لەبارەی بەکارهێنانی چەمکی تەکنیکی شەپۆلی هۆش، یان تەنانەت خودی پێناسەکەشی لەنێوان نووسەر و لێکۆڵەڕاندا بیر و بۆچوونی جیاواز هەیە. بۆیە هەر نووسەرە و لە ڕوانگەی خۆی و بەپێی تێڕوانیینەکانی بۆ ئەم چەمکە، داهێنەری تەکنیکی شەپۆلی هۆشی دەستنیشان کردووە. (جێمز لافلین) نووسەرێکی وەک (دۆژاردان) بە داهێنەری ئەم چەمکە دەزانێت و (ئەلیزابێت درو) پێی وایە (دورتی ریچاردسۆن) بۆ یەکەمجار سوودی لەم چەمکە وەرگرتووە {1}.

کاتێک کە باس لە دەرکەوتەیەکی نوێی تەکنیکێکی چیرۆکنووسی بە ناوی (شەپۆلی هۆش) دەکەین، ناکرێت بیرو بۆچوونەکانی سێ کەسایەتیی گەورەی بواری دەروونشیکاری، زیگمۆند فرۆید و کارلس گوستاو یۆنگ و ئالفرێد ئادلێر پشتگوێ بخەین. لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا بە هاتنەکایەوەی تیۆرییە دەروونشیکارییەکان و بەرجەستەکردنی هەست و نەست و گرێیە دەروونی و غەریزە سەرکوتکراوەکانی مرۆڤ، پرۆسەیەکی نوێی چیرۆکنووسیش دەستی پێ کرد و تەکنیکی شەپۆلی هۆشیش بە تەواوی لە هەناوی ئەم تیۆرییانەدا سەری هەڵدا. چیرۆکنووسەکان بە کەوتنە ژێر کاریگەریی ئەم ڕەوتە دەروونشیکارییانەدا، سەرنجی خۆیان زیاتر بۆ دزەکردن بە ناو زەینی مرۆڤ و خستنەڕووی دۆخە دەروونییەکانی کارەکتەری چیرۆکەکانیان تەرخان کرد. زیگمۆند فرۆید بەر لە هەمووان، بە خستنە بەرباسی کۆمەڵێک چەمکی وەک هەست و نەست و گرێی ئۆدیپ، سەرنجی زۆربەی نووسەر و هونەرمەندانی پەلکێش کرد. بەپێی تیۆرییەکانی ئەم دەروونشیکارە، زەینی مرۆڤ خاوەنی سروشتێکی چەندلایەنەیە و ڕابردوو بە شێوەیەکی بەردەوام کاریگەری لەسەر پەرچەکردارەکانی ئێمە دروست دەکات. لەم ڕووەوە بە هەڵکۆڵینی زەینی مرۆڤەکان دەتوانین هەمووو شتێک لە بارەی چۆنیەتیی ڕۆڵ و جووڵەی هاوکاتی چەندلایەنەی زەین و ئەو تێڕوانینەی کە کات بە بەشێک لە پرۆسەیەکی بەردەوام نەک لێک جودا، هەژمار دەکات، بزانین. هەر بۆیە نووسەرەکان لەبریی ئەوەی چوارچێوەیەکی دەرەکی گێڕانەوە لەسەر بنەمای ڕێکخراوی کات بەدەستەوە بدەن، کەوتنە قوڵبوونەوە لە زەینی کارەکتەرەکان تا لەم ڕێگەیەوە، بەسەرهاتەکانیان بگێڕنەوە. فرۆید پێی وایە، غەریزە سەرکوتکراوەکانی مرۆڤ، وەک گرێیەک لە شێوەی هێما و ئاماژە و دڕکە و خەوندا دەردەکەون و بە درێژاییی پرۆسەی ژیاندا بە شێوەیەک لە شێوەکان خۆیان بەرجەستە دەکەنەوە و بەم شێوەیە ڕابردوو، ئێستای مرۆڤ دروست دەکات. {2}  

(کارل گوستاو یۆنگ)یش بە هەمان شێوەی فرۆید پێی وایە لە ڕێگەی شیکاری نەستەوە دەتوانین بۆ ناخ و زەینی مرۆڤ دزە بکەین و لەم ڕێگەیەوە کردار و هەڵویستەکانی بە شێوەیەکی ورد شیتەڵ بکەین. بەپێی بۆچوونەکانی یۆنگ نەستی مرۆڤ لە دوو بەشی (نەستی تاک یان کەسێنی) و (نەستی گشتی) پێک دێت. لە نەستی گشتیدا (کۆنەست) میراتی زەینی باب و باپیرانمانی تێدا  تۆمار کراوە و سەرپەرشتی ئەو کردارانە دەکات کە لەژێر دەسەڵاتی مرۆڤدا نین کە ئەمانەش لە بابەتی وەک خەم و خۆشەیستیی دایک و……..هتد خۆیان بەرجەستە دەکەن و لە نەستی هەموو مرۆڤەکاندا بەدی دەکرێت، بەڵام لە نەستی کەسێنیدا بە پێچەوانەوە سەرپەرشتی ئەو ڕەفتارانە دەکرێت کە لەژێر ڕکێفی مرۆڤدان و ئەمانیش لە بڕیاردان و خواردن و خەوتندا خۆیان دەنوێنن. یۆنگ دەڵێت هیچ بیر و ئەندێشەیەک لە کاتی گواستنەوەی لە نەستەوە بۆ زەین بە شێوەی ئاسایی پێشووی خۆی نامینێت و لە شێوازێکی تر خۆی بەرجەستە دەکاتەوە. لە کۆنەستدا لە شێوەی ئەفسانە دەردەکەوێت و لە نەستی کەسێنیدا لە شێوەی هێما و ئاماژە ڕەنگ دەداتەوە و بە شێوەیەکی گشتی ئەم هێما و ئاماژە و ئەفسانانە لە چوارچێوەیەکی جیاوازدا بە ڕەنگ و ڕوخسارێکی تر خۆیان لە هونەر و ئەدەبیاتدا بەرجەستە دەکەنەوە {٣}.

