەڵات لە دەستی کەمینەیەکی بچووکدا، بەم شێوەیە نەخشی ململانێکان لەنێوان “نوخبە” و “جەماوەر”دا دەکێشن. بۆیە تیۆریستەکانی نوخبە زیاتر ئامادەن بۆ ڕوونکردنەوەی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی لە ڕووی بەرژەوەندیی ڕێکخراوەیی و دەستکاریکردن و زۆرەملێ، نەک کۆدەنگی. بیرمەندانی فاشیست بەژداری جۆرێک لە نوخبەگەرایی دەکەن کە واتای هاوسەنگیی ئۆرگانیکی دەدات، بەو پێیەی کە جەماوەر بە خواستی خۆیان ملکەچی و ژێردەستی قبووڵ دەکەن. بەڵام کاریگەرترین تیۆری ململانێی کۆمەڵگا مارکسیزم بووە. مارکس پیی وابوو کە ڕەگ و ڕیشەی ململانێی کۆمەڵایەتی وا لە بوونی مووڵکایەتی تایبەتدایە، کە دەبێتە هۆی ململانێی بنەڕەتی و ناتەباییی چینایەتی، زۆر بەسادەیی ئەوانەی لە هەر کۆمەڵگایەکدا سامان بەرهەم دێنن، کرێکارانن، هەر بۆیەش بە شێوەیەکی سیستماتیک لەلایەن خاوەنکارەکانیانەوە بەکاردەهێنرێن و دەچەوسێنرێنەوە. مارکس ئاماژەوەی بەوەدا، کە کرێکاران بە پێی بەژداریکردنیان لە پێواژۆی بەرهەمهێناندا شایستەکانیان پێ نادرێت و بەهای زیادەیان لێ زەوت دەکرێت. لە ڕوانگەی مارکسیستە ئۆرتۆدۆکسەکانەوە، ململانێی چینایەتیی بنەڕەتیی کاریگەری لەسەر هەموو لایەنەکانی بوونی کۆمەڵایەتی هەیە. بۆ نموونە سیاسەت پڕۆسەیەک نییە لە ڕێگەیەوە بەرژەوەندیی ڕکابەرەکان لە بەرانبەر یەکدا هاوسەنگ بکات، هێندەی ئامڕازێکە بۆ برەودان بە چەوساندنەوەی چینایەتی. 

٣/٤-٣ دابەشبوونی کۆمەڵایەتی و شووناس

  جگە لە تاکگەرا پەڕگیرەکان، هەموو بیرمەندانی سیاسی، گرنگیی گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، یان بوونە دەستەجەمعییەکان لەبەرچاو دەگرن، ئەوان بە خەمی پێکهاتەکانی کۆمەڵگاوە بوون، بۆ ئەمەش بە دوای ڕوونکردنەوەیەکەوە بوون کە چۆن دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان یارمەتیدەرن بۆ داڕشتنی ژیانی سیاسی.

“دابەشبوونی کۆمەڵایەتی” لە سادەترین شێوەی خۆیدا، بریتییە لە کەرتبوون و دابەشبوونی کۆمەڵگا، کە ڕەنگدانەوەی جۆراوجۆری پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانە لەناو کۆمەڵگادا، ئەم جۆرە دابەشبوونانە بەرەنجامی نایەکسانین لە کاریگەریی سیاسی، دەستەڵاتی ئابووری و پێگەی کۆمەڵایەتیدا، لێکدانەوەی سیاسەت لە ڕووی دابەشبوونی کۆمەڵایەتییەوە، بریتییە لە درککردن بە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە تایبەتەکان، جا ئابووری، ڕەگەزی، ئایینی، کولتووری یا سێکسی بن، گرنگن لە ڕووی سیاسییەوە و ئەم کۆمەڵە گرووپانە وەک ئەکتەری سەرەکیی کایەی سیاسەت دەبینرێن. بەڵام ئەم دابەشبوونانە دەتوانرێت بە کۆمەڵێک شێوازی جیاجیا لێک بدرێنەوە. بە لای هەندێکەوە ئەم دابەشبوونانە هەمیشەیی و بنەڕەتین، ڕیشەیان لە کڕۆکی سروشتی مرۆڤدا هەیە یان لە پێکهاتەی ئۆرگانیکی کۆمەڵگادان. لە کاتێکدا بە لای هەندێکی دیکەوە ئەم دابەشبوونانە ڕاگوزەرن و دەتوانرێت تێپەڕێنرێن. بە هەمان شێوە دەکرێت ئەم دژیەکییانە بە شێوەیەکی دروست و خوازراو لێک بدرێنەوە، یان وەک بەڵگەیەک بۆ نادادپەروەری و ستەمکاریی کۆمەڵایەتی لێیان بڕوانرێت.

تیۆریستە سیاسییە مۆدێرنەکان هەندێک جار زمانی ناسنامە و جیاوازییان لا شیاوترە بۆ دابەشبوونی کۆمەڵایەتی، واتا ئەو شتە پیادە دەکەن کە هاتۆتە ناو “سیاسەتی ناسنامە” یان “سیاسەتی جوێییان” لە کاتێکدا دابەشبوون واتای کەرتبوون و بەشبەشبوون دەگرێتەوە، ئەمە هانمان دەدات مامەڵە لەگەڵ گرووپە کۆمەڵایەتی و پێکهاتە دەستەجەمعییەکان وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ و خاوەن ماف بکەین، کە ناسنامەی کەسی بەکۆمەڵەوە دەبەستێتەوە، واتا تاک چەسپاوی ناو پێکهاتە جۆراوجۆرەکانی وەک کولتوور و دامەزراوەیی و چوارچێوەی ئایدۆلۆژییە. شووناس ئاماژەیە بۆ هەستکردن بە خۆبوونێکی جوێ و بێوێنە، بەڵام دانیش بەوەدا دەنێت کە مرۆڤەکان هەرچۆنێک خۆیان وێنا بکەن، هێشتا بە تۆڕێکی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکانی ئەوانی دیکە لە قاڵب دەدرێت کە لە بنەڕەتدا خۆی لەوان بە جوێ دەبینێت. بەم پێیە ناسنامە واتا جیاوازی؛ بۆیە هۆشیاری بەم جیاوازییە هەستی ناسنامەمان لا تۆخ و ڕوونتر دەکاتەوە. بنەمای ئەم بۆچوونەش بووە هۆی سەرهەڵدانی چەمکی “سیاسەتی دانپێدانان” کە جەخت لەوە دەکاتەوە پێویستە هەموو ناسنامە جیاوازەکان بە تەواوەتی دانیان پێدا بنرێت و فرەیی ناسنامەکان ڕێز لێ گیراو بن. هەرچەندە ئەم تێڕوانینە فۆڕمی کۆمەڵایەتی، پۆستمۆدێرن، فێمینیست، ناسیۆنالیست، فرەکولتووری و دیکەشی هەیە، بەڵام نەیاری سەرەکیی سیاسەتی شووناس، یونیڤێرساڵیزمی لیبڕاڵە، ئەو باوەڕەی کە وەک تاک مرۆڤەکان هەمان ناسنامەی ناوەکییان هەیە. لیبڕالیزم بەو واتایەی ڕەچاوکردنی چینی کۆمەڵایەتی، ڕەگەز، کولتوور و نەتەوە، لە داڕشتنی ناسنامەی کەسیدا بە لاوەکی دەبینێت. لە بەرانبەردا لایەنگرانی سیاسەتی ناسنامە لیبڕاڵە گشتگیرەکانیان بەوە تۆمەتبار دەکرد، کە ئەمە درووستکردنی مۆدێلێکی ئەبستراکتە لە سروشتی مرۆڤدا، بە شێوەیەک ئەو تایبەتمەندییە کاریگەرانە ڕەت دەکاتەوە کە لە ڕێگەیەوە مرۆڤەکان کەشفی ئەوە بکەن چین و کێن. سەرەڕای ئەوەش هەر کامێک لە دابەشبوونی کۆمەڵایەتی و سیاسەتی ناسنامە وەربگرین، هێشتا ناکۆکییەکی بەرچاو دەمێنێتەوە لەسەر ئەوەی کام گرووپ یان ڕیزبەندی کۆمەڵایەتی زۆرترین بایەخ و گرنگی سیاسییان هەیە.

بۆیە هیچ گومانێكی تێدا نییە، ئەو دابەشبوونەی بە شێوەیەکی نەریتی زۆرترین پەیوەندی بە سیاسەتەوە هەیە، چینایەتیی کۆمەڵایەتییە. چین ڕەنگدانەوەی دابەشکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانە، کە لەسەر بنەمای دابەشکردنی نایەکسانیی سامان، یان داهات و پێگەی کۆمەڵایەتی دامەزراوە. بۆیە “چینێکی کۆمەڵایەتی” کۆمەڵە کەسانێکن کە پێگەیەکی ئابووری و کۆمەڵایەتیی هاوشێوەیان هەیە و کە بەهۆی بەرژەوەندییەکی هاوبەشەوە یەک دەگرن. بەڵام تیۆریستە سیاسییەکان لەسەر گرنگی چینی کۆمەڵایەتی، یان لەسەر پێناسەکردنی چین هەمیشە کۆک نەبوون. بۆ نموونە مارکسییەکان “چین”یان بە بناغەی دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان لە ڕووی سیاسییەوە زانیوە، مارکسییەکان چین لە ڕووی دەسەڵاتی ئابووری و خاوەندارییەتی ئامڕازەکانی بەرهەمهێنانەوە تەماشا دەکەن، بۆرژوازی “چینی سەرمایەداری”یە و خاوەنی سەرمایە یان سامانی بەرهەمدارە، لە کاتێکدا “پڕۆلیتاریا” خاوەنی هیچ سامانێک نییە و ناچارە هێزی کاری خۆی بفرۆشێت بۆ ئەوەی بژیت، بۆیە ئەندامییەتی لە بەرهەمهێناندا تەنیا لە پێگەی کۆیلەی مووچەدا کورت دەکرێتەوە. لە ڕوانگەی مارکسەوە، چینەکان ئەکتەری سیاسیی سەرەکین، خاوەنی توانای گۆڕینی مێژوون. پڕۆلیتاریا قەدەری وایە “گۆڕهەڵکەنی سەرمایەداری” بێت، قەدەرێک کە گەیشت بە هۆشیاریی چینایەتی، بەدی دێت.

بەڵام تیۆرییە چینایەتییە مارکسییەکان، تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی شکستی پێشبینییەکانی مارکس و کەمبوونەوەی هێماکانی خەباتی چینایەتی، لانی کەم لە کۆمەڵگا سەرمایەدارییە پێشکەوتووەکاندا، تووشی جۆرێک لە پاشکەوتن و گومان بوون و ئەو ناوبانگەیان نەما. پۆست-مارکسیستەکانی وەک لاکلا و مۆوف، بڕوایان وابوو کە ئەولەوییەت بە چینی کۆمەڵایەتی دەدرێت و چیتر چینی کرێکار پێگەی ناوەندی لە هێنانەدی گۆڕانکاریدا بەردەوام نابێت. بێگومان دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان تەنانەت لە دەوڵەمەنترین کۆمەڵگاکانی مۆدێرنیشدا ڕوو دەدەن و بەردەوامن، هەرچەندە زۆر جار وەک “چینی ژێردەست” ئاماژەیان پێ دەکرێت و کۆمەڵێک کەسی بێبەشکراو و زیان لێکەوتوو لە ناوچەیەکی خۆجێیدا دەخرێنە پەراوێزی ئاساییی کۆمەڵگاوە. بەم پێییە کۆمەڵگا هاوچەرخەکانی ڕۆژاوا وەک کۆمەڵگەی یەک لەسەر سێ و دوو لەسەر سێ وێنا کراون.

بە پێچەوانەی چینایەتیی کۆمەڵایەتییەوە، گرنگی دابەشکارییە جێندەرییەکان لە سیاسەتدا هەر لە کۆنەوە پشتگوێ خرابوو، بەڵام لە دوای سەرهەڵدانی شەپۆلی دووەمی فێمینیزم لە ساڵانی شەستەکانەوە، هۆشیارییەکی فراوان لە بارەی گرنگی سیاسەتی جێندەرییەوە سەری هەڵدا. “جێندەر- Gender” ئاماژەیە بۆ جیاوازییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی نێوان نێر و مێ، بە پێچەوانەی “Sex – ڕەگەز” کە تیشک دەخاتە سەر جیاوازییە بایۆلۆژییە هەرمانەکانی نێوان ژن و پیاو. فێمینیستەکان سەرنجیان خستە سەر دابەشکاریی هێزی کاری سێکچواڵی، کە لە ڕێگەیەوە هێزی ژنان لە گۆشەیەکی کاری ماڵداری و بەخیوکردنی منداڵ قەتیس دەکرێن، یان لە پێگەیەکی نزم و شایستەیەکی کەمدا کورت دەکرێتەوە. لە بەرانبەردا پیاوان مەیلی زاڵبوونیان هەبە بەسەر پێگەی دەسەڵات و کاریگەریی کۆمەڵایەتییەوە. فێمینیستە ڕادیکاڵەکانی وەک کەیت میلێت و ماری دالی، دابەشبوونی جێندەری وەک قووڵترین و کاریگەرترین دابەشبوون لەنێو دابەشکارییە کۆمەڵایەتییەکاندا وێنا دەکەن، بۆیە پەنایان بردە بەر پیادەکردنی سیاسەتی سێکچواڵی.

ئەوانەی پێیان دەگوترێت فێمینیستە جوێخوازەکان، پێیان وایە دابەشبوونی جێندەری ڕەگ و ڕیشەی لە جیاوازییە بنەڕەتی و هەرمانەکانی نێوان ژن و پیاودایە، بۆیە ئەو یەکسانییەی ژنانی دیکە هەوڵی بۆ دەدەن لە ڕاستدا لە پیاوچوونە و ئەو یەکسانییە ڕەت دەکەنەوە. لە بەرانبەردا فێمێنیستە لیبڕاڵەکان یان ڕیفۆرمخوازەکان تیشکیان خستووەتە سەر ئەو نایەکسانییەی لە ژیانی گشتیدا دەیبینن، وەک کەمی نوێنەرایەتیی ژنان لە پۆستە سیاسییە باڵاکاندا و بەڕیوبەرایەتی و پیشەیی و دامەزراوەکانی چاودێریی منداڵان و پشتیوانی خۆشگوزەرانی بۆ ژنان، لە ڕاستیدا هەوڵیان دەدا ژنان لە جیاوازیی ڕزگار بکەن. هەروەها دابەشبوونی نەژادی و ئیتنیکی لە سیاسەتدا بە شێوەیەکی بەرچاو بوونی هەیە، نەژاد “Race” ئاماژەیە بۆ جیاوازییە بۆماوەیییەکان لەنێوان مرۆڤایەتیدا، کە مرۆڤەکان لەسەر بنەمای بایۆلۆژی وەک ڕەنگی پێست، قژ و جەستە و ڕواڵەت و … لە یەکتر جیا دەکاتەوە. لە کارەکیدا پۆلە نەژادییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر بنەمای چەشنە کولتوورییەکان دامەزراوە و بنەمایەکی کەم یان هیچیان لە بۆماوەیی و جیناتدا نییە، بۆیە زاراوەی “ئیتنیک/نەتەوە” لەلایەن زۆرێکەوە بە پەسەنتر دەزانرێت، چونکە ئاماژەیە بۆ جیاوازییە کولتووری و زمانی و کۆمەڵایەتییەکان و مەرج نییە رەگ و ڕیشەیان لە بایۆلۆژیدا هەبێت. دابەشبوونی نەژادی و ئیتنیکی بە دوو شێوەی ڕیشەییی جیاواز کاریگەرییان لەسەر بیری سیاسی هەبووە، یەکەم ئەو تیۆرییە سیاسییە نەژادییانەی کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا سەریان هەڵدا، لە بەرانبەر پاشخانی ئیمپڕیالیزمی ئەورووپیدا. بەرهەمەکانی هەر یەک لە نووسەرانی وەک ئارسە گۆبینیۆ (١٨١٦-١٨٨٢) لە کتێبی “نایەکسانیی ڕەگەزەکانی مرۆڤ” (١٨٥٥) و چامبەرلین (١٨٥٥-١٩٢٧) لە کتێبی “بنەماکانی سەدەی نۆزدەهەم”(١٨٩٩)دا، پاساوێکی ساختینەی زانستییان بۆ زاڵبوونی ڕەگەزە سپیپێستە ئەورووپییەکان بەسەر گەلانی ڕەش و زەرد و قاوەییی ئەفریقایی و ئاسیاییدا، هێنایە کایەوە. بێگومان نامۆترین دەرکەوتنی ئەم جۆرە ڕەگەزپەرستییە لە سەدەی بیستەمدا، لە تیۆرییە ڕەگەزییەکانی نازیزمدا بوو، کە بووە هۆی سەرهەڵدانی “چارەسەری کۆتایی” و قڕکردنی جوولەکەکانی ئەورووپا. بیر و جووڵانەوە ڕەگەزپەرستییەکان لە دوای کەوتنی یەکێتیی سۆڤییەت لە بەشێک لە ئەورووپادا سەریان هەڵدایەوە، سەرهەڵدانەوەشیان پەیوەست بوو بە ناسەقامگیری و نائارامیی سیاسی دوای کەوتنی سۆڤییەت. بەڵام فۆڕمی زۆر جیاوازی سیاسەتی ڕەگەزی و نەتەوەیی بۆ خەبات دژی کۆڵۆنیالیزم بە تایبەتی و دژی جیاکاریی ڕەگەزی بەگشتی، پەرەی سەندووە. کەمینە نەتەوەیییەکان لە زۆرێک لە کۆمەڵگا ڕۆژاوایییەکاندا لە ئاستی کاریگەریی سیاسیدا بێبەشن و لە هەردوو شوێنی کار و ژیانی گشتیدا بەدەست کێماسییەوە دەناڵێنن، ئەمەش بۆتە هۆی سەرهەڵدانی خەباتی نوێی سیاسی. بۆ نموونە ساڵانی شێستەکان ئاگاداری سەرهەڵدانی بزووتنەوەی مافە مەدەنییەکان بوون بە ڕابەرایەتی مارتن لۆثەر کینگ (١٩٢٩-١٩٦٨) و گەشەکردنی ڕێکخراوە چەکدارییەکانی وەک بزووتنەوەی هێزی ڕەش و موسووڵمانە ڕەشپێستەکان لەژێر ڕابەرایەتیی مالکۆڵم ئێکس(١٩٢٦-١٩٦٥)دا. لە زۆرێک لەم دۆخانەدا دابەشکارییە ڕەگەزییەکان وەک هەرمانی دەبینرێن و ئەرکی وەستانەوە بە ڕووی ڕەگەزپەرستاندا، ئەرکێکی ئەخلاقی و چاکسازییانەیە بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و لێبووردەتر، بەتایبەت لەو شوێنانەی زۆر بە تۆخی دەبینرێن، بۆ نموونە دۆخی موسڵمانە ڕەشپێستەکان (ناوی گۆڕاوە بە نەتەوەی ئیسلام) کە بۆتە هۆی دروستکردنی بیری جیاکاریی ڕەگەزی.

هەروەها ئایین ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ژیانی سیاسیدا، سەرباری پێشکەوتنی سیکۆلاریزم لە تەواوی ڕۆژاوادا، ئەمەش بە تایبەت لەو کۆمەڵگایانەی بە درێژاییی هێڵە ئایینییەکان دابەشبوون، وەک ئێرلەندای باکوور، سیلانکا و هیندستان، هەرچەندە بنچینەکانی ململانێی جەماوەری ئاڵۆز و فرەن و فاکتەری مێژوویی و ئابووری و سیاسی لەخۆ دەگرن، بەڵام جیاوازییە ئایینییەکان وەک هێڵێکی جیاکەرەوەی ئاشکرا لەناو ئەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا دەمێننەوە، لە ئێرلەندای باکوور، کۆمارییە کاسۆلیکییەکان ڕوو بە ڕووی یەکێتیخوازە پڕۆتستانتەکان بوونەوە، لە سریلانکا، تامیلە مەسیحییەکان شەڕیان لەگەڵ سینهالییەکانی زۆرینە بوودایی دەکرد و لە هیندستانیش موسووڵمانانی کشمیر و سیخییەکانی پەنجاب، هەڵمەتیان بۆ بنیاتنانی نیشتمانێکی جیاواز دەدا، لە ناو وڵاتێکی زۆرینە هیندۆسیدا. لە ڕاستیدا لە کۆتاییی سەدەی بیستەمەوە ئایین ڕۆڵ و گرنگییەکی زیاتری بەخۆیەوە بینیوە، ئەمەش زیاتر وەک کاردانەوەیەک لە دژی ماتریالیزم و بێ مۆڕاڵی کۆمەڵگا سیکۆلارەکان بوو. ئێستا لە بەشێکی زۆری جیهاندا بزووتنەوە بناژۆخۆاز و تووندڕەوەکان سەریان هەڵداوە، کە بە پەرۆشەوە هەوڵی گەڕانەوەی بنەما ئایینییەکان دەدەن بۆ دووبارە داڕشتنەوە و بنیاتنانەوەی کۆمەڵگاکان. گرینگترینیشیان “بناژۆخوازی/فەندەمێنتاڵیزم”ی ئیسلامی بووە، کە سیاسەتی زۆرێک لە ناوجەکانی باکووری ئەفریقیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاستی گۆڕیوە. دیارترین و تووندترین دەرکەوتەشی دوای شۆڕشی ئیسلامی ئێران ساڵی ١٩٧٩ بوو. زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە بناژۆخوازی گرووپە جیهادییەکانی وەک ئەلقاعیدە و هێرشە خۆکووژییەکاندا دەبینرێت، کە لە ڕاستیدا وەک پاکردنەوەی خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتی لێی دەڕوانن.

لە کۆتاییدا، کولتوور بەگشتی و زمان بەتایبەتی سەرچاوەیەکی زۆر بەهێزی ململانێی سیاسی بوون، بە تایبەتیش گرنگیان لە داڕشتنی ناسنامەی نەتەوەییدا. زمان هەڵوێست و بەها و فۆڕمی دەربڕینی جیاواز بەرجەستە دەکات، یارمەتیدەرە لە دروستکردنی هەستی ئاشنابوون و سەربەخۆیی. هەرچەندە ئەو کۆمەڵگایانەی ژمارەیەکی جیاواز زمانیان تێدایە، تا ڕادەیەک سەرکەوتوو و جێگیر بوون، بۆ نموونە سویسرا، کە زمانی ئەڵمانی و فەڕەنسی و ئیتاڵی تێیدا قسەی پێ دەکرێت، بەڵام زۆر جار زاڵبوون بەسەر دابەشبوونە زمانییەکان تا ڕادەیەک ئەستەم بووە، ئاخێوەرە کیووبیکە فەڕەنسی زمانەکان لە کەنەدا نموونەیەکی ئاشکرایە. لە بەلجیکا دابەشبوونە زمانەوانییەکان وڵاتەکەیان کردووە بە فیدراسیۆن و یەکێتییەکی شلوشۆق، هەر جۆرە هەستێکی یەکگرتووی ناسنامەی نەتەوەیی بەتەواوی لاواز کردووە. گەلانی فلامیشی لە باکووری بەلجیکادا بەتەواوی زاڵبوون بەسەر ئابووری و سیاسیی ئەو وڵاتەدا؛ لە کاتێکدا والۆنییە فەڕەنسی زمانییەکانی باشوور هەوڵی بەدەستهێنانی سەربەخۆییی زیاتر دەدەن.

گرنگی سیاسەتی کولتووری بە هاتنی کۆمەڵگا مۆدێرن و فرەکولتوورییەکان، ئاڕاستەیەکی جیاوازی وەرگرت، کولتوور بە مانا فراوانەکەی، شێوازی ژیانی مرۆڤەکانە. کۆمەڵگای فرەکولتووری ئەو کۆمەڵگایەیە کە بە فرەچەشنی کولتووری تایبەتمەندە، زۆر جار بەهۆی کۆچیکردنی دوو گرووپ یان زیاترەوە سەر هەڵدەدات، کە باوەڕ و کارەکانیان هەستێکی جیاوازی ناسنامەی بەکۆمەڵ دروست دەکەن. بەڵام شەبەنگی فرەکولتووری پرسی جیاوازیی سیاسیی تووند بەدوای خۆیدا دێنێت، لایەنگرانی فرەکولتووری تیشک دەخەنە سەر سوودە کەسی و کۆمەڵایەتییەکانی، بەوەی تاچەند مرۆڤ چەسپاوی کولتوورە، لەم ڕوانگەیەوە فرەچەشنی کولتووری پەرە بە چالاکی و هێز و تەندرووستی کۆمەڵگا دەدات، بۆیە هەر کولتوورێک ڕەنگدانەوەی مەودای توانا و تایبەتمەندیی مرۆڤەکانییەتی. لە بەرانبەردا ڕەخنەگرانی فرە– کولتووری پێیان وایە، کۆمەڵگا فرەکولتوورییەکان بە شێوەیەکی سروشتی تێکشکاو و پڕ لە ململانێن، بۆیە دەبێت کۆمەڵگا سەرکەوتووەکان لەسەر بنەمای بەها و کولتوورێکی هاوبەش دابمەزرێن.

      پوختە

١-  سروشتی مرۆڤ ئاماژەیە بۆ سیفەتی جەوهەری و جێگیری هەموو مرۆڤەکان. بەڵام ناکۆکییەکان لەو ڕوانگەیەوەن کە مرۆڤەکان ئاخۆ لە قاڵبدراوی بایۆلۆژین، یان کۆمەڵگان؟ ئایا کریگەریی پاڵنەرە ئەقڵانییەکانیان لەسەرە یان نائەقڵانییەکان؟ ئایا بە شێوەیەکی سروشتی هاریکارن، یان بە سروشتی لە ململانێدان.

٢- تاکگەرایی بریتییە لە سەروەریی تاک، بەسەر هەر گرووپێک یان دەستەجەمعییەکی کۆمەڵایەتیدا. هەندێکجار پەیوەستە بە تێڕوانینێکی خۆخوازی و پشتبەخۆبەستووییی سروشتی مرۆڤ، ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە کۆمەڵگا واتا گەرد و پێکهاتەی سەربەخۆ. بەڵام ئەگەر مرۆڤەکان لە بنەڕەتدا کۆمەڵایەتی بن، ئەوا ویستەکانیان لە ڕێگەی پێواژۆی بەکۆمەڵ بەدەست دەهێنن.

٣- کۆڵێکتیڤیزم و کۆمەڵخوازی، ئاماژەیە بۆ باوەڕێک بەکۆمەڵ، گرووپ و دەستەجەمعییەکان، جەخت لەسەر گرنگی شووناسێکی هاوبەش و کارکردنی بەکۆمەڵ دەکاتەوە. بەگشتی پەیوەستە بە بەکۆمەڵکردنی دەوڵەت و پلانی ناوەندییەوە. بە شێوەیەکی فراوان جەخت لەسەر هاودەنگی کۆمەڵایەتی دەکاتەوە و کەمتر بڕوای بە خۆ-بەڕێوەبەری تاک هەیە.

٤- دابەشبوونی کۆمەڵایەتی، بریتییە لە دابەشبوونی کۆمەڵگایەکی دیاریکراو، کە بوونیاتی بوونە سیاسییەکەی پێک دێنێت. ئەم جۆرەیان گرنگی بە هەردوو جۆری ناسنامەی کەسی و بەکۆمەڵ دەدات، کە لەسەر بنەمای جیاوازی دامەزراوە. گرنگترین دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان، بریتیین لە چینە کۆمەڵایەتییەکان، ڕەگەز و نەتەوە، جێندەر، ئایین و کولتوور.

سەرچاوە:

ئەمە پاژی سێیەمە لە بەشی یەکەمی کتێبی

Political Theory An introduction, “Andrew Heywood”

 Third Edition

[1] Society

[2] ڕۆبنسوون کرووزۆە، پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانێکی دانیەل دێفۆی بەریتانییە کە ناوی ڕۆمانەکەش هەر ناوی پاڵەوانەکەیە، پاڵەوانەکە ژیانی خوشگوزەرانی خۆی لە بەریتانیا واز لێ دێنێ و لە دەریاکاندا سەفەر دەکات و پاش تێکشکانی کەشتییەک، بە زیندوویی دەکەوێتە دوورگەیەک و ٢٨ ساڵی تەمەنی لەوێ بەسەر دەبات.

[3]مەبەست لێی سیتمێکی ئابوورییە، کە تێیدا چالاکییەکان لەلایەن دەستەڵاتێکی ناوەندییەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێن و ئامڕازەکانی بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی گشتی خاوەندارێتییان لێ دەکرێ. ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات و کۆریای باکوور و کووبا و یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، هەموویان نموونەی ئابووریی فەرماندارین. (وەرگێڕ)

[4] کیبووتز کۆمەڵگەیەکی گوندنشینییە، تایبەتمەندە بە هاریکاریی یەکتر و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی. سیستمێکی ئابووریی کۆمەڵایەتی هەیە، کە لەسەر بنەمای خاوەنداریەتیی هاوبەشی مووڵک و ماڵی یەکسان و هاوکاریی بەرهەمهێنان ساڵی ١٩٠٩ دامەزراوە. بنەمایەکی ناوەکی مارکسییانەی هەیە، ئەویش “هەر کەسە و بەپێی توانای خۆی، هەر کەسە و بەپێی پێویستییەکانی خۆی”، کە تا ئەمرۆ زیاتر لە ١٥٠٠٠٠ کەس لە زیاتر لە ٢٧٠ کیبۆتیزمدا دەژین، کیبۆتیزم لە سەدا ٤٠ داهاتی کشتووکالی ئیسرائیل پێکدێنێت. کاتێک لە کۆتایی سییەکانیس سەدەی ڕابردوودا، بڕیار درا فەلەستین لەنێوان عەرەب و جوولەکەدا دابەش بکرێت، کیبووتیزم لە ناوچە دوورەکان دامەزران بۆ ئەوەی دڵنیابن کە خاکەکە دەخرێتە پاڵ دەوڵەتی جووەکان. (وەرگێڕ)

[5]ئاتۆمیزم، ئاماژەیە بۆ ئەو باوەڕەی کە پێکهاتەی سەرەکیی کۆمەڵگا تاکە.(و)

The post سروشتی مرۆڤ، تاک و کۆمەڵگا appeared first on ژنەفتن.

١- بەرایییەک بۆ باسەکە.

لە ڕاستیدا لە سەرانسەری تیۆری سیاسیدا، بابەتێکی دووبارەبووەوە هەیە، ئەویش پەیوەندیی تاک و کۆمەڵگایە. واتا دەستوپەنجەنەرمکردنە لەگەڵ کۆمەڵێک پرسی وەک: (سروشتی دادپەروەری، کایەی ئازادی، خواستی یەکسانی و بەهای سیاسەت)، لە قووڵاییی ئەم پرسانەدا، سروشتی مرۆڤ هەیە، ئەو شتەی کە مرۆڤ دەکات بە (مرۆڤ)، بە نزیکەیی هەموو پرەنسیپ و بیروباوەڕە سیاسییەکان لەسەر بنەمای جۆرێک لە تیۆری سروشتیی مرۆڤ دامەزراون، کە هەندێک جار بە ڕوونی داڕێژراون و هەندێ جاری دیکەش بە ناڕوونی ئاماژەیان پێ کراوە. بە پێچەوانەوە دابڕانی ئەو توخمە مرۆیییە ئالۆزانە، دۆخێکی پێشبینی نەکراوە لە سیاسەتدا، هەر بۆیە چەمکی سروشتی مرۆڤیش بۆ تیۆریستە سیاسییەکان، مایەی سەختییەکی زۆر بووە، مۆدێلەکانی سروشتی مرۆڤ جیاوازییەکی بەرچاویان هەیە و، هەر مۆدێلێکیش کاریگەریی ڕیشەیی لەسەر چۆنیەتیی ڕێکخستنی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی هەیە، بۆ نموونە مرۆڤەکان خۆخوازن یان کۆمەڵایەتین؟ عەقڵانین یان ناعەقڵانین؟ ئایا لە بنچینەدا ئەخلاقین یان لە بنەڕەتدا خراپەکار و گەندەڵن؟ ئایا بوونەوەری سیاسین یا بوونەوەری تایبەتن؟ وەڵامی ئەم پرسانە بە چڕی پەیوەندیی تاک و کۆمەڵگا دەگرێتە خۆی. بەتایبەتی تا چەند ڕەفتاری مرۆڤ لەلایەن هێزە سروشتییەکانەوە یا زگماکییەکانەوە لە قاڵب دەدرێت و تا چەند بە ژینگەی کۆمەڵایەتی مەرجدار دەکرێت؟ ئایا مرۆڤەکان (تاکەکان) سەربەخۆن لە یەکتر و خاوەنی کارەکتەری جیاواز و ناوەزەن، یا بوونەوەری کۆمەڵایەتین و ناسنامە و ڕەفتارەکانیان لەلایەن ئەو گرووپانە لە قاڵب دەدرێن، کە لێوەی هاتوون؟ ئەم جۆرە پرسانە نەک هەر بابەتگەلێکی بەردەوامی فەلسەفی بوون، یا هەڵبژاردنی نێوان ئەوەی پێی دەگوترێت (پەروەردە و سروشت)، بەڵکوو بەردی بناغەی یەکێک لە قووڵترین دابەشکارییە ئایدۆلۆژییەکان بوون، ئەویش ململانێی نێوان (تاکگەرایی و کۆمەڵگەرایی)یە.

١/١ سروشتی مرۆڤ[2]         

زۆر جار بیرۆکەی سروشتی مرۆڤ بە شێوەیەکی سادە و گشتگیر بەکار دەهێنرێت، وەک جۆرێک لە کورتکراوەی (ئا ئەمەیە مرۆڤ)، بەڵام لە کرداردا باسکردن لە سروشتی مرۆڤ، بریتییە لە ئەنجامدانی کۆمەڵێک گریمانەی گرنگ سەبارەت بە هەردوو دووانەی مرۆڤ و ئەو کۆمەڵگایەی تێیدا دەژین.

هەرچەندە بۆچوونەکان لەبارەی ناوەڕۆکی سروشتی مرۆڤەوە جیاوازن، بەڵام خودی چەمکەکە واتایەکی ڕوون و یەکگرتووی هەیە. سروشتی مرۆڤ ئاماژەیە بۆ تایبەتمەندیی جەوهەری و نەگۆڕی مرۆڤەکان، جەخت دەکاتە سەر ئەوەی چی زگماکی”سروشتی”ییە لە ژیانی مرۆڤەکاندا و لە بەرانبەردا چی لە ڕێگای پەروەردە یا ئەزموونی کۆمەڵایەتییەوە بەدەست هێناوە، ئەمەش بەو مانایە نییە، کە ئەوانەی پێیان وایە ڕەفتارەکانی مرۆڤ زیاتر لەلایەن کۆمەڵگاوە لە قاڵب دەدرێن، نەک بە تایبەتمەندیی نەگۆڕ و زگماکی، وازیان لە بیرۆکەی سروشتی مرۆڤ هێناوە. لەگەڵ ئەوەشدا ژمارەیەکی سنووردار لە بیرمەندانی سیاسی بە ئاشکرا بیرۆکەی سروشتی مرۆڤیان ڕەت کردووەتەوە، بۆ نموونە، فەیلەسووفی بوونگەراییی فەڕەنسی ژان پۆڵ سارتەر (١٩٠٥-١٩٨٠)، ئاماژەی بەوە داوە، کە شتێک نییە بە ناوی (سروشتی مرۆڤ)ی تایبەتی، کە دەری بخات مرۆڤەکان چۆن مامەڵە یا ڕەفتار دەکەن. لە ڕوانگەی سارتەرەوە بوون پێش جەوهەرە، واتا مرۆڤ لە ڕێگای کار و کردەوەکانی خۆیەوە ئەزموونی ئازادی دەکات و پێناسەیەک بۆ خۆی چێ دەکات، لەم دۆخەدا جەختکردنەوە لەسەر هەر چەمکێکی دی لە سروشتی مرۆڤ، سووکایەتیکردنە بە خودی ئەو ئازادییە.

لە لایەکی دیکەوە بەکارهێنانی چەمکی سروشتی مرۆڤ، کورتکردنەوەی ژیانی مرۆڤ نییە، بۆ کاریکاتێرێکی یەکڕەهەندی، بەڵکوو زۆربەی بیریارانی سیاسی ئاگاداری ئەوەن، کە مرۆڤ بوونەوەرێکی ئاڵۆز و فرەلایەنە، لە توخمە بایۆلۆژی و فیزیکی و دەروونی و هزری و کۆمەڵایەتی، یا ڕۆحییەکان پێک هاتووە. بۆیە چەمکی سروشتی مرۆڤ چاوپۆشی لەم ئاڵۆزییە ناکات و نایشارێتەوە، ئەوەندەی هەوڵی ڕێکخستن و دیاریکردنی هەندێک تایبەتمەندی وەک “سروشتی” یا “جەوهەری” دەدات. جگە لەمەش شیاوە، ئەگەر هەر شتکی وەک “کرۆکی مرۆڤ” هەبێت لە ڕەفتاری مرۆڤدا ڕەنگ بداتەوە، بەڵام ڕەنگە هەمیشە ئەمە وا نەبێت، هەندێک لە تیۆریستەکان ئاماژەیان بەوە کردووە، کە بەشێک لە مرۆڤەکان نکووڵی لە سروشتی ڕاستەقینەی خۆیان دەکەن، بۆ نموونە، سەرباری بەڵگە و ئاماژەی زۆر پەیوەست بە ڕەفتاری چاوچنۆکی و خۆپەرستانە، هێشتا سۆسیالیستەکان لەو باوەڕەدان، کە مرۆڤەکان هاریکاری و کۆمەڵایەتین و پێیان وایە، ئەم ڕەفتارانە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە مەرجدارن و سروشتی نین.

