هێشتا گابرێل گارسیا مارکیز و ماریۆ ڤارگاس یۆسا نه‌هاتبوونه‌ دنیاوه‌ کاتێک میگێل ئانخێل ئه‌ستوریاسی گواتیمالایی لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٢٢ـدا دەستی بە نووسینی یەکەم ڕۆمانی خۆی کرد بە ناوی

(جه‌نابی سه‌رۆك – El Señor Presidente).‌ کاتێک لە تاراوگه‌ی خۆسەپێندا لە پاریس دەژیا، بۆ ماوەی دە ساڵێك ئیشی لەسەر ڕۆمانەکەی کرد، پاشان گەڕایەوە زێدی خۆی له‌و كاته‌دا كه‌ داڕمانی ئابووریی ساڵانی ١٩٣٠ـیەکان له‌ ڕووی دارایییه‌وه‌ ته‌نگی پێ هه‌ڵچنی، به‌ڵام بۆی دەرکەوت کە کارەکانی له‌ زێدی خۆی ئه‌گه‌ری بڵاوبوونه‌وه‌یان نییه‌، چونکە ئەو دیکتاتۆرەی کە له‌ ڕۆمانه‌كه‌یدا فه‌رمانڕاوه‌یییه‌كه‌ی وێنا دەکات، جێگەی خۆی بە یه‌كێكی دڕندەتر و ستەمکارتر پڕ كردووه‌ته‌وه‌. کاتێک دواجار خۆی لە ساڵی ١٩٤٦ـدا ڕۆمانەکەی لە مەکسیک به‌ چاپ گه‌یاند، پڕی بوو لە هەڵەی تایپ و تا ساڵی ١٩٥٢ چاپێکی ته‌واوه‌تیی نه‌هاته‌ ئاراوه‌.

بۆیه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ڕۆمانی (جه‌نابی سه‌رۆك) خاوه‌ن به‌ختێكی باش نه‌بوو. به‌ڵام به‌ یه‌كێك له‌ هه‌ره‌ گرنگترین و كاریگه‌رترین بەرهەمەکانی ئەدەبیاتی مۆدێرن لە ئەمریکای لاتین ڕیزبەند دەکرێت، وه‌ك جۆرێك له‌ ده‌قی یه‌كه‌مینه‌ ‌بۆ ئه‌و نه‌وه‌یه‌ له‌ ڕۆماننووسی به‌ناوبانگ كه‌ له‌ دوای ئه‌ستوریاس ده‌ركه‌وتن و له‌ ساڵانی ١٩٦٠‌ـەكان و ١٩٧٠ـاكاندا وه‌ك ئه‌ندامانی بزووتنه‌وه‌ی (El Boom) ناوبانگیان به ‌ده‌ست هێنا كه‌ ئه‌وانیش بریتی بوون له‌: گارسیا ماركیز، ڤارگاس یۆسا، كارلۆس فوێنتێس، خۆسێ دۆنۆسۆ، گویێرمۆ كابرێرا ئینفانتێ، خولێۆ كۆرتازار، ئاگۆستۆ ڕۆوا باستۆس و چه‌ند كه‌سێكی دیكه‌.  

تەنانەت خوێندنەوەیه‌كی وردی وەرگێڕانی نوێی ڕۆمانه‌كه‌ی ئەستوریاس كه‌ لەلایەن (دەیڤید ئونگەر)ەوە كراوه‌، ئەوە دەسەلمێنێت کە له‌به‌ر چییه‌ کاریگەرییەکی گەورەی داناوه‌. لەناو لاپەڕەکانیدا مرۆڤ دەتوانێت بە ئاسانی سەرچاوەی دوو دیاردە دەستنیشان بکات کە به ‌هۆیانه‌وه‌ باقیی جیهان په‌یوه‌ست بووه‌ بە ئەدەبیاتی سەدەی بیستەمی ئەمریکای لاتینەوە. یه‌كه‌م: ئەو ژانرەی كه‌ بە ڕۆمانی دیکتاتۆر ناسراوە و دووه‌م: ئه‌و شێوازە‌ش كه‌ پێی دەوترێت ڕیالیزمی سیحری. جیراڵد مارتن، كه لە دونیای ئینگلیزی‌زماندا‌ توێژه‌ری پێشەنگه‌ سه‌باره‌ت بە ئەستوریاس و به‌رهه‌مه‌كانی، لە پێشەکییەکەیدا بۆ (جه‌نابی سەرۆک) تا ئەو شوێنە دەڕوات کە بە “لاپەڕەی یەکەمی بزووتنه‌وه‌ی El Boom” ناوی دەبات و بانگەشەی ئەوە دەکات کە “ئەوە گابرێل گارسیا مارکیز نەبووە کە ڕیالیزمی سیحری داهێناوه‌؛ به‌ڵكوو ئەوە میگێل ئانخێل ئه‌ستوریاس بووه‌”. ڕەنگە ئەمە بۆ ئەوانەی بە ئه‌ستوریاس ئاشنا نین شتێکی نامۆ بێت، بەڵام ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ لە ئەمریکای لاتین زۆر کەم مشتومڕ ده‌ورووژێنێت.

ڕۆمانی (جەنابی سەرۆک) لە وڵاتێکی بێناودا ڕوو دەدات کە لەلایەن دیکتاتۆرێکی بێناوەوە ستەمی له‌ دژ به‌رپا كراوه‌، بەڵام هەم شوێنه‌كه‌ و هەم کاتیش بەبێ كێشه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌‌: ئه‌وه‌ی لە دەقەکەدا حه‌شار دراوه‌ چه‌ند ئاماژەیه‌كی زووتێپەڕه‌ بە (کوێتزاڵ)، باڵندەی نیشتمانی گواتیمالا و به (ڤێردۆن)‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ شه‌ڕه‌كانی جەنگی جیهانیی یەکەم.

ناسنامەی “سەرۆکی دەستووری کۆمار، خێرخوازی وڵاتەکەمان، سەرۆکی پارتی لیبڕاڵی گەورە، پارێزەره‌ دڵ‌لیبڕاڵه‌كه‌ی گەنجە زاناکانمان” بە هەمان شێوە بە ئاسانی ده‌مانگه‌یه‌ننه‌ ده‌ره‌نجامێك كه‌ ئەم کەسایەتییە به‌رمه‌بنای‌ مانوێل ئیسترادا کابرێرا داڕێژراوه‌‌ کە هه‌ژموونی خۆی به‌سه‌ر گواتیمالادا  لە ساڵی ١٨٩٨ تا ١٩٢٠ لە ڕێگەی تۆقاندن و تیرۆر و گەندەڵی و هەڵبژاردنی ساخته‌وه‌ سه‌پاند.

لە توێكاریكردنێكدا بۆ دیکتاتۆر و دەسەڵاتە سته‌مكاره‌كه‌ی، ئه‌ستوریاس کە ساڵێک دوای هاتنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی كابرێرای دیكتاتۆر لە دایک بووە، لە پێگەیەکی ئیمتیازدارەوە ئه‌م ڕۆمانه‌ی نووسیوه‌. دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٠ـدا له‌سه‌ر كورسیی ده‌سه‌ڵات لا ده‌برێت ئه‌ویش دوای دەنگدانێک له‌لایه‌ن کۆنگرێسی وڵاته‌وه‌ کە بە ناكامڵی عه‌قڵیی داده‌نێن، ئیسترادا کابرێرا دەستگیر ده‌كرێت و دادگایی ده‌كر‌ێت و سزای زیندانی هەتاهەتاییی بەسەردا ده‌سه‌پێنرێت كه‌ هه‌ر لەوێ لە ساڵی ١٩٢٤ـدا کۆچی دوایی ده‌كات. ئه‌ستوریاس بەشداریی لەو ڕاپەڕینه‌ جەماوەرییه‌دا ده‌كات کە ده‌بێته‌ هۆی ڕووخانی كابرێرا و بۆ ماوەیەکی کورت زیندانی ده‌كرێت؛ پاشان وەک خوێندکارێكی یاسا ده‌بێته‌ سکرتێری ئەو دادگایەی کە ئیسترادا کابرێرا مه‌حكه‌مه‌ ده‌كات. لەو پێگەیەدا، ئه‌ستوریاس بۆ یەکەم جار ئەو چیرۆکە ترسناکانەی نادادپەروەری و ئەشکەنجەدان و کوشتنی تۆمار ده‌كرد کە زۆری نەخایاند بۆ ڕۆمانەکەی سوودی لێ وەرگرتن. مارتن دەڵێت‌ ئه‌ستوریاس خۆی شایه‌تیی كابرێرای دیکتاتۆریشی وه‌رگرتووه‌ كاتێك له‌ ژووری به‌ندیخانه‌ ماوه‌ی زیندانییه‌کەی به‌سه‌ر بردووه‌‌.

تەنانەت لەو چاوپێکەوتنانه‌دا كه‌ نزیک لە کۆتاییی ژیانیدا ئه‌نجامی داون، ئه‌ستوریاس ستایشی ئیسترادا کابرێرای دیكتاتۆر دەکات كه‌ كارای یاریده‌ده‌ر بووه‌ بۆ دۆزینەوەی پیشەکەی وەک نووسەرێك. لە چاوپێكه‌وتنێكی ساڵی ١٩٧٠ـدا ده‌ڵێت: “کاتژمێر ١٠:٢٥ـی شەوی ٢٥ـی کانوونی دووەمی ١٩١٧، بوومەلەرزەیەک شارەکەمی وێران کرد. بیرمە شتێکی وەک هەورێکی یه‌كجار گه‌وره‌م بینی کە مانگی داپۆشیبوو. لە ژێرزەمینێکدا بووم، کونێک بوو لە زەویدا یان ئەشکەوتێك بوو، یان شتێکی لەو جۆرە. هەر لەوێ و دواتر یەکەم شیعرم نووسی، گۆرانییەکی ماڵئاوایی لە گواتیمالا.”

دواتر، کاتێک پیتاكی فریاگوزاریی کارەسات لە وڵاتانی دەرەوەوه‌ ده‌گات‌ و بەڵام ڕاستەوخۆ ده‌چێته‌ گیرفانی ئیسترادا کابرێرا و كه‌سه‌ نزیكه‌كانیه‌وه‌، “ئیدی بەڕاستی توڕە بووم لەو دۆخه‌ی كه‌ داروپه‌ردووی‌ شاره‌كه‌ی تێدا پاك ده‌كرایه‌وه‌ و له‌و نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییەی کە له‌و کاتەدا بە ڕاستی سه‌ری هه‌ڵدا.” لە کۆتاییدا ئەو ڕووداوە نووسەری ئاواته‌خوازی هان دا بۆ هەوڵدان بۆ نووسینی پارچەیەکی خەیاڵی، کە سەرەتا ناوی نا “سواڵکەرانی سیاسی”.

ئەو دەیەیه‌ی ئەستوریاس لە فەرەنسا بەسەری برد، كه‌ دوای وەستانێکی کورت و ناڕه‌زامه‌ند بوو بۆ خوێندنی ئابووری لە لەندەن، سروشتی ئەو کتێبەی کە دەستی کردبوو به‌ نووسینی بە شێوەیەکی ڕیشەیی گۆڕی. تێزه‌كه‌ی له‌ كۆلێژی یاسا بۆ “کێشەی کۆمەڵایەتی هیندییە [ڕه‌سه‌نه‌كان]” تەرخان کرد، بەڵام دەستی کرد بە خوێندنی ئێتنۆلۆژی لە زانكۆی سۆربۆن لەژێر دەستی (جۆرج ڕینۆد)ی توێژه‌ردا کە هانی دا سه‌رنجی بخاته‌ سه‌ر کولتوور و ئەفسانەی (مایا)؛ کاتێک بەرهەمی ئەو هەوڵە ئەکادیمییە، كه‌ بریتی بوو له‌ دووباره‌نووسینه‌وه‌ی گێڕانەوە فۆلکلۆرییه‌كانی پێش (كریستۆفه‌ر كۆڵۆمبس) بە ناوی (ئەفسانەكانی گواتیمالا)، لە ساڵی ١٩٣١ بە زمانی فەرەنسی بڵاو کرایەوە و بە پێشەکییەکی درەوشاوەی (پۆڵ ڤالێری)یه‌وه هاته‌ ئاراوه‌‌.