بەم شێوەیە گەر بێت و تەکنیکی شەپۆلی هۆش بە یەکێک لە داهێنانەکانی دەروونشیکاری بزانین، ئەوە پێویستە (ویلیام جێمز)ــی دروونناس و فەیلەسوفی ئەمریکی کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەیەم، وەک یەکەم نووسەر دەستنیشان بکەین کە بۆ یەکەمجار ئەم چەمکەی بەکار هێناوە، بەو هۆیەی کە ویلیام جیمز وەک فرۆید و یۆنگ هەوڵیداوە زیاتر پەنا بۆ زەین و بابەتە دەرونییەکانی مرۆڤ بەرێت.

ویلیام جێمز لە کتێبی (بنەمایەکانی دەروونناسی)دا باسێکی ورد لەبارەی چییەتیی و چۆنیەتیی ڕەفتاری زەین گەڵاڵە دەکات. ئەو سەرەتا کۆمەڵێک چەمکی وەک (زنجیرەی بیرەوەری) و (ڕستی بیرەوەری) ورووژاند و دواتر ڕەتی کردنەوە و بە مەبەستی ڕەنگدانەوەیەکی وردی چەمکەکە سوودی لە کۆمەڵێک خوازەی وەک ڕووبار و چۆم وەرگرت و وتی: “وەرن با لەمەوبەدوا لە کاتی گفتوگۆ لەبارەی ئەم پرۆسەیەدا، بە شەپۆلی هۆش یان ژیانی زەینی ناوزەدی بکەین”{4}.

پێناسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆش

لە ساناترین پێناسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا دەتوانین بڵێین، ((شەپۆلی هۆش، بوونی بەردەوام و شەپۆلئاسای، بیر و ئەندێشە و هەستەکانە لە زەیندا{5})). لەم تەکنیکەدا نووسەرەکان یان باشتر بڵێین گێڕەرەوەکان بە دزەکردنە ناو زەینی کارەکتەرەکانەوە لە قۆناغێکدا کە هێشتا وشەکان و ڕەستەکان پەرتەوازەن و هێشتا نەگیشتوونەتە قۆناغی ئاخاوتنەوە، هەوڵی نووسینیان دەدەن، وەک لەم پێناسەیەدا هاتووە، ((لە ڕێگەی شەپۆلی هۆشەوە دەتوانین ئەو ڕووداوانەی کە لە زەینی کارەکتەرەکاندا بە شێوەیەکی ڕێککەوت و شەپۆلئاسا خۆیان نمایش دەکەن، بەرجەستە بکەین{٦}. کاتێک مرۆڤ زەینی چالاک دەبێت، بەشێوەیەکی سروشتی لەنێوان بیرکردنەوە و هەستەکان و بیرەوەرییەکانیدا هیچ پەیوەندییەکی لۆژیکی بوونی نییە و ڕستەکان بە شێوەیەکی پەرتەوازە پەیڕەوی لە ڕیسای ڕێزمان ناکەن و کاتیش تیدا ڕەچاو ناکرێت، بۆیە ئەوەی لەم قۆناغەدا لە زەینی کەسێک تێدەپەرێت زۆر جیاوازە لەگەڵ ئەوەی بە زمان قسەی پێی دەکات. گێڕەڕەوەی مۆدێرن بەبێ دەستکاریکردنی ئەو هەست و بیرەوەرییانە کە لە قۆناغی پێش ئاخاوتندا لە زەینی کارەکتەرەکاندا چەکەرە دەکەن، دەیخەنە سەر پەڕەی نووسینەوە. (سیموور چێتمەن) پێناسەیەکی کورتی بۆ ئەم چەمکە هەیە و دەڵێت: ((شەپۆلی هۆش، دەبڕینی کەڵەکەبووی بیرکردنەوە و بابەتە درکپێکراوەکانە، بەبێ هیچ ڕێکخستنێک {7})) لە ڕاستیدا تەکنیکی شەپۆلی هۆش جۆرێکە لە یاری کە مێشک پێی هەڵدەستێت. کاتێک کە مرۆڤێک لە یەک کاتدا هەست و بیرەوەری و بیرکردنەوەی تێکەڵ بەیەک دەبێت، کۆمەڵێک قسەی تێکەل و ناڕوون دروست دەکات کە بە ئاسانی لێیان تێ ناگەین. بۆیە هەست و نەست، کاتی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو و ڕووداو و بیرەوەرییەکان و هەستەکان تێکەل بە یەکتر دەبن بە جۆرێک کە دۆزینەوەی پەیوەندیی نێوانیان ئەستەم دەبێت، ئەگەر بێت و گێڕەرەوە بۆ نووسینی هەموو ڕووداوەکان پەنا یۆ زەینی خۆی ببات و ڕێکیان بخات واتا دەستکاریان بکات ئەوە سوودی لە گۆشەنیگای مۆنۆلۆگی ناوەکی وەرگرتووە. بەڵام بە پێچەوانەوە گەر بێت و بەبێ دەستکاری ڕووداوەکان بنووسێتەوە دەچێتە خانەی شەپۆلی هۆشەوە، لە کۆتاییدا بەپێی ئەو تایبەتمەندییانەی کە بۆ بەرهەمەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش دەستنیشان کراوە دەتوانین بەم شێوەیە پێناسەی بکەین، ((شەپۆلی هۆش تەکنیکێکی گێڕانەوەیە کە تیدا نووسەر هەموو هەست و ئەندێشە و زنجیرە یادەوەرییەکانی کارەکتەرەکان بەبێ هیچ جۆرە شیکردنەوە و لێکدانەوەیەک تۆماریان دەکات)).

لە ڕێگەی شەپۆلی هۆشەوە دەتوانین ئەو ڕووداوانەی کە لە زەینی کارەکتەرەکاندا بە شێوەیەکی ڕێککەوت و شەپۆلئاسا خۆیان نمایش دەکەن، بەرجەستە بکەین

بە مەبەستی روونبوونەوەی بابەتی تەکنیکی شەپۆلی هۆش هەوڵ دەدەین نموونەیەکی زیندووی بخەینە بەرچاو:

وا وێنای دەکەین، پیاوێکی بەساڵاچوو کە تووشی نەخۆشی شێرپەنجە بووە ئازار سەرتاپای داگرتووە و لە باڵکۆنی ماڵەکەیدا، قاوەیەکی لە دەستە و دەڕوانێتە هاتوچۆی ئوتومبێلەکان. لەو کاتەدا ئوتومبێلێکی ڕەنگ سوور لە شەقامەکە تێدەپەرێت و شێوەی شۆفێرەکە لە شێوەی هاوسەرە کۆچکردووەکەی دەچێت و کۆمەڵێک بیرەوەریی تاڵ و شیرین دێنەوە خەیاڵی کە چۆن یەکتریان ناسیووە، بەڵام لە کۆتاییدا هەردووکیان تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بوون. لە کاتی ئەم بیرکردنەوەیەدا نەوەکانی لە ماڵەوە خەریکی یارین و هەرا و هۆسەیان زۆرە و ئاورێک دەداتەوە چاوی بە نەوەکانی دەکەوێـت کە بە پێچەوانەی منداڵەکانی کە ڕوخساریان لە هاوسەرەکەی دەچوون، کەچی نەوەکانی زیاتر لە خۆی دەچن و بەمەش لە یەک کاتدا  بیرەوەرییەکانی ڕابردووی یەکترناسینی لەگەڵ هاوسەرەکەی و ڕوخساری نەوەکانی و منداڵەکانی، ئاوێتەی یەک دەبن.