بۆیە گرنگە لەبیرمان بێت، کە بە هیچ شێوەیەک سروشتی مرۆڤ چەمکێکی ڕوون و زانستی نییە، هەرچەندە لەوانەیە تیۆرییەکانی سروشتی مرۆڤ بانگەشەی بنەمایەکی ئەزموونی یا زانستی بکەن، بەڵام هیچ تاقیکردنەوەیەک یان لێکۆڵینەوەیەکی نەشتەرکارانە ناتوانێت “جەوهەر”ی مرۆڤ ئاشکرا بکات. بۆیە هەموو مۆدێلەکانی سروشتی مرۆڤ نۆرماتیڤ(پێوانەیی)ن، کە لە گریمانە فەلسەفی و ئەخلاقییەکانەوە سەرچاوەیان گرتووە، بۆیە لە بنەڕەتدا تاقی ناکرێنەوە.

ئەم باسوخواسە ناکۆتایییانە لەسەر سروشتی مرۆڤ، بە شیوەیەکی تایبەتی پەیوەندییان بە تیۆریی سیاسییەوە هەبووە، ناوەندی سەرەکیی ئەم مشتومڕانەش پیی دەگوترێت پەیوەندیی (سروشت و پەروەردە)، ئایا مرۆڤ بەرهەمی فاکتەری زگماکی و بایۆلۆژییە، یان بە پەروەردە و ئەزموونی کۆمەڵایەتیی مۆدێرن کراوە؟ پرسێکی لەم جۆرەش بەقووڵی پەیوەندی بە تاک و کۆمەڵگاوە هەیە. لە لایەکی دیکەوە پرسی ئەوەی تا چەند ڕەفتاری مرۆڤ بەرەنجامی ژیرییە، کە بە عەقڵ و ئارگیومێنت ڕێنمایی دەکرێن؟ یا بە جۆرێک لە جۆرەکان کۆتوبەندی پاڵنەرە ناعەقڵانییەکانن؟ لە کۆتاییدا ئایا خودی ئەو پاڵنەرانە چین کە زاڵن بەسەر ڕەفتارەکانی مرۆڤدا؟ بە تایبەتی ئایا مرۆڤ بە سروشتی خۆی خۆپەرست و ئیگۆخوازە، یان لە بنەڕەتدا هاریکار و خۆبەخش و کۆمەڵایەتییە؟ ئەم جۆرە ڕەچاوکردنانەش لە ڕێکخستنی ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا، بەتایبەت دابەشکردنی سامان و سەرچاوەی دیکە، زۆر گرنگن.

١/٢-١ سروشت بەرانبەر پەروەردە[3]   

ڕەنگە بنەڕەتیترین ئارگیومێنت سەبارەت بە سروشتی مرۆڤ ئەوە بێت، کە چی هۆکارێک یان هێزێک لە قاڵبی دەدات، ئایا کڕۆکی ئەم سروشتە جێگیرە یاخود پێدراوە، ئایا لەلایەن “سروشت”ەوە مۆدێرن کراوە، یاخود بە کاریگەریی ئەزموونی کۆمەڵایەتی یان “پەروەردە” پێکهاتە کراوە؟ لەم دۆخەدا “سروشت” بە واتای هۆکارە بایۆلۆژی یان بۆماوەیییەکان دێت. ئەمەش ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، کە کڕۆکی مرۆڤ سروشتێکی نەگۆڕ و دامەزراوە، ئەم بیروباوەڕانە گرنگییەکی زۆری لە تیۆری ساسیدا هەیە، لە پلەی یەکەمدا ئەوە دەگەیەنێت، کە پێویستە تیۆرییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای چەمکێکی پێشوەختە بنیات بنرێن ئەویش سروشتی مرۆڤە، واتا بەسادەیی مرۆڤ ڕەنگدانەوەی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو کۆمەڵگا ڕەنگدانەوەی سروشتی مرۆڤە.

دووەم؛ ئەوە پیشان دەدات، کە ڕەگ و ڕیشەی تێگەیشتنی سیاسی بەگشتی لە زانستە سروشتییەکان و بەتایبەتی لە زانستی بایۆلۆژیدایە، بۆیە دەبێت ئارگیومێنتە سیاسییەکان لەسەر بنەمای تیۆرییە بایۆلۆژییەکان بنیات بنرێن، کە سیمایەکی زانستی بەو ئارگیومێنتانە ببەخشن، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی بۆچی تیۆرییە بایۆلۆژییەکانی سیاسەت لە سەدەی بیستەمدا پەرەیان سەندووە.

بێگومان ئەو تیۆرییە بایۆلۆژییەی، کە زۆرترین کاریگەری لەسەر بیری سیاسی و کۆمەڵایەتی هەبووە، بریتییە لە (تیۆری هەڵبژاردنی سروشتی –Theory of natural selection)­ی چارلس داروین (١٨٠٩-١٨٨٢)، کە لە کتێبی (ڕەچەڵەکی جۆرەکان –The Origin of Species) ساڵی (١٨٥٩) پەرەی پێداوە، ئامانجی داروین ڕوونکردنەوەی جۆراوجۆری ناکۆتاییی چەشنەکان بوو، کە لەسەر زەوی بوونیان هەبوو، ئەو پێی وابوو، هەر جۆرێک لە ڕێگەی زنجیرەیەک گۆڕانی بۆماوەییی هەڕەمەکییەوە، گەشە دەکات، کە هەندێکیان خۆیان دەگونجێنن و دەمێننەوە، لە کاتێکدا ئەوانەی توانای خۆگونجاندییان نییە، لە ناو دەچن. هەرچەندە وا دەردەکەوێت داروین ئاگادار بووبێت، کە تیۆرییەکانی دەرکەوتەیەکی ڕیشەییی سیاسییان هەیە، بەڵام پەرەی بەم ڕیشەیییە نەداوە.

یەکەم هەوڵ بۆ پێشخستنی تیۆری کۆمەڵایەتی داروینیزم، لەلایەن هیربێرت سپێنسەر (١٨٢٠-١٩٠٣) لە کتێبی (مرۆڤ بەرانبەر دەوڵەت) ساڵی (١٨٨٤) ئەنجام درا، سپێنسەر زاراوەی “مانەوەی بەهێزەکان”ی داهێنا، بۆ ئەو ململانێێ ناکۆتایییەی لەنێوان مرۆڤەکاندا هەیە، کە لە ڕێگەیەوە ئەوانەی باشترین خۆگونجاندنیان هەیە لەگەڵ سروشت، دەمێننەوە و دەچنە لووتکە، وە ئەوانەی ئارەزووی سروشت نین، نغرۆ دەبن، بەم مانایە سەرکەوتن و شکست، زەنگینی و هەژاری، لە ڕووی بایۆلۆژییەوە دیاری کراوە و دەستکاریکردنی پڕۆسەی هەڵبژاردنی سروشتی، تەنیا خزمەت بە لاوازی جۆرەکان “چەشنەکان” دەکات. ئەم ئایدیایانەش کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر لیبڕالیزمی کلاسیک هەبووە. وە ئەمەش بنچینەیەکی بایۆلۆژییانەی پێ بەخشی، بۆ دژایەتیکردنی دەستتێوەردانی دەوڵەت لە ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا، لە لایەکی دیکەوە داروینیزمی کۆمەڵایەتی یارمەتیدەر بوو بۆ داڕشتنی بیروباوەڕی فاشیستی و ئەو ململانێ ناکۆتایییەی لەنێوان گەلان و ڕەگەزە جیاوازەکانی جیهاندا هەبوو.

لە سەدەی بیستەمدا، تیۆرییە سیاسییەکان زیاتر لەژێر کاریگەریی بیرۆکە بایۆلۆژییەکاندا بوون، بۆ نموونە، ئیسۆلۆجیستەکانی وەک: (کۆنراد لۆرێنز و نیکۆلاس تیمبێرگن) لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوەی ورد لە ڕەفتاری ئاژەڵان، تیۆرییەکانیان پەیوەست بە ڕەفتاری مرۆڤ پەرەپێدان.

لۆرینز لە کتێبی (دەربارەی شەڕانگێزی –On Aggression)دا (١٩٦٦) ئاماژەی بەوە داوە، کە شەڕانگێزی پاڵنەریکی سروشتییە و لە هەموو چەشنەکان”بوونەوەرەکان”دا بەدی دەکرێت، بە چەشنەکانی مرۆڤیشەوە، ئەمەش کاریگەرییەکی بەرچاوی هەبووە لەسەر ڕوونکردنەوەی جەنگ و تووندوتیژیی کۆمەڵایەتی، وەک جۆرێک لە ڕەفتاری غەریزەیی و زگماکییانەی مرۆڤ. سەرهەڵدانی سۆسیۆ-بایۆلۆژی لە ساڵانی حەفتاکان و پەرەسەندنی دەروونناسی لە دواتردا، پاڵنەرێکی بەهێز بوو بۆ ئەوەی پیی دەگوترا شۆڕشی بایۆ-تێکنۆلۆژیا و هەڵدانەوەی DNAی مرۆڤ، بۆیە وای کردووە ڕوونکردنەوەی ڕەفتاری کۆمەڵایەتی لە ڕووی بەرنامەسازی بایۆلۆژییەوە، پەیوەندی بە میراتی گوماناویی پەرەسەندنی ئێمەوە هەبێت. یەکێک لە کاریگەرترین بەرهەمەکانی سۆسیۆ-بایۆلۆژی کتێبی (جینی خۆپەرست –The Selfish Gene) (١٩٨٩)ی ڕیچارد داوکینز (١٩٤١-) بوو، کە مرۆڤ وەک “ئامێری جین” ڕوون دەکاتەوە، داوکینز پیی وابوو، کە هەردوو خۆپەرستی و مرۆدۆستی، سەرچاوەکەیان لە بایۆلۆژییاوەیە. لە زۆربەی دۆخەکاندا ئەم تیۆریایانە گشتگیرێتی ڕەچاو دەکەن، ئەوان پێیان وایە مرۆڤەکان سیمایەکی گشتگیر و هاوبەشیان هەیە، بە پشتبەستن بە میراتی بۆماوەیییەوە، بەڵام تیۆرییەکانی دیکە پێان وایە جیاوازییەکی بایۆلۆژیی بنەڕەتی لەنێوان مرۆڤەکاندا هەیە و ئەمانەش گرنگییەکی سیاسییان هەیە، کە لە دۆخی ڕەگەزپەرستەکاندا دەگونجێت، کە ڕەگەزە جیاوازەکان وەک ئەوەی جۆریکی نموونەیی بن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، ڕەگەزپەرستەکان ئاماژە بەوە دەدەن، کە جیاوازیی بۆماوەییی بنەڕەتی لەنێوان ڕەگەزەکانی جیهاندا هەیە، بۆیە لە میراتی نایەکسانیی جەستەیی و دەروونی و هزرییاندا ڕەنگ دەداتەوە، کە بیروباوەڕی “نازیزمی ئاریایی” توندڕەوترین فۆڕمی دەرکەوتنی بوو، ئەو باوەڕەی کە گەلی ئەڵمانی “رەگەزی باڵان”.

هەروەها یەکێک لە قوتابخانە فێمینیزمییەکان، بە ناوی فێمێنیزمی ڕادیکاڵ، کە هەندیکجار پێی دەگوترێت “فێمینیزمی جوێخواز” پیی وایە جیاوازیی بایۆلۆژی و نەگۆڕ لەنێوان مرۆڤەکاندا هەیە، بۆ نموونە لەنێوان ژن و پیاودا، ئەم تیۆرییە پیی دەگوترێت “جەوهەرگەرایی” چونکە جەخت لەوە دەکاتەوە، کە جیاوازیی ژن و پیاو، ڕەگ و ڕیشەی لە سروشت “جەوهەری” ئەواندایە. بۆیە نایەکسانیی رەگەزی لەسەر بنەمای مەرجی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکوو لەسەر بنەمای مەرجی بایۆلۆژیی ڕەگەزی نێرە بۆ زاڵبوون بەسەر ڕەگەزی مێیینە. بۆ نموونە، لە کتێبی (دژ بە ئیرادەی ئێمە –Against Our Will) (١٩٧٥)ی سوزان بڕاونمیلەردا، ئاماژەی بەوە داوە، کە (هەموو پیاوان لە ڕووی بایۆلۆژییەوە بەرنامەڕێژ کراون، تا زاڵ بن بەسەر کۆی ژناندا)، یەکەمیان لە ڕیگەی دەستدریژییەوە و دووەمیش لە ترسی دەستدرێژی ئەو کارە دەکەن، دەرەنجامێک کە هەندێک لە تیۆری دەروونناسیی پەرەسەندنیش پشتگیری دەکەن.

لە بەرانبەردا، تیۆرییەکانی دیکەی سروشتی مرۆڤ زیاتر جەخت لەسەر “پەروەردە – ڕاهێنان” دەکەنەوە، واتا ژینگەی کۆمەڵایەتی یان ئەزموون، کاریگەری بەسەر کارەکتەری مرۆڤەوە هەیە. بە ڕوونی ئەم بۆچوونانە، گرنگی هۆکارە بایۆلۆژییە جێگیر و نەگۆڕەکان، کەم دەکەنەوە. لە بری ئەوە جەخت لەسەر جۆرێکی نەرم و نیان لە سروشتی مرۆڤ دەکەنەوە، یان ئەوەی پێی دەگوترێت “شێوەگیری”. کە ئەمەش گۆڕینی ئاراستەی تێگەیشتتنی سیاسییە لە بایۆلۆژیاوە بەرەوە کۆمەڵناسی، چونکە ڕەفتاری سیاسی، کەمتر خۆی لە قەرەی جەوهەری نەگۆڕی مرۆڤ دەدات، ئەوەندەی باس لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتی دەکات، جگە لەوەش ڕزگارکردنی مرۆڤایەتییە لە کۆتە بایۆلۆژییەکان، بۆیە زۆر جار ئەم تیۆرییانە ئاڕاستەیەکی گەشبینانە و یۆتۆپیایی هەیە.

کاتێک سروشتی مرۆڤ نەگۆڕ و جێگیر بێت، ئەگەری پێشکەوتن و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی سنووردار دەبێت، بەڵام ئەگەر گۆڕاو و شێوەگیری بیت ئەوا دەرفەتەکان فراوان و ناکۆتا دەبن، خراپەکارییەکانی وەک، ململانیی کۆمەڵایەتی، ستەمکاری سیاسی و نایەکسانیی جێندەری، دەتوانین بە تەواوەتی بە سەریاندا زاڵ بین، چونکە لە بنەڕەتدا هۆکارەکەیان کۆمەڵایەتییە و بایۆلۆژی نییە.

بیرۆکەی ئەوەی کە سروشتی مرۆڤ شێوەگیرییە و لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە لە قاڵب دراوە، ناوەندی زۆرێک لە تیۆرییە سۆسیالیستەکانە، بۆ نموونە لە کتێبی (ڕوانگەیەکی نوێی کۆمەڵگا–A New View of Society) (١٨١٦) سۆسیالیستی بەریتانی ڕۆبێرت ئۆوین (١٧٧١-١٨٥٨) بنەمایەکی سادەی پێشخست، کە “هەر کارەکتەرێکی گشتی لە باشترینەوە بۆ خراپترین، لە دواکەوتووترینەوە بۆ ڕۆشنبیرترین جۆر، دەشێت لە کۆمەڵگایەکدا هەبێت”، لە نووسینەکانی کاڕڵ مارکسدا، ئەم بنەمایە لە ڕێگەی هەوڵێکەوە پەرەی سەندووە، کە ژینگەی کۆمەڵایەتی چۆن و بۆچی ڕەفتارەکانی مرۆڤ مەرجدار دەکات. مارکس پێی وایە “ئەمە هۆشیاری مرۆڤەکان نییە کە بوونیان دیاری دەکات، بەڵکوو بە پێچەوانەوە بوونە کۆمەڵایەتییەکانیان هۆشیارییان دیاری دەکات”. مارکسیستەکانی دواتر پێیان وابوو، کە ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و هزری بە شێوازی بەرهەمهێنانی ژیانی ماددیی “سیستمی ئابووریی هەنووکەیی” مەرجدار کراوە. بەڵام مارکس لەو باوەڕەدا نەبوو، کە سروشتی مرۆڤ ڕەنگدانەوەی پاسیڤی ژینگەی ماددی بێت، بەڵکوو مرۆڤ کارکەرە و بەرهەمهێنەرە، بەردەام لە هەوڵی دووبارە داڕشتنەوەی ئەو جیهانەدایە، کە تێیدا دەژیت. بەم پێییە لە ڕوانگەی مارکسەوە سروشتی مرۆڤ لە ڕێگەی پەیوەندییەکی دینامیکی “دیالێکتیکییەوە” لەنێوان مرۆڤایەتی و جیهانی ماددیدا شکڵ دەگرێت و فۆڕموولە دەبێت.

لە لایەکی دیکەوە بەشێک لە فێمینیستەکان پشتگیریی لەو بۆچوونە دەکەن، کە ڕەفتاری مرۆڤ لە زۆربەی دۆخەکاندا بە هۆکاری کۆمەڵایەتی مەرجدار کراوە، بۆ نموونە لە بەرهەمە سەرەکییەکەیدا (ڕەگەزی دووەم–The Second Sex) (١٩٤٩) سیمۆن دی بۆڤوار (١٩٠٨-١٩٨٦) ئەوەی خستە ڕوو، کە “بە ژنێتی لەدایک نابین بەڵکوو دەبین بە ژن” پەیوەست بە ڕەتکردنەوەی چەمکی جیاوازییە بنەڕەتییەکانی نێوان ژن و پیاو. فێمینیستەکان وێنەیەکی بنەڕەتیی ناڕەگەزی “ئەندرۆجینی”یان لە سروشتی مرۆڤ دیاری کردووە، چونکە جیاکاریی ڕەگەزی لە ڕێگەی پڕۆسەی مەرجی کۆمەڵایەتییەوە دێتە بوون، بەتایبەتی لە خێزاندا، بۆیە دەتوانرێت سەرەنجام بەرەنگاری بکرێت و بنبڕ بکرێت.

لە لایەکی دیکەوە دەروونناسانی ڕەفتارگەرا پشتگیریی سروشتی ناجێگیری و گۆڕاوی مرۆڤ دەکەن، کە بە هۆکارە کۆمەڵایەتییەکان لە قاڵب دەدرێت، هەر یەک لە (پاڤلۆڤ، جۆن واتسن و برووس سکینەر) پێیان وایە، بەسادەیی ڕەفتاری مرۆڤ لە ڕێگەی کاردانەوە و بەرپەرچدانەوەوە دیاری دەکرێت، هەر لەبەر ئەمەشە سروشتی مرۆڤ دەرکەوتەی ژینگەکەیەتی. بۆ نموونە پاڤلۆڤ ئەوەی ڕوون کردەوە، کە چۆن ئاژەڵەکان دەتوانن لە ڕێگەی پڕۆسەیەکی تووندی مەرجدارکردنەوەوە فێر بن، بە پاداشتکردنیان بۆ پیشاندانی ڕەفتارێکی درووست، ئەمەش بە ئەنجامدانی لەسەر سەگێک، کە لە تیۆرییاکاندا بە (سەگەکەی پاڤلۆڤ) ناودارە. ئەم بیرۆکانە بوونە بنەمای دەرکەوتنی دەروونناسی لە یەکێتیی سۆڤیەتدا، کە ڕەفتارگەرایی بەڵگەی زانستی بۆ تیۆرییە کۆمەڵایەتییەکانی مارکس دابین دەکرد. دەروونناسی ئەمریکایی برووس سکینەر پێی وابوو، کە بە تەواوەتی پڕۆسە ناوەکییەکان ڕەفتاری مرۆڤ دیاری دەکەن، بۆیە مرۆڤی وەک “سندوقێکی ڕەش” وێنا دەکرد، سکینەر(١٩٠٤-١٩٩٠) لە کتێبی (ئەودیوی شکۆ و سەربەستی-Beyond Freedom and Dignity )(١٩٧١)دا وێنەیەکی دیاریکراوی سروشتی مرۆڤی خستە ڕوو، سکینەر پێشنیاری ئەوەی کرد و ناونیشانی ئەوەی دانا، کە با شکۆ و ڕێز لەخۆگرتن لە سەگەکەی پاڤلۆڤ زیاتر نەبیت. واتا رەفتارەکانی مرۆڤ بەرەنجامی کار و کاردانەوەیە و ئەمەش پێچەوانەی ویستی سروشتییانەی ئازادییە. ئەم جۆرە بۆچوونانە بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ پشتگیریکردنی بیرۆکەی ئەندازیاری کۆمەڵایەتی بەکار هێنران، بیرۆکەی ئەوەی دەتوانین ئەو مرۆڤانە دروست بکەین کە دەمانەوێت، تەنیا بە بنیاتنانی ژینگەی کۆمەڵایەتیی گونجاو.

١/٣-١  ژیریی بەرانبەر (غەریزە– ڕەمەک)[4]  

ناوەندی گفتوگۆی دووەمان لەسەر ڕۆڵی عەقڵانییەتە لە ژیانی مرۆڤدا، بەڵام ئەمە ڕۆ ناچێتە ناو دیاریکردنی پەیوەندیی نێوان فەلسەفەی عەقڵانی و ناعەقڵانی. پرسی سەرەکیی ئەوەیە کە تا چی ڕادەیەک عەقڵ کاریگەری لەسەر ڕەفتاری مرۆڤ هەیە؟ ئەمەش پیشاندانی جیاوازییە لەنێوان ئەو کەسانەی جەخت لەسەر بیرکردنەوە و شیکاری عەقڵانی دەکەنەوە و ئەوانەیش تیشک دەخەنە سەر ڕۆڵی “پاڵنەر –Impulse” و غەریزە، یا پاڵنەرە ناعەقڵییەکانی تر.

باوەڕبوون بە هێزی عەقڵی مرۆڤ لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا، کە بە سەدەی عەقڵ ناسراوە لە سەدەی حەڤدە و هەژدەدا، گەیشتە ترۆپک. لەو ماوەیەدا فەیلەسووفان و بیرمەندانی سیاسی لە دۆگمایی و باوەڕی ئایینی دوورکەوتنەوە و لە بری ئەوە بیرۆکەکانیان لەسەر بنەمای عەقڵانیزم دانا، ئەو باوەڕەی کە جیهانی فیزیکی و کۆمەڵایەتی تەنیا بە ئەزموونی عەقڵی دەتوانرێت ڕوون بکرێتەوە. بەپێی ئەم بۆچوونە مرۆڤ لە بنەڕەتدا بوونەوەرێکی عەقڵانییە و لەلایەن عەقڵ و پڕۆسەی شیکردنەوە و ئارگیومێنتەوە ڕێنوێنی دەکرێت، وەها بۆچوونێکیش بەڕوونی لە دەربڕاوە دوالیزمەکەی فەیلەسووفی فەڕەنسی ڕێنی دیکارت (١٥٩٦-١٦٥٠) دەرخرابوو، [بیر دەکەمەوە، کەواتا هەم –Cogito Ergo Sum]، لە ڕاستیدا دیکارت مرۆڤی وەک ئامێری بیرکردنەوە وێنا دەکرد، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت عەقڵ تەواو جیاوازە لە جەستە. واتا عەقلانییەت ئەوە دەگەیەنێت، مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە ژیان و جیهانەکەی دابڕێژێت، ئەگەر مرۆڤەکان بوونەوەرێکی عەقلانی بن، ئەوا بەڕوونی چێژ لە ویستی ئازادی و دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان دەبینن، بۆیە تیۆرییە عەقلانییەکانی سروشتی مرۆڤ زیاتر گرنگی بە ئازادی و خۆبەڕێوەبەری تاک دەدەن، جگە لەوەش زۆر جار عەقلانیزم بنەمای بیری سیاسیی رادیکاڵ و شۆڕشگێڕانەیە، تا ئەو ڕادەیەی چەندە مرۆڤ توانای تێگەیشتنی لە جیهانەکەی هەبێت، ئەوەندەش توانای باشترکردن و ڕیفۆڕمی هەیە.

سەرەتاییترین بیرە عەقڵانییەکان سەرچاوەیان دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن، بۆ نموونە ئەفڵاتوون (٣٢٧-٣٤٧ پ.ز) پێی وایە باشترین فۆڕمی حکوومەت ئەوەیە، کە لەلایەن نووخبەیەکی ڕۆشنبیرەوە فەرمانڕەوایی بکرێن، ئەوانیش (فەیلەسووف و پاشاکانن)، هەروەها بیرۆکە عەقڵانییەکان لە سەرهەڵدانی ڕێبازی لیبڕاڵ و سۆسیالیستی لە سەدەی نۆزدەدا کاریگەرییەکی بەرچاویان هەبوو. بیرمەندانی لیبڕاڵی وەک جۆن ستیوارت میل (١٨٠٦-١٨٧٣) تا ڕادەیەکی زۆر تیۆرییەکانیان لەسەر بنەمای ئەوە داڕشتبوو کە مرۆڤ بوونەوەرێکی عەقڵانییە، ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، کە بۆچی میل ئەوەندە بڕوای بە ئازادیی تاک هەبووە، بە شێوەیەک بە ڕێنمایی عەقڵی دەتوانن بە دوای بەختەوەری و کەتوارەکی خۆیاندا بگەڕێن. بە هەمان شێوە میل پەیوەست بە مافی دەنگدانی ژنان پێی وابوو، کە ژنانیش وەک پیاوان عەقڵانین و مافی ئەوەیان هەیە کاریگەریی سیاسییان هەبێت، لە بەرانبەردا تیۆرییە سۆسیالیستییەکانیش لەسەر بنەمای عەقلانیەت بنیات دەنران، ئەمەش لە نووسینەکانی (مارکس و ئەنگڵز)دا بەڕوونی دیار بوو، ئەوان برەویان بەو شتە دا، کە پێی دەگوترا “سۆسیالیزمی زانستی”، مارکس و ئەنگلز لە بری ئەوەی خۆیان بە شیکاری ئەخلاقی و جەختکردنە ئەخلاقییەکانەوە خەریک بکەن، یان ئەوەی پێی دەگوترێت (سۆسیالیزمی یۆتۆپی)، زیاتر هەوڵیان دەدا لە ڕێگەی پڕۆسەی شیکاری زانستییەوە داینامیکی مێژوو و کۆمەڵگا ئاشکرا بکەن. بۆ نموونە کاتێک پێشبینیی کۆتاییی سەرمایەدارییان کرد، لەبەر ئەوە نەبوو کە پێیان وایە لە ڕووی ئەخلاقییەوە خراپە، بۆیە شایانی لەناوچوونە، بەڵکوو شیکارییەکانیان وای دەردەخست کە دەبێت ڕوو بدات، ئەمەش ئەو ئاڕاستەیە بوو کە مێژووی دەجووڵاند.

(کۆنراد لۆرێنز) ئاماژەی بەوە داوە کە شەڕانگێزی جۆرێکە لە ڕەفتاری ڕاهاتووی بایۆلۆژی و لە ڕێگەی پڕۆسەی پەرەسەندنەوە گەشەی کردووە، بۆیە شەڕانگێزی و دڕندەییی مرۆڤ وەک جۆرێکی زگماکی”سروشتی” دەبینرێت، کە هەر ‌هەوڵێک بۆ سنووردارکردنی ئەم تووندوتیژی و نائارامییە کۆمەڵایەتی و شەڕانگێزییە، بێئاکامە.

ئەم دیدە بۆ مرۆڤ وەک ئامێری بیرکردنەوە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمەوە سەرنجێکی زۆری رەخنەیی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، خەونی ڕۆشنگەری بۆ جیهانێکی ڕێک و عەقڵانی و هەڵکردن و لێبوردەیی”تۆلێرانس” بەهۆی بەردەوامبوونی ململانێ کۆمەڵایەتییەکان و سەرهەڵدانی هێزە بەهێز و بەڕواڵەت ناعەقلانییەکانی وەک ناسیۆنالیزم و ڕەگەزپەرستی، بە شێوەیەکی خراپ تووشی نەنگی بوو. ئەمەش بووە هۆی پەرسەندن و گرنگیدان بەو کاریگەرییانەی هەست و سۆز و غەریزە و پەڵنەرە دەروونییەکانی دیکە، لەسەر سیاسەت هەیانە. وە لە هەندێک ڕووەوە ئەم گەشەسەندنانە لەسەر نەریتێکی دامەزرا و جێگیر بنیات نرابوون، ئەمەش تا ڕادەیەک لای بیرمەندە کۆنزێرڤاتیڤەکان “نەریتخوازەکان” بەدی دەکرا، وەک جۆرێک لە کاردانەوە بەرانبەر عەقڵانییەت، بۆ نموونە ئێدمۆند بێرک (١٧٢٩-١٧٩٧) جەختی لەسەر ناکامڵی ژیریی مرۆڤەکان دەکردەوە، بە تایبەت کاتێک تووشی تەنگژەی ژیانی کۆمەڵایەتی دەبنەوە، بە کورتی ناتوانین کەشفی جیهان و ئاڵۆزییەکانی بکەین و عەقڵی مرۆڤ تووشی جۆرێک لە ئاڵۆزی و سەرلێشێواوی دەبێت بۆ تێگەیشتن لە دیاردەکانی. بۆچوونێکی لەم جۆرە کاریگەرییەکی قووڵی نەریتخوازانەی هەبوو، لەسەر ئەو تیۆریا عەقلانیەی کە لیبڕاڵ و سۆسیالیستەکان خەونیان پێوە دەبینی، بەوەی کە مرۆڤ دەتوانێت هۆشیارانە باوەڕی خۆی بە دابونەریت و بیروباوەڕەکانی چێ بکات. لە هەمان کاتدا تیۆریستە نەریتخوازەکان لە کەسە سەرەتایییەکان بوون کە دانیان بە هێزی ناعەقڵانیدا ناوە، بۆ نموونە تۆماس هۆبز (١٥٨٨-١٦٧٩) باوەڕی بە هێزی عەقڵی مرۆڤ هەبووە، بەڵام تەنیا وەک ئامرازێک بۆ ئامانجێک، بە بڕوای هۆبز ئارەزووە ناعەقلانییەکان زاڵن بەسەر مرۆڤدا، ڕق و کینە، ترس، هیوا و ئارەزوو، کە بەهێزترینینان خواستی بەکارهێنانی دەستەڵاتە بەسەر ئەوانی دیکەدا. لە بنەڕەتدا ئەم تێڕوانینە ڕەشبینانە بۆ سروشتی مرۆڤ وای کرد هۆبز بگاتە ئەو ئەنجامەی کە تەنها حکوومەتێکی بەهێز و خۆسەپێن دەتوانێت ڕێگری لە کۆمەڵگا بکات لە کەوتنە نێو ئاژاوە و پشێویی. هەروەها بێرک جەختی لەوە دەکردەوە هەستە ناعەقڵانییەکان ڕۆڵیان هەیە لە داڕشتنی ژیانی کۆمەڵایەتیدا، لە کاتێکدا ئەوەی ناوی لێ نابوو “عەقڵی ڕووت” کەمتر ئەو ڕۆڵەی هەیە، لەدایکبوون بە غەریزە سروشتییەکانەوە ئاسایش و هەستکردن بە ناسنامەی کۆمەڵایەتی بۆ مرۆڤەکان دابین دەکات. هەندێک لە زانایانی بایۆلۆژیی مۆدێرن ڕوونکردنەوەیەکی زانستییان بۆ ئەم بابەتە پێشکێش کردووە، بەتایبەت (کۆنراد لۆرێنز) ئاماژەی بەوە داوە کە شەڕانگێزی جۆرێکە لە ڕەفتاری ڕاهاتووی بایۆلۆژی و لە ڕێگەی پڕۆسەی پەرەسەندنەوە گەشەی کردووە، بۆیە شەڕانگێزی و دڕندەییی مرۆڤ وەک جۆرێکی زگماکی”سروشتی” دەبینرێت، کە هەر ‌هەوڵێک بۆ سنووردارکردنی ئەم تووندوتیژی و نائارامییە کۆمەڵایەتی و شەڕانگێزییە، بێئاکامە.

بەشێک لە کاریگەرترین تیۆرییەکان، بۆ ڕوونکردنەوەی پاڵنەرە ناعەقڵانییەکان لەسەر ڕەفتاری مرۆڤ پەیوەست بوون بە دەرووناسیی فرۆیدییەوە، کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا پەرەی پێدرا. سیگمۆند فرۆید (١٨٥٩-١٩٣٩) سەرنجی خستە سەر جیاوازیی نێوان “عەقڵی ئاگایی” کە بارکراوە بە کار و فەرمانی عەقڵانی و “عەقڵی نائاگایی – ناهۆشەکی” کە یادەوەریی چەپێنراو و کۆمەڵێک پاڵنەری دەروونی بەهێزی لەخۆ گرتووە. بەتایبەت فرۆید تیشکی خستە سەر سێکسییەتی مرۆڤ، کە بە [ ID ] دەناسرێت، ئەم بەشە کانگای وزە دەروونییەکانە و مرۆڤ هەر لە لەدایکبوونەوە هەڵگرییەتی، کە سەرەتاییترین غەریزەیە لەناو نائاگاییدا، هەروەها لیبیدۆ [ Libido ] وزە دەروونییەکان کە لە ID ییەوە سەرچاوە دەگرن پەیوەستن بە ئارەزووی سێکسییەوە. لە کاتێکدا فرۆید خۆی جەختی لەسەر لایەنی چارەسەریی ئەم بیرۆکانە دەکردەوە و زنجیرەیەک تەکنیکی پەرە پێدا کە بە شێوەیەکی گشتی بە (دەروونشیکاری –Psychoanalysis) ناسراون.

بەشێکی دیکە پێیان وابوو کە ئەم دەرخستانەی فرۆید گرنگی سیاسییان هەیە، یەکێک لە فێرخوازەکانی دواتری فرۆید ویلیام ڕایش (١٨٩٧-١٩٥٧) بوو، کە ڕوونکردنەوەیەکی بۆ فاشیزم لەسەر بنەمای بیرۆکەی سێکسییەتی چەپێنراو خستە ڕوو، بیرمەندانی چەپی نوێی وەک (هێربێرت مارکۆزە) و فێمینیستەکانی وەک (جێرماین گریر) لە پەرەپێدانی سیاسەتی ڕزگاریی سێکچواڵێتیدا سوودیان لە دروونناسیی فرۆید وەرگرتووە.

١/٤–١ململانێ بەرانبەر هەماهەنگی[5]   

ناوەندی ناکۆکییەکانی بواری سێییەم پەیوەستە بەوەی، ئایا مرۆڤەکان لە بنەڕەتدا خۆپەرست و ئیگۆیستن، یان بە شێوەیەکی سروشتی کۆمەڵایەتی و هاریکارن. ئەم مشتومڕانە گرنگییەکی سیاسیی بنەڕەتییان هەیە، چونکە ئەم تیۆرییە دژبەیەکانەی سروشتی مرۆڤ، پشتگیری لە فۆڕمە ڕیشەیی و جیاوازەکانی ڕێکخستنی ئابووری و کۆمەڵایەتی دەکەن. ئەگەر مرۆڤ بە سروشتی خۆی بەرژەوەندیخواز بێت، ئەوا ململانێ لە نێوانیاندا تایبەتمەندییەکی حەتمیی ژیانی کۆمەڵایەتییە و لە هەندێک لایەنەوە تایبەتمەندییەکی تەندرووستە، لەگەڵ ئەوەشدا تێۆرییەکی لەم شیوەیەی سروشتی مرۆڤ تا ڕادەیەکی زۆر بە بیرۆکە تاکگەرایییەکانی وەک، مافی سروشتی و خاوەندارییەتی تایبەتی پەیوەستە، زۆر جاریش وەک پاساوێک بۆ بازاڕ یان نەزمی ئابووری سەرمایەداری بەکار دێت، لە چوارچێوەیەکدا کە تاکەکان باشترین دەرفەتیان هەیە بۆ بەدەستهێنانی بەرژەوەندییەکانی خۆیان.

