ھێرشە مووشەکیی و ھەواییەکان لە ئاسمانەوە ئاڕاستەی ئەو خاڵانە دەکرێن وا کاریگەر و کوشندەن. ئەوەی دەتوانێت ئەم ھێرشانە بەڕێوە ببات، ھەمووانن. واتە ئەوانەی بیر لە بەدەستهێنانی تەکنەلۆژیای سەربازیی پێشکەوتوو دەکەنەوە، جا کەم یان زۆر، گرنگ دەتوانێت ئەنجامێک بەدەست بخات، بۆیە ئەم شەڕانە گۆڕەپانەکانیان جیاوازە و ئەنجامەکانیشیان جیاوازتر. گەر لە کۆندا شەڕەکان بە زۆریی لەسەر زەوی و لە ڕێی بەرانبەرکێ و یەکلایی­کردنەوەی ھاوپەیمانیی و بەرەکانەوە بەڕێوە دەبرا. ئەوا لەم سەردەمە نوێیەدا لە ڕێی بەردەوامیی پێکەوەیی و ناکۆکییەوە بەڕێوە دەچێت. واتە لایەنە شەڕکەرەکان ھەم پێکەوەن، ھەم دژی یەکن. بە گوزارشتێکی تر لەسەر بنچینەی ‘پەیوەندیی و ناکۆکیی’ـە.

گەر شەڕەکانی جیھانیی یەکەم و دووەم لەنێوان وڵاتان و کارتێلە ئابوورییەکانی ناوەندی قازانج و سەرمایەدا بەڕێوە دەبرا، ئەوا ئێستا لەنێوان پێکھاتە جیاوازەکانی سیستەمی مۆدێڕنیتەی سەرمایەدارییدا وەک یەکەیەکی گرێدراو پێکەوە و لە بەرانبەر کۆمەڵگەشدایە. ئەمە دێتە واتای ئەوەی، کە شەڕەکانی جاران بە داگیرکردن، یان سڕینەوە و لەناوبردنی یەکێک یان بەرەیەک لە لایەنە شەڕکەرەکان تەواو دەبوو. سەرکەوتن بۆ لایەک، بە گوێرەی لایەنی براوە دەسکەوتەکانی شەڕ دابەش دەکرا. واتە کێکەکە بە زۆریی بۆ لایەنە براوەکان دەبوو! بەڵام بەھۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای پیشەسازیی جەنگییەوە، لە ئەتۆمەوە بۆ نایترۆخین و نانۆ و زۆر شتی تر، ئاستی شەڕەکان و ھاوکێشەی ھێزی لایەنە شەڕکەرەکان ئاڵوگۆڕی بەسەردا ھاتووە. گەیشتووەتە ئەو ئاستەی ناوەندەکانی بەڕێوەبردنی دەستگرتن بەسەر ئەوانی تردا، نەتوانن وەک جاران بە تاک یان بەرەو هاوپەیمانیی زۆرترینی بڕیارەکان بدەن، بەڵکوو بەو ئاستە گەیشتووە کە بووەتە سیستەمێکی بەڕێوەبردنی دەسکەوت و قازانج، ئەمەش بە شێوەی پێکەوەیی نەک سڕینەوە، ئەوشەڕانە بەڕێوە ببەن و دابەش بکەن. سەیری ئێراق و سووریا و لیبیا و… بکەن، دەبینین لایەنەکان ھەم پێکەوەن ھەم دژن، ھەم هاوپەیمان ھەم ناکۆک!

دەسکەوتە زانستیی و تەکنەلۆژییەکان کەوتوونەتە خزمەتی چاوچنۆکیی قازانجپەرەستیی و دەسکەوتەوە و بوونەتە ھێزی ھەڕەشە بۆ سەر یەکتری

ئەوە بەو واتایەیە شەڕە ناوخۆییەکانی سیستەمی قازانج – سەرمایە کە ناوەندی ئابووریی – سیاسیی جیاواز بەڕێوەی دەبرد و دژی یەک لە شەڕدا بوون! ئێستە بەوە گەیشتوون ھیچ ناوەند و کارتێلێکی ئابووریی ناتوانێت ئەوی تر بەڕێوە ببات و ناوەندە جیاوازەکان بە ئاوازی خۆیان بخوێنن. ھەر ناوەندێکیش بە تەنیا کارەکانی بەڕێوە ببات. بەو ھۆیەی دەسکەوتە زانستیی و تەکنەلۆژییەکان کەوتوونەتە خزمەتی چاوچنۆکیی قازانجپەرەستیی و دەسکەوتەوە و بوونەتە ھێزی ھەڕەشە بۆ سەر یەکتری. کەواتە ئەم دەسکەوتەی پیشەسازیی سەربازیی چی بەدوای خۆیدا ھێنا.

ئەوەی بەدوای خۆیدا ھێنا کە سیستەمی مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی نەک لەناو خۆیدا، کە ئەوە سرووشتەکەیەتی، بەڵکوو لە دەرەوەی خۆیشی، وەک کۆمێکی پێکەوەیی دابەشکاریی لە بەرانبەر کۆمەڵگەدا بکەن و پێکڕا ئەو شەڕانە بەڕێوە ببەن. بۆیە ئێستە سرووشتی شەڕەکان جیاوازە و پێکەوە و بە دابەشکاریی بەڕێوەی دەبەن. سیستەمی مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی، لە دوو لایەنەوە بەو ئاکامە گەیشتووە کە چۆنییەتی شەڕ و دەسکەوتەکان شڕۆڤە بکات:

 یەکەمیان: وەک ناوخۆی سیستەمەکە، کە ناتوانێت بە شێوەی کۆن بەڕێوە بچێت.

دووەمیان: وەک سیستەمی کۆمەڵگە، کە دژ وەستانەوەیەکی کۆمەڵگەیی و بەسیستەم­بووی مۆدێڕنیتەی دیموکراتیک “ھەرچەندە وەک بەسیستەم­بوونی کۆمەڵگە لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدایە” لە بەرانبەر خۆیدا دەبینێتەوە.

١. دواگورزی مۆدێرینتەی سەرمایەداریی:

بۆیە لەو گریمانەیەوە، سەرەڕای ناکۆکیی و سرووشتە خۆپەرستەکەی، ناوەندەکانی سەرمایە-قازانج گەیشتوونەتە ئەوەی وەک سیستەمەکە لە بەرانبەر سیستەمی کۆمەڵگەدا پێکەوەییەک درووست بکەن. بۆیە شەڕەکانیان شەڕی دواگورزی مۆدێڕنیتەی سەرمایەدارییە لە کۆمەڵگەبوون و تەفروتووناکردن و دەستبەسەرداگرتنی. واتە شەڕەکان لێدانە لەو دەرکەوتنەی سیستەمی مۆدێڕنیتەی دیموکراتیک، کە وەک مۆتەکەی ترس لە مەرگی مۆدێڕنیتەی سەرمایە دەرکەوتووە و خۆی نیشان داوە، ئەویش واتە ژیانەوە و فەژینی کۆمەڵگەبوونی سرووشتیی و پێکەوەیی و ھەرەوەزیی مۆدێڕن. بۆیە شڕۆڤەی دیاردەی ترامپ – بایدن و سەرھەڵدانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژئاوا و کاریگەرییە جیھانییەکانی لەسەر بزوتنەوەی ڕەشپێستەکانی ئەمریکا و بزوتنەوەی ئەنتیفا، فێمینیست، ئازادیخوازەکان پڕمانا دەبێت.

لێرەوەیە سیستەمی مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی لە ڕێی چەکە پێشکەوتووەکانییەوە لە ناوەندی ئەو ھێزانە دەدات وا دەیەوێت ڕامیان بکات، بەبێ ئاڵۆگۆڕی کۆمەڵایەتی. چونکە دەترسێت ئەو ئاڵوگۆڕە کۆمەڵایەتییانە بە قازانجی ئامانجەکانی نەشکێتەوە. وەک چۆن لە دیاردەی داعشدا بەھۆی کوردی ئازادەوە تووشی شکستی جەرگبڕ بوو. ئەگەر سەیری ئاڕاستە مووشەکییە ئەمریکییەکانی دژی ئێران بکەین، جوانتر ئەو شڕۆڤەیەمان بۆ ئاسان دەبێت. شەڕێکی بەرەیی ئاشکرا لەنێوان ئەمریکا –ئێراندا نییە! بەڵام لە ڕێی ھێرشی مووشەکییەوە بڕستی لە پیشەسازیی ئەتۆمی ئێران بڕیوە و لە سەرچاوەکانی وزەی کارەبا دەدات. بەوە ھەموو پیشەسازیی ئێرانی تووشی کۆسپی گەورە کردووە. لەم ڕۆژانەدا، ئێران پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی کارەبای لەسەر پیشەسازیی چیمەنتۆ و ئاسن بڕی، کە بنچینەی پێشکەوتنی قازانجی ئابووریی ئێران بوو.

ئەو شەڕە، کە شادەماری ئابووریی ئێرانی پچڕیوە و تووشی ھێز و وزە لەبەر ڕۆیشتنی کردوە، بە ئاستێک گەیشتووە، کە گۆڕەپانەکانی شەڕ بۆ دەرەوەی ئێڕان و فراوانتر بکرێت. بۆیە خۆێندنەوەی ھێرشە درۆنییەکانی سەر ھەولێر، ھەم پەیامە بۆ ڕایەدارانی کوردی دەسەڵاتخواز، ھەم لێدانە لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا. بۆیە زۆرترین شەڕەکان لە ڕێی چەکی پێشکەوتووی ئاسمانییەوە بەڕێوە دەبرێت و لەسەر زەوی ئەنجامی پێ بەدەست دەخرێت.

٢. مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی ترسنۆک نییە؛ کۆتێزی کوردی ئازاد:

ئەم سیستەمە ھێندە دڕ و چاوچنۆک بووە لە ڕێی چەکە ئەتۆمیی و ھێزە دڕندە سەربازییەکەیەوە دەیەوێت لە کۆمەڵگە بدات و تەفروتوونای بکات. بۆیە وێستگەکانی ھەبوونی بەرخۆدانی کۆمەڵگەیی بە بناغە گرتووە و لە ڕێی تۆڕە دڕندە توندڕەوەکانەوە لە دژی ناوەندە کۆمەڵگەییەکان ھێرشەکانی دەکات. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لێدان لە ئەفغانستان و ئێراق، لەو چوارچێوەیەدایە. لەناو ئەو چوارچێوەیەشدا لێدان لە ھەندێ پنت بۆ خۆی سەرنجڕاکێشە. بۆ نموونە لێدان لە فەلوجە لە ئێراق، شەڕ لە شەنگاڵ و ھێرشە قڕکەرەکانی سەر ڕۆژئاوا، ھەرێمەکانی پاراستنی میدیا و ئیمراڵی بۆ خۆی ترسی مۆدێڕنیتەی سەرمایەیە لەسەر سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی کۆمەڵگەی ئازاد. کە تاک و کۆمەڵگە بۆ ئازادیی بە بناغە دەگرێت.

ھەندێ چەمکی تەسکبینی ڕاستڕەو، ڕادیکال، چەپگەرا، ئانارشیست و پۆزەتیڤیست ئەو پێشکەوتنانەی مۆدێڕنیتەی دیموکراتیک نابینن کە چەند گەورە و گران لەسەر مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی تەواو دەبێت. پێشکەوتنی تێکۆشانی فێمینیستی بۆ ژنۆلۆژیست، کۆمەڵگەی ھەرەوەزیی و ڕەخنەگرتنی ناوەندێتیی مرۆڤ و گێڕانەوەی ئەم مرۆڤە بۆ یەکێک لە بوونە زیندووە سرووشتیی و گەردوونییەکان، لێدانێک بوو لە چەمکی قازانجپەرەستی سەرمایەداریی، بۆیە ئێستە ئەو شەڕانەی بەڕێوە دەچن دوو جۆرن؛

یەکیان: ئەو شەڕانەیە بۆ لێدان لە ڕێگرییەکانی قازانجپەرستی سەرمایەی فینانسە.

دووەمیان: شەڕی مۆدێڕنیتەی سەرمایەدارییە بەرانبەر مۆدێڕنیتەی دیموکراتیک.

جاران دەوترا سەرمایە ترسنۆکە و لەو شوێنانەی شەڕ و ئاژاوەی لێبێت ھەڵدێ. بەڵام پێشکەوتنی تەکنەلۆژیی سەربازیی ئەو وتنەشی ھەڵگێڕایەوە.

جاران دەوترا سەرمایە ترسنۆکە و لەو شوێنانەی شەڕ و ئاژاوەی لێبێت ھەڵدێ. بەڵام پێشکەوتنی تەکنەلۆژیی سەربازیی ئەو وتنەشی ھەڵگێڕایەوە. ئێستە لە ڕێی تەکنەلۆژیی سەربازییەوە سەرمایە باشترین کایەی بەرھەمھێنانی قازانجی دەستەبەر کردووە. بیھێنە بەرچاوت جۆرە چەکێک بە ملیۆن یان ملیۆنەھا دۆلار دەفرۆشرێت و قازانجەکەشی سەرسووڕھێنەرە. تەکنەلۆژیای دەنگ و زانیاریی ھەم تەکنەلۆژیای سەربازیی دەیپارێزێت ھەم گەورەترین قازانج بەدەست دێنێت. ئەگەر سەیری ئامارەکانی قازانجی ئەو بوارانە بکەیت و لەگەڵ ڕێژەی ھەبوونی ھەژاری و برسێتیی و بەرزبوونەوەی ھەژاریی بەراوردی بکەیت! ئەو کات دەبینیت دڕندەیی ئەم سیستەمە قازانجپەرەستە لە چ ئاستێکدایە کە ئەقڵ و ئاوەزی مرۆڤ ھێشتا نەگەیشتوەتە پەژراندنی، بۆیە ئەم سیستەمە قازانجپەرەستە دەتوانێت درێژە بە تەمەنی خۆی بدات.

بەرەوپێشچوونی بواری زانست و تەکنەلۆژیا و پیشەسازیی سەربازیی وای کردووە گۆڕەپانی شەڕ و ھاوکێشەی ھێز ئاڵوگۆڕی بەسەردا بێت. زانستی سەربازیی تەنیا پەیوەندیی بە پێشکەوتن و پیشەسازیی سەربازییەوە نییە. بەڵکوو دونیابینیی و چۆنێتیی بەکارھێنانی لەگەڵ ئیرادەدا هێژای لەسەر ڕاوەستانە. بۆیە کاتێک لەگەڵ تێکۆشانی ئازادیی گەلی کورد و دونیابینی و ئیرادەکەیەوە گرێی دەدەی، دەبینیت، چۆن لێگەڕینی تێکۆشانی ئازادیی سەرەڕای دەرفەتە کەمەکانی، بەڵام چونکە بۆ ئامانجێکی مەزن بەکاری دێنێت، بەرانبەر بە سیستەمی پێشکەوتوی ناتۆ – تورکیا چەند ئەنجامگیرترە.

The post سەرمایەداریی ترسنۆک بوو، مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی ترسنۆک نییە! appeared first on ژنەفتن.

ئەو پێی وایە کە دەبێت ڕێگەچارەی باشتر بۆ هەڵسەنگاندن و پێوانەکردنی سەرکەوتن و خۆشگوزەرانی بدۆزینەوە، نەوەک تەنها پشت بە گەشەکردن و تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی ببەستین. بە بۆچوونی سۆسیۆلۆژ (زیگمونت باومان)، گواستنەوە و گۆڕانکارییەکان ئاسان نین، بەڵام بەشی خۆیشیان هیوابەخشن. 

چی جار لێی پرسرا بێت: پێشبینیت چییە بۆ داهاتوو؟ هەمیشە وەڵامەکەی ئەوە بووە کە ئەو ناتوانێت پێشبینی بکات. پاش ٦٥ ساڵ سەرقاڵبوونی لە کایەی کۆمەڵناسییدا، پاش ئەو هەموو شیکاری و تیۆریزەکردنە بۆ گۆڕانەکانی کۆمەڵگە و بزووتنەوە مرۆییەکان، ئەو تەنها دەتوانێت قسە لەسەر مێژوو، هەروەها ئەوە بکات کە لە ئێستادا دەگوزەرێت، نەوەک ئایندە. ئەو دەڵێت: ((سۆسیۆلۆژەکان میتۆدی زۆر باشیان پێیە بۆ شیکردنەوەی تەوژم و کەڵکەڵە باوەکانی هەنوکە)). ڕاستە ئەم پیاوەی کە لە بەردەمی مندا دانیشتووە قاتێک جلی ڕەشی لەبەردایە و قژێکی سپی لولی زۆر جوانی هەیە، بەڵام پێغەمبەریش نییە.

–  ئایندە بوونی نییە، داهاتوو شتێکە مرۆڤەکان دروستی دەکەن و لەسەر بڕیارەکانی مرۆڤ بەندە، بڕیاڕگەلێک کە ئێمە هیچیان لەبارەوە نازانین. تاکە جیاوازیمان لە ئاژەڵان ئەوەیە کە ئێمەی مرۆڤ دەتوانین هەڵبژێرین، زمانێکمان هەیە کە دەتوانین لە ڕێگە و بە هۆیەوە بڵێین نا! ئێمە دەتوانین بە خەیاڵ، فانتازی بوونەوەرەکانی ئایندە بکەین، لێ ئەوەیش خۆی پاشکەوتە و ڕەنگدانەوەی لەسەر داهاتوومان دەبێت.

– ڤاکلاڤ هاڤێل زۆر شیعرییانەتر ئەم گرفتەی داڕشتووە: ((بۆئەوەی پێشبینی ئایندە بکەین، دەبێت بزانین خەڵکی دەتوانن چ گۆرانییەک بڵێن و بە چ موزیکێک بێنە سەما)). بەڵام گرفتەکە لەوەدایە کە هیچ شێوە و فۆرمێک نییە تا بە هۆیەوە پێشبینی ئەوە بکەین کە داخۆ سبەینێ، نەتەوە لە چ ئاوازێک دەخوێنێت و دەخوازێت چ گۆرانییەک بچڕێت.

زیگمونت باومان یەکێکە لە دیارترین کۆمەڵناسەکانی کۆتایی سەدەی بیست. ئەو مانای بە بڕێکی زۆر لەو چەمکانە بەخشیوە کە لەمڕۆدا بوونەتە کەرەستە و تفاقی باوی شیکارکردنی کۆمەڵایەتی: مۆدێرنە، پۆستمۆدێرنە، جیهانی شلۆکی مۆدێرنە و دواهەمینیشیان پریکاریا: پریکاریا وەک کۆمەڵێکی  گەورە لە مرۆڤ کە سەر بە توێژ و لایەنی جیاوازی کۆمەڵگەن و دۆخێکی کۆمەڵایەتی شلۆک و پڕ لە مەترسی دەژین.

دیارە پرسیارکردن لەم پڕۆفیسۆرە میهرەبانە کارێکی هەروا ئاسان نییە. بەر لەوەی لێکچەرەکەی دەست پێ بکات، لێکچەرێک کە بە شێوەیەکی زۆر باش گفتوگۆ لەسەر بنچینەکانی دەکات، لێم دەپرسێت: دەتەوێت باسی چی بکەیت؟ لێ هێشتا من هەر فریانەکەوتوم وەڵامی بدەمەوە. ڕەنگە ئەوە زیاتر پەیوەندی بە تەمەنەوە هەبێت، چونکە ئەو نەوەیە لە مامۆستایانی وەکو باومان، بە هۆی شارەزایی خۆیانەوە دەتوانن هەموو پرسیارەکان بکەنەوە بە جۆرێک لە مۆنۆلۆگ.

دیارە باومان بە تەنها ئەکادیمیەکی بیرتیژ نییە، بەڵکو گێڕەرەوەیەکی قسەخۆشیشە.

کەواتە با واز لە ئایندە بهێنین و لە جیاتی ئەوە قسە لەسەر ئێستا بکەین. نزیکەی هەفتەیەک لەمەوبەر، رۆژنامەی (SvD) وتارێکی باومانی بڵاوکردەوە کە باس لە کڕین دەکات وەک شوناس و هۆکاری پشتەوەی گێرەشێوێنی و پشێویەکانی لەندەن.

  شولەر: هەر بەڕاست، بۆچی کڕین کێشەیەکی ئەوەندە گەورەیە؟

باومان: پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە کە ئایا خودی بەکاربردن و خەرجزۆری (کۆنسەمشن) چییە؟ با یەک نموونە بهێنمەوە. کە من مناڵ بووم،  خەڵکی کە دەڕۆیشتن بۆ ئەو شوێنانەی ئێستا پێیان دەڵێن بازاڕی جلکڕین تا جلوبەرگی نوێ بکڕن، تەنها ئەو کاتە دەچوون کە ئیدی جلە کۆنەکانیان دڕابوون و بە کەڵکی ئەوە نەدهاتن لەبەری بکەن. مرۆڤی ئەو کاتە لە کاتێکدا پۆشاکێکی نوێیان دەکڕی کە کۆنەکانیان بە بەریانەوە نەما بوو. بەڵام ئەمڕۆ ئێمە بە هۆی کڕینەوە بە دوای شوناس و جەختکردنەوە لە بوونماندا، دەگەڕێین.

بەر لە هەرشتێک، ئەم مەسەلەیە لەبەر دوو هۆکار مەترسیدارە. یەکەم، ئەوەی کە لە لەندەن بینیمان مانای وا بوو کە ئیدی ناکرێت بەو شێوازە کۆنەی کە هەبووە و باو بوو، کێشە کۆمەڵایەتییەکان چارەسەر بکەین. دووەم، دەبێت بپرسین کە داخۆ ئەم سەر هەسارەیەی ئێمە، بەرگەی چەندە کاڵا و چەندی تر کڕین دەگرێت. ئێمە وەک مرۆڤ بەشی خۆمان زۆر زۆرین، ١٠ ساڵێکی تر ژمارەی دانیشتوان لەسەر زەوی دەگاتە ١٠ ملیار کەس، ئەم هەسارەیە چۆن بەرگەی ئەو ئاستە لە بەرهەمهێنانی کاڵا و کڕین، دەگرێت؟   

ئێمە لە سەردەمێکی مەترسیداردا دەژین، تراوما و قوربانییەکی زۆریش چاوەڕێمان دەکات.

 شولەر:  خەڵکی حەزیان بە کڕینە، هەر ئەوەیشە کە وادەکات پڕۆسەی بەرهەمهێنانی کاڵا، خێرا و خێراتر بێت. ئەی ئەڵتەرناتیڤ چییە؟ 

باومان: بەڵێ. بەڵام ئایا مەبەستی من لە ژیانی خەرجزۆری و بەکاربردن چییە؟ پێشتر ئێمە وا ڕاهاتبووین ئاستی خۆشگوزەرانی خۆمان بە لۆژیکی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی (BNP) بپێوین. گەر تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیمان هەڵکشا، کە بۆ خۆی مانای وایە شتی زیاتر و زیاتر بەرهەم دەهێنین و کاڵای زیاتر لەناو دەبەین، ئەوە مانای وایە ئێمە ڕووە و پێشەوە گەشە دەکەین. بەڵام گەر تێکڕای بەرهەمی ناوخۆ داکشا و گەیشتە سفر، یا خوانەخواستە کەوتە ژێر سفرەوە، ئەوا ئیتر دەبێت بە کارەسات و شڵەژان، بە خەمۆکی و قەیرانێکی گەورە. ئەی چی بکەین؟

لە بنەڕەتدا پرسیارەکە پەیوەندی بە مێنتاڵتییەوە هەیە. ئێمە ئێستایش لەوەدا چەقمان بەستووە کە ئاستی خۆشگوزەرانی و خۆشحاڵی خۆمان بە ئاستی زیادبوونی گەشەکردنەوە، بپێوین. ئەو دۆخانەی تر کە دەشێت پێیان بگەین یا ئەو شتانەی کە بە پارە نین، بەهەند وەرناگیرێن. یەکێک لە پارادۆکسەکان ئەوەیە کە کاتێک ئۆتۆمبێلەکانمان دەشکێت یا نەخۆش دەکەوین و دەچین بۆ خەستەخانە، ئیدی ئاستی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی زیاد و گەشە دەکات، بەڵام گەر بچیت یارمەتی دراوسێکەت بدەیت لە چاککردنی باخەکەیدا، ئەوا هیچ گۆڕانکارییەک لە تێکڕای بەرهەمی ناوخۆییدا، ڕوونادات.

دەمەوێت بێمە سەر پرسیارەکەی دووەمت، چونکە دەتەوێت بزانین کە ئایا دەبێت چی بکەین؟ ئێمە لە سەردەمێکی مەترسیداردا دەژین، تراوما و قوربانییەکی زۆریش چاوەڕێمان دەکات.