 گەر بێت و کەسێک بیەوێت بیرەوەرییە شەپۆلئاساکانی زەینی ئەم پیاوە بەساڵاچووە بەبێ هیچ جۆرە دەستکارییەک بنووسێتەوە، بەم شێوەیە دەبێت:

((ئێسقانەکانم ئازاریان زۆرە، شۆفێرێک دێـت شێوەی هاوسەرم تێدەپەرێت لەگەڵ شێرپەنجە ڕۆی منیش هەمە، لە ڕیستۆرانتێکی خۆشداین نەوەکانم بە هاژە هاژن دانیشتین، لە من دەچن، قاوەیەکی تاڵی من و ئەو وەک قاوەکەی دەستم دەخۆین، منداڵەکانم لە من ناچن لەو دەچن، چەن ئازارم هەیە چاوم پێکەوت شێوەی ئەو لەگەڵ نەخۆشییەکەم ململانێ دەکەم…))

ئەم دەقەی سەرەوە دەتوانین وەک نموونەیەکی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لێی بڕوانین، کە ڕووداوەکانی داهاتوو و ئێستا بە شێوەیەکی پەرتەوازە لە زەینی کارەکتەری سەرەکیی چیرۆکەکەدا ئاوێتەی یەک بوون و بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەبێ هیچ جۆرە گۆڕانکارییەک نووسراونەتەوە. بەڵام گەر نوسەرێکی تر بیرەوەرییەکانی زەینی ئەم کارەکتەرە بە دەستکاریکردنی ڕووداوەکانەوە بنووسێتەوە و بە شێوەیەکی ڕێکخراو یەکگرتوو دایانبڕێژێتەوە، ئەوکات لە گۆشەنیگای تەکنیکی شەپۆلی هۆش لا دەدات و چیڕۆکەکە دەچێتە خانەی گۆشەنیگای تاک گوتاری ناوەکی، هەرچەندە لەم گۆشەنیگایەشدا هێشتا دەقەکە ئالۆزی پێوە دیارە:

((شێوەی خانمە شۆفێرەکەی چەندە لەو دەچێت. بۆ یەکەمجار لە ڕێستۆڕانتێک چاومان بە یەکتر کەوت. دەنگی هاژە هاژی نەوەکانم ماڵەوەی پڕ کردووە. هەردووکمان سەرقاڵی خواردنەوەی قاوەیەکی تاڵ بووین. هیچکام لە منداڵەکانم ڕوخساریان لە من نەدەچوو و زیاتر هاوشێوەی هاوسەرەکەم بوون. نەخۆشیی شێرپەنجە بەرۆکی هەردووکمانی گرت. نەوەکانم تا ڕادەیەک لە من دەچن. من هێشتا لەگەڵ ئەم نەخۆشییە لە ململانێدام. ئەو زووتر ڕزگاری بوو و زوو بە جێی هێشتین هەست دەکەم هەموو ئێسقانەکانم لێک دەترازێن…..))

تایبەتمەندییەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش

بە شێوەیەکی گشتی، ناتوانین کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ورد و هەمەلایەن بۆ بەرهەمەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش دەستنیشان بکەین، چونکە هەر نووسەرە و بە شێوازی جیاواز پەنای بۆ نمایشکردنی زەینی کارەکتەرەکانی بردووە. بە هەر شێوەیەک بێت کۆمەڵێک تایبەتەمەندیی هاوبەش چیرۆکەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لەژێر یەک چەتر کۆ دەکاتەوە، ئەم تایبەتەمەندییانەش بریتین لە:

1- لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا، گۆشەنیگای تاک گوتاری ناوەکی لە هەموو یان بەشێکی گرنگی چیرۆکەکە بەکار دێـت و ڕەنگە هەندێکجار سوود لە تەکنیکی گۆشەنیگای (خۆدوێن)یش وەربگرێت. 

2- مەبەستی نووسەر نمایشکردنی ئاگاییی دەروونی کارەکتەرەکانە.

3- لە کۆی چیرۆکەکەدا، زنجیرەی کات و ڕیسای لۆژیکی ڕووداوەکان تێک دەچێت.

4- زەینی کارەکتەرەکان بە شێوەیەکی پچڕ پچڕ و پەرتەوازە نمایش دەکرێت، واتا ئاماژە و مانای ئاڵۆزیان تێدایە. ڕووداوەکانیش بە هەمان شێوە ڕێکخراو نین و پێویستە خوێنەر بە وردی بیانخوێنێتەوە و ڕووداوەکان پێکەوە گرێ بدات تا وێنەیەکی گشتی دەست بکەوێت. لێڵی و ئاڵۆزی زەینی کارەکتەرەکان لە تایبەتمەندییەکی بەرچاوی تەکنیکی شەپۆلی هۆشە بە جۆرێک کە خوێنەر ڕەنگە تا کۆتاییی چیرۆکەکەش لای ڕوون نەبێتەوە.

5- لەم تەکنیکەدا زانیارییەکان تەنیا لە زەینی کارەکتەرەکانەوە سەرچاوە دەگرێت.

6- ئەم چیرۆکانە گوێگریان لە دەرەوەی زەینی کارەکتەرەکاندا نییە و بابەتەکان لە ڕیگەی کارەکتەرەوە ڕەنگ دەداتەوە، بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی خۆئاگا ئامانجێکی زەینی یان مانای ڕواڵەتی بابەتەکە مەبەست بێـت.