ئەو تیۆرییانەی کە سروشتی مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی خۆپەرست و بەرژەوەندیخواز وێنا دەکەن، دەتوانرێت لای یۆنانییە کۆنەکانیش بەدی بکرێت، بەتایبەت لای هەندێک لە سۆفیستەکان، بەڵام لە سەرەتای قۆناغی مۆدێرندا بە شیوەیەکی سیستماتیک پەرەیان پێدرا. لە بیری سیاسیشدا لە گەشەکردنی تیۆرییەکانی مافی سروشتیدا ڕەنگدانەوەی هەبوو، بەتایبەت کە بانگەشەی ئەوەی دەکرد، هەر تاکێک خودا بە کۆمەڵی مافی جێگیرەوە دروستی کردووە، ئەم مافانەش تەنیا و تەنیا هی تاکن. سوودگەرایی (Utilitarianism) کە لە کۆتاییی سەدەی هەژدەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا پەرەی سەندووە، هەوڵی دا ڕوونکردنەوەیەکی بابەتییانە و زانستییانە لە بارەی خۆپەرستی مرۆڤەوە پێشکێش بکات، جێرمی بێنتام (١٧٤٨-١٨٣٢) مرۆڤی وەک بوونەوەرێکی (چێژپەرست – ‌Hedonistic) و خۆشیخواز وێنا کردووە، لە ڕوانگەی بێنتامەوە چێژ و بەختەوەری سروشتییانە باشە و ئازار و ناخۆشیش سروشتییانە خراپە، بۆیە تاکەکان هەوڵ دەدن بۆ ئەوەی زۆرترین چێژ و کەمترین ئازار بەدەست بهێنن، بۆیە خەمڵاندنی هەریەکێکیان لە ڕووی زاراوەی “سوودگەرایی”یەوە، لە سادەترین شێوەدا پەیوەستە بە بەهای بەکارهێنانیانەوە. ئەم تێڕوانینە بۆ مرۆڤ، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەردوو تیۆریی (ئابووری و سیاسی) هەبووە. ئابووری تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر بنەمای مۆدێلی “هۆمۆ-ئیکۆنۆمییک”[6] دامەزراوە و لە رووی ماددییەوە، تا ئەوپەڕی بەرژەوەندیخواز و خۆپەرستە. ئەم گریمانە فەلسەفییانە بۆ ڕوونکردنەوەی چالاکی و هاوسەنگی سەرمایەداریی بازاڕ بەکار دەهێنرێن، هەروەها بنەمای تیۆرییە سیاسییەکانیشن، لە تیۆرییەکانی (گریبەستی کۆمەڵایەتی –Social-Contract )ی سەدەی حەڤدەدا درێژ دەبێتەوە تا هەڵبژاردنی گشتی قوتابخانەکانی زانستی سیاسیی مۆدێرن.

پشتگیریی زانستی بۆ سروشتی بەرژەوەندیخوازییانەی مرۆڤ، لەسەر بنەمای داروین و بیرۆکەی جۆرێک لە تێکۆشان بۆ مانەوە بوو، بەڵام بیرۆکە داروینییەکان دەتوانرێت بە شێوازی زۆر جیاواز لێک بدرێنەوە، نووسەرانی وەک (لۆرێنز و ئاردرێ) پێان وایە، هەر ئەندامێکی چەشنەکان لە ڕووی بایۆلۆژییەوە بەرنامەڕێژ کراوە، تا مانەوەی خودی چەشنەکە مسۆگەر بکات. بۆچوونێکی لەم چەشنە ئەوە پیشان دەدات کە بوونەوەرەکان، لەوانەش مرۆڤەکان لە کۆتاییدا بۆ مانەوەی “چەشنە باشەکان” تێدەکۆشن، بیرۆکەیەک کە لە ئامادەگی دایکێکدا ڕەنگ دەداتەوە، بۆ قوربانیدان بە هیوای پاراستنی بەچکەکانی. بە واتایەکی دیکە تاکەکان ڕەفتارێکی هەماهەنگییانە و کۆمەڵایەتی پیشان دەدەن تا ئەو ڕادەیەی چەشنەکان (جۆرەکان –Species) بخەنە پێش خۆیانەوە. لە لایەکی دیکەوە نووسەرانی مۆدێرنی وەک ڕیچارد داوکینز (١٩٨٩) ئاماژەیان بەوە کردووە، کە هەموو جینێک، ئەوانەی تایبەتن بە تاکی جیاجیا، هێڵێکی خۆپەرستانەی هەیە و بەدوای مانەوەی خۆیدا دەگەڕێت.

تیۆرییەکی لەم جۆرە، ئەوە دەخاتە ڕوو، کە خۆپەرستی و ململانێ لەنێوان تاکەکاندا لە بنەڕەتدا جۆرێکە لە ڕەفتارێکی بایۆلۆژی بەرنامەڕێژکراو، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت بە شێوەیەکی نەزانانە خۆپەرستن

تیۆرییەکی لەم جۆرە، ئەوە دەخاتە ڕوو، کە خۆپەرستی و ململانێ لەنێوان تاکەکاندا لە بنەڕەتدا جۆرێکە لە ڕەفتارێکی بایۆلۆژی بەرنامەڕێژکراو، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت بە شێوەیەکی نەزانانە خۆپەرستن. هەرچەندە داوکینز پێی وابوو کە تاک بە خۆپەرستی لەدایک دەبێت، بەڵام جەختیشی لەوە دەکردەوە کە دەتوانرێت دەستکاری ئەم ڕەفتارانە بکرێت، ئەگەر فێری (بەخشندەیی و مرۆدۆستی) بکرێن.

وێنەیەکی زۆر جیاوازی سروشتی مرۆڤ وا لەناو ئایینە گەورەکانی جیهاندا خراوەتە ڕوو، ئایینە یەکتاپەرستەکانی وەک مەسیحییەت و ئیسلام و جوولەکە، مرۆڤ وەک دروستکراوێکی پیرۆزی خودا وێنا دەکەن، بۆیە ڕۆح وەک جەوهەری مرۆڤ دەبینێت، نەک لایەنی ئاوەزی و فیزیکی، کە لە ئایینی مەسیحییەت بە (ڕۆح -Soul) نوێنەرایەتی دەکرێت، ئەو باوەڕەی کە مرۆڤ دروستکراوێکی ئەخلاقییە و بە قەدەری خودایییەوە بەستراوەتەوە، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر باوەڕی سۆسیالیستی هەبووە، بەوەی کە جەخت لەسەر گرنگی بەزەیی و دلۆڤانی و مرۆڤایەتییەکی هاوبەش دەکاتەوە. ئایینە ڕۆژهەڵاتییەکانی وەک هیندۆسی و بوودایی جەختێکی زۆر لەسەر یەکبوون و پێکەوەژیان دەکەنەوە، هەروەها بڕوایان بە بە فەلسەفەی ناتووندوتیژی هەیە. بۆیە جێگەی سەرسووڕمان نییە زۆر جار بیری ئایینی بنەمای تیۆرییەکانی سۆسیالیزمی ئەخلاقی بوون، بەڵام هەڵە دەبێت ئەگەر وا دابنێین هەموو تیۆرییە ئایینییەکان کاریگەریی سۆسیالیستییان هەیە. بۆ نموونە بیروباوەڕی پڕۆتستانتەکان پێداگری لەسەر ڕزگاریی تاک و جەختکردنەوە لەسەر بەهای ئەخلاقی و خەبات و تێکۆشان دەکات، کە زۆر جار پیی دەگوترێت (ئەخلاقی پڕۆتستانت –Protestant ethic) کە زیاتر پەیوەستە بە بیرۆکەی خود-هاریکاری و بازاڕی ئازاد، تا میهرەبانی و بەزەییی سۆسیالیستی. جگە لەوەش باوەڕی مەسیحی بە (گوناهی ڕەسەن –Original Sin)[7] دیدێکی ڕەشبینانەی بۆ مرۆڤایەتی چێ کردووە و لە بەرانبەردا کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر بیری سیاسی و کۆمەڵایەتی هەبووە، ئەمەش لە نووسینەکاکنی سانت ئۆگستین و مارتن لۆثەردا ڕەنگی داوەتەوە.

هەروەها تیۆرییە سکیۆلارییەکانیش هەوڵیان داوە سەرنج بخەنە سەر (جەوهەری کۆمەڵایەتی)ی سروشتی مرۆڤ، بە شێوەیەکی نەریتی جەختیان خستۆتە سەر گرنگی بوونە کۆمەڵایەتییەکەی، بەوەی کە هەم بە شێوەی کۆمەڵ دەژین و هەمیش هەماهەنگیی کۆمەڵایەتییان هەیە وەک ئەندام و پێکهێنەرانی کۆمەڵگەیەک، بۆیە خۆپەرستی و ململانێ بە هیچ شێوەیەک سروشتی نییە و بەڵکوو بەرهەمی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە بەوەی کە لەسەر بنەمای پاداشت و هاندان بنیات نراوە. کڕۆکی بوونی مرۆڤ کۆمەڵایەتی و هاریکارە، تیۆرییەک کە بە ڕوونی بەکار هات بۆ ئامانجی کۆمۆنیستی و خاوەندارییەتیی کۆمەڵ، یان نموونەی سۆسیالیستی مامناوەندی بۆ دەوڵەتی خۆشگوزەرانی. یەکێک لەو چەند هەوڵانەی بۆ پەرەپێدانی تیۆرییەکی زانستی پەیوەست بە سروشتی مرۆڤ بە درێژاییی هێڵەکانی کۆمەڵایەتیبوون و پڕۆسەی هەماهەنگی، لەلایەن پیتەر کڕۆپۆتکین (١٨٤٢-١٩٢١)ەوە ئەنجام درا.

پیتەر کڕۆپۆتکین (١٨٤٢-١٩٢١) جوگرافیناس و تیۆریستێکی ئەنارکیستی ڕووسی بوو، یەکەمین کوڕی بنەماڵەیەکی خانەدان بوو، کە چووە خزمەتی سەربازی تسار ئەلێکساندەری دووەم، کرۆپۆتکین لە کاتی خزمەت لە ناوچەی جورای سنووری نێوان فەرەنسا و سویسڕا، بیرۆکەی ئەنارکیستی لا گەڵاڵە بوو. لە کاتی گەڕانەوەی بۆ ڕووسیا لە ڕێگەی بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکانەوە بەژداری چالاکیی شۆڕشگێڕانە دەکات و هەر ئەمەش دەبێتە هۆی زیندانیکردنی لە سانت پرۆسبۆرگ لە ساڵی (١٨٧٤). دوای هەڵهاتنی لە زیندان، لە دەربەدەریدا و ڕووی لە ئەورووپای ڕۆژئاوا کرد، دوای شۆڕشی ساڵی (١٨١٧) دەگەڕێتەوە بۆ ڕووسیا. ئەنارکیزمی کرۆپۆتکین هەم بە ئەزموونە ڕووسییەکەی لە قاڵب دراوە و هەمیش بەتایبەتی سەرسامی خۆ-بەڕیوەبەری جەماوەری، کە بەژدارن لە کۆمۆنەی نەریتی جووتیارانی ڕووسیادا. ئەمەش بناغەیەکی پتەوی زانستی-عەقڵانی پێبەخشی، ئەنارکیزمی زانستی کڕۆپۆتکین لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا (هاریکاریی هاوبەش-Mutual Aid) ئاماژەی پێکراوە. ئەو خواستی دووبارە کارکردن بوو لەسەر تیۆری پەرەسەندنی داروینی، کە دەیگوت: هاریکاری و هاودەنگیی کۆمەڵایەتی، نەک کێبڕکێ و ململانێ. کڕۆپۆتکین لایەنگری (ئەنارکۆ-کۆمۆنیزم) بوو، سەرمایەداری و دەوڵەتی وەک بەربەستێک لە بەردەم کۆمەڵایەتیبوونی سروشتی مرۆڤدا دەبینی.

کڕۆپۆتکین بیرۆکەی پەرسەندنی قبووڵ کرد، کە لە دوای داروینەوە بەسەر بایۆلۆژیدا زاڵ بوون، بەڵام هیچ کۆک نەبوو لەگەڵ بیرۆکەی (مانەوەی بەهێزەکان-دا). لە کتێبی (هاریکاری هاوبەش –

Mutual Aid)(1902)دا تیۆرێکی پەرەپێدا، کە لە بنەڕەتدا جۆرێک بوو لە ئاڵنگاری پەرەسەندنی داروین، لە بری ئەوەی کۆک بێت لەگەڵ ئەوەی مانەوەی چەشنەکان، بەرەنجامی خەبات و کێبڕکییەی ئەو ئەوەی خستە ڕوو، ئەو چەشنەی کە مرۆڤ لە جۆرە کەمتر سەرکەوتووەکان جیا دەکاتەوە، توانا و گەشەسەندنییەتی بۆ هەماهەنگی و هاریکاریی هاوبەش. بۆیە هاریکاری تەنیا بیرۆکەیەکی ئەخلاقی یان ئایینی نییە، بەڵکوو پێویستییەکی کارەکییە کە پڕۆسەی پەرەسەندن کردوویەتی بە بەشێکی بنەڕەتی لە سروشتی مرۆڤ. لەسەر ئەم بنەمایە، بیرۆکەکانی کڕۆپۆتکین هەم لە بەرژەوەندیی کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستیدا- بوو کە تێیدا سامان بە هاوبەشی لەلایەن هەمووانەوە خاوەندارێتی دەکرێت، هەمیش جۆرێک لە ئەنارکیزم کە مرۆڤ دەتوانێت بە هاوکاری و ئاشتییانە کاروباری خۆی ڕاپەڕێنێت.

سەرچاوە: ئەمە پاژی سێیەمە لە بەشی یەکەمی کتێبی

Political Theory An introduction, “Andrew Heywood”

 Third Edition

[1] Human nature, the Individual and society

[2] Human Nature

[3] Nature Versus Nurture

[4] Intellect Versus Instinct

[5] Competition Versus Cooperation

[6]– هۆمۆئیکۆنۆمیکۆس، یان مرۆڤی ئابووری، وێناکردنی مرۆڤە وەک بکەرێکی عەقلانی، کە بەردەوام و زۆر بە بەهێزی خەریکی پاراستنی بەرژەوەندییەکانییەتی و بە باشترین شێوە بە دوای ئامانجە دیاریکراوەکانیدا دەگەڕێت. وشەکە لەسەر بنەمای وشەی [هۆمۆ ساپیێنس] وەرگیراوە.

لە ڕوانگەی (ئادەم سمیس) مرۆڤی ئابووری ئامانجێکی بەرژەوەندیخوازانەی هەیە و ژیرانە ئامڕازەکانی هەڵدەبژێرێت، بەردەوام بەدواداچوون بۆ بەرژەوەندییەکانی دەکات، ئەمەش بۆ ماوەیەکی درێژ ڕۆڵی سەرەکی لە تایبەتمەندیی ڕەفتاری تاک لە ئابووریدا گێڕاوە. (وەرگێڕ)

[7]– مەبەست لە تاوانی یەکەمین مرۆڤە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئادەم بە خواردنی میوە قەدەغەکراوەکە (ناسینی چاکە و خراپە) واتا سەرپێچی خودای کردووە و ئەم تاوان و گوناهەشی بە بۆماوەیی گواستۆتەوە بۆ نەوەکانی دوای خۆی. بنەمای بیرەکە لە کتێبی پیرۆزدا هەیە. (وەرگێڕ)

The post سروشتی مرۆڤ، تاک و کۆمەڵگا appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی. خۆشبەختانە کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادەبوون و ئامادەن بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیاندا لەسەر بابەتەکە کار دەکەن کە بە تەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١دا، پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا پیشان دران. لە ڕێگای ماڵپەری تایبەت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن:

شارا تاهیر  نووسەر لە بواری سایکۆلۆژیا و گوتاری ڕەخنەی کۆمەڵایەتی و فیکری، بە بابەتێک لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لە ژێر ناونیشانی: “جەستەی ژن وەک کاڵایەکی دەگمەن”.

لەژێر ڕۆشناییی ئەم بابەتەدا و لە چوارچێوەی سمینارێکدا،  شارا تاهیر لە ڕوانگەیەکی دەرونشیکارییانەوە تیشک دەخاتە سەر چەمکی نامۆبوون لای کارل مارکس. لێرەوە ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە ژن پێش ئەوەی وەک کرێکار لە سیستەمی سەرمایەداریدا نامۆ بێت، پێشتر لە ڕێگای پیاوسالارییەوە نامۆ بووە و ڕیشەی ئەمە زۆر قووڵتر و کۆنترە.  ئەمەش وای کردووە کە ژن بخاتە دۆخی خودئەڤینییەکەوە لەگەڵ خۆی و جەستەی خۆیدا بە شێوەیەک کە بینەر و بینراویش بێت لای خۆی، بەڵام بە چاوێکی پیاوانەوە بینەری خۆی بێت. پاشان لە درێژەی سمینارەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن سیستەمی پیاوسالاری و سەرمایەداری کە دروستکەری ئەم دۆخەن، لە کۆتاییدا سوودمەند دەبن و بەردەوام بەکاری دەهێننەوە.

هەندێک هێڵی سەرەکیی سمینارەکە:

• کارکردن و بەرهەمهێنان خەسڵەتێکی گرنگی مرۆڤن کە لە سیستەمی سەرمایەداریدا ئەمە دەشێوێندرێت و بەهای ئەو گرنگییە تێک دەچێت.
• ژن پێش ئەوەی بەر نامۆبوون بکەوێت وەک کرێکار، زۆر پێشتر لەناو خێزان و کۆمەڵگادا بەر نامۆبوونی خود دەکەوێت، کە بە میکانیزمی خودئەڤینی لەگەڵ جەستەی خۆیدا دەیبات و دوانەی خۆی دروست دەکاتەوە کە ئەویش ژنێکی ترە تا خۆی پێ بەراورد بکات.
• لە سیستەمی پیاوگەراییدا ژن تەنها سێ ڕۆڵی هەیە، ئەوانیش: دایکایەتی، پاکیزەیی و لەشفرۆشییە.
• گەر نامۆبوونی کرێکار هەوێنێک بێت بۆ شۆڕش، نامۆبوون لای ژن تەواو پێچەوانەیە چونکە ژن دڵخۆش و ڕازییە بەو دۆخە.
• سیستەمی سەرمایەداری لەگەڵ ئەوەی لەسەر نادادی دروست دەبێت، بەڵام لەناو ناچێت، چونکە  بەڵێنێکی لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتووە کە وا دەکات بەردەوام و پارێزراو بێت.
• جەستە لە سیستەمی سەرمایەداریدا بەردەوام فۆڕم دەکرێتەوە، هەمیشە بەو شێوەیە دەبێت کە سیستەمەکە دەیخوازێت.

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی گۆنا سەعید بگرن.

The post ئەم مرۆڤانە کار دەکەن appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە بە لێکۆڵینەوە لە پێشزەمینە ئایدیۆلۆژیک و کۆمەڵناسانەکانی ڕوانگەی مارکس سەبارەت بە ئایین دەست پێ دەکات و جومگەبەندییە سەرەکییەکانی کێشەی تیۆری ئایینیی ئەو، وەبەر لێکۆڵینەوە و ڕاڤە دەدات. وتاری بەردەست، وێڕای ڕەخنە لە نایەکانگیری و ناسازیارییە ئاشکراکان و ھەروەھا گشتاندنی لەڕادەبەدەر لە تیۆری مارکسدا، لایەنە ئەرێنییەکانی بۆچوونی ئەو زەق دەکاتەوە. بە شێوەیەکی تایبەت و یەک­لاییکەرەوە، بەڵگە دەھێێنرێتەوە کە ئەگەرچی ئێمکانی ئەوە ھەیە ئاراستە دژەمرۆڤی و ھێزبڕەکانی ئایین لە بۆچوونەکانی مارکسدا دەستنیشان بکرێت بەڵام دەبێت لە ھەمان حاڵدا ئاراستە داھێنەرەکانی ئایین کە نامۆیی­سڕینەوە دەکەن و گۆڕانخواز و ڕزگاریبەخشن، بناسێندرێن و دانیان پێدا بھێنرێت.

وشە سەرەکییەکان:

کارل مارکس، تیۆری، ئایدیۆلۆژیک، کۆمەڵناسانە، نامۆیی، مرۆڤخوازی، ئایین.

پێشەکی

تیۆری مارکس لەمەڕ ئایین، تۆڕێکی ئاڵۆزە لە گۆڕانکارییە ھزرییەکان کە لە سەرچاوەگەلێکی جۆراوجۆر ئاو دەخواتەوە: سەرچاوەی فەلسەفی، ئەخلاقی، کۆمەڵایەتی، مێژوویی، ئابووری، سیاسی و مرۆڤناسی. ھەروەھا کە ھاڕالەمبۆوس و ھیڵد¹ ئاماژە دەکەن(١٩٨٠)، ڕوانگە و نووسینەکانی مارکس ئەوندە نایەکانگیری و دژیەکبێژی و لێڵی و گۆڕانیی داکۆکییەکانی تێدایە کە بە سەختی ئێمکانگەلی ڕاڤەیی لێ ھەڵدەھێنجرێت. ھاوڕا لەگەڵ ئەو تێبینییانەیە کە لوڤیس (١٩٧٥) دەبێژێت:

«ڕوانگەکانی ھیچ بیرمەندێکی مەزن بە قەد مارکس تووشی خراو لیتێگەیشتن و خراو نواندنەوە نەبووە. دەستەواژەی ”مارکسیسم“ لە ھەندێک لایەنەوە بە مانای تۆڕەھاتێکی بێ سەرەوبەرە و بێ­واتا بووە کە مرۆڤ دەیھەوێت ھاودەنگ لەگەڵ خودی مارکس بڵێت: «کەوایە یەک شت بڕاوەیە و ڕوون، من مارکسیست نیم»(٣٧).

لە ڕووی بەڕ­بڵاوی و جۆراوجۆری ڕێدۆزەکانی تیۆری ئایینی مارکس، لێرەدا جێی ئاماژەیە کە ھەر تێکۆشانێ بۆ ڕاڤەی مارکس، ناتوانێت بە تەواوی خاڵی بێتەوە لە توخمەکانی لایەنگری و ھەست و زەینباوەڕی. کەوایە لەم ڕوانگەوە ئەم وتارە شتێکی زۆر نزیک لە ڕاڤەیەکی تایبەت، لە تێگەیشتنی مارکس بۆ ئایین دەنوێنێتەوە. بۆ تێگەیشتنی قووڵتر و بەربڵاوتر، ئەم وتارە وەشوێن سێ مەبەستی سەرەکی دەکەوێت. ئەلف: لێکۆڵینەوە لەو پێشزەمینە ئایدیۆلۆژیک و کۆمەڵایەتییانەی کە کاریگەرییان لەسەر ڕوانگەی مارکس بۆ ئایین بووە. ب: شەن‌وکەوکردنی گریمانە بنەڕەتییەکانی تێگەیشتنی مارکس لە ئایین. پ: ھەڵسەنگاندنی ڕەخنەیی خوێندنەوە و ڕاڤەی مارکسی بۆ ئایین.

1. پێشزەمینە ئایدیۆلۆژیک و کۆمەڵناسانەکانی تیۆری ئایینی مارکس.

مارکس لە پلەی یەکەمدا دەپەرژێتە سەر نامۆیی (بێبەشی)²لە کۆمەڵگادا، بە تایبەت لە کۆمەڵگای سەرمایەداری کە خاوەنداریەتیی خۆکەسیی سامان و دارایی و کۆنتڕۆڵی خۆکەسیی بەرھەمھێنان و دابەشکردنی شتومەک و خزمەتەکان بوونی ھەیە. لە شیکاری مارکسدا، ئایین زیاتر وەکوو بەرھەمی نامۆیی دەبیندرێت. کاریگەریگەلێکی زۆر لەسەر مارکس ھەبووە کە پێشزەمینەکانی ڕاڤەی ئەو لە ئایین و تەواوی لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی بیچم داوە. دەتوانرێت ئەو کاریگەرییانە ھەم ئایدیۆلۆژیک و ھەم کۆمەڵناسانە لە قەڵەم بدرێت. پێش لە شیکاری تیۆری ئایینی ئەو، شیاوە کە بە کورتی سەرنجێک بدەینە سەر ئەو پێشزەمینانە:

ئەلف: پێشزەمینە ئایدیۆلۆژیکەکانیی تیۆری مارکس سەبارەت بە ئایین

لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە، ئەندێشەکانی مارکس لەنێوان شتگەلێکی دیکەدا، بە چڕی لەژێر کاریگەریی فەیلەسووفانی ناسیاوی ئاڵمانی، وەکوو ھێگڵ و ‘فوئێرباخ’دایە. بیرۆکەی گۆڕانی دیالکتیکی کە لە ناوەندی تیۆری و کۆمەڵناسیی مارکسیستیدایە، لەسەر دەستی ھێگڵ گەشەونەشەی پەیدا کردبوو. ھێگڵ تیۆری دیالکتیکییەکەی لەسەر کۆمەڵگای مرۆڤی و بەتایبەتی لەسەر دەڤەری ئایدییاکان دابەزاند. گۆڕانی مێژوویی وەکوو جووڵەیەکی دیالکتیکی ئایدیا و ئەندێشەی مرۆڤ دەبینێت. ھێگڵ لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە کۆمەڵگا لە بنەڕەتدا دەرھاویشتەی ئەندێشە و ئایدیاکانی مرۆڤە. لە ڕوانگەی دیالکتیکی ھێگڵەوە کێشمەکێش و دژیەکی ئایدیا و بیرۆکە ناسازیار و ناکۆکەکان چەمکگەلێکی نوێ ساز دەکەن کە بەستێن بۆ گۆڕانی کۆمەڵایەتی مسۆگەر دەکەن(Haralambos and Heald, 1980: 535).. لەم ڕووەوەیە کە ھێگڵ، نامۆیی لەنێو کۆمەڵگادا وەکوو بەرھەم و لێکەوتەی ئایدیا ئایینییەکان دەبینێت چونکە لە لای ھێگڵ، ئایدیاکانن کە کۆمەڵگا بەدی دەھێنن. بە وتەیەکی دیکە، ئایین لە لای ھێگڵ ھۆکار، خۆلقێنەر و بەرھەمھێنەری نامۆیی لە کۆمەڵگادایە.

ڕوانگەکانی مارکس بۆ مێژوو و ململانێی چینایەتی کە تا ئاستێکی زۆر خوێندنەوە و ڕاڤەی ئەو لە ئایینیش لەخۆ دەگرێت، لەسەر شانی ئەو چەمکە ھێگڵییە لە دیالکتیک ڕاوەستاوە. لەژێر کاریگەریی ئەم باسەدا، مارکس ھەر جۆرە پڕۆسەیەکی گۆڕان وەکوو کێشە و پێکدادانێکی داگر و بەربەرین لەنێوان ھێزگەلی یەکناکۆک و ململانێ و شەڕی دژبەرەکان و ناکۆکەکان دەبینێت. بە ھەر حاڵ مارکس بە بۆنەی ئەو پێشایەتییەی کە بە فاکتەرگەلی ئابووری وەکوو ژێرخانەکانی واقیع دەیدا، ئەو یەکەمایەتییەی کە ھێگڵ بە ئەندێشەکان و ئایدیاکان وەکوو کارگێڕە سەرەکیی یەکلاکەرەوەکانی کۆمەڵگا دەیدات، ڕەت دەکاتەوە. مارکس بەڵگە دەھێنێتەوە کە سەرچاوەی گۆڕان لەناو دژیەکی و یەکناکۆکییە ئایدیۆلۆژیکییەکاندا حەشار نەدراوە بەڵکوو بەتایبەتی لەناو دژیەکییەکانی سیستەمی ئابووری و بەگشتی سیستەمی ناو کۆمەڵگادا حەشار دراوە. لە ڕەتکردنەوەی ئیدعای ھێگڵدا کە ئەندێشەکان و ئایدیاکان کۆمەڵگا بەدی دەھێنن، مارکس دەبێژێت ئایدیاکانی مرۆڤ پێش لە ھەموو شتێک «ڕەنگدانەوەی پەیوەندە کۆمەڵایەتییەکانی بەرھەمھێنانی ئابوورین»(Haralambos and Heald 1980: 535)، کەوایە ئایدیاکان سەرچاوەی سەرەکی گۆڕان مسۆگەر ناکەن. بەم حاڵەیش مارکس ناتوانێت بەگشتی ئایدیای پەیوەندیی دیالکتیکی زەین (ئایدیا و ئەندێشە) و کۆمەڵگا لە پێش چاو نەگرێت بەڵام داکۆکی ئەو بە شێوەیەکی ڕوون و تەقریبەن مۆنۆپۆلکراو لەسەر ڕۆڵی دامەزراوەکانە (بەتایبەتی دامەزراوە ئابوورییەکان) کە خۆھۆشیاری و خۆتێگەیینی مرۆڤ فۆڕمڕێژ دەکەن. کەوایە ژیرڤانی گرینگی مارکس ئەوەیە کە کۆمەڵگا ھۆشیاریی مرۆڤ یان “بوونی ئاگامەندانەی” مرۆڤ یان “پرۆسەی ڕاستەقینەی ژیان” بەرھەم دەھێنێت(Marx and Engels, 1940: 14-15, 19).. مارکس لەژێر تیشکی پێشگریمانەی خۆی (واتە داکۆکی تایبەت لەسەر) فاکتەرگەلی ئابووری لە فۆڕمڕێژ کردن و دیاریکردنی کۆمەڵگا، ھۆشیاری و پەیوەندییە مرۆڤایەتییەکانە کە بە چەمکی پەیوەندیی دیالکتیکی ھێگڵ، بەستێن و ڕاڤەی کۆمەڵناسانە دەبەخشێت.

ھێگڵ ئایینی وەکوو ھۆکار و خولقێنەر و بەرھەمھێنەری نامۆیی لەناو کۆمەڵگادا دەبینێت، مارکس دەڵێت: ئایین لێکەوتە و بەرھەمی نامۆیی لە کۆمەڵگادایە.

باوەڕی مارکس وایە کە کارگێڕە ئابوورییەکان کاریگەریی یەکەمیان ھەیە و تا ئاستێکی زۆر لایەنەکانی دیکەی کۆمەڵگا بەدی دەھێنن. مارکس لە ئەپڵای کردنی تیۆری ھێگڵ بەسەر تیۆری ئایینی خۆیدا، ھێرەمی ھێگڵ سەرئاوەژوو دەکات. لە حاڵێکدا ھێگڵ ئایینی وەکوو ھۆکار و خولقێنەر و بەرھەمھێنەری نامۆیی لەناو کۆمەڵگادا دەبینێت، مارکس دەڵێت: ئایین لێکەوتە و بەرھەمی نامۆیی لە کۆمەڵگادایە. یەکێکی­تر لە کاریگەرییە گەورەکان لە گۆڕان و گەشە­و­نەشەی ئایدیۆلۆژیکی مارکس، نووسینە ئاتێئیستییکەکانی لودویک فوئێرباخە. مارکس بە ھاودەنگی لەگەڵ ئاتێئیسمی ئایینی فوئێرباخدا و بە پەیوەست بە میراتی ھێگڵی خۆیەوە و تێگەیشتنی ماتریالیستی لە ژیانی مرۆڤی، ئایدیای تەواوی خۆی لە ئایین وەکوو بەرھەم و وڵامی لەخۆنامۆیی مرۆڤ گەشە پێ دا. فۆئێرباخ لە کتێبەکەیدا “جەوھەری مەسێحییە”“ تیۆرییەک ئاراستە دەکات کە بەپێی ئەو، ئایین بانھاوێژی ³ گەورەترین و بەرزترین ئارمانەکانی مرۆڤە بۆ ئاسمان و ھەروەھا بە خاڵی کردنەوەی تایبەتمەندییە ھەرەبەرزەکانی مرۆڤ لە بابەتی ئێلاھیدا، دەبێتە ھۆکاری بڵاوبوونەوەی نامۆیی و مرۆڤ لە قووڵایی و ھێز دەخات. بە باوەڕی فوئێرباخ، خودا شتێک نییە جگە لە جەوھەر و ئارەزووەکانی مرۆڤ کە بە دەرەوە دیھاوێژی کراوە. کەوایە داکۆکی دەکات کە «ئایین جیابوونەوەی مرۆڤە لە خۆی»(Feuerbach, 1957: 41). بە باوەڕی ئەو مرۆڤ بە بانھاوێژی جەوھەری خۆی بۆ پانتاییی بان­سرووشتی، خۆی ھەژار دەکات. بە وتەی ئەو مرۆڤ بۆ ئەوەی مرۆڤایەتی تەواوی خۆی بەدی بھێنێت، دەبێت خوا بگۆڕێت بە مرۆڤ و خوداناسیش بگۆڕێت بۆ مرۆڤناسی. لە لای فوئێرباخ ناپێگەیشتوویی مرۆڤ، ھۆکاری لەخۆنامۆیی ئایینی مرۆڤە. کەوایە لە لای ئەو پەروەردە و ڕۆشنگەری، ئامرازێکی کارامەیە بۆ نامۆیی سڕینەوە لە مرۆڤ، واتە “بە مرۆڤی کردنی ئۆلووھیەت”.⁴ و “بە مرۆڤناسی کردنی خوداناسی”⁵.

تیۆری کارل مارکس لەسەر ئایین کاریگەریی ئاشکرا و بێ­ئەملاوئەولای ئەندێشە ئاتێئیستییەکانی فوئێرباخ نیشان دەدات. مارکس لەگەڵ دەروونناسی ڕوانگەی خوداناباوڕانەی فوئێرباخ ھاودەنگە بەڵام نەبوونی تێگەیشتنی کۆمەڵناسانەی ئەو وەبەر ڕەخنە و گازەندە دەدات و دەڵێت: فوئێرباخ گرینگی شیاو و تەواوی بە ھۆکارە کۆمەڵایەتییەکان نەداوە چونکە خەڵکی بەردەوام باشترینەکانی ئەو شتەی لە ناخی خۆیاندا ھەیە بانھاوێژی دەکەن بۆ گەردوون. مارکس بۆ دۆزینەوەی ھۆکارگەلی کۆمەڵایەتی کە خەڵک ھان دەدات بۆ ئاوەھا بانھاوێژیگەلێک، بە پێداگری لەسەر ئەوەی کە نامۆییی ئایینی بەرھەم و زایەڵەی نامۆییی کۆمەڵایەتییە، نەک بەرھەمھێنەری نامۆییی کۆمەڵایەتی، لە ھێگڵ و فۆئێرباخ جودا دەبێتەوە. لەسەر بنەمای ئەم باوەڕەیە کە مارکس تیۆری نامۆیییەکەی خۆی دەخەمڵێێنێت. لە ھەوڵ بۆ دۆزینەوەی ئەو ھەلومەرجە کۆمەڵایەتییانەی کە بەرچاوگەکانی نامۆیی لای مارکس چێ کردووە، ئێمە دەگەین بە ئاستی دووھەمی کاریگەری لەسەر تیۆرییەکەی ئایین سەبارەت بە مارکس، واتە پێشزەمینە کۆمەڵایەتییەکان کە لە درێژەدا دەپەرژینە سەر ئەو بابەتانە.

ب: پێشزەمینە ئایدیۆلۆژییە کۆمەڵناسانەکانی تیۆری ئایینی کارل مارکس

لە ڕووی کۆمەڵناسییەوە تیۆری ئایینی مارکس لەژێر کاریگەریی ھەلومەرجی زەمانە و کۆمەڵگای ئەودا فۆڕمی گرتووە. تێگەیشتنی مارکس لە ئایین لە تێگەیشتنی نامۆییی ئەو بیچمی گرتووە کە ئەوەیش بە نۆبەی خۆی لە تێبینییە واقیعییەکانی ئەوەوە سەبارەت بە کاریگەرییە دژە مرۆڤییەکانی سیستمی ئابووریی زەمانە و کۆمەڵگای ئەو ڕەنگ و ڕواڵەتی گرتووە، واتە کاریگەریی نامرۆڤی سیستەمی کارخانەیی کۆمەڵگای ئۆرووپایی چینایەتی سەردەمی خۆی. ئەو کۆمەڵگایە کۆمەڵگایەک بوو کە لەویادا کرێکارەکان داشکێندرابوون بە ئامرازگەلێکی میکانیکی پەتی کار و بەرھەمھێنان. لە حاڵێکدا ھاوکات بەرھەمەکانی کاری ئەوان لێیان زەوت دەکرا و ئامرازەکانی بەرھەمھێنان و دابەشکردن دەگوازرایەوە بۆ لای خاوەندارانی بۆرژووا. لێنین کۆمەڵگای پرۆسی ڕۆژگاری مارکس وەکوو کۆمەڵگایەک وەسف دەکات: «کە بەتەواوی لەسەر چەوساندنەوەی ئاپۆرەیەکی زۆر لە چینی کرێکار بە دەستی کەمینەیەک لە خەڵک ڕۆنراوە… ئەوە کۆمەڵگایەکی کۆیلەدارییە. چونکە کرێکاری “خۆڕایی” کە تەواوی عومریان بۆ سەرمایەدارەکان کار دەکەن، ئەوانە شیاوی شتێک نین جگە لە ئامرازگەلی پێویست بۆ درێژەدان بە ژیانی خزمەتکاری و کۆیلەیی و بەرھەمھێنانی قازانج بۆ ڕاگرتن و درێژەی کۆیلایەتیی سەرمایەداری»(Lenin 1965:7)..