لە پاریس، ئەستوریاس لەگەڵ خه‌ڵكه‌ ئەدەبییە ئاڤانگاردەکاندا هه‌ڵسوكه‌وتی ده‌كرد له‌وانه‌ش شاعیرەکانی وه‌ك ئەندرێ بریتۆن، تریستان تزارا، سیزار ڤایێخۆ، لوی ئاراگۆن و ڕۆبەرت دێنسۆس و خۆشی بوو بە سوریالیستێکی پابەند؛ هەروەها سه‌رنجی بەرەو پیکاسۆ رۆیشت، کە به‌ یادی دێتەوە کاتێك لە کافێیەکی مۆنپارناسدا كۆڕی گه‌رم ده‌كرد و ڕایدەگەیاند: “من جیهان دەشێوێنم، چونکە حەزم لێی نییە.” بۆیە لە بری ئەوەی ئەو جۆرە ڕۆمانە کۆمەڵایەتییە ڕیالیستییە بنووسێت کە ئەوکات لە ئەمریکای لاتین مۆدی بوو، ئه‌ستوریاس شتێکی زۆر گەورەتر و ئاڵۆزتر و ناتەقلیدیتری داهێنا.

پڵۆتی ڕۆمانی (جەنابی سەرۆک) بە شێوەیەکی فریودەر سادەیە، زۆربەی چالاکییەکان لە ماوەی یەک هەفتەدا ڕوو دەدەن. کاتێک سواڵکەرێکی نیوەشێت بە هەڵە لە توڕەییدا عەقیدێکی دڕندە دەکوژێت، سەرۆک بڕیار دەدات تاوانەکە بخاتە ئەستۆی ژەنەڕاڵێک و پارێزەرەکەی، کە دەستی کردووە بە گومانکردن لە دڵسۆزی سیاسییان. ئەمەش زنجیرەیەک پیلان و فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌ی‌ پێكه‌وه‌بەستراو دەخاتە گه‌ڕ کە لە ئەنجامدا دەبێتە هۆی زیندانیکردن، ئەشکەنجەدان، مردن، کۆیله‌كردن و له‌ناوبردنی گشتیی کەسانی باڵای حکوومەت، کە ده‌ستیان كردووه‌ به‌ گومانكردن له‌وه‌ی کە خه‌ریكه‌ ڕوو دەدات و ئه‌و هاوڵاتییه‌ ئاسایییانه‌شی کە هیچ گومانێكیان نه‌كردووه‌‌. زیندانییەک بە گریانەوە دەڵێت: “ئێمە وڵاتێکی نەفرەتیین.” ئاماژە بەوەش ده‌كات كه‌ “سەدان پیاو بە فیشەک مێشکیان‌ پژاوه‌ به‌سه‌ر دیواری زیندانەکاندا. مەڕمەڕه‌كانی کۆشک بە خوێنی مرۆڤی بێتاوان خوساون. ته‌ماشای كوێ بكه‌ین بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئازادی؟”

ئەوەی وای کردووە ڕۆمانی (جەنابی سەرۆک) هێند شۆڕشگێڕانه‌ بێت ئه‌و شێوازه‌یه‌ كه تێیدا‌ ئه‌ستوریاس‌ چیرۆكێك پێشكه‌ش ده‌كات کە زۆرێک لە توخمەکانی میلۆدرامای کلاسیکی ئەمریکای لاتین لە خۆ دەگرێت؛ به‌ نموونه‌ خۆشەویستییەکی مەحکووم به‌ شكست له‌نێوان نزیکترین ڕاوێژکاری سەرۆک و کچە جوانەکەی ژه‌نه‌ڕاڵی گومانلێكراو‌دا، كه “دوو چاوی سه‌وزی یه‌شمئاسا‌ی پێوه‌ بوو كه‌‌ له‌ توانایاندا هه‌بوو كه‌شتییه‌كان نوقمی ده‌ریا بكه‌ن.”

بەڵام له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌ستوریاس چه‌ندباره‌ هه‌ڵده‌ستێت به‌ كاڵكردنه‌وه‌ یان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بەربەستی نێوان واقیع و فانتازیا، خەون و به‌ئاگاهاتنه‌وه‌، ڕەسەن و ساخته‌، ڕابردوو و ئێستا، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ خوێنەران ده‌سپێرێت به‌ تێگه‌یشتنه ‌سەرلێشێواوەکان و ترس و ئه‌ندێشه‌كانی گاله‌رییه‌كی به‌دبه‌ختان و خراپه‌كاران.

باڵندەیەکی به‌ جریوه‌ له‌ دارسنەوبەرێکەوە له‌ كاتی یه‌كێك له زیاده‌ڕۆترین هه‌لوه‌سه‌كانی ‌سواڵكه‌رێكدا ده‌چڕێت: “نیوەی جەستەم درۆیە، نیوەکەی تریشی حه‌قیقه‌ت”. “من هەم گوڵم و هەم سێو. چاوێکی شووشەیی و چاوێکی ڕاستەقینە پێشکەش بە هەمووان دەکەم. ئەوانەی چاوی شووشەیی من دەبینن، دەیبینن لەبەر ئەوەی خەون دەبینن؛ ئەوانەی چاوی ڕاستەقینەی من دەبینن، ده‌یبینن چونکە بە ڕاستی دەتوانن ببینن. من ژیانم، گوڵەسێوی باڵندەی بەهەشتم. من درۆم لە هەموو ڕاستییەکدا، ڕاستیی هەموو چیرۆکە خەیاڵییەکانم.”

وەک ئەم په‌ره‌گرافه ئاماژەی پێ دەکات، ئەو تێڕوانینە مه‌زنه‌ی کە ئه‌ستوریاس لەو ماوه‌یه‌دا له‌ فەرەنسا پێی گەیشت و بۆ نووسینی (جەنابی سەرۆک) بە کاری هێنا، پێمان ده‌ڵێت كه‌‌ سوریالیزمی ئەوروپی و ئەفسانەكانی (مایا) لە دوو جیهانی جیاوازەوە سەریان هەڵنەداوە، بەڵکوو وه‌ك خۆی ئاماژه‌ی پێ دا، هەردووکیان لەلایەن ناخودئاگا (نه‌ست)ەوە دروست کراون و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ ده‌كرێت له‌ یه‌ك یه‌كه‌دا بتوێنرێنه‌وه‌ و “تێکەڵه‌یه‌ك دروست بكه‌ن، وه‌ ئەمە ئەو بەشە سیحرییه‌یه‌، کە لە چیرۆکەکانمدا به ‌كارم هێناوه‌ و سوودم لێ وەرگرتووە.” لە کۆمەڵەچاوپێکەوتنێکدا کە دوای مردنی بڵاو کرایەوە، ئەو تێڕوانینەی فراوانتر کردووە: “كاتێك [میلله‌ته‌] ڕەسەنەکان باس له‌ ناڕاستەقینە ده‌كه‌ن، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ورده‌كاریی خه‌ونه‌كانیان و هه‌لوه‌سه‌كانیان هه‌مووی یه‌كانگیر ده‌بن تاكو خه‌ون و ڕوئیاكه‌یان وا لێ ده‌كه‌ن كه‌ واقعیتر بێت له‌ واقع خۆی. ئه‌مه‌ش وه‌ك بڵێی كه‌ ناتوانیت باس له‌ “واقعی سیحری” بكه‌یت به‌بێ بیركردنه‌وه له‌ عه‌قڵیه‌تی به‌راییی هیندیی ڕەسەن، له‌ شێوازی هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ ده‌ركه‌وته‌كانی سروشت و له‌ بیروباوه‌ڕه‌ قووڵه‌كانی باووباپیرانی.”‌   

ئه‌ستوریاس لە بنەڕەتدا ده‌یویست ڕۆمانەکەی ناو بنێت (تۆهیل – Tohil) کە ناوی خوداوەندێکی بەهێز و بیانووگر و تۆڵەسێنی (مایا)یه‌. لە (پۆپۆل ڤوهـ) (Popol Vuh)ـدا، کە گێڕانەوەی پیرۆزی خه‌لیقه‌ته ‌لای‌ گەلی (كیش – K’iche’)، تۆهیل ئاگرهێنه‌ کە لە بەرامبەر پێشکەشکردنی گەرمی و ڕزقدا، پێداگری لەسەر به‌ده‌ستهێنانی دڵسۆزیی ڕەها لە شوێنکەوتووانی سوپاسگوزاری خۆی دەکات. پێیان دەڵێت: “لە ڕاستیدا من خودای ئێوه‌م؛ هەر واش دەبێت.” “من ئاغای ئێوه‌م؛ هەر واش دەبێت”.  بۆ ئارامکردنەوەی ئیگۆ پڕ ئیرەیییه‌کەی، داوای قوربانیدانی مرۆڤیش دەکات و کاتێکیش ناڕازی دەبێت، شەڕ ده‌ورووژێنێت. بە کورتی تۆهیل هەم وەبیرهێنانەوەی ئیسترادا کابرێرای دیكتاتۆره‌ و هەم مێتافۆڕێکە بۆ هەموو ئەو دیکتاتۆرە میزاجییانه‌ی کە گواتیمالا و باقیی ئەمریکای لاتینیان ته‌نیوه‌ته‌وه‌‌ له‌و كاته‌وه‌ی له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیییان به ‌ده‌ست هێناوه‌.

له‌ یه‌كێك له‌ دوابه‌شه‌كانی ڕۆمانی (جه‌نابی سه‌رۆك)دا به‌ ناوونیشانی “سەمای تۆهیل”، شاعیرێكی ماستاوچی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ به‌ ئاراسته‌یه‌كی مۆدێرنتردا ده‌بات كاتێك له‌ شه‌وێكی ئاهه‌نگئامێزدا له‌ باڕێك به‌ ئاماده‌بوونی هه‌موو كاسه‌لێسان و به‌رده‌سته‌كانی سه‌رۆك، ڕایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌م سه‌رۆكده‌وڵه‌ته‌‌ی كه‌ هاوشێوه‌ی (تۆهیل)ـە، له‌ ڕاستیدا “ئه‌و نموونه‌یه‌یه‌ كه‌ نیتشه‌ باسی ده‌كات، سوپه‌رمان” كه‌ “شكڵ به‌ جۆرێكی نوێ له‌ حكوومه‌ت ده‌به‌خشێت: سوپه‌ر دیموكراسی.” له‌ “گۆرانییه‌كی”‌ پێكه‌نیناویی بێمانادا له‌سه‌ر “سی مه‌یجه‌ر بۆ سوپه‌ر-دوپه‌رمان [ئاماژه‌یه‌ بۆ ماستاوكردن بۆ سه‌رۆكی ده‌وڵه‌ت]”‌،‌ كه‌ دوابه‌شی‌ درێژكراوه‌ی وتارێكه‌ و ئونگه‌ر له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌یدا یه‌كجار كورتی كردووه‌ته‌وه‌، شاعیره‌كه‌ ده‌ڵێت “نیتشە هه‌ر به ‌ڕاستی هه‌ستی به‌وه‌ كردبوو كه‌ یه‌كه‌م سوپه‌رمانێك كه‌ تا ئێستا بوونی هه‌بووبێت له‌ هه‌ناوی ئه‌مریكاوه‌ له‌ باوكه‌گه‌ردوون و دایكه‌سروشته‌وه‌ له‌ دایك ده‌بێت.”