7- کات لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا بە پێچەوانەی کاتی چیرۆک کلاسیکەکان لەسەر هێڵێکی ئاسۆیی ناڕوات و زەینی کارەکتەرەکان بەردەوام بەبێ گوێدانە ڕێکخراوی کات بە شێوەیەکی ڕەها لە نێوان داهاتوو و ڕابردوودا لە هاتوچۆدان بۆ ئەوەی کاتی ئێستای پێ بخەنە ڕوو. بە شێوەیەکی تر کات چیتر وەک زنجیرەیەک ساتی یەک بە دوای یەک هەژمار ناکرێت، بەڵکوو چیرۆکنووس کات بە پرۆسەیەکی بەردەوام لە زەیندا دەزانێـت، کە ڕووداوەکانی ڕابردوو سەر لە نوێ بەرەو کاتی ئێستا ئاڕاستە دەکرێنەوە و تێڕوانین بۆ ڕابردوو و پێشبینی بۆ داهاتوو ئاوێتەی یەک دەبن. بە شێوەیەکی گشتی لەم جۆرە تەکنیکەدا کارەکتەرەکان ڕووبەڕووی دوو جۆرە کاتی دەرەکی و ناوەکی دەبنەوە. کاتی دەرەکی هەر ئەو ساتە ئاساییانەیە کە بە شێوەیەکی ڕیکخراو بە خولەک و چرکەوە دەڕوات و کاتی ناوەکیش پەیوەستە بە زەینی مرۆڤەوە. کاتژمێر، تێپەڕبوونی کات بە شێوەیەکی ڕیکخراو و بەردەوام درێژە پێ دەدات، بەڵام لە زەیندا هەندێکجار ماوەی کاتژمێرێک بە درێژاییی ڕۆژێک تێدەپەڕێت و ڕابردوو و داهاتوو تێکەڵ بەیەکتر دەبن.

8- چۆنیەتیی بەکارهێنانی زمان لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا ڕۆڵێکی گرنگی هەیە، کە تیدا نووسەر پەنا بۆ گێڕانەوەی قۆناغی پێش ئاخاوتنەوە دەبات. لەم قۆناغەدا زمان هیچ جۆرە ڕێکخستن و لۆژێکێکی عەقڵانی تێدا نییە و ڕەگەزەکانی زمان بە شێوەیەکی ئاوێتە و پەرتەوازە لە هەر جۆرە مانایەکی دەرەکی بێ بەرین. بۆیە نووسەر لەم دۆخەدا ناچارە شێوازی گێڕانەوەکەی بە جۆرێک ڕێک بخات، کە تا ڕادەیەک خوێنەر لێیان تێ بگات و بەم کارەش ناتوانێت بە تەواوی لە سنوور و چوارچێوەی قۆناغی پێش ئاخاوتندا، بمێنێتەوە. سوودوەرگرتن لە ڕەگەزەکانی شیعر نووسین بە تایبەت خوازە و هێما و ئاماژە لە زۆربەی چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا بەدی دەکرێت. هەندێک نووسەر لەم کارە بە ڕادەیەک زێدەرۆییان کردووە کە لایەنی شیعری دەقەکە بەسەر لایەنی چیرۆکنووسییەکەدا زاڵترە. (فۆرستێر) کاتێک قسە لەبارەی ڕۆمانەکانی (وێرجینا وۆڵف)ـەوە دەکات، ئەو نووسەرە بە شاعیر دەشوبهێنێت: ((شاعیرێکە مەبەستێتی شتێک بنووسێت، کە تا دەلوێ لە ڕۆمان نزدیک بێتەوە {8})).

9- لە چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا سوود لە قۆناغی پێش ئاخاوتن (نەست) وەردەگیرێت هەر بۆیە زۆرجار ڕێسا و یاسا ڕێزمانییەکان تێک دەشکێن. لە قۆناغی پێش ئاخاوتندا، نووسەر ڕەچاوی هیچ جۆرە سانسۆر یان هەڵبژاردەیەک ناکات{٩}.

”بوونی هونەرمەند لە بەرهەمەکەیدا پێویستە وەک بوونی خوا لە ئەفراندندا بێت، نەبینراو و دەسەڵاتدار. ڕێگە بدەن لە هەموو شوێنێک هەستی پێ بکرێت، بەڵام نەبینرێت”

پێگەی نووسەر و خوێنەر لە تەکنیکی شەپۆلی هۆشدا:

وەک پێشتر ئاماژەمان پێ کرد، داهێنانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە هەناوی تیۆرییە دەرونناسییەکاندا، ڕەوتی چیرۆکنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خستە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و بینای چیرۆکنووسی کلاسیکی بە تەواوی تێک شکاند. پڕۆسەی تەکنیکی شەپۆلی هۆش یەکەمین گورزی خۆی ئاڕاستەی نووسەر کرد و بە تەواوی لە پرۆسەی گێڕانەوەکەدا دووری خستەوە. لەم جۆرە تەکنیکەدا زەینی کارەکتەرەکان بوونە سەرچاوەی گێڕانەوە و شوێنی حیکایەتخوانیان گرتەوە. کاتێک کە زەینی کارەکتەرێک لەلایەن نووسەرەوە بە مەبەستی گێڕانەوەی چیرۆکێک هەڵدەبژێردرێت، لەو کاتەدا نووسەر بەتەواوی خۆی لە کارەکتەرەکە جیا دەکاتەوە. هەر وەک (فلۆبێر) دەڵێت: ((بوونی هونەرمەند لە بەرهەمەکەیدا پێویستە وەک بوونی خوا لە ئەفراندندا بێت، نەبینراو و دەسەڵاتدار. ڕێگە بدەن لە هەموو شوێنێک هەستی پێ بکرێت، بەڵام نەبینرێت{10})).