بە ڕای من ئاسان نابێت، چونکە بۆ چەندین دەیە باوەڕمان بەو بۆچوونە ساویلکەیە بوو کە موڵک و دەستکەوتەکانمان لێنەبڕاوانە و بەردەوام، هەر زیاد و گەشە دەکەن. ئێستا بۆ یەکەمین جارە کە تێ بگەین لەوانەیە ئەمە وا نەبێت. پێویستە شێوازی دیکە بۆ پێوانەکردن و هەڵسەنگاندنی ژیانی باش و شادومانی، بدۆزینەوە. 

هەموو زۆرینەکانی ئەمڕۆ ڕۆژگارێک کەمینە بوون

شولەر:  بە ڕای تۆ کام سیاسی و سەرکردە لەبارن بۆ نوێنەرایەتیکردنی خۆڕاگریی؟

باومان: ئەزیزم کای شولەر، بیر لەوە بکەرەوە کە بەر لەوەی تەمەنی بگاتە ١٠٠ ساڵ، دار بەڕوو شەتڵێکی زۆر زۆر بچووک بووە. هەموو زۆرینەکانی ئەمڕۆیش ڕۆژگارێک کەمینە بوون، گەر وا نەبووایە، ئێستا من و تۆ لە جیاتی ئەم تەلارە قەشەنگە، لە ئەشکەوتێکدا چاومان بەیەک دەکەوت.

 شولەر:  تۆ بڕێکی زۆر کتێبت نووسیوە، نزیکەی ١٠ دانەیان بە سویدی هەن. بە کۆ، هەموویان چەند کتێبن؟

باومان: تایبەتمەندێتی من ئەوەیە کە هەرگیز بەدوای ئیشدا نەگەڕاوم. با، یەکجار لە ساڵی ١٩٥٤دا، کاتێک داوام کرد وەک یاریدەدەر لە زانکۆ کار بکەم. گەرنا بۆ هەموو کارەکانی ترم، داوام لێکراوە. تاکە هۆکاریش بۆ ئەوەی ریتمی بیبلیۆگرافییەکەت ڕێک و ڕاست بپارێزیت و نەهێڵیت پێچ و پەنای تێ بکەوێت، لەبەر ئەوەیە کە بە دوای کاردا بگەڕێیت.

شولەر:  ناونیشانی دواهەمین کتێبت بریتییە لە (کولتوور لە جیهانی شلۆکی مۆدێرندا). چۆنە لەسەر کولتوور دەنووسیت؟

باومان: ئێستا پۆستی بەڕێوەبردنی سەرۆکایەتی یەکێتی ئەوروپا بەدەست پۆڵەنداوەیە، داوایشیان لە من کرد لەو کۆنفڕانسە گەورەیەدا کە مانگی سێپتەمبەر لە رۆکلاو بەسترا، شتێک لەبارەی ئەوروپا و کولتوورەوە بنووسم. تێزەکەی من ئەوەیە کە تاقە شانس و ئەگەرێک لەبەردەم ئەوروپادا بێت بۆ بەدەستهێنانەوەی پێگەی خۆی لە جیهاندا، تەنها و تەنها کولتوورە و لە ڕێی کولتوورەوەیە. تازە ئەوروپا هەرگیز ناتوانێت ببێت بە هێزێکی سەربازی، ئەگەرێکی زۆر کەمیشی هەیە بتوانێت ببێت بە دەسەڵاتێکی ئابووری زەبەلاح.

بەڵام ئەوروپا شتێکی تری هەیە بیدات بە جیهان کە ئەوانی تر نییانە. ئەوەی کە پاش سەخت و دژوارییەکی زۆر توانیان بە ئاشتی لەگەڵ جیاوازییەکاندا بژین. مەبەستم ئەوەیە کە پێکەوەژیان تەنها لەسەر ئەوە نەبێت کە گوایە جیاوازن، بەڵکو دانیش بەوەدا بنێین کە بە بۆنەی جیاوازەکانەوەیە کە ئێمەیش دەژین. جیاوازییەکان ئەرێنی و پۆزەتیڤن، وەک چۆن هەوێن و بناغەی هەموو جۆرە داهێنانێکیشن، دیارە مەبەستم لە جیاوازی بیروڕا و ترادیسیۆن، جیاوازی سۆز و سەیرکردنمانە بۆ کۆمەڵگە.   

 شولەر: بەڵام سەرباری هەموو ئەوانە، هەر ڕەشبینیت بەرامبەر بە دۆخی جیهان؟

باومان: باشە، بەڵام من ڕەشبین نیم.

گەشبین کەسێکە ڕای وایە ئەو جیهانەی کە خۆی تێدا دەژی لە هەموو جیهانەکانی تر باشترە، ڕەشبینیش گومانی لەوە هەیە کە گەشبین ڕاست بکات.

شولەر: تۆ ڕەشبین نیت؟

باومان: ئەزانیت پێناسەی گەشبین و ڕەشبین چییە؟ گەشبین کەسێکە ڕای وایە ئەو جیهانەی کە خۆی تێدا دەژی لە هەموو جیهانەکانی تر باشترە، ڕەشبینیش گومانی لەوە هەیە کە گەشبین ڕاست بکات. بەڵام لەنێوان ئەو دووانەیشدا کاتیگۆری سێهەم هەیە کە من پێم خۆشە زیاتر بە پێی ئەوە پۆلێن و پێناسە بکرێم: مرۆڤی ئومێدەوار.

ئومێد نە ڕەشبینانەیە و نە گەشبینانە. ئەو کەسەی کە ئومێدەوارە و هیوای هەیە دەزانێت کە زۆر شت لە دژیین، بەئاگایە لەوەی کە کارێکی زۆر دژواری لەبەردەمدایە و دەبنە مایەی ئازار و پەژارە و مرۆڤەکان بەدەستیەوە دەناڵێنن، بەڵام با ئەوەیشمان لەبیر نەچێت کە ڕۆح شتێکی نەمر نییە بەڵام هیوا و ئومێد نەمرن. تۆ دەتوانیت هەموو شتێکی مرۆڤێک بکوژیت و بمرێنیت، بەڵام ئومێدیت بۆ ناکوژرێت.   

سەرچاوە: http://www.svd.se/vi-har-en-svar-tid-med-stora-offer-framfor-oss

The post کولتوور لە جیهانی شلۆکی مۆدێرندا appeared first on ژنەفتن.

هەر كاتێك ناوی واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠) دەهێنرێت، ڕاستەوخۆ مێشكمان بەلای ئەم پرسانەدا دەچن: ڕەخنەگرى كولتووریی، ڕەخنەگرى ئەدەبیی، تیۆریزەكاری میترۆپۆلیس (شارەگەورەكان)، پێگەى بەرهەمی هونەریی و دواجار فەلسەفەى مێژوو (ئەگەرچی بنیامین هەرگیز ئەم چەمكەى بەكار نەهێناوە). بەناوبانگترین بەشدارییەكانی بنیامینیش لە بواری سیاسییدا دەگەڕێتەوە بۆ تێزەكانی دەربارەى چەمكی مێژوو، تیۆرەكانی فاشیزم و هەروەها دیارترین داهێنانەكانیشی لە بواری هونەردا لە تێگەیشتن و شیكاریی ئەو بۆ بەرهەمی هونەریی لە سەردەمی دووبارە بەرهەمهێنانەوە تەكنیكییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت. بەڵام بە گەڕانەوە بۆ نووسراوەكانی دەربارەى بودلێر، وەك خۆى ناویدەنێت: شاعیری لیریكیی سەردەمی باڵای سەرمایەداریی، تێدەگەین كە بنچینەییترین تێزەكانی دەربارەى سیاسەت و مێژوو و هونەر و تەنانەت تیۆر و ئایدیای شارنشینیی و میترۆپۆلیس، ڕیشەیان لەنێو لێكۆڵینەوەكانی ئەو دەربارەى بودلێر دایە. ئەم نووسراوەیە، هەڵوەستە لەسەر بودلێری بنیامین، چەمكەكانی فلانور، شەقامەكانی پاریس، قەرەباڵغیی، مۆدێرنیتە و سەرمایەداریی، دواجار چەمكی مێژوو دەكات. ئەگەرچی ئەم لێكۆڵینەوەیە تەرخانكراوە بۆ لێكدانەوەى بنیامین بۆ بودلێر، بەڵام خوێنەر بەتەنها شاعیرەكە ناناسێت، بەڵكو هەروەها ئاشنایەتیی لەگەڵ ئایدیا و چەمكەكانی بنیامینیش پەیدا دەكات.

وشە كلیلییەكان: بنیامین، بودلێر، فلانور، ئەلیگۆری، مالیخولیا، مۆدێرنیتە، بازاڕ، سەرمایەداریی

دەروازە

نزیكیی بنیامین بە بودلێرەوە، ناگەڕێتەوە بۆ دەیەى ١٩٣٠، بە تایبەت، سەردەمی نووسینی سەرەكیترین نووسراوەكانی دەربارەى شاعیرەكە بە ناوەكانی: “١. ئیمپراتۆریای دووەم لای بودلێر، ٢. سەنتڕاڵ پارك؛ و ٣. دەربارەى چەند تێما و ناوەڕۆكێكی شیعری بودلێر”، كە پاشان بەناوونیشانی “شاڕڵ بودلێر: شاعیری لیریكیی سەردەمی باڵای سەرمایەداریی”[1] چاپ دەبێت. هەروەها هەردوو “ئێكسپۆزێ”ی ساڵی ١٩٣٥ بەناوی “پاریس، پایتەختی سەدەى نۆزدە” و “ئێكسپۆزێ”ی ساڵی ١٩٣٩ بە ناوی “پاریس، پایتەختی سەدەى نۆزدە” كە پاشان دەبنە بەشی یەكەمی كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان“، و هەروەها بەشێكی بەرفراوانی هەمان كتێب، كۆنڤولتی J، بۆ بودلێر و بە ناوی ئەوەوە تەرخانكراوە[2]. بنیامین خۆی لە سەرەتای سەدەى بیست و بە دیاریكراوی لە سەرەتای دەیەى ١٩٢٠دا دەستدەكات بە وەرگێڕانی شیعرە پەخشانییەكانی بودلێر، بە ناوی “تابلۆ پاریسییەكان” و پێشەكییە بەناوبانگەكەشی بۆ شیعرە وەرگێڕدراوەكانی شاعیر، بە ناوی “ئەركی وەرگێڕ” دەنووسێت، كە تا ئەمڕۆ مشتومڕسازترین دەقێكە نووسرابێت. پێویستە ئاماژە بەوە بكەم، ڕاستە ئەم دەقە وەك پێشەكیی بۆ تابلۆ پاریسییەكانی بودلێر نووسراوە، بەڵام بە هیچ شێوەیەك دەستوپەنجە لەگەڵ شیعری شاعیردا نەرم ناكات، بەڵكو دەكرێت جورئەت بكەین و بڵێین لە بنچینەدا ئەم دەقە پەیوەندیی بە بودلێرەوە نییە؛ لە بەرانبەردا، ئەم نووسراوە پوخت، كورت، ئاڵۆز و ناڕوونە، پاشان دەبێتە دامەزرێنەری تێزی وەرگێڕان وەك تیۆر و پراكسیسی مۆدێرنیتە[3]، ئەم دەقە لە ئۆكتۆبەری ساڵی ١٩٢٣ بە زمانی ئەڵمانیی چاپ و بڵاو دەبێتەوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٣٤دا، لە نامەیەكیدا بۆ ئەلفرێد كوهن، باس لە پڕۆژەیەكی گەورە دەكات دەربارەى پاریس و پاساژەكانی، كە لە ڕێگای بودلێرەوە دەست بۆ ئەم كارە دەبات[4].

بنیامین هاوكات دەستیكردبوو بە دەستنیشانكردنی پڕۆژەكەى دەربارەى بودلێر لە سێ بڕگەدا، “بودلێر وەك ئەلیگۆریست”، “پاریس وەك ئیمپراتۆری دووەم لای بودلێر” و دواجار و گرنگتر لە هەموویان، “كاڵا وەك بكەرێكی شیعریی”. ئەگەرچی ناوونیشانی یەكەم و سێیەم، هەرگیز وەك لێكۆڵینەوەى سەربەخۆ تەواو نەكران، جگە لە بەجێمانی كێوێك لە تێبینیی كە كۆمەكمان پێدەكەن، دوای خۆی، ئەم پڕۆژەیە تەواو بكەین، بەڵام ناوونیشانی دووەم، وەك پڕۆژەیەكی سەربەخۆ و پاشان بەشێك لە كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان” و بەشێكی كتێبەكەى دیكەی، “شاڕڵ بودلێر: شاعیری لیریكیی سەردەمی باڵای سەرمایەداریی” لە فۆرمی لێكۆڵینەوەى تەواوكراودا، بەدەستمان گەیشتوون. سەرەڕای ئەوە، بۆ تێگەیشتنی زیاتر دەربارەى ئەلیگۆریزم (تەمسیلنووسیی)، كتێبی “سەرچاوەى درامای ماتەمی ئەڵمانیی” (Ursprung des deutschen Trauerspiels)^[5] یارمەتیمان دەدات وردتر لەم پرسە تێبگەین؛ ئەگەرچی بنیامین لەم كتێبەدا هەڵوەستە لەسەر بودلێر ناكات.

ئەڵبەتە شیكارییەكانی بنیامین بۆ بودلێر، جیاوازە لە سەرجەمی ئەو شیكارییانەی پێش خۆی و دوای خۆی ئەنجامدراون و زۆرجار ئاماژە بە چەمكی “بودلێری بنیامین” دەكرێت، نەك شیكاریی و تەفسیری بنیامین بۆ بودلێر؛ بە مانایەكی دیكە، ئەو بودلێرەى لە ڕێگای بنیامینەوە دەیناسین، مەرج نییە هەمان ئەو بودلێرە بێت كە لە سەدەى نۆزدەدا هەبووە. سەرەڕای ئەمە، زیادەڕۆیی لەم بۆچوونەدا هەیە، چونكە بنیامین لە ڕاستیدا نەیویستووە بودلێرێكی دیكە دروست بكات، بەڵكو بە سادەیی ویستوویەتی لە ڕێگای بودلێرەوە و دانانی وەك ئەلیگۆریست، لە خەسڵەتی سەرمایەداریی سەدەى نۆزدە تێبگات، لە خەسڵەتی پارادۆكس و ناكۆكیی چینی ناوەڕاست و بۆرژوازیی فەڕەنسیی، ئەو چینە ناوەڕاستە (واتا لە زاراوە ماركسییەكەیدا وردەبۆرژوازییەى) جارێك دژی ڕژێم، جارێك لایەنگری ڕژێم، پاشان بۆهیمیای سەرگەردان، ماوەیەك ئاڤانت گاردیست و دواجار لە سەدەى بیستدا، دەچێتە باوەشی فاشیزمەوە. بنیامین دەیەوێت كۆد و ڕەمزەكانی ئەم ناكۆكییە كەشف بكات.

بنیامین هاوكات، نەك تەنها بە بودلێر، بەڵكو گرنگییەكی زۆرتری بە هاوچەرخەكانی شاعیرەكە، كۆمەڵگای فەڕەنسیی ئەو ڕۆژگارە، بیرە شۆڕشگێڕییەكان، كە مێشك و زەینی شارنشینەكانی داگیركردبوو، پاڵەوانە تازەكانی بەها گۆڕاوەكان دەدا، واتا: “لە كاتێكدا لە كۆمەڵگای باڵادا ببوو بە مۆدێل كە بەدگومان بیت، كەچی لەلاكەى دیكەوە، چینەكانی خوارەوەى كۆمەڵگا بەهایەكی زیاتریان بۆ یاخیبوون و ڕاپەڕین و شۆڕش دادەنا”. باریكاد، سەنگەرەكانی شەقامەكان، شۆڕشەكان، كە وەك كەرنەڤاڵ دەبینران، ئەو تێما و ناوەرۆكانەن، سەرجەمی كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان”یان بۆ تەرخانكراوە.

فلانور، كەسێكی ناو شارە گەورەكان كە بە چێژ و خۆشیی و هاوكات تەمەڵییەوە دەسوڕێتەوە، لە ژیانی ڕۆژانە ڕادەمێنێت، بە فزوڵییەوە هەڵسەنگاندن بۆ قەرەباڵغییەكان و پەنجەرەى دووكانەكان دەكات،

هەروەها بنیامین لێكۆڵینەوەى لە سەرهەڵدانی دیاردەى نوێی قەرەباڵغیی (Menge) دەكرد، كە لە سەدەى نۆزدە، لە شارە گەورەكاندا، دەركەوتبوو: “جەماوەرێكی بێكۆتایی خەڵك، كە هیچ كەس بە ڕوونی هاوسێكەى نابینێت، بەڵام لە هەمانكاتدا هیچ كەسیش نادیار نییە، بەڵكو دەبینرێت”. ئەمە ئەو شوێنەیە چەمكی فلانور (flâneur) تیایدا دەردەكەوێت. فلانور، كەسێكی ناو شارە گەورەكان كە بە چێژ و خۆشیی و هاوكات تەمەڵییەوە دەسوڕێتەوە، لە ژیانی ڕۆژانە ڕادەمێنێت، بە فزوڵییەوە هەڵسەنگاندن بۆ قەرەباڵغییەكان و پەنجەرەى دووكانەكان دەكات، كە دواتر باسی دەكەم. بودلێر خۆشی فلانورێك بوو، بە فزوڵییەكی گەورەوە ڕووبەڕووی ئەو جیهانە تازەیەى دەوروبەری دەبووەوە، كە لەسەر فۆرمی قەرەباڵغیی، پاساژەكان، فیستیڤاڵەكان و هتد دەركەوتبوو. بودلێر كۆمەڵە كەرەستەیەك دەخاتە بەردەستی بنیامین، تا لە كتێبەكەیدا بە ناوی “پڕۆژەی پاساژەكان” بەوردیی، لە ڕوانگەى ماتریالیزمی مێژووییەوە، لێكۆڵینەوە و شیكاریی بۆ ژینگەى نوێی شارنشینیی و ناكۆكیی و دژبەرییەكانی، ڕووداوەكان و شۆڕشەكان و هتد بكات. هاوكات كتێبەكە بە تەنها باسی بودلێر ناكات، وەك لەسەرەوە ئاماژەم پێكرد، بەڵكو هاوچەرخەكانی دیكەش لەئارادان: ئۆنۆرە دو بەلزاك، ئەلێكساندەر دوما، ئەدگار ئالن پۆ، ڤالێری، ڤیكتۆر هوگۆ و هتد، و لەسەرووی هەموویانەوە: كاڕڵ ماركس.

ئەگەرچی، تەفسیركارانی دیكەى بودلێر، بە گشتیی شاعیرەكەیان بە “سیمبولیست” لەقەڵەم داوە و شیعرەكەشی بە ناوی “پەیوەندییەكان” وەك نموونەیەكی دەقی سیمبولیستیی بینراوە. ئەلیگۆریزم (تەمسیلنووسیی) لێكدانەوەى زەینی داهێنەرانەى بنیامینە و بۆ ئەم مەبەستەش، شیعری “سوان: بۆ ڤیكتۆر هوگۆ”(Le Cygne)ی بودلێر بە نموونە وەردەگرێت. بودلێر، لە ڕاستیدا، لەم شیعرەدا، دەستدەكات بە ئەلیگۆریزەكردنی پاریس، كە بنیامین دەیكاتە ناوەند و سەنتەری سەدەى نۆزدە. ئەم دیمەنە شارنشینییە لەژێر هەیمەنەى دووبارە دیزاینكردنەوەى بارۆن هاوزماندا، هەمان ئەو شتەیە كە ماركس لە تێگەیشتنیدا بۆ سەرمایەداریی، لە “مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست“دا ئاماژەى پێدەكات: “هەرشتێك ڕەق و بەستوو بێت، دەبێتە دووكەڵ و بەهەوادا دەچێت”[5]. بودلێر تەماشای ڕووخاندنی شارەكە و دووبارە بونیادنانەوەى دەكرد. ئەزموونی شارنشینیی، ببووە ئەزموونێكی تێپەڕ و ئینتیقالیی، شارێك دەیویست لە دەستی شۆڕش و یاخیبوون، بە كورتیی، لە دەستی چینی كرێكار و باریكاد و سەنگەری شەقامەكانی، ڕزگاری ببێت. شارێك لەژێر دەستی بۆرژوازیی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ناپۆلیۆنی سێیەمدا. بودلێر، فلانور و بینەری ئەم ڕووداوانە بوو. وەك بنیامین لە “ئێكسپزێ”ی ساڵی ١٩٣٥دا بە ناوی: “پاریس، پایتەختی سەدەى نۆزدە”دا، كە پاشان دەبێتە بەشی یەكەمی كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان” باسی دەكات:

“چالاكییەكانی هاوزمان بەسترابوونەوە بە ئیمپریالیزمی ناپۆلیۆنییەوە. لوویی ناپۆلیۆن گەشەى بە سەرمایەى وەبەرهێنان و سەرمایەگوزاریی دەدا، و پاریسیش ئەزموونی جوڵەیەكی خێرا و توندی قۆرخكاریی دەكات، بازرگانییكردن بە ئاڵوگۆڕی پشكەكانەوە شوێنی فۆرمەكانی قوماركردن دەگرێتەوە كە لەبەرەبەیانی كۆمەڵگای فیودالیدا هەبوون. فەنتاسماگۆریای شوێن، كە فلانور خۆى پێوە سەرقاڵ دەكات و تیایدا دێت و دەچێت، شوێنی خۆى لەنێو فەنتاسماگۆریای زەمەندا دەبینێتەوە، كە قومارباز ئالودە و مودمینی ببوو”[6].

خوێنەری ڕۆمان تەنهایە و لە گۆشەیەكی ماڵەكەیدا، لەبەر چرا و بە تەنهایی ئەزموونێكی گۆشەگیركراو كۆدەكاتەوە، كە خۆی تیایدا بەشدار نییە و پاڵەوانی ڕۆمان بەسەریدا دەسەپێنێت، بەڵام خوێنەر/بیسەری شیعر، لە ڕابردوودا و تا ئێستاش، دەكرێت وەك ئەزموونێكی كۆیی و دەستەجەمعیی ببینرێت.

لەنێو ئەم هەلومەرجە تازەیەدا، بودلێر تێبینیی ئەوە دەكات كە شاری مۆدێرن بە جۆرێك دیزاینكراوە تا ئاسانكاریی بۆ دەرككردن و ئەو تێگەیشتنە زووتێپەڕ و خێرایانە بكات كە هەرگیز لە توانای شۆك و هەژانەكانیاندا دووبارە نابنەوە. لەنێو ئەم ساتە خێرایانەدا، واتا زەمەنی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریی، لەنێو میترۆپۆلیس و شارە گەورەكاندا، بكەرێكی دیكە سەرهەڵدەدات، كە بودلێر بە وردیی تێبینیی دەكات: ژن. ئەم بكەرە چیتر وەك بكەرێكی ماڵەوە نامێنێتەوە، بەڵكو ڕۆڵی مۆدێل و فاشیۆن دەگێڕێت. جوانییەكەى، كە لە ڕێگای مۆدێلەوە لەسەر چێژ و سەلیقەى بۆرژوازیی دادەمەزرێنرێت، ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە سیستەمی بەرهەمهێنانی قازانجەوە دەكات. لێرەوەیە لەنێو ئەم شارانەدا جۆرێكی دیكەى ئەزموون سەرهەڵدەدات، كە بنیامین ناوی دەنێت: ئەزموونی گۆشەگیر و دابەشكراو (Erlebnis). ئەم ئەزموونە ڕاستەوخۆ لە ئەزموونی ڕاستەقینەى مرۆڤەوە (Erfahrung) سەریهەڵداوە. ئەزموونی یەكەم، دابەشكراو، گۆشەگیركراوە؛ ڕاستە لەنێو شارە گەورەكاندا دەرفەتی گەڕان و هاتوچۆی هەیە، بەڵام ناچالاكە. لە كاتێكدا ئەزموونی دووەم، ئەزموونێكی پڕ لە جوڵە بووە، تەنانەت خودی وشە ئەڵمانییەكەش، كە بنیامین بەكاریهێناوە، لە چەمكی گەشت و سەفەر و جوڵەوە سەرچاوەى گرتووە: (Fahren) واتا گەشتكردن و (Erfahrung) واتا ئەو كەسەى گەشت دەكات، و ئەزموون كۆدەكاتەوە و پاشان لەگەڵ خەڵكانی دیكەدا هاوبەشی دەكات. نموونەیەكی سادە بۆ ئەم دوو جۆرە ئەزموونە: مەرگ. لە ئەزموونی ڕاستەقینەدا، مرۆڤ، پێشتر لەساتی سەرەمەرگدا، هەرگیز بە تەنها نەدەبوو، بەڵام لە ئەزموونی گۆشەگیركراودا، مرۆڤ لە قاوشێكی نەخۆشخانەدا بە تەنها دەمرێت. ئەگەر نموونەیەكی دیكە بهێنینەوە، كە دەكرێت ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بەم بابەتەوە هەبێت: خوێنەری ڕۆمان و خوێنەری شیعر. خوێنەری ڕۆمان تەنهایە و لە گۆشەیەكی ماڵەكەیدا، لەبەر چرا و بە تەنهایی ئەزموونێكی گۆشەگیركراو كۆدەكاتەوە، كە خۆی تیایدا بەشدار نییە و پاڵەوانی ڕۆمان بەسەریدا دەسەپێنێت، بەڵام خوێنەر/بیسەری شیعر، لە ڕابردوودا و تا ئێستاش، دەكرێت وەك ئەزموونێكی كۆیی و دەستەجەمعیی ببینرێت. ئایا نەتانبینیوە و نەتانبیستووە شاعیران لە مەیدانە گشتییەكاندا شیعریان دەخوێندەوە و زۆرجار شیعرەكانیان دەبووە هەڵگیرسێنەری مەشخەڵی ڕاپەڕین؟ بنیامین لە تیۆری “حیكایەتخوانیی”دا بە وردیی باسی ئەم دوو جۆرە ئەزموونە دەكات، كە لێرەدا دەرفەتمان نییە باسی بكەین و لە كاتی دیكە و شوێنی دیكەدا دەگەڕێینەوە سەری.