چه‌ن فۆڕمێكی جیاوزی ئه‌م قاڵبه‌ له‌ نووسین، كه‌ له‌ گه‌ڵ بارودۆخه‌ ناوخۆیییه‌كاندا گونجێنراوه‌، به‌ نزیكه‌یی له‌ هه‌موو ئه‌و ڕۆمانانه‌ی ئه‌مریكای لاتیندا دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر دیكتاتۆره‌كان نووسراون، به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی له‌ دوای ڕۆمانی (جه‌نابی سه‌رۆك)ه‌وه‌ نووسراون و زۆر به‌ دیاریكراوییش ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا بڵاو كراونه‌ته‌وه كه‌ بزووتنه‌وه‌ی (El Boom) له‌ لووتكه‌دا بووه‌، له‌وانه‌ش ڕۆمانه‌كانی وه‌ك: (هۆکارەکانی دەوڵەت – ئەلیخۆ کارپێنتێر – ١٩٧٤)، (باڵا – ڕۆوا باستۆس- ١٩٧٤)، (پاییزی پاتریارک -١٩٧٥ و ژەنەڕاڵ لە لوولپێچی خۆیدا – ١٩٨٩ – گارسیا مارکیز)، (کلکی کۆترەکە – لویزا ڤالێنزوێلا – ١٩٨٣) و (جەژنی بزن – ڤارگاس یۆسا – ٢٠٠٠) و چەندانی دیکە. تەنانەت درەنگ داخلبوونی نووسەرێکی زۆر گەنجتری دوای بزووتنه‌وه‌ی (El Boom) كه‌ ئه‌ویش ڕۆبێرتۆ بۆلانۆی خاوه‌نی (ئەستێرەی دووری)یە لە ١٩٩٦، نكوڵی لە کاریگەریی ئەستوریاس ناکات و بە “نووسەرێکی زەبەلاحی وڵاتێکی بچووک و به‌دبه‌خت” ده‌یشوبهێنێت.

سه‌رباری دره‌وشاوه‌یی و كاریگه‌رییه‌كه‌ی، هێشتا پرسیاره‌ کە بۆچی ڕۆمانی (جه‌نابی سه‌رۆك) له‌ دونیای ئینگلیزی‌زماندا كه‌متر ناسراوه‌ له‌چاو ئه‌و هه‌موو ڕۆمانه‌ی كه‌ ئیلهمابه‌خشیان بووه‌. ڕەنگە هۆکارێک ئەوە بێت کە زیاتر لە پانزە ساڵ تێپەڕیوە لەنێوان بڵاوبوونەوەی بە زمانی ئیسپانی و دەرکەوتنی بە زمانی ئینگلیزی لە ساڵی ١٩٦٣ـدا بە هەمان ناونیشان کە بە زمانی ئیسپانی پێی بڵاو بووه‌وه‌. هەروەها ئونگەر ئاماژە بە کەموکوڕییەکانی ئەو وەرگێڕانەی یەکەم دەکات كه‌ لەلایەن نووسەری ئینگلیزی فرانسیز مارشال پاتریجەوە ئه‌نجام دراوه‌: “هەرچەندە [وه‌رگێڕانه‌كه‌ی] گۆرانیئامێز بوو بەڵام تا ڕادەیەک زمانێكی كۆنی به ‌كار هێنابوو، پڕی بوو له‌ ‌ئینگلیزاندنی ده‌ربڕینه‌كان و وەرگێڕانی هەڵە و ناوبەناو لابردنی پەرەگراف و زیاده‌ڕه‌ویكردن‌ لە دانانی پێكهاته‌ی ڕستەییی یه‌كجار لاتینی کە ڕەنگە خوێنەر وا لێ بكات سه‌ری خۆی بۆ بخورێنێ.”

وه‌ك به‌رگرییه‌ك له‌ پاتریج، پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بكرێت كه‌‌ چه‌نێك حه‌ماسه‌تی بۆ ئه‌و ڕۆمانه هه‌بووه‌‌ هێنده‌ش په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌مریكای لاتین لاواز بوون. ئه‌و زیاتر وه‌ك به‌شێك له‌ گرووپی بلومسبێری ناسراوه‌ (دوای ئه‌وه‌ی هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵ راڵف پاتریج ده‌كات پاش ئه‌وه‌ی دۆرا كارینگتن په‌یوه‌ندیه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ [راڵف] و لیتۆن ستراچی [نووسه‌ریش] تێك ده‌چێت) و زیاتر بەهۆی یاداشتنامه‌كانی و بیره‌وه‌رییه‌كانی ژیانی [نووسه‌رانی] ئه‌و بازنه‌یه‌ ده‌ناسرێته‌وه. وه‌ك وه‌رگێڕێك زیاتر سه‌رنجی له‌سه‌ر نووسه‌رانی به‌ناوبانگی ئیسپانیا بوو، وه‌ك ڕۆماننووسان: ڤیسێنتی بلاسکۆ ئیبانێز و مێرسیدس بالێستیرۆس و فەیلەسووف خۆسێ لویس لۆپێز-ئارانگورێن. بۆیه‌ به‌ دڵنایی كه‌سێكی داهێنه‌ری وه‌ك ئه‌ستوریاسی له‌ خه‌یاڵدا بووه‌. هه‌رچییه‌ك بووبێت كه‌ خه‌یاڵی له‌و كاته‌دا داگیر كردبێت، به‌ نموونه‌، بۆ وه‌رگێڕانی (پێلێلێ) –كه‌ نازناوی سواڵكه‌رێكی شێته‌-‌ بۆ (لێبووك) له‌كاتێكدا وشه‌ی (بێمێشك) بژارده‌یه‌كی زۆر گونجاوتر ده‌بوو.   

ئونگەر خۆی -کە ئەو کارەکتەرە بە “ده‌به‌نگ – the Dimwit” ناودەبات– كه‌ زۆر گونجاوتره‌ بۆ ئەو ئەرکە قوڕسەی کە ئەستوریاس و وشەسازییە تایبەتەکەی و گۆڕینی تۆنەکانی زۆر جار له‌ خۆی ده‌گرێت. هەرچەندە ئونگه‌ر بە زمانی ئینگلیزی دەنووسێت، بەڵام لە گواتیمالا لە دایک بووە و ڕۆمانەکانی خۆی کە بریتین لە (ژیان لە ناوچە گەرمە نەفرەتییەکاندا – ٢٠٠٢)، (نرخی هەڵهاتن – ٢٠١١) و  (ماستەرمایند – ٢٠١٦)، زۆر جار لەوێ له‌ گواتیمالا ڕوو دەدەن.  

هەروەها ئونگەر وەرگێڕی (پۆپۆل ڤوه) و لە (City College of New York) وانە دەڵێتەوە، لەوانه‌ش وانه‌ی وەرگێڕان. لە ساڵی ٢٠١٤ـدا خەڵاتی ئەدەبیی نیشتمانیی میگێل ئەنخێل ئەستوریاسی بە دەست هێنا كه‌ خەڵاتی سەرەکیی کولتووری ئه‌و وڵاته‌یه‌. خۆشی دەنووسێت: “وەک گواتیگرینگۆیەک كه‌ خۆبەخۆ ئه‌م ناوه‌م له‌ خۆم ناوه‌‌، ئیشه‌كه‌م وەک وەرگێڕ و نووسەری ئه‌ده‌بی، هەوڵێکی تەواوی ژیانم بووە بۆ گەڕانەوە بۆ ڕەگوڕیشەی خۆم، بۆ خاکی لەدایکبوونم.”

ئونگەر پێمان دەڵێت کە ئامانج له‌ وەرگێڕانی جەنابی سەرۆک:

“دامه‌زراندانی پەیوەندییەکی دروسته‌ لەنێوان وشە و ڕستە و پەرەگرافەکان له‌ناو زمانی عامیی ئەمریکیدا بۆ ئەوەی وێنە و مێتافۆڕ و وزەی گێڕانەوەی سەرسوڕهێنەری نووسەر ڕاستەوخۆ لەگەڵ خوێنەری تاکزماندا قسە بکات.”

بۆ نموونە، ئەستوریاس کە له‌و كاته‌دا ڕەنگە لە تاراوگه‌ نۆستالژیای هه‌بووبێت‌ بۆ ئاسوودەییی ژیانی ڕۆژانەی ناوچە گەرمە كه‌مه‌ره‌یییه‌كان، وەسفێکی تایبه‌تی و جوانی بۆ هەردوو دیمەنی گوندنشین و دەنگ و به‌رامه‌ی ژیانی شارەکان نووسیوە. ئونگەر ئەم ده‌ربڕینانه‌ بە شێوەیەکی شایستە بەرهەم دەهێنێتەوە، هه‌روەک لە سەرەتای چاپته‌رێكدا، پایتەخت كه بۆ ژیان له‌‌ دوای شەوێکی درێژ ئارامیی لێ بڕاوه‌، پیشان دەدات: “كازیوه‌ بوو‌، تیشكی تازه‌ی مانگی نیسانی ده‌دایه‌وه‌‌- میچ و کێڵگەکانی بە ڕووناکی ده‌نه‌خشاند و شەقامە تاریکەکانی ده‌هێنایەوە بەرچاو. هێستره‌كان کە ته‌نه‌كه‌شیری به‌ده‌نگوزه‌نگیان هەڵگرتبوو، وه‌خت بوو چوارناڵه‌ بۆی ده‌رچن بەهۆی هاوار و قامچیی خاوه‌نه‌كانیانه‌وه‌. تیشکی خۆر دەگەیشتە ئەو مانگایانەی کە لەناو دەرگای ماڵە دەوڵەمەندەکان و لە گۆشەی شەقامەکاندا کە هەژاران تێیدا دەژیان، ده‌دۆشران. کڕیاران –كه‌ هه‌ندێك زۆر پڕ وزه‌ و هه‌ندێكیشیان وه‌خت بوو له‌ هۆش خۆ بچن بە چاوه‌ خەواڵووه‌ شووشەیییەکانیانه‌وه‌- چاوەڕێی شیری مانگا دڵخوازەکانیان دەکرد. شووشەکانیان هونەرییانه‌ وه‌رده‌چه‌رخاند بۆ ئەوەی شیری زیاتر و کەفی كه‌متریان به‌ر بكه‌وێت. ئەو ژنانەی کە نانی گه‌رمیان لە سەبەتەدا هەڵگرتبوو، کەمەریان گوشراو و قاچەکانیان ڕەق هه‌ڵگه‌ڕابوو، سەریان لە سنگدا نوقم بوو، بە لاڕێدا تێدەپەڕین. پێی ڕووتیان لەژێر کێشی سەبەتەکانیاندا لەنێوان هەنگاوی جێگیر و خلیسکدا جێگۆڕكێیان ده‌كرد، وەک (باڵاخانه‌ی په‌رستگایه‌كی بوودایی)، سه‌به‌ته‌كان یەک لەسەر یەک هه‌ڵچنرابوون. به‌رامه‌ی كولیچه‌ی کونجیی شیرین به ‌دوایانه‌وه‌ بوو.”

یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ڕۆمانەکە ئه‌و شێوازه‌یه‌ كه‌ ئه‌ستوریاس ئەم ده‌ربڕینه‌ گۆرانیئامێزانه‌ تێكه‌ڵ به‌ زنجیره‌كانی هه‌لوه‌سه‌ و خەونبینین ده‌كات کە هەندێکیان لە ئەفسانەی (مایا)وه‌ وه‌رگیراون. ئونگەر بە سەرکەوتوویی ئەو دوانەیەش دەگەیەنێت، هەروەها تۆنی تەنزئامێزی هێمنانەی چاپته‌رێكیش بە ناوی “ڕاپۆرتی سەرۆک”ه‌وه‌ کە پێکهاتووە لە زنجیرەیەک یاداشت کە تێیدا هاووڵاتییانی ئاسایی بە زمانێکی بیرۆکراتیی تەخت ڕاپۆرت له‌یه‌ك ده‌ده‌ن و یەکتری سه‌ركۆنه‌ دەکەن. چه‌ند به‌شێكی نه‌گۆڕیش له ‌خۆ ده‌گرێت، له‌وانه‌: گەشتێکی پشووی کچەکەی ژەنەڕاڵ كه‌ لەگەڵ ئامۆزاکانیدا دەیکات بۆ کەنار دەریا و وەسفی سه‌فه‌رێكیش به‌ شەمەندەفەر بەناو جەنگەڵدا، كه‌ هێند زیندوو وه‌سف کراون، لێت تێك ده‌چێت و وا ده‌زانی‌ ئه‌م وه‌سفانه‌ له‌ پرۆژێکتۆرێکی فیلمەوە هاوێژراونه‌ته‌‌ ده‌ره‌وه‌.

بەڵام ئونگەر هەندێک کێشەی لەگەڵ دیالۆگدا هەیە. بڕگەگەلێک هەن، [كه‌ زمانی وه‌گێڕانه‌كه‌یان] بە تایبەت ئەوانەی کە پەیوەندییان بە شه‌قاوه‌كانی سەرۆکەوە هەیە، له‌ دیالۆگی نێو فیلمە چەتەگەرییەکانی ساڵانی ١٩٣٠ ده‌چێت. بۆ نموونە کاتێک ئەندامێکی پۆلیسی نهێنی یەکێک لە هاوڕێ بێسومعه‌كانی نائومێد دەکات و ئاگاداری دەکاتەوە کە ئەو کارەی ئه‌م هاوڕێیه‌ی پێویستی پێ بووه‌ دراوه‌ به‌ (کوڕی ته‌عمیدیكراوی) مودیر، وەک دڵنەوایییه‌ك بۆ ئه‌و هاوڕێ په‌سته‌ی، پێی ده‌ڵێت: “گوێ بگرە، ئه‌وه‌نه‌ ده‌موچاو مه‌یه‌ به ‌یه‌كا. كه‌ ئیشێكی تری بێسه‌رئێشه‌ په‌یدا بوو ئاگادارت دەکەمەوە. سوێند به‌ گیانی دایکم، شتێکی نوێ په‌یدا ئه‌بێت. لە شاره‌مێرووله‌یه‌كدا، ئیش لە مێروولە زیاترە.” کاتێکیش هاوڕێکەی هێشتا ناڕازییه‌، پۆلیسەکە وەڵامی دەداتەوە: “هەی، برا، به‌ ڕاستی تۆ یه‌كجار هه‌ستیاریت.”

هەروەها هۆشدارییەكی ئونگەر هه‌یه‌ كه‌ جێگەی مشتومڕه‌ كاتێك دەڵێت: “هه‌موو خوێنەرێکی هاوچەرخی ئەم ڕۆمانە ته‌زوو به‌ له‌شیا دێت کاتێک ڕووبەڕووی قسەی ناشرین دەبێتەوە دژی جوولەکە، عەرەب، چینی، خه‌ڵكی ڕەسەنی گواتیمالا و هاوڕەگەزخواز و ڕەگەزگۆڕەکان، کە جارجارە ده‌كرێن.” [به‌ڵام] دان بەوەدا دەنێم کە خۆم تەنانەت چاوم بۆ نەترووکاند، ئه‌وه ته‌زوو‌ هه‌ر زۆر كه‌متر، کاتێک ئەو بڕگانەم خوێندەوە کە قسەیان لەسەر دەکرێت و كه‌ خۆشم ئه‌ندامی یەکێک لەو گرووپانەم کە بێڕێزییان پێ دەکرێت. سووکایەتییەکان تەواو بێوه‌ی و ناڕاستەوخۆن بە بەراورد بەو شتانەی کە ڕۆژانە لە شەقامەکانی شیکاگۆ دەمبیستن لەو ده‌مه‌دا كه‌ گه‌وره‌ ده‌بووم. وەک ئونگەر خۆشی دانی پێدا ده‌نێت: “ئەو ماوەیەی کە ئه‌ستوریاس وه‌سفی ده‌كات، [ئه‌و جۆره‌ قسانه‌] به‌ربڵاو بوون.” بە ڕاستی پێویست ناکات داوای لێبوردن بکرێت یان هۆشدارییەک له‌ سه‌ره‌تادا دابنرێت: هیچ مانایه‌ك نادات به‌ ده‌سته‌وه‌ كه ڕۆمانێكی ‌وه‌ك (جه‌نابی سه‌رۆك) پاكسازی بۆ بكرێت له‌م باره‌یه‌وه‌ گه‌ر به‌راوردی بكه‌ین به‌ ڕۆمانێكی وه‌ك (هه‌كلبێری فین). [هه‌كلبێری فین ڕۆمانێكی سه‌ركێشیئامێزی مارك توه‌ینه‌ كه‌ باس له‌ هه‌ك فین ده‌كات، كه‌ هه‌رزه‌كارێكی به‌ ئاستەم خوێنده‌واره‌ و مه‌رگی خۆی ساخته‌ ده‌كات بۆ ڕاکردن له‌ ده‌ست باوكه‌ خراپه‌ توندوتیژه‌كه‌ی].

بەڵام سەبارەت بە دیالۆگ، ڕەنگە کێشەکە تەنیا ئەوە بێت کە ڕۆمانی (جه‌نابی سه‌رۆك) به‌ چه‌ند بژارده‌یه‌كی مه‌حاڵه‌وه‌ و تەحەدای چارەسەرنەکراوه‌وه‌ ڕووبەڕووی هەر وەرگێڕێک دەبێتەوە. ڕۆمانەکە ئەوەندە پڕە لە وشە و دەربڕینی تایبەتی گواتیمالا کە تەنانەت چاپەکانی زمانی ئیسپانییش فەرهەنگێکی دەیان زاراوەییی لەگەڵدایە کە لە شوێنەکانی دیکەی ئەمریکای لاتین بە کار نەهێنراون. سەرەڕای ئەوەش، ئه‌ستوریاس هەوڵی دەدا تاموبۆی ئه‌و زمانه‌ ئیسپانییە بگوازێته‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌‌ زیاتر لە سەدەیەک لەوه‌وبەر لە سەردەمی گەنجیدا لە وڵاتەکەی قسەی پێ کراوه‌. بۆیه‌ سەختیی وەرگێڕانی ئەم ئیدیۆمانە بۆ زمانی ئینگلیزی بهێنە پێش چاوی خۆت لەكاتێكدا ده‌بێت‌ هەردوو تۆن و فرەماناییش بپارێزیت.

به‌ نموونە، لە دوابه‌شه‌كانی ڕۆمانەکەدا، سەرۆکه‌ بێناوه‌كه‌ سەرخۆشە و دوای ئەوەی بەسه‌ر‌ هەموو ڕاوێژکارە نزیکه‌كانیدا ده‌ڕشێته‌وه‌، ئەو توڕەیی و زەلیلییەی بیر ده‌كه‌وێته‌وه‌ کاتێك وەک پارێزەرێکی لاو لە “نوسینگەیه‌كی پارێزەریی پلە سێدا کاری كردووه‌، لەنێو سۆزانی و قومارچییاندا،” و له‌ناو ئه‌وانه‌ی کە ئه‌ستوریاس لە بنەڕەتدا ناوی لێ نابوون (cholojeras). ئەمانە ژنانی بازاڕن، زۆرینه‌ی كات له‌ خه‌ڵكه‌ ڕەسەنه‌كانن، کە ڕیخۆڵەی مانگا و بەراز و بەرخ دەفرۆشن بۆ لێنان لەناو شۆربا یان له‌ناو‌ جۆره‌ گواتیمالایه‌كه‌ی چێشتی (چیتەرلینگ). پارتریج ئەم وشه‌یه‌ی بە “فرۆشیارانی ڕیخۆڵه‌” وه‌رگێڕاوه‌، لەکاتێکدا ئونگەر “فرۆشیارانی پیسایی”ی پێ باشترە، هەرچەندە “فرۆشیارانی ورگ” ڕاستتره‌. بەڵام بیرمە ناسیاوه‌ گواتیمالایییە مایایییه‌كانم‌ پێیان وتم کە (cholojeras) زاراوەیەکه‌ پڕه‌ له‌ سووکایەتی و زۆر جار ڕەگەزپەرستانەیە، کە به‌ نزیکەیی مانای (چین یان کاستی)ی هه‌یه‌ كه‌ له‌ هیندستان بوونیان هەیە. چۆن بۆچوونی ئه‌و هەموو لایه‌نانه‌ بە وەرگێڕانێکی سادەی یەک وشەیی بگه‌یه‌نین؟

دوای ڕۆمانی (جەنابی سەرۆک)، ئه‌ستوریاس پیشەیەکی بەرچاوی بۆ خۆی دروست كرد، چ ئەدەبی و چ سیاسی، لە کۆنگرێسی گواتیمالا و وەک دیپلۆماتکارێکیش خزمەتی كرد. لە ساڵی ١٩٤٩ـدا (پیاوانی گەنمەشامی)ی بڵاو کردەوە، کە مارتن پێی وایه‌ له‌ تێکەڵکردنی سوریالیزم و فۆلکلۆری ڕەسەندا “تەنانەت بوێرانه‌تر و دیدگادارتره‌” و لە ماوەی دەیەیەکی دەگمەنی دیموکراسیدا له‌ (١٩٤٤-١٩٥٤) لە باڵیۆزخانەکانی ئەمریکای لاتین و فەرەنسا كاری كرد. بەڵام دوای ئەوەی کودەتایەکی ڕێکخراو لەلایەن ئەمریکاوە سوپای خستەوه‌ سەر دەسەڵات، ئەستوریاس مافی هاوڵاتیبوونی لێ سەندرایەوە و ناچار کرا بگه‌ڕێته‌وه‌ تاراوگه‌ و لەوێ (سیانه‌ی مۆزەکە)ی تەواو کرد، کە زنجیره‌یه‌ك ڕۆمانە سەبارەت بە ئازاری کرێکارانی ڕەسەن لە کێڵگەکانی کۆمپانیای میوەی یەکگرتوو له‌ گواتیمالا. زیاتر لە دەرەوەی وڵات مایه‌وه‌ و بەردەوام بووە لە نووسینی ڕۆمان و شانۆنامە و شیعر تا لە ساڵی ١٩٧٤ لە مەدرید کۆچی دواییی کرد. لە ساڵی ١٩٦٧ بووە یەکەم ڕۆماننووسی ئەمریکای لاتین کە خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی بە دەست بهێنێت.

بۆیە سەرەڕای ئه‌و ڕێگا دوور و سەختەی كه‌ ڕۆمانی (جه‌نابی سەرۆک) بڕی بۆ بڵاوکردنەوە، دواجار ئه‌ستوریاس سەرکەوتنی ڕەخنەیی و بازرگانی بۆ خۆی بە دەست هێنا. بەڵام هەرگیز درەنگ نییە بۆ ئەوەی ناوبانگەکەی بگه‌شێنرێته‌وه‌. وەک مارتن دەڵێت: “گەڕاندنەوەی ڕۆمانی ئەستوریاس بۆ شوێنی شایستەی خۆی لە گەشەسەندنی کلتووریی ئەمریکای لاتین و چڕکردنەوەی دەستکەوتەکانی زۆر دره‌نگ كه‌وتووه‌، چ وەک کردەوەیەکی دادپەروەری و چ وەک بەشداریکردنێک لە ڕاستی مێژوویی و ئەدەبیدا.”