مارکس دۆخی ئامرازی قازانج­تەوەری بەرھەمھێنان وەکوو چاوگەی جۆرێک لە نامۆیی دەبینێت کە ھەم کاریگەری لەسەر کرێکار و ھەم کۆمەڵگا بەگشتی ھەیە. لە حاڵێکدا کرێکارەکان لە بەھا و قازانجی واقیعی خۆیان نامۆ و بێبەش بوون و ئەم بێبەش­بوونە بە شێوەیەکی پڕ­و­پووچانە، دارایی و سامانی چینی خاوەنداری بەدی دەھێنا(Marx 1964: 75).

بە باوەڕی مارکس ئەزموونی ئازاردەری نامۆیی، دەتوانێت کرێکاران بە جۆرێک لێ بکات کە ئاست و ڕادەی کۆیلەیی و چەوسانەوەیی خۆیان بدۆزنەوە و تەنانەت ئەگەری ئەوە ھەیە ھێزگەلی سیاسیی ئەوان بۆ گۆڕانی دۆخی ژیان ڕێک بخەن. گرینگترین خاڵی وەرسووڕان لە تیۆری نامۆییی مارکسدا لێرەدایە کە دەپەرژێتە سەر شیکاری ڕۆڵی ئایین لە کۆمەڵگای لەوتاو و لێوڕێژ لە نامۆیی⁶. ئەمە تێگەیشتنی مارکسە لە ڕۆڵی ئایین لەم ھەلومەرجە بەتەواوی نامۆیەدا کە بەستێنی پێویست بۆ ڕوانگە باو و ناسراوەکانی ئەو سەبارەت بە ئایین چێ دەکەن. ئێستاکە گریمانە بنەڕەتییەکان و ئەو خاڵانەی لە تێگەیشتنی مارکس لە ئاییندا مشتومڕی لەسەرە، لە بەشی دیکەی ئەم وتارەدا لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.

٢. تێگەیشتنی کارل مارکس لە ئایین

ڕوانگەکانی کارل مارکس سەبارەت بە ئایین، دەتوانرێت لە سێ سوێنگە نیگاوە لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت: ئەلف: ڕەنگدانەوە و دیھاوێژی نامۆییی کۆمەڵایەتی ب: ئامرازێکی ئایدیۆلۆژیک بۆ شەرعیەت­دان و بەردەوامی نەزمی کۆمەڵایەتیی سەرکوتکەر. ج: وەکوو تریاک بۆ خەڵک (یان ئاپۆرە).

مارکس بە ڕامان لە دۆخی نامۆیی کە بەرھەمی سیستەمی ئابووریی ڕۆژگاری خۆی بوو، ململانێ و مشتومڕێک کە لێکەوتەی بەرژەوەندییە دژیەکە ئابوورییەکانی چین و توێژەکان بوو و ھەروەھا بەرتەک و گازەندەی چارەھەڵنەگری “پرۆلتاریا” بە ھەلومەرجی پەڕاوێزخراوی نامۆیی، تیۆری خۆی لەمەڕ ئاخێزگە و چییەتی و ڕۆڵی ئایین خستە ڕوو. دەتوانرێت جەوھەری ھەڵسەنگاندی مارکس لە بەھای حەقیقیی ئایین لەم ڕستەیەی خوارەوە ھەڵبھێنجرێت و دەربھێنرێت: بنەمای ڕەخنەگەلی دژەئایینی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە: مرۆڤ ئایین دروست دەکات نەک ئایین مرۆڤ درووست بکات، بە واتایەکی تر ئایین خۆھۆشیاری و سەنگەخودی مرۆڤە کە یان ھێشتا خۆی نەدۆزیوەتەوە یان دووبارە خۆی لە دەست داوەتەوە… مرۆڤ جیھانی مرۆڤە و دۆخی کۆمەڵگا. ئەم دۆخە و ئەم کۆمەڵگا ئایین بەرھەم دەھێنێت، ھۆشیارییەکی جیھانی ئاوەژوو، چونکە ئەوانە جیھانێکی ئاوەژوون، ئایین تیۆری گشتیی ئەو جیھانەیە… ھۆگری و مەراق، سزادانی ئەخلاقی، تەواوکەری فەرمی و سەرچاوەی جیھانداگری سووکنایی و پاساوی ئەوە. ئەمە وەدیھاتنی خەیاڵی جەوھەری مرۆڤە چونکە جەوھەری واقیعی مرۆڤ بە دروستی وەدی نەھاتووە، کەوایە بەگژاچوونی ئایین، شەڕ و بەگژاچوونە لەگەڵ جیھانێک کە ئایین، بۆن و بەرامەی ڕۆحانی ئەو جیھانەیە.(Marx and Engels 1975: 38).

لەم گوزارانەدا، مارکس لە یەکەم ئاستدا ئایین وەکوو ڕەنگدانەوە و زایەڵەی ھەلومەرج و واقیعی کۆمەڵگا یان بەرھەمی نامۆیی لەناو کۆمەڵگادا دەبینێت، ئەم بێبەشکردن و ناھۆمێدیانە لە نەزمی ئابووری و کۆمەڵایەتییە کە خەڵک دەکێشێت بۆ لای ئەوەی وەھم و خەیاڵ بخولقێنن. به باوەڕی ئەو، ئایین بۆ جێبەجێکردنی ئایدیالگەلێک سەری ھەڵداوە کە پیرۆزی دەبەخشێت و پشتگیری دەکات لە تێگەیشتنی ساختەیی یان ھۆشیاریی درۆیین و لە خۆنامۆیی کە لە ناسازیارییەکان و دژیەکییەکانی کۆمەڵگاوە ھەڵدەقۆڵێت. بە وتەیەکی تر، بە باوەڕی مارکس ئایین لێکەوتە و پێداوێستی زۆرینەی مرۆڤە زۆڵم لێکراو و چەوسێندراوەکانە بۆ ھەڕاکردن و دەربازبوون لە ھەلومەرجی گورچکبڕ و سەرکوتکەر و چەوسێنەری ژیانی کۆمەڵایەتی و ھەروەھا دەربازبوون لە نامۆیی و مرۆڤ­سڕینەوەیەک کە لەو دۆخە دەکەوێتەوە، بە مەبەستی داکۆکی لەسەر بەھای حەقێقیی مرۆڤ. بەڵام لە ڕووی ئەوەوە کە مارکس دەڵێت جەوھەری مرۆڤ لە کۆمەڵگای نامۆکراودا واقیعێکی حەقێقی نییە، ئەو داکۆکی دەکات کە ئایین وەدیھاتنی وەھماویی جەوھەری مرۆڤە. ئەمە بەو واتایە کە مرۆڤ بە ھەڵە تێدەگات کە خۆپێناسەکردن و ناسنامەی ئایینی ئەو ناسنامەی شتێکی حەقێقەت و دروستە. بە بۆچوونی مارکس، مرۆڤ لەناو ئاییندا، بە داھێنانی خودا، خۆی لە خۆی نامۆ دەکات و دوور دەخاتەوە. ئەو بە تێچوو و خەساری خۆیەوە لە ئایین یان خودادا سەرمایەدانەری دەکات. نیگەرانی سەرەکیی مارکس لێرەدا ئەوەیە کە نامۆییی ئایینی لە جەوھەری خۆیدا، ڕەنگدانەوە و دیھاوێژی نامۆیییەکی بنەڕەتی ­تری ناو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای سەرمایەدارییە. ئەم باسە لە وشەکانی ھاوڕێکەی واتە ئەنگڵس ئاوا دەردەبڕیێت «تەواوی ئایین شتێک نییە جگە لە زایەڵەی خەیاڵی زەینی مرۆڤەکان لە ھێزگەلی دەرەکی کە ژیانی ڕۆژانەی کونتڕۆڵ دەکەن. زایەڵەیەک کە لەناو ئەودا ھێزگەلی زەوینی فۆڕمی ھێزگەلی بان­سرووشتی لەخۆ دەگرن» (1975: 128Marx and Engels,). ھەر وا کە مارکس زێدەتر شرۆڤەی دەکات، ئایین بە نواندنەوەی ھەلومەرجی ڕۆح­پڕوکێن و سەختی کۆمەڵایەتی، ھەم دۆخی دژەمرۆڤی پڕۆلتاریا دەردەبڕێت و ھەم شەرعییەت و ڕەواییش بەو دۆخە دەبەخشێت. بە تەعبیری ئەو «ئایین چیرۆکی بێعەداڵەتییەکانی مڕۆڤ دەرحەق بە مرۆڤ دەگێڕێتەوە بەڵام بە شێوەیەک دەیڵێتەوە کە شەرعیەت دەداتە نەزمی ھەنووکە»(qtd in Baum, 1975: 32).. ئایین ڕەنگدانەوە و زایەڵەی نەھامەتی و بەدبەختی مرۆڤە لەسەر ڕووی زەوی، بەڵام لە ھەمان کاتیشدا مرۆڤەکان بەو قەناعەتە دەگەیەنێت کە بە بانھاوێژی ھیوا بە بەختەوەری لەم جیھانە بۆ ئاسمان، نەزمی ھەنووکەی نەھامەتبار قەبووڵ بکات. ئایین لە تێگەیشتنی مارکسدا چ وەکوو زایەڵە و دیھاوێژی، چ وەکوو واقیعگەلێکی کۆمەڵایەتی، جۆرێکە لە لاگری و خۆدەربازکردنە لە بەرتەکدان و بەگژاچوونی ڕەنج و نەھامەتییەکانی چەوساندنەوەی سەرمایەداری. مارکس دەڵێت «ئایین ئاھی بوونەوەری زوڵم­لێکراو، خەم و پەژارەی ئایینی لە ھەمان کاتدا دەربڕینی خەم و پەژارەی ڕاستەقینە و ھەروەھا بەرتکدانە بە خەم و پەژارەی حەقێقی»(Marx and Engels, 1975: 39).. ئەمە بەو واتایە کە ڕووەو ئایین چوونی خەڵک، دەربڕی نارەحەتی ئەوانە لە دۆخ و ھەلومەرجی ڕۆحپڕوکێنی ژیانی کۆمەڵایەتی و مەیلی ئەوانە بۆ دۆزینەوەی چارەسەرییەک بۆ نەھامەتییەکانی ژیان. بەڵام لە ڕوانگەی مارکسەوە، ئایین بە پێشکەشکردنی لایەنێکی پیرۆز لە نامۆیی، وڵامی ئەوە دەداتەوە.

لە ویستی پرۆلیتاریا بۆ دژایەتی لەگەڵ ھێزگەلی ڕەنجاژۆی کۆمەڵگادا، مارکس بەرژەوەندیی ستەمکاران  لە پرۆپاگاندا بۆ ئایدیالۆژیای ئایینی دەبینێت. لێرەوەیە کە ڕوانگەی دووھەمی خۆی سەبارەت بە ئایین وەکوو ئەمرازی ئایدیۆلۆژیک بۆ شەرعییەت­دان و درێژەدان بە دۆخی سەرکووتکەر و زاڵمانە دادەڕێژێت. مارکس و ئەنگلس لە تێکۆشانەکانیاندا بۆ شرۆڤەی پەیوەندی نێوان گەشەی پەیوەندە کۆمەڵایەتییەکان– پێکھاتەی چینایەتیی کۆمەڵگا- و ئایین، ھەر دووک بە شێوەی ھاوبەش لەسەر ئەو باوەڕەن کە چینە چەوسێنەرەوەکان لە ئاستی بەرژەوەندیی خۆیاندا، گەشە بە ئایین دەدەن «وەکوو ئامرازێک بۆ کوێرکردن و کۆنتڕۆڵی خەڵک»(Marx and Engels, 1975: 39).. لەم پەیوەندەدا مارکس ئایین وەکوو شەرعییەتی سەرتر بۆ پێکھاتەکانی دەسەڵات لە کۆمەڵگای مرۆڤیدا دەبینێت»(qtd in Baum, 1975: 32-33). ئایین ئامرازی ئایدیۆلۆژیکی گرووپە زاڵەکانە بۆ داسەپاندن و ئەخلاقی­کردنی شەڕ و نەھامەتییە کۆمەڵایەتییەکان و چەوساندنەوەیەکە کە لەسەر چیینە ستەملێکراوەکان بار دەکرێت. مارکس داکۆکی دەکات کە چینی بۆرژوازی، ئایینی بۆ وەدیھاتنی ئامانجی چینە ستەمکارەکان، خستنە ژێر ڕکێف و سەرسپێردەکردنی چینی ستەملێکراو و ھاندانی ئەوان بۆ قەبووڵکردنی ئەو دۆخە، بە تەواوی ئارامییەوە کە دۆخێکی قازانج‌ھێنەرە، بۆ ئەم دۆخە دادەھێنێ. کەواتە بە بۆچوونی مارکس ئایین کۆمەڵە دیرۆکێکە کە زۆر­یەک لەو فریوانەی کە بنەڕەتیی ئایدیۆلۆژیای چینی دەسەڵاتدار چێ دەکەن، مسۆگەر دەکات. ئایین پاساو و شەرعیەت بۆ گوێ لەمستکردنی چینی ژێردەست و زاڵیەتی و سەربەشی دەدات بە چینی سەردەست. مارکس ئاماژە دەدات بە پارچە ھەڵبەستێکی سروودی ویکتۆریایی لەژێر سەرناوی «ھەموو شتێک ڕوونە و جوان»، بۆ ئەوەی نیشان بدات کە چۆن ئایین بە زۆرینە پاساوی نەزمی کۆمەڵایەتی و پێگەی مرۆڤەکان لەناو ئەودا دەھێنێتەوە:

پیاوی دەوڵەمەند لەناو کۆشک و تەلار دایە،

پیاوی ھەژار لە بەر دەرکەکەی،

خودا یەکیانی بەرزەوە کردووە و ئەوی دیکەیانی نەوی کردووە،

و فەرمانی داوە بە مڵک و داراییەکانی.

مارکس لەو خاڵە ئەمە ھەڵدەھێنجێنێت کە ئایین خەڵک ھان دەدات کە پێگەی کۆمەڵایەتیی خۆیان لە ڕووی ئێلاھییاتییەوە قەبووڵ بکەن بەو پاساوەی کە کاری تەواو و بێخەوشی حیکمەت و زانستی غەیبی⁷ خودایە، ئەو خودایەی کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی چێ کردووە و خەمڵاندوویەتی. مارکس ئەو جۆرە جیھانبینییە وەکوو ئایدیۆلۆژیای چینی سەردەست بۆ پاراستن و گەرەنتی سیستەمی سەرکوت و بەرژەوەندی و ویستە خۆپەسەندەکانی ئەوان دەبینێت.

لەگەڵ ئەوەشدا کە ئایین وەکوو ئامرازێکی ئایدیۆلۆژیکی دەبینێت کە چینی زاڵم و سەرکوتکەر بۆ ڕەوایی دان بە زوڵمی خۆیان کەڵکی لێ وەردەگرن، لە ئاکامدا ددانی پێدا دەنێت کە لە ئایینی چینی سەرکوتکراو شتێکی شوێندانەر و کارکەردی و ئەرێنی بوونی ھەیە. لەم ڕووەوەیە کە مارکس گەرچی ئایین وەکوو یەک وەھم یان خەیاڵ لە ئەژمار دەدات بەڵام ددان بە ڕۆڵی ئەرێنی ئایین وەکوو سوکنایی­دەری ھەژاران لە تەنگەژەکاندا دەنێت و دەڵێت: «ئایین ئاھی بوونەوەری زوڵم ­لێکراو، دڵی جیھانی بێ­دڵ، ڕۆحی دۆخی بێ­ڕۆح، ئەمە تەریاکی خەڵکە»(Marx and Engels, 1975: 39).. مارکس لە ڕستە بەناوبانگەکەیدا ئایدیای خۆی سەبارەت بە ئایین کورت دەکاتەوە. دەوترێت کە ئەم دەربڕینە بەردی بناغەی ھەموو ڕوانینێکی مارکسیستی سەبارەت بە ئایین ساز دەکات. مەبەستی مارکس ئەوەیە ئایین وەکوو ئەفیوون ئیش دەکات تا دەرد و ژانی زوڵم کەم کاتەوە و زوڵم لێکراوانیش سەرسپێردە و بێھۆش بکات. ئایین بە سوکنایی­دان بە لایەنگرانی، ڕۆڵی دەروون­دەرمانی بەکەڵک بەڵام وەھمی دەگێڕێت کە دەبێتە ھۆی ئەوەی لایەنگرەکانی ناھومێدی و بێبەشییەکانییان فەرامۆش بکەن. ئەمە بەڕاستی کێشەی ڕەنجی مرۆڤ چارەسەر ناکات، بەڵکوو بەس تەنیا تێکۆشانێکی ھەڵە و گومڕاکەرە بۆ زیاتر ھەڵگرتنی باری ناباری ژیان. لەم ڕووەوەوەیە کە مارکس ئایین تەنیا وەکوو فریوێک بۆ لایەنگرانی دەبینێت «تا ئەوی کە بەختەوەری و ڕەزامەندی راستەقینەیان بۆ وەدیبهێنێت»Haralambos,and Heald, 1980: 460 )(. بە زمانی لێنین «جۆرێک لە مەستی ڕۆحی کە لەودا کۆیلەکانی سەرمایە، وێنای مرۆڤی خۆیان و ئێدعاکانیان بۆ دەس پەیا کردن بەژیانێکی شایەستە، دەخنکێنن»Lenin, 1965: 7-8). مارکس شرۆڤە دەکات کە ئایین دەتوانێت بە دروستکردنی چاکە و فەزیلەت و لە ڕێگەی وادەی بەھەشتێک لە بەختەوەریی ھەتاھەتایی لە داھاتوو و ھەروەھا بە ھۆمێد­دان بە دەستێوەردانی بانسرووشتی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ڕووی زەوی، ڕەنجی زوڵم و ھەژاری سارێژ بکات. بەم شێوەیە ئایین ڕەنجی مرۆڤ لەھەڵکردن­ھاتوو و تەنانەت خوازراو و دڵخواز دەکات. مارکس ئەم ئایدیایەی لە پەیامگەلێکی دەقی پیرۆز وەرگرتووە، بۆ وێنە «چونکە خۆشەویستی پارە، ڕیشەی ھەموو شەڕ و خراپەیەکە، لە حاڵێکدا ھەندێک دەکەونە شوێن تەماح و چاوچنۆکی، دەچنە دەرەوەی بازنەی ئیمان و بە خەم و پەژارەیەکی زۆرەوە خۆیان لە بەین دەبەن(ITimothy 6:10). «چونکە بۆ وشترێک ڕاحەتترە لە کونای دەرزییەکەوە تێپەڕێت تا ئەوەی کە پیاوێکی دەوڵەمەند بچێتە ناو مەلەکووتی خواوە»(Luke 18:25) و «مەلەکووتی من ئەم جیھانە نییە»(John 18:36).

لەسەر بنەمای ئەم شیکارییە، مارکس ئیدعا دەکات کە ئایین لە ناو چەوسێنراوەکان برەو و باوی زیاترە تا لە نێو چەوسێنەرەوەکان. ئەو ئاماژە دەکات کە زۆرتری بزاڤە ئایینییەکان زیاتر لەنێو چینگەلی سەرکوتکراو و زوڵم لێکراودا ھەیە چونکە دۆخی کۆمەڵایەتییان باشترین بەستێنی بۆ ئایینە نوێکان مسۆگەر کردووە. لە شیکاری مارکسدا، ئایین تەنیا دیاردەی نێو چینە ستەملێکراوەکان نییە، چینە سەردەستەکانیش باوەڕگەلی ئایینی دەگرن بەڵام بۆ پاساوھێنانەوە بۆ ھەلومەرجی خۆیان، چ بۆ خۆیان و چ بۆ ئەوانی­تر. ئایین بە زۆرینە لە لایەنی چینە سەردەستەکانەوە و بۆ بەرژەوەندیی زیاتری خۆیان، ڕێنوێنی و پشتیوانی دەکرێت. لە بیری مارکس و ئەنگڵسدا، پیاوانی ئایینی و زەویدارەکان، دەست لە دەستی یەکدا: «لە بریتانیای فیئودالیدا ئەربابانی دەسەڵاتی زەوی، بە زۆرینە ڕەوایی خۆیان لە قسەکانی مینبەرەوە وەر دەگرت. لە بەرامبەری ئەو پشتگیرییەدا، زۆرجار فیئۆدالەکان ماڵێکی زۆریان دەبەخشی بە کلیسا».(Haralambos and Heald 1980: 461).

مارکس جیا لەوەی ئایین وا دەبینێت کە کاریگەرییەکان و لێکەوتەکانی زوڵم، لەھەڵگرتن­ھاتوو و خۆشنەخش­ و نیگار دەکات، ڕۆڵی پەیوەندیداری ئایین وەکوو ئامرازی سەرەکی ئەو زوڵم و ستەمە پێناسە دەکات. کەوایە لە حاڵێکدا مارکس قەبووڵی دەکات کە ئایین سەختییەکانی ژیان ئاسان دەکاتەوە، لە عەینی حاڵدا جەخت دەکاتەوە کە ئایین، خەڵک لە تێکۆشان بۆ گۆڕانی پێگە و دۆخی کۆمەڵایەتییان ھەڵدەگەڕێنێتەوە و دڵساردیان دەکاتەوە. ئایین لەمپەر دەخاتە بەر ئایدیای تێکشکاندنی پێکھاتە کۆمەڵایەتییەکان بە ئامرازی شۆڕش و وەکوو ئامێریەتی کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی ئیش دەکات. بەم شێوەیە پەیوەندە چینایەتییەکان چڕتر دەکاتەوە و دەبێتە بەربەست بۆ ھۆشیاری چینایەتی. مارکس ددان بەوەدا دەنێت کە لە ئاییندا توانای دەربڕین و گڕنان و نێڵ­دان و وەکۆڵ خستنی ناڕەزایەتی و ڕەخنەگرتن لەنێو چینی ژێردەستدا ھەیە. بەم پێیە مارکس داکۆکی دەکات کە ھەمووی ئایینەکان بە شێوەیەک نواندنەوەی درۆیین و ساختەیی واقیع و داشکاندنی بەھای ھێزە داھێنەرەکانی مرۆڤن کە ھەرگیز ناتوانن ببنە کارگێڕی شۆڕشە کۆمەڵایەتییەکان. لەو ڕووەوە کە ئایین وەکوو لەمپەرێک لە بەرامبەر بەرتەک و شۆڕشی پڕۆلیتاریا خزمەت دەکات، مارکس لەسەر ئەو باوەڕەیە کە کۆمەڵگایەکی کەمتر ­ئایینی بە ڕێژەی کۆمەڵگایی تەواو­ ئایینی، ئەگەری زیاتری ھەیە کە گۆڕانکاریی پێکھاتەیی بەرچاو بە خۆوە ببینێت. لەسەر بنەمای ئەم باوەڕە مارکس و ھاوبیرانی داکۆکی دەکەن، بۆ گۆڕانی بنەڕەتیی کۆمەڵایەتی و ڕزگاری پڕۆلیتاریای ژێردەست و چەوسێنراوە، بن­بڕکردنی ئایین لە کۆمەڵگا پێویست و لێ دەربازنەبووە. ئەنگلس دەڵێت: «سیستەمێکی سوسیالیستی کە بە دروستی وێنا کرابێت ھەمووی ئامرازەکانی ئەفسوونی ئایینی و لەگەڵ ئەویش ھەمووی توخمەکانی بنەڕەتی عیبادەتی ئایینی دەسڕێتەوە»(Marx and Engels,1975: 128). لێنین( 1965) بە جەخت لەسەر دژیەکی و ناسازیاری ئایین و خەبات بۆ ئازادی، دواتر ھۆکار و ڕێڕەو، بەڵگە و ڕەوت، بۆچییەتی و چۆنییەتی زاڵ بوون و بنبڕکردنی “دەمارگرژیی ئایینی” بۆ گەیشتن بە ئامانجی حیزبی پرۆلیتاریا شرۆڤە دەکات. بە باوەڕی ئەو ئەرکی ئەو جڤاتە⁸… پێوێستی بە ململانێ و شەڕی ئایدیۆلۆژیکی نەساچاو⁹ و بەردەوامە. جڤاتی ئاوەھا ناتوانێت و نابێت لەمەڕ نەبوونی ئاگاییی چینایەتی، جەھل و تاریکی لە فۆڕمی باوەڕگەلی ئایینی کەمتەرخەم بێت. ئێمە جڤاتی خۆمان دامەزراند… ڕێک بۆ ململانێ و شەڕ لەگەڵ فریوی ئایینی چینی کرێکار(15).

مارکس ئاماژە دەکات کە ئایین، ئەگەرچی یەک وەھمە، بەڵام بەشێکی پێویستی ھەموو کۆمەڵگاکانی دابەشکراو بەسەر چیندایە. لە ئەنجامدا تا ئەو کاتەی ئەو دۆخە کۆمەڵایەتییەی کە ئەو وەھمە بە پێویستی دەزانێت بەردەوام بێت، ئێمە ناتوانین بیسڕینەوە یان وەلای نێین. بەڵام ھەر کە ئەو دۆخە لەناو چوو، ئایین گرینگایەتی و پەیوەندداریەتی خۆی لەدەست دەدات و بە مەرگی سرووشتی دەمرێت. بە باوەڕی ئەو لە کۆمەڵگای ئازاد یان کۆمەڵگای کۆمۆنیستیدا پێویستیەک بە ئایین نییە، چونکە ئەو ھەلومەرجەی کە ئایینی پێویست کردووە لە ناو چووە. بە باسکردن لەو بابەتانەی سەرەوە لێرەدا پێویستە کە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە ڕاستبوون و ئێعتباری ئیدعاکانی مارکس سەبارەت بە ئایین شەنوکەو بکرێت.

3.ھەڵسەنگاندنی ڕەخنەیی ڕاڤەی مارکس لە ئایین

گەرچی مارکس بە توندی ھەجمە دەکاتە سەر ئایین بەڵام وەھمێکی زۆر گەورەیە ئەگەر تیۆری ئەو سەبارەت بە ئایین تەنیا وەکوو ھەجمە و شاڵاوێک لە ئەژمار بدرێت. بەڵگەگەلێکی زۆر بەرچاو بۆ پشتگیری لە ھەندێک لایەنەکانی تیۆری مارکس سەبارەت بە ڕۆڵی ئایین لە کۆمەڵگادا بوونی ھەیە. کەواتە لە ھەڵسەنگاندنی ئێمە لە تیۆری مارکس، ھەم بەشدارییە ئەرێنییەکان و ھەم ڕەخنە مومکینەکانی ئەو تیۆرییە لە پێش چاو دەگرین.

ئەلف: بەشدارییە ئەرێنییەکانی تیۆری مارکس لەمەڕ ئایین

 تیۆری ئایینی مارکس لایەنگەلێکی ئەرێنی زۆری ھەیە کە دەتوانین لەژێر پەنج سەرناودا کۆی بکەینەوە: بەشدارییە میتۆدۆلۆژییەکانی، تێڕوانینە مێژوویییە کۆمەڵایەتییەکان، داکۆکییە دەروونییە دەرمانگەرییەکانی، ھاندەرە مرۆڤدۆستانەکانی، کردە پاکسازی و خاوێن کردنەوەکان.

ئەلف 1: بەشدارییە میتۆدۆلۆژییەکانی مارکس

زۆریەک لەو شتانە مارکس لە تیۆری خۆیدا لەسەر ئایین باسی دەکات، یارمەتییەکی زۆری خوێندنەوەی چەند­مێتۆدی ¹⁰ئایینی داوە. تیۆری مارکس ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە لە تێگەیشتنی ژیانی ئایینی و بەگشتی ژیانی مرۆڤی و دەپەرژێتە سەر حەقێقەتگەلێکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی کە یارمەتی ئەوە دەدات ھەلومەرجی کۆمەڵایەتی چ ڕۆڵێکی گرینگییان لە دەرکەوتە ئایینییەکاندا ھەیە. ئەو حەقێقەتە کە ئەزموونە ئایینییەکان لە بۆشاییدا تەعبیریان لێ ناکرێت بەڵکوو لە کۆدەقێکی مێژووییی کۆمەڵایەتیی تایبەتدا تەعبیری لێ دەکرێت. بۆ نموونە بەم باسە لە خوێندنەوە ھاوچەرخەکانی ئاییندا گرینگایەتییەکی تایبەتی دەدرێت و ئەمە کاکڵەی [باسەکانی] ململانێ وخەباتی مارکسە. میلتۆن جی یانگێر¹¹ کۆمەڵناسی گەورەی ئایین ھەر لەم بوارەدا دەبێژێت ئایین لە لایەنگەلێکی جۆراوجۆڕەوە لە کۆدەقی کۆمەڵایەتی، کاروەرگری دەکات و لە ژێر کاریگەریی ژینگەی کۆمەڵایەتی و فەرھەنگییەک کە تێیدا بنیات نراوە، فۆڕمڕێژ دەکرێت.

«سیستەمگەلی ئایینی بە چڕی لەژێر کاریگەریی پێکھاتە کۆمەڵایەتییەکانی دەوروبەرییاندان، ئەمە بەو واتایە کە بوداییسمی کایڵۆنی لەگەڵ بوداییسمی ژاپۆنی، کاتۆلیسمی ئێسپانییایی لەگەڵ کاتۆلیسمی ئامریکایی جیاوازە… ئێمە ناتوانین لە ئایین بە شێوەیەکی زانستی تێبگەین بێ ئەوەی پەیوەندی بدەینەوە بە کۆمەڵگا و فەرھەنگ…».(Yinger, 1970: 203).

ئەمڕۆکە ھەرجۆرە توێژینەوەیەکی زانستی لەسەر دیاردەی ئایینی بێ لە پێش­چاوگرتنی ئەو ڕۆڵانەی  فاکتەرە کۆمەڵایەتییەکان دەیگێڕن دژوار دەبێت.

ئەلف2: تێبینییە کۆمەڵایەتیی مێژووییەکانی مارکس

مارکس وادەبینێت کە ئایین بەردەوام وەکوو بەرسڤ و پەرچەکردارێک بە چەوساندنەوە و سەرکوت و دیکەی جۆرەکانی ھەلومەرجی سەختی ژیان سەر ھەڵدەدات. ئەم ڕوانگەیە کلێڵ و چوارچێوەیەکی کۆمەڵناسانەی پشت پێبەستراو بۆ شرۆڤەی سەرھەڵدانی دیاردە نوێکانی ئایینی وەکوو ھەزارە باوەڕەی دەدات بە دەستەوەکە لە دەرەجەی یەکەمدا لەنێو گرووپە بێبەشەکان دەبینرێتەوە. ھەروەھا چوارچێوەی تیۆریک بۆ ئەم باسە دەخاتە ڕوو کە بۆچی پێبەندی ئایینی لەنێو ھەژاران و ستەملێکراوان زیاتر لە دەوڵەمەندانە.

سەرەڕای ئەوەش کە مارکس وادەبینێت ئایین زۆر جار دەسەڵات و تایبەت­ماف بەھێز دەکات و ڕەوایی پێدەبەخشێت، بە ھیچ شێوەیەک حاشا ھەڵناگرێت کە ئایین بۆ خۆیشی لەسەر دەستی ستەمکاران بۆ سەرکوتی ستەملێکراوان پشتیوانی دەکرێت. نموونەی ئەم حەقێقەتانە لە مێژوو و کۆمەڵگاکاندا زۆرن. سیستەمی کاستی ھێندویی نەریتی، بە باوەڕگەلی ئایینی بەھێز دەکرا. لە ئۆرووپای سەدەکانی ناڤیندا پاشاکان بە مافی ئێلاھییەوە حوکمیان دەکرد. بەردەدارەکانی ئەیالەتەکانی باشووری ئامریکا زۆر جار لە گۆڕینی ئایینی کۆیلەکان بۆ مەسیحییەت پشتیوانییان دەکرد، بەو باوەڕەی کە «کارتێکەرییەکی کۆنتڕۆڵکەر و دەستەمۆکەری ھەبێت»(Haralambos andHeald, 1980: 462).

ئەلف3: داکۆکییە دەروون­دەرمانییەکانی مارکس

نابێت تەنیا خوێندنەوەیەکی نەرێنی لە ڕوانگەی مارکس سەبارەت بە ئایین وەکوو “تریاکی جەماوەر” و دەربڕینەکانی پێشووی، بکرێت. لێرەدا مارکس، نیاز و قەستی سەرەکی ھەر چی بێت، لایەنێکی ئەرێنی و مرۆڤدۆستانەی بەرچاو، لە ڕۆڵی ئایین لە ژیانی مرۆڤدا ئاشکرا دەکات بە شێوەیەک کە تەنانەت بۆ عەمەڵ بە ئایین پاساو دەھێنێتەوە و داکۆکی لەسەر دەکات. مارکس دەیسەلمێنێت کە ئایین ڕۆڵێکی دەروون­دەرمانگەری گرینگ دەگێڕێت. ئایین ئەو دڵنییایی و ئارامش و سەفای زەینییە بە مرۆڤ دەدات کە بەوانەوە دەتوانێت لە ھەمبەر دۆخە ڕۆحپرووکێن و تەنگ و چەڵەمەکان و گۆڕانکاری و ڕووداوە نادڵخوازەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی خۆڕاگر بێت. کەوایە ئێمە دەتوانین لە دەربڕینی مارکس بۆ خۆی ئەوە ھەڵێنجێنین کە ئایین تا ئەو جێگە پێویستە کە دڵدانەوەی مرۆڤ لە دونیایەکی نادادپەروەرانە و زاڵمانەدا بکات و زوڵم لێچووان بتوانن باشترھەڵگری قورسایی باری ژیان ببن. ئەم “دەرمانە خەیاڵییە” “ئارامشدەرە” یان ئەم “تریاکە” تەنانەت ئەگەریش نەتوانێت نەخۆشییەکە کە خەڵک بە ھۆی بارودۆخی کۆمەڵایەتییەوە تووشیاری بوونە دەرمان بکات، ھەروەھا کە مارکس داکۆکی دەکات، لانی کەم دەتوانێت ھەندێک لە توندی دەردەکە دامرکێنێت. کەوایە مارکس بە شێوەیەکی ئەرێنی بەڵگەیەک دەدات بە دەستی ئێمەوە کە ئێمە بەردەوام بە ڕێگای ئایین بگرینە بەر، چونکا لە ڕووی پڕاکتیکییەوە ھێشتا حەبێکی کاراتر نەدۆزراوەتەوە و ئەگەری ئەوە ھەیە ھەرگیز نەدۆزرێتەوە و ھەروەھا دۆخی کۆمەڵایەتیی دژەمرۆڤیش ھێشتا بە تەواوی بن­بڕ نەکراوە، ئایین بۆ ژیانی مرۆڤ پێویستە.

ب: پاڵنەرە مرۆڤایەتییەکانی مارکس

گرینگە بزانین مارکس ڕەخنەی خۆی لە ئایین لەسەر تێگەیشتنێکی مرۆڤخوازانە لە بوونی کۆمەڵایەتیی مرۆڤ و ھەروەھا لەسەر ئەو باوەڕە ڕۆ ناوە کە وەديھاتوویی و بەختەوەری مرۆڤ لە حەقێقەتدا چارەونووسی مرۆڤایەتییە. ئیمانی تاکەکەسی مارکس بە چارەنووسی مرۆڤ، سەرچاوەی مەراقی کۆمەڵایەتیی ئەو و ھەجمەی بۆ سەر ئایینە. شیکاری مارکس لە نامۆیی مرۆڤ لە ڕوانگەی مرۆڤخوازانەی ئەو بۆ [ چارەنووسی ] داھاتووی مرۆڤ ئێلھامی وەرگرتووە. ئەمە لەسەر ئەو باوەڕە پێغەمبەرانەی ڕۆ نراوە کە چارەنووسی مرۆڤ ئەوەیە کە ئازاد بێت. مارکس لە تەرخانکردنی مرۆڤدۆستانەی خۆیدا لە بنەرەتەوە نامۆیی بە لێکەوتەی فاکتەرگەلی ھێزبڕ دەزانێت و سەوداسەری ئەوەیە یارمەتی مرۆڤ بدات کە لە شەڕ و نەھامەتی ئەو ھێزە سەرکوتکەرانە خۆی ڕزگار بکات (Baum, 1975: 38). لەم ڕوانگەوە دەتوانین بڵێین مارکس لە شوێن «ئازادیی مرۆڤە لە قورسایی سەرکوتکەر و زاڵمانەی ئایین و گەڕاندنەوەی مرۆڤایەتییە… مرۆڤایەتی یان خودایەتییە لەدەستچووەکەی»(Perez-Esclarin, 1974:153). ئەو وا ھەست دەکات کە وەدیھاتوویی تەواوی مرۆڤ و بەرزەجێکردنی مرۆڤ، ڕەتکردنەوە و تاراندنی گشتی خوا و ئایین دەخوازێت.