دوورکەوتنەوەی نووسەری هەمووشتزان کە پێشتر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشداری لە پڕۆسەی گێڕانەوەدا دەکرد و هەموو زانیارییەکانی لەبارەی ڕووداوەکانی چیڕۆکەکە و کارەکتەرەکاندا دەزانی، و بە شێوەیەکی سروشتی دەخستە دەستی خوێنەرەوە، دواجار ئاڵۆزی و سەرلێشێوای خوێنەری لێکەوتەوە. لێرەدا خوێنەر پێویستە خۆی ئەرکی نووسەر بگرێتە ئەستۆ و بە دزەکردنە ناو زەینی کارەکتەرەکان و کۆکردنەوەی زانیاری و وێنە پچڕ پچڕەکان، بینای چیڕۆکەکە دروست بکاتەوە. بەم پێیە، لە چیرۆکەکانی شەپۆلی هۆشدا، خوێنەر دەبێتە شوێنگرەوەی نووسەر و پێویستە زەینی کارەکتەرەکان بخوێنێتەوە هەر وەک (ئیدل) وتوویەتی: ((ئەمە خوێنەرە کە پێویستە، فۆرمێک بە چیرۆکەکە ببەخشێت و ناچارە بۆ کۆکردنەوەی زانیاری و ڕاسپێردراوەکان، بە وریایییەوە ڕەفتار بکات{11})). ئەستەمبوونی تێگەیشتنی خوێنەر لە چیرۆکەکانی تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە دوورکەوتنەوەی نووسەرەوە دەست پێ دەکات. نووسەر چیتر لە گێڕانەوەکەدا بەشدار نییە، تاکوو سەرەداوێک بۆ کردنەوەی گرێیەکان بخاتە دەستی خوێنەرەوە. خوێنەریش چیتر ناتوانێت لە سوچێک دابنیشێت بە تەنیا ئەرکی خوێندنەوە و دڕک پێکردنی ڕووداوەکان بێت، بەڵکوو پێویستە هەموو هێز و توانا و ئەندێشەی خۆی بخاتەگەڕ تا ڕووداوە شپرزەکان بە یەکەوە گرێ بدات و بە شێوەیەک لە شێوەکان لە زەینی خۆیدا چیرۆکێک دروست بکات.

سەرچاوەکان:

١- پورنامداریان، تقی  (١٣٨٩)، رمز وداستان های مرزیدر ادبیات فارسی، تهران، علمی و فرهنگی ص١٤١.

٢- حسین بیات بە نقل از کتاب:

Rachel Baker, Sigmund Freud, New York, Julian Mesner, 1952, pp. 80_120.

٣- کارل گوستاو یونگ، انسان و سمبل هایش، تهران، انتشارات امیر کبیر، ١٣٧٠، ص ١٩ـ٤٠).

4- William, James, The principles of Psychology, New York, Henry Holt, 1980, p. 609

5- Abrams M.A (1993) Glossary of Literary terms, Sixth Edition p.2025

6- Peck Jhon amd Martin Coyle, Literary Terms and Criticism (2002) Third Edition, Macmillan, p. 132

٧- چتمن، سیمور (١٣٩٠)، داستان و گفتمان، ساختار روایی در داستان و فیلم، ترجمە راضیە سادات میرخندان، قم، انتشارات مرکز، مرکز پژوهش های صدا وسیما، ص٢٣٨.

٨- میریام آلوت، رمان بە روایت رمان نویسان، ترجمه محمد علی حق شناس، تهران، نشر مرکز، ١٣٨٠،ص٢١٣.

٩- بیات، حسین (١٣٩٠)، داستان نویسی جریال سیال ذهن، چاپ دووم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ص٩٥-١٧٥

١٠- هەمان سەرچاوە، ص١٤٥

١١- ایدل، لیون (١٣٦٧)، قصە روانشناختی نو، ترجمەی ناهید سرمد، چاپ اول، تهران، انتشارات شباویز. ص ١٩

The post تەکنیکی شەپۆلی هۆش لە چیرۆک و ڕۆماندا appeared first on ژنەفتن.

ژان پۆل سارتەر بە پێچەوانەی فەیلەسووفەکانی کلاسیکی یۆنان، بە شێوەی زارەکی یان لە ڕێگەی گوتارەکانییدا بە ناو جیهانی فەلسەفەکەی پەلکێشمان ناکات. سارتەر بەردەوام دەنووسێت، ڕەنگە تاکە فەیلەسوفی سەدەی بیستەم بێت کە بەو شێوە فراوانە هەزاران پەڕەی دەستنووسی لە دوای خۆی بەجێ هێشتبێت. سارتەر بە درێژاییی تەمەنی هەرگیز بیرۆکە قووڵە فەلسەفییەکانی لە گوتارەکانیدا باس نەکرد. تەنیا هەندێک گوتاری نەبێت کە بە شێوەیەکی گشتی قسە لەسەر بوونخوازی دەکات. بۆ خوێندنەوەی سارتەر و تێگەیشتن لێی پێویستە بۆ کتێب و وتارەکانی بگەرێینەوە. خوێندنەوەی سارتەر سانا نییە، چونکە کتێب و وتارەکانی پەنتایییەکی زۆری ڕەفەی کتێبخانەکانی داگیر کردووە. زۆری نووسین لە بوارە جیایەکانی ئەدەب و فەلسەفدا و ئەو وتار و کتێبە قەبارە گەورانەی کە بەرهەمی ساڵانێکی دوورودرێژی نووسەرە، زۆرجار خوێنەر تێیدا ون دەکات و لە ئەنجامدا بە سەرلێشێواوی لێی دێتە دەرەوە. ئەو لە منداڵییەوە دەنووسێت، تامەزۆری بۆ نووسین وای لێ دەکات دەرمانی وزەبەخش بەکار بهێنێت، تا بە درێژاییی شەو بەردەوام بێت. شەونخوونی سارتەر و خوێندنەوە و نووسینی بێ پچڕان بۆ ماوەی چەندین کاتژمێر هێدی هێدی کاریگەری لەسەر چاوەکانی دروست دەکات و بەو ڕادەیەی کە لە کۆتایییەکانی تەمەنیدا نابینا دەبێت.[1]