بەهۆی وەرگێڕانه‌كه‌ی ئونگەرەوە، دواجار خوێنەری ئینگلیزی‌زمان دەتوانێت بچێتە ناو ئەو نهێنییەی کە ئەمریکییە لاتینییەکان، بە تایبەت نوخبەی ئەدەبییان، هەمیشە زانیویانە كه‌ (جه‌نابی سه‌رۆك) بەرهەمێکی خاوه‌نده‌سه‌ڵاته‌، مەحکوومە بە هه‌نووكه‌ییبوون و په‌یوه‌ندیداربوونی‌ تا ئەو كاته‌ی ئه‌و بارودۆخەی کە بووه‌ته‌ مایه‌ی دروستبوونی دواجار نه‌مێنێت.

The post داهێنەری ڕیالیزمی سیحری appeared first on ژنەفتن.

وەک بڵێی سڵی لە تەوژمی هەوا کردبێتەوە، هەموو شتێکی پڕبایەخی ئاخنیوەتە ناخەوە. وەگێڕی ڕۆمانی بیر (١٩٣٩) پێشبینیی ڕووداوێکی داهاتوو دەگێڕێتەوە، هاوشێوەی ساردوسڕیی بەرهەمە ئۆنێتییەکانی دواترە: «با هەر کەسێک لە ناخی خۆیدا بگەڕێت، تەنیاوتەنیا لەوێدا حەقیقەت و سەرلەبەری ئەو شاخە شتەی بە دوایدا وێڵە دەدۆزێتەوە. گلان هەمیشە بەرهەمی هونەریی لێ دەکەوێتەوە. هیچی تر لە دەرەوەی خۆمان نییە». هەر بۆیە ڕۆمانەکانی ئێجگار گرێدراوی ڕوواڵەت نین.

خودی ئۆنێتی و ڕووداوی ناو کتێبەکانی ئێجگار هاوشێوەن. بەرهەمەکانی نوقمی دنیای بچکۆلانەن، پەڕاوێزخراوی شوێنی قەتیسن، وەگێڕەکانیشی گۆشەگیر و ئێسکقورس و دوورەپەرێزن. دنیابینییەکی جیاوازی هەبووە کە حوکمڕانیی شێوازی گێڕانەوە و ژینی ئابڵووقەدراوی بە دیوار و دوکەڵی جگەرە کردووە. ڕۆمانەکانی ئاسۆیان نییە، وەک هەڵقوڕاندنی پێکێکی و چاوخوراندنێکی و جگەرەداگیرساندنێکی ئاماژەیان لێ دەچۆڕێتەوە. ئەوە بە هەڵکەوت نییە ئۆنێتی جگەرە بە جگەرە دادەگیرسێنێت و کەسایەتییەکانیشی پەستاپەستا دەیکێشن. گاری هاڵدێمان دەڵێت: «ڕۆمانی کورتەژیان (١٩٥٠) سیونۆ جار جگەرەی تێدا کێشراوە، بۆ ئەمشەو (١٩٤٣) سیسوشەش جار، خاکی هیچکەس (١٩٤١)ـیش چلوپێنج جار». ئەو ڕۆژانەیشی خوان کارلۆس ئۆنێتی پەرێشان بووە و نەخۆشی لە پەلوپۆی خستووە، جگەرەی داگیرساندووە و هەر لە دوکەڵەکەی ڕوانیوە. تەنیا سەیری کردووە، پێی نەکێشراوە. دیارە خۆشییەکانی جاران بێتاقەتیان کردووە، بە ژنەکەی گوتووە: «کچێ تۆ هەر نازانی بەدخوویی چییە!»

ئۆنێتی نووسەرێکی ناوەکییە. بیرهێنانەوەی دیمەنی ڕۆمانەکانی دژوارە. کەشەکانیان سەر بە باڕ و ژووری نووستن و نووسینگە و هۆتێل و یانەی شەوانە و وێستگەی شەمەندەفەرە… درێژەی پێ داوە تا بیانگەیەنێتە ئەو سنوورەی چارەنووسەکەی لێ فڕێ دراوە. دەیگوت: «من هەر ژوورێکم لێ سەروزیادە. گراهام گرین گێڕانەوەی وردەکاریی دیمەنی پێ بێزارکەرە، قسەکەیشی قۆڕە. ئەوەی من پڕبەدڵ هۆگریم مرۆڤە»، بەرپەرچیشی دەدایەوە: «دەکرێت پێخەفەکەت بنی بنەوەی دۆزەخ بێت.»

خولیاکەی سرووشتی بووە و بە دەردی کەسایەتییەکی ڕۆمانەکانیشی چووە، گۆشەگیر و کەمدوو، هەر گیرۆدەی ئارامیی شتە نزیکەکانی بووە؛ ئەو شتانەی کڕوماتییەکەیان نەڕووشاندووە، بەوپەڕی دلۆڤانییشەوە هاوەڵییەکی لیخنیان بۆ دابین کردووە. دۆلی لە پێشەکیی کۆبەرهەمەکەی ئۆنێتێدا دەگێڕێتەوە: «میوانەکانی بە گوێرەی میزاجی خۆی هەڵدەبژارد. بۆیە منیش ئەرکێکی هەستیارم کەوتبووە سەرشان: لە لایەکەوە، دەبوو هەندێک کەسی دیاریکراو بە ئاینوئۆین دوور بخەمەوە، لە لایەکیشە دەبوو خوان کارلۆس ڕازی بکەم بە هەندێک لەو میواندارییانەی لە خورتوخۆڕایی هەڵیدەوەشاندنەوە.» جاران لە مۆنتێڤیدێیۆ باوی ئەوە بووە خانەخوێ لەسەر کوتەکاغەزێک بنووسێت «لە ماڵەوە نیین، پێداگری مەکەن» و بیلکێنێت بە دەرگای ماڵەکەیەوە. سا ئۆنێتی لە مەدرید پتر مشتوماڵی ئەم نەریتەی داوە. ئێدواردۆ گالیانۆ دەگێڕێتەوە: «جارێکیان دوو هاوڕێی لاوم بۆ بینینی خوان کارلۆس نارد. دەیانگوت زرمەزرمیان لە دەرگاکەی هەڵستاندووە، دواجار لە ژێر دەرگاکەوە کوتەکاغەزێکیان بە دەستخەتی کتومتی ئۆنێتییەوە بۆ هەڵدراوە، تێیدا نووسراوە: “ئۆنێتی لە ماڵ نییە”.»

گەر ئۆنێتی ناچار بووایە لە ماڵ بچێتە دەرەوە، دۆلیی لە جیاتیی خۆی ناردووە. بۆ وێنە، ڕۆژی نوێکردنەوەی پاسپۆڕتەکەی خۆی نەچووە. دۆلی چەرچەفێکی سپیی بە دیوارەکەدا هەڵواسیوە، خوان کارلۆسیش لە لێواری پێخەفەکەی ڕۆنیشتووە و ئەمیش وێنەی پاسپۆڕتەکەی گرتووە. کلاودیۆ پێرێز، دۆستی خێزانەکە و ڕێکخەری ناوەندی هونەری هاوچەرخی مەدرید کە بڕێک ئەرشیڤی ئۆنێتیی تێدا پارێزراوە، دەگێڕێتەوە: «ژوورەکەی هەموو دنیای بووە. ئەو دنیایەی ناسیوویەتی حەزی لێ نەبووە، گومانیشی لە گۆڕینی هەبووە، هەر بۆیە دنیایەکی جیاوازی بۆ خۆی داڕشتووەتەوە». ژوورەکەی قەرەوێڵە و ڕۆمانی پۆلیسی و جگەرە و تەنەکەخۆڵ و چاویلکە و حەبی DRF کە لە ئەرجەنتینەوە بۆی هێنراوە و زەنگۆڵەی گازکردنی دۆلی و داردەستی پشتخورێن و ئەو گڵۆپەی خایمێ سالیناس کردبووییە دیاریی و تابلۆی مریەمی پاکیزەی تێدا بووە…بێگومان دنیایەک چەرخیشی هەبووە. چەرخ لە هەموو قوژبن و پەناوپەسیوێکی ماڵەکەیدا کەوتووە. خێسوس مارچامالۆ لە کتێبخانەی بزربوو (٢٠٠٨)ـدا دەگێڕێتەوە: «ئەو ڕۆژەی ئۆنێتی نێژراوە، نەوەیەکی چووە هەموو چەرخی ناو ماڵەکەی کەڵەکە کردووە و بە سەر ئامادەبووانی پرسەکەدا بەخشیوویەتەوە.»

ئۆنێتی حەزی کردووە دەستی بە هەموو شتێکی ڕابگەیشتایە. ویستوویەتی پاڵ بە قەرەوێڵەکەیەوە بداتەوە و هەر بە مایکرۆسکۆپ لە دنیای زەبەلاح و پانوپۆڕی بڕوانیایە. کریسمسێک ژن و کوڕەکەی بە گۆی زەوییەکەوە گەڕاونەتەوە ماڵەوە. خۆی ماوەیەکی دوورودرێژ ئاواتەخوازی ئەو دیارییە بووە. ئۆنێتی هەر بە شێوازە ماڵییەکەی خۆی و بەوپەڕی تامەزرۆییەوە، لێکدالێکدا خولاندوویەتییەوە و گەشت و گەڕانی لەسەر کردووە، ئەو جۆرە دەربەدەرییەیش وەڕەسی نەکردووە و چێژی لێ بینیوە. یەکجاری هیوای بڕاوە و دۆشداماوە «کاتێک بینیی گۆی زەوییەکە لەسەر مێزەڵەی تەنیشت قەرەوێڵەکە جێی نابێتەوە و ناچار بووین بیخەینە سەر دۆڵابەکە و دووری بخەینەوە.» دۆلی دەگێڕێتەوە خوان کارلۆس دەستبەجێ هیچ حەز و پەرۆشییەکی بۆ گۆی زەوییەکە نەماوە. ویستوویەتی دەستی پێ ڕابگەیشتایە کەچی نەیتوانیوە. 

جگەرەکێشان، خواردنەوە، نووسین

ئۆنێتی لەسەر پێخەفەکەی نانی خواردووە و جگەرەی کێشاوە و خواردوویەتییەوە، هەر بە پاڵکەوتنیشەوە پێشوازیی لە میوانەکانی کردووە. لەسەر پێخەفەکەی ژیانی بە خوێندنەوە بەسەر بردووە. هەر لەسەر پێخەفەکەی، وەخت و ناوەخت، کاتێک ترووسکەی بیرۆکەکە، ڕووداوەکە، گومانەکە کتوپڕ مێشکی سمیوە، دەستوبرد لەسەر شڕەکاغەز و پەڕەی پواو و تیانووس هەڵیڕشتووە. زۆر جاریش ئەو نیوەشەوانەی لە شیرینیی خەو ڕاچڵەکیوە یان خەوزڕان بەرۆکی گرتووە، گەر داڵغەیەکی هەبووبێت، تێکۆشاوە لە دەستی فەرامۆشی ڕزگاری بکات. دۆلی لە پێشەکیی کۆبەرهەمەکەیدا دەڵێت: «ڕاستییەکەی نابێت بڵێم خوان کارلۆس هەر پاڵ کەوتووە، بەڵکوو پاڵی داوەتەوە، هاوسەنگییەکی سەمەرەی لەسەر ئانیشکی ڕاستی بۆ خوێندنەوە و نووسین ڕاگرتووە؛ دوای بڕانەوەی ئەو هەموو ساڵەیش ئانیشکی سواوە.»