ئەم کەڵکەڵە مرۆڤخوازانە لە تەواوەتی ئەندێشەی مارکسدا دزەی کردووە. کەڵکەڵەی ئەو لە دەوری ئارمانجێکی گشتیتر و بنەڕەتیتر دەسووڕێتەوە، واتە ڕزگاری لە ھەر جۆرە نامۆیییەک. مارکس خودا و ئایین ڕەت دەکاتەوە تەنیا بەو مەبەستەی کە خەڵک ڕزگاری بێت. ئێمە دەتوانین داکۆکی بکەین کە مارکس لە ئاستی یەکەمدا سەودای پاراستن و بەرزکردنەوەی کەرامەت و بەھای ژیانی مرۆڤایەتی ھەیە. تیۆری ئەو تێکۆشانێکە بۆ سەقامگیرکردنی ژیانی بە واتا و ئارمانجدار و بە ڕێگە­و­شوێن. ئەمە بانگەشەیەکی خوازراوە بۆ مرۆڤ کە خۆی لە ژێر ڕکێفی ھێزگەلی سەرکوتکەر بپارێزێت. لەم ئاراستەدا ھەر دووک مرۆڤی مارکسیست و ئیماندار لەسەر یەک زەمینەی ھاوبەش دەوەستن، ئەویش ئەوەیە کە هەر دووکیان خوازیاری پاراستن و وەدیهاتنی کەرامت و جەوھەری مرۆڤ لە بەرامبەر مەترسی و ھەڕەشە جیددیەکانن. بابەتێک کە ئەوان لێک جودا دەکاتەوە دەگەڕێتەوە بۆ پەیوەندی لەگەڵ بنەمای ئەمدەروەستییە ھاوبەشە. کەوایە لە شەڕ لەگەڵ ھۆکاری ھەژاری و ستەمدا، مارکس وەھا مرۆڤخوازییەکی توند و حەقیقی پیشان دەدات کە ئەگەر ئەوەی لەگەڵ چووکەیەک لە ئایین تێکەڵاو کردبایە، دەگوترا لە زۆر یەک لە مەسێحییەکان مەسێحیترە. لەم ڕووەوە ھەروەھا کە پێرێز ئێسکلارین (١٩٧٤) ئاماژە دەکات «ئەو سامرییەکی باشی مێژووە کە لە بۆ ساڕێژکردنی ئەو زامانەی کۆمەڵگای مرۆڤی کە بە دەستی قەشەکان، بەڕنامەڕێژانی ئابووری، سیاسەت­وانان درووس بووە، ڕاوەستا»(153) ئەو مووسای تازەیە کە مرۆڤایەتی کۆیلەکراو بۆ سەرزەوینی نوێی کەنعان ڕێبەڕی دەکات(154).

ج: کردە پاکسازی و خاوێن کەرەوەکانی مارکس.

 دەتوانین بە شێوەیەکی بەرھەست لەو باسەی سەرەوە ئەوە بسەلمێنین، گەرچی وێدەچێت ڕوانگەی مارکس ھەجمەیەکی ڕاستەوخۆ و پێشڕەوانە بۆ سەر ئایین بەگشتی و مەسێحییەت بە تایبەتی بێت، بەڵام ئەوە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ تێگەیشتنی ئێمە لە ئایین خاوێن دەکاتەوە و لە ئایینی ڕەسەنی کتێبی پیرۆز نزیکمان دەکاتەوە. بە باوەڕی سی ئێچ پینۆک ¹² ١٩٨٠ ئەو شتەی مارکس بۆ بەرتەکدانەوە دژی ئەو ھەڵستا، لە حەقێقەتدا خودای مەسێحییەتی تەورات نەبوو بەڵکوو بوتێک بوو کە مەسیحییەتی گەندەڵ و چەواشەکراو و تێکەڵدار ¹³خولقاندبووی. مارکس بە حەق، زۆرێک لە لایەنە ھەرەسھێنراوەکانی جیھانی مەسێحییەت و کلێسا لە یەک خاڵی مێژووییدا زەق دەکاتەوە و بە کەمایەسی و ناتەواوی و شکستگەلێک ئاماژە دەکات کە ئێمە تەنانەت دەبێت سوپاسگوزاری ئەو بین. تیۆری ئەو ڕەخنەیەکی لە کڵ­دەرھاتووی تاکباوەڕی لەڕادەبەری پرۆتێستانتیزمە کە ئەو تاکباوەڕییە بێ­گومان ڕیشەی سەرەکیی ڕۆحی سەرمایەدارییە. ئەوە ڕاستکاری و چاکسازی دەسکاری و بەکارھێنانی لێڵ و ناڕوونی کتێبی پیرۆزە بۆ پاراستنی زەینیەتی سەرمایەداری.(27)

کەوایە لە حەقێقەتدا ئێمە دەتوانین ھەڵوێستی مارکس وەکوو ئالێنگارییەکی شیاو بۆ کلێسا بخوێنینەوە تاوەکوو بگەڕێتەوە بۆ ڕیشەکانی خۆی لە پێغەمبەران و حەوارییەکان و لە ڕۆڵی دواکەوتووانەی خۆی لە شەرعییەت و بەردەوامی‌دان بە دۆخی نادادپەروەرانەی زاڵ، پاشگەز بێتەوە. مارکس لە واقیعدا ھیچ جۆرە ڕەخنەیەکی کوشەندە و ڕووخێنەری لە ئیمانی ڕاستەقینەی مەسێحییەکان، بەو شێوەی کە کتێبی پیرۆز دەینوێنێتەوە، نیشان نەداوە بەڵکوو تەنیا «ئەو مەسێحییەتەی کە بەس تەنیا ویستی شتی چووکە و ھەڵەیە و ڕەساڵەتی شیاوی خۆی فەرامۆش کردووە، ئیدانە و بەتاڵ دەکاتەوه»).111(Pinnock, 1980:. ھەجمەی ئەو لە ڕێگەی لەقاودانی شێوازگەلێکی بڕواداری کە بە حەقێقەت ستەمکارانە، مرۆڤکوژانە و ھێزبڕانەیە، خزمەتێکی بە بایەخ بە خودی ئیمان دەکات. کەواتە ھەجمەی مارکس لەسەر ئایین ھەر بەو شێوەی کە پینۆک تێبینی لەسەر دەدات «وەکوو چەقۆیەکی نەشتەرگەری ڕەخنەیی، ئەرێنی عەمەڵ دەکات کە ماددەی نەخۆشی کە زۆر جار بە جەستەی ئایینی ڕاستەقینەوە دەچەسپێت، بن­بڕ دەکات و کارکەردی ئەو وەکوو ئەسکەنەگەلێکە ئەو گەنانەی بە کەشتی ئیمانەوە لکێندراون، لە بەین دەبات».(113) مارکس بە شێوەیەکی ناراستەوخۆ بەڵگەیەک دەدات بە ئێمە کە ئیمان بە بەڵگە و ھۆکاری دروست و بەکەڵکەوە قەبووڵ بکەین. کەوایە ئێمە دەتوانین ڕەخنەکانی قەبووڵ بکەین و پێشوازی لێ بکەین، وەکوو ئەوەی کە ماتەوزەیەکی ئەرێنی تێدایە کە یارمەتی دەدات دەرکی ئێمە لە حەقێقەتی ئایین دووبارە، چاکسازی و کامڵ بکات و ھەروەھا بتوانێت تێگەشتنی ئێمە لە ئایینی پاک و حەقێقی، قاڵب ببەخشێت. ئەمە وەکوو بانگەشەیەکی ئاشکرا بۆ قەبووڵ کردن و عەمەڵ بە ئایین لە حاڵەتی خاوێن و بێخەوش و دەست لێنەدراودا وایە و ھەروەھا ھۆژداریدەر و گوێ زرینگاندنەوەیەکە لە دژی دەست تێوەردان و فەسادێ کە لێکەوتەی شوێنکەوتوویی نەریتگەل و ئایدیۆلۆژیگەلی بەشەرییە. بەوجۆرەیە کە مارکس وەکوو پێغەمبەرێکی سێکۆلار وەسف کراوە «تا بانگەشەی ئێمە بکات ھەتا بگەڕینەوە بۆ ئایینی پەیوەندیدار لەگەڵ کۆمەڵگایەک کە لە کتێبی پیرۆزی ئێمەدا ھاتووە».(112) ھەروەھا کە ئێریک فرۆم مارکس پێناسە دەکات و دەبێژێت: مارکس زیاتر لەوەی “کەسایەتییەکی گرینگی مێژوویی جیھانی بێت” (Morris, 1986:8). “کەسایەتییەکی گرینگی ئایینی جیھانییە”.

ب: ڕەخنە ئەگەردارەکان لە تیۆری مارکس سەبارەت بە ئایین

دەتوانرێت شیکاری و ڕەخنەی مارکس وەکوو دادنامەیەک لە سەر لایەنە نەرێنییەکانی ئایین لە یەک چرکەساتی مێژوویی تایبەتدا یان ئەو فۆڕمانە لە ئایین کە نکۆلیکەری جیھان، نامۆکەر، داپڵۆسێنەر و سەرکووتکەر و مروڤکوژە، پاساوھەڵگر و بەکارھاتوو بێت. کەوایە وەکوو تیۆرییەکی گشتیی ئایین کە مارکس لە حەقێقەتدا ھەر بۆ ئەو مەبەستەی دەویست، زۆر ناتەواو، گۆمڕاکەر و خۆتێکدەرە. سەرەڕای ئەو بەشدارییە ئەرێنییانەی دەتوانین لەگەڵ جی ئەی سرۆێر(1965: 34) ھاودەنگ بین کە دەبێژێت «پەسنی مارکس پەسنی مردن نامەیە، لە ئاکامدا مارکس ھەروەک بروتوس بە خاک دەسپێردرێت نەک ئەوەی ستایش و پەسن بکرێت». لێرەدا ھەندێک کەمایەسی و کێشە بنەڕەتییەکانی ڕاڤەی مارکس لە ئایین بەم سەرباسانەی ژێرەوە وەبەر باس‌وخواس دەدەین:1 دەرئەنجامە فەلسەفییەکانی تیۆری مارکس. 2 تاراندنە ڕەھەندییەکانی تیۆری مارکس.3 ڕەت­دانەوە ئێلاھییاتییەکانی تیۆری مارکس و 4 بەرتەکدانەوەی ئەزموونی دژی تیۆری مارکس.

1. دەرئەنجامە فەلسەفییەکانی تیۆری مارکس

شایانی باسە کە مارکس لە پێناسەکردن و شیکاری پەتی ئایین لە یەک بڕگەی زەمانی و لە یەک کۆمەڵگای تایبەتدا بەرەو تیۆرییەکی گشتگیری تێچووبەر لە ئاخێزگە، جەوھەر و ئیعتباری ئایین دەڕوات. تەواوی جەوھەری ئایین وەکوو ئافڕێندراوێکی خۆحەزی و دەستکردی مرۆڤ و ھەلومەرجی کۆمەڵایەتی و لە ئاکامدا خەیاڵی و فریودەر ڕاڤە دەکات. ئەو شتەی ئەو بۆ شرۆڤەی دیاردەی ئایین پێشنیاری دەکات بەگشتی پەیوەندی بە حەقێقەت و ئێعتباری باوەڕی ئایینی کەسەکانەوە نییە. ئەوەی کە ھەلومەرجی کۆمەڵایەتی دەبێتە ھۆی باوەڕ بە ئایین، بەڵگە بۆ خودی ئەو باوەڕە ناخاتە پێش دەست. مارکس نەیتوانیوە جیاوازی ئاشکرای نێوان ھۆکار و بەڵگە ¹⁴دیاری بکات واتە ھۆکاری بوونی یەک باوەڕی تایبەت و بەڵگە بۆ ئەو باوەڕە. ئیعتیبار و ڕاست­بوونی دیاردەی ئایینی لەسەر بنەمای ھۆکارەکان داوەری دەکات، لە حاڵێکدا تەنیا بەڵگاندنی باوەڕمەندانە بۆ ئەو باوەڕەیە کە دەتوانێت بە دروستی لەمەر ئێعتباری ئەو باوەڕە شتێک بڵێت. ڕانانی شرۆڤە سەبارەت بە بوونی باوەڕێکی تایبەت لە ڕووی ھۆکارە کۆمەڵایەتییەکانەوە، ئەو شرۆڤە نادات بە دەستەوە کە بۆچی کەس یان چینێکی تایبەت ئەو باوەڕەیان ھەیە. ئیتر سەبارەت بە ئیعتیبار یان جەوھەری خودی باوەڕەکە شتێک ناڵێین. بۆ وێنە لەوانەیە ھۆکارگەلێکی باشی دەروونناسی و کۆمەڵایەتی بۆ باوەڕی قوتابییەک بە ھەندێک گوزارە وەکوو “نیجریە وڵاتێکە لە ئافریقا” و “نیجریە لە ساڵی ١٩٦٠دا سەربەخۆ بووە” بوونی ھەبێت. ھەروەھا کە سرۆوێرThrower(١٩٦٥) ئاماژە دەکات ڕەنگە ئاوا ھۆکارگەلێک بۆ باوەڕ بەم ئێددعایانە ھەبێت:

1)دەنگە زۆردارانەکەی یەک مامۆستا.

2) ترس لە سزادان و سووکایەتی پێکردن لە کلاس بە ھۆی باوەڕنەکردن [بەو گوزارانە]

3) ئەم ڕاستییە کە ھەموان باوەڕیان پێی ھەیە و ھتد.

ژماردنی ئەو ھۆکارانە بە مانای باس‌وخواس لەمەڕ ئیعتیبار یان جەوھەری خودی باوەڕەکان نییە. کارل مارکس لە ڕێگەی پێناسەکردنی ھۆکارەکانی باوەڕ بە شتێک و شرۆڤەی ئێعتبار یان جەوھەری ئەو باوەڕە، لەنێو داوی ئەو شتە دەکەوێت کە گۆردۆن ئاڵپۆرت ناوی دەنێت “هەڵەوێژیی سروشت و ژێنێتیک¹⁵ک”. (Bank, !973:415)

لە پەیوەند لەگەڵ ئەمەدا خاڵێکی جێگەی ڕامان ھەیە کە بریتی بێت لەوەی، ھەجمەی مارکس بۆ سەر ئایین لەسەر یەک پێش­گریمانە ڕۆ نراوە، واتە پێش­گریمانەی نەبوونی خودا. مارکس لە پشتیوانی لە پێویستی بن­بڕکردنی ئیمان بە خوا و ئایین بۆ دەست پەیا کردن بە ڕزگاری بەشەر، دەکەوێتە ناو ھەڵەوێژی دەسپێکی پرسیار¹⁶، چونکە گریمانەی نەسەلمێندراوی نەبوونی خوای، ئاشکرا و بەدیھیگریمان کردووە. لێرەدا بێ خودایی مارکس نابێت وەکوو ئاکامگیرییەکی لۆژیکی یان فەلسەفی لەپێش چاو بگیردرێت بەڵکوو ئەو شتەیە کە پرێز ئێسکارلین¹⁷ (١٩٧٣) وەکوو پاساوێکی سپیکیۆلاتیڤ و بیرۆزانە¹⁸ بۆ یەک بڕیاری سیاسی کردەکی ناوی دەبات کە بێبەرییە لە قەناعەت پێھێنانی لۆژیکی.

2. تاراندنە ڕەھەندییەکانی تیۆری مارکس

تێگەیشتنی مارکس لە سروشتی ھۆشیاریی مرۆڤ و لە شوێن ئەوە تێگەیشتنی لە ھۆشیاریی ئایینی وەکوو یەک ڕەنگدانەوەی پەتی لە واقیعە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە پانتاییی تێگەیشتن لە ژیانی ئینسان، زۆر تارێنەرانە و [تاکڕەھەند]ییە. لە ئەندێشەی ھاوچەرخدا، لە خوێندنەوە زۆر ڕەخنەگەر و پەڕگیر و کەمتر دۆگم و ڕێبازگرژەکان لە ژیانی مرۆڤی، تەنانەت لەناو مارکسیستەکاندا، پشت­ڕاستنەکراوەیی ئەو ھەڵوێستە تارێنەر و پاوانخوازە ئاشکرا دەبێت. بۆ وێنە قوتابخانەی “ئەندێشەی ڕەخنەیی” ناسراو بە قوتابخانەی فرانکفۆڕت کە لەسەر دەستی گرووپێکی جیاواز لە مارکسیستگەلی نوێ (لەوانە ماکس ھوورکھایمێر، تئۆدۆر ئادۆڕنۆ، ئێریک فڕۆم، ھێربێرت مارکووزە، لئۆ لۆڤێنتال، ئێرنێست بلۆخ، جۆرج لووکاچ و ھتد) لە فڕانکفۆرتی ئاڵمان دامەرزێندرا کە ڕوانین و بەرچاوگەیەکیان بۆ تێگەیشتن لە ژیانی مرۆڤی و ڕەفتار و ھۆشیاری گەشە پێداوە کە دژی مارکسیسمی ئۆرتۆدۆکس دەوەستێتەوە. ئەم کەسانە ئەگەرچی لە ڕەھەندێکی مارکسیستیدا دەجووڵانەوە بەڵام تێدەکۆشان بە توێژینەوە نە تەنیا لە ئابووری بەڵکوو لە تەواوی پەیوەندە مرۆڤایەتییەکان، پەرە بە میتۆدێکی داگرتر لە تێگەیشتنی مرۆڤ بدەن. لەم ڕووەوە ئەوان لەسەر سروشتی داھێنەرانەی ھەر ھەمووی زانستی مرۆڤی و چالاکی فەرھەنگی داکۆکی دەکەن و بەم شێوەیە لەگەڵ ئەو بۆچوونە مارکسیستییە کە زانست و فەرھەنگ بە زایەڵە و ڕەنگدانەوەی پەیوەندە ئابوورییەکان یان ژینگەی کۆمەڵایەتی دەزانن بە توندی دژایەتی دەکەن. ئەوان ھەروەھا ئاماژە دەکەن، توخمی دیالکتیکی یان کێشمەکێشی کۆمەڵایەتی کە مارکس باسی لێ دەکرد، ڕیشەی لە سروشتی خۆماکی و زاتی مرۆڤدایە. واتە ھاندەری ڕەخنەی شۆڕشگێڕانە لە پرۆسەی ئابوورییەوە سەرچاوە ناگرێت بەڵکوو نیشانەی جەوھەری، ڕەگداکوتاو و جیانەکراوەی بوونی مرۆڤە(Moltmann et al. 1974:124-126). کەوایە لەم دەسکەوتە ھاوبەشە دەتوانین ئەوە ھەڵێنجێنین کە ھەر جۆر تێگەیشتنێ لە مرۆڤ و ئایین کە تەنیا لە بەکارھێنانی تیۆری ئابووریی مارکس و ماتریالیسمی دیالکتیکی سەرچاوە بگرێت، جۆرێک لاوازی و ھەژاری تیۆریکی ھەیە و دەبێتە ھۆی دەسکاری و وێنەیەکی ناڕاست لە سروشتی مرۆڤ و جەوھەری ئایین، بەو شێوەی کە ئێمە ئەوانە دەناسین.

٢. ڕەتدانەوە ئێلاھییاتییەکانی تیۆری مارکس

تێگەیشتنێکی ڕۆشن لە سروشتی مرۆڤ بەو شێوەی کە بیرمەندانی ئێلاھیاتی ھاوچەرخ، ئێمە بەو جۆرە تێگەیشتنە ھان دەدەن، تەنیا شتێکە کە یارمەتی دەدات، چییەتیی سەرەکی و زاتی ئایین، قووڵتر لە پێدراوە دیاردەناسانەکان کە لە تێبینییە لاوەکییەکان بەدەست ھاتووە، بە ناخی بابەتەکەداڕۆ بچین. ئاسەواری ھاوچەرخ لە بیرمەندانێکی پسپۆڕ وەک شلایێرماخێر، ڕۆدۆڵف ئۆتتۆ و پۆل تیلیخ، ڕوونی دەکاتەوە کە تەوسیفی مارکس لە ئایین زۆریەک لەو شتانەی لەپێش چاو ناگرێت کە لە دروستبوونی ھۆشیاریی ئایینی ڕوو دەدەن، بەتایبەتی ھەستی ڕۆحانی مرۆڤ لە یەک واقیعی بەرزەجێ کە دێت بەسەر ئەودا، ئالێنگاری لەگەڵ دەکات، داگیری دەکات و زاڵ دەبێت بەسەریدا، بە جێگەی یەک دیھاوێژی ئابستراکت و خەیاڵی لە ئافرێندراوی خۆی. ئەم بیرمەندانە لە ڕووی زانستی پسپۆرانەیانەوە لە مەڕ ئەزموونەکانی ئایینی مرۆڤ بە شێوەیەکی ھاوبەش نیشانی دەدەن کە بەشێک لە ھاندەرەکانی پشتی سەری لەدواگەڕانی ئایینی مرۆڤ، ھەستی بەردەوامە بە شیمانەیی¹⁹ و ھەروەھا ھەست بە نابەسندەیی²⁰ و ناتەواوییە. ئەوان وا بەڵگە دەھێننەوە کە ھەست بە شیمانەیی بوون و ئەگەری لە ڕێز و وەج دانان بە واقیعێکی سەرەوەتر و بەرزەجێتر سەرچاوە دەگرێت کە لە پێشزەمینەی ئاییندا حەشار دراوە (Thrower, 1965, 1966: 46-47).کەوایە دەتوانین لەم شرۆڤانە ھەنگاوێک زیاتر ھەڵگرین و بەو دەرئەنجامە بگەین کە ئایین کارگێڕ و کارتێکەرێکی داینامیکە و لێکەوتەی کارێکی ئێختیاری ویست و خواست یان ڕەنگدانەوەی پێکھاتە کۆمەڵایەتیی سیاسیی ئابوورییەکان نییە بەڵکوو وەدیھاتن و تێگەیینی ھەستی زاتی و پێویستی مرۆڤە بە شیمانەیی و ئەگەرێتی و ڕۆحانییەت و مەلەکووت.

4.بەرتەکدانەوە و بەرھەڵست وێسانی ئەزموونی، دژی تیۆری مارکس

ھەندێک ڕاستیگەلی کۆمەڵایەتیی فەرھەنگی ھەیە کە دەتوانرێت لە بەرتەکدانەوە و بەرھەڵست وێستان دژی ڕوانگەکانی مارکس سەبارەت بە ئایین، ئاماژەیان پێ بکرێت. یەکەم بەرتەکدانەوەی ئەزموونی دژی ڕوانگە ئارمانجەشاری مارکس لە ھەمبەر کۆمەڵگای کۆمۆنیستییە کە لەویادا ھەموو جۆرە چەوساندنەوە و ستەمێک تەواو دەبێت و لە ئاکامدا ئایین بە ناچار بە مەرگی سروشتی دەمرێت. بە لەپێش چاوگرتنی ھەستی بەردەوامی شیمانەیی کە لە بنەڕەتەکانی ئاییندا حەشار دراوە، دەتوانین لەو ئیدعایەی مارکس دڕدۆنگ بین و گومان بکەین کە دەڵێت کۆمەڵگا، بە پێکھاتەیەکی دروست و حەساوییەوە، دەتوانێت ئەو شتەی ئایینە نەریتییەکان وەدییان ھێناوە، وەدی بھێنێت. پرسیارگەلێک کە ئێمە دەتوانین ھاوڕا لەگەڵ جی ئەی سراوێر²¹( ١٩٦٦) بیھرووژێنین: ئایا کۆمەڵگا دەتوانێت بەسەر ھەستی شیمانەیی و ئەگەرێتیی مرۆڤدا فایەق بێت؟ یان ئایا پەروەردە و زانست دەتوانێت بە تەواوی مرۆڤ لە ھەست بە ڕێز و وەج لێنان خەڵاس بکات؟یان ئایا سروشتی مرۆڤ بە جۆرێکە کە بکرێت قووڵترین نیاز و ئارەزووەکانی تەنیا لە یەک کۆدەقی کۆمەڵناسانەدا جێبەجێ بکرێت(٤٨). مارکس ناتوانێت تێ­بگات نیازە تاکەکەسییەکان بۆ وەدی­ھاتن، وەھا ھێزێکی سەپێنەر و پێویستییان ھەیە کە پەیوەندە کۆمەڵایەتی و نێوان­تاکییەکان ناتوانێت جێبەجێییان بکات. ھەڵگەڕانەوە و چەمھەڵگری، ژیاندنەوە و بووژانەوەی بزووتنەوە و ئالتێرناتیڤە ئایینییەکان تەنانەت لەنێو نەتەوە کۆمۆنیستەکان ناواقیعی­بوونی ئەم ئیددعا دەسەلمێنێت. دەیڤید لەین²² لە توێژینەوەی تێر­وتەسەل و بە وردەڕیشاڵی خۆی سەبارەت بە کۆمەڵگای شۆرەوی پێشوودا دەبێژێت: «ئەگەر چی ئایین لەوانەیە زاڵییەتی وەھای لە نێو ئاپۆرەی خەڵکدا نەبێت بەڵام شایەت و بەڵگەگەلێک ھەن کە نیشانی داوە ئایین بەرخۆدان و چەمھەڵگرییەکی دیار و تایبەتی لە ھەمبەر کۆمۆنیسم ھەبووە». ئەگەر چی بێ گومان مەسیحییەتی ڕێکخراوەیی بە ھۆی سیاسیەتی چینی دەستەبژێری حاکم ڕوو لە نزم­بوونەوەیە، “لەین” بە مەزەندەیەک ئاماژە دەکاتکە ژماری مەسێحییەکانی ئۆرتۆدۆکسی تەعمیددراو لە ماوەی ساڵەکانی ١٩٤٧ ھەتا ١٩٥٧، نەوەد مێلیۆن کەس بووە کە بە وتەی ئەو نزیکەی ھەمان ژمارە لە ساڵی ١٩١٤دایە. ئەو لە درێژەدا دەبێژێت، ئایین لە ڕووسیا «تەنیا ئاسەواری پاشماوەی سەردەمی پێشاکۆمۆنیسم نییە» بەڵکوو«سەرباری دژایەتیی فەرمی، بەردەوام بزاڤە چووکە ئایینییەکان لە حاڵی گەشە و نەشەدان»Haralambos and Heald1980:463). کەوایە مومکینە ئێمە لەگەڵ ژاک مارتیندا لە کتێبی “مافەکانی مرۆڤ و یاسا سروشتییەکان” ھاودەنگ بین کە دەبێژێت «مرۆڤ، نھێنی و ڕازگەلێکی ھەیە کە لە گرووپ ھەڵدێت و دەرباز دەبێت  و توانا و ئەرکێکی ھەیە کە گرووپ ناتوانێت ئەوە لەخۆ بگرێت». (qtd in Thrower 1965, 1966: 48).

زیاد لەمانە گەشبینییە یوتوپیاییەکانی مارکس لەسەر ئەوەی کە کۆمەڵگایەکی شیاو و بەتەکووز دەتوانێت خۆی بە سەر خراوییەکانیدا فایەق بێت، نەبوونی ئاشکرای مەعریفە لای مارکس لە خراوە و شەرارەتی زاتی مرۆڤ لەقاو دەدات. تەنانەت لە وڵاتە کۆمۆنیستییەکانیشدا ھەر ئەو فۆرمە نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییانە بەرتەکدانەوەی خەسارگەلی کۆمەڵایەتی وەکوو خۆپیشاندانی خوێندکاران و ھتد، ئەوندە زۆرە کە دەتوانین بە ڕاشکاوی بڵێین کە مارکسیسم بە شێوەیەکی جیاواز بە مرۆڤباوەری مارکس خەیانەتی کردووە. ئەم خاڵە لە کتێبێکدا وەکوو «خوا شکستی خوارد» نیشان دراوە، لەو جێگەدا کە دەستەیەک لە نووسەران باس لە ناھۆمێدی شێنەیی و بەرەبەرەی خۆیان لە کۆمەڵگا کۆمۆنیستییەکان دەکەن. ئەوان نیشانی دەدەن بەڵێن و چاوەڕوانی جیھانێکی باشتر لە ئاکامی شۆڕشی سیاسیدا، ھێشتا وەدی نەھاتووە و ھۆمێدکی کەم یان ھیچ ھۆمێدێک بە کۆمەڵگای بێ چینایەتی و ئازاد، بەو شێوەی مارکس پێشبینی دەکرد تەنانەت لەو وڵاتانەیدا کە کۆمۆنیسم بۆ ماوەیەک تاقی کراوەتەوە، نەھاتووەتەدی(qtd in Thrower 1965, 1966: 48). ئیمە دەتوانین ھاوڕا لەگەڵ سرۆوێر(١٩٦٥, ١٩٦٦) بەو ئەنجامە بگەین کە کۆمەڵگای کۆمۆنیستی ھێشتا بەپێویست «کۆمەڵگایەکی بەشەرییە کە ھەموویان لە حەقێقەتدا بەشەرن» و بەپێی ئەوەی کە «کۆمەڵگا ناتوانێت سوروشتی تایبەت بە خودی مرۆڤ ڕازی بکات» مارکسیستەکان دەبێت دەست لەناو دەستی بیرمەندانی ئایینی لە گەڕانێکی ھاوبەشدا بن …بۆ پەیا کردنی بوون­ناسییەکی گونجاو کە لەوانەیە بەشەر باشتر جێگە­و­پێگە بگرێت»(49).

لە ڕوانگەی مارکسەوە، ئایین نە ­تەنیا ھەرگیز ناتوانێت ئەمرازێک بێت بۆ شۆڕشگێری کۆمەڵایەتی، بەڵکوو دەبێتە بەربەست و لەمپەر لە بەرامبەر تێکۆشانی پرۆلیتاریا بۆ ڕاپەڕین.

ئاخرین و پەیوەندیدارترین بەرتەکدانەوەی ئەزموونی، دژی باوەڕە زۆر ناسیاوەکانی مارکسە کە ئایین وەکوو وێنەی سەرئاوەژوو یان ڕەنگدانەوەی کۆمەڵگا و تەریاکی جەماوەر، مرۆڤکوژە و ھێزە داھێنەرەکانی مرۆڤ بە کەم دەگرێت و سووکایەتییان پێ دەکات. لە ڕوانگەی مارکسەوە، ئایین نە ­تەنیا ھەرگیز ناتوانێت ئەمرازێک بێت بۆ شۆڕشگێری کۆمەڵایەتی، بەڵکوو دەبێتە بەربەست و لەمپەر لە بەرامبەر تێکۆشانی پرۆلیتاریا بۆ ڕاپەڕین. کەوایە بە باوەڕی مارکس ھەر جۆرە گۆڕان یان شۆڕشێکی بەرچاوی کۆمەڵایەتی و پێکھاتەیی، ناچارە دەبێت ئایین بنبڕ بکات. ئەم ڕوانگە مارکسیستییە بە ئایین، لە بۆچوونی ھەڵە و ڕێ­گوم­کەری مارکس لەمەڕ خودای دژە ڕزگاری و پێشکەوتنی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت.بەڵام حەقێقەتە ئەزموونییەکان بە پێچەوانەی ھەڵوێستی مارکس نیشانی دەدەن کە ئەو خودایەی کتێبی پێرۆزی مەسیحییەت دەینوێنێتەوە، ئەیھەویست کە ڕزگاری و پێشکەوتنی مرۆڤ بەھێز بکات. یەکێک لەو نموونانە ڕووداوی سیفری کۆچە²³. کاریگەریی کۆمەڵایەتیی پێغەمبەرانی عەھدی قەدیم وەکوو ئەشعییا، میکا، ئامووس و حەوارییەکانی ھەوەڵین، نیشانەی پرسیارێکی ئەزموونی لە ئیعتیباری ھەڵوێستی مارکس ساز دەکات. لە ڕەتدانەوەی ڕوانگەی مارکس بە خوا، وەکوو تەنیا ڕوانگەی مومکین، دەتوانین لەژێر تیشکی توێژینەوە ئەزموونییەکان نیشانی بدەین کە ئایین زیاتر لەوەی ئەفیوون بێت، ھاندەری ڕزگاری بووە و خودا زیاتر لەوەی دژی ڕزگاری بێت ڕزگاریدەری سەرترە.

ئەگەرچی ئەو ئایینەی وا مارکس لە سەردەم و کۆمەڵگای خۆیدا لەگەڵی ڕووبەڕوو بووە، تەقریبەن بە تەواوی لەگەڵ نەزمی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری [ ئەو شوێن­کاتە]ئەم­ئەوھەوی²⁴ بوو و وەکوو دەستەبەری پیرۆزی دۆخی زاڵ کاری دەکرد، بەڵام دەتوانرێت چاوەڕوانی ئەوە بکرێت کە مارکس یەک توێژینەوەی بەراوەردکارانەی کۆمەڵایەتیی مێژوویی سەبارەت بە نەزمی ئایین جێ­بە­جێ بکردبایە تا ڕوونی بکردایەتەوە، ئایا ئایین لە ھەموو شوێن­کاتێکدا ھەر ئەو ڕۆڵە ڕەواییدەر و فەلەجکەرەی پیشان داوە. خوێندنەوەیەکی بە بایەخی لەو جۆرە کە دواتر لە سەر دەستی ماکس ڤێبێر و ئێمیل دوورکەیم، ئەریک فرۆم و ئێرنست بلۆخ جێبەجێ بوو، نیشانی دەدات کە ئەنجامگیرییەکانی مارکس تەنیا لە ھەندێک لە ڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکانی ئایین ڕەوایی ھەیە. ماکس ڤێبێر ئەو ڕوانینە مارکسیستییە ڕەت دەکاتەوە کە سیستەمی ئابووری ھەمیشە دەبێتە ھۆی بیچم گرتنی ئایین. ڤێبێر زۆر جیددی باوەڕی وایە کە ئەم قسە ھەمیشە دروست نییە. ئەو لەوە دەکۆڵێتەوە کە سەردەمگەلێک ھەبووە کە لەو کاتەدا ڕەھەندە ئایینییەکان سەرچاوەی ڕەخنەگەلی کۆمەڵایەتی بوونە و بە پێشنیاز­کردنی بەرچاوگەیەکی نوێ بە شێوەیەکی کردەیی لەسەر گۆڕانکاری فەرھەنگ و کۆمەڵگا کاریگەریان داناوە. ڤێبێر(١٩٦٨) نیشانی دەدات کە ئایین ھەرگیز، بەس تەنیا و تەنیا ڕەنگدانەوە و ڕەوایی­بەخشی کۆمەڵگا نییە بەڵکوو نەریتەکانی، ماکگەلێکی ڕەخنەیی و داھێنەر لە خۆ دەگرن. کەوایە ئەو ئاوا ئەنجامگیری دەکات کە دەست پەیا کردن بە گشتاندنگەلێکی خێرایی لەمەڕ کارکەردی کۆمەڵایەتیی ئایین، ئیمکانی نییە بەڵکوو لە ھەر نموونەیەکدا خوێندنەوەی زۆر بە وردەڕیشاڵی دەوێت.(124-126). ھەر لەو بوارەدا ئێمیل دۆرکەیم بە توێژینەوە کۆمەڵناسانەکانی خۆی داکۆکی دەکات لە سەر ئەوەی کە ئایین نە تەنیا شەرعییەت بەخش نییە بەڵکوو دژی نەزمی کۆمەڵایەتیی شۆرش دەکات. ئایین لەگەڵ ئەوەی سەقامگیری کۆمەڵایەتی²⁵ ساز دەکات و لە بەرامبەر داھێزانی ھێزەکانی، پشتیوانی لە کۆمەڵگا دەکات، دەبێتە ھۆی دەستەبەرکردنی رەخنەی دۆخی کۆمەڵایەتیی زاڵ و ھێزگەلێکی بەھێز بۆ گۆڕان و چاکسازیی کۆمەڵگا چێ دەکات(470).

توێژینەوەکانی ئێریک فرۆم سەبارەت بە ئایینەکانی جیھان نیشان دەدات کە ڕەخنەی ڕادیکاڵی مارکس لە ئایین، ئەگەر چی لە بنەڕەتەوە، لە ڕەھەندی مرۆڤخوازانەی ئەو بۆ ڕزگاری مرۆڤ ھەڵدەقۆڵا بەڵام واقیعی ئایین لە بەین نابات. ئێریک فرۆم لە ڕووی خوێندنەوەکانییەوە جیاوازی دادەنێت لەنێوان ئایینی ئۆتۆریتەخواز و نامۆکەر، لەگەڵ ئایینی مرۆڤخواز و ڕزگاریدەر. لەم ڕاستییەوە بەو ئەنجامە دەگات، سەرەڕای ئەو ڕەھەندە “خەسارناسانە” و “سەرکووتکەرانە”ی ئایین، رەھەندگەلێکی شیفابەخش و ساڕێژکەر و مرۆڤانەیش بوونی ھەیە کە بە ھیچ ڕەخنەیەکی نەرێنی بێ ئێعتیبار نابن. ئەو بەڵگە دەھێنێتەوە کە ئەو بەرنامە گەشەی مرۆڤییانە وا مارکس خۆی بۆ تەرخان کرد، واتە لە بنھێنانی ڕەنجگەلی مرۆڤی لێکەوتەی ستەم، ڕزگاری مرۆڤایەتی حەقێقی لە واقیعی درۆیین یان ھۆشیاری سەپێندراو لەلایەن پێکھاتەی زاڵەوە، دادپەروەری و بەرابەری و ھتد، “کاکڵەی ئەخلاقی” ھەموو ئایینەکانی جیھانن. فرۆم بەو ئەنجامە دەگات ، لە کەناری ماکگەلێک کە دەبێتە ھۆی نامۆییی مرۆڤ لە سەرچاوە حەقێقییەکانی مرۆڤ، ھێشتا رەھەندگەلێکی ئایینی ھەیە کە «توانستی بوون بە مرۆڤێکی تەواوتر، دەگوازنەوە بۆ مرۆڤ»(qtd in Baum, 1975: 92).