دابەشکردنی تێڕوانین و ڕەوتی فکری سارتەر بەسەر دوو قۆناغی جیاوازدا، ڕەنگە هێندە سانا نەبێت، چونکوو سارتەر کۆمەڵێک بیرکردنەوەی نەگۆری فەلسەفی هەیە، کە لە بەرهەمە ئەدەبییەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە و تا کۆتایییەکانی تەمەنی بەرگریی لێیان کردووە. لێرەدا زیاتر مەبەستمانە دوو جۆری جیاوازی تێڕاونینی سارتەر بۆ هونەر و ئەدەبیات بەسەر دوو قۆناغدا دابەش بکەین. قۆناغی یەکەم پێش جەنگی جیهانیی دووەم و قۆناغی دووەم پاش جەنگی جیهانیی دووەم. لە قۆناغی پێش جەنگی جیهانیی دووەمدا سارتەرێک دەبینین کە بایەخێکی ئەوتۆ بە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی نادات و زیاتر بەناو خود و تاکێتیی خۆیدا ڕۆ چووە. گرنگیدان بە فەلسەفەی بوونخوازی و بە پووچ زانینی ئەو دۆخ و واقیعەی ژیانی مرۆڤ کە بەبێ ویستی خۆی تێی کەوتووە، لە بیرۆکە سەرەکییەکانیدان. ئەو بۆ هێوربوونەوەی ململانێی و دۆخە نائارامە دەروونییەکەی، بەردەوام دەنووسێت و خۆی لە جیهانی خەیاڵ دانابرێت. سارتەر هونەر و ئەدەبیات بە ئامرازێک دەزانێت بۆ هەڵاتنی تاک لەو پووچییەی کە تێی کەوتووە. کارەکتەری دەقە ئەدەبییەکانی بۆ دۆزینەوەی واتای بوون لە هەوڵێکی بەردەوامدان. کارەکتەرەکان بۆ گەیشتن بە ئارامی و ژیانێکی ئاسودە، تێکەڵی مرۆڤەکانی تر نابن و لە تەنیاییی خۆیاندا، سەرقاڵی هونەر و ئەدەبیاتن. هونەر وەک تاکە چەکی دەستی کارەکتەرەکان، خۆیانی تێدا ون دەکەن و لە جیهانێکی خەیاڵیدان. سارتەر لەم قۆناغەدا خەیاڵی کردووەتەوە ناوەندی بیرکردنەوەکانی لە دژی واقیعدا هەر بۆیە دەڵێت، خەیاڵ واتا دژەدنیا (anti-monde). یان خەیاڵ خۆی لە خۆیدا نەفیکردنەوەی واقیعە. یان بە دەربڕینی خودی سارتەر، خەیاڵ نەفیکردنەوەی هەڵومەرجی بوونە لە جیهاندا.[2] (Négation des conditions d’étredans le monde)

لە تێڕوانینی سارتەردا گەرچی ژیان لە جیهانی خەیاڵدا، وەک واقیع نییە، بەڵام وەڵامدەرەوەی مەیلی واقیعی ژیانە، بۆ ئەو کەسانەی کە هونەر و ئەدەبیات وەک تاکە ڕێگەی ڕزگاریی خۆیان لە پووچی دەبینن. هەر بۆیە ئەم قۆناغەی ژیانی سارتەر زیاتر هەڵاتنە لەو واقیعەی کە تیدا دەژی و پەنابردنێتی بۆ جیهانی خەیاڵ. سارتەر تابلۆیەکی شاڕڵی هەشتەم وەک نموونە دەهێنێتەوە و دەڵێت، کاتێک لە جیهانی واقیعدا لێی دەڕوانین، تەنیا هەست بە ڕەنگ و تێکەڵبوونی ئەو کەرەستانە دەکەین کە تیدا بەکار هاتوون، بەڵام بەم جۆرە وێنەی ڕاستەقینەی شاڕل نابینین. بۆ بینینی تابلۆیەکە تەنانەت گەر چاویشمان لەسەری بێت، پێویستە خۆمان لە کەرەستە ماددییەکان ڕزگار بکەین پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ ببەین و تابلۆ ماددییەکە فەرامۆش بکەین. لێرەدا سارتەر مەبەستێتی کە چێژی ڕاستەقینەی هونەر کەرەستە و ڕەنگەکان نین، جوانیناسیی هونەر نەک لە جیهانی واقیعدا، بەڵکوو لە جیهانی خەیاڵدا واتا پەیدا دەکات. سارتەر لە درێژەی ئەم بابەتدا باس لە حەقایەتی جەنگاوەرێک دەکات، کە ئالودەی خۆشەویستیی ئافرەتێک بووە. کاتێک جەنگاوەرەکە ناچارە گەشتێکی دوورودرێژ بکات و ناتوانێت خۆشەویستەکەی لەگەڵ خۆی ببات، داوا لە وێنەکێشێک دەکات وێنەی خۆشەویستەکەی بۆ بکێشێت. جەنگاوەرەکە بە درێژاییی گەشتەکەی کاتێک بیری خۆشەویستەکەی دەکات، وێنەکە لە بەرانبەر خۆی دادەنێت و بەوردی لێی دەڕوانێت و بەم جۆرە دڵی خۆی دەداتەوە. چەند مانگێک تێدەپەڕێت و دواجار جەنگاوەرەکە بۆ شارەکەی دەگەرێتەوە. کاتێک لە دوورەوە لە خۆشەویستەکەی دەڕوانێت بە تامەزرۆیی بەرەو ڕووی هەنگاو دەنێت، بەڵام کاتێک لێی نزیک دەبێتەوە، لە پڕدا ئەم هەستەی بەسەردا زاڵ دەبێت، کە چیتر ئەڤین و تامەزرۆییی جارانی بۆ خۆشەویستەکەی نەماوە. ئەگەرچی وێنەکە و خۆشەویستەکەی جیاوازییەکی ئەوتۆیان نییە و لێک دەچن، بەڵام وێنەکێشەکە ڕەهەندێکی خەیاڵی داوەتە وێنەکە و هەر ئەم وێنە خەیاڵییە جەنگاوەرەکەی دیلی خۆی کردووە. جەنگاوەرەکە بە هەر تێڕوانینێکی بۆ وێنەکە، ڕاستەوخۆ لە جیهانی واقیع دوور دەکەوێتەوە و تابلۆکە چیتر وەک ڕەنگ و کەرەستە ماددییەکان نابینێت. ئەو دزەی کردووەتە خەیاڵی وێنەکێشەکە و تابلۆیەک دەبینێت کە لە جیهانی واقیعدا بوونی نییە. ڕوخساری ماددی خۆشەویستەکەی چیتر ئەو چێژەی پێ نادات کە لە جیهانی خەیاڵدا، وەریدەگرت.[3]