یەك: بودلێر وەك ئەلیگۆریست

شیعری “سوان”، یاخود باڵندەى دەریا، كە بودلێر پێشكەشی ڤیكتۆر هوگۆی كردووە، دیارترین نموونەیە بۆ دانانی شاعیر وەك ئەلیگۆریست لەلایەن بنیامینەوە:

پاریس دەگۆڕێت، بەڵام هیچی لە ڕەشبینییم نەگۆڕی

کۆشکە نوێیەکان، دار و ئاسنەبەستراوەکان،

هەرچی کەڵەکەبووە، گەڕەکە کۆنەکان

هەمووی بۆمن بوون بە ئەلیگۆریی

ئازیزترین یادەوەرییەکانیشم لە بەرد قورسترن

بودلێر لەم شیعرەدا دەڵێت: “هەموو شتێك بۆ من دەبێتە ئەلیگۆریی” (tout pour moi devient allégorie)، یاخود “هەموو شتێك لە مندا دەبێت بە ئەلیگۆریی”. هەروەها بەكارهێنانی ئەلیگۆرییش لای بودلێر، “بەشداریكردنییەتی لە مۆدێرنیتەدا”. بەكورتیی لە نووسراوەكانی دانتێ ئەلیگیرێ (نموونەى دەقی ئەلیگۆریی)دا ئێمە مانایەكی حەرفییمان هەیە؛ پاشان مانای ئەخلاقیی، كە تاكەكان لە ژیانی فەردیی خۆیاندا هەڵیدەبژێرن و دەكرێت لە ڕەنگدانەوەى باڵادەستیی كۆمەڵگادا ببینرێتەوە؛ ئینجا مانای ئەلیگۆرییمان هەیە، كە دەكرێت لەلایەن بكەرە تاكەكانەوە لەنێو گێڕانەوەدا ببینرێتەوە؛ دواجار مانای هاوشێوەیی (ئەنالۆژیی)، كە تیایدا چارەنووسی دواجارەكیی ڕۆح یان دەروون، بانگ دەكرێتەوە. بەڵام ئەو مانایەى بنیامین بۆ ئەلیگۆریی بەكاری دەهێنێت و بودلێری پێ شەرح دەكات، مانایەكی فراوانی هەیە؛ ئەم چەمكە شێوازێكە بۆ بینینی هەر ئۆبژێكت (بابەت)، وێنە یاخود دەقێك وەك شتێكی فرەبنەما، فرەڕووخسار و دواجار فرەمانا. جیهانی ماناكان تاكڕەهەند نین، وەك سیستەمی پۆزەتیڤیستیی بانگەشەى بۆ دەكرد. بنیامین یادەوەریی (چەمكێكی ڕادیكاڵ لە فیكری ئەودا) وەك ئەلیگۆرییەكی سیاسیی دەخوێنێتەوە. نووسراوە ئەلیگۆرییەكانی بودلێر، بە ڕۆشنییەكی تەواو و بێكۆتاییەوە ناسەقامگیریی بەرەى مۆدێلپەرستیی سەرمایەدارییان پیشان دەدا. لەبەر ئەوەیە، بنیامین ناو لە بودلێر دەنێت شاعیرێكی نامۆبوون و بەشتبوون، لێكدەرەوەیەكی كۆمەڵگای بەرهەمهێنانی كاڵایی، واتا كۆمەڵگایەك تیایدا شتی نوێ وەك گەڕانەوەی ئەبەدیی و هەمیشە یەكسان (ever-same) پیشان دەدرێت، فراوانییەك كە فلانوری تاق و تەنها لەخشتە دەبات[7].

بنیامین پێیوابوو فەلسەفە توانای گۆڕینی جیهانی نییە، تەنها كارێك شیكاریی دروستی فەلسەفیی بتوانێت بیكات، ئەوەیە كۆمەكمان بكات كە وێنەیەكی دروستترمان بۆ واقیع هەبێت

بنیامین لە كتێبی “سەرچاوەى درامای ماتەمی ئەڵمانیی“دا، كە بۆ یەكەمجار چەمكی ئەلیگۆریی بەكاردەهێنێت، باس لەوە دەكات، ئەلیگۆریست، لە ڕێگای لێكۆڵینەوە لە شتە مردوو و بێ گیانەكانەوە لەسەر سەكۆ بە مانای شاراوەیانەوە، ئەو مانایانەى دەبێت ڕزگار بكرێن، دەستدەكات بە كەشفكردنی دیوە ڕاستەقینەكانی كۆمەڵگای سەرمایەداریی. واتا ئەو ئۆبژێكت و بابەتانەى لە كۆمەڵگای بەرهەمهێنانی كاڵاییدا ڕەهەندی قودسییان پێدراوە، لە موقەدەس دادەماڵرێن. بەڵام، بە ئاشكراكردنی ئەم دیوە شاراوانەى ئۆبژێكتەكان، واتا ئەم كردەیە، هاوكات وێرانكردن و لەناوبردنی جیهانی خاڵیی و بەتاڵیش بەدوای خۆیدا دەهێنێت. لێرەدا، لای بنیامین چەمكی ئەلیگۆریی، بەتەنها ڕەهەندێكی تیۆریی نییە، بەڵكو ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە ماتریالیزمی مێژوویی و پرۆلیتاریاوە دەكات. بە وشیاربوونەوە بەرانبەر بە تێزی یانزەهەمی كاڕڵ ماركس دەربارەى لودڤیگ فۆیەرباخ: “فەیلەسوفان تا ئێستا بە شێوازی جۆراوجۆر تەنها تەفسیری جیهانیان كردووە، بەڵام خاڵەكە بریتییە لە گۆڕینی جیهان”، بنیامین دەستی كردبوو بە داڕشتنی تیۆرەیەكی ڕادیكاڵ دەربارەى ئەلیگۆریزم وەك ئاشكراكردن و هێنانەوەى مێژووی ڕابردوو. لەبەرئەوە وەك شتێكی بێلایەن سەیری مێژووی نەدەكرد، بەڵكو نووسین دەربارەى ڕابردوو بۆ ئەو فۆرمێكی تۆڵەكردنەوە بوو. جگە لەوە، بنیامین پێیوابوو فەلسەفە توانای گۆڕینی جیهانی نییە، تەنها كارێك شیكاریی دروستی فەلسەفیی بتوانێت بیكات، ئەوەیە كۆمەكمان بكات كە وێنەیەكی دروستترمان بۆ واقیع هەبێت.

لەسەر سەكۆی درامای ماتەم(Trauerspiel)دا، ئۆبژێكت و بابەتە بە ئەلیگۆرییكراوەكان وەك وێرانە یاخود كەلاوە كەڵەكەبووەكان دەردەكەون – و ئەمەش دەرفەتێك لەبەردەم بینەر/خوێنەر/بیسەردا دەكاتەوە قوڵببێتەوە ناو مێژووەوە كە هەموو وشیارییە ساختە و فۆرمە موقەدەسكراوەكان ئاشكرا بكات و ببینێت. كاتێك سەرمایەداریی حەز دەكات جیهان وەك شتێكی چوونییەك، زەمەن وەك شتێكی بەتاڵ و هۆمۆژێن و چوونییەك، كۆمەڵگا وەك نەتەوەیەكی وەك یەك پیشان بدات تا هەلومەرجی ئێستای دەسەڵاتدارێتیی خۆی بسەپێنێت، ئەوا، وەك بنیامین ئاماژەى بۆ دەكات: “لە ڕوانینی ئەلیگۆرییانەدا، وێنەكە نەك یەكگرتوو، بەڵكو كەرت كەرت دەردەكەوێت، وێران… [نەك ئەوەى كۆمەڵگای بەرهەمهێنانی كاڵایی دەیەوێت وەك فیستیڤاڵ پیشانی بدات]… دەركەوتەى ساختەى ئەم گشتێتییە[ی سەرمایەداریی] لەناو ڕوانینی [ئەلیگۆرییدا] بە تەواویی لەیەك جیادەكرێنەوە. لەبەرئەوە ئایدۆس دەردەكەوێت، چوونییەك یان لەیەكچوون لە بوون دەكەوێت” و ئەو جیهانە ساختەیەى كۆمەڵگای كاڵایی، كە ئینسانەكان نامۆ دەكات، دەیەوێت وەك كۆمەڵگایەكی یەكسانیخواز و ئەبەدیی پیشانی بدات، لەناو سیستەمی دەرككردنی ئەلیگۆرییدا، دیوە تاریكەكەى ناو ڕۆشناییە ساختەكەى ئاوەڵا دەكرێت و ئیتر بە ڕووتیی دەبینرێت[8]. لێرەوەیە بنیامین دەیەوێت بودلێر وەك شاعیری ئەلیگۆریست، سەرەڕای ناكۆكیی و دژبەرییەكانی، بەكاربهێنێت. ئەم چەمكە لە كۆتاییەكانی سەدەى بیستدا، بۆ یەكەمجار لەلایەن تێری ئیگڵتۆنەوە لەكتێبەكەیدا دەربارەى بنیامین (1981)، دژ بە ئەدەبیاتی ئینگلیزیی بەكاردەهێنرێت. ئیگڵتۆن دەیەوێت لە ڕێگای ئەم چەمكەوە ئەوە ئاشكرا بكات كە ئەدەبیاتی ئینگلیزیی، ئەگەر بە تەواویی لەپشتی نەزمی باڵادەست و چینی حاكمەوە نەبووبێت، هەرگیز دژیشی نەبووە[9].

“دەبێت ڕێگای خۆمان لە ڕێگای گوڵەكانی خراپەوە بەو مانایەوە بدۆزینەوە كە چۆن شتەكان دەبن بە ئەلیگۆریی. بەكارهێنانی پیتە گەورەكان دەبێت بە وریاییەوە بگیرێنەبەر”

شیعری بودلێر، بەنموونەییكردنی فرەڕەهەندیی ماناییە لە ئاستێكی بەرچاودا، وەك بنیامین تێبینییكردووە؛ هەر هەلومەرجێك لە ئێستادا، بە شێوەیەكی دیالەكتیكیی پەیوەندیی بە هەلومەرجێك لە ڕابردوودا دەكات. هەروەها بەئەلیگۆرییكردن (Allegorization) ڕێگاخۆشكردنە بۆ بەكەسییكردنی هێزەكان، كە لەبەرەى پێچەوانەدا دەكرێت وەك شتی ئەبستراكت و سەروو كەسیی ببینرێن. بیرلەوە بكەنەوە، بەخوداییكردنی سیستەمی حوكمڕانیی، لە سەردەمی پاشایەتییدا. واتا ئەو مافە خواییەى بە پاشا دەبەخشرێت، نەخێر بەئەلیگۆرییكردن ئاشكرای دەكات: مرۆڤەكان. هەروەها بەئەلیگۆرییكردن ڕابردووی بێ ناوان و سەركوتكراو و قوربانییانیش ئاشكرا دەكات: ڕابردوو وەك ئۆبژێكت و شتێكی مێژووگەرییانە لێرە نییە تا ڕەهەندی جوانیناسیی لە نووسینەوەیدا پێ ببەخشرێت، بەڵكو لێرەیە، تا ئێستای پێ قەیراناویی بكرێت؛ ئێستای چینە باڵادەستەكان. لەبەر ئەوە بنیامین ئەم فیگورە بەكەسییكراوە لە پیاسەى بەردەوام لەگەڵ و لەدەرەوەى شیعرەكانی بودلێرەوە دەدۆزێتەوە. لێرەوەیە كە لە یەكێك لە كۆنڤولتەكانی كتێبی “پڕۆژەىپاساژەكان“دا دەڵێت: “دەبێت ڕێگای خۆمان لە ڕێگای گوڵەكانی خراپەوە بەو مانایەوە بدۆزینەوە كە چۆن شتەكان دەبن بە ئەلیگۆریی. بەكارهێنانی پیتە گەورەكان دەبێت بە وریاییەوە بگیرێنەبەر”[10].

وێنەى دیالەكتیكیی (dialektische Bild) ڕابردوو بە ساتی ئێستاوە دەبەستێتەوە؛ ڕابردوو بۆ ڕۆشنایی خستنەسەر لە دەقیقترین ساتی خۆیدا لێرەیە، كە ئێستا، ئەگەر بیەوێت ڕزگار بكرێت، پێویستی پێی دەبێت – بە پێچەوانەوە، ئەگەرنا، هیچ جۆرە ئینتیقال، گواستنەوە و پاشان ڕزگاربوونێك ڕوونادات. ئەگەر ئەمەش ڕووبدات، وەك فلاشێكی خێرا، ساتێكی بێ زەمەن، كە دیالەكتیك دەوەستێنێت، دەبێتە ئامرازێك كە زەمەنی ئێستا، یاخود ئەوەى بنیامین ناوی دەنێت: بەردەوامیی مێژووی چینە باڵادەستەكان، دەتەقێنێتەوە. ئەم ساتانە لای بودلێر بە بەردەوامیی ڕوودەدەن. فلانور دەستدەكات بە بەئەلیگۆرییكردنی سەرجەمی ئەو شتانەى لەبەردەمیدا قوت دەبنەوە، لە كاتێكدا خۆى لە هەموو چالاكییەك بە دوور دەگرێت، بەڵكو تەنها بە ئەبڵەقیی و بە زەقییەوە دەڕوانێتە شتەكان؛ و بە جۆرە ڕوانینێكی وەهای ڕۆشنبیرییانە (ئێوە ناوی بنێن تەمەڵانە)، تێگەیشتن لە وێرانەكانی شاری مۆدێرن دەباتە ناو ئەلیگۆرییەوە.

دوو: ئەلیگۆری و مالیخولیا

بنیامین لە وتاری “سەنتڕاڵ پارك“دا دەربارەى بودلێر، بە وردیی هەڵوەستە لەسەر چەمكی مالخولیا دەكات و دەڵێت: “دەستەواژەكەى میلانكتۆن، ئەومالیخولیاپاڵەوانییە، بە شێوەیەكی باڵا بلیمەتیی بودلێر وەسف دەكات. بەڵام مالیخولیای سەدەى نۆزدە، خەسڵەتێكی نامالیخولیای سەدەى حەڤدەى هەبوو”[11]. دی ئەنیمای فیلیپ میلانكتۆن (١٥٤٨) بەرهەمێكی هیومانیستیی كۆتاییەكانی سەدەكانی ناوەڕاست بوو كە ڕۆڵێكی بنچینەیی لە ستایشكردن و زەقكردنەوەى ئایدیای مالیخولیا یاخود میلانكۆلی (melancholy)دا هەبوو. لە كاتێكدا زانا و لێكۆڵەرە یەكەمینەكانی سەدەكانی ناوەڕاست مالیخولیایان تەنها وەك ئازار، ڕەنج، یان ئەشكەنجەیەك دەبینی، كەچی بەرهەمەكەى میلانكتۆن پرۆسەیەك دادەمەزرێنێت كە بەهۆیەوە مالیخولیا بەشداریی لەگەڵ شێتیی داهێنەرانە، یاخود مەستیی بلیمەتییانەدا دەكات كە لەلایەن ئەفڵاتونەوە باسكرابوو. مالیخولیا چیتر هێزێكی جوڵێنەر نییە لەپشتی شەیدایی لێكۆڵەرانی ناو جیهانی كتێبەكانەوە، بەڵكو هەروەها دەبێتە سەرچاوەیەكی بەرهەمدار بۆ پاڵنەر و ئیلهامە هونەرییەكانیش. بەرهەمەكەى بنیامین دەربارەى درامای ماتەمی سەردەمی بارۆك، لێكۆڵینەوە لە شاكارە هونەرییەكەى ئەلبرێشت دورەر بە ناوی مالیخولیا دەكات. پیشاندان و شیكاركردنی ئەلیگۆرییانەى ئەم شاكارە هونەرییەى دورەر، چەمكی ئەلیگۆریی لای بنیامین و بودلێر ڕوونتر دەكاتەوە.

لە ڕێگای دووانە نیشانەى ئەلیگۆری و مالیخولیاوە، بودلێر دەستدەكات بە تێبینییكردن و تەماشاكردنی ئەم جیهانە و ئێمەش دەبێت لە هەمان كاتدا بە وردییەوە تێبینیی ئەم كاتیگۆرییانەى قۆناغی پێش مۆدێرن بكەین. دەیڤد هارڤەى لە كتێبە ناوازەكەیدا بە ناوی: “پاریس، پایتەختی مۆدێرنیتە” (كە بە ئیلهام وەرگرتن لە بنیامین نووسیویەتی) باس لە هەبوونی ڕێبازێكی چوار میزاج یان حاڵەت دەكات بۆ كۆنتڕۆڵكردنی جەستەى مرۆیی و لەم ڕووەوە لەژێر نیشانە ئەستێرەییەكانی چارەنووسمانەوە ئاماژە بەم حاڵەتانە دەكات. و مێژوونووسانی هونەر ئاماژەیان بە بەرهەمە هونەرییە ئەلیگۆرییەكەى دێلاكروا بە ناوی ئازادیی لە سەنگەرەكاندا (١٨٣٠) كردووە. دوای ئەمە، مۆدێل و شێوازی ئەلیگۆریی تەنها دەبێتە شتێكی ئەكادیمیی و بێزاركەر، و لەلایەن ئەكادیمییە خاوەن ئیمتیازەكانەوە تەنها وەك پڕۆژەیەكی سەر بە مێژووی كولتووریی، لێكۆڵینەوەى لەسەر دەكرێت. و هەوڵی بنیامین بۆ لێكدانەوەى مالیخولیا و ئەلیگۆریی، هەوڵێك بوو بە ئاراستەى ڕزگاركردنی لە چنگی ئەكادیمییەكان، بە كورتی: هەوڵێك بوو بۆ نووسینەوەى مێژووی هونەر نەك وەك ئۆبژێكت و بابەتێكی مێژوویی سەر بەڕابردوو، بەڵكو هێنانی بۆ ئێستا و، دواجار نووسینەوەى مێژووی هونەر لە ڕوانگەى چەوساوانەوە. تێزی ئاوێتەكردنی ئەلیگۆری و مالیخولیا ئەم دەرفەتەى بە بنیامین بەخشیبوو. خۆ ئەگەرچی بودلێر دەكرا هەردوو مۆدێلەكە دەرك بكرێت و نیشان بدرێت. وەك ئەمڕۆ ئەكادیمیا ئەم پێگەیەى بە بنیامین بەخشیوە كە خۆى هەم نەیویستووە و هەم هەرگیزیش پێینەگەیشتووە. مێژوو لە ئەكادیمیادا دەبێتە مێژووگەرایی (historicism)، واتا هاوسۆزییكردن لەگەڵ چینە باڵادەستەكان، لە شەقامیشدا دەبێتە مێژوو لە سەنگەرەكاندا، واتا خەباتی چینایەتیی و جەنگی پارتیزانی. ئایا ناونیشانی بودلێر و شەقامەكانی پاریس چ شتێك ئاشكرا دەكات؟

ئێمە نازانین ئەگەر بودلێر ئاگای لە بەرهەمی فریشتەى مالیخولیای ئەلبرێشت دورەر بووبێت؛ بەڵام بنیامین بە وردیی لێكۆڵینەوەى لەسەر كردووە. هاوشێوەى فریشتەى نوێ، فریشتەى مالیخولیاش بۆ بنیامین دەبێتە دەرفەتێكی گەورە بۆ تێگەیشتن لە ڕابردوو و هاوكات لە ئەمڕۆ. وێنەى فریشتەى مالیخولیا، فریشتەیەك لەنێو تاریكیی و پەرێشانییدا پیشان دەدات، ئیفلیج، لەپەلوپۆ كەوتوو، كە پێدەچێت بەهۆی مالیخولیاوە بەسەریهاتبێت، چاودەبڕێتە مەودایەكی دوور، كە بەكەرەستەگەلێكی زۆری تازە دەورە دراوە. هەموویان لەو ناوە بڵاوكراونەتەوە و بەكاریش نەهێنراون. ئەم كەرەستانەش بریتین لەدەستاڕ یان بەردئاش (grindstone)، ڕەندەى دارتاشی (a plane)، چەند بزمارێك، چەكوش، چوارچێوەبڕ (framing square)، جوتەگاز (a pair of pincers) و مشار. دەموچاوی جوانی فریشتەكە سێبەری بەسەرەوەیە؛ ڕۆشنایی تەنها بەهۆى كراسە درێژەكەی و تۆپە خڕەكەى بەر پێیەوە دەدرەوشێتەوە. لەپشتە سەریدا سەعاتێكی لمی (كە لمەكانی خەریكن دەڕژێن)، زەنگێك، دەستێكی تەرازوو و چوارگۆشەیەكی جادوویی دەبینین، و پاشان، لەسەروی دەریاكەوە، لە دیمەنەكەوە، ئەستێرەیەكی كلكلدار بەبێ هیچ ڕووناكییەك، دەدرەوشێتەوە. هەروەها گۆشەیەكی سیحریی و جادووییش هەیە، تیایدا مەلۆتكەیەكی ترسناك دەردەكەوێت. كەسایەتیی و فیگوری كینایە و نیشانەیی دانیشتنی دۆخی مالیخولییانە، بەهۆى سستییەكەى، لاوازییە ڕۆحییەكەیەوە دەردەكەوێت كە بەهۆی تیشكی ئەستێرەیەكی كلكدارەوە ڕۆشنایی دەكەوێتە سەر، تیشكێك كە وادەردەكەوێت پێشبینیی شتی باش ناكات. شەمشەمەكوێرەیەك دەردەكەوێت جیڕەجیڕ دەكات. فیگورە ئەلیگۆرییەكە تەنها بەدەست مالیخولیاوە ناناڵێنێت؛ چونكە ئێستا ئەو لە كەسایەتیی خۆیدا بەرجەستە بووەتەوە.