لە کۆتاییدا ئێرنێست بلۆخ، سەرەڕای ئەوەی مارکسیستێکی ئاتێئیست بوو، لێکۆڵینەوەیەکی نادوگماتیک ڕەچاو دەکات کە نیشانی دەدات، بە پێچەوانەی ڕوانگەی مارکس بۆ چەمکە مەسیحییە پەسڵانناسی²⁶یەکان کە سەر بۆ ئاسمان دەکێشن، نامۆ دەکەن و دژی شۆڕشن، ئەم چەمکانە زیاتر “حەقێقەتێکی یوتۆپیایی و گۆڕانخواز” دەبەخشێتە ئامۆژگارییەکانی مەسیحییەت(qtd in Baum, 1975: 274). توماس مۆینز(١٩٦٩)، ئەو فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییە گەورە، لە کتێبی شارەزایانەی خۆیدا “ئێلاھیاتی شۆڕش“²⁷ لە ھەڵوێستێکی مارکسییستیانەی نادوگماتییانە، لە پێوەندی نێوان بابەتگەلی پەسڵان ناسی و سیاسەت دەکۆڵێتەوە و ڕۆشنی دەکاتەوە ئامۆژەگەلی مەسیحییەت سەبارەت بە ژیانی ھەرمان و ئەبەدی، بە ھەر فۆڕمێک بێت واتای سیاسیی ھەیە و لە ھەندێک نموونەدا کاریگەریگەلی سیاسی لە خۆ بەجێ دێڵێت. ئێرنێست بلۆخ ڕوونی دەکاتەوە کە شیکاری سیاسی و کۆمەڵایەتی بە تەنیایی ناتوانێت ڕەوتی بزووتنەوە شۆڕشگێرانەکان لە درێژاییی سەدەی شازدەی ئاڵمانی‌دا شرۆڤە بکەن، مەگەر ئەوەی ھاوڕا بێت لەگەڵ لێکۆڵینەوەی ئایینی ڕادیکاڵ، بە تایبەت ئەو ئامۆژیاریەی تۆماس مۆینزر. ئەو ھەروەھا لەسەر ئەو باوەڕەیە، پەرەسەندنی جموجووڵ و شڵەژاوییە کۆمەڵایەتییەکان و گەشەسەندنی ڕاپەڕینی جووتیاران بێ لەپێش چاو گرتنی ئەو بزووتنەوە ڕادیکاڵە، لە ھەمان کاتدا بە ڕەچەڵەک ئایینی و ئامۆژیاریەکەی تۆماس مۆینز، وەڵام نادرێتەوە. ( qtd in Baum, 1975: 277-278).

ئەنجام

لەم گەشتوگوزارەی ئێمەدا لە توێژینەوە ئەزموونییەکان، دەتوانین بە ئاماژە بەم خاڵانە ئاوا ئەنجامگیری بکەین، ئایین بەردەوام و بەناچار دیاردەیەکی ئاڵۆزە و خاوەنی ڕەھەند و لایەنگەلێکی جۆراوجۆرە کە ھاوکات لەگەڵ یەک کار دەکەن. لەحاڵێکدا ئەگەری ئەوە ھەیە بتوانین ڕەھەندگەلی نامرۆڤانە و ھێزبڕی ئایین کە بەرھەمی توخمگەلی کۆمەڵایەتییە، دەست­نیشان بکەین، بەڵام لە ھەمان حاڵدا نابێت ڕەھەندگەلی داھێنەر، نامۆیی­بڕ و ڕزگاریدەری ئایین بە فەرمی نەناسین. رەھەندگەلێک کە ڕۆچوونی ژنان و پیاوان بەنێو مرۆڤایەتی خۆیاندا قووڵتر دەکات و خولیای نەزمێکی کۆمەڵایەتی مرۆڤانەتر بەھێز دەکات.(Baum, 1975: 39).

ئەمرۆکە لە زۆریەک لە کۆمەڵگاکان، کلیسا، پیاوانی ئایین و جڤات و ئەنجومەنە ئاینییەکان لە پرۆسەی ڕزگاریدا بەشدارییان کردووە. ئەو دەروەستییە ئایینییەیە کە دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی بزووتنەوەیەکی ناسیاو لە ژێر ناوی “ئێلاھیاتی ڕزگاری”.مارکس نووسینە کۆمەڵناسانەکانی خۆی لە خوێندنەوەی ئاییندا وەکوو بەربەست و لەمپەرێک بۆ ڕزگاری بەشەر بە ئەنجام گەیاندبوو. کەواتە وادیارە مارکس ئەوندە بە بینراوەکانی خۆی لە ڕۆڵی “خەساربار” و “ نەخۆشی­زێیی”“²⁸ ئایین پەرچەکردار نیشان دەدات کە ڕۆڵی ڕزگاری­بەخشی و دەرمانی ئایین، بە تەواوی لە کیس دەچوێنێت. ئەو نەتوانینە لە ناسینیی ڕەھەندگەلی بە ئاشکرا مرۆڤساز لە ئایینەکانی جیھان بە گشتی  و ئایینی مەسیحییەت بە تایبەتی، سەرسەختییەکی یەکجار کوێرکوێرانەیە لە قەبووڵ کردنی حەقێقەتگەلی ئەزموونی ڕۆشندا. سەرەڕای ئەمانە تەنانەت ئەگەر مارکس نەیتوانیوە ئەم ڕەھەندگەلە لە ئایینەکانی زەمانەی خۆیدا ببێنێت، دەبوایە، ئەگەر تەنانەت ھیچ بەڵگەیەکی دیکەیش نەبوایە، بە پێی ڕوانگەی دیالکتیکی خۆی بۆ مێژوو، پێشبینی ئەوەی بکردایە کە ئایین بۆ خۆی دەتوانێت ڕووەو ئاراستەیەکی ئەرێنی بڕوات و ئەمە وێدەچێت لە نووسراوەکان و ڕەخنەکانی خودی مارکسداھاتبێت. نەتوانینی مارکس لە پێشبینی ئەو گۆڕانە، ئەو دەکێشێت بۆ لای بەرھەمھێنانی شتێک کە ھۆڵێنوێگێر²⁹(١٩٧٣) ناوی دەنێت “ پێشگۆیی خۆتێکدەر“³⁰ واتە ئەو پێشگۆییەی کە دروست لە ئاو دەرنەھات چونکە خەڵک لە ئاکامی ھەمان پێشگۆییدا ڕوانینی خۆیان گۆڕیوە(136).

References

.Haralambos, Michael and Heald, Robin,(1980). Sociology: Themes and Perspectives Slough:

University Tutorial Press

.Lewis, John. (1975,June). “Marx and Religion” New Humanist. 91(2): 34-37

Marx, Karl and Frederick Engels. (1940). The German Ideology.New York: International

Publishers

Feuerbach, Ludwig. (1957). The Essence of Christianity. New York: Harper & Row

Lenin, V. I. (1965). On Religion. Moscow: Progress Publishers

Marx, Karl.(1964). Early Writings Trans by T. B. Bottomore New York: McGraw-Hill

Marx Karl and Engels, Fredrick. (1975). On Religion Moscow: Progress Publishers,

Baum, Q. Gregory. (1975). Religion and Alienation. A Theological Reading of Sociology. New

York: Paulist Press.

Yunger, Milton J. (1970). Scientific Study of Religion. New York: Macmillan Publishing

Perez – Esclarin, Antonio. (1974). Atheism and Liberation. London: SCM Press

Pinnock,Clark H. (1980). Reason Enough: A Case for the Christian Faith Exeter: The Paternoster

Press

Morris, Brian. (1986, Spring)”Erich Fromm: The Radical Humanist” New Humanist 10(2): 3-8

Thrower, J. A. (1965, June). “Karl Marx on Religion – Part 1” The Ghana Bulletin of Theology 2

(8): 30-34

Banks, Robert (1973, Dec). “Religion As Projection: A Reappraisal of Freud‟s Theory” Religious

Studies 9,(4): 410-415.

.

Moltmann, Jurgen et al (1974) ed. Religion and Political Society. New York: Harper & Row

Publishers

Thrower, J. A. (1965, Dec, 1966, June) “Karl Marx on Religion – Part II” The Ghana Bulletin of

Theology. 2(9210): 46-47

American Journal of Social Issues & Humanities Vol.1 No.2. (Nov.2011)

©AJSIH Vol.1 No.2. (Nov.2011) 50-81 Uchegbue | 80

Weber, Max. (1968). The Sociology of Religion. Trans by E. Fischoff . Boston: Beacon Press

Durkheim, Emile. (1968) The Elementary Forms of Religious Life New York: Free Press

Hollenweger, W. J (1973, February). “Karl Marx (1818 – 1883) and His Confession of Faith” The

Expository Times LXXXIV (5):! 30-136.

سەرچاوە: گۆڤاری2011 American Journal of Social Issues & Humanities

پەراوێزەکان

The post ھەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەیی تیۆری مارکس سەبارەت بە ئایین appeared first on ژنەفتن.

واڵتەر بنیامین بەهۆی بێزاربوون و ناڕەحەتبوونی لە ناڕوونی و لێڵییە تیۆلۆژیا و ئیلاهیاتییەکانی کۆمەڵە نهێنییە ناوبراوەکە، هەندێک ڕەخنەی خۆی پێشکەش کردین کە لە شیکاریی خۆیەوە بۆ گەشەی ڕۆشنبیریی بۆرژوازیی ئەڵمانییەوە سەرچاوەیان گرتبوو، واتا لە «سەرهەڵدان و بەرزبوونەوەی کۆڵەکە میتافیزیکی و سیاسییەکانی ئەو شتەی مەحاڵە شان بە شانی ناکۆکییەکانی کۆمەڵگەی پیشەسازیی سەرمایەداری بگواسترێنەوە و لەگەڵ ئەو کۆمەڵگەیەدا بگونجێن»، ئەو شتانەی هەرێمێکی دەروونی و ڕۆحییان ئاوەڵا کردبوو کە بە کەڵکی نازیزم دەهات. هەر لێرەوە بوو هەوڵی دەدا شیکارییەکەی خۆی بەسەر هەلومەرجی ئێمەشدا پیادە بکات. بە شێوەی جۆراوجۆر داوای لێ دەکردین بەرانبەر بەم «نقوومبوونە» بووەستینەوە؛ سەرەڕای دەرکەوتە و دیاردەی نەگونجاوێتیی کورتنەکراوەمان، مەترسیی ئەوەمان لەسەر بوو خەریکین چاوشارکێ و سەرەتاتکێ لەگەڵ «ئێستاتیکای پێش-فاشیستیی»دا دەکەین. لە بەکارهێنانی ئەم ستایلە ڕاڤەکارییەیدا بنیامین بەقووڵی کەوتبووە ژێر کاریگەریی تیۆرەکانی گیۆرگ لۆکاچ، تا بتوانێت بەسەر ناخۆشی و نائارامییەکانی خودی خۆشیدا زاڵ ببێت، و هەوڵی دەدا لە ناوەوەی ئەم مەتەڵەدا پەرژینێکمان بۆ دروستکات تا بمانپارێزێت.

لەم خاڵەی شیکارییەکەیدا کە پێشگریمانەکانی لەگەڵ بنچینەکان و مێژووی سەرەتای گروپە یەک بەدوای یەکەکانی بریتۆن و پاشان باتای، بەتایبەت کۆمەڵەی نهێنییدا نەدەهاتنەوە، نەدەکرا بە ڕێککەوتن بگەین. لە بەرانبەردا زۆر سەختگیرانەتر سەبارەت بە ڕەسەنترین قووڵاییی ڕوانینی ئەو، خستمانە ژێر پرسیارەوە، واتا، ڕوانینی کەسیی خۆی چییە بەرانبەر بە نوێبوونەوە و سەرهەڵدانەوەی ڕوانگەی «فالانستەری» [تیۆری شاڕڵ فۆریە بۆ کۆمەڵی هاوبەش-وەرگێڕ]. هەندێک جار سەبارەت بە فالانستەریزم وەک جۆرێک «ناواخنگەرایی» (esotericism) «هەم ئیرۆتیکی و هەم پیشەکاری» بۆمان دەدوا، شتێک لە ناوەوەی تێگەیشتنە ڕوون و ڕاشکاوە مارکسیستییەکانی ئەودا هەن. خاوەندارێتیی هاوبەشی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان ڕێگە بۆ ئەوە خۆش دەکات کۆمەڵگەیەک شوێنی چینە کۆمەڵایەتییە هەڵوەشاوەکان بگرێتەوە کە لە داهاتوودا بە چینە کاریگەرەکان دەناسرێتەوە و لە قەڵەم دەدرێت. بەرهەمهێنانێکی پیشەسازیی ڕزگارکراو، نەک بەرهەمهێنانێکی کاریگەرانە بەپاشکۆکراو، ڕێگە خۆش دەکات فۆرمەکانی بدرەوشێنەوە و خۆی ئاڵوگۆڕەکانی ڕێک بخات، بەو مانایە کار لە هاوپەیمانێتییدا لەگەڵ ئارەزووە تێرنەبووەکان ئەنجام دەدرێت و ئیتر کار لەوە دەکەوێت پاداشتێکی سزادەرانە و ئەشکەنجەکارانەی کرێکاران بێت.

تێبینیی وەرگێڕ: ئەم تێبینییە چڕەی کلۆسۆڤسکی لەوەوە هاتووە کە بنیامین لە سەروبەندی ١٩٣٣ تا ١٩٣٦ لە پاریس چاودێریی ڕۆشنبیرانی فەڕەنسی دەکرد بزانێت لە کوێدا ئەو تێما مێتافیزیکی و ئەفسانەیییانە و بەئێستاتیکاییکردنی ڕووداوە واقیعییەکان و توندوتیژی دووبارە دەبنەوە، ئەو تێما و ناوەرۆکانەی لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەدا، ڕێگەیان بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە ئەڵمانییەکان خۆش کردبوو. بنیامین و ڕۆشنبیرانی دیکەی ئەڵمانی، بەتایبەت چەپە هەڵاتووەکان، پێشتر چاودێریی ئەوەیان کردبوو چ ئەفسانە و فەلسەفە و میتافیزیکێک کۆمەکی نازیزمی کردووە. کلۆسۆڤسکی کە خۆی وەرگێڕی بەرهەمەکانی بنیامین بووە بۆ زمانی فەڕەنسی و ساڵی ١٩٣٥ وتاری «کاری هونەری لە سەردەمی بەرهەمهێنانەوەی تەکنیکیدا» وەردەگێڕێت بۆ فەڕەنسی، ئاشنای یەکەم تێزی وتارەکەیە کە تێیدا هاتووە «نابێت هیچ بڕگەیەکی ئەم نووسینە خزمەت بە فاشیزم بکات، چونکە تیۆرەکانی دیکە تا ئێستا هەموویان یان خزمەتیان بە فاشیزم کردووە یان لە بەرانبەریدا شکستیان هێناوە»، بیست ساڵ دواتر کراکاوەر کتێبی «لە کالیگارییەوە بۆ هیتلەر: مێژووی سایکۆلۆژیی فیلمی ئەڵمانی» دەنووسێت و دەڵێت یەکەم فیلمی کابینەکەی دکتۆر کالیگاریی تا فیلمی سەرکەوتنی ئیرادەی لێنی ڕیفنشتال، لە ماوەی سیانزە ساڵدا، هیچ نەبوون جگە لە ئامادەکردنی سایکۆلۆژییانەی کۆمەڵگەی ئەڵمانی تا لە ١٩٣٣دا هیتلەر لە باوەش بگرن. گیۆرگ لۆکاچ کتێبی «وێرانبوونی عەقڵ» لە ١٩٥٤دا دەنووسێت و دەڵێت فەلسەفەی ئایدیالیزمی ئەڵمانی لە شیللینگەوە تا هایدیگەر ڕێگەخۆشکردن بووە بۆ گەشەسەندنی بیر و بکەری فاشیستی. ئەوەی جێگای ئاماژەیە کلۆسۆڤسکی لەم نووسینەدا، باس لەوە دەکات کە بنیامین لەژێر کاریگەریی لۆکاچدا ڕەخنەی لە ئەوان گرتووە، بەتایبەت «ئێستاتیکای پێش-فاشیستی»، کلۆسۆڤسکی لە ١٩٦٩دا ئەم تێبینییەی نووسیوە، بنیامین لە ١٩٤٠دا خۆی کوشتووە و لۆکاچ لە ١٩٥٤دا کتێبەکەی نووسیوە، ناڕوونییەک لە ئاماژە زەمەنییەکاندا هەن و کلۆسۆڤسکی هیچ ڕوونکردنەوەیەک نادات. بڵێیت پێش ئەوەی کتێبی «لەدایکبوونی عەقڵ» لەلایەن لۆکاچەوە نووسرابێت، بنیامین ئاشنای ناوەرۆکەکەی بووبێت، یاخود ئەوە بنیامین خۆشی پێش کتێبەکەی لۆکاچ بەم بیرۆکانە گەیشتووە؟

ئەوەی کلۆسۆڤسکی دەیەوێت ئاماژەی پێ بکات، و بەرگری لە گروپەکەیان بکات لە بەرانبەر ڕەخنەکانی بنیامین، یان زەنگەکانی مەترسی، ئەوەیە کە بنیامین خۆشی بەدەر نەبووە لەوەی پەنا بۆ هەندێک میتافیزیک و خەیاڵ ببەستێت، بەتایبەت وەک دەزانین بنیامین قووڵ کاریگەر بووە بە شاڕڵ فۆریە، ئەمە ئەو شتەیە کلۆسۆڤسکی دەیەوێت ناڕاستەوخۆ و بە نهێنیی بڵێت ئەگەر ئێمە بەهۆی کاریگەربوونمان بە فەنتازیا میتافیزییکییەکانی فەلسەفەی ئایدیالیزمی ئەڵمانی، خەریکین «سەرەتاتکێ لەگەڵ ئێستاتیکای پێش-فاشیستییدا دەکەین»، ئەوا خۆ فالانستەریزمی فۆریەش هەر خەیاڵییە. بەڵام دەشڵێت کە بنیامین لەمەدا خۆی بە قەرزارباری مارکس دەزانێت تا فۆریە، جگە لەوەش، دەزانین، مارکس خۆی، سەرەڕای ڕەخنە زۆرەکانی لە شاڕڵ فۆریە، ئەو بە پێشینەی خۆی دەزانێت و ئەوەش دەزانین ڤیشییەکانی فەڕەنسا، هیتلەرییەکانی ئەڵمانیا و موسۆلینییەکانی ئیتاڵیا، ڕقێکی زۆریان بەرانبەر بە فۆریە هەبوو، کەواتە با بپرسین: بڵێی نیشانەی تیرەکەی کلۆسۆڤسکی هەڵە بێت؟

سەرچاوەی وەرگێڕان:

لەم جۆرناڵەدا بە ئینگلیزی بڵاو بووەتەوە و ئەندریو مەک گێتیگەن لە فەڕەنسییەوە کردوویەتی بە ئینگلیزی:

Peixoto, Renato Amado. (2020) Abismo. História da Historiografia: International Journal of Theory and History of Historiography, 13.

The post لەنێوان «کاڕڵ مارکس و شاڕل فۆریە»دا appeared first on ژنەفتن.

ئایا مامەڵەی تاکەکان هەمان مامەڵەی سروشتە؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە ژان پۆل سارتەر لە کتێبی “بوونگەرایی ڕێبازێکی مرۆڤانەیە” دەڵێت: ‘هەموو دیاردەکانی نێو ئەم جیهانە بۆ مرۆڤ دەبنە بابەت، چونکێ مرۆ دەتوانێت بە ویست و سەربەستانە مامەڵە لەگەڵ دیاردەکان و کەلوپەلەکانی دەوروبەری خۆی بکات، بۆ نموونە: قەنەفە کە شوێنی دانیشتن و پشوودانە، مرۆ دەتوانێت لە یەک کاتدا لە سەری دابنیشێت یان بیسووتێنێت یان بیشکێنێت، مرۆڤ ئازادە چۆن مامەڵەی لەگەڵدا بکات، بەڵام ئەمە بۆ مرۆڤێک پێچەوانەیە، چونکە مرۆڤ بۆ مرۆڤ نابێتە کاڵا و بابەت بەو پێیەی مرۆڤ خوودانی هۆشیاری و هەست و ئاگایییە، چونکە لە حاڵەتی بە کاڵا سەیرکردنی هاوڕێ یان هاوسەر ئەگەری بەریەککەوتن و توندوتیژی لێ دەکەوێتەوە ئەمەش دەبێتە هۆی تێکچوون درزکەوتنە نێو پەیوەندییەکان و دووریش نییە ئازاری جەستەیی لێ بکەوێتەوە.”
بە یاریدەی ئەم تێڕوانینەی سارتەر، ئەگەر بمانەوێت خوێندنەوەیەکی پراگماتی بۆ سایکۆلۆجیا و بیرکردنەوەی تاکی کوردی بکەین، دەبێت پۆڵینیان بکەین بە سەر دوو جۆردا:
جۆری یەکەم: تاکی ونبوو یان خامۆش: وەک مارتن هایدیگەر فەیلەسووفی ئەڵمانی و یەکێک لە ڕابەرانی قوتابخانەی بوونگەرایی بە بوونی ناڕەسەن وێنای دەکەن، ئەوانەن کە کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی کەسانی ترەوە و خاوەنی هیچ بیرکردنەوەیەکی ئازادانە و سەربەستانە نین، تواونەتەوە لەناو کەسانی دەورووبەر و کۆمەڵگادا، پاپەندن بە کولتوورو نەریتەکان و هەموو ڕێسا کۆمەڵایەتییەکانەوە، لەبریی ئەوەی خۆیان بیر بۆ خۆیان بکەنەوە، بەپێچەوانەوە کەسانی تر بیریان بۆ دەکەنەوە و خاوەنی هیچ هەڵبژاردنێک نین، ئازاد و سەربەست نین، دەبنە بابەت بۆ کەسانی تر و وەک کاڵا و کۆیلە مامەڵەیان پێوە دەکرێت. لەبریی ئەوەی ببنە ئامانج بەپێچەوانەوە دەبنە ئامراز، دەبنە پڕۆژەی جڤاک، ئەم جۆرە بوونە بەردەوام میزاجییە و هەر جارەی لەسەر هەوەسێکن و ناتوانن ببنە خاوەنی بیرکردنەوەیەکی نەگۆڕ و جێگیر بەردەوام کەسێکی ڕاڕا و دوودڵ، دڕدۆنگ و نیگەرانن، مرۆڤانێکن کاریگەریی مێژوویان لەسەرە، هێشتا لەناو ڕەوڕەوی مێژوودان ناتوانن بێنە دەرەوە لە مێژوو، بەڵکوو مێژوو ئایندە و داهاتووشیان قۆرخ کراوە، بەمەش دەتوانین بڵێین مرۆڤانێکی نابەختەوەر و نائاسودەن. ناتوانن خۆیان بەها و گرنگی بە شتەکان ببەخشن، بەڵکوو ئەوە کۆمەڵ و جڤاکە بەهایان پێ دەبەخشن، زیاتر پشت بە لاساییکردنەوە دەبەستن لەبریی داهێنان و چالاکی و گۆڕانکاری، بەتاڵبوونەتەوە لە بەهای تاکەکەسی و ڕۆچوون بە نێو خاسیەت و تایبەتمەندیی کەسانی دەوروبەر. ئەم جۆرەیان لەنێو کۆمەڵگای کوردیدا زۆرینەی ڕەهای داگیر کردووە.
جۆری دووەم: ئەم جۆرەیان بوونێکی ڕەسەن و ڕاستەقینەیە، خاوەنی ڕوانین و بیرکردنەوەی تایبەت بە خۆیەتی، بە شێوەیەکی تەواو ئازادانە و سەربەستانە بیروبۆچوونەکانی خۆی پێشکەش دەکات. بوونێکە ناکەوێتە ژێر کاریگەریی هیچ هەژموون و ئایدۆلۆژیا و بارودۆخێکەوە، زیاتر سۆپەرمان و باڵان و بۆ هەموو بارودۆخ و ڕووداوێک شیکردنەوە و شرۆڤەی خۆی هەیە، ئەم جۆرە بوونە ناکەوێتە ژێر گوشاری دەرەکی، بەڵکوو خۆی سەنتەر و خاسیەتە، مرۆڤێکە هەموو بەرز و نزمییەکانی بڕیوە و خۆی لە لوتکەدایە، هەر لە لوتکەوە تەماشای خوارەوەی خۆی دەکات، ئەم جۆرە بوونە گەیشتن پێی ئاسان و سانایە، بە هەموو کەسێک دەکرێت، لە دەرەوەو توانای مرۆڤ نییە. گەیشتن بەم جۆرە بوونە، پێویستی بە ئیرادەی مرۆڤی ئازاد هەیە، پێویستی بەو جۆرە کەسانە هەیە کە ڕوووبەڕووی تەواوی تەحەدییەکان دەبنەوە، ئەمانە بیانووی کۆمەڵگا و  مێژوو و دابونەریت و ئاین ڕەت دەکەنەوە، خۆیان پێوەر و بەها بۆ شتەکان دادەنێن.
لە ڕاستیدا تاک لە کۆمەڵگا و کولتووری کوردیدا گشتاندنی بۆ کراوە، بەو پێیەی تاک لەژێر کاریگەریی ژینگە کۆمەڵایەتییەکەدایە، ناتوانێت لە دەرەوەی جڤاک و کۆمەڵگا تێڕوانینەکانی خۆی پێشکەش بکات. تێهزرینی خێڵگەراییانە یەکێکە لەو فاکتەرە مەترسیدارانەی کە تاکی کوردی بەرەو چەقبەستوویی بردووە، کە ئازادی و سەربەستی لە تاک سەندووەتەوە. ئەمە زەنگێکی مەترسیدارە کە تاک هاوشێوەی ئاغاکانیان بیر بکەنەوە سەرداری عەشیرەت و خێڵ بە مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندیی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتیی خۆیان ئاڕاستەیان دەکەن. ئەمە بۆ خۆی بە مێگەلکردنی جڤاکە، مەترسیی ئەم دیاردانە ئەوەیە کە ئازادییە فەردییەکان بەرتەسک دەکاتەوە، تاکوو دەگاتە ئەوەی کە توندوتیژی و تیرۆری کەسایەتی و جەستەیشی لێ بکەوێتەوە، بە بیانووی پاراستنی عەشیرەت و خێڵەوە. مەرامیش لەم کارە حەسانەوە و بەرژەوەندیی مادیی دەرەبەگ و ئاغاکانە، مەبەست لێی خۆ دەوڵەمەنکردن و کەڵەکەکردنی سەرمایەیە، کۆکردنەوەی دەنگی دەروێشانی خێڵە بۆ خزمەتی حزب و فەرمانڕەوایانی وڵات.

ئاین یەکێکی دیکەیە لەو کایانەی ژیانی تاک کە زۆرترین بازرگانی پێوە دەکرێت، ڕێبەرانیان لەپێناو بەرژەوەندیی خۆیان، خەریکی گەوجاندن و لە قاڵبدانی مێشکی کۆمەڵگان، ئەمەش لەپێناو ئەوەی پارێزگاری لە مووچە و قووتی خۆیان بکەن، ئاین لە کۆمەڵگای کوردیدا لە بریی ئەوەی دەزگایەکی ئاینی و ڕۆحانی بێت، بەپێچەوانەوە بووەتە دەزگایەکی حکوومی هەروەکوو فەرمانبەرەکانی تری دەوڵەت مووچە لە حکوومەت وەردەگرن، ئەگەر لەڕووی ئینسانییەوە سەیر بکەین ئاساییە مووچە لە بەرانبەر کاردا، بەڵام ئەوەی نەنگییە ئەوەیە پیاوانی ئاینی لە بریی ئەوەی کۆمەڵگا بۆ شێوە ژیانێکی باش و شایستە ئاماده بکات و هوشیاریان بکاتەوە، بەپێچەوانەوە بەکۆمەڵ دەیانکاتە مێگەل و دەچنە خزمەت دەسەڵاتە سیاسییەکەوە، چونکی مادام پیاوانی ئاین مووچەخۆری دەوڵەتن هەر دەبێت ئاڕاستەی کۆمەڵگا بکەن بە ویست و خواستی دەسەڵات و حزب. بەمەش ناتوانن حەقیقەت نیشانی کۆمەڵگاکانیان بدەن، ناتوانن باس لە نەهامەتی و بێکاری و ئەو هەموو ناعەدالەتییە بکەن کە هاووڵاتییان بەدەست دەوڵەتەوە دەیچێژن، بەمەش پیاوانی ئاینی پێی بزانن یان نەزانن، هۆکاری سەرەکین بۆ سەرلێشێواندنی تاک. تووشی حاڵەتێکی دەروونی بێدەرەتانیان دەکەن، هەموو ئەمانەش تەنها و تەنها لەپێناو مووچەیەکدا. ئاینیان کردووەتە سەرچاوەیەک بۆ پارە پەیداکردنی خۆیان و خۆشگوزەرانی خۆیان، بێئاگا لەوەی کە دەبێت ناوەڕۆکی ئاین دژ بوەستێتەوە لە ئاست ئەو شتانەدا. یەکێک لەو مەترسییانەی ئاین کە ڕووبەڕووی جڤاک دەبێتەوە، ئامانجی لەناوبردنی تاک و دژی هەر جۆرە ڕوانین و بیرکردنەوەیەکی سەربەستانەی خودی تاکە، بەپێچەوانەوە زانایانی ئاینی دەیانەوێت لە ڕێگەی عیبادەت و نوێژەوە تاک لەناو جڤاکدا بتوێننەوە، بۆیە بەردەوام وەکو سیاسەتمەداران بە ناوی گەل و کۆمەڵگاوە قسە دەکەن بەبێ ئەوەی هیچ پرسێکیان بە کۆمەڵگا و خەڵکی خۆیان کردبێت. لە کاتێکدا ناتوانن هەست بە ویژدانی ئەو مرۆڤانە بکەن، کە چ جۆرە ژیانێک بەسەردەبەن، ئەمەش پەیامێکی ئاڕاستەکراوە ، بە مەبەستی ناڕەسەنێتی کۆمەڵگا و دوورکەوتنەوە لە ڕەسەنێتی بەم کارەیان ڕۆحیەتی سەربەستی و ئازادنەی تاک دەکوژن و لەناو جڤاکدا دەیانتوێننەوە. کیرکیگارد لەم بارەیەوە دەڵێت: “پیاوی ئاینی تووشی شیزۆفینیامان دەکات، چونکە وتارەکانی لە ئاوازێک دەخوێنن و کار و کردەوەکانیشی ئاوازێکی تر، پیاوانی ئاینی داوا لە خەڵکی دەکەن پرنسیپە ئاینییەکان پراکتیک بکەن، کەچی خۆیان پێچەوانەی ئەو پرەنسیپ و بنەما ئاینیانە ڕەفتار دەکەن”. بە جۆرێک هەژاری و نەداری وەک دۆستی خودا و خۆشەویستی خودا وێنا دەکەن کەچی خۆیان لەوپەڕی ناز و نیعمەتی ژیاندان، خودانی هاوسەری زۆر و پۆشاکی جوان و گەشتی خۆش و سەرجەم هۆیەکانی خۆشبەختی و خۆشگوزەرانین، چونکە ئەوان فەرمانبەری دەوڵەتن و بە پارە وتارەکانیان جێبەجێ دەکەن. دەوڵەتیش پاسەوانیان دەکات و پارێزگاریان لێ دەکات، چونکی خواستی دەوڵەت جێبەجێ دەکەن، خەڵکیش ئامادەیە گوێبیستی ئەم جۆرە وتارانە بێت، خەڵکی ئەمەیان پێ خۆشە خەڵکی خۆی بە لێشاو ڕوو لە کەنیسە و مزگەوت دەکەن و تاکوو لە بەرچاوی یەکتری وا خۆیان نیشان بدەن کە خەڵکانێکی بەتەقوا و ئیماندارن. بەڵگەش بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونە کە وا دەکات ئاین ساختە دەربکەوێت و ڕۆڵی سەرەکی لە شێواندنی دەروونی تاکدا ببینێت و بەرەو ناڕەسەنبوونی ببات، بریتییە لە پیرۆزکردنی کەسایەتییە دیارەکانی ناو ئاین، مەرقەد و شوێنە پیرۆزەکان کە گوایە ئەو کەسایەتییە ئاینییانە شفادەرن و کەسانی پیرۆزن و نەخۆش چاک دەکەنەوە و دەتوانن منداڵ ببەخشن و ڕۆزی خەڵکی زیاد دەکەن، ئەمانەش تاکە ئامانج لێی بۆ خۆ دەوڵەمەندکردن و خۆشگوزەرانی خۆیان و نەوەکانی خۆیانن.
ئەوانەی دەیانەوێت مرۆڤی ناڕەسەن لەو دۆخەی خۆیدا بمێنێتەوە، لە ڕێی پیاوانی ئاینییەوە وا لە بڕوادارەکان دەکەن کە هەرگیز نەبنەوە بە خۆیان، بە جۆرێک ئاین لە هێزێکی بەتوانا و خاوەن ئیرادە و گۆڕانکارییەوە دەکەنە هێزێکی بێئیرادە و بێتوانا، وا لە تاک دەکەن هەموو خەونێکی گۆڕانکاری زیندەچاڵ بکات، بۆیە ئەوانیش خەونی ڕیفۆرم و چاکسازییان نامێنێت و خۆیان تەسلیمی دەستی ئاین دەکەن و دەیانەوێت خودا تۆڵەیان بۆ بکاتەوە. بێئاگا لەوەی خودا هیچ قەومێک ناگۆڕێت ئەگەر ئەو قەومە خۆیان هەوڵی گۆڕاینی خۆیان نەدەن. ئەم ڕۆڵە خراپەی ئاین لە بە ناڕەسەنکردنی مرۆڤدا وای کردووە زۆرێک لە فەیلەسوف و بیریاران دژی بوەستنەوە، تەنانەت هەندێکیان ئاین بە تلیاک و بێهۆشکەری میلەتان ناوزەند بکەن. هەروەک چۆن کارڵ مارکس لە کتێبی “سەرمایە” بۆچوونە باوەکە دەردەبڕێت: “ئاین تلیاکی گەلانە”.

هۆکاری پشت نائومێدیەکانی کۆمەڵگا

هەڵبەت لە تەواوی وڵاتە خەوتووەکانی جیهانی سێیەم، دەسەڵات و سیستەمە سیاسییەکە هۆکاری سەرەکین بۆ بەنجکردن و نائومێدکردنی تاکەکان، چونکێ لە ڕوانگەی دەسەڵاتی سیاسییەوە ئەگەر تاک و کۆمەڵگا بێ گرفت و سەقامگیربن، ئاستی زانکۆکان لە ئاستی وڵاتە پێشکەوتووەکان بێت، هاووڵاتییان کێشەی خزمەتگوزاری و کێشەی ئابوورییان نەبێت، تاکەکانی کۆمەڵگا ئاستی هۆشیارییان بەرز بێت، ئەو کات تاک  بیر لە گۆڕانکاری و ڕیفۆرمی سیاسی دەکاتەوە. ئەم جۆرە حکوومدارییەی کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوین بە گشتی و کوردستان بە تایبەتی پەیڕەو دەکرێت، سیستەمێکی گەندەڵ و ستەمکارە و وزەی تاکی تیا کەبت کراوە، سیستەمێکە دوورە لە دێموکراسی و بڕوای بە جاڕنامەکانی مافی مرۆڤ نییە. هەر لەبەر ئەم هۆیانەش جێگەی قبوڵی خەڵکانێک نییە ئاستی هۆشیارییان بەرز بێت، جا بۆ ئەوەی دەسەڵاتداری کورد بەردەوام لەسەر کورسییەکەی بێت و پایەکەی بە پشتاوپشت بۆ نەوەکانی دوای خۆی مسۆگەر بکات، بە پلان و بەرنامە کار دەکات بۆ شکاندنی شکۆی تاک و تەواوی دامەزراوە نیشتمانییەکان بێ بەها دەکات. بەردەوام قەیران لەسەر قەیران دروست دەکات بۆ ئەوەی تاک نەیپەرژێتە سەر خۆی، مووچە کەم دەکاتەوە و خەڵکی بێهۆش دەکات بە کاراکتەری دروستکراو، بەهەزاران کچە مۆدێل و بەناو ئارتێست دێنێت و دەیانخاتە بەردەمی شاشەکان و بە ملێونان دۆلار سەرف دەکات، لەگەڵ دەیان شتی لابەلای تر کە تێکڕا ئامانج لێی سەندنەوەی ڕەسەنێتییە لە تاک و کردنێتی بە بەشێک لە دونیایەکی ساختە و کۆمەڵێکی نمایشکار. سەرقاڵ و بێهۆشی دەکات بە تۆڕی کۆمەڵایەتی و ئەنتەرنێت و پۆرنەوە، بەمەش دەسەڵات دەتوانێت خەڵک و نیشتمانیش هەڕاج بکات، بێگومان ئەم کارانەش بە هەڕەمەکی و نەزانانە ناکات بەڵکوو بە پشتبەستن بە دەیان ڕاوێژکاری پسپۆڕ و تایبەتمەند، بە مەبەستی لەکارخستنی شکۆی تاک. بەم کارانەش تاکی کورد دووردەکەوێتەوە لەو هۆکارانەی کە ڕێگە خۆشکەرن بۆ ڕەسەنێتی تاک، چونکی تاک لە بریی بیرکردنەوە و تێهزرین لە خەمی ئەوە دەبێت چۆن پاروویەک نان بۆ منداڵەکانی پەیدا بکات، چۆن بژێوی خۆی دابین بکات. بەمەش تاک لە بریی خۆ دۆزینەوەو گەیشتن بە ڕەسەنایەتی لەناو بازنەی ون بوون و ناڕەسەنێتیدا دەخولێتەوە، موتربە بە جڤاک و کۆمەڵگا دەبێت، باڵابوون و گەیشتن بە هەرەم لەدەست دەدات، ئەم ناڕەسەنێتیەی کۆمەڵگا ئامانج و ستراتیژە لای دەسەڵاتی سیاسی.