قۆناغی دووەمی تێفکرین و بیرکرنەوەی ژیانی سارتەر، دەکەوێتە پاش جەنگی جیهانیی دووەمدا. گەرچی بابەتە فەلسەفییەکانی سارتەر لەم قۆناغەشدا بەردەوامن و هێشتا لەگەڵ بووندا دەستەویەخەن، بەڵام چیتر سارتەرێکی تاکخواز و بێهیوا نابینین، بۆ ئاسودەیی و ئارامیی خۆی مرۆڤەکان پشتگوێ بخات و پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ بەرێت. کاریگەرییەکانی جەنگی جیهانیی دووەم و گیان لەدەستدانی هەزاران مرۆڤی بێتاوان، بێگومان تێفکرین و ڕوانگەی سارتەر بۆ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی دەگۆرێت. سارتەر لەم قۆناغەدا هونەر بە شێوە گشتییەکەی لە تاکخوازییەوە بەرەو کۆمەڵخوازی دەبات. گەر لە قۆناغی یەکەمدا مرۆڤەکان زیاتر لە تەنیاییی خۆیاندا دەژیان و پەیوەندییەکی ئەوتۆیان بە کەسانی ترەوە نەبوو، لە قۆناغی دووەمدا نەک هەر پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤەکانی تر دروست دەکەن بگرە بەرپرسیاریشن لە بەرامبەر یەکتریدا. کرداری تاکێک دەتوانێت، کاریگەری لەسەر کۆی مرۆڤەکاندا هەبێت. فەرماندەیەکی سەربازی دەتوانێت بە بڕیارەکەی ببێتە هۆی هەڵگیرساندنی شەڕ یان دامرکاندنەوەی. هەمووان بەرپرسن لەبەرامبەر کردارەکانیان لە هەمبەر کەسانی تردا. سارتەر بوونی مرۆڤ پەیوەست دەکات بە ئەنجامدانی کارێک کە کاریگەری لەسەر مرۆڤەکانی تردا هەبێت و هەموو تاکێک وەک تاکێکی دەروەست (پابەند) دەربکەوێت. گەر دەرکەوتنی هێڵی تێفکرینی سارتەر لە هەردوو قۆناغدا بە شێوەیەکی بەرجەستەکراو دەرنەکەوێت کە هەمووان هەستی پێ بکەن، هۆکارەکەی تێکەڵبوونی بیرۆکە فەلسەفییەکانی سارتەرە لە دەقە ئەدەبییەکانیدا. بۆیە لە هەر دوو قۆناغەدا هەست بە گۆڕانی بنەمای فەلسەفەی بوونخوازی سارتەر ناکرێت و تەنیا تێڕوانینی سارتەر بۆ هونەر و ئەدەبیات دابەشی سەر دوو قۆناغ دەبێت. قۆناغی یەکەم هەڵاتنە لەو واقیعە پووچەی کە تاک تێی کەوتووە و بەڕێژەیەکی بەرچاو بێهیوایی و ڕەشبینی تێدا دەبینرێت. قۆناغی دووەم، دۆزینەوەی چارەسەرێکە بۆ پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان و ئەو ئەرک و بەرپرسیاریەتییەی کە لە کۆمەڵگادا لە سەریانە، بەڵام بە هیوا و ئومێدەوە. من ئازادم لە ژیاندا و خۆم دەتوانم چارەنووسێک بۆ خۆم دیاری بکەم.

ڕەنگە هەردوو بەرهەمی هێڵنج[4] (La Nausée) و مێشەکان^٥ (Les Mouches) باشترین نموونە بن، کە تێڕوانین و ڕوانگەی سارتەری لە هەردوو قۆناغدا تێدا بدۆزینەوە. هێڵنج یەکەمین ڕۆمانی سارتەرە کە لە ساڵی (١٩٣٨) پێش جەنگی جیهانیی دووەمدا، نووسراوە و بە کاریگەرترین ڕۆمانی دادەنرێت. بەڵام شانۆنامەی مێشەکان لە ساڵی (١٩٤٣) لە پاش جەنگی جیهانیی دووەمدا چاپ کراوە. کاتێک لە کارەکتەری سەرەکیی ڕۆمانی هێلنج ورد دەبینەوە، مرۆڤێک دەبینین کە لە تەنیاییدا خەریکە پێچ دەخوات و خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کەسانی تر دەدزێتەوە. ئەو تەنانەت پەیوەندی لەگەڵ خێزانەکەشی پچڕاندووە و بێ دۆست و هاورێ، خەریکی وردبوونەوەیە لە کەلوپەلە بێگیانەکان و چۆنییەتیی ڕەنگدانەوەیان لە دەروونی خۆیدا. ئەم کارەکتەرە کۆمەڵگا و مرۆڤەکانی پشتگوێ خستووە و شەڕ لەگەڵ بوونی خۆیدا دەکات و لە سووچێکدا دانیشتووە و دەنووسێت. ڕەشبینی و ڕشانەوە بە ڕووی ژیاندا لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەم کارەکتەرەن.  بە پێچەوانەوە کاتێک شانۆنامەی مێشەکان دەخوێنینەوە، هەست دەکەین کە مرۆڤەکان چیتر تەنیا نین، بەڵکوو خەریکی ململانێ و کێشمەکێشن لەپێناو ژیاندا. مێشەکان بە نزیکی پازدە کارەکتەرەوە، گێڕانەوەی خەیانەت و درۆ و دووڕوویی و ئەڤین و ڕەق و سەردەمی گەنجی و پیرییە کە هەرکام لە کارەکتەرەکان لە دۆخی جیاوازدا تێی دەکەون. هەڵسوکەوت و کرداری کارەکتەرەکان کاریگەرییان لەسەر ژیانی یەکتردا دەبێت. وەک بڵێی سارتەر کارەکتەری ڕۆمانی هێڵنج لە تەنیایی دەردەهێنێت و بە ڕوخساری جیاواز دەیخاتە کۆمەڵگاوە بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی مرۆڤەکانی تر ببێتەوە. لێرەدا مرۆڤەکان دەتوانن لە ڕێگەی ئازادیی خۆیانەوە هەڵبژاردن بکەن و بێهیوا نەبن لە چارەنووسی خۆیان.