بەبێ بچووکترین پلان و بەرنامە ژیاوە، گاڵتەی لە خۆشویستنی کاتژمێریش هاتووە. قەت ملی لە وێژە نەناوە. خۆی ڕادەست کردووە. تاکە ویستی لە وێژەدا، بەوپەڕی هیوابڕانەوە، چنگخستنی ئارامی بووە. دۆلی دوای بیست ساڵ لە مردنی ئۆنێتی دەگێڕێتەوە: «خاوەخاو بە دەست دەینووسی؛ ئەمەیش دەرفەتی بیرکردنەوەی پێ دەدا و ڕێی پێداچوونەوەی لێ دەگرت. هەر دەینووسی و سەرچاو». قەت نەگەڕاوەتەوە سەر نووسینەکانی. جارێکیان ڕۆژنامەنووسێک لە ئۆنێتیی پرسیوە: «بۆچوونت چییە کاتێک ئۆنێتی دەخوێنیتەوە؟» ئەویش وەڵامی داوەتەوە: «من قەت ئۆنێتی ناخوێنمەوە.» گەر لێت بپرسیایە ئاخر ئەوە چۆن ڕێی تێ دەچێت و کاری کردن نییە، دەستبەجێ بیری دەخستیتەوە: «سەگ ناگەڕێتەوە سەر ڕشانەوەکەی». بۆچوونەکەی ئۆنێتی پێچەوانەی ئێرنست هەمینگوەی بووە: «یەکەم ڕەشنووس هەمیشە گەنوگووە.»

ئەو سەردەمەی لە مۆنتێڤیدێیۆ ژیاوە، تاقە وەرزێک ڕەچاوی پلانی کردووە. دۆلی بە سەردەمێکی خۆش و خەیاڵی ناودێری کردووە. دڵدارییان کردووە و تازەکی ژووانیان داناوە. خۆی کیژۆڵەیەکی جرپن و زادەی بنەماڵەیەکی ڕۆشنبیر بووە، باری سێ هاوسەرگیرییش شانی ئۆنێتیی داتەپاندووە. خوان کارلۆس بە درێژاییی حەفتە لە ئاژانسی بانگەشەی ئیمپێتۆ کاری کردووە و کاتەکانی دیکەیشی بۆ خوێندنەوە و بینینی دۆلی گل داوەتەوە، وەک دوو دڵداری قاچاغ یەکتریان بینیوە. «سا شەوانی هەینیی لا پیرۆز بوو. خۆی دەپەستاوتە ماڵەوە و هەر دەینووسی، خۆی لە حەقیقەت دەدزییەوە، دەکەوتە تەڵەی دنیا خەیاڵییەکەییەوە. پێشوەختەیش چێژی ئەو چەند کاتژمێرە دەیانخستە هەلەکەسەما. منیش پێم دەگوت: “تۆ تازە سەرت لە هێلکەی ڕۆماننووسین جووقاوە.”». ئاوها بەشێکی ڕۆمانی کورتەژیان (١٩٥٠) و Juntacadáveres(١٩٦٤)ـی نووسیووەتەوە، شەراب و کوتەحەبی بە ئاوەوە هەڵقوڕاندووە تا ڕۆژ بووەتەوە. جارێکیان پرسیاری خۆشترین ساتی ژینیان لێ کردووە، ئەویش بەرسڤی داوەتەوە: «سەد بریا دەمتوانی کاتژمێری تەمەنم لەو هەینییانەدا ڕابگرتایە!»

خۆنەویستانە بە نووسین ڕاهاتووە و وردەوردە کەوتووەتە سەر سکە، وەک بڵێی ویستی نووسەری هەمیشە لە ناخیدا پەنگی خواردبێتەوە. بێوچان نووسیوویەتی. ویستوویەتی گەڕەلاوژەی ڕووناکبیرییەکەی بەرەنگاری هارمۆنیی کاتەکانی ماریۆ بارگاس یۆسا بکاتەوە کە کەڵەنووسەرێکی بەرنامەداڕێژ و خۆڕەتێنە. خوان کرووز لە ئیگۆ شێواوەکان (٢٠١٣)ـدا دەگێڕێتەوە جارێکیان ئۆنێتی توخنی یۆسا کەوتووەتەوە: «کاکە گیان، تۆ خۆشەویستییەکی ژنومێردانەت بۆ ئەدەبیات هەیە، ناچاریشیت دڵی خاتوونی هاوسەرت ڕابگریت، بەڵام خۆشەویستییەکەی من هەر حەز و خولیایە، بێگومان ژنومێردانە نییە، هەر بۆیە کاتێک حەز و تاقەتم هەبێت دەیگەوزێنم. بە هەمان شێوە، هەر کاتێک تاقەتم هەبێت دەنووسم. ناتوانم بەرنامەی کاتی نووسین دابڕێژم، نەء، هەر سادەوساکار دادەنیشم و دەنووسم؛ جاروبار گەنوگوویەکی پۆلیسی دەخوێنمەوە و کتوپڕ بیرۆکەیەک بەرۆکم دەگرێت، ئامبازی دەبم و دەینووسمەوە.»

ئۆنێتی ڕێسا و بەرنامەی نووسینی نەبووە، بەڵام کاتێک دەینووسی دەچووە بنجوبناوانەوە. ڕۆدەچووە ناو چەپەڵییەکانی ڕۆحی مرۆڤەوە. تەنانەت مۆچیاریی نووسەرە لاوەکانیشی کردووە: «سەرڕاستیی ئەدەبیتان مەکەنە قوربانیی هیچ شتێک، نە سیاسەت، نە دەستکەوت. بێدەنگ و بێبەزەیی بۆ ئەویدی بنووسن، ئەوەی لە ناخماندایە و دەسەڵاتی فریودانیمان نییە.» خوان کرووز جەخت دەکاتەوە ئۆنێتی پێی وا بووە: «کاری نووسەر ئەوە نییە ببێتە مەلابەزێن و قسەی ئەم و ئەو کاوێژ بکاتەوە؛ دەیشیگوت کاری داهێنەرانە تا ڕادەیەک نهێنییە.» ویستوویەتی بیروڕاکانی خۆی لە بەردەم ئاوێنەدا بنووسێتەوە، گەرچی پێی وا بووە «کاتێکیش لە نووسینی بیرۆکەیەک لا دەدەیت، دەستێک هەبێت تا قۆڵت ڕابکێشێت و بتخاتەوە سەر ڕێچکەکە.»

دەتوانین گەیشتنی بە ئیسپانیا وەک دوازرمەی بەرهەمەکانی لێک بدەینەوە، ڕاکشانی لەسەر قەرەوێڵەکەیشی لە ناو و ناوبانگ پێ خۆشتر بووە. کلاودیۆ پێرێز دەڵێت: «قەت حەزی لە هەڵگرتنی باری نووسەری نەبووە، بەڵکوو سادەوساکار هەر حەزی لە نووسین و خوێندنەوە بووە. دیارە بەرهەمی نووسەر چاکتر بڵاو دەبێتەوە کاتێک خۆیشی دەبێتە کەرەستەی بانگەشە، ئیدی وێژەیش بە کاڵا کراوە. نووسەر دەبێت خەریکی چاوپێکەوتن و وتاردان و واژووکردنی کتێب بێت. ئۆنێتی تەواو پشتی لە بەرهەمەکانی خۆی کردووە». کاوەخۆ گریمانەی گلانەکەی داناوە، هیچ نکۆڵیشی لێ نەکردووە، ئەمەیش لە ڕۆمانەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە. «تەنانەت هەڵەوپەڵەی کتێبەکانی ڕاست نەکردووەتەوە». ئۆنێتی دەینووسی و سەرچاو. بە هیچ کلۆجێک نەدەگەڕایەوە سەر ڕشانەوەکانی. ڕشانەوەی ڕاستەقینە بۆ هەمیشە جێ دەهێڵرێت، سووکەئاوڕیشی لێ نادرێتەوە. ئۆنێتی حەزی نەکردووە هیچ سەبارەت بە ئۆنێتی بزانێت. بڕێک کەس داوای دیمانەیان لێ دەکرد و تینووی ناسینی بوون، ئۆنێتییش پێی دەگوتن: «بێزارم لە ئۆنێتی.»

ڕامۆن چاو لە دیمانەیەکدا بۆ بەڵگەفیلمەکەی کەناڵی فەڕەنسی لێی پرسیوە داخۆ قەت کەڵکەڵەیەکی هەبووە کە نووسینەوەی لا ئەستەم بووبێت و خەمی پەخشانەکەیشی دایگرتبێت: «قەت-قەت. جا من هەڵەوپەڵە ڕاست ناکەمەوە. دۆلی خۆی شایەتمە، دەستنیشانکردنی وشەی دووبارە و هەڵەی ڕێنووس لە ئەستۆی ئەوە. “فڵان” بۆ “فیسار” و هتد. ئەرکەکەی ئەمەیە؛ پاشان بە ئامێری نووسین دەینووسێتەوە، دەینرێت بۆ بریکاری کارەکانم کارمێن بالسێلس وئینجا چاوەڕێی چەکی پارەکەی دەکات. ژیانی من ئەمەیە.»

ئۆنێتی ترنجاوەتە ژوورەکەیەوە، خەیاڵەکانی داڕشتووەتەوە و بەوپەڕی خێروخۆشی تێیاندا ژیاوە، گەرچی جاروباریش باری خەم شانی داخزاندووە. تا گەیشتووەتە مەدرید لێپرسراوی کتێبخانە بووە، پێشتریش هەواڵنێری ڕۆیتەرز و مارچا و ئەکسیۆن بووە، فڕکان-فڕکان پانتۆڵی شڕودڕی لە پێ کردووە و دەموچاوی پشیلەشۆر کردووە و چووەتە دەرەوە. دۆلی دەگێڕێتەوە: «ئەوسا زۆر دەچووە دەرەوە، پیاسەی دەکرد و دەسووڕایەوە، لە نووسینگەی ڕۆژنامەکەوە بەرەو کتێبخانە، لە باڕەوە بەرەو لای کتێبفرۆشییەکان شۆڕ دەبووەوە، دەچوو بۆ مەلە، ژیانێکی پڕ لە چالاکی و جموجووڵی هەبوو. بەڵام هەر لەو کاتەوەی خۆی بۆ خوێندنەوە یەکلایی کردەوە، سەرسمی لەسەر پێخەفەکەی داوە […] ئەندامانی تری بنەماڵەکەیشی هەمان خولیایان هەبووە، دواتر منیشی گرتەوە.» خۆحەپسکردنەکەی لە ئیسپانیا چڕتر بووەتەوە، یەکەمین جاریش بووە بە وێژەکەی و کتێبەکانی و ئەو وتارانەی لەسەر ڕاسپاردەی لویس ماریا ئانسۆن بۆ ئاژانسی EFEـی نووسیوە، ژیانی هەڵسوڕاوە…

دوای چنگەکڕێیەکی پڕ تەنگوچەڵەمە و چەرمەسەری ماڵێکی بێخەوشی خەیاڵیی دۆزیووەتەوە، ئیتر ناچاری چوونەدەرەوە و تەکسیگرتن نەبووە. ئەو ڕۆژەی لەگەڵ دۆلی گەیشتوونەتە فڕۆکەخانەی باراخاس، فێلیکس گراندێ و فرانسیسکا ئاگیڕێ چاوەڕێیان کردوون. چەند حەفتەیەکی دوورودرێژ و نەبڕاوە عەوداڵی دۆزینەوەی خانووبەرەیەک بوون تا ئۆنێتی دنیا بچکۆلانەکەی خۆی تێدا دابڕێژێتەوە و بێزیشی لێ نەکاتەوە. هەر وەک چۆن جۆن فۆڕد سەبارەت بە فیلمەکانی دەڵێت: «هەمووی خەیاڵە، کەچی هەموویشی ڕاستە.»