چۆن ڕووبەڕووی ئەم دۆخی پڕنائومێدیە ببینەوە؟

ژان پۆڵ سارتەر کە یەکێکە لە ڕێبەرە دیارەکانی قوتابخانەی بوونگەرایی، دەڵێت: “پێویستە لەسەرمان کات بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی جیهانی سەرمایەداری تەرخان بکەین، چونکی جیهانی سەرمایەداری تاک بۆ بژێوی و کار و بەدەستخستنی پارە ئاڕاستە دەکەن، دووریان دەخەنەوە، لە ژیان و تێفکرین و پرنسپەکانی حەقیقەت و ئازادی و بەرپرسیارێتی.)3 دواتر هەر خودی سارتەر  باسی دوو جۆری بوونمان بۆ دەکات:

یەکەم:  بوون لە ناوخۆیدا/ ئەوجۆرە بوونەیە کە خۆی لە جیهانی ماددیدا دەبینێتەوە، بەدەرە لە هۆش و ئاگایی، جیهانێکی وەستاو و نەگۆڕە وەک (تەختە، کورسی، مێز) هەست بە هیچ کەموکورتییەک ناکات، ئەم هەست نەکردنەش بە کەموکورتی وا دەکات لە دەرەوەی چالاکییەکان بێت، نەبوونی چالاکیش واتا شتێک کە نەگۆڕو چەسپاو بێت، ئەگەر تاکی ئێمە هەرچەند سەر بە جیهانی هۆش و ئاگایین توانای خۆدۆزینەوەی نەبێت و دەست بۆ گۆڕانکاری و چالاکییەکان نەبات، ئەوا هەر لەنێو ئەم بازنەیەی بوون لە ناوخۆیدا دەسووڕێتەوە.

دووەم: بوون بۆ خۆی/ ئەم جۆرە بوونە دیووی ئاگایی و هۆشمەندی مرۆڤ دەگرێتەوە، لەم جۆرە بوونەدا هەمیشە مرۆڤ هەست بە کەموکورتی دەکات، بوونی هەمیشە بوونێکی چالاکانەیە، هەمیشە هەوڵ دەدات کەموکورتییەکان پڕ بکاتەوە، بە هۆی ئاگایی و هۆشیارییەکەیەوە لە هەبووەکانی تر جیایی دەکاتەوە، داهێنان و بەهاکان بیرکردنەوەو ململانێکان و بیردۆزەکان سەر بە جیهانی ئاگایین.

ئەگەربمانەوێت ئەم بۆچوونەی سارتەر هەڵهێنجێنین، دەگەین بەو ڕاستییەی، بوونی مرۆڤ دەکەوێتە پێش خاسیەت و تایبەتمەندییەکانییەوە، بوونێکی ئازادانەی هەیە توانایی ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو تەحەدییەکانی هەیە، هیچ بەربەستێک ناتوانن ببنە لەمپەر لە هەمبەر جووڵە و بیرکردنەوەکانی مرۆڤدا، چونکە مرۆڤ بوونێکی ئاگایی و هۆشیارانەی هەیە و هەر بە هۆی ئەم ئاگاییەشەوە دەتوانێت ڕووبەڕووی ئەم دۆخی نائومێدبوونە ببێتەوە، بەڵام ئەمە هیچ ئەنجامێکمان ناخاتە بەردەست ئەگەر لە هەندێک بنەمای سەرەکیی فەلسەفەی بوونگەرایی تێنەگەیشتبین، بۆ ئەمەش هەوڵ دەدەین بەشێک لەو بنەمایانە کە پەیوەستن بەم بابەتەکەمانەوە، شی بکەینەوە.

نیگەرانییە وجودییەکان:
مرۆڤ هەمیشە بوونێکی نیگەرانە، چونکە بونێکی ناکامڵ و ناتەواوی هەیە، بە هۆی نیگەرانییەکەیەوە دەیەوێت کەموکورتییەکانی خۆی پڕ بکاتەوە، ئەم ناکامڵیەی مرۆڤ هەمیشە وا دەکات مرۆڤێکی دڕدۆنگ و نیگەران بێت، نیگەرانیش سیفەت و تایبەتمەندیی مرۆڤە، جگە لە مرۆڤیش هیچ بوونەوەرێکی تر تووشی نیگەرانی نابن، نیگەرانی دەبێت ڕێڕەوە ڕاستەقینەکەی خۆی وەربگرێت، نابێت کەمترخەمی یان زێدەڕەوی تێدا بکرێ، چونکی زیادەڕەوی لە نیگەرانیدا، مرۆڤ لە قۆناغی ناڕەسەنێتی دەهێڵێتەوە، بەردەوام دەیکاتە کەسێکی واسواس و ترسنۆک و تۆقێنەر، کەمترخەمیش بە هەمان شێوەی زیادەڕۆی زیانی هەیە مرۆڤ لە داهێنان و گۆڕانکاری دوور دەخاتەوە و دەیکاتە کەسێکی بێئیرادە و مردوو، بەڵام گەر نیگەرانییەکەی لەسەر بنەمایەکی هاوسەنگ و ڕاست بێت، ئەوا دەتوانین لە ڕەگەزی ڕەسەنێتی تۆماری بکەین چونکی بەرپرسارێتی دەکەوێتە سەرشانی و ئەم بەرپرسارێتییەش بە داهێنان و چالاکی و گۆڕانکاری و بەرهەمداری کۆتایی دێن، کەوایە بۆ دەربازبوونمان لەم دۆخە شڵەژاویەی کە تێی کەوتووین نیگەرانیمان بە بەرپرسیاڕێتییەوە گرنگە.

ئازادی:

ئازدە، پایە و کۆڵەکەیەکی گرنگی تاکە، تاک دەکاتە چەق و سەنتەر، شکۆ و بوون بۆ مرۆڤەکان دەگێڕێتەوە، کارێکی مەحاڵ و نەکردەنیە، گەر بێت و تاک داوای ئازادیی کەسانی تر بکات ئەگەر بێت و نەتوانێت خودی خۆی ڕزگار بکات و خۆی لە دەرەوەی ئازادییەکە بێت، بۆیە یەکەم کاری تاک خۆ ئازادکردنیەتی لەو ژینگە و بارودۆخە سیاسی و ئابووریی کۆمەڵایەتییەی کە تێیدا دەژێت، تاک پێویستی بەوە هەیە خۆی لە میرات و کەلەپوور و ئاین و ڕێسا کۆمەڵایەتییەکان دەرباز بکات، بەرەو بە باڵابوون هەنگاو بنێت، ئەم بوونە بوونێکە خۆی بڕیار لە پرۆسەی ژیانی خۆی دەدات پێویستی بە هیچ ڕێنوێنیکەرێک و هیچ ئاڕاستەیەکی دیاریکراو و سەپێنراو نییە، ئیتر ئاڕاستەکە چ ئاین بێت یان کولتوور یان ڕێسا جڤاکییەکان، ئەمە گێڕانەوەی شکۆیە، تاک ئازادە لە بڕیاردان، بیروبۆچونە سیاسی و کایەکانی تری ژیان. مێژوو لەگەڵ مێژوودا جێ دەهێڵێ نابێت چارەنووس داهاتوو و ئایندەی داگیر بکات، بەپێچەوانەوە چارەنووس بەشێکە لە ژیانی و خەمی ناخوات و بیری لێ ناکاتەوە، لە بریی خۆزگە و هیوا و خەمخواردن بۆ ڕابردوو، بەهێز و وزە و چالاکییەکی نوێوە ئایندەی خۆی بنیاد دەنێت، دەرگاکانی ژیان بە ڕووی خۆیدا دەکاتەوە، گەشبینانە بۆ داهاتوو دەڕوانێت، ناکرێ و نابێت تاک دیلی دەستی بەهای کۆمەڵایەتی و مێژوو و ئاین و کولتوور بن، چونکە ئەو بەهایانە بەهای ئەبەدی نین مۆنۆپۆلکراو نین لەسەر تاک، ئەوا کۆمەڵگا خۆیەتی لەنێو خۆیاندا ڕێککەوتوون کە بەها و قورسایی بۆ شتەکان دادەنێن، ئەگەر نا لە ئەسڵدا هیچ بوونێکی نییە، بۆ نموونە، هەندێ بەها و کولتوور لەنێوان خودی جڤاک و کۆمەڵگاکاندا جیاوازن، لە هەندێ لە کۆمەڵگاکان ئەگەر کەسێک ورگی هەبێت، وەک نیشانەی جوانی سەیر دەکرێت و لێی دەڕوانرێ، بەڵام ئەمە لە هەندێ کۆمەڵگای ترەوە پێچەوانەکەی تەواوە، دەرچوون لە دەستەجەمعیەوە بەرەو تاکگەرایی ڕێگەیەکە بۆ بەدەستهێنانی ئازادی بۆ نموونە توێری شارێکی چاکەکار لەلایەن “ئەفڵاتۆنەوە، ئەوە بوو لە ڕێگەی لەناوبردنی کەمئەندامانەوە ویستی بگاتە ئەو کۆمەڵگا چاکەکارە، بە شێوەیەکی گشتی ئازادی کرۆک و ناواخنی تاکە کە بڕیار لەسەر ژیانی خۆی دەدات، هیچ هێزێک لە دەرەوەی خۆی بوونی نییە و ناتوانێ ئاڕاستەی بکات.


بەرپرسیارێتی:

سەرباری ئەوەی مرۆڤ ئازادە لە بڕیاردان و دیاریکردنی شێوازی ژیانی خۆی و خۆی هەڵی دەبژێرێت، خەڵکانی تر ڕۆڵیان نییە لە دەستنیشانکردن و بڕیاردان و هەڵبژاردن و تەنانەت بیرکردنەوەکانی، بەڵام لە هەمان کاتیشدا تاک بەرپرسیارێتی گەورە لەسەر شانیەتی، دەبێت خەمی لە خەمێکی تاکەکەسییەوە بگۆڕێت بۆ خەمێکی گشتی، لەم قۆناغەدا، تاک بەرپرسە لە بەرانبەر مێژوو و خۆی بەرپرسیارێتی شکست و سەرکەوتنەکانی خۆیەتی، وە مافی تاوانبارکردنی هیچ هێز و کەس و لایەنێک و زەمانێکی نییە، کە لە شتێکدا شکستی خواردووە ئەوە خۆیەتی، نەک کەسانی تر، چونکە ئەو کارەی هەڵیبژاردووە بە ئازادانە هەڵیبژاردووە، کەس زۆری لێ نەکردووە، کەس بۆی هەڵنەبژاردووە، هەر بۆییشە خۆی بەرپرسە لە خۆی و شکستی خۆی. وەک چۆن کیرکیگارد دەڵێت: “خۆت خۆت هەڵبژێرە”.

خاڵێکی تری ئەم لایەنەی بەرپرسیارێتیی تاک ئەوەیە، خەمەکەی دەبێتە خەمێکی گشتی، لەبەر ئەوە بوون بوونێکی جیهانیانەیە، بەبێ ئەوانی تر ژیانکردنی تاکەکان مەحاڵ و هەڵە و نەکردەنییە، کەوابوو لە هەر شوێنێک نادادی و ستەم و چەوسانەوە هەبێت، بەرپرسێارێتی تاکە، وەک بەشێک لە خۆی لێی بڕوانێت، ئەگەر چ ستەمەکە ڕووبەڕووی خۆیشی نەبێتەوە، بەڵام لەسەری پێویستە ویژدانی بێتە دەنگ و ڕۆڵی ئیجابییانەی هەبێت، بە شێوەیەکی مەیدانی پشتیوانی خۆی بۆ زوڵملێکراوان و نەداران دەرببڕێت، گەرچی ئەگەر هاوزمان و هاوپیشەی خۆشی نەبێت، ئەوەی گرنگە کۆدەنگییە و بەگژداچوونەوەی جەور و ستەم و ڕووبەڕووبوونەوەی ناعەدالەتییە، ئەگەر لەهەر کوێی ئەم زەمینە بێت.

فینۆمینۆلۆجی(دیاردەناسی):

جگە لەو بنەمایانەی کە ئاماژەمان پێدا، بۆ تێگەیشتن لە بوونگەرایی ناچارین لە فینۆمینۆلۆجیش تێبگەین، کە قوتابخانەیەکی فەلسەفییە و دامەزرێنەرەکەی “ئەدمۆند هوسێرل”ە. مەبەستی ئەم قوتابخانەیە ئەو دیاردانەیە یاخود ئەو مادانەیە کە خۆیان دەردەخەن و لەبەر چاوان نمایش دەکرێن، واتا شتانێک بێته جێگەی تێڕوانین و تەرکیز و بیرکردنەوە و زانینمان. ئێمە دەتوانین  ئەوەی لێهەڵهێنجێنین، گەر تاک بیەوێت گرنگی بە پرسێک یان شرۆڤەی دیاردەیەک بکات، نابێت پشت بەپێشبیرو بیروبۆچوونی کەسانی تر ببەستێت، قسەی دەوروبەر بکاتە مەرجی قبوڵکردنی دیاردەیەک یان پرسێک یان ڕووداوێک، بەڵکوو بەپێچەوانەوە تاک لە کەسێکی ڕۆبۆت ئاساوە بچێتە دەرەوەوە و خۆی تەرکیز بخاتە سەر ڕووداوەکان و دیاردەکان، لەژێر فلتەری خۆیدا شرۆڤە و شیکردنەوە بۆ ڕووداو و دیاردەکان بکات. خۆی بەدواداچوون بکات و توێژینەوە لەسەر ئەو پرسە بکات. بۆ ئەم مەبەستەش ئەقڵ سەرچاوەی توێژینەوە و هەڵسەنگاندنە، ئەمەش باشترین ڕێگەیە بۆ تاک کە بتوانێت لەو ژاوەژاوە ڕزگاری بێت و لە بازنەی ناڕەسەنێتی بچێتە دەرەوە، لەناو بازنەی ڕەسەنایەتیدا خۆی بدۆزێتەوە، ئەقڵی خۆی بکاتە پێوەر بۆ هەڵسەنگاندن، نەک بیروبۆچوونی خەڵکانی تر، چونکە ئەوەی خەڵکی باسی دەکەن دوورە لە بابەتە ئەسڵیەکە، چونکە جڤاک کاتێک لێکدانەوە بۆ ڕووداوێک دەکەن، زۆر بە کەمی هەڵسەنگاندنەکە لەژێر دروشمی عەقڵ و لۆژیکدایە، بەپێچەوانەوە هەرکەسێک بەپێی میزاج و بەرژەوەندییەکانی خۆی شیکردنەوە بۆ ڕووداو و دیاردەکان دەکەن، بەبێ ئەوەی پەیوندیی بە ڕاست و دروستی بابەتەکەوە هەبێت، بە جۆرێک ئەگەر باسی کەسێک یان ئایدۆلۆژیایەک یان دیاردەیەک دەکەن بە شێوەیەکی ئەهریمەنانە باسی دەکەن چونکی هەرکەسە و حەقیقەت لە ڕوانگەی خۆیەوە دەبینێت، لەناو جڤاکدا پێوەرێک و یاسایەک نییە بۆ حەقیقەت. بۆیە لە کۆمەڵگادا، بەتایبەت ئەو کۆمەڵگایانەی ونبوون لەناو یەکتری و لەسەرهێڵی ناڕەسەنین، لە کوێوە با هەبێت لەوێوە شەن دەکەن، بۆ چارەسەریش وا باشترە تاک خۆی لە ژێر ڕۆشنایی عەقڵ و لۆژیک، واقیعبینانە خوێندنەوە و توێژینەوە بۆ دیاردەکان بکات.

کاتی ڕوودانی یاخیگەری بەرهەڵستکاری:

  یاخیگەری دەرئەنجام و دەرهاویشتەی زوڵم و ستەم و چەوساندنەوەی دەسەڵات و دەوڵەتە. کاتێک دەسەڵات دەرگا بە ڕووی ئازادییەکان دادەخات و بۆ کپکردنی دەنگە ئازا و دلێرەکان دەست بۆ جۆرەها ئەشکەنجە و لێدان و تیرۆری جەستەیی و کەسی دەبات، بەندینخانەکان دەکاتە ماڵی هەتاهەتایی ڕۆژنامەنووسان و نووسەران و دەنگە دلێرەکان، یان بە مەبەست دەست بۆ بڕینی قووتی هاووڵاتییانی خۆی دەبات، خاک و خەڵک و پیرۆزییەکان هەڕاج دەکات لە سەفقەیەکی سیاسیدا هەرزان فرۆشی دەکات، تەنها لەپێناو کورسی و بەدەستهێنانی بەرژەوەندی مادی، یان گیرۆدەبوونی وڵات بە شەڕ و دروستکردنی قەیران لەسەر قەیران و نابووتکردنی ئابووریی وڵات و قورسکردنی سەرشانی هاووڵاتییان و خنکاندن و دەستخستنە نێو بیناقاقای هاونیشتمانیان، ئەمانە دەبنە فاکتەرێکی گرنگ و چاوەڕوانکراو کە کۆمەڵگا چاوەڕێی بوومەلەرزەیەکی مرۆیی و سیاسی لێ بکرێت، زۆربەی قوتابخانە فیکری و دەنگە ناڕازییەکان و ڕێبازە ئەدەبییەکان لە جیهاندا، دەرهاویشتەی زوڵم و ستەم و نادادی و ئەو فەوزا سیاسی و مرۆیی و ئابووری و کۆمەڵایەتییە بوون. بۆ نموونە: ڕێنیسانس دەرئەنجامی کۆتوبەند و توندوتیژیی مەسیحیەت بوو لە چاخەکانی ناوەڕاستدا، بزووتنەوەی بوونگەراییەکان، دەئەرئەنجامی ماڵوێرانی و جەنگی جیهانیی دووەم بوون، باردۆخی ناسەقامگیری کوردستانیش ڕێگەخۆشکەرە بۆ سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی و بزووتنەوەی ڕۆشنبیریی ئازادیخوازانە لەو جۆرە، گەر تاکی کوردی بەئاگا بێتەوە و هوشیار بێت لە بەرانبەر ماف و ئازادییەکانی خۆیدا.

 سەرچاوەکان:

١_ مەجدی کامل: بوونگەرایی” وجودییەت”، وەرگێڕانی: ئیسماعیل کوردە، چاپی یەکەم، هەولێر، ۲۰۱۹

٢_ ڕێبین ڕەسول ئیسماعیل: کیرکیگارد فەلسەفە و ژیان، چاپی یەکەم، هەولێر، ۲۰۱۳

٣_ مەجدی کامل: ژان پۆل سارتەر، وەرگێڕانی: سەڵاح سەعدی، چاپی یەکەم، ۲۰۲۰

The post بەسەنتەرکردنی تاک، چۆن بوونی خۆمان بدۆزینەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

لەگەڵ دەستپێکی جەنگی ئۆکرەیندا، مۆدێلێکی نوێی مەکینەی پڕوپاگەندەی جەنگی سەری هەڵداوە، کە لە ڕاستیدا ڕیشەی لەناو مۆدێلە کۆنەکەدا هەیە. بە شەو و ڕۆژێک کۆی کۆمەڵگای خۆرئاوایی – کە شانازیی بەوەوە دەکات وشیارە بەرانبەر بە بیرکردنەوەی خۆی – ڕێک بە شەو و ڕۆژێک، بووە هەڵگری گوتاری میدیای باڵادەست. یاخود بە مانایەکی دیکە، میدیای خۆرئاوا، هاوشێوەی ڤاکسینی کۆرۆنا، ڤاکسینی ئایدیۆلۆژیای جەنگی لە هەر تاکێکی کۆمەڵگا خۆرئاوایییەکان داوە و یەکپارچە بوونەتە کەڕەنالێدەری جەنگ. هەر لە تازەکردنەوەی ئایدیۆلۆژیای جەنگەوە (Kriegsideologie) بۆ زیندووکردنەوەی نەزمی سەربازی و میلیتاریزەکردنی کۆمەڵگا تا بڵاوکردنەوەی دووبارەی ڕق و کینەی ڕاسیستی بەرانبەر بە «ئەوی دیکە»، ئەم نەفرەتکردنە لە «ڕووسەکان» بەدڵنیایییەوە بیانوویەکە بۆ نەفرەتکردن لە «ئەوانەی چاوی شین و قژی زەرد»یان نییە، تا دەگاتە داتاشینی وێنەی هیتلەر بۆ پوتین. هۆکارەکان چین؟ بۆ بە شەو و ڕۆژێک ئەوروپا و کۆمەڵگا خۆرئاوایییەکان ئەوەی پێی دەڵێن کۆمەڵگای ئاشتیخواز، لە دەستی دەدەن و هانی سەرۆکەکانیان دەدەن بچنەوە ناو جەنگێکی دیکەوە؟ ئامانجی ئەم نووسینە، بۆ ئەوەیە چۆن خۆمان لە فرت و فێڵ و تەڵەکانی کۆدەزگای زەبەلاحی مەکینە و میدیای پڕوپاگەندە ڕزگار بکەین و ڕێگە نەدەین بە داهات و ماندووبوون و ویستی خۆمان، ببینە خۆراکی دەستکاریکردن، هەژموونکردن، مانیپولەکردن و ملکەچکردن. ئەم نووسینە هەڵدانەوەی ستراتیژە قووڵە سایکۆلۆژییەکانی پشت پەردەی کۆدەزگای ئامێر و مەکینەی پڕوپاگەندەیە. هەروەها لەو خاڵەدا کە ئێستا کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا نێچیرێکیان دەستکەوتووە بۆ ئەوەی کۆی کارەساتەکانی ڕابردووی خۆیانی پێ هەڵواسن، بۆ ئەوەیە کە تاوانە جەنگییەکانی خۆیان لە قڕکاریی کۆڵۆنیالیزمەوە تا جەنگی جیهانیی دووەم، بۆمبارانی ئەتۆمیی هیرۆشیما و ناکازاگی، کوشتاری بەکۆمەڵی خەڵکانی مەدەنیی عێڕاق و ئەفغانستان و سووریا، دەستێوەردانی وڵاتان، جەنگی ڤێتنام، کودەتا میلیتارییەکانی ئەمریکای لاتین و شۆک-دۆکترینەکانی نیۆلیبراڵیزم بشارنەوە و وەک ڤاکسینی کۆرۆنا، مۆدێلێکی نوێی جەنگی و پڕوپاگەندەی جەنگی لە جەستەمان بدەن.

هیوادارم خوێنەران بە چاوێکی وردبینەوە بیخوێننەوە پێش ئەوەی حوکم لەسەر ناوەرۆکی نووسینەکە بدەن، بۆ ئەوانەش دەیانەوێت ڕوانینی من سەبارەت بە جیۆپۆلتیکی ڕووسیا وەک ئامرازێکی فراوانخوازیی ئیمپریالیستی و فەلسەفەی نوێی فاشیزمی ڕووسی و ماستەرمایندی پوتین، ئەلێکساندەر دوگین، بزانن، پێشنیار دەکەم دوایین توێژینەوەم بخوێننەوە¹.

پوتین هیتلەر نییە

یەکێک لە تاکتیکەکانی میلیتاریزەکردنی کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا و بەهێزکردنەوەی سوپاکان و هاوکات فراوانخوازیی ناتۆ زیاتر بەرەو خۆرهەڵات، پێچەوانەکردنەوەی هۆکارەکانی جەنگە. یەکێک لە پاساوەکانی هێرشەکەی پوتین بۆ سەر ئۆکرەین، «لەنازییداماڵین»(Entnazifisierung)ی وڵاتەکەیە، بەوەدا کە ئۆکرەین بووە بە شوێنی تەراتێنی نازییە تازەکان و تەنانەت ڤیتالی کلیتشکۆ، سەرۆکی شارەوانی کیڤ، تا دوو حەفتەی پێش جەنگ لە هەموو میدیای ئەوروپیدا وەک نازی ناسرابوو، خۆشی پشتیوانی بەتالیۆنی پارا-میلیتاریی ئازۆڤە (میلیشایەکی نیۆنازیی تیرۆریست کە بۆ میدیای خۆرئاوایی ناسراوە) و لەگەڵ ئەندامە سەرەکییەکانی دەردەکەوت و بەردەوام «سڵاوی هیتلەری»(Hitler Salute)ی دەکرد، کەچی لەگەڵ دەستپێکی جەنگدا، وێنەی کلیتشکۆ گۆڕا بۆ پاڵەوانی ڕزگاریخواز و وێنەی پوتین کرا بە شەیتانی سەرەکی، یاخود هیتلەری نوێ. ئێستا تەنانەت لە میدیای خۆرئاواییدا بەتالیۆنی ئازۆڤ، کە تا دوێنێ میلیشیایەکی نازیی تیرۆریست بوو، ئەمڕۆ بووەتە ڕزگاریخواز و هەموو دیموکراتەکان دەیانەوێت هاریکاری لەگەڵدا بکەن. تاکتیکەکەی پوتین بەسەری خۆیدا شکاوەتەوە، ئێستا خۆی کراوە بە هیتلەرە مەترسیدارەکە.

بەڵام ئەگەر پیشاندانی وێنەی پوتین وەک هیتلەر بۆ ئەوە بێت ڕەوایەتی بە فراوانخوازیی ناتۆ لە ناوچەی ڕۆژهەڵات بدرێت وەک مەترسییەک بۆ کۆمەڵگا ئەوروپی و خۆرئاوایییەکان، ئەوا ڕیشەی بردنەوەی هیتلەر بۆ سەر ڕۆژهەڵات لەوەش کۆنترە. بگرە دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم ڕاڤەکاران و مێژوونووسانی کۆنزەرڤاتیڤی ئەڵمانی و فەڕەنسی و ئەمریکی بۆ ئەوەی دێوەزمە و بەربەریزمی هیتلەر و نازیزم لە خۆیان دوور بخەنەوە و ڕیشەکەی بگەڕێننەوە سەر شوێنێکی دیکەی دەرەوەی ئەوروپا. یەکێک لە نوێنەرە هەرە سەرەکییەکانی ئەم ئایدیۆلۆژییە، کە کاریگەرییەکی گەورەی بەسەر نەریتی مێژوونووسیی دوای جەنگەوە هەبووە، مێژوونووس و فەیلەسوفی ئەڵمانیی ئێرنست نۆلتە بوو. نۆلتە خۆی تێزی دکتۆراکەی لای مارتین هایدیگەر نووسیوە و کاریگەرە بە میتۆدی هێرمونیتیکیی ئەو بۆ نووسینەوەی مێژووی ئەڵمانیا، بەڵام بە دیاریکراوی دوای کەوتنی یەکێتیی سۆڤێت، مۆدێلە نوێکەی مێژوونووسیی دژە-کۆمۆنیزم سەر هەڵدەدات کە لەناو ئەو مۆدێلەدا، نۆلتە دوای ماوەیەکی زۆر گۆشەگیربوونی، دووبارە وەک پێشەنگ دەردەکەوێتەوە. بەتایبەت کتێبی جەنگی ناوخۆییی ئەوروپی (Der euroäische Bürgerkrieg) دەبێتە مانیفێستی ئەم قۆناغە². نۆلتە لەو مۆدێلە مێژوونووسییەدا هەوڵ دەدات ڕابردووی نازی لەژێر ڕۆشنایی کاردانەوەدا دژی شۆڕشی بەلشەڤی بنووسێتەوە. لەبەر ئەوە نۆلتە نازیزم تەنها وەک دژە-بەلشەڤیزم دەبینێت. لێرەوە ئێمە بەر چەمکی پێداچوونەوەخوازیی مێژوونووسی (Reviosinist Historiography) لە نەریتی مێژوونووسیی ئەڵمانیدا دەکەوین، هەڵبەت نەک بەو مانایەی ئەم نەریتە تایبەت بێت بە ئەڵمانیا. بەو مانایە لای نۆلتە جەنگی جیهانی لە ١٩١٤دا دەست پێ ناکات، بەڵکو لە ١٩١٧دا، واتا هۆکاری سەرهەڵدانی جەنگی یەکەم دەبەستێتەوە بە شۆڕشی بەلشەڤییەکانەوە و مەترسیی ڕووسە کۆمۆنیستەکان لەسەر کۆمەڵگای ئەوروپی، وای کرد سەرتاپای ئەو کۆمەڵگایانە بۆ بەرگریکردن لە خۆیان پێیان بکەوێتە ناو جەنگێکی ناوخۆییی ئەوروپییەوە کە لە ١٩٤٥دا کۆتایی دێت.

لێرەدا نۆڵتە و یاوەرانی، بەتایبەت لە فەڕەنسا، و بە نوێنەرایەتیی فرانسوا فورە، پێیان وایە ئەڵمانیا قوربانییە نەک تاوانبار، شەڕفرۆش نییە، شەڕی پێ فرۆشراوە، ئەگەر لینین لەدایک نەبووایە، بێگومان هیچ هۆیەک بۆ لەدایکبوونی هیتلەر لەئارادا نەدەبوو، ئەگەر بەلشەڤیزم نەبووایە، نازیزمیش سەری هەڵنەدەدا، ئەگەر مەترسی لەناوچوونی چینی بۆرژوازی لەلایەن پرۆلیتاریاوە نەبووایە ئەوا کوشتاری ڕەگەزیی نازییەکانیش دروست نەدەبوو، بەو مانایە هیتلەر لۆژیکی کۆمۆنیزمە. بەبێ کۆمۆنیزم ئەوروپا هۆیەکی نەبوو پێی بکەوێتە ناو بەربەریزمەوە. لەبەر ئەوە، هیتلەریش قوربانیی دەستی لینینە، یاخود نۆلتە بەو ئەنجامە دەگات بڵێت دڕندەییی نازیزم ڕیشەکەی ئەوروپی نییە، بەڵکوو ڕیشەکەی خۆرهەڵاتی و ئاساییە، ئەگەر «ئاسیای دڕندە» نەبووایە، چۆن ڕێی تێدەچوو ئەڵمانیای «خاوەن کولتوور و فەلسەفەی باڵا» وەها پێی بکەوێتە ناو بەربەریزمەوە؟

ئەم جۆرە کورتکردنەوەخوازیی و پێداچوونەوەخوازییە بەفراوانی ڕیشەی کۆن و دوور و درێژ و چێنراوی دژە-سامییەت و دژە-جوولەکایەتی لە ئەوروپا لەبیر دەکات. بەو مانایە، دژە-جوولەکایەتی تەنها لەگەڵ مەترسیی بڵاوبوونەوەی شۆڕشی بەلشەڤی لە ئەوروپا، دروست دەبێت. بەڵام ئەگەر زۆر دوور نەڕۆین و نەگەڕێینەوە بۆ ڕیشە کۆن و قووڵەکانی دژە-جوولەکایەتیی سەدەی نۆزدە و، تەنها چاوێک بە خەباتی منی هیتلەردا بخشێنین، لەوە تێدەگەین کە دژە-سامییەتی هیتلەر زۆر پێش ١٩١٤ دروستبووە و لە ڕاستیدا لەگەڵ دەستپێکی سەدەی بیست لە ڤییەننا بیرۆکە دژە-جوولەکەییەکانی هیتلەر دەردەکەون، کە هیچ پەیوەندییەکیان بە شەپۆلی دژە-کۆمۆنیستییەوە نییە و نە پەیوەندیشی بە ڕۆڵی جوولەکەکانەوە لە شۆڕشی ڕووسیا و ڕاپەڕینە سیاسییەکانی ئەوروپای ناوەندییەوە هەیە. تەنانەت دامەزراندنی ئەنتەرناسیۆنالی سێ (کە بە کۆمینترن ناسراوە) لە ١٩١٩دا لای نۆلتە دەبێتە «حزبی جەنگی ناوخۆییی جیهانی» (Weltbürgerkriegspartei)³. هیتلەر خۆی ئاماژە بەوە دەکات لە منداڵییەوە هەموو خزمان و مامۆستاکانی هەوڵیان لەگەڵداوە بیکەنە کەسێکی ئاشتیخواز سەرکەوتوو نەبوون، کەواتە ئەم مۆدێلەی جەنگخوازییەی هیتلەر هیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نییە کە ئەو لە بەلشەڤییەکان ترساوە بۆیە بووە بە جەنگخواز.

لەبەر ئەوەیە، فاشیزم، بەگوێرەی نۆلتە، وەک وەڵامێکی غەمگینانەی چینە ناوەڕاستە تۆقیوەکانی ئەوروپا بەرانبەر بەو شتە سەر هەڵدەدات کە نۆلتە پێی دەڵێت «مەترسیی بەلشەڤی» (Bolschewistische Gefahr). ئەوەی نۆلتە لە سەرتاپای پڕۆژە مێژوونووسییەکەیدا دەیکات ئیدانەکردن و سەرزەنشکردنی کۆمۆنیزمە نەک نازیزم. ونکردنی ڕیشەکانی جینۆسایدی نازییەکانە لەپێناوی «ئاساییکردنەوە»ی ڕابردووی ئەڵمانیا و بە هەنووکەییکردنی لەپێناوی بزووتنەوە ڕاستڕەوییە تازەکاندا. هەروەها ئەم مۆدێلە مێژوونووسییە نکوڵی لە بوونی هۆلۆکۆست و کوشتاری بەکۆمەڵی جووەکانیش دەکات و نۆلتە بەڕاشکاوی بۆ ئەم مەبەستەش کۆمۆنیزم تۆمەتبار دەکات. ئەم مۆدێلی مێژوونووسییە، بۆ ئەوەی تارماییی هیتلەر لە کولتوورەکەی خۆی دوور بخاتەوە، دەمێکە بەدووی بیانوو یان کەسێکدا دەگەڕێت گوناهی هیتلەری پێ هەڵواسێت. نەیانتوانی ئەم کارە بەرانبەر بە دۆناڵد ترەمپ بکەن، چونکە ترەمپ خۆی «کوڕ و بەرهەم»ی هەمان کولتووری خۆرئاوایی بوو، ئێستا باشترین و ئاسانترین کەسیان دەستکەوتووە، کە ئەوروپیی نییە و ئاسیاییە: ڤلادیمیر پوتین.

ئایدیۆلۆژیای جەنگ

ئایدیۆلۆژیای جەنگ (Kriegsideologie)، ڕیشەیەکی دوور و درێژی لە مێژووی ئەوروپا بەگشتی و لە ئەڵمانیا بەتایبەت هەیە، قووڵ ڕیشەی لەناو ئەوەی پێی دەگوترێت قووڵبینترین ڕۆشنبیران و بیرمەندانی ئەو وڵاتە داکوتاوە. ساڵی ١٩١٤ لەگەڵ ڕاگەیاندنی جەنگ هیچ بیرمەند، ڕۆشنبیر و هونەرمەندێکی ئەڵمانی نەبوو پشتیوانی لە جەنگی ئیمپریالیستیی نەکات، کەسانی وەک زیگموند فرۆید و ماکس ڤێبەر وەک جەنگ دژی وەڕەسی و خەمۆکی دەیبینن. ڤێرنەر زۆمبارت و ئۆزڤالد شپینگلەر و مارتین هایدیگەری لاو و کاڕڵ شمیتی لاو، دوو لە پڕ جۆش و خرۆشترین ڕۆشنبیرانی ئەڵمانیین قووڵ پشتیوانی لە جەنگ دەکەن، تۆماس مان، ڕۆماننووس و هەڵگری خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی، کە لەو کاتەدا ئەریستۆکراتێکی دژە-دیموکرات بووە و لە ساڵی ١٩٢٨، کە ئیتر ئێستا بووە بە دیموکراتیخوازێکی سوێندخواردوو، چەمکی ئایدیۆلۆژیای جەنگ دروست دەکات تا گوزارشت لەو جۆش و خرۆشەی ڕۆشنبیران و هونەرمەندان و بیرمەندانی ئەڵمانی بکات.