جۆرجیۆ ئاگامبێن لە تەفسیرەكەیدا بۆ ئەم تابلۆیە پێیوایە ئەگەر فریشتەى مێژوویاخود فریشتەى نوێفریشتەى زەمەن بێت، ئەوا فریشتەى مالیخولیا، كە ناوی دەنێت فریشتەى هونەر، فریشتەى بێ زەمەنییە. فریشتەى نوێ لە ڕابردوو دەڕوانێت، بەڵام فریشتەى هونەر دەڕوانێتە داهاتوو. فریشتەى نوێ لە تێزی نۆی بنیامیندا دەڕوانێتە ئەو وێرانكارییانەى لەبەردەمیدا وەك كێوێك كەڵەكە كراون، لە كاتێكدا فریشتەى هونەر كۆمەڵە ئامرازێكی ژیانی چالاكی لەبەردەستدایە، كە بەگوێرەى ئاگامبێن، ئەو بەها و ئیعتبارەیان لەدەستداوە كە بەكارهێنانی ڕۆژانەیان پێی بەخشیون، چونكە كۆمەڵە نامۆبوونێكیان لێ باركراوە و ئەمەش ئەو شتانەى بەرەو ڕەمزی شتێكی تەواو تێپەڕ و خێرا بردووە. وەك ئاگامبێن دەڵێت، ئەو شتەى چووەتە دەرەوەى توانای تێگەیشتنی فریشتەى نوێ یاخود مێژووەوە، سەرلەنوێ فۆرمی خۆی لە بەرانبەر فریشتەى هونەردا دادەمەزرێنێتەوە؛ ئەگەرچی ئەم فۆرمە لە ڕاستیدا وێنەیەكی نامۆبووە، كە ڕابردوو چیتر ناتوانێت خۆی ڕزگار بكات ئەگەر لە ئەزەلەوە خۆى نەفی نەكاتەوە و ناسینی شتی تازەش تەنها لە ناڕاستەقینەیی و ساختەیی شتی كۆندا دەڕەخسێت[12]. كەواتە، فریشتەى هونەر دەكرێت دەركی ئەوە بكات كە ئەو شتەى ئەمڕۆ لە مۆدێل و فۆرمی شتی نوێ وەك فاشیۆن و مۆدی ڕۆژ دەردەكەوێت، تەنها شتە كۆنەكەى ڕابردووە و ئەم حاڵەتەش لە ڕێگای دەرككردنی جەوهەری شتەكانەوە، فریشتەكە دووچاری مالیخولیا دەكات، ئەم مالیخولیایەش لە ڕێگای بەئەلیگۆریزەكردنی شتەكانەوە، جەوهەرە ڕاستەقینەكەیان دەردەخات. كەواتە ئەگەر شتە تازەكان لە فۆرمی مۆدێلدا وەك شتی زیندوو و چالاك دەربكەون، ئەوا بە شیكاركردنی ئەم شتانە لە ڕێگای ئەلیگۆرییەوە دەگەین بەو دەرەنجامەى، وەك بنیامین لە بەشی تایبەت بە “مۆدێل” لە كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان”دا باسی دەكات، كە: “هەر مۆدێلێك دژی شتی ئۆرگانیی و زیندوو دەوەستێتەوە. هەموو مۆدێلێك (فاشن) جەستەى زیندوو بە جیهانی نائۆرگانیی و نازیندووەوە گرێدەداتەوە. لای زیندووان، مۆدێل بەرگریی لە مافەكانی خۆى بەسەر جەستە و لاشەكاندا دەكات”[13]. گیاكۆمۆ لیۆپاردی لە وتاری “دیالۆگی نێوان مۆدێل و مەرگ“دا دەڵێت: “ئەى مۆدێل: خانمی مەرگ! خانمی مەرگ!”[14]. بنیامین لە شەرحی ئەم ڕستەیەدا دەڵێت: “مۆدێل عادەت و ڕیتواڵ (ڕێوڕەسم) بەگوێرەى خواستی فیتیشیزمی كاڵایی دەستنیشان دەكات، كە دەبێت بپەرسترێت”[15].

لەنێو ئەم ئامرازە پەرتەوازانەدا ئێمە گریمانەیەكی فەلسەفیی دەبینینەوە كە بودلێر و بنیامین، هەردووكیان، باسیانكردووە: ڕقێكی توند لە چەمكی پێشكەوتن وەك سەركەوتوویەكی گشتیی و پێدراوی ژیانی كۆمەڵایەتیی و سیاسیی. واتا ئەو تێگەیشتنەى كە هەموو شتێك بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیك بەرەو پێشەوە دەچێت و چەندە تەكنیك و ئامرازە زانستییەكان گەشە بكەن، مرۆڤایەتیی زیاتر و زیاتر بەرەو ئاشتیی، یەكسانیی، كۆمەڵگای كراوە و پێكەوەیی دەچێت؛ بێ ئاگا لەوەى ئەو ڕووداوانەى لەم پێشكەوتنەی ئامرازەكانەوە سەریانهەڵدا، وێنەیان لە مێژووی مرۆڤایەتییدا نەبووە، بۆ نموونە هەردوو جەنگی یەكەم و دووەمی جیهان، بە پێشكەوتووترین ئامرازە زانستییەكان ئەنجام دران. بە مانایەكی دیكە، بەبێ پێشكەوتنی زانستیی، هیتلەر و مۆسۆلینی و سەرجەمی فاشیستە گەورەكانی سەدەى بیست، نەیاندەتوانی ئەم سەركەوتنە بەسەر ئازادیخواز و خەباتگێڕاندا بەدەست بهێنن. مێژوو سەلماندوویەتی، لەپشتی هەر سەركەوتنێكی كارەساتی فاشیزمەوە، زانستێكی تازە داهێنراو وەستاوە. ئایا لە مێژوودا قڕكردن و وێرانكردنێكی هاوشێوەى هیرۆشیما و ناكازاكیی بە چەكی ئەتۆمیی، بوونی هەبووە؟ بێگومان نەخێر.

لە ڕاستیدا بودلێر لە سەرجەمی ژیانیدا، گاڵتەى بە چەمكی پێشكەوتن دەهات، ئەگەرچی خۆی لەنێو دڵی پێشكەوتووترین بەرهەمە زانستییەكاندا دەژیا. لە ڕێگای بەئەلیگۆریكردنی شتە تازەكانی بەردەمی، دەستیكردبوو بە ئاشكراكردنی ئەو هێزە تاریكانەى كە وەك تیشكی خۆر، بە ڕووناكیی دەبینران. بنیامین لەم ڕێگایەوە دەیەوێت ئەم شتە تازانە ئاشكرا بكات. دوایین نووسراوی بنیامین، بە ناوی “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو” پەردە لەسەر ئەم باوەڕبوونە ترسناكە بەپێشكەوتن لەلایەن سۆسیال دیموكراسییەوە (گەورەترین هێزی باڵادەست هاوشانی كۆمۆنیستەكان كە خاوەن گەورەترین چینی كرێكاری ڕێكخراو بوون لە جیهاندا)، وەك بنیامین دەڵێت، خیانەتیان لە پرۆلیتاریای ئەڵمانیی كرد و ڕێگایان بۆ فاشیزم خۆشكرد دەسەڵات بەدەستەوە بگرێت.

سێ: سەرهەڵدانی فلانور

“فلانور ڕۆڵی پێشەنگایەتیی لە بازاڕدا دەبینێت. بە گشتیی، ئەو هەروەها لێكدەرەوەی قەرەباڵغییشە”. (واڵتەر بنیامین، پاریس، پایتەختی سەدەى نۆزدە)[16].

فلانور وەك فیگورێكی خۆیەكسانكەر بۆ شاعیر یان ڕۆژنامەنووس شوێنێكی گرنگ وەردەگرێت كە بە نائومێدییەوە بۆی دەردەكەوێت ئەوە بازاڕە هەلومەرجەكان بۆ بەرهەمهێنانی وشەكان دیاریدەكات. لەم ڕووەوە پێگەى فلانور هەمیشەناجێگیرە، ئەو قەیرانە پیشان دەدات كە لەلایەن ڕێكخستنی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سەریهەڵداوە. فلانور، كە حەز دەكات ببێتە ڕۆشنبیرێك ئازاد بێت لە هاتن و چوون، دەبێتە بەندە و غوڵامی بازاڕ. فلانور حەزی لە تەنبەڵییە. تەنبەڵیی، نابەرهەمهێنەریی، داندییزم، فلانورێتیی – ئەو شتانەن بنیامین شەیدا دەكەن. لە كتێبی پڕۆژەى پاساژەكاندا بنیامین فایلێك بۆ تەنبەڵیی – Müßiggang– (idleness) تەرخان دەكات. ماركسیش باس لەوە دەكات كە تەنبەڵیی، زیاتر لە هەر شتێكی دیكە، كاریگەرترین فۆرم و شێوازی بەرەنگاریی بووە لە سەدەی مانیفاكتۆردا^.[17] بنیامین دەست دەكات بە لێكۆڵینەوە لە تەنبەڵیی و فلانورێتیی، پیاسەكەر (كات بەفیڕۆدەر) كە وادەردەكەوێت توانای ناڕەزایەتیی هەبێت لە ڕێگای سستیی خۆیەوە دژی هەنگاو و زەمەنیی ئەبەدیی، چوونییەكی بەرهەمهێنان لە سەدەى نۆزدەدا. خەسڵەتی دوانەى فلانور، كە هەم حەزدەكات خۆى لەناو قەرەباڵغییدا بزر بكات و هەم وەك بنیامین باسی دەكات، لە بنەڕەتدا بەدوای كڕیار لە بازاڕدا دەگەڕێت، لە مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سەرچاوەى گرتووە. فلانور (ئێوە بڵێن ڕۆشنبیر)، هەم دژی سیستەمەكەیە، هەم بەشێكیشە لە سیستەم. واتا هەم حەز دەكات بزر بێت بەڵام هاوكات ئارەزووی فرۆشتنی مەعریفەكەشی دەكات. فلانور، كە لە فۆرمی بۆهیمیاشدا دەردەكەوێت، جارێك دژی دیكتاتۆرییەتە، كەچی بەرەیەكی ئەم توێژە، دەچێتە پاڵ فاشیزمیشەوە.

بنیامین لە سەرجەمی نووسراوەكانیدا دەربارەى پاساژەكانی پاریسی سەدەى نۆزدە، وێنە و نیگاری بودلێر بۆ فلانور وەك پیاسەكەرێكی ناو گەورەشار، كڕیاری بەر پەنجەرەكان و بیركەرەوەى مۆدێرنیتە دەهێنێت و ڕۆشناییەكی تازەی دەخاتە سەر. لەلایەكی دیكەوە بودلێر فلانور بە تەنها وەك پیاسەكەرێكی نێو نەشونمای پڕشنگداری مۆدێرنیتە پێناسە ناكات، بەڵكو ئاگای لە وەهمەكانی كارەكتەرەكەش هەیە. ئەوەی لای بنیامین، سەرەڕای ڕەهەندە فیكرییە قوڵەكەى، شتێكی تازە و داهێنەرانەیە، هەڵوەستەكردنە لەسەر ڕەهەند و سیاقی ئابووریی فلانور. لێرەوە، ئەو فلانور دەهێنێت و لەنێو سیاقی مێژوویی و كۆمەڵایەتییدا جێكەوتی دەكات. لەبەرئەوە، دەنووسێت:

“ئینتیلیجێنتسیا (ڕۆشنبیرەكان) وەك فلانورەكان، هاتنە مەیدانی بازاڕەوە. وابیریان دەكردەوە كە سەیر و تێبینیی بازاڕ دەكەن – بەڵام لەڕاستیدا بەدوای پەیداكردنی كڕیارێكدا دەگەڕان”[18].

بنیامین ئەو ئەم واقیعە ڕوون دەكاتەوە كە شاعیر دەنگدانەوەى ڕۆحییەتی یاخیی بۆهیمیایە، ڕۆحییەتێكی یاخیی كە ئەگەرچی بە ناچاری دژەبۆرژوازییە، بەڵام ئامانجەكەى لەپێشەوە نەك تەنها ڕوون نییە بەڵكو دەكرێت بگۆڕێت یان ئاراستەكەى گۆڕانی بەسەردا بێت، دەكرێت بزر ببێت یان بەلاڕێدا ببرێت. ئەو باس لەوە دەكات چۆن نووسەری كتێبی “گوڵەكانی خراپە” كە بەشداریی لە ڕووداوەكانی شوباتی ١٨٤٨دا كردووە، لە كاتێكدا خۆپیشاندانەكان شەقامەكانی پاریس دەتەننەوە، ئەو هاوار دەكات: “بمرێ ژەنەڕاڵ ئەپیك!” (زڕباوكەكەى خۆى) و پاشان پشت بە بەشێكی دیكە دەبەستێت كە ئەمجارە واپێدەچێت شاعیر پەردە لەسەر سرووشتی یاخییانەى خۆی هەڵماڵێت:

هاوار دەكەم                                 

“بژی شۆڕش!”

 ئەگەرچی دەمتوانی بڵێم:

“بژی وێرانە! بژی تەمێكردن! بژی سزادان! بژی مەرگ!”

خۆشحاڵ دەبووم

نەك تەنها وەك قوربانییەك

هەروەها ناڕازیی نەدەبووم

لە پیادەكردنی ڕۆڵی جەلادێك – ئەى ئەوە نییە لە هەردوو لایەوە هەستم بە شۆڕش دەكرد!

لە خوێندا

هەموومان ڕۆحییەتێكی كۆماریخوازیمان هەیە

هەروەها سفلیس

لە ئێسقانەكانماندا

ئێمە بە دیموكراسیی و سفلیس ئالودە بووین[19].

بنیامین دەڵێت لە واقیعدا فلانورێتیی لە ژۆرنالیزم (ڕۆژنامەگەریی)ـەوە دێتە دەرەوە و سەرهەڵدەدات – نووسەر وەك وشەڕیزكەر، هونەرمەندیش وەك ڕۆشنكەرەوە و نەخشەكار دەردەكەوێت. ڕۆچوونە نێو فیكرەوە لەسەر قەرەباڵغیی و لەناو قەرەباڵغییدا و ڕامان دەربارەى فریودانەكانی شارنشینیی دەبوو وەربگێڕدرێتە سەر پارەى نەقد. ئەمە نائومێدیی بودلێر بوو: مەحاڵێتیی دابەشبوون، خواست بۆ نیوەڕۆخوانێكی ئازادانە. پێویست بوو فلانورەكان كات بەسەربردنەكانیان دووبارە لە ئینجی ستوونەكان یان سندووقەكاندا دابەش بكەنەوە. ئەوەى دەبوو ببێتە هونەر بۆ ئەبەدییەت، دەگۆڕێت بۆ نوسخەیەكی كۆپی لە پێناوی بابەتی سبەینێدا. بنیامین دەربارەى فلانور وەك پاڵەوانی مۆدێرنیتە دەنووسێت: “ئەو شانازیی و خۆنواندن بە خودی چەمكی قابیلییەتی كڕینەوە دەكات”. فلانور وەك هێزی كاری ڕۆشنبیریی سەیردەكات و سەیردەكرێت، كڕین دەباتە نێو بواری نمایش و ئەمەش دەبێتە كاڵایەك بۆ هەڕاجكردن[20]. سەقامگیربوونی فلانور لە ڕوانگەى ئابوورییەوە ڕێگا بە بنیامین دەدات باس لە لەیەكچوونی نێوان فلانورەكان، سۆزانییەكان و كرێكاران بكات: مێشك بۆ فرۆشتن هاوتای جەستەیە بۆ فرۆشتن و هەڕاجكردن. لای بنیامین ئەوە ڕوون و ئاشكرایە كە فلانورەكان و هونەرمەندان، هاوشێوەى كرێكارانی دەستی و زەینیی، دەكەونە نێو ناكۆكییەكانی سەرمایەوە. وەك چۆن دەستفرۆشان هەوڵدەدەن خۆیان سەقامگیر بكەن، فلانورەكانیش بە وریاییەوە ئەم هەوڵە دەدەن، هەمیشە بابەتێك بۆ ڕەتكردنەوەى بازاڕ. و ئەو ژینگە یاخییەى ئەوان لێیەوە سەرهەڵدەدەن و تیایدا ترس و نادڵنیایی خۆیان سەبارەت بە مۆدێرنیزاسیۆن و فەنتازیاكانیان بۆ سەربەخۆیی كۆمەڵایەتیی و ئابووریی دەهێننەئاراوە، بریتییە لە ماڵێكی پڕ لە كێشمەكێش. ئەمەش ڕیزبەستنی كێبڕكێی تاكەكان جێگیر دەكات، خۆیان لەبەردەم بازاڕدا تووشی سوكایەتیی و ڕسوایی دەكەن. بنیامین باس لەوە دەكات كە ژیانی دەلاقەداری فلانور سنووردارە: دەبێت لەگەڵ كاتدا ژیانی پاكبكاتەوە و وەهمەكانی لەناو ببات[21]. ئەگەر فلانور بیەوێت پێگەى ئابووریی خۆى سەقامگیر بكات، دەبێت سازش لەسەر سیاسەت بكات.

كاڕڵ ماركس لە كتێبی هەژدەهەمی برومەری لوویی بۆناپارت (١٨٥١)دا باس لە دووركەوتنەوەى بۆرژوازیی كۆماریی لە كولتوور و سیاسەت دەكات. باس لەوە دەكات كە چۆن بۆرژوازیی دامەزراوە و بەهاكانی خۆی و هەروەها دیارترین و بەرچاوترین فۆرمەكانی خۆى لەناو دەبات. لە ڕێگای ماستاوكردنی بۆ سەرۆك، جوێندانی بە پەرلەمان، وەستاندنی چاپەمەنیی خۆى، بۆرژوازیی بانگهێشتی بۆناپارتی كرد باڵادەستیی پەیدا بكات و هەروەها بانگهێشتی كرد تا خودی خۆی بێدەنگ بكات و دەست بكات بە دامركاندنەوەى نووسینی ئەو چینە، لەسیاستخستنی و ئەدەبیاتـەكەى، لەناو بردنی سەكۆ و چاپەمەنییەكەى. لەگەڵ سەركوتكردنی بزووتنەوەى شۆڕشگێڕیی ١٨٤٨دا، ئێستا بە تەواویی، بەرەى سەركەوتوو و براوەى بۆرژوازیی، پشتیوانی “پارتی نەزم” (party of order)، هەوڵیدا باری قورسی خۆی لەلایەن بەرچاوترین هونەرمەندانەوە سووكتر بكات. بۆیە بانگی ناپلیۆنی سێیەمیان كرد:

“دەست بكات بە بێدەنگكردنیان و قەدەغەكردنیان لە نووسین، لە سیاسەت دایانبماڵێت و لە ئەدەبیات دووریان بخاتەوە، لەبەر ئەوە ئەوان بەشێوەیەكی دڵگەرم كاروبارە تایبەتەكانی خۆیان لەژێر پارێزبەندیی حكومەتێكی بەهێز و ناپابەند بەڕێوە دەبەن”[22].

بۆرژوازیی لە ڕێگای ئەم سازشكردنەیەوە، دەمی خۆی لەڕووی سیاسییەوە دادەخات، بەڵام كاروبارە تایبەتییەكانی خۆى (ئابووریی) بەڕێوە دەبات، چونكە تەواو لەوە دڵنیایە حكومەتێكی بەهێز و بێسنوور و موتڵەق ئەم كاروبارە تایبەتانەى ئەو دەپارێزێت. بە هەمان شێوەى سەدەى بیست چۆن بۆرژوازیی ئەڵمانیی، سازشی سیاسیی بۆ هیتلەر كرد، لە بەرانبەردا ڕژێمی نازیش، بەڵێنی پاراستنی سامان و سەرمایەى بۆرژوازیی دا. چەندە دەسەڵاتی دەوڵەتیی بەهێزتر بێت، ئەگەرەكانی پاراستنی كاروبارە تایبەتەكانی بۆرژوازیی، زیاتر دەبێت. بێ هۆ نەبوو ماركس دەیگوت: دەسەڵاتی دەوڵەتیی مۆدێرن، هیچێك نییە جگە لە كۆمیتەیەكی بەڕێوەبردنی كاروبارەكانی بۆرژوازیی.

لێكۆڵینەوەكانی بنیامین لە بودلێر ئاشكراكردن و كەشفكردنی هەلومەرجەكانی سەرهەڵدانی ئاڤانت-گاردە. كات بەفیڕۆدان لە شەقامەكان، سەیركردنی نمایش دەبێتە فۆرم و شێوازەكانی ناڕەزایەتیی دژی كەرت كەرتكردن و دابەشكردنە قێزەون و هەرزەییەكانی ئەو چینەى كە چیتر داوای ئازایەتیی ڕێسا سازییەكان و گوتاربێژییەكان ناكات.

لە پاشكۆی میتۆدۆلۆژییدا بۆ وتاری “پاریس ئیمپراتۆری دووەم لای بودلێر”، بنیامین باس لەوە دەكات كە تیۆری هونەر بۆ هونەر l’art pour l’art [die Kunst um der Kunst willen] گرنگییەكی یەكاڵاكەرەوە لە دەوروبەری ١٨٥٢دا بەخۆیەوە دەگرێت، واتا لەو كاتەدا كە بۆرژوازیی بەدوای چارەسەری خۆیدا دەگەڕا لەنێو دەستەكانی نووسەران و شاعیراندا. ئەدەبیات دەبێتە شتێكی زیادە، چیتر قسەكەر دەربارەى عەدالەت و چینی خاوەن فەزیلەت بوونی نامێنێت. بنیامین ئیقتباس لە پیشاندان و وەسفەكەى ماركس دەكات دەربارەى خۆكوشتنی بۆرژوازیی و ئەم سیاقەش بۆ باسكردن لە سەرهەڵدانی ستایل و شێوازی بۆرژوازیی بۆهیمیایی ڕەخنەیی بەكاردەهێنێت كە ئازار بەدەست بەكاربردنخوازیی، شارنشینێتیی و هەستیارێتیی باڵاییەوە دەچێژێت. مۆدێرنیزم لەم قۆناغەدا دەست دەكات بە بەپەراوێزبوونی ناچارییانە(coerced marginalization)[23]. لێكۆڵینەوەكانی بنیامین لە بودلێر ئاشكراكردن و كەشفكردنی هەلومەرجەكانی سەرهەڵدانی ئاڤانت-گاردە. كات بەفیڕۆدان لە شەقامەكان، سەیركردنی نمایش دەبێتە فۆرم و شێوازەكانی ناڕەزایەتیی دژی كەرت كەرتكردن و دابەشكردنە قێزەون و هەرزەییەكانی ئەو چینەى كە چیتر داوای ئازایەتیی ڕێسا سازییەكان و گوتاربێژییەكان ناكات. ئەمە نیشانەیەكی نهێنیشە كە ئەم هونەرمەندە بۆرژوازییانە خۆیان لە دەسەڵاتی واقیعیی دادەبڕن یان گۆڕان و داهێنانی كۆمەڵایەتیی كاتێكی گونجاویان بۆ سەرلێتێكچوون و تەنها سەیركردن هەیە. لەم ڕووەوە بەرهەمهێنانەوەى شێوەكارییانە و ئەدەبیانەى فەزا و بۆشاییەكانی كاتی بەتاڵ و بەكاربردن، وەك پاركەكان و دەریاچەكان، قاوەخانەكان و بولڤاردەكان هەڵدەبژێرن.

بنیامین دەڵێت دواجار فلانور دەبێتە كۆیلەى كرێ، دوایین دەركەوتەى بوونە بە لەفەفرۆش، كە بە شێوەیەكی بێكۆتایی مەحكومە بە كەوتنە سەر شەقام و سەرگەردانبوونەوە

وەك لەسەرەوە باسكرا، فلانور شوێنێكی گرنگ لە ڕوونكردنەوەى سیستەمی بازاڕ لە سەدەى نۆزدەدا وەردەگرێت. بەو جۆرەى بنیامین ئاماژەى بۆ دەكات، هەر لەبەر ئەوەشە، فلانور دواجار دەبێتە بەندە و غوڵامی بازاڕ. ئەم ناسەقامیگیریی و ناجێگیرییەى پێگەى فلانور لە كۆتایی سەدەى نۆزدەدا – لانیكەم بەو شێوەیەى لە پڕۆژەكەى بنیامیندا هاتووە – لەو گۆڕانكارییانەوە سەرچاوە دەگرێت كە سەرمایەداریی پیشەسازیی هێناونی. شێوازی ژیانی (فلانور)، چەندە كات بەڕێكەرانەیە، هێندەش لەلایەن بەشارنشینیكردنەوە بە شێوەیەكی گشتیی و تایلەریزم بە شێوەیەكی تایبەت، بە سیستەمە كارگەییەكەى بۆ بەرهەمهێنانی بەرفراوان كە داوای خێرایی گشتیی و بەستانداركردن لە سەرجەمی ناوچەكانی ژیان دەكات، هەڕەشەى لەسەرە. بنیامین باس لەوە دەكات كە چۆن “تایلەر دروشمی ‘بمرێ تەنبەڵیی’ كردە باو” و ئەم دروشمە دەبێتە بەشێك لە جەنگێكی كولتووریی گشتیی دژی تەنبەڵیی و سستیی. فلانور بەرەى خۆى لە خەباتی چینایەتییدا بۆ شوێنپێی ژیان و سەربەخۆیی كردە لەدەستدەدات. ئامرازی بژێوییەكەى – لای بنیامین فلانور ئەم بژێوییە لە ڕێگای بوون بە پیاوی نامەكان یان جۆرنالیست، شاعیرێكی ژیانی ڕۆژانە كە پارچەى ئەدەبیی بۆ چاپەمەنییەكان دەنێرێت، دابین دەكات – بە بەردەوامیی هەڕەشەى لەسەرە چونكە بەهۆى پەیوەندییە مەراییكەر و پاشكۆیەتییەكەى بۆ بازاڕی پڕ لە ئاژاوە و هەڵبژاردە بەم ڕۆژە گەیشتووە. هەركە بازاڕ تووشی هەڵاسان بوو، فلانور (ڕۆشنبیران بە گشتیی) تووشی قەیران دەبن. بنیامین دەڵێت دواجار فلانور دەبێتە كۆیلەى كرێ، دوایین دەركەوتەى بوونە بە لەفەفرۆش (Sandwich Man)، كە بە شێوەیەكی بێكۆتایی مەحكومە بە كەوتنە سەر شەقام و سەرگەردانبوونەوە[24]. ئەم پیاسەكەرانەى سەر شەقام لە تاكایەتیی خۆیان دادەماڵڕێن، كورتدەكرێنەوە بۆ یەكەم پیتی نەك تەنها ناوەكانیان، بەڵكو دەبێت دەستبكەن بە گۆكردن و ئیملاكردنی لانەى كاڵاكان. سنوورداركردنێكی وەهای كەسایەتیی بۆ نیشانەیەكی ئەلفابێتى ڕووت و قوت دەبەسترێتەوە بە وێنەیەكی دیكەى نێو كتێبی پڕۆژەى پاساژەكانـەوە. بنیامین لە ١٩٣٥دا دەڵێت مۆدێل (فاشن)ێكی ژنانە هەبوو بۆ هەڵگرتنی نیشانەكانی یەكەم پیت بە كانزا، بە بلوزەوە یاخود چاكەتەوە هەڵدەواسرا. بنیامین ئەوە دەخاتەڕوو كە ئەمە سنوورداركردنێكی ڕوولەزیادی بواری تایبەت و بەكاڵاییكردنی خود، وەك بەشێك لە خۆشەویستیی ڕیتوال و عادەت پیشان دەدات. هەر كەسێك نرخێكی هەیە. هەر كەسێك مۆركێكی پێوەیە. هەموو كەسێك بۆ فرۆشتنە.