سەرەتا بۆ ماوەی مانگێک لە هۆتێلی کوزکۆ ماونەتەوە. ئۆنێتی بارتەقای دنیا ڕقی لە هۆتێل بووە. جاروبار لەسەر پێخەفەکەی کەوتووەتە سەر گازەرای پشت و بۆینباخەکەیشی نەترازاندووە، نەوەک دوو خولەکی دیکە دەرفەتی هەڵهاتنی بۆ بڕەخسایە. پاشان چەند ڕۆژێک لە باڵاخانەی گالیلیۆ ماونەتەوە، ئەوێیش هەر خانووبەرەیەکی هۆڤی هەڵکەوتەی شەقامی ڕیۆس ڕۆساس بووە. کلاودیۆ پشتڕاستی دەکاتەوە: «دۆلی باڵاخانەکەی شەقامی ئەمریکای دۆزییەوە و خۆشییەکی بێسنووری لێ کەوتەوە. خوان کارلۆس خۆی دەستوپێ سپی بوو.» دۆلییش دەگێڕێتەوە دوای دۆزینەوەی باڵاخانەکە، دەبوو باجی کارمێن، خاتوونی خاوەنماڵی ڕازی بکردایە: «ئاخر ئەو دەیویست ڕێکەوتننامەکە لەگەڵ سەرۆکخێزاندا واژوو بکات، کەچی ئۆنێتی حەزی نەدەکرد چاوی بە چاوی کەس بکەوێت». هەر خۆی لەو باڵاخانەیەی شەقامی ڕیۆس ڕۆساس زیندانی کردووە، بێپسانەوە لەسەر پێخەفەکەی خوێندوویەتییەوە و جگەرەی کێشاوە. دۆلی دەگێڕێتەوە: «تاقە شێوازی سەلماندنی هەبوونی سەرۆکخێزان ئەوە بوو ”خشت”ـەکە بچووایە سەری لە باجی کارمێن بدایە. (گۆڤاری کوادێرنۆس هیسپانۆئەمێریکانۆس پەڕاوێکی پانوپۆڕ و ئەستووریان بۆ ئۆنێتی تەرخان کردبوو، جارێکیان ئۆنێتی گرتی بە دەستییەوە و گوتی ئەرێ ئەم ”خشت”ـە چییە!)». ئیدی دواتر خاوەنماڵیان ئەرخەیان کردووە ئۆنێتی هەیە و کەسێکی گرنگ و جێمتمانەیە. 

چەشنی ڕۆمانێک داڕمانی مرۆڤ بگێڕێتەوە، بابەت بە بابەتی خەیاڵەکانی هۆنیوەتەوە؛ هەر لە کاسێتەکانی گاردێلەوە بگرە تا بەرهەمهێنانەوەی ڤان خۆخ، تەپڵەکی کۆنیاکە هەمیشەییەکەی لارسن، یاخود ئەو دەمانچە گاڵتینەیەی بەخێرهاتنی میوانەکانی پێ کردووە و مشتی لێ گرتوونەتەوە. خوان ڤیلۆرۆ دەڵێت: «سایکۆلۆژیای سوژە ئۆنێتییەکان لە هۆشدا دەرنەبڕدراوە، بەڵکوو هەر لە شتی شەقوشڕ و پیشەی بەسەرچوو و جلوبەرگی شڕۆڵەی کەسایەتییەکانی ڕەنگی داوەتەوە. چەشنی ئێدوارد هۆپەرە، دەردەکانی لە ناو چوار دیواردا زیندانی کردووە، واتای گۆرەوییی پۆرتکاو و ئەو تەپڵەکەجگەرەیەی کەس خاوێنی ناکاتەوە و ئەو فەرشەی کەسانی تر پەڵەپەڵەیان کردووە گەیاندووەتە چڵەپۆپە.»

پێخەف یان نیشتمان

کاوەخۆ پێخەفەکەی ڕوواڵەتی نیشتمانێکی سەقامگیر و ئاسوودەی لە خۆ گرتووە. لە سۆنگەی تێڕوانینی ئۆنێتییەوە، نیشتمان واتا شتێکی ئەوەندە بچووک کە بتوانیت لەسەری بنوویت، خۆت بە لێفە دابپۆشیت و قاچوقوولت نەتەزێت. باسەکەمان باسی قەرەوێڵەیەکی ڕەقوتەقە و بە دۆشەکی مەترێک پان ڕازاوەتەوە، دەقی ئۆنێتی و گومانەکانیشی گرتووە. ئەو کاتانەی نەخۆشی تەنگی پێ هەڵچنیوە، لەگەڵ پێخەفێکی نەخۆشخانەدا ئاڵوگۆڕی کردووە، بەڵام نیشتمانەکەی هەر بە نەگۆڕی ماوەتەوە، وەک ئەوەی یادەوەریی تۆزگرتووی سەردەمی خوێندنگا بێت و بیرت نەچێتەوە. هەر لەسەر پێخەفەکەی ڕۆمانی با با بدوێ(١٩٧٩) و سا ئەوسا(١٩٨٧) و کاتێک ئیتر گرنگ نییە(١٩٩٣)ـی نووسیوە. کاتی ویستووە تا بەو هەلومەرجە ڕاهاتووە. دیسەمبەری ١٩٨٠، دوای ئەوەی ئۆنێتی خەڵاتی بەناوبانگی سێرڤانتێسی وەرگرتووە، فڕانسیسکۆ ئومبراڵ لە ڕۆژنامەی ئێل پایسدا نووسیوویەتی: «وا دیارە دواجار توانیوومانە بیهێنینە ناو خۆمانەوە و ئاسوودە بێت، نەختێک سەیری تەلەڤیزیۆن بکات، هێواش شەراب بخواتەوە و وەک خۆیشی دەیەوێت، لەسەرخۆ و بە دەستخەتێکی جوان، بەڵام پڕچێژ، بنووسێت. قۆپچەی مەچەکی قەمیسەکەیشی لە ڕووبەری لاپەڕە هەڵبسووێت؛ سووکەبەرکەوتنێکی سرک ڕەنگە ئەوپەڕی چێژی نووسین بێت. مرۆڤ بۆ شتی وا هیچ دەنووسێت، ئەی وا نییە، خوان؟»

ئەو کاتەی ئۆنێتی لەسەر ڕێنوێنیی پزیشک شەرابی سووری بۆ ویسکی گۆڕیوە، خۆسێ مانوێل کابایێرۆبۆناڵد زوو-زوو سەری لێ داوە؛ دەگێڕێتەوە هەر تەنیا سێ جار ئەوی بینیوە لەسەر پێخەفەکەی کێل بووەتەوە. جارێکیان ساڵی ١٩٧٩ بووە. ئۆنێتی بە دەگمەن بانگهێشتنامەی کۆڕ و کۆبوونەوەی قبووڵ کردووە، هەر کاتێکیش چووە، بێئەملاولا پەشیمانی دایگرتووە. جارێکیان لە شاری لاس پالماسی دوورگەی کاناریا بەشداریی کۆڕی نێودەوڵەتیی نووسەرە ئیسپانیزمانەکانی کردووە. خۆی بەرپرسی کۆڕەکە بووە. ئۆرتێنسیا کامپانێلا، شارەزایەکی بەرهەمەکانی ئۆنێتییە، دەگێڕێتەوە: «هەر گەیشت، سڵاوی لە خوان ڕولفۆ و هاوڕێیانی تری کرد، پاشان خزایە ژوورەکەیەوە تا بخوێنێتەوە و جگەرە بکێشێت و ویسکی بخواتەوە. بەشداربووانی کۆڕەکەیش ناوی ‘بەرپرسە نائامادەکە’ـیان بەسەردا دابڕاند.» باشترین وێنەی ئۆنێتی لەو کۆڕەدا بە چاکەت و پانتۆڵ و بۆینباخ لەسەر پێخەفەکەی گیراوە، وێنەیشی تێیدایە لەگەڵ خوان ڕولفۆ لە باڕی هۆتێلەکە ویسکی دەخواتەوە. ئەوساکە ڕولفۆ وازی لە خواردنەوە هێناوە، بێوچان بە کۆکاکۆلا هاودەمیی کردووە. ئۆنێتی دوای ساڵانێک دیمانەکەیان دەگێڕێتەوە: «لێم پرسی: “خوان، دەنگوباس؟”، “ئەژیین، خوان.”، “زنجیرەچیاکە ماوە؟” (ئەوسا ڕولفۆ خەریکی نووسینی ڕۆمانی زنجیرەچیا بووە، بەڵام تەواوی نەکردووە)، “زنجیرەچیاکە نەماوە.” و هیچی دیکە. قڕوقەپمان لێ کرد، ڕولفۆ ساردییەکی هەڵقوڕاند چونکە کاکم کحوولی پێ نەدەکەوت.»

ساڵی ١٩٨١، وەک براوەی خەڵاتی سێرڤانتێس، ئۆنێتی هیچ چارەیەکی تری نەبووە و دەبووایە بۆ وەرگرتنی خەڵاتەکە لە ماڵ بچێتە دەرەوە. ڕۆژی پێشتر، لای ڕۆژنامەنووس ئۆلگا ئالڤارێز لە ڕۆژنامەی ئێل پایس درکاندوویەتی: «دەزانی حەز دەکەم بەیانیی پێنجشەممە چی بکەم، گیانە؟ خۆم تێکەڵی ئەو ئاپۆڕایە بکەم، خۆم بشارمەوە و کەس نەمدۆزێتەوە.» دۆلی دەگێڕێتەوە، پاش بۆنەکەی زانکۆی ئەلکالا دێ هێرنارێس «ئۆنێتی بە شاژنی گوت ماندووم و دوای بۆنەکە نامێنمەوە.» بە هۆی جگەرەوە، چەند خولەکێک خۆی لەوێ گل داوەتەوە. هەر یەکەمین جگەرەی بە لالێوییەوە ناوە، دەستی بە گیرفانی چاکەتەکەیدا گێڕاوە و چەرخەکەی نەدۆزیوەتەوە. پاشای وڵات لە تەنیشت ئۆنێتییەوە ڕاوەستاوە، ئەمیش لێی پرسیوە: «ئەرێ چەرخت پێیە؟» جەنابی پاشایش وەڵامی داوەتەوە: «نەء.» ئیدی ئۆنێتی لاتریسکەی لێ بەستووە و هەڵتەک-هەڵتەک چووە بە دوای چەرخدا گەڕاوە.

ئۆنێتی هەر چێژ و خۆشیی لە ماڵەوە دۆزیووەتەوە، «ڕۆمانی پۆلیسی دەخوێنمەوە تا نەختێک ژەهراوییبوونەکەم بڕەوێنمەوە. جا خراپیش بێت گوێم لێ نییە؛ کەوکوژی بۆی دادەنیشم و هەمووی دەخوێنمەوە.» ڕۆژی مردنی، چەند بەرهەمێکی جەیمس هادڵی چەیس، لەوانە پێکدادان و هەڵهاتن، وێنەی مردن و تاجەگوڵینەی پرسە، هەروەتر کتێبی بیرەوەرییەکانی دەرهێنەر و ئەکتەری ئیتاڵی ڤیتۆریۆ گاسمان، بە ناوی داهاتوویەکی مەزنمان لە پشتە، لەسەر مێزەڵەی تەنیشت پێخەفەکەی دانراوە. گاسمان لەو بیرەوەرییانەیدا دەڵێت سەرسامی باخەوانەکەی و خوان کارلۆس ئۆنێتیی ڕۆماننووسە. ئۆنێتی ئەوەندەی پێ خۆش بووە ناوی لەگەڵ باخەوانەکەدا هاتووە، هەمیشە چەند فۆتۆکۆپییەکی ئەو بەشەی کتێبەکەی پێ بووە و پێشکەشی هاوڕێکانی کردووە.