چەمکی سەنتڕاڵی ئایدیۆلۆژیای جەنگ بریتی بوو لە «ئایدیای کۆمەڵ» (Gemeinschaftsidee) دژی «ئایدیای سۆسیالیستیی کۆمەڵگا» (sozialistischen Gesellschaftsidee)⁴– هەڵبەت لە ئایدیۆلۆژیای جەنگدا، سۆسیالیزم یەکسانە بە مارکسیزم – و ئەمەش دواجار واتا ئایدیۆلۆژیای کۆمەڵی گەل (Volksgemeinschaft) – ئایدیۆلۆژیایەکی ناسیۆنالیستی – دژی کۆمەڵگا (Gesellschaft) – کە لە ئایدیۆلۆژیای جەنگدا یەکسانە بە دیموکراسی، ماتریالیزم، سۆسیالیزم، کۆمەڵگای جەماوەری و ئاشتی -، یاخود بە مانایەکی دیکە کە بەقووڵی لە لای ژینگەی ڕۆشنبیریی نوێنەرانی سەرەکیی ئەم بزووتنەوەیەدا دیارە، کۆمەڵ واتا ئایدیاکانی ١٩١٤ – جەنگی ئیمپریالیستی – و کۆمەڵگا واتا ئایدیاکانی ١٧٨٩ – شۆڕشی فەڕەنسی وەک دەستپێکی کۆمەڵگای جەماوەری – و کولتووری باڵا و ڕۆحانی دژی شارستانێتی ماتریالیستی. یاخود وەک تۆماس مان بەڕاشکاوی دەڵێت کە دووانەدژەکە بریتی بوو لە ئەریستۆکراتییەت دژی کۆمەڵگای دیموکراتی⁵. 

لە ئایدیۆلۆژیای جەنگدا چەند چەمکێک سەرەکیین، لەوانە چارەنووسی هاوبەش (Geschick)، چارەنووسی تاک (Schicksal)، بڕیاری یەکەم (Urentscheidung)، موقەدەسکردنی مەرگ یاخود هاوسۆزی پڕ لە شانازی لەگەڵ مەرگدا (edle Sympathie mit dem Tod) دواجار چەمکی پاڵەوان (Held). دۆمۆنیکۆ لۆسەردۆ دەڵێت: «نازیزم ئایدیۆلۆژیای جەنگ بە میراتی بۆ خۆی دەبات. هەڵکشانی نازیزم بۆ دەسەڵات لە ١٩٣٣دا لەلایەن زۆرێک لە نوێنەرانی ڕژێمە تازەکەوە، هەم شەڕکەران و هەم هاوسۆزان، وەک نیشانەیەکی ئەزموونی سەرنجڕاکێش و هاوبەشی ١٩١٤ دەبینرێت…»⁶.. جۆرج کلیمەنسۆ (١٨٤١-١٩٢٩)، سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا لەنێوان ١٩١٧-١٩٢٠، باس لەوە دەکات کە «خۆشویستنی ژیان بەشێکە لە سروشتی مرۆڤ. ئەڵمانەکان ئەم غەریزەیەیان نییە… بەپێچەوانەوە، ئەوان پڕن لە نۆستالژیای قڕێژ و شەیتانی بۆ مەرگ. چۆن ئەم خەڵکە مەرگدۆستن!»⁷. لەم ڕووەوە ئایدیۆلۆژیای جەنگ، لە لە پڕوپاگەندەی جەنگیی نازیزمدا دەگاتە لوتکە، ڕیشەیەکی قووڵتر، دوورودرێژتر و ڕیشەداکوتاوتری لەناو کولتووری ئەوروپی بەگشتی و کولتووری ئەڵمانییدا بەتایبەت هەیە و ئەم ئایدیۆلۆژیایەش جگە لە جەنگە ئایینییەکان، جەنگی سی ساڵە، جەنگی کۆڵۆنییەکان و هتد، هەڵگیرسێنەری دوو جەنگی مەزنە، کە قوربانییەکانی سەدان ملیۆن مرۆڤ بوون و بۆ یەکەمجار مرۆڤایەتی بەرەو بەکارهێنانی چەکی کۆکوژی وەک بۆمبی ئەتۆمیش برد لەلایەن ئەمریکاوە.

ملکەچکردنی ئایدیال

تا ئێرە تێدەگەین کە ڕیشەی پڕوپاگەندەی جەنگ، ئایدیۆلۆژیای جەنگ و دوورخستنەوەی کولتووری ڕاستڕەوی لە مێژووەکەی خۆیان و هەڵواسینی کارەساتی کولتوور و شارستانێتی هیتلەری بە کەسێکی دەرەکییەوە، ڕیشەیەکی قووڵ ئەوروپی و خۆرئاوایییە و ئامانج لەو کەڕەنایەی جەنگ و بەهیتلەرنیشاندانەی پوتین جگە لەوەی باسمان کرد، ئامانجێکی دیکەی فراوانخوازیی ئیمپریالیستیشی لە پشتە کە ئێستا وردە وردە لە بابەتەکەمان نزیک دەبینەوە.

پێویست بە گوتن ناکات کە کۆڵۆنیالیزم لۆژیکی سەرمایەدارییە و ئیمپریالیزمیش لەسەر ملکەچکردنی ئابوورییانەی کۆمەڵگا، دەوڵەت و نەتەوە بچووکتر و بێهێزترەکان دەژیت

پێویست بە گوتن ناکات کە کۆڵۆنیالیزم لۆژیکی سەرمایەدارییە و ئیمپریالیزمیش لەسەر ملکەچکردنی ئابوورییانەی کۆمەڵگا، دەوڵەت و نەتەوە بچووکتر و بێهێزترەکان دەژیت. وەک کوللەکان، کۆمپانیا زەبەلاحەکانیش لە ئێستادا خەریکن سەرتاپای زەوی دەڕووتێننەوە. بەڵام بۆ ئەمەش حاکمان و دەسەڵاتداران پێویستیان بە سەربازان، کارکردنی کۆدەزگای دەوڵەتی (ئایدیۆلۆژیا: میدیا، کڵێسا، قوتابخانە، زانکۆکان، ناوەندە هونەری و کولتوورییەکان، مۆزەخانە و گەلەرییەکان) و دانیشتووان هەیە تا چەندە بکرێت بیانکەنە ملکەچی خواستەکانی خۆیان.

بەبێ بوونی بەکرێگیراوان، کڕیارانی کۆیلە، کۆکەرەوانی باج، ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی هەرگیز نەیدەتوانی خۆی فراوان بکات. ئیرادەی خۆبەخشانەی خزمەتکردنی چینی باڵادەست و حوکمڕان لە جەوهەردا پشت بە سێ ستوون دەبەستێت: توندوتیژیی جەستەیی، وابەستەییی ماتریالی و ملکەچیی ئایدیالی. دوو دانەی کۆتایی چەندە بەهێز بن، حاکمان کەمتر پێویستیان بە پیادەکردنی یەکەم دەبێت، چونکە بۆیان هەرزانترە، کەمتر مەترسی لەسەرە و کارکردنێکی کاریگەرتریشی هەیە: وابەستەکردنی حوکمکراوان بە حوکمڕانانەوە.  ئەوانەی بەرژەوەندیی چەوسێنەرەکانیان وەک بەرژەوەندیی خۆیان دەبینن، هەرگیز ناتوانن لە خەوی قووڵی وابەستەیی و ستەم و چەوساندنەوە بێدار ببنەوە. چینی حوکمڕان هەمیشە لە ڕێگای پڕوپاگەندەوە گەرەنتی بەڵێنی ئایدیالیستییانەی ژێردەستە و ملکەچکراوەکانی خۆی، بەدەست هێناوە.

لە ئەمڕۆدا ئێستا ئێمە دووبارە بووینەتەوە شایەتحاڵی دەزگایەکی زەبەلاحی پڕوپاگەندەی چینی حوکمڕان لە خۆرئاوا. دەستکەوتە تەکنەلۆژییەکان و دیجیتاڵیزەکردنی کۆمەڵگا ئەم دەزگایەی پڕوپاگەندەیان ئاسانتر کردووە. ئەو کەسە ستراتیژیستانەی بە شێوەیەکی سایکۆلۆژیانە لە زانکۆکان و تینک تانک و پەیمانگاکاندا ڕاهێنراون و پەروەردە کراون ئێستا ڕاوێژکارانی حکوومەتەکان، پەرلەمانەکان، کۆمپانیاکانی ڕیکلام و باڵەخانە زەبەلاحە میدیاییەکانن. دەتوانین ئێستا لەبارەی مەکینەی پڕوپاگەندەی خۆ-بەپیتکردن (self-fertilization) بدوێین کە تێیدا ملیۆنان کارمەندانی وابەستە و بەگەڕخراو بۆ ئەم مەبەستە مووچە وەردەگرن، و زۆربار ناوشیارانە خەریکن سایکۆلۆژیای ستراتیژیی سەروەرانیان بە ناوەکی دەکەن و دەیکەن بە هی خۆیان.

بۆ نموونە پڕوپاگەندەی کۆرۆنا، کە بەفراوانی هاریکاری لەگەڵ ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی و کۆمپانیا زەبەلاحە بەهێزەکان دەکەن، ئامانجێکی ڕوونی بەئاسانی شایانی ناسینەوەیان هەیە لە کۆنتڕۆڵی تۆتالیتارییانەی دانیشتووان، بەخشین و دابینکردنی بەڵگەنامەی خۆڕایی بە کۆدەزگای هەژموونکارانەی میدیایی حوکمڕانان. ئێستا تەکنیکە سایکۆلۆژییە هەژموونکار و دەستکاریکەرە سەرسوڕهێنەرەکان بەفراوانی و بەباشی ئامادەن و لێرەن. هەڵبەت چیتر بە تەنها ڕیکلامی کاڵا بازرگانی و پیشەسازییەکان بەکاریان ناهێنن. پڕوپاگەندە واتا گەرەنتیی هەست و سۆز و جۆش و خرۆشەکان. هەست و سۆزەکان وا دەکەن خوێنەران، بیسەران و بینەران لەسەر هێڵی چاوەڕوانی بۆ ماوەی درێژی زەمەنی، بە ئارامی بمێننەوە. سەبسکرایبکردنی خوێنەران و بیسەران خۆبەخۆ جارێکی دیکە، گەرەنتیکردنی داهاتی زیاتری نووسەرانی پشتی ئەو ئامێرانەیە. ئەمڕۆ بەو ڕۆژگار و ئەنجامە گەیشتووین پارە دەدەین تا داگیرمان بکەن.

ئەو چیرۆک و حیکایەتانەی بە شێوەیەکی هەستەکییانە و سۆزمەندانە ڕێکخراون لە ڕێگای پلاتفۆرمەکانی سۆسیال میدیا و میدیا زەبەلاحەکانەوە بڵاو دەکرێنەوە، ئامانجیان بەدەستەوەدانی جیهانبینیی تازە، دروستکردنی گریمانە بنچینەییەکان، جووڵاندنی ئارەزووەکان و داڕشتنی بیروباوەڕە لە پێشدا بیرلێکراوەکان، و خوڵقاندنی کۆمەڵێک میزاجە کە بەشێوەیەکی کۆیی و دەستەجەمعی خەریکی بەهێزکردنەوەی زیاتری پێگەی چینە حاکمەکان و ئابوورییە زەبەلاحەکانن. لەبەر ئەوە دەرککردنی سەرتاپای کۆمەڵگاکان دەکرێت لە ڕوانگەی ئەوانەی لە دەسەڵاتن ببێتە دەرککردنی ئێمەش، لە ڕوانگەی ئەوانەوە کە گەورەترین مەکینەی پڕوپاگەندەیان لە بەردەستە.

ئیمپریالیزمی دیجیتاڵیزەکراو

بێگومان پڕوپاگەندە کاریگەرترین ئامرازی نوێی باڵادەستبوونە. بەڵام، بەکارهێنانە فراوانەکەی بەتەنها بە هۆی دیجیتاڵیزەکردنی کۆمەڵگاوە بەدی نەهاتووە. پێشمەرجێکی دیکەی بریتییە لە گەشەسەندنی سەرمایەدارانە بەرەو کۆمپانیا فرەنەتەوە قۆرخکارە بەهێزەکان، کە ماوەیەکی زۆرە لێرەن و بینراون و هەروەها ئاوێتەبوونە فراوانەکانیان لەگەڵ کۆدەزگا سیاسییەکانی دەوڵەتە گەورەکان بە دامەزراوەکانیشیانەوە، بەڵام هەروەها یەکێتییە کرێکارییەکان، پەیمانگا و دامەزراوەکان، ڕێکخراوە زەبەلاحەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکانیش ڕێخۆشکەر بوون بۆ ئەم جۆرە باڵادەستییە تازەیەی ئامرازی نوێی پڕوپاگەندە. بە کورتی، مەرجی کارتێکەریی هەنووکەیی مەکینەی پڕوپاگەندە کە بوونێکی واقیعی و باڵادەستی هەیە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی ئیمپریالیزمی دیجیتاڵیزەکراو شوورایەکە بەدەوری حکوومەتەکان، کۆدەزگا دەوڵەتییەکان، دامەزراوەکان، ڕێکخراوە ناحکوومییەکان، باڵەخانە و پەیمانگا میدیاییەکان بۆ دروستکردنی هەژموون و وابەستەیی ماتریالی.

هەمیشە بەرژەوەندییەکی تاقانە پاڵ بە ئیمپریالیزمەوە دەنێت: فراوانخوازیی دەسەڵاتی ئابووریی بۆرژوازیی گەورەی حوکمڕان. بەگوێرەی لۆژیکی هێزە پاڵنەرەکانی سەرمایەداری، واتا فراوانکردن و هەڵکشاندنی قازانج لەڕێگای گەشەی بێکۆتاییی ئابوورییەوە ئیمپریالیزم پشت بە فراوانخوازی دەبەستێت. ئامانجەکەی داگیرکردنی سەرتاپای بازاڕی جیهانییە. بۆ نموونە کۆنفیدراسیۆنی ویلایەتەکانی ئەمریکا یەکەم بونیادی دەسەڵاتی ئیمپریالیستییە کە بە ئاوێتەکردنە فراوانەکەی لەگەڵ بەشە فراوانەکانی سەرمایەی گەورەدا دەناسرێتەوە. یەکێتیی ئەوروپا نموونەی ئەوروپی هەمان مۆدێلی ئەمریکییە. و لەگەڵ ناتۆدا، هاوپەیمانیی ئیمپریالیی ئەمریکا و یەکێتیی ئەوروپا چارۆکەی خۆی هەڵداوە: ئیمپراتۆریەتێکی بە موتڵەقی چەکردار و خاوەن جبەخانەی کوشندەی سەربازی کە – بە هۆی لۆژیکەکەیەوە – دەبێت لە فراوانخوازی بەردەوام بێت بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی بهێڵێتەوە، بەبێ فراوانخوازی، ناتوانێت بەم جۆرەی ئێستای بمێنێتەوە. ئەوانەی لەو کاتەدا پێیان وابوو ناتۆ ڕێز لە بەندەکانی ڕێککەوتننامەکان دەگرێت و فراوانخوازیی خۆی بەرەو خۆرهەڵات بە سنووردارکراوی دەهێڵێتەوە، بەدڵنیایییەوە لە دەسەڵاتی ئیمپریالیستی تێنەگەیشتبوون یاخود بەکەمیان گرتبوو. هێرشی پوتین بۆسەر ئۆکرەین و هەوڵی داگیرکردنی – چەندەش ناڕەوا و ئیمپریالیستییانە و جەنگخوازانە بێت – هێندەی وەڵامە بۆ ناتۆ و بێداربوونەوە لەو خەوەی بەکەمگرتنی ئیمپریالیزمی ناتۆ بوو هێندە دژی خەڵکی ئۆکرەینی نییە. گومان لەوەدا نییە ئەوەی پوتین دەیکات جەنگی داگیرکاری و هەم لەڕووی سیاسی و هەم کۆدە ئەخلاقییەکانیشەوە تەواو ناڕەوایە.

ئۆکرەین وەک خاڵێکی دانان و نمایشی ناتۆ

ئەوەی ڕوونە: بەرژەوەندیی فراوانخوازیی جالووت (گۆلیاس)، واتا «ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا-یەکێتیی ئەوروپا» دەیانەوێت کۆتایی بە هەر ئابوورییەکی کێبڕکێکار بهێنن. لە کاتێکدا ئیمپراتۆریەتەکە بەردەوامە لە هێشتنەوەی ئەفریقا، ئەمریکای باشوو و بەشێک لە ئاسیا لەژێر چەپۆکی پاش-کۆڵۆنیالیی خۆی، بەڵام کێبڕکێکارە ئابوورییەکان ئێستا لە فۆرمی ڕووسیا و لە وڵاتانی پڕ دانیشتووانی ئاسیا، بەتایبەت چین و هیندستان دەرکەوتوون، کە لە لیستی خوازراوی ناتۆ دان. بەڵام بەبێ بەشداری و هاریکاریی کەرەستە خاوە پیشەسازییەکانی ڕووسیا و داهێنراوە تەکنیکی و پیشەسازییە پێشبینی نەکراوەکانی چین، فراوانخوازیی ئیمپراتۆریەتی «ئەمریکا-ئەوروپا» وا پێدەچێت لە خاڵی کۆتاییی خۆی نزیک بووبێتەوە. ئەو جەنگەی ئێستا لە ئۆکرەین ڕوو دەدات، هەوڵە بۆ ئەم زیندووکردنەوەیەی فراوانخوازی.

بەڵام وەستان بە مانای کۆتاییی نەزمی ئابووریی سەرمایەداری دێت. وەک کاڕڵ مارکس پێشتر زۆر بە وردبینانەوە باسی کردووە، سەرمایە دەکرێت تەنها لە جووڵەی خۆیدا دەرک بکرێت، زۆر دەقیقتر: لە پرۆسەی بەکارهێنانیدا، واتا بردنی بۆ نێو بازاڕەکان تا بتوانێت پارەی زیاتر لەو پارەیەوە دەربهێنێت کە بۆ چەوساندنەوەی کاری کرێگرتە بەگەڕی خستووە⁸. سەرمایە لە جووڵە کەوت، دەمرێت، مردنیشی، واتا کۆتاییی مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری. ئەوەی چ مۆدێلێک دوای سەرمایەداری بوونی دەبێت، هێشتا دیار نییە، بەڵام لە غیابی ئەڵتەرناتیڤی پێشکەوتووخوازدا، دیستۆپیا و وێرانەخاک، کۆمەڵگای پاش-ئەپۆکالیپس و ئاخیرزەمانی دەبێت کە ساڵانێکە لە فیلمەکانەوە پێی ئاشناین و خەریکە لەگەڵی ڕادێین.

ئەو ڕاستییەی ڕووسیا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ، توانیویەتی خۆی دژی هاوپەیمانیی ناتۆ بهێڵێتەوە، کە سەردەمێک، بەتایبەت یەکەم ساڵانی دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤێت و سەردەمی بۆریس یەڵتسن خەریک بوو بچێتە ژێر هەژموونی بازاڕی ئەمریکییەوە، ئێستا بە هۆی دەوڵەمەندیی سامانی کەرەستە خاوەکانی و ئەو داهێنانە گەورانەی لە سەردەمی سۆڤێت ئەنجام دران و بە میرات بۆ ڕووسیای پاش سۆڤێت مانەوە، بووەتە ئەوەی ڕاستەوخۆ ببێتە کێبڕکێکاری ناتۆ. سەرمایەداریی ڕووسیا کەمتر لە مۆدێلی چینی، فراوانخوازترە. کۆمپانیا چینییەکان، بۆ نموونە، نەک تەنها پشت بە داهێنانە تەکنیکییە فراوان و پێشبینی نەکراوەکان دەبەستن کە کۆمەڵگا پیشەسازییەکانی خۆرئاوایان بەجێ هێشتووە، بەڵکوو هەروەها پشت بە هەناردەکردنەکانی سەرمایەی زەبەلاحیش دەبەستن، کە ئێستا پارتی کۆمۆنیستی ئەو وڵاتە، بیەوێت یان نا، خەسڵەتێکی ئیمپریالیستی وەرگرتووە.

دەکرێت پێگەی ئێستای ڕووسیا تەنها بە بیرکردنەوە لەم واقیعییەتە ئابوورییە دەرک بکەین. بەبێ وردبوونەوە لەم مێژووە و لەم هاوسەنگە ئیمپریالییەی دەسەڵات، مەحاڵە لە جەنگی ناوخۆییی ئۆکرەین و دەستێوەردانی ڕووسیا تێبگەین کە بە «کودەتای مەیدان» لە ٢٠١٤دا ناسراوە. دەکرێت بەم جۆرە پوختی بکەینەوە: ڕووسیا ئامانج و نێچیرێکی داگیرکاریی هەژموونییە بۆ بلۆکی ئیمپریالیی دەسەڵاتەکانی خۆرئاوا لە ڕێپێوانە فراوانخوازییەکانیاندا لەناو ئەوروپاوە بەرەو ئاسیا، واتا بەرەو چین. دەکرێت ئۆکرەین وەک ناوچەیەکی جێگیرکردن و نمایشی ناتۆ سەیر بکەین نەک شتێکی زیاتر.

هەڵبەت تۆمەتی پوتین بۆ هێزەکانی ناتۆ وا دەردەکەوێت تەنها پەیوەندی بە نزیکبوونەوەی هێزە سەربازییەکانی ناتۆوە هەبێت لەسەر سنوورەکانی ڕووسیا. بەڵام لە ڕاستیدا ئامانجەکە زیاتر هەژاندنی ئابووریی هەناردەکارانی ڕووسیایە، واتا بێدارکردنەوەی وڵاتەکەیە بە شێوەیەکی ئابوورییانە تا خۆی بۆ نەزمی بازاڕی جیهانی لەژێر دەسەڵاتی ئەمریکا-ئەوروپادا بەدەستەوە بدات، ڕێگایەکی دیکەی جگە لەمە بوونی نییە. ئەگەر ناتۆ لەمەدا سەرکەوتوو بێت، هێرشەکەی بۆ سەر نێچیرە سەرەکییەکە، واتا چین، ئاسانتر دەبێت و چین بەئاسانی گۆشەگیر دەکات تا وا بکات داهێنانە تەکنیکییەکانی بخاتە خزمەتی بازاڕی بلۆکی خۆرئاوایییەوە نەک بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکاری بهێنێت.

خراپ قۆستنەوەی ئەخلاق و شاردنەوەی حەقیقەتەکان

بە دڵنیایییەوە ڕەهەندی ئەخلاقیی جەنگەکە، بریتییە لە بەدبەختی و ئازار و ناڵەی دانیشتووانی مەدەنی. بەڵام ئامێری پڕوپاگەندەی دەسەڵاتەکانی خۆرئاوا هەموو شتەکان سەرکوت دەکەن، هەموو شتەکانی دیکەی ناو ئۆکرەین دەشارنەوە، تەنها کودەتای فاشیستی مەیدان نەبێت لە ٢٠١٤دا، کە دەرەنجامەکانی بریتی بوون لە چەوساندنەوە، و سووکایەتیکردن بە ڕووسیزمانەکانی دانیشتووانی ئۆکرەین. زیاتر ئابڵوقە و کێشەدروستکردن بۆ هەردوو کۆمارە جەماوەرییە تازە دامەزاوەکانی دۆنێتسک و لوهانسک لە دۆنباس کە قووربانیی زۆری لێکەوتنەوە. هەروەها ئۆکرەین هیچ پابەند نەبوو بە ڕێککەوتننامەی دووەمی مینسک، کە دەبوو پێش هەموو شتێک کۆتایی بە کردەوە جەنگییەکانی نێوان سەربازانی ئۆکرەینی و شەڕکەرانی کۆمارە جەماوەرییەکان، پاشەکشەی ئەفسەرە میلیتارییە بیانییەکان، دوورخستنەوەی ناتۆ لە ململانێ ناوخۆیییەکان، داننان بە خۆ-بەڕێوەبردنی هەردوو کۆمارەکە لەلایەن ئۆکرەینەوە و هتد. لە بەرانبەردا حکوومەتی ئۆکرەینی بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی توندوتیژی و خواستی لەسەر ئەندامبوونی لە ناتۆ.

لەم خاڵەدا، دەبێت نرخاندنی بابەتییانەی ئەخلاقیی ئەم پرسیارەی لەگەڵدا بێت: چ شتێک لە بەرژەوەندیی خەڵکانی کارکەری ئۆکرەین، دۆنباس و ڕووسیایە: ئارەزووی ئۆکرەین بۆ چوونە ناو ناتۆوە، کە لەڕووی ئابوورییەوە وڵاتەکە لە ڕووسیا دوور دەخاتەوە و بەفراوانی وابەستەی بلۆکی ئیمپریالیی خۆرئاوای دەکات؟ یان پەیوەندییە ئاشتیخوازییە ئابوورییەکان؟ کامەیان خزمەت بە کرێکاران و دانیشتووان و چینە کارکەرەکانی هەرسێ ئۆکرەین، کۆمارەکانی دۆنباس و ڕووسیا دەکات؟ بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە، دەبێت بەوردی سەیری گەشەی ئابووریی ئەو وڵاتانەی ئەوروپای خۆرهەڵات بکەین کە دوای کەوتنی یەکێتیی سۆڤێت چوونە ناو ناتۆوە و بوونە ئەندامی بلۆکی ئیمپریالی؟ بەبێ گومان ئابووریی وڵاتانی ئەوروپای خۆرهەڵات و باڵکان، ڕۆژ بە ڕۆژ خراپتر بووە بەراورد بە ئابووریی سەربەخۆتری پێشتریان. ئێستا دانیشتووانی فراوانی ئەم وڵاتانە یان وەک ئاوارە و قەرەج لە سەنتەرە ئەوروپییەکان دەژین یان هەرزانترین هێزی کار، کە ژیانێکی مەمرە و مەژی دەگوزەرێنن. هەر کەسێک بەوردی لە بارودۆخی ژیانی خەڵکانی باڵکان و ئەوروپای خۆرهەڵات ورد ببێتەوە کە لە سەنتەرە پیشەسازییەکان کار دەکەن، هەست بە سەرهەڵدانی کۆیلایەتییەکی ڕووتی نوێ دەکات، ئەمانە ئەو کەسانە دەیبینن کە لە نزیکەوە چاودێر بن، نەک تەنها خۆراک لە مەکینەی میدیای پڕوپاگەندەی بلۆکی خۆرئاوا وەربگرن.

بەڵام بێگومان مەکینەی پڕوپاگەندەی ناتۆ کە بە کۆمەڵێک ڕەهەندی دیاریکراوی ئەخلاقیی خۆیەوە کار دەکات، بە هیچ جۆرێک ئەم پرسیارە ناکات. چونکە ئەخلاقیاتەکەی لە بنچینەوە بریتییە لە ئەخلاقیاتی «ڕیاکاری» و دووڕوویی چینی حوکمڕان، کە تەنها خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی خۆی دەکات. ئەم ڕیاکارییە دەکرێت لە کۆمەڵێک درۆی تازەدا ببینرێنەوە کە میدیا وەک ڤاکسین لە سەری خەڵکدا دەیانڕوێنێت. بۆ نموونە لە ٢٧ی شووباتی ٢٠٢٢دا، فۆنیکسی میدیای گشتی ناچار بوو دان بەوەدا بنێت کە وەرگێڕەکەی بە ئەنقەست وتەی ڤلادیمیر پوتینی بە هەڵە وەرگێڕاوە و گواستوویەتییەوە. پوتین ئاماژە بە «هێزەکانی بەرگری»ی دەکات، بەڵام وەرگێڕەکە بە «هێزی ئەتۆمی» وەریگێڕا.

ئەمەش بەسانایی ناسرایەوە، چونکە بەشێکی زۆر لە گوێگران دەیانتوانی بە ڕووسی قسە بکەن. بەڵام میدیا هەر لە سەرەتاوە یەکەم نوسخەی فۆنیکسی گواستەوە و کردی بە سەردێڕی میدیایی و زاراوەی چەکی ئەتۆمیی ڕووسیا کەوتە سەر زاری هەموو کەسێکی سەر گۆی زەوی لە کاتێکدا پوتین بەکاری نەهێنابوو و پاشان فۆنیکسیش ناچار بوو هەڵەکە ڕاست بکاتەوە. مادام ئێستا میدیا ڤاکسین لەسەری خەڵک دەدات، کەواتە پوتینی «شەیتان» دەیەوێت چەکی ئەتۆمی بەکار بهێنێت. بڵاوکردنەوەی وێنەی هەڵە، وای کردووە ڕووخساری پوتین وەک دێو و درنج و تۆقێنەر دەربکەوێت و هێزەکانی خۆرئاوا و ناتۆش وەک وێنەی ڕزگاریبەخشی حیکایەتی پەریان.

بە پشت بەستن بە مەکینەی میدیا تێدەگەین کە پوتین خەریکی فراوانخوازییە بۆ ناوخۆی ئەوروپا و تەنانەت وا تێدەگەین ئەمریکاش داگیر دەکات، سوید و فینلەندا لە ئامادەباشییدان، ئەڵمانیا دەستی کردووە بە فراوانکردنی سوپای فیدڕاڵ و سەد ملیار یۆرۆی بۆ فراوانکردنی سوپاکەی و سەد ملیار یۆرۆی دیکە بۆ بەخشین بە ناتۆ، تەرخان کردووە. لە کاتێکدا لە دوای جەنگ، سوپای ئەڵمانیا نەدەبوو ئەو فۆرمەی ئێستای تێبپەڕێنێت، کەچی لەسەر دەستی حزبە سەوزە گوایە ژینگەدۆستەکان و سۆسیال دیموکراتەکان و نیۆلیبراڵەکان کە کابینەی حکوومەتیان بەدەستەوەیە، ئەو تابووە حەفتا ساڵەیان شکاند و ڕۆژ بە ڕۆژ لە ڕێگای بڵاوکردنەوەی ترس و تۆقین لەناو دانیشتووانەوە گوایە پوتین ئەوروپا دەگرێت، ئەو باوەڕە باو و ڕەزامەندییە گشتییەیان دروست کردووە تەنانەت باس لە سەربازگیریی ناچارییش بکرێت.

ئیمپریالیزمی میزاج و کۆنتڕۆڵی مێشک

بەڵام با بگەڕێینەوە بۆ پڕوپاگەندە: زاراوەکانی وەک تیرۆریست، سادیست، شەڕخواز بە پلان و بەرنامە هێرشکارەکانی، هیتلەری نوێ (پوتلەر: پوتین+هیتلەر) و هتد کۆمەڵە دانەپاڵێکی بنچینەیین پشت بە خواست و ویستێکی سەرەڕۆیانەی نازانستی و ناسیاسی دەبەستن بۆ کۆنتڕۆڵکردنی دانیشتووانی ناوخۆیی. بەو مانایە، ئەوەی نەیانتوانی بەفراوانی لە ڕێگای ئامێری کۆنتڕۆڵی کۆرۆناڤایرۆسەوە بیکەن، وێنەی پوتین ئەم ئەرکەیان بۆ تەواو دەکات. بەڵام ئەم جۆرە پڕوپاگەندەیە تەنها لە میدیادا ڕوو نادات. لە ڕێگای ئەم ئامێرەی باڵادەستییەوە، سیاسەتمەداران دەستیان کردووە بە بەئامرازیکردنی دەیان و سەدان هەزار خەڵک بۆ ئەوەی بڕژێنە شەقامەکانەوە بە ناوی «گردبوونەوەکانی ئاشتی» بەدڵنیایییەوە هەمیشە لەسەر بنەمای حیکایەتێکی کۆنی سادە، چاکە-خراپە: ئۆکرەین، کە دەیەوێت بچێتە ناو ناتۆوە، بەرەی فریشتە و چاکەیە و پوتین بەرجەستەکردنی شەیتانی دڕندەیە لەسەر زەوی. هەرکە ئاڵای ئۆکرەینیان لەسەر دەروازەی براندنبورگ لە بەرلین، بورجی ئایفل لە پاریس و شوێنە سەرەکییەکانی دیکەی دونیا نەخشاند، سیاسەتمەداران، توانیان مەکینەی میدیایی پڕوپاگەندەی خۆیان بە ئەبەدی بکەن. کەچی دووڕوویی و ڕیاکاریی ئەوان لەو شوێنەدا دەردەکەوێت کە پارتنەرەکەیان لە ناتۆ، تورکیا و ئەردۆغان، هەموو ڕۆژێک بەردەوامە لە داگیرکاری و کوشتاری کوردەکان ڕۆژاڤا لە سەرتاپای سوریا و لە هەرێمی کوردستان و بۆمبارانکردن و بەزاندنی سەروەریی ئەو وڵاتانە، نەک ئیدانەی ناکەن، بەڵکوو چەکی بۆ دەنێرن و وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا، ئانالێنا بێربووک لە دوایین دانیشتنیدا لەگەڵ هاوپیشەکەیدا، مەولود چاوشئۆغڵ، بە هاوپەیمانی ئەبەدی ناوی تورکیا دەبات و تەنانەت ئەڵمانیا ڕێی لە خۆپیشاندانی کوردەکان دەگرت لە سەروەختی داگیرکردنی عەفریندا، بڕژێنە شەقامەکانی ئەڵمانیاوە و ئیدانەی هێرشەکە بکەن. پرسیارەکە ئەوەیە بۆ لە چاوی بلۆکی خۆرئاواوە هێرشی پوتین پێشێلکردن و بەزاندنی سەروەریی وڵاتێک و تیرۆرکردنی دانیشتووانە، بەڵام هێرشی ئەردۆغان بریتییە لە قەڵغانی ئاشتییپارێزی؟ پێویستە بۆ جارێکیش بێت ئەم پرسیارە لە خۆمان بکەین و کەمێک بیر بکەینەوە، ئەوسا بڕیار بدەین.

ئامێری پڕوپاگەندە هەمیشە دەست دەکات بە خراپ قۆستنەوەی هەستە سادەکان و عەوفەوییەکان و لەڕووی مێژووییەوە دانیشتووانی کەمتر پەروەردە بوو، لە سەرووی هەموویەوە، بۆرژوازیی خاوەن پەروەردە هەمیشە هەوڵی داوە بەشەکەی دیکەی کۆمەڵگا داگیر بکات و مێشکی بشواتەوە و بیکاتە قەڵغان و بەکرێگیراو و بەرگریکاری بەرژەوەندییەکانی خۆی.

ئامێری پڕوپاگەندە هەمیشە دەست دەکات بە خراپ قۆستنەوەی هەستە سادەکان و عەوفەوییەکان و لەڕووی مێژووییەوە دانیشتووانی کەمتر پەروەردە بوو، لە سەرووی هەموویەوە، بۆرژوازیی خاوەن پەروەردە هەمیشە هەوڵی داوە بەشەکەی دیکەی کۆمەڵگا داگیر بکات و مێشکی بشواتەوە و بیکاتە قەڵغان و بەکرێگیراو و بەرگریکاری بەرژەوەندییەکانی خۆی. لەم سیاقەدا هەر کەسێکی ڕەخنەگر لە چینی حاکم دەبێت ڕاستەوخۆ تێبینیی ئەمە بکات: کاتێک حکوومەتێک دەهۆڵی ناڕەزایەتی لێ دەدات، بێگومان شتێکی هەڵە لەم نێوەدا هەیە. ناڕەزایەتییە ڕاستەقینەکان هەمیشە دژی دەسەڵاتە دەوڵەتی و حکوومییەکان بوون، ئێستا مەکینەی پڕوپاگەندە بە سانایی ئەمەشی پێچەوانە کردووەتەوە، حکوومەتەکان سەدان هەزار خەڵک کە تا ئێستاش دەیان چەوسێننەوە، دەهۆڵی جەنگ و ناڕەزایەتییان بۆ لێ دەدەن و دەیاننێرنە شەقامەکانەوە، هەڵبەت نەک دژی خۆیان، بەڵکوو دژی داتاشینی وێنەی وەهمیی دوژمن.

جگە لەمانە، ئێستا سەردەمی سانسۆر، قەدەغەکردن، دەرکردن دەستی پێ کردووە، هەموو میدیای ڕووسی، لایەنگری ڕووسی بلۆک کراون، هەر کەسێک بەڕاشکاوی ئیدانەی پوتین نەکات لە کارەکانی دەردەکرێت، تەنانەت کار دەگاتە ئەوەی لە زانکۆی میلانی ئیتاڵیا دۆستۆیڤسکی بە هۆی ئەوەی نووسەرێکی ڕووسە، قەدەغە بکرێت و کتێبەکانی لە کتێبخانەی زانکۆ کۆ بکرێنەوە، بەکورتی شەپۆل و میزاجێک سەری هەڵداوە دژی هەر شتێکە بۆنی ڕووسیبوونی لێ بێت، جا دۆستۆیڤسکی، ئایزنشتاین، گۆگۆل، تۆلستۆی، چیخۆڤ بێت یان ڤلادیمیر پوتین، هیچ جیاوازییەکی نییە. ئێستا کە هەموو شتێک قەدەغە کراوە و کۆی میدیای ڕووسی لە وڵاتانی خۆرئاوا بلۆک کراوە، تەنها ڕێگای گەیشتن بە حەقیقەت میدیای پڕوپاگەندەی خۆرئاوایە و دەروازەیەکی دیکە بوونی نییە.

پەراوێزەکان

The post لە ئایدیۆلۆژیای جەنگەوە بۆ مەکینەی نوێی پروپاگەندەی جەنگ appeared first on ژنەفتن.