فلانور نیگا و خەونی هەموو ئەو كەسانەیە كە خۆیان دەفرۆشن، ئەویش ئاماژەیە لەسەر هەموو ڕووخسارەكانی گەردوونییەتی ئاڵوگۆڕ لە كۆمەڵگای كاڵاییدا. فلانور، هاوشێوەى كرێكار، دەبێتە سوبژێكت و بابەتێك بۆ چوونە ناو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانەوە لە ڕێگای بازاڕەوە. قەیرانی فلانور، هاوشێوەى قەیرانی هەموو ئەوانەى هێزی كاری خۆیان دەفرۆشن، بریتییە لە بازاڕكردنی تاكایەتیی خۆى. لە سەرمایەدارییدا، هەموو كرێكاران هێزی كاری خۆیان وەك كاڵا دەفرۆشن. بە تەسلیمبوون بە پرۆسەى فیتیشیزمی كاڵایی، بە مانایەكی تەواو ماركسیستیی، هەر كەسێك دەگۆڕێت بۆ شتێك. بنیامین دەڵێت:

“ماركس دەربارەى خەسڵەتی فیتیشیی كاڵاكان دەدوێت. ‘ئەم خەسڵەتە فیتیشییەى جیهانی كاڵایی لە خەسڵەتی تایبەتی كۆمەڵایەتیی كارەوە سەرچاوە دەگرێت كە كاڵاكان بەرهەم دەهێنێت… ئەوە تەنها پەیوەندیی تایبەتی كۆمەڵایەتیی خەڵكە كە لێرەدا فۆرمی فەنتاسماگۆریانەى پەیوەندییەكی نێوان شتەكان بەخۆوە دەگرێت”.

سیحری فریودەرانەى زیندووی كاڵاكان لەلایەن بەشتبوونی پەیوەندییەكانی نێوان خەڵكەوە دێتەئاراوە. ئەو ڕوانگەیەى كە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لەنێو سەرمایەدارییدا خەڵك ناچاردەكان خۆیان وەك ئۆبژێكتەكان لەقەڵەم بدەن و شتەكان وەك ڕوحلەبەر ببینن، دەبێتە پانتایی ڕەخنەى بنیامین لە سەرمایەداریی كاڵایی.

چوار: بودلێر یاخود شەقامەكانی پاریس

بنیامین لە “ئێكسپۆزێ“ی ١٩٣٩دا، بە تایبەت لە كەرتی “بودلێر، یاخود شەقامەكانی پاریس“دا دەڵێت: “ئەوە لەگەڵ بودلێر دایە كە پاریس بۆ یەكەمجار دەبێتە بابەتی شیعری لیریكیی. ئەم شیعرییەى شوێن دژی هەموو جۆرە شیعرییەتەكانی دیكەى خاكو زەوییە. ئەم بلیمەتییە ئەلیگۆرییە ڕوو وەردەگێڕێتە سەر شار، نەك نامۆبوونێكی قووڵ. ئەمە نیگای زەقی فلانورە كە شێوازی ژیانەكەى، بەرژەوەندییەكی خەیاڵیی لەپشتی نیگەرانبوون بۆ داهاتووی دانیشتووانی میترۆپۆلیسەكەمانەوە دەشارێتەوە. فلانور بەدوای پەناگایەك لەنێو قەرەباڵغییدا دەگەڕێت. قەرەباڵیی ئەو سەرپۆش و ماسكەیە كە بەهۆیەوە شارە ئاشناكە بۆ فلانور، دەبێتە فەنتاسماگۆریا و وێنەیەكی خەیاڵیی و وەهمیی. ئەم فەنتاسماگۆریایە، كە تیایدا شارەكە دەردەكەوێت، ئێستا وەك دیمەنێك، وەك ژوورێك لە دواتردا دەبینرێت كە بووەتە هۆى دیكۆری بەشی كۆگاكان، ئەو شوێنەى فلانور لە پێناوی قازانجدا كاری تێدا دەكات. هەرچۆنێك بێت، بەشی كۆگاكان دوایین دەركەوتەى فلانورێتیین”[25]. بنیامین لە شوێنێكی دیكەدا ئەم گەڕانە بەراورد دەكات بە “میرزا” یاخود قەڵەمفرۆشان، ئەوانەى دەنووسن تا لە بازاڕدا بەهایەك بۆ نووسینەكانیان پەیدا بكەن و لێرەشەوە پاساژەكان دەبنە پەرستگای سەرمایەى كاڵایی. هەر لەبەر ئەوەش، بنیامین پەنجە بۆ ئەوە ڕادەكێشێت كە: “كاریگەریی كاروبارە بازرگانییەكان لەسەر لۆتەریامون و ئارسەر ڕامبۆ، پێویستی بە لێكۆڵینەوەی نزیك هەیە”[26].

بە پێچەوانەى لوویی فیلیپ، واتا دەركەوتە و بەرجەستەبوونی سەرەكیی تاكگەرایی بۆرژوازیی، بودلێر دەبێتە فیگورێكی بە گشتیی وێنەى هەڵگەڕاوەى دیالەكتیكیی لای بنیامین. كەرتبوونی شیعر و پەخشانی ئەو لەنێوان دوو بەشدا، كە وەك ئایدیاڵ و وەڕەسیی ئاماژەى بۆ دەكات، بودلێر دەست دەكات بە بانگكردنەوە و كۆكردنەوەى ئەو خەون و فەنتاسماگۆرییانەى لە شەقامەكانی شاری گەورە (میترۆپۆلیس)دا سەرگەردان دێن و دەچن، ئەمەش لەپێناوی شیكردنەوەى ئەو نامۆبوون و بەڕەمزیبوونەى بناغەكەیان پێكدەهێنێت. بودلێر ئەم شتانە ناودەنێت كاتیی یاخود زووتێپەڕ، وەك لە دوایین شیعری دیوانی “گوڵەكانی خراپە” بە “تازەیی” ناوی دەبات. و بنیامینیش ئەم ڕەهەندەى بودلێر وەك كاریگەرییەكی پرۆسە ئابوورییەكانی سەرمایەداریی دەخوێنێتەوە كە ئامانجەكەى بریتییە لە بەرهەمهێنانی زیادەبەها(surplus value).

بودلێر، هاوشێوەى فلانورەكەى، لە هەڵبەز و دابەز دایە، جارێك خیانەت لە چینەكەى دەكات، جارێك لوتبەرزانە دەڕوانێتە هونەرەكەى،

ئەوەى ئایا بودلێر ئارەزووی فلانور بۆ ژنێكی زووتێپەڕ و خێرا لە شەقامەكاندا دەستنیشان دەكات، كە هەرگیز ناتوانێت ببێتە خاوەنی، یاخود ئەو گەشتە دەگرێتەبەر كە دواجار لە بازنەیەكی شەیتانیی حەز و خۆشیی هەمیشە ڕوولەسەر، دەبێتە هۆی مردنی، لەبەرانبەرا بێڕەحمانە دەستدەكات بە دەستنیشانكردنی ئەوەى هەموو ئەمانە هەڵە و ساختەیەكن لەنێو چێژ و خۆشیی سەردەمی نوێدا بۆ شتی تازە یاخود تازەیەتیی(novelty). زۆر دوور لە تازەكردنەوە و نوێكردنەوەى جیهان، شتی نوێ بەشداریی لەو كاتێتیی و زووتێپەڕییەدا دەكات كە بودلێر وەك شتێكی دۆزەخیی لەقەڵەمی دەدات، واتا هەر ساتێك بەشێوەیەكی بنچینەیی دەیەوێت لە ساتی دواتر بچێت؛ سەركەوتن تەنها بەڵێنێك بۆ گۆڕان بەدەستەوە دەدات، چونكە هەموو ساتێك ساتێكی بەتاڵە، خاڵی لە هەرمانایەك لە خۆیدا و بۆ خودی خۆى[27]. بنیامین لە شەرحی بودلێردا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە “ئەم لێكچوون و دەركەوتەیەى شتی تازە، هاوشێوەى وێنەدانەوەی یەكێك لە ئاوێنەدا، ڕەنگدانەوەی دەركەوتە و شتی هەمیشە یەكسان و كۆنە. بەرهەمی ئەم ڕەنگادنەوەیە بریتییە لە فەنتاسماگۆریا [وێنەى وەهمیی]ی ‘مێژووی كولتووریی’ كە تیایدا بۆرژوازیی چێژ لەوە وەردەگرێت وشیارییە ساختەكەى خۆی بەدیبهێنێت و پڕی بكات”[28]. بەڵام تەنانەت بودلێر، لەگەڵ ئەوەشدا كە بە ڕاشكاویی چەمكی پێشكەوتن لە سیحر دادەماڵێت، بەهۆی لوتبەرزیی و تەكەبووری خۆیەوە، تەسلیمی ئەم چەمكە دەبێت، وەك بنیامین بە شێوەیەكی بلیمەتانە ئاماژەى پێدەكات هاوشێوەى حەزی داندیزم بۆ مۆدێل، ئەمە دەركەوتەى حەز و مەیلی بودلێرە بۆ هونەر. بودلێر، هاوشێوەى فلانورەكەى، لە هەڵبەز و دابەز دایە، جارێك خیانەت لە چینەكەى دەكات، وەك لەو شیعرەى لەسەرەوە ئاماژەمان پێكرد، جارێك لوتبەرزانە دەڕوانێتە هونەرەكەى، كە خەسڵەتی بۆرژوازیی سەدەى نۆزدە بووە. بنیامین ئەم هەڵبەز و دابەزەى بودلێر دژی چینەكەى خۆی، واتا توێژی ڕۆشنبیران و چینی وردەبۆرژوازیی، وەك پرۆسەیەكی بەپرۆلیتاریزەبوون دەخوێنێتەوە. ئەم چینە دەركەوتەى جەوهەرییانەى خۆی لەنێو بۆهیمیای بەرچاوی سەدەى نۆزدەدا دەبینێتەوە، ئەو توێژینەى لەنێوان چینی پرۆلیتاریا و بۆرژوازییدا دێت و دەچێت، هەمان ئەو چەمكەى بنیامین لە ماركسی قەرز دەكات و دەڵێت: لومپەن پرۆلیتاریا.[29]

دەرەنجام

لە ڕەوتی ئەم لێكۆڵینەوەیەدا هەوڵمداوە شیكاریی بنیامین بۆ بودلێر بخەمەڕوو، هەروەها باس لەوەش بكەم بودلێر چ شتێكە بۆ بنیامین و چ شتێك نییە. هەروەها باسكردن لەوەى فلانور بۆ هەڕەشەى لەسەرە، ئەم هەڕەشەیە لەكوێوە دێت؟ مادام فلانور وەك دیاردەیەكی تازەى ناو گەورە شارەكان و مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی، بەستراوەتەوە بە سەرهەڵدانی بازاڕەوە، ئەوا بازاڕ هاوكات دەتوانێت هەڕەشەیەكی گەورەش بێت لەسەری. لەلایەكی دیكەوە، هەڵبەز و دابەزی بودلێر لەنێوان بۆرژوازیی و پرۆلیتاریادا، پێگەكەى ناجێگیر دەكات. جارێك دەچێتە پاڵ هەموو ئەو شۆڕشانەوە كە دژی بۆرژوازیین، كەچی جارێكی دیكە، بەهۆی هونەرەكەیەوە، تووشی جۆرە لوتبەرزییەك دەبێت، كە خیانەت هەم لە چینەكەى و هەم لە ئەفكارە سیاسییەكانی دەكات، ئەمەش وەك بنیامین ئاماژەى بۆ دەكات، لە پرۆسەى پرۆلیتاریزەبووندا، بودلێر دەخاتە ناو پێگەى بۆهیمیا و لومپەن پرۆلیتاریاوە. لەلایەكی دیكەوە، بەپێچەوانەى زۆربەى تەفسیرەكانی دیكەوە، بنیامین بە دانانی بودلێر وەك شاعیری ئەلیگۆریست، لەبۆرژوازییبوون، واتا سیمبولیزم، ڕزگاری دەكات، بەڵام هێشتا بنیامین ناتوانێت بودلێر لە بۆهیمیبوون ڕزگاربكات. لێكدانەوە بۆ سەدەى نۆزدە، پاریس، میترۆپۆلیس، پاساژەكان و پەیوەندیی بودلێر بەم هەلومەرجە تازانەوە و تەفسیرە بلیمەتانە و داهێنراوەكانی بنیامین، پێویستیان بە لێكۆڵینەوەى دوور و درێژتر هەیە، كە لەم لێكۆڵینەوەیەدا بواری ئەوەم نەبوو بچمە ناو سەرجەمی وردەكارییەكانەوە. بەتایبەت پرسی ژنان و پەیوەندیی فلانور، فلانورێتیی و هتد، كە پۆستمۆدێرنیستەكان بنیامین تۆمەتبار دەكەن بەوەى فلانور تەنها پیاوە و شوێنی ژنی تێدا نابێتەوە، ئەم بابەتەش پێویستی بە لێكۆڵینەوەى ورد هەیە، كە لە دەرفەتی دیكەدا دەگەڕێمەوە سەری.

پەراوێز و سەرچاوەکان

1. Walter Benjamin, Charles Baudelaire – Ein Lyriker im Zeitalter des Hochkapitalismus, Herausgegeben und mit einem Nachwort von Rolf Tiedemann, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 1974.

تێبینیی: لە چاپی ئینگلیزیی چاپەمەنی ڤێرۆس، ڕاستەوخۆ وەك ناوونیشانە ئەڵمانییەكە چاپ بووە، بەڵام لە چاپی زانكۆى هارڤارد بووە بە “شاڕڵ بودلێر: نووسەری ژیانی مۆدێرن”، بڕوانن:

Walter Benjamin, Charles Baudelaire: A writer of Modern Life, Essays on Charles Baudelaire, translated by Edmund Jephcott, Rodney Livingstone and Harry Zohn, edited by Howard Eiland, The Belknap Press, 2006

[2] Walter Benjamin, The Arcades Project, translated by Howard Eiland and Kevin McLaughlin, Harvard University Press, 2002.

[3] بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر تیۆر و پراكسیسی وەرگێڕان و چەمكی وەرگێڕان لای بنیامین، خوێنەر دەتوانێت بۆ دوو كتێبی من بگەڕێتەوە:

یەك: پێشڕەو محەمەد: وەرگێڕان وەك ئەكتی سیاسیی، دەربارەى پەیامی وەرگێڕانی بنیامینیی و سیاسەتی هاوچەرخ، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانیی، 2014.

دوو: پێشڕەو محەمەد: تۆفانێك لە بەهەشتەوە هەڵدەكات، دەروازەیەك بۆ واڵتەر بنیامین، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، 2019.

[4] Walter Benjamin, Gesammelte Schriften, 7 Bänder, T. W. Adorno and Gershom Scholem, ed. Rolf Tiedemann and Hermann Schweppenhäuser (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1972–89), s.509.

[5] كاڕڵ ماركس و فریدریش ئەنگڵس: مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست، وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد، ناوەندی توێژینەوە و هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، 2016، ل24.

[6] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.12.

[7] Esther Leslie, Walter Benjamin (Critical Lives), Reaktion Publications, London, 2007, p.185.

[8] بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانن:

Walter Benjamin, Origin of the German Trauerspiel, translated by Howard Eiland, Harvard University Press, 2019.

[9] Terry Eagleton, Walter Benjamin, or Towards a Revolutionary Criticism, Verso, London, 2009.

[10] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, pp.203-211.

[11] بۆ زانیاریی زیاتر بگەڕێنەوە بۆ:

واڵتەر بنیامین، سەنتڕاڵ پارك، وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد، گۆڤاری شیعر، ژمارە 2، سلێمانیی، 2016.

[12] Giorgio Agamben, ‘The Melancholy Angel’, The Man Without Content, Stanford University Press, 1999, pp. 104-115.

[13] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.79.

[14] Giacomo Leopardi, Essays and Dialogues, translated Giovanni Cechetti, University of California Press, Berkeley, 1982, p.67. Quoted in Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.18. 

[15] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ibid, p.18.

[16] Walter Benjamin, ibid, p.21.

[17] Karl Marx, ‘Teilung der Arbeit und Manufaktur’, in Das Kapital; Vol. 1, Marx – Engels Werke, Dietz Verlag, Berlin 1969 p. 390.

[18] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.21. Or Walter Benjamin, Charles Baudelaire: A writer of Modern Life, Essays on Charles Baudelaire, translated by Edmund Jephcott, Rodney Livingstone and Harry Zohn, edited by Howard Eiland, The Belknap Press, 2006, p.40.

[19] بڕوانە: ئێنزۆ تراڤێرسۆ، بۆهیمیا، نەفیكردن و شۆڕش: چەند تێبینییەك دەربارەى ماركس، بنیامین و ترۆتسكی، وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد، ناوەندی توێژینەوە و هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، 2017، لل49-51.

[20] Beatrice Hanssen (ed.), Walter Benjamin and the Arcades Projects, Continuum, London and New York, 206, p.94.

[21] Beatrice Hanssen (ed.), Walter Benjamin and the Arcades Projects, Continuum, London and New York, 206, p.94.

[22] Karl Marx, The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon, New York Labour News, Socialist Labour Party, 2003, p.90.

[23] Esther Leslie, Walter Benjamin: Overpowering Conformism, Pluto Press, London, 2000, p.184.

[24] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.425.

[25] Walter Benjamin, ibid, p.21.

[26] Ibid, p.37.

[27] Margaret Cohen, Benjamin’s phantasmagoria: the Arcades Projects, in David Ferris, the Cambridge Companion to Walter Benjamin, Cambridge University Press, 2006, p.216.

[28] Walter Benjamin, the Arcades Projects, ob.cit, p.11.

[29] خوێنەر بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر سەرهەڵدانی بۆهیمیا، دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ كتێبەكەى تراڤێرسۆ بەناوی بۆهیمیا، نەفیكردن و شۆڕش: چەند تێبینییەك دەربارەى ماركس، بنیامین و ترۆتسكی، وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد، ناوەندی توێژینەوە و هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، 2017.

The post بودلێر و شەقامەكانی پاریس appeared first on ژنەفتن.

     لەو زنجیرەیەدا (باومەن) بە دیدگای تایبەتی خۆی باس لە ھەردوو چەمكی مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنە دەكات، كە دواجار دەیانگۆڕێت بۆ دوو چەمكی تر كە شتێكی نوێن بەلای خوێنەری خۆرھەڵاتییەوە ئەویش چەمكی (مۆدێرنەی ڕەق  (پتەو) لەگەڵ چەمكی مۆدێرنەی (شل). مۆدێرنەی رەق مەبەستی لەو قۆناغەیە لە مۆدێرنە كە تیایدا “ئەقڵ دەسەڵاتی ڕەھای بەسەر ھەموو شتێكەوە ھەیە” و مۆدێرنەی شل مەبەستی ئەو قۆناغەیە كە پێی دەڵێین: (پۆست مۆدێرنە) و تیایدا  چەمكە پتەوەكان یان ڕەقەكان ھەڵوەشێندراونەتەوە و ئازاد بوون و ڕزگار بوونی مرۆڤ  لە دەسەڵاتی ھەموو حەقیقەت و موقەدەسەكان و پێناسە و چەمكەكان ئامانجی سەرەكییەتی.

بەم  پۆلێنكردنە باومەن توانی زنجیرە كتێبەكەی خۆیمان بۆ بنووسێت كە لە ھەشت كتێب پێكھاتوون و تیایدا باسی ئەو دۆخی شل بوونەوەیەمان بۆ دەكات كە چۆن تووشی ھەموو جومگەكانی ژیان بۆتەوە لەم سەردەمەی خۆماندا لە جومگەكانی وەك: (مۆدێرنەی شل، ژیانی شل، شلە ئەوین ، ئەخلاقی شل، شلە كاتەكان(زەمەنەكان)، شلە ترسی شل، چاودێری شل و شەڕانگێزی شل).

كتێبی یەكەم: مۆدێرنەی شل

باومەن لە یەكەم كتێبی زنجیرەكەدا بە ناوی (مۆدێرنەی شل) پێناسەی ئەم شل بوونەوەیەمان بەم جۆرە بۆ دەكات: “جیا بوونەوەی توانا لە سیاسەت، واتە ئەوەی كە “ئێستا ئەوەی ئێمە دەتوانین بیكەین جیابووەتەوە یان دابڕاوە لەوەی كە دەبێت بیكەین”.

بە واتایەكی ئاسان تر: (جاران لە مۆدێرنەی (ڕەق)دا دەوڵەت بەرپرسیار بوو لە وەبەرھێنان و پەرەپێدانی چەپاندنی تاك لە پێناو كۆمەڵگە، بەڵام لە ئێستادا كە ناوی ناوە مۆدێرنەی شل، دەوڵەت وازی لەو ڕۆڵ و كارانەی خۆی ھێناوە و بازاڕی بە ڕووی سەرمایەی ئازادا كردۆتەوە و بێ ئامانج و مەبەستێكی دیاریكراو ھانی بەرخۆری و نوێكردنەوەی بەردەوامی شمەكەكان دەدات لە پێناو تێركردنی كاتی و خێرایی حەز و ئارەزووكان ئیش دەكات.   

لەم كاتەی ئێستادا باومەن وای دەبینێت كە: بەرخۆری لە كاڵای ماددییەوە سەریشی كێشاوە بۆ بەرخۆری لە ھەست و سۆز و پەیوەندییە مرۆییەكان و تەكنەلۆژییەكانیش، بە ڕادەیەكی وا كە كاریگەرییەكی زۆری خستۆتە سەر مانای ژیان و خۆشەویستی و ئەخلاق، چونكە ئێستا بەھۆی بەكارھێنانی لە ڕادەبەدەرمان بۆ تەكنەلۆژیای نوێ ھەموومان سانسۆرمان لەسەرە و چاودێری دەكرێین، ئەمەش وای كردووە (ترس) وەك شلەیەكی ڕژاو لە ئەنجامی بەرخۆری و نیگەرانییەوە و ترس لەوەی كە بەیانی چی دەبێت و چی ڕوو دەدات، بە ناوماندا بڵاو ببێتەوە، ئەم بڵاو بوونەوی ترسە كە وەك شلەیەك ڕژاوەتە ناومانەوە وای كردووە كە تووشی تێكچوونێكی ئەخلاقی ببین كە تیایدا شەڕ و خراپەكاری بەھانە و پاكانەی خۆیان ھەیە تەنانەت لەلایەن دەوڵەتیشەوە بەھانەی خۆی ھەیە. كەواتە باومەن چۆن ئەم  ھەموو دیمەنەی دەستنیشان كرد لە زنجیرەكەیدا؟

       كاتێك تەنھا گۆڕان بەردەوامە و ناوەستێت ئەوا نادڵنیایی دەبێتە تەنھا دڵنیایی و ئەو دۆخی شلبوونەوەیەی باومەن مژدەی پێدەدات ھەمو شتێك دەگرێتەوە لە زنجیرە كتێبەكەیدا، لەوانە كتێبی مۆدێرنەی شل كە لە پێنج بەش پێك ھاتووە و لەبارەی (ئازاد بوون، تاكێتی، دووانەی كات و شوێن، كار، كۆمەڵگە) دەدوێن. لێرەدا باومەن لەو مۆدێرنەیەوە كە تەنھا ئامانجی بۆ ئەوەیە بگەین بە كامڵ بوون دەمانبات بەرەو مۆدێرنەی شل كە تەنھا ئامانجی ئەوەیە بەردەوام و بێسنوور شتەكان باش بكات و پەرەیان پێ بدات واتە پێشكەوتنی بەردەوام، كە لێرەدا ناگەینە دۆخێكی كۆتایی یان ھەرگیز ناگەینە كۆتاییەك بۆ مانای شتەكان.