هەمیشە ئارەزووی سادەوساکاری هەبووە. ئۆلگا ئالڤارێز چووەتە بنکڵێشەیەوە تا هەموو پاداشتەکەی خەڵاتی سێرڤانتێس خەرج بکات و خانووی پێ نەکڕێت. ئۆنێتی، وەک بڵێی دنیا زۆری بە بەرەوە نەمابێت و چلوهەشت کاتژمێری دیکە ببڕێتەوە، بەرسڤی داوەتەوە: «ئێ ئێ! خراپیش ناڵێی! ئەزانی چۆنە، گیانە: تاکە ئاواتم ئەوەیە دوور لە ئاوەدانی خانوویەکی بچکۆلانەم هەبێت، باخچەیەکی تێدا بێت و سەگێکیشم هەبێت.» سەگەکەی لا بنچینەیی بووە. ڕوونیشی کردووەتەوە: «بەڵام سەگێکی قسەکەر بێت! جا بۆ چی لەگەڵ سەگێکدا قسە بکەم گەر وەڵامم نەداتەوە؟ دەی ئەوە خۆدواندنە.» ئەم چرکەساتانە بەرپەرچی دەدەنەوە ئۆنێتی کەسێکی ڕەزاگران و مڕومۆچ و خەمۆک بووبێت. هەر لە دیمانەیەکی دیکەی لەگەڵ ماریا ئێستەر خیلیۆ بۆ ئاژانسی AFP، نووسەر ڕۆچووەتە ناو کەسایەتیی خۆیەوە و هەڵیماڵیوە: «خۆ من ئەو مەشرووبخۆرە مێبازە نیم کە بووەتە قسەوقسەڵۆکی خەڵک […] کاکڵەی ئەو ناوزڕاندنانە: بوختانە. نەزانییە. بەلاڕێدابردنی ڕاستییە. ژینم بەردەوامە و مقۆمقۆ نابڕێتەوە.»

دواکۆچی ئۆنێتی بیست ساڵی ڕەبەقی بەسەردا تێپەڕیوە، شایەتی کەمیش لەسەر ئۆنێتیی ڕاستەقینە بەردەستە و ڕامۆن چاو کۆی کردوونەتەوە. دەرهێنەری ئیسپانی، خۆسێ ماریا بێرزۆسا، بە مەبەستی تۆمارکردنی دیمانەیەک لەگەڵ ئەم نووسەرە ئوروگواییە، دوو جار لە پاریسەوە چووەتە مەدرید، کەچی هەر میواندارییشی لێ نەکردووە. داوای لە چاو کردووە ببێتە تکاکاری، ئەویش تەلەفۆنی بۆ ئۆنێتی کردووە. «هەمیشە دۆلیی ژنی وەڵامی دەدایەوە، کەچی ئەو جارەیان خۆی هەڵیگرت. من: “بە ئەرک نەبێت، دەمەوێت لەگەڵ بەڕێز ئۆنێتی قسە بکەم.”، “ها؟ بەڕێز کێ؟ ئێرە هیچ بەڕێزێکی لێ نییە! هەر ئۆنێتییەکی لێیە، ئەویش خۆمم! چیت دەوێت؟”. لێزمەباران دەیخووساندم. گەرچی دەلوا زیان لەو هاوڕێیەتییە مەزنەمان بدات، پڕتاو چاوبەستێکم گەڵاڵە کرد: “بۆ تەلەڤیزۆنی فەڕەنسییە: دەمانەوێت ناو و ناوبانگت بگەیەنینە ئاستی گابریێل گارسییا مارکێز و ئەوانە.”، “کورە بابە ئێوە دوای کڵاوی بابردوو کەوتوون.” لێم پرسی: “ئەی بۆ هەوڵێکی بۆ نەدەین؟”، “دەیها خۆتان لەگەڵ دۆلی قسە بکەن.” دۆلی بە نەرمونیانییەوە وادەی ڕۆژ و کاتژمێرێکی بۆ داناین و گوتیشی: “لە باڕی سەرسووچەکەوە تەلەفۆن بکەن.”». دواجار بەخت دەرووی لێ کردوونەتەوە و ئۆنێتی دەرگای ژوورەکەی بە ڕوویاندا واڵا کردووە، پێشوازییەکەیشی وەک هەمیشە، لەسەر پێخەفەکەیەوە بووە. کاتێک دەچوویتە ماڵی ئۆنێتی لە باڵاخانەکە، گەرچی بیست سانتیمیش دوور بوویتایە، بۆت نەبووە بچیتە ژوورەکەیەوە. هاوڕێیەکانی دۆلی چەندێک چوونەتە ماڵیان کەچی قەت چاویان بە ئۆنێتی نەکەوتووە، دوو پێیان لە ژووری میوانەکە نەترازاوە. چاو و تاقمی وێنەگرتن گەیشتوونەتە بارەگاکە، ماریانایشیان لەگەڵدا بووە، یاریدەدەری وێنەگر بووە؛ خانمۆڵەیەکی هێندە ناسک و نازدار بووە، ئۆنێتی گوتوویەتی دەبووایە ناوی نەشمیل بووایە. کاتێکیش نووسەر هەستی کردووە بەوەی ماریانا ورد سەرنجی داوە، لێی پرسیوە: «ها، چییە ئەوە؟ زەق-زەق چاوت تێ بڕیوم هەر لەبەر ئەوەی یەک ددانم لە دەمدا ماوە؟ با هەر بزانی، من ددانی ئەوەندە ڕێکوپێکم هەیە هەر مەپرسە، بەڵام بە قەرز داومە بە ماریۆ بارگاس یۆسا.»

هاوڕێیەتیی چاو و ئۆنێتی لە گەرموگوڕترین پەیوەندییەکانی نووسەری کورتەژیان (١٩٥٠) بووە. ئەم ڕۆژنامەوانە گالیسییە دەگێڕێتەوە کاتێک ئۆنێتی کەوتووەتە ئاویلکە، بەرپرسەکەی لە ڕۆژنامەی لو مۆندی فەڕەنسی داوای لێ کردووە هەواڵی مردنی ئۆنێتی دابڕێژێتەوە. «نووسیوومە، بەڵام سەرەتا دەبێت ئۆنێتی خۆی ڕەزامەندیی لەسەر دەرببڕێت.» گەشتی بۆ مەدرید کردووە. هاوڕێکەی لەسەر پێخەف چاوەڕێی بووە، بەڵام نەیهێشتووە بۆی بخوێنێتەوە. پێی گوتووە: «خۆت هەرچییەکت نووسیوە ژیانی من بووە.»، «کەواتە، خوان، پێکەوە ئەمە واژوو بکەین؟ ”نووسینی ڕامۆن چاو بە ڕەزامەندیی کۆچکردوو؟”» ئۆنێتی خۆی لاریی لێ نەبووە، بەڵام ڕۆژنامەکە دایاننەناوەتەوە و لەو جەفەنگە تێنەگەیشتوون. مخابن.

سەرچاوە:

«Estoyharto de Onetti», Juan Tallón, Jot Down – 2014 (Traducido al kurdoporJiyar Homer)

ئەم وتارە بە ئاگاداریی نووسەر وەرگێڕدراوە.

خوان تایۆن (Juan Tallón): ڕۆماننووس و چیرۆکنووس و ڕەخنەگر و ڕۆژنامەوانێکی گالیسییە. لەدایکبووی ١٩٧٥ـی هەرێمی گالیسیا لە باکووری ئیسپانیایە. بەشی فەلسەفەی لە زانکۆی سانتیاگۆ دێ کۆمپۆستێلا خوێندووە. کارە پیشەییەکانی هەمیشە گرێدراوی بواری ڕۆژنامەوانی و ڕاگەیاندن بووە. ساڵی ٢٠٠٠ وەک هەواڵنێری ڕۆژنامەی لا ڕێخیۆن کاری کردووە. ساڵی ٢٠١١ کارمەندی وەزارەتی دادی ئیسپانیا بووە. ساڵی ٢٠١٢ بە دواوە وەک ڕۆژنامەنووسێکی ئازاد لە میدیای نووسراوی وەک ئێل پایس، ئێل پڕۆگرێسۆ، ئێل پێریۆدیکۆ و جۆت داون، هەروەها ڕادیۆی وەک کادێنا سێر کاری کردووە. لە بواری وێژەدا، ساڵی ٢٠٠٧ یەکەمین ڕۆمانی خۆی بە ناوی توێکاریی ڕۆمان بڵاو کردووەتەوە، پاشان ئەم بەرهەمانە: پرسی بێخەوش (٢٠١٠)، ئەوپەڕی هەڵبەست (٢٠١٣)، ئاودەستەکەی ئۆنێتی (٢٠١٣)، خولی تۆپانێ (٢٠١٤)، کتێبە مەترسیدارەکان (٢٠١٤)، ڕۆژئاوای دڕندە (٢٠١٨)، تا شیشی زیندان هەبێت (٢٠١٩)، Rewind (٢٠٢٠) و شاکار (٢٠٢٢) دواهەمینیانە.

ژیار هۆمەر (Jiyar Homer): وەرگێڕ و نووسیارە. لەدایکبووی ١٩٩٦ـی سلێمانییە. ئەندامی ناوەندی کەشکۆڵ لە زانکۆی ئەمریکی لە عێراق، سلێمانی (AUIS)ـیە. نووسیاری گۆڤاری ئیلیانە. وەرگێڕی کوردی و ئیسپانی و پۆرتوگالی و ئینگلیزی و عەرەبی و فارسییە. بەرهەمی چەندین نووسەری ئەمریکای لاتینی بۆ کوردی وەرگێڕاوە. وەرگێڕی پێچەوانەیشە؛ بەختیار عەلی و شێرزاد حەسەن و عەتا نەهایی و فەرهاد پیرباڵ و شێرکۆ بێکەس و شێخ ڕەزای تاڵەبانی و گۆرانی وەرگێڕاوە. بەرهەمەکانی لە ڕۆژنامە و گۆڤاری ٢١ وڵات بڵاو بوونەتەوە. پڕۆژەکانی لە چوارچێوەی کتێبدا: ڕۆمانی بیر، خوان کارلۆس ئۆنێتی (کوردستان: وەشانخانەی کەشکۆڵ، ٢٠٢٢)، دیوانی پەناهەندەی ژمارە ٣٣٣٣٣، فەرهاد پیرباڵ (مەکسیک: Gato Negro Ediciones، ٢٠٢٢)، کۆمەڵەچیرۆکی پەتاتەخۆرەکان، فەرهاد پیرباڵ (ئەمریکا: Deep Vellum، ٢٠٢٣). هەنووکە سەرقاڵی وەرگێڕانی «حەسار و سەگەکانی باوکم»ـی شێرزاد حەسەن و کۆچیرۆکەکەی کارلۆس ڕویز زافۆنە. هەروەها ئەندامی ناوەندی پێنی کورد (Kurdish PEN)ـە.

The post “بێزارم لە ئۆنێتی” appeared first on ژنەفتن.