مەبەستێكیش لەم بەردەوام بوونە بوونی نییە تەنانەت مۆدێرنەی شل حەزی بە ئامانجێكی دیاری كراویش نییە.

باومەن دەڵێت: “ئێستا بەھۆی بەجیھانی بوونەوە مانای قوڵی شوێن و بەھاكان و شتەكان و پەیوەندییە مرۆییەكان بوونەتە بابەتێكی (بەکاربردن-استھلاك)ی و ئێستا پرۆسەی بەكاربردن و بەرخۆری ئەو شتانە بووە بە سەنتەری ژیان، واتە بەرخۆری بووەتە سەنتەری ژیان. و ئیدی نوێكردنە و ئەپدەیت كردنی بەردەوامی شتەكان بەبێ بوونی ئامانجێك لەپشت ئەو نوێكردنەوەیە بوونی ھەبێت، بوو بە مەبەست و ئامانجی كۆتایی ژیان، واتە ئەوەی شێوە ژیانی ئەمڕۆ لە ژیانی پێشتر و ڕابردوو جیادەكاتەوە ئیدمان و ئالودە بوونە بە نوێكردنەوە و ئەپدەیت كردنی بەردەوامی بەھای شتەكان و پەیوەندییەكانی مرۆڤ و مرۆڤ تووشی وەسواسێكی قەھری بووە بۆ بەرخۆری و نوێكردنەوە.

ئێستا پەیوەندییەكانی نێوان مرۆڤەكانیش كاتین و زوو زوو دەگۆڕدرێن و بە ئاسانی كەسەكان پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سۆزدارییەكانیان واز لێ دەھێنن و ھەڵی دەوەشێننەوە، زوو زوو واز لە ئەرك و فەرمانەكانیان دەھێنن و لێی پاشگەز دەبنەوە،

بەپێی باومەن ئەم گۆڕانە لە دۆخی ڕەقییەوە بۆ دۆخی شلی كاری كردۆتە سەر دوو بەھای تر كە بریتین لە ( مانەوەی درێژخایەن و زوو نەمان).

ئێستا كۆمەڵگە وای لێ ھاتووە كە حەزی بە میانڕەوی و شل ڕاگرتنی شتەكانە كە زوو زوو ئەم شتانە دەگۆڕێت و خێرا دوای بەكارھێنانیان فڕێیان دەدات، ئیتر بەھا مرۆییەكانیشی گرتۆتەوە واتە ئێستا پەیوەندییەكانی نێوان مرۆڤەكانیش كاتین و زوو زوو دەگۆڕدرێن و ئێستا بە ئاسانی كەسەكان پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سۆزدارییەكانیان واز لێ دەھێنن و ھەڵی دەوەشێننەوە، زوو زوو واز لە ئەرك و فەرمانەكانیان دەھێنن و لێی پاشگەز دەبنەوە، ئێستا یاسای گەمەكان ھەر بە ھێندەی كاتی گەمەكانەوە بەردەوامە، لە دوای گەمەكەوە یاساكان بەردەوام نابن، ئێستا ھەموومان خراوینەتە ماراسۆنی ڕاكردن بەدوای شتە نوێكاندا، چونكە لە سایەی ئەم مۆدێرنە شلەدا ھەموو شتێك ئەگەری ڕوودانی ھەیە، بەڵام ھیچ شتێكیش نییە كە بە متمانە و دڵنیاییەوە بیكەین.

  ئەم ئەپدەیتە یەك لەدوای یەكانە بۆ بەھا و شتەكان بووەتە ھۆی ئەوەی كە دۆخێك لە تاكێتی پەیدا ببێت كە گرنگی كۆمەڵگەی سڕیوەتەوە، ئیتر ئێستا ھەر كەسە و بە تەنھا ڕووبەڕووی چارەنووسی خۆی دەبێتەوە و، كۆمەڵگەش بووە بە تنھا گروپێك كەس كە بە تەنھا ڕووبەڕووی كێشەكانی خۆی دەبێتەوە، واتە لەناو گرووپەكەدا ھەریەك لە ئەندامانی گرووپەكە بە تەنھا كێشەكانی خۆیان چارە دەكەن، واتە ئێستا لە كۆڕ و كۆبوونەوەكاندا و لە مۆڵەكان و لە گۆڕەپانەكان و لە یاریگاكان خەڵك زۆر ھاشوھوش و دەنگیان بەرزە بەڵام ئامادەبووانەكە ھیچ پەیوەندییەكی مرۆییانەیان لەگەڵ یەك نییە، بەڵكو تەنھا پەیوەندییەكی ڕووكەشی (سطحي) لەنێوانیان دروست دەبێت كە بەندە بە پرۆسەكردنی ساتەكەوە كە تیایدان و خێرا كاتەكە بەسەربەرن بەبێ ئەوەی ھیچ پەیوەندییەكی قوڵ و ڕاستەقینە لەگەڵ یەك دروست بكەن.

ئیدی لە نەبوونی ئاسایشێكی درێژخایەن وای لێھاتووە بە تێركردنی كتوپڕی خێرایی خۆمان بۆ شتەكان ڕازی بین و پێمان وابێت شتێكی زۆر ماقوڵ و باشمان كردووە، ئیتر ھەر شتێك بكەوێتە دەستمان خێرا دەبێت بەكاری بھێنین و چێژی لێ وەبگرین چونكە نازانین بەیانی چی دەبێت و چی ڕوودەدات.

ئەمە سەردەمی ترس و نیگەرانییە كە لە ھەموو ساتێكی ژیانماندا لەگەڵماندایە و تەكنەلۆژیا و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاش ناتوانێت ھەلی ژیانێكی جێگیر و ئاسودەمان بداتێ، بەڵكو بە پێچەوانەوە لەم سەردەمەدا ھەموو ئەگەرەكانی پەرەسەندی خودی خۆمان لەدەست داوە، چونكە ئەو دۆخە شلەی لەبەر دەممانە زۆر ھەڵبژاردە و ئۆپشنی بێكۆتامان دەخاتە بەردەست كە زیاتر نیگەرانمان دەكات، كە چیتر ئارامی و ئاسودەییمان نامێنێت بەھۆی نەبوونی شتێكی ڕوون و تێكەڵ بوونی شتەكان بە یەكتری و نەبوونی تێگەیەك و مانایەكی جێگیری شتەكان.

كتێبی دووھەم: ژیانی شل

لە دوای ڕێخۆشكردن بۆ چەمكی شلی لە كتێبی یەكەمدا مۆدێرنەی شل “باومەن” كتێبی دووھەممان پێشكەش دەكات بە ناوی ژیانی شل بۆ ئەوەی بە كورتی پێمان بڵێت: ئەم ژینەی ئێستای جیھان بریتییە لە ژیانێكی شل، كە پێشەكی زنجیرەیەك لە سەرەتای نوێن، كە مەبەستی لەو سەرەتایانە ئەوەیە ئێستا ژیانمان ھەمووی بووەتە بەرخۆری بەردەوام ، بێكۆتا.

كەسەكان لەنێو کۆمەڵدا لەڕێی بەرخۆرییەوە بەھا وەردەگرن، واتە تاچەند بەرخۆر بیت ئەوەندەش مرۆڤیت

ژینی شل بەپێی باومەن ژیانێكی بەرخۆرییە وا لە جیھان دەكات كە ئەوەی تیایەتی لە گیاندار و بێگیان ھەمووی ببنە بابەتی ئیستیھلاكی و بەرخۆری، كە ھەركات بەكارمان ھێنان ئیدی بەھا و سیحر و جوانییەكەی خۆیان لەدەست دەدەن، لێرەدا كەسەكان لەنێو کۆمەڵدا لەڕێی بەرخۆرییەوە بەھا وەردەگرن، واتە تاچەند بەرخۆر بیت ئەوەندەش مرۆڤیت و حسابت بۆ دەكەن، چونكە مەرج نییە ئەوەی پارەی لەگیرفان بێت سەرفی بكات. [واتە  تا زیاتر بەرخۆری بكەیت زیاتر بەھات بەرز دەبێتەوە، لێرەوەیە مرۆڤ دەبێت بە كاڵا، چونكە بۆ دەبێت مرۆڤ نرخ و بەھای بۆ دابنرێت لە كاتێكدا مرۆڤ خۆی بەھایەكی ڕەھایە].

لێرەدا دەبنین مرۆڤ گەمارۆ دەدرێت بە ھەموو ئەو دۆخانەی كە ھیوای ئازادی پێ دەدەن [واتە لە ریكلامی كاڵاكاندا وای تێدەگەیەنن كە بەدەست كەوتنی ئەم كاڵایە ئینجا ژیانی خۆش دەبێت و ھەست دەكات كە ئازادە و كەسەكە خاوەن بڕیاری خۆیەتی]، كەچی لە ڕاستیدا گەمارۆ دەدرێت بە داھێنانی پێداویستییەكان بۆی.

باومەن كتێبی دوھەمی دەكات بە حەوت بەشەوە كە بریتین لە: تاك لەژێر گەمارۆدا، لە (گەشمرد)ە یان لە شەھیدەكانەوە بۆ قارەمانەكان و لەقارەمانەكانەوە بۆ بەناوبانگەكان، كولتوور لە دەرەوەی كۆنترۆڵ. گەڕان بەدوای پەناگەیەكدا لە سندوقی پاندۆرادا یان ترس و ئاسایش و شار. بەرخۆرەكان لە كۆمەڵگەی شلدا، فێربوونی ڕۆشتن بەسەر لمە جوڵاوەكاندا(الرمال المتحركە). بیركردنەوە و تێفكرین لە ساتە تاریكەكاندا.

  باومەن لە پێشەكی كتێبەكەیدا دەڵێت: پەیووندییەكی قوڵ لەنێوان مۆدێرنەی شل و ژیانی شلدا ھەیە، واتە ژیانی خەڵك لە كۆمەڵگەی مۆدێرندا شلە و ناكرێت شێوەیەكی چەسپاو و جێگیر وەرگرێت ناتوانێت بۆ ماوەیەكی درێژ شێوازی خۆی بپارێزێت. چونكە لەو دۆخی شلییەدا ژیان پڕە لە مەترسی و تیایدا مرۆڤ ھەمیشە لە بارێكی ناكام و ئاگاداری بەردەوامدایە.

هەروەها دەڵێت: لە ژیانێكی وەهادا مەترسیدارترین شت كە تووشی تاك ببێتەوە شكست ھێنانێتی لەوەی كە بەو شتە نوێیانە ڕانەگات كە دێنە پێشی و ئەمیش فریا نەكەوێت بەكاریان بھێنێت. كەواتە ژیان لە كۆمەڵگەیەكی وەهادا لە گەمەی (كورسی و مۆسیقا) دەچێت كە تیایدا كورسیەك دادەنێن و چەند كەسێك بە دەوری كورسییەكەدا دەسوڕێنەوە لەپڕ كە مۆسیقاكە وەستا، دەبێت خێرا كەسێك لەسەر كورسییەكە دابنێشێت و ئەوەشی فریا ناكەوێت لەسەری دابنیشێت دەردەكریت لە گەمەكەدا.

ئیدی تاك كەوتۆتە ناو ئەو گەمارۆی بەرخۆری و تاك وای لێھاتووە لەو ساتە بترسێت كە تیایدا فریا نەكەوێت شتەكان و پەیوەندییەكانی خۆی بە ماركەیەكی نوێ تر نەگۆڕێتەوە لەوەی كە ھەیەتی.

ئیدی لەم ژینە شلەدا مانای (گەشمردە یان شەھید) دەگۆردرێت لە مانایەك بۆ مردن لە پێناو بەھایەكی بەرزی مرۆڤانەدا بۆ ئەو قارەمانەی كە كاسپی بۆ دەوڵەت دەكات. واتە پارەی زیاتر سەرف دەكات بۆ بەرخۆری. چونكە لەم ژیانە شلەدا تا كەسەكە زیاتر بەرخۆری بكات ئەوا زیاتر بەھای لە بەھای شەھیدەكان بەرز تر دەبێتەوە، چونكە لەم ژینە شلەشدا چیتر سەركەوتن بە تەنھا سەركەوتنێك ناناسرێت بەڵكو بە ململانێیەكی نەبڕاوەی ڕۆژانە سەیر دەكرێت كە تیایدا سەركەوتنی كۆتایی بۆ كەس مسۆگەر نییە جگە لە بەرخۆری بەردەوام.

       كتێبی سێھەم: ئەوینی شل

لە ئاوازێكی دانەبڕاودا باومەن كتێبی سێھەممان پێشكەش دەكات بە ناوی ئەوینی شل كە گوزارشت لە بێھێزی و ناپتەوی و ناسكی پەیوەندییە مرۆییەكان دەكات لە كۆمەڵگەیەكی بەرخۆرەوە بۆ كاڵاكان بەرەو كۆمەڵگەیەكی بەرخۆریش لە ھەست و سۆز و پەیوندییە مرۆییەكان، چونكە ھەموو پەیوەندییە نەریتی و باو و چەسپیوەكان كۆنترۆڵیان لەدەست داوە و چیتر حەزپێكرا و ئارەزووكراو نین وەك جاران.

لەم سەردەمەدا مامەڵەی مرۆڤ لەگەڵ ھەست و سۆز و پەیوەندییەكاندا ھەمان مامەڵەیە كە لەگەڵ كاڵاكاندا دەیكات، كە تیایدا پەیوەندییە مرۆییەكان پەیوەندییەكی كاتی و تێپەرن

     خانمە دكتۆری مصری (ھبە ڕەئوف) لە پێشەكی ئەم  كتێبەدا وای دەبینێت كە گەشتەكەی باومەن لە فەلسەفەوە دەست پێدەكات بەرەو سۆسیۆلۆژیا و بە سیاسەت كۆتایی دێت. كتێبەكە لە چوار بەش پێك دێت لەوانە: كەوتنە ناو خۆشەویستی و ھاتنە دەرەوە لێی، بەستنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و ھاتنە دەرەوە لێی، دراوسێكەت وەك خۆت خۆش بوێت، ھەڵوەشاندنەوەی كۆمەڵگەی مرۆیی.

  لەم كتێبەدا باومەن دەڵێت: لەم سەردەمەدا مامەڵەی مرۆڤ لەگەڵ ھەست و سۆز و پەیوەندییەكاندا ھەمان مامەڵەیە كە لەگەڵ كاڵاكاندا دەیكات، كە تیایدا پەیوەندییە مرۆییەكان پەیوەندییەكی كاتی و تێپەرن و ناوی دەنێت: “پەیوەندییەكانی گیرفانی سەرەوە”، وەك مانایەك بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ھەرجۆرە پەیوەندییەك دوای بەكارھێنانی و تێربوون لێی.

باومەن دەڵێت: ئێستا ھەر وەك بەرھەمێكی بەرخۆری دەكرێت واز لە ھەموو جۆرە پەیوەندییەكی مرۆیی بھێنین، ئێستا چاوەكان بەردەوام بۆ پشت چركەساتەكان دەڕوانن و ھەر بۆ ئەوە دەڕوانن كە چی جوانتر دەنوێنێت، چاو تێر نابێت بەوەی كە ئێستا ھەیە و لەبەردەستە. باس لەوەش دەكات كە چۆن جیھانی گریمانەیی و سۆشیال میدیا كۆنتڕۆڵی جیھانی ڕاستەقینەی ئێمەی كردووە، بەوەی ئێستا پەیوەندییەكانمان لەگەڵ یەكتر لە واقیعی ڕاستیدا بە پێوەری پەیوەندییەكانمان لە سۆشیال میدیادا دەپێوین، واتە بە كلیكی دوگمەیەك دەتوانین ھاوڕێیەكی ناو سۆشیال میدیا بسڕینەوە، یان بلۆكی بكەین، ھەر وەك ئەوەی ھیچ شتێك نەبوبێت، ھەروەھا زوو تووش بوون بە بێزاری و بێ تاقەتی لە نێوان ھاوسەرەكاندا بەھۆی تەشەنەكردنی بەھای بەرخۆری و بەكاربردنی شتەكان و پەیوەندییەكان لە دەروونی تاكەكاندا و كە ھەریەكێكیان بەردەوام  بەدوای چێژی خێرای كەمخایەندا دەگەڕێت  و ئێستا لە سایەی ئەم شل بوونەوەیە لە پەیوەندیەكاندا كۆمەڵگە بووە بە چەند گرووپێكی بچووك لەنێوان چەند كەسێكدا. ئیتر “باومەن” دەڵێت: «مرۆڤ لە ڕوونی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانەوە گۆڕاوە بۆ ناڕوونی پەیوەندییە تێپەڕەكان».

كتێبی چوارەم: ئەخلاق لە سەردەمی مۆدێرنەی شلدا

ئەم كتێبە لە چوار بەش پێك دێت: كام ھەل بۆ پاراستنی ئەخلاق لە سەردەمی بەرخۆریی بە جیھانیی بووندا، كوشتنی خێرا و میراتی سەدەی بیست و چۆن یادی بكەینەوە، ئازادی لە سەردەمی مۆدێرنەی شلدا، ژیانێكی بزێو و نەسرەوت كە ئەویش چەند بەشێكە لەوانە: «ئالانگارییەكانی مۆدێرنەی شل بۆ فێربوون، لەنێوان گەرمی و ئاگردا و یان ھونەر لەنێوان بەڕێوەبردن و بە بازاڕكردندا، سازكردنی گۆی زەوەی بۆ قبوڵكردنی نموونەی ئەورووپی».   

     كتێبی چوارەمیش وەك كتێبەكانی پێشووی دیدێكی ڕەخنەیی دەخاتە سەر ئەم سەردەمە شلە لەم كتێبەدا باومەن فۆكس دەخاتە سەر ئەخلاق و ھەڵسوكەوتە ئەخلاقییەكان و كاریگەری بەرخۆری لەسەرئەو ھەڵسوكەوتانە و كاریگەرییەكانی بە جیھانی بوون چین لەسەر ئەخلاق. چونكە باومەن پێی وایە كە: بەجیھانی بوون(گڵۆبەڵازەیشن) بووەتە ھۆی دروست بوونی ئەم دۆخە شلەی مرۆڤ چونكە بەجیھانی بوون ڕێ دەدات كە:

١- مرۆڤەكان بە ئاسانی ھاتوچۆ بكەن لەنێوان وڵاتەكاندا.

٢-ئاسانكردنی ھاتوچۆی پارە.

٣-نەمانی سنووری باوی نێوان دەوڵەتان، كە كاتی خۆی مۆدێرنەی ڕەق دروستی كردبوو.

٤- گۆڕانی خێرا و زوو زووی بەردەوامی پێناسەكان.

٥-گۆڕانی بەھا ئەخلاقییەكان بەھۆی بەرخۆرییەوە و كاریگەرییەكانی لەسەر ھەڵسوكەوت و بیروباوەڕی مرۆڤ.

تەنانەت ئەخلاقیش شل بووەتەوە و توانای بەرگریكردنی لە بەھا ڕەق و چەسپاوەكانی جارانی خۆی نەماوە.

باومەن لەم كتێبەیدا ھەوڵی تیۆریزەكردنی دۆخی ڕەقی و شڵیی دەدات بۆ ئەوەی بیانخاتە بری مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنە. “باومەن” لەكتێبەكەدا ئەم پرسیارە دەكات:« ئایا ئەخلاق لەم سەردەمە بەرخۆرەدا ھیچ چانسێكی ماوە لەسەر بەھاكانی خۆی بمێنێتەوە؟». وەڵامەكەیشی بە «نەخێر» دەداتەوە و دەڵێت: ( تەنانەت ئەخلاقیش  شل بووەتەوە و توانای بەرگریكردنی لە بەھا ڕەق و چەسپاوەكانی جارانی خۆی  نەماوە).   

چونكە لە جیھانی شلدا بەھا و پێناسەكان دەگۆڕدرێن و سنوورە سیاسییەكانیش دەتوێنەوە و بەھۆی ھاتوچۆی ئازادی سەرمایەوە لەمپەرە باوەكان گرنگی و كاریگەریان نامێنێت و كۆچی بەردەوامی خەلك بۆ وڵاتان لە پێناو قازانجی خێرادا دەبنە ھۆی كاریگەری لەسەر بەھا ئەخلاقییە جێگیر و چەسپاوەكان چونكە ئەو بەھایانەش دەكەونە بواری سوود و قازانجەوە و ئیدی شكست دەھێنن و دەستەمۆی خلۆكی وەبەرھێنان دەبن (عجلە الإنتاج) تا بزاوتی بەرخۆری خێرا نەوەستێت.

      كتێبی پێنجەم: كاتە شلەكان… ژیان لە زەمەنی نادڵنیایی

ئەم كتێبەش لە پێنج بەش پێك دێت لەوانە: (ژیانی شلی مۆدێرن و مەترسییەكانی، بزوتنەوەی مرۆڤایەتی كۆڵنەدەر، دەوڵەت و دیموكراسی و بەڕێوەبردنی ترس،  بەیەكەوە.. بەڵام بەجیا، یۆتۆبیا لە سەردەمی (نادڵنیایی)دا. “باومەن” دیدی خۆیمان لەبارەی ئەم زەمەنەی ئێستا بۆ ڕوون دەكاتەوە، دەڵێت: زەمەنە شلەكان بریتین لەم ژیانە ھاوچەرخەی خۆمان كە بەدەست گۆڕانی بونیادە ناوەكییەكانییەوە دەناڵێت و پایەكانی لە پتەوییەوە بەرەو شل بوونەو دەگۆڕێن. باومەن ئەم گۆڕانانە لە ھەڵوەشاندنەوەی بونیادە كۆمەڵایەتییەكان و دامەزراوەكانی ناویدا دەبینێت كە پێشتر ئەو بونیادانە بەرپرس بوون لە ڕاگرتنی نەریتە كۆمەڵایەتییەكان و شێوازەكانی ھەڵسوكەوتی تاك و گرووپەكان كە ئێستا چیتر توانای درێژ ڕاگرتنی ئەو نەریت و ھەلسوكەوتانەی نەماوە وەك جاران، ئەمەش بووە بەھۆی ئەوەی كە كێرڤی مەترسییەكان بەرز ببێتەوە بەھۆی نەمانی پێشبینی كردن و دابونەریتە كۆمەڵایەتییەكانەوە.   

ئیدی باومەن لێرەوە دەچێتە سەر ئەو جیابوونەوەیەی كە لەنێوان دەسەڵات و سیاسەتدا ڕوویداوە واتە لەنێوان ئەوەی كە (دەتوانین بیكەین) و ئەوەی كە (دەبێت بیكەین)، واتە جیابوونەوەی ئامانجەكانمان لە ھەڵسوكەوتەكانمان ئەمەش كە بەھۆی ئەو خستنە ڕووە بێ ئامانج و مەبەستە دیاریكراوەی بەرخۆری دروست بووە، ئەمەش وای كردووە دەوڵەت لە ڕۆژئاوا دەست لە ئەركە كۆمەڵایەتییەكەی بكشێنێتەوە و تەنھا فەرمانی بۆ ئەوە بێت كە كەفالەتی ژیانی تاكە زۆر ھەژار و بێ تواناكانی كۆمەڵگە بكات ئەم تەنھا فرمانەش وادەكات كە چەمكی كۆمەڵگە ھەڵبوەشێتەوە. تا ئیدی دواجار دیارترین سیفەتی زەمەنە شلەكان دەبینین كە تیایدا بیركردنەوەی قوڵ و پلانی ستراتیژی درێژخایەنی تیا نەماوە، چونكە كەلوپەل و شتەكان بەرواری ئێكسپایەریان كورتە.

      كتێبی شەشەم: ترسی شل

وەك ئەنجامێكی چاوەڕوانكراو لەم سەردەمە شلە كە تیایدا پەیوەندییە مرۆییەكان كاتی و تێپەڕن و لەم ساتوەختی نادڵنیابوونەدا باومەن ڕەخنەیەكی تر لە شلە مۆدێرنە دەگرێت لەسەر ئەو ترسەی كە مرۆڤی ھاوچەرخ دووچاری بووەتەوە. لەم كتێبەیدا ترسی شل دەڵێت: (مۆدێرنە نەك تەنھا نەیتوانی ئەو بەڵێنەی كە پێی داین بەوەی كە مرۆڤ ڕزگار بكات لە ترس جێبەجێ بكات بەڵكو پێچەوانەشی كردەوە  و ئەمجارە مۆدێرنە لە بری دەوڵەت خۆی ھەستا بە دابەشكردنی ترس بەسەر تاكەكانی كۆمەڵگەدا).

ئایندە بووە بە ھەڕەشە بۆیان لەو چارەنووسە نادیارەی خۆیان دەترسن بەدەست ئەو دۆخە شلەوە كە تیایدا خێرا شتەكانی تیا دەگۆڕێن و بەرخۆریان زۆرتر و خێراتر دەبێت.

چونكە ئەو تاكانەی كە كەوتنە زیندانی ترسەوە، دوای ئەوەی مۆدێرنە بەڵێنی ڕزگاركردنی پێدان لەو ترسە ئێستا وایان لێ ھاتووە بەردەوام ھەست بە ھەڕەشەی ئایندە بكەن واتە ئایندە بووە بە ھەڕەشە بۆیان لەو چارەنووسە نادیارەی خۆیان دەترسن بەدەست ئەو دۆخە شلەوە كە تیایدا خێرا شتەكانی تیا دەگۆڕێن و بەرخۆریان زۆرتر و خێراتر دەبێت. نووسەر كتێبەكە دەكات بە شەش بەشەوە لەوانە: (ترس لە مردن، ترس و شەڕ، ترس لەو شتانەی كە بەڕێوە نابرێن یان ئیدارە نادرێن، نەھامەتییەكانی بەجیھانی بوون، ئەندێشەدان بە ترس، بیركردنەوە لەبەرامبەر ترس: پوختەیەكی ناكۆتا بۆ سەرلێشێواوەكان).             

ھەر لەبارەی ئەم گۆڕانەوە باومەن دەڵێت: دەوڵەت لە چاخی مۆدێرنەی ڕەقدا بە تایبەتی لە ڕۆژئاوا بەڵێنی بە ھاوڵاتیانی خۆی دەدا كە ڕزگاریان بكات لەو ترس و تۆقینەی كە لە سەدەكانی پێش ڕۆشنگەریدا ھەبوون مەبەست لە ترسەكانی پێش ڕۆشنگەری (ترس لە سرووشت، ترس لە نەخۆشی و مەرگ، ترسی مرۆڤەكان لە یەكتری) وەك فەیلەسوفی ئینگلیزی ھۆبز دەڵێت: «مرۆڤ گورگە بۆ برای مرۆڤی خۆی».        

بە دیدی باومەن سەرەڕای ھەوڵەكانی دەوڵەتی مۆدێرنەی ڕەق بۆ لابردنی ئەو ترسانە لەڕێی پێشكەوتنی پزیشكی و تەكنەلۆژی و لێپرسینەوەی یاسایی لە تاوانكاران كەچی دەوڵەتی مۆدێرنەی شل لە ڕۆڵە كۆمەڵایەتی و ئابووری و ڕۆشنبیرییەكەی خۆی دووركەوتۆتەوە و تاك و ھاوڵاتییەكانی خۆی خستۆتە بەر ڕووبەڕووبوونەوەی بەجیھانی بوونی ئابووری و سەرمایەداری و ھاوڵاتیانی خۆی ملكەچی ئابووری دەكات و سەرمایەیان بەسەردا دەسەپێنێت. ئەمەش كە دەبێتە ھۆی ئەوەی ترسێكی بەردەوام لە ئایندەیەكی نەزانراوەوە لەلای ھاوڵاتیان دروست ببێت، واتە (ترس لە لەدەستدانی كاسپێك بۆ كاسپییەكەی، فەرمانبەرێك بۆ وەزیفەكەی خۆی، ترسی لەدەستدانی پێگەی كۆمەڵایەتی، ترسی لەدەستدانی كاڵاكان) ئیدی بەمە ترس بووەتە شتێك كە كۆنتڕۆڵ ناكرێت و ئیدارە نادرێت.

   كتێبی حەوتەم: چاودێری شل

باومەن لە دیمانەیەكدا كە لەگەڵ سۆسیۆلۆژیستێكی تر بەناوی دەیڤد لیۆن ئەنجامی دابوو، لەم كتێبەشدا ھەردووكیان دیدگای خۆیان لەبارەی چاودێریكردنی شل دەخەنە ڕوو كە دەستنیشانی ئەوەدەكەن چۆن چۆنی شێوازەكانی چاودێری كردن ڕژاوەتە ناو ھەموو وردەكارییەكانی ژیانی ڕۆژانەوە.

ئەمە كتێبێكە لەسەر كۆمەڵناسی ئامێرەكان و كاریگەریان لەسەر ئاگایی تاك بە خودی خۆی، كتێبێكە لەبارەی پەرەسەندن و بەكارھێنانی تەكنەلۆژیا بۆ ئەو بەرنامە سیاسیانەی كە لەڕێی مۆبایل و ئامێرە دیجیتاڵییەكان و سۆشیال میدیاكانەوە دەستدرێژی دەكەنە سەر ئازادی تاك

كتێبەكە حەوت بەشە لەوانە: (فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان و سۆشیال میدیا، چاودێری شل و قۆناغی دوای (بانۆ بتیكۆن)، ڕەھەندەكانی كۆنترۆڵی ئەلیكترۆنی، بێ ئاساییشی و چاودێری، كەڵكەڵەی بەرخۆری و سایتەكانی ئەنتەرنێت و بردنەوەی كۆمەڵایەتی، چاودێری لە دیدی ئەخلاقییەوە، توانا و ھیوا).

      خانمە دكتۆری سۆسیۆلۆژی (ھبە ڕەئوف)  لەبارەی ئەم كتێبەوە دەڵێت: ئەمە كتێبێكە لەسەر كۆمەڵناسی ئامێرەكان و كاریگەریان لەسەر ئاگایی تاك بە خودی خۆی، كتێبێكە لەبارەی پەرەسەندن و بەكارھێنانی تەكنەلۆژیا بۆ ئەو بەرنامە سیاسیانەی كە لەڕێی مۆبایل و ئامێرە دیجیتاڵییەكان و سۆشیال میدیاكانەوە دەستدرێژی دەكەنە سەر ئازادی تاك و سنووری كەسایەتیی دەبەزێنێت بەوەی كە لەناكاو ڕیكلامێك دێتە سەر سكرینەكەت كە ڕیكلام بۆ ئەو شتە دەكات كە دوێنێ لەگەڵ ھاوڕێیەكتدا باست كردووە و بەبێ ئەوەی بزانیت، داگرتنی دوگمەی بەڵێ بۆ ڕیكلامەكە دەتخاتە ژێر چ چاودێرییەكەوە.  

   كتێبەكە بە تێۆرەی زیندانی (بانۆ بتیكۆن)ی میشێل فوكۆوە دەست پێ دەكات كە تیایدا ئەو كەسەی كە چاودێری زیندانەكە دەكات لەپشت جامخانەیەكی تاریكدا كە لەسەر تاوەرێك دانراوە، دانیشتووە و چاودێری كۆمەڵێك ژووری زیندان دەكات كە بە دەوری تاوەرەكەوە دروست كراون، كە ھیچ كام لە زیندانی كراوەكان ناتوانن یەكتر ببینن و بێگومان ناشتوانن ئەو كەسەش ببینن كە چاودێریان دەكات، ئەم چاودێرییە نموونەی چاودێریكردن بوو لە مۆدێرنەی ڕەقدا، بەڵام لە مۆدێرنەی شلدا ئێمە لەناو ھەمان (بانۆ بیتیكۆن)داین، بەڵام ئەم جارەیان لە فۆرمی دانیشتوانێكی بەرخۆرداین و وەك زیندانیكراوێكی سەركوتكراو لەناو ئەو ( بانۆ بیتیكۆنە)دا نین بەڵكو وەك زیندانیكراوێكی پارە خەرجكەر و چێژوەرگر لە بەرخۆری لەوێ دانیشتووین بێ سەركوتكردن، كە تیایدا پێویستمان بە پەیوەندییە لەگەڵ جیھانی دەرەوەدا بەڵام بەبێ ئەوەی ھیچ باجێكی ماددی لەسەرمان بكەوێت.         

ئیدی لەم چاودێرییە شلەدا تاك دەبێتە كەسێك كە ھەموو تایبەتمەندییەكانی خۆی لادەبات بۆ ئەوەی لە جیھانی سۆشیال میدیادا ھیچ جۆرە نادیاری و ناڕوونییەكی پێوە دیار نەبێت و بۆ ئەمەش ھەموو وردەكارییەكانی ژیانی خۆی لە سۆشیال میدیاكاندا نمایش دەكات و بڵاویان دەكاتەوە تا وای لێھاتووە ئامادەیی و بزر بوونی كەسەكان بەندە بە كاتژمێرەكانی مانەوەیان لەو سایتانەدا، ئیتر تاكەكان بەبێ ئەوەی بە خۆیان بزانن ھەموو زانیارییەكیان لەبارەی خۆیان ئاشكرا كردووە. ئەمەش ھەمان ئامانجی ئەجێندا سیاسییەكەی دەوڵەتی مۆدێرنەی شەلەیە كە پێشتر بە خەویش دەستی نەدەكەوت بۆ ئەوەی ھەموو تاكەكانی كۆمەڵگە بخاتە ژێر چاودێری خۆیەوە.

 ئیدی پرسیارێك لەبارەی ئەم چاودێرییە شلەوە كەدەبێت بكرێت ئەوەیە: كە چۆن ئەم چاودێرییە شلە كار دەكاتە سەر وێناكردنی سوبێكتی خۆمان و چۆن كاردەكاتە سەر ھەڵسوكەوتە كۆمەڵایەتییەكانمان و چۆن كاردەكاتە سەر پەیوەندییەكانمان و دنیا بینیمان؟

كتێبی ھەشتەم: شەڕی شل

  وەك كارێكی ھاوبەشی تر باومەن لەگەڵ فەیلەسوفی لێتوانی لیونیداس دۆنسكیس دوا كتێبی خۆیمان لە زنجیرەكەدا پێشكەش دەكات و تیایدا باس لە (شەڕی شل) دەكات كە دەوڵەتی مۆدێرن ئەم شەڕە دەكات و كتێبەكە چوار بەشە لەوانە: (برەودان بە كەڵكەڵەی نا شەخسی یان ناسوبێكتی، لە جیھانی كافكاوە بەرەو جیھانی جۆرج ئۆرێل، جەنگ ئاشتییە و ئاشتیش جەنگە، تارمایی كەسە لەیادكراوەكانمان كە پێش ئێمە بوون: یاخود پێداچونەوەیەك بۆ كەڵكەڵەی مانییەت).     

     كتێبەكە زیاتر لەسەر ئەوە دەدوێت كە ئێستا شەڕ بووەتە دیدگای سیاسیانەی دەوڵەت و دەوڵەت شەڕ فرۆشتن پیلانگێڕی بە شتێكی ئاسایی و بەھانە بۆ ھێنراوە دەیبینێت و پێی وانییە كە  دەبێت ھەمیشە شەڕ دژی خێر بێت، لێرەوە ھەردوو نوسەر وای دەبینن كە: لە دۆخێكی وا شلدا خیانەت كردن بەھانەی خۆی ھەیە، چونكە گەر دەوڵەت بتوانێت بە كوشتن و سەركوت كردن و خیانەت كردن  پارێزگاری لە دەسەڵاتی خۆی بكات یان بتوانیت بەو شتانە برەو بە دەسەڵاتی خۆی بدات ئەوا دەوڵەت خیانەتەكانی خۆی بە قوربانیدانێكی سەخت و تاڵ لە پێناو ئامانجێكی نیشتمانی باڵادا لەقەڵەم دەدات.     

چونكە گەر كودەتا و پیلانگێڕی سەری گرت ئەوا كودەتاچییەكان دەبنە پاڵەوان و سیمبولی دەوڵەت و مێژووش نەمریان دەكات، بەڵام گەرپیلانەكان سەریان نەگرت ئەوا بە خیانەتكار لەقەڵەم دەدرێن، بەڵكو مێژووش بە خراپی باسیان دەكات گەرچی كە پیلانەكانیشیان بۆ لەناوبردنی دەسەڵاتێكی ستەمكاریش بێت، بەڵام كە سەر نەگرێت ئەوا بە خیانەت كار ناودەبرێن. نموونەی ئەمەش ئەو ھەوڵی كودەتا شكست خواردووانەی كە بەرامبەر بە «ھیتلەر» دەكرا لە جەنگی جیھانی دووھەمدا لەویادا كودەتاچییەكان دەكران بە خیانەتكار چونكە «ھیتلەر» ھەمو جارێك سەردەكەوت.

ھەر دوو نووسەرەكە دەڵێن: لێرەدا بەتەنھا دەوڵەت نییە كە شەڕ و پیلانگێڕی دەكات بەڵكو، ھاوڵاتیانیش بە جۆرێك لە جۆرەكان دەستیان لەوانەدا ھەیە، چونكە وەك (ھبە ڕەئوف) دەڵێت: ئێستا شەڕ لە ھەموو ساتەكان و وردەكارییەكانی ژیانی ڕۆژانەماندا ھەیە، كە بووەتە شتێكی ئاسایی لە ئەمڕۆدا لەلای ئەوانەی دڵیان بە شەڕ خۆشە بە بەھانەی پاراستنی بەرژەوەندی باڵای دەوڵەتەوە.

ئەمە ھەمووی بەھۆی ئەو دۆخی شلییەوەیە كە بە ھەموو جومگەكانی ژیاندا بڵاوبۆتەوە واتە: (شل بوونەوەی ئەخلاق و بەھاكان و نەمانی مانا پتەوەكان لە دڵی زۆرینەی خەڵك)دا، تا باوەڕ بەو درۆیە بكەن كە ڕۆماننووسی ئینگلیزی جۆرج ئۆریەل لە ڕۆمانە ناوداركەی بەناوی(١٩٨٤) دا باسی دەكات و دەڵێت: «جەنگ ئاشتییە و زۆرەملێش پێگەیاندنێكی سۆزدارانەیە».        

باومەن بەم كتێبەی كۆتایی بەگەشتەكەی دەھێنێت لەبارەی دیاردەی شل بوونەوە. كە تۆڕی عەرەبی بۆ توێژینەوە و بڵاو كردنەوەئەم زنجیرە كتێبەی وەرگێڕا و بڵاوی كردەوە.

سەرچاوە: ئەم بابەتە لەم وتارەوە وەرگێڕدراوە بۆ زمانی كوردی:

The post مۆدێرنەی شل appeared first on ژنەفتن.

لە ڕاستیدا  تا ئێستاش ڕایەكی یەكانگیر نییە لەسەر ئەوەی كە دەبێت جەستەی ژن چەندی دەركەوێت و چەندی بشاردرێتەوە، چەندی لێ زیاد دەركەوێت باشە یان خراپە و چەندی لێ زیاد داپۆشرێت باشە یان خراپە! تا ئەو ڕادەیەی كە لەناو ئەم كۆمەڵگە خۆرھەڵاتیانە بابەتی خۆ ڕووتكردنەوە یاخود خۆداپۆشین ببێت بە ئەفسانە و كاری بوێرانە لەناوماندا.

رەنگە یەكێك لە ھەرە دیارترین ئەفسانەكان لە مێژوودا ئەفسانەی خاتوو (گۆدایڤا) بێت، ژنی سەرۆك (لیفریك) حاكمی كانتۆنی (ماریكا) لە وڵاتی ئینگلتەرا، كە بەپێی ئەفسانەكە (گۆدایڤا) بە ڕووتی و تەنھا بە پرچی شۆڕ و درێژی خۆیەوە و بە سواری ئەسپێكەوە بە شەقامەكانی شاری (ماریكا)دا سووڕاوەتەوە وەك ناڕەزایەتییەك بەرامبەر بە (لیفریك)ی مێردی كە بۆچی باجێكی زۆر لە جوتیارەكانی ئەو شارە دەسێنێت، چونكە پێش ئەم ڕووداوە (گۆدایڤا) زۆر ناڕەزایەتی دەربڕی بۆ (لیفریك) و ئەمیش بە گاڵتەوە وتبووی: “كە ڕازی دەبێت باج لەسەر جوتیارەكان كەم بكاتەوە بەو مەرجەی (گۆدایڤا) بە ڕووت و قوتی بەسەر ئەسپێكەوە بەسەر شەقامەكاندا بڕوات”. بەڵام (لیفریك) نەیزانی كە (گۆدایڤا) بە ڕاستی ئەم كارە دەكات و كردیشی، ئیتر (لیفڕیك) كە زانی ژنەكەی ھەموو شتێك دەكات لە پێناو كەمكردنەوەی باجەكان، ناچار بوو دان بە سەركەوتنی (گۆدایڤا) بنێت و باج لەسەر جوتیاران كەم بكاتەوە.

كەواتە لێرەدا ڕووتبوونەوەی (گۆدایڤا) بۆ كارێك بووە كەس ناتوانێت نكوڵی لە بەھاداری و مانای بەرزی كارەكەی بكات، بەڵام بێگومان ھەموو ڕووت بوونەوەیەك وەك ڕووتییەكەی (گۆدایڤا) مانادار و بەھادار نییە.

كەواتە چی دەربارەی پۆشاكە نیمچە ڕووتەكانی ھەندێك لە كچە مۆدێلەكانی كوردستان دەوترێت بە بەراورد لەگەڵ (گۆدایڤا)؟

ھۆكاری ئەو ھەرایە چییە كە لە كۆمەڵگەی كوردیدا دروست دەبێت؟ كاتێك كچە مۆدیلێك بە جلی نیمچە ڕووتەوە لە بۆنەكاندا دەردەكەوێت. 

لەوانەیە سەرەتا وەڵامی ئاسان بە مێشكی ھەریەك لە ئێمەدا بێت، بەڵام لەپشت ئەو وەڵامە ئاسان و سادانەوە ڕەھەندی قوڵتر و شاراوە ھەن كە تیۆرەكانی سۆسۆلۆژیا یارمەتیمان دەدەن بۆ دەرخستن و كەشف كردنیان.

جیھانی پێش پەیدا بوونی دەزگاكانی میدیا، جیھانی پێش شۆرەت و ناوبانگ بوو، جیھانێكی بێ كامێرا، بێ سكرین بوو. شتێكی مەحاڵ بوو كە كەسێكی ئەو جیھانە بتوانێت وەك كەسێكی جیھانی ئێستا بە ئاسانی خۆی بەناوبانگ بكات، كەسە ھەرە ناوبانگەكانی جیھانی پێش میدیا كەسانی وەك پاشا و حاكمەكان بوون و جگە لەوان كەسی تر ناوبانگی نەبووە.  بەڵام ئەمە بە شێوەیەكی ڕادیكاڵانە لە سەدی بیستەوە گۆڕانی بەسەر دێت، چونكە لە ناوەڕاستەكانی سەدەی بیست و تا ئەمڕۆ دەبینین كە دەزگاكانی ڕاگەیاندن و كەناڵەكانی تیڤی و سەتەلایت و سۆشیال میدیاكان ھێندە زۆر بوون خەلك ونبووە لەناویاندا.

ئیدی شۆرەت و ناوبانگ ھەر بۆ پادشا و وەزیرەكان نییە بەڵكو ھەركەس بیەوێت ناوبانگی ھەبێت دەتوانێت كەناڵێكی یوتیوب یان ئەكاونتێكی ئینستاگرام و فەیس بوك بۆ خۆی دابنێت و كەمێك چالاكی ڕۆژانەی خۆی تیا بڵاوبکاتەوە، ھەرچەند چالاكییەكانیشی بێ بەھا و بێ ماناش بن بەسە بۆ ئەوەی ھێندە بەناوبانگ بێت كە پاشا و وەزیرەكانی جاران ئیرەیی پێ بەرن.

جاران گەر پاشاو حاكم و وەزیرەكان تاج و جلوبەرگی خۆیان فڕێ بدایە و بچوونایە ناو خەڵكەوە نەدەناسرانەوە، بەڵام ئێستا بە ھۆی تەكنەلۆجیای دیجیتاڵییەوە  كە بەناوبانگ بوویت بە جلوبەرگی گەدا و دەرۆزەكەرانیشەوە بچیتە ناو خەڵك ھەر ناوبانگت لێ نابێتەوە.

بە جۆرێك  سۆسیۆلۆژیستی ئەمەریكی (دانیال جی بۆریستین) دەڵێت: “لەم سەردەمەدا بەبێ ئەوەی ھیچ بكەیت و ھیچ بەرھەمێك و ھیچ بەھرەیەكت ھەبێت بەناوبانگ دەبیت، ئیستا (بەناوبانگ بۆیە بەناوبانگە، لەبەر ئەوەی بەناو بانگە)”

لە ڕیزی پێشەوەی كەسانی بەناوبانگ لەم سەردەمە نوێیەدا ئەستێرەكانی (سینەما، گۆرانی و سۆشیال میدیا) وەستاون، بەڵام ئەمانە وەك كەسە بەناوبانگەكانی تر نین لە كۆمەڵگەدا، ئەمانە لە ڕێی سكرینەكان و دەزگاكانی میدیاوە ئەفسانەی ژیانی خۆیان دادەڕێژن و خۆیانی پێ دەردەخەن، بە جۆرێك خۆیان بەیان دەكەن وەك بڵێی: نیمچە خوداكانی ناو ئەفسانەكانی یۆنان بن لەسەردەمی مۆدێرندا.

سۆسیۆلۆژیستی فەرەنسی ئەدگار مۆران لە كتێبەكەیدا بە ناوی (ئەستێرەكانی سینەما) دەڵێت: “قارەمانی فیلمەكان، قارەمانی (سەركێشی، جوڵە و چالاكی، قارەمانی تراجیدیا و كۆمیدیان، قارەمانی سەركەوتن و خۆشەویستیشن) ..ھتد.

ئەوان بە جۆرێك لە جۆرەكان لە قارەمانی ناو ئەفسانەكان دەچن، چونكە ئەستێرەكانی سینەما و سۆشیال میدیا بە جۆرێك لە جۆرەكان جێ پەنجەی تایبەتی خۆیان بەسەر جەوھەری قارەمانێتی لەناو كۆمەڵگەدا جێدەھێڵن”.

بێگومان ئەستیرەكان بە ئەستێرەیی لەدایك نابن و كەسە بەناوبانگەكانیش بە ناوبانگەوە لەدایك نابن، لێرەدا باس لەو كەسایەتیانە ناكەم كە خۆڕسكانە و ھەر بە ئاگایی و بلیمەتی خۆیان و بەبێ ئەوەی بشیانەوێت بەناوبانگ دەبن.

بەڵكو زۆربەی ئەم كەسایەتیانە دروست دەكرێن، سەرەتا لەڕێی ڕواڵەت و ڕووكاریانەوە دروست دەكرێن، ئینجا بەو وردەكاری و تێروتەسلی ژیانیان كە ئەگەر ھیچ شتێکی گرنگیشی تیا نەبێت درێژە بە دروستكردنی ناوبانگەكەیان دەدرێت، لەبەردەم كامێراكاندا، یان لەپشت پەردەكانیشدا، لێرەدا ھیچ بوارێك بۆ شتی ھەڵەشەیی و نامەدروس نابینین لە دەركەوتنی كەسە بەناوبانگەكاندا لەناو كۆمەڵگەدا، چونكە لەپشت ئەم كەسایەتیانەوە دەزگای گەورەی میدیایی كار دەكەن و مەبەستی ئەو دەزگایە دروست كردنی ئەستیرەكانە و دەورەدانیان بە تیشك و تریفەیەك كە وەك كەسانی جیاواز و قارەمان دەریان دەخات ئەگەرچی لە ڕاستیشدا ئەو كەسانە ھیچ ڕۆڵێكی دیاریان لە كۆمەڵگەدا نەبێت.

لێرەوە دەتوانین ئەو كار و چالاكیانەی كەسێك دەیكات بۆ ناوبانگ پەیداكردن ناوبنێین بە “كەشەكانی بە ئەستێرەبوون”وە لەلای كچانی  مۆدێل و ھەندێك لە كچانی ھونەرمەند و سۆشیال میدیای كوردیدا و بە پلەی یەكەم و لەسەروو ھەموو ئەو وردەكاریانەوە دەبێت جلوبەرگ و پۆشاك لەبەركردن ئەگەرچی بە شێوەیەكی نامۆ و سەیریش بێت، گرنگی پلە یەكی پێ بدرێت، چونكە جەوھەر و كاری ئەوان لەسەر مۆدێل و ستایلی تایبەت بە خۆیان بەندە. كە ناوم ناون بە كچەكانی (گۆدایڤا).

سۆسیۆلۆژیستی فەرەنسی ئەدگار مۆران دەڵێت: “ئەستێرەكان گرنگییەكی لەڕادەبەدەر بە چۆنیەتی ھەڵبژاردنی جلوبەرگیان و ئیكسسوارەكانیان و ستایلی پرچ و قژیان دەدەن، دەبێت ئەو شتانە بەردەوام لە لوتكەدا بن لەلایان، چونكە ئەوە جلوبەرگی تایبەتی ئەوانە كە لە كەسانی تر و لە ئەكتەرە ئاساییەكان (كۆمبارسەكان) جیایان دەكاتەوە و، دەشڵێت:” كەسانی ئاسایی جل دایان دەپۆشێت بەڵام ئەستیرەكان جل دەریان دەخات”. چونكە ڕواڵەت و ڕووكار و دەركەوتنی كەسانی ئەستێرە دەبێت زۆر جیاوازی لە دەركەوتنی كەسانی ئاسایی هەبێت. لێرەوە ھەر لەو بوارەدا (مۆران) لەسەر كچان و ژنانی ئەستێرە دەڵێت: “ڕاستە كە ژنە ئەستێرە دەتوانێت جلوبەرگی ئاسایی و سادە بپۆشێت بەڵام دەبێت بە جۆرێك ئەو جلە سادانە بپۆشێت كە جوانترین زینە و ئێكسسوارەكانی لەگەڵدا دەركەوێت كە ئەویش ڕووتی جەستەی خۆیەتی؛ واتە بۆ ژنە ئەستێرە ھیچ جلوبەرگێك بە ھێندەی ڕووت بوونەوەی جەستەی خۆی ناتوانێت ئەستێرەبوونی ژنەكە دەربخات و ڕووتییەكەی خۆیان، جوانترین جلوبەرگیانە”.

لای (مۆران) جەستە تایبەترین ڕووبەری تاكە، ڕەنگە ژنانی بەناوبانگ بە كەشفكردن و دەرخستنی گەرمترین شوێنەكانی جەستەیان بۆ جەماوەرەكانیان شانازی بكەن و پێوەی بنازن ئەم دەرخستنەش بۆ ئەوەیە كە پەردە لەسەر جوانییەكەی لاببات و جوانی خۆی زیاتر دەربخات، چونكە جەستەی ژنە ئەستێرە ماركەی بەناوبانگ بوونی كەسەكەیە و ھەر لەبەر ئەوەشە كە گرنگی زۆر دەدەن بە جەستەیان ھیچ شتێك نایانگەڕێنێتەوە لە دەرخستنی جەستەیان، ھەر لە خەرج كردنی پاریەكی زۆر بۆ موكیاج و تاقیكردنەوەی جۆرەھا دەرمانی گران بەھا بۆ پارێزگاری لە گەنجێتی خۆیان و خەرج كردنی ھەزارەھا دۆلار لە نەشتەرگەری جوانكاری و بۆتۆكس و فیللەر… ھتد.

ئەمەش ھەر لەبەر لووتبەرزی و غروور ناكەن، بەڵكو باش دەزانن چی دەكەن بۆ دەیكەن، چونكە ئەوان زۆر باش درك بەوە دەكەن كە ئەوە جەستەیانە كە ئەمانی كردووە بە ئەفسانە و ھەتا پارێزگاری لە جەستەیان بكەن ھێندەی تر ئەفسانەكەشیان بە زیندوویی و پرشنگداری دەمێنێتەوە.

تا ئەفسانەكەیان زیندوو بێت، پارەی زیاتر پەیدا دەكەن، مێشكیان ھۆرمۆنی دۆپامینی زیاتر دەردەكات كە ھۆرمۆنی دڵخۆشییە، زیاتریش دەبێتە جێی سەرنج و گرنگی پێدانی دەورووبەری، چونكە مرۆڤ لەڕووی دەروونییەوە زۆر حەزی بەوەیە كە جێی سەرنج و گرنگی پێدان بێت لەناو كۆمەڵگەكەی خۆیدا.

ژنە ئەستێرە بە تەواوەتی سەر بە جەماوەرەكەی خۆیەتی بە جۆرێك ئەو كچانە وەك كۆیلەیەكی ھەتا ھەتایی وان كە چاوەڕێی سۆز و بەزەیی جەماوەرەكەیانن

كەواتە دەرخستنی ئارایشتەكانی جەستە وەك تەقس و كەشێك وایە و یەكانگیرە لەگەڵ ئەستێرەیی بوون و بەناوبانگ بووندا، كەشێك كە بە ھۆیەوە كچەمۆدیل یان ھونەرمەندەكان ئەستێرەی خۆیان لە دڵی جەماوەرەكەیاندا دەچەقێنن. (مۆران) دەڵێت: “ژنە ئەستێرە بە تەواوەتی سەر بە جەماوەرەكەی خۆیەتی بە جۆرێك ئەو كچانە وەك كۆیلەیەكی ھەتا ھەتایی وان كە چاوەڕێی سۆز و بەزەیی جەماوەرەكەیانن و ھەر وەك پادشاكان كە سەر بە میللەتی خۆیانن بەڵام میلەتەكانیان سەر بەوان نین ئەمیش سەر بە جەماوەرەكەیەتی، بەڵام جەماوەرەكەی سەر بەم نین و، شوێنكەوتووانی ئەم كچانە داوای سادە بوون لەم كچانە دەكەن بەڵام، ئەو سادەبوونە نەبینراو دەبێت گەر بێتو خۆی ڕیكلام بۆ سادەبوونەكەی نەكات.

بۆیە دوای ماوەیەك دینە سەر سكرین و شاشەكان و داوای لێبوردن دەكەن كە گوایە نەیانزانیوە كۆمەڵگەكەیان وەك كۆمەڵگەی خۆرئاوایی نییە.

كچە ئەستێرە و مۆدیلەكان دێن و جلە نیمچە ڕووت و سەرنجڕاكێشەكان لەبەر دەكەن و ئیتر ئەوەی ڕوودەدات، ڕوودەدات و بەو كارەیان بۆ ماوەیەكی زۆر دەبنە جێی باس و خواستی چڕی میدیا و سۆشیال میدیاكان و خەڵكیش دەبن بە چەند بەشێكەوە ھەندێك دەڵێن: “ئەوە ڕووداوێكی سادەیە و ھیچ شایەنی گەورەكردن نییە لەچاو ڕووداوگەلێكی مەترسیدار كە لە جیھاندا ڕوودەدەن وەك (بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای زەوی و بڵاوبوونەوەی كۆرۆنا و بەرپا بوونی جەنگە گەورەكانی نێوان وڵاتان و دابەزین و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و وشكبوونی دەریا و ڕووبارەكان  و ھەژاری…)، كە لێرەدا ئەم بەشە لە خەلك لە ڕووی تیۆرییەوە قسەكانیان ڕاستە”. بەڵام كێ دەڵێت: “ئەم قسانە دەچنە مەنتیق و لۆژیكی كولتووری كۆمەڵگەوە، كوا كولتووری جەماوەر لۆژیك بەڕێوەی دەبات؟”.

گەر وایە شتەكان بە لۆژیك بێت ئەی بۆ ئەم تۆفانی گرنگیدان و ناڕەزایەتییەی لێدەكەوێتەوە لەناو كۆمەڵ و سۆشیال میدیاكاندا و ئەو دابەشبوونە توندەی لەناو كۆمەڵگەدا دروست كردووە.!؟

  كولتووری جەماوەر لە شەھیدەوە بۆ شەھید

بەر لە پەیدابوونی دیاردەی كچە ئەستێرە و مۆدیلەكان لە كوردستان لە ساڵی ٢٠١٣دا ڕووداوێك لە ئەمەریكا روودەدات ئەویش بڵاوبوونەوەی ڤیدیۆی سێكسی (كیم كارداشیان)ی كچە ئەرمەنییە كە لەگەڵ دەستگیرانەكەی خۆیدا بوو، دەستگیرانەكەی خۆی ئەو گرتەیەی بڵاو كردەوە ھەر لەو ساڵەدا زانای سۆسیۆلۆژی ناودار (زیگمۆند باومەن) بۆ تیشك خستنە سەر ئەو ڕووداوە لێكچەرێكی (موحازەرەیەكی) وتەوە بە ناوی (چی وا لە كەسێك دەكات ببێتە قارەمان) كە ھەر بەھۆی لێكچەرەكەی باومەنەوە ئەو ڕووداوەی كارداشیان وەك ئاگری ناو( كا) بە جیھاندا بڵاو بووەوە كە لەو لێكچەرەدا (باومەن) باس لەو گۆڕانكاریانە دەكات كە بەسەر تاكی بەناوبانگ لەناو كۆمەڵگەدا ھاتوون لە كولتووری جەماوەر و میللیدا. باومەن بە وردی باس لەو گۆڕانكاریانە دەكات كە بەسەر تاكەكاندا دێت ھەر لەسەرەتای مێژووەوە كە چۆن گۆڕان بەسەر قاەەمانی ناو ئەفسانەكان ھاتووە بەرەو شەھیدەكانی چاخی دینی و كەسە ئەستێرەكانی ڕۆژگاری خۆشمان.

“كەسی بەناوبانگ بەناوبانگە لەبەر ئەوەی كە بەناوبانگە”.

باومەن دەڵێت: “قارەمان ئەو كەسەیە كە لەپێناو كێشەیەكدا یان قەزیە و پرسێكدا گیان لەدەست دەدات، یان لەپێناو شتێكدا گیانی خۆی فیدا دەكات كە پێی وایە بەھای زۆر زیاترە لە ژیانی خۆی. شەھیدیش ئەو كەسەیە كە لە ئەنجامی ستەمێكی زۆر كە لێی دەكرێت گیان لەدەست دەدات، لای باومەن لەویادا قارەمان و شەھید یەك دەگرنەوە كە كەسانێكی كەم وێنەن چونكە لە ڕێی كاری مەزنەوە گیانی خۆیان دەخەنە مەترسی و یان گیانی خۆیان فیدا دەكەن لە پێناو بەدەستھێنانی ئامانجێكدا كە لە ژیانی خۆیانی بە گرنگتر دەزانن، بەڵام باومەن دەڵێت: لەم ڕۆژگارە مۆدێرنەی ئەمڕۆدا لەو كەسایەتی و فیگەرانەمان نەماوە، بەڵكو تەنھا كەسانێكی بە ناوبانگ و ئەستێرە جێی گرتوونەتەوە كە بە ھیچ جۆرێك لە قارەمان و شەھید ناچن و دەشڵێت: ئەم ئەستێرانەی ئەمڕۆ بە ھیچ جۆرێك ناتوانن جێی قارەمان و شەھیدەكانی جاران بگرنەوە. لێرەدا دەچینەوە سەر وتەكەی برنستین كە دەڵێت: “كەسی بەناوبانگ بەناوبانگە لەبەر ئەوەی كە بەناوبانگە”.

.

لەبەر تیشكی ئەو گۆڕانە زۆرەی كە لەم جیھانە مۆدێرنەدا بەسەر تاكە بەناوبانگەكاندا ھاتووە لەناو كولتووری جەماوەری میللیدا دەتوانین ھەمان گۆڕانكاریش لە خودی كۆمەڵگاشدا بەدی بكەین، چونكە گەر كاتی خۆی خەڵك بە پلەیەكی بەرز و بەھادار لە قارەمان و شەھیدیان ڕوانیبێت، دەبینین ئەمڕۆ ئەو كەسانە نەماون یان زۆر دەگمەن بوون، چونكە لەم سەردەمە نوێیەدا ھەر لە بنەڕەتەوە بنەمایەك نەماوە بۆ ئەو بەھایانەی كە كۆمەڵانی خەڵك لەسەری كۆك و یەكدەنگ بن لەسەری و لەبەر نەمانی باوڕی كۆ بە بەھا و پرس و قەزییەكان ئیدی بۆچی جەماوەر دوای ئەو كەسانە بكەون و بە شان و باڵی ئەو كەسانەدا ھەڵبدەن كە ھێشتا باوەڕیان بە بەھای بەرز و پڕ مانایە لە كاتێكدا چیتر جەماوەر خۆی باوەڕی بەو شتان نەماوە.

ئیدی لەم سەردەمی پووچەڵ بوونی بەھایانەدا تەنھا ئەو كەسانە ناوبانگ پەیدا دەكەن كە چالاكن لە سۆشیال میدیاكاندا و، سۆشیال میدیاكان شەو و رۆژ ھەر باسی ئەمانە دەكەن ھەر چەندە ناوبەنگەكەیان ڕووكەشییە. ھەر لەم سۆنگەیەشەوە (باومەن) چەمكی (زەمەنی شل) یان( مۆدێرنەتی شل) یان (كۆمەڵگەی شل)ی داڕشت.

باومەن لە سەرەتای كتێبی (مۆدێرنەتەی شل)دا دەڵێت: “ڕۆژ لە دوای ڕۆژ باوەڕم پتەوتر دەبێت كە ئێمە دوچاری تەختێكی بەتاڵ بووینەتەوە لەناو كۆمەڵگەدا كە تیایدا نۆرم و بەھا كۆنەكان ھیچیان نەماون ھیچ لەو نۆرمانە بۆ ژیانی ئەمڕۆ دەست نادەن و كەڵكیان نەماوە بۆ دۆخی مرۆڤایەتی لە ژیانی ئەمڕۆدا، بەڵام لە ھەمان كاتدا نۆرم و بەھا و مانا نوێیانەش پەیدا نەبوون كە جێی ئەو نۆرم و بەھا بەسەرچووانەی جاران بگرێتەوە تا بتوانین بەھۆی ئەو بەھا نوێیانەوە لەگەڵ ئەم ژیانە مۆدێرنەدا ھەڵ بكەین و پرۆسەی ژیانی خۆمان بكەین، ئێمە تائێستاش نازانین كە لەگەڵ كام بەھادا بین و كام بەھا دروست بكەین كە دوور بێت لە ڕەخنە تا لەگەڵ ئەم زەمەنە مۆدێرنەدا بیگونجێنین.!؟

ئەوەی باومەن دەیڵێت ئەوەیە كە ئێستا ئێمە لەنێوان دوو جیھاندا دەژین جیھانێكی كۆن كە نۆرم و بەھاو یاساكانی بەكەڵكمان نایەن و جیھانێكی مۆدێرن كە ھێشتا نۆرم و بەھا و یاسای خۆی دروست نەكردووە و لە دیمەنێكی لەم جۆرەدا تووشی جۆرێك لە خەمساردی یان شل بوونەوە دەبینەوە لە ھەموو شتێكدا، چونكە ھێشتا بەھایەكی پتەو دروست نەبووە بۆ ئەم سەردەمە نوێیە و ھیچ بیروباوەڕێكی دوور لە ڕەخنەش شك نابەین بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم زەمەنی مۆدێرنەیە، ئێستا كاتی ئێمە كاتێكی شڵەژان و گرژییە كە ھیچ كەس لە ئێمە ناتوانین پێشبینی و چاوەڕوانی ھیچ شتێك بین تیایدا، چونكە چیتر ئارامی و ئاسودەیی و جێگیری لە جیھاندا نەماوە ھەموو شتەكان بە خێرایی دەگۆڕدرێن كە ئەستەمە بتوانین فریای ئەوە بكەوین كە بزانین سبەی چی دەبێت و چی ڕوودەدات.

باومەن دەڵێت: ئێستا ژیان لەم زەمەنی شل و لەم مۆدێرنە شلەدا وەك ئەوە وایە بە ناو كێڵگەی میندا بڕۆین و ھەموومان دەزانین كە ڕۆژیك و لەھەر شوێن و كاتێكدا بێت تەقینەوەیەك ڕوودەدات، بەڵام نازانین لە چ ڕێککەوتێكدا دەبێت.

ئیدی ھەر لەو كاتەی كە كچە مۆدیڵێك یان ئەستێرەیەكی كورد جلێكی سەرنجڕاكێش لەبەر بكات كە كەمێك ڕووتی پێوە دیار بێت ئەوا بەبێ ئەوەی بە خۆی بزانێت پێی ناوە بە مینەكەدا حاڵی وەك حاڵی ھەموو دانیشتوانی ناو مۆدێرنەی شلەوە و ھەرگیز ناتوانێت پێشبینی ئەو كاردانەوانە بكات كە لە كۆمەڵگەدا لەسەری ڕوودەدەن.

ھەرچەندە ڕەنگە ئەو لە خەیاڵی خۆیدا تەنھا بۆ ناوبانگ و بوون بە ئەستێرە یان بۆ دەرخستنی جوانی خۆی ئەمە بكات دوور لە نانەوەی ھەراوزەنا كەچی كۆمەڵگەی مۆدێرن لەبەر ئەوەی لەسەر ھیچ بەھایەك كۆك نییە، بۆی ھەیە ئەوە بكەنە بۆنەیەك بۆ ھەڵگیرساندنی ئاگری مشتومڕ و ناكۆكی لەنێوان گرووپە جیاوازەكاندا، لەسەر بابەتێك كە مرۆڤایەتی لێی تێر نابێت ئەویش جەستەی ژنە. كە لە بنەڕەتدا ئەو مشتومڕە ھەر كۆنەقینی نێوان ئەو دوو توێژ یان گرووپەیە كە لە كۆمەڵگای كوردیدا لەنێوان گرووپی پارێزکار و موحافیزكار كە ئایین پەروەری بە سەریدا زاڵە و ئەو گرووپەی تریش كە خۆی بە ھەڵگری بەھا خۆرئاواییە سیكیولارەكان دەزانێت، كە بە ھۆی مۆدێرنەی شلەوە بواریان بۆ دووبارە قسەكردن لەسەر جەستەی ژن دۆزیوەتەوە كە پێش سی بۆ چل ساڵ لەمەوبەر ھیچ مەجال و بوارێكی تیانەبوو كە قسەی لەسەر بكرێت، چونكە جاران بەھاكانی كۆمەڵگە كۆنكرێتی و دیاریكراو بوون،  بەبێ مشتومڕ و ھەموان پێی پابەند بوون و ھەر لادانێك لەو بەھایانە بەس بوو بۆ ئەوەی دەرت بكەن لە گرووپ و شكاتت لێ بكەن و لە گەڕەك دەرت بكەن، بەڵام ئێستا لەم زەمەنی مۆدێرنە و ژیانی شلەدا شتەكان و بەھاكان و یاساكان لاستیكین و ئەو پاك و ڕوونییەیان نەماوە.

لێرەوە بەلای گرووپی پارێزکار ئەو دیمەنەی كە ھەندێك لە كچە مۆدێلەكان بە نیمچە ڕووتی پێی دەردەكەون لەگەڵ نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگە یەكناگرێتەوە، بەڵام ئەم بۆچوونەی گروپە پارێزکارەكە زۆر لە جێی خۆیدا نییە، چونكە دەبێت بپرسین كامانەن ئەو بەھا و نۆرمە كۆمەڵایەتییە جێگیر و نەگۆڕانەی كۆمەڵگەی كوردی لەبارەی جلی خانمانەوە؟ چونكە گەر تەماشای جلی كوردی خانمان بكەین دەبینین مۆدێل و ستایلی زۆرە و لە ھەندێك مۆدیلدا قوماشەكە ھێند تەنك و شەفافە سنگ و قۆڵی خانمان بە باشی دیارە و سەرەڕای ئەوەش زۆربەی  ژنی كوردی پەچە و حیجاب لەگەڵ جلی كوردی نابەستن.

ئەگەر ئەم  پرسیارە جاران بكرایە واتە پێش ھاتنی مۆدێرنە ئەوا وەڵامەكەی لە دینەوە سەرچاوەی دەگرت، چونكە ئەوە تەنھا دین بوو دەستنیشانی ئەوەی دەكرد كە چی باشە و چی خراپە بۆ كۆمەڵگە و، دین خۆی نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگەی دادەنا.

بەڵام گەر ئەم پرسیارە ئەمڕۆ بكرێت ئەوا بەھۆی جیھانی نوێ و مۆدێرنەوە تووشی دابەش بوونێك دەبین لە كۆمەڵگە بەسەر دوو بەرەدا بەرەی داخران و كۆنەپارێز و بەرەی كرانەوە و نوێخواز.

ئێستا كۆمەڵگە بووە بە چەند گرووپێك،  گرووپی وای تیایە چیتر بەھا و نۆرمەكانی كۆمەڵگە بە پێویست نازانێت و پێی وایە كۆنن لەگەڵ ڕۆحی سەردەم  ناگونجێن و دەبێت بگۆڕدرێن.

ھەر گرووپە و ڕا و بۆچوون و بەھای خۆی ھەیە بۆ ژیان كە لەگەڵ بەھا و بۆچوونی گرووپەكانی تر یەك ناگرنەوە و سازیشی لەسەر ناكەن و بگرە تادێت ھەر گرووپە و توندتر و پێداگرتر دەبن لەسەر ڕاكانیان و لەناو ئەم جیاوازییەدا ھەر دوو گرووپی پارێزکار یان كۆنەپارێز، گروپی نوێخواز و گۆڕانخواز پشتی زیاتر بە مەرجەعیەتی فەرھەنگی خۆیان دەبەستنەوە.

گرووپی پارێزکار پێی وایە كە جل و پۆشاكی نیمچە ڕووت چوونە دەرەوەیەكی تەواوە لە نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگا و دەبێت ھەموو كۆمەڵگا دژی ئەو جۆرە پۆشاكانە بن، گرووپی نوێخوازیش پێی وایە لەبەركردنی ئەو جۆرە پۆشاكە ئازادییەكی تاكەكەسییە و نابێت ھیچ گرووپ و ھێز و لایەنێك حوكم بەسەر ئەو ڕووبەرە بچوكەدا بدات كە جەستەیە چونكە جەستە موڵكێكی تاكەكەسییە.

ئێستا ئێمە ناتوانین لایەنی ھیچ لەو گرووپانە بگرین چونكە ناتوانین ھیچ مانایەك بۆ خۆداپۆشین و خۆ ڕووت كردنەوە ببینین لەم سەردەمەدا كە زۆر بە خێرایی بەھاكانی تیا دەگۆڕدرێت و بەردەوام مۆدیلی جل و پۆشاكەكانیش دەگۆڕدرێن واتە ناتوانین بەھایەک بە خۆڕووتكردنەوەی ئەمڕۆ بدەین لە چاو ئەو بەھایەی كە بە خاتوو (گۆدایڤا)ی دەدەین، چونكە خۆ ڕووت كردبەوەی ئەمڕۆ تەنھا بۆ مۆدیلە نەك بۆ كارێكی بەھا و مانادار. چونكە كاتێك (گۆدایڤا) بە ڕووتی بە شەقامەكانی كانتۆنی (ماریكا)دا سوڕایەوە، ئەوا دانیشتوانی كانتۆنەكە كۆك بوون لەسەر جوانی و بەھاداری كارەكەی جگە لە پێدانی قارەمانێتی بەو خاتونە و كردنی بە ئەفسانەیەك كە تا ئەمڕۆش ڕێزی لێ دەگیرێت، بەڵام ناكرێت كچە مۆدێلەكانی ئەمڕۆی ناو كۆمەڵگەكانی خۆرھەڵاتی بەراورد بكرێن بە  خاتوو (گۆدایڤا)، تەنھا ئەوە نەبێت كە بە جلوبەرگە نیمچە ڕووتەكانیان دەبنە بابەتێك بۆ كاتە بەتاڵەكانی میدیاكان و پڕكردنەوەی سۆشیال میدیاكان بە كۆمێنت، ئەمەش لە ڕوویەكەوە دەسەڵات سوودی لێ دەبینێت بۆ لەبیر بردنەوەی ڕووداوە گەورەكان و شاردنەوەی قەیرانەكان لە خەڵكی، ئەم دیاردەیەش بەردەوام دەبێت تا كاتێكی نادیار لە سایەی زەمەنی شل و ژیانی شل و مۆدێرنەی شلەوە دووبارە بەسەرچوونەوەی خێرا و یەك لەدوا یەكەكانی شتەكان و بەھاكان لەم سەردەمی مۆدێرنەیەدا وەك زیگمۆند باو مان باسی دەكات.

تێبینی: بۆ ئامادەكردنی ئەم وتارە سوودی زۆرم لە وتارێكی ژنە رەخنەگری كولتووری (مھا فجال) وەرگرتووە، بە ناوی (ماالذي يخبرنا به علم الاجتماع عن فستان رانيا يوسف؟)

The post كچەكانی (گۆدایڤا) لە كوردستان appeared first on ژنەفتن.