بە بڕوای سارتەر نووسین هێزێکی ڕزگاریخوازی هەیە و ئەمەش لە بیرۆکە و پرۆژەکانی نووسەرەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە ئەرکی نووسەرە کە کێشمەکێش لە زەینی خوێنەر دروست بکات و جیهان بەو هەموو ململانێی و نادادپەروەرییەوە بەو شێوەیە کە هەیە

هەروەک ئاماژەی پێکرا، سارتەر لە ڕێگەی داهێنانی هونەری و ئەدەبیاتەوە مەبەستێتی تەنیایی و بۆشاییی ناخی مرۆڤ پڕ بکاتەوە هەر بۆیە ئەرک و بەرپرسیارەتییەکە دەخاتە سەرشانی نووسەرەوە. لە ڕوانگەی سارتەردا نووسەر دەتوانێت کۆمەڵگایەک وێنا بکات، کە پایەکانی بە دەست خوێنەرەوە بلەرزێت. ئەو دەتوانێت هاوسەنگی ئێستای کۆمەڵگا تێک بدات و هەموو شتێک سەرەوژێر بکات. پرۆژەی تازە ڕابگەیەنێت و دەست بۆ تابۆکان ببات. ئەوە نووسەرە کە دەتوانێت بیر و ئەندێشە خوێنەر هەڵبتەکێنێت و کۆمەڵگا ڕووبەڕووی نۆرمی تازە بکاتەوە. وشەکانی نووسەر دەتوانن کاریگەری دروست بکەن و ڕێگەی نوێ بۆ خوێنەرانیان بکەنەوە. بە بڕوای سارتەر نووسین هێزێکی ڕزگاریخوازی هەیە و ئەمەش لە بیرۆکە و پرۆژەکانی نووسەرەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە ئەرکی نووسەرە کە کێشمەکێش لە زەینی خوێنەر دروست بکات و جیهان بەو هەموو ململانێی و نادادپەروەرییەوە بەو شێوەیە کە هەیە، بەڵام لە دۆخێکی خەیاڵیدا (کە ئەگەری ڕوودانی هەبێت) وێنا بکات و بیخاتە بەردەم خوێنەرەوە. نووسەر بۆ ئەوەی بخوێنرێتەوە و هەموو ئەو بابەتانەی کە لە زەینیدا وێنای کردوون، بۆ جیهانی واقیع بگوازرێتەوە، پێویستی بە هزری داهێنەرانەی خوێنەرە. کاتێک دەقێکی ئەدەبی دەخوێنرێتەوە، چیتر وەک بەرهەمێکی زەین و خەیاڵی نووسەر نامێنێت بەڵکوو خەیاڵی خوێنەریشی تێکەڵ دەبێت کە لەلایەن هێزی داهێنەرانەی خوێنەرەوە ڕێگەی خۆی بۆ جیهانی واقیع دەکاتەوە. گەر سارتەر باوەڕی بە نووسەری دەروەست (پابەند) بێت، لە هەمان کاتدا باوەڕیشی بەو خوێنەرە هەیە کە بێدەنگیی ناو هەر دەقێکی ئەدەبی بخوێنێتەوە. ڕاستە نووسەر پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ دەبات، بەڵام ئەرکی خوێنەرە لێی تێبگات و بۆ واقیع بیگوازێتەوە. هەر بۆیە ئەرکی خوێنەر لە ئەرکی نووسەر کەمتر نییە.

[1]بۆ زیاتر قوڵبوونەوە بەناو ژیان بەرهەمەکانی سارتەردا بڕوانە کتێبی: احمدی، بابک، سارتر کە می نوشت، چاپ پنجم، تهران، نشر مرکز، ١٣٨٣.

[2] آذری، جمشید (١٣٨٩)، دنیای تصور، هنر و ادبیات از منظر سارتر، پژوهش ادبیات معاصر جهان، شمارە ٥٨، ص٢١

[3]سعیدی، حجتی (١٣٩٧)، بازخوانی نسبت ادبیات و اخلاق در دورە اندیشەورزی سارتر، مجلە نقد و نظریەی ادبی) سال دوم، دورەی دوم، شمارە پیاپی ٤. ص١٥٧-١٥٩

[4] Sartre, Jean-Paul( 2007),La Nausée, Paris, Gallimard.

The post ئەدەب و هونەر لە تێڕوانینی ‘ژان پۆل سارتەر’دا appeared first on ژنەفتن.

بابەتی بوون و ماهیەتی مرۆڤ بە درێژاییی میژووی فەلسەفە، جێگەی مشتومڕ بووە. لە فەلسەفەی یۆنانییەکاندا ئەفڵاتوون و ئەرستۆ لەو باوەڕەدا بوون، کە مرۆڤ سروشت و ماهیەتی تایبەت بە خۆی هەیە و پێش لە لەدایکبوونی خۆی بەسەردا سەپاندووە. واتا مرۆڤ چارەنووسێکی پێشوەختەی بۆ دیاری کراوە ² و، کاتێک کە لەدایک دەبێت پێویستە بەدوای ئەو چارەنووسەدا بگەرێت و خۆی تێدا بدۆزێتەوە. ئەرکی مرۆڤ لە ژیاندا تەنیا دۆزینەوەی ماهیەتی خۆیەتی و پێویستە پێوەی پابەند بێت. بە بڕوای ئەفلاتوون مەرج نییە هەموو کەسێک لە ژیاندا بتوانێت ئەو ماهیەتە بدۆزێتەوە کە بۆی دیاری کراوە، بەڵام باشترین مرۆڤەکان، ئەو کەسانەن کە بەدوای ئەو خەونە دەکەون کە پێشتر بۆیان دەستنیشان کراوە. بە زمانێکی سادەتر دەکرێن بڵێین کەسێک پێش لەدایکبوونی بڕیاری لەسەر دراوە ببێت بە موزیکژەن، کاتێک کە لەدایک دەبێت پێویستە خۆی لەو حەز و ئارەزووە یان ئەو پیشەیە بدۆزێتەوە کە بۆی دیاری کراوە. ئەگەر کەسانێک دەبینی کە لە پیشەکەیان یان ژیانیان ناڕازین هۆکارەکەی ئەمەیە کە ماهیەتی ڕاستەقینەی خۆیان نەدۆزیوەتەوە. ئەم جۆرە بیرکردنەوانە کە (ماهیەتی مرۆڤ پێش لەدایکبوونی دەکەوێت) بە درێژاییی ساڵانێکی زۆر نەک هەر ڕەت نەکرایەوە، بگرە لەلایەن کۆمەڵێک لایەنی ترەوە پەرەی زیاتری پێدراوە. سەرەکیترین لایەنگرانیشی ئایینە ئاسمانییەکانن. ئەوان لەو باوەڕەدان کە خودا دەستی لە چارەنووسی مرۆڤدا هەیە و بەبێ ئیزنی ئەو تەنانەت گەڵای دارێکیش ناکەوێت.

لە سەدەی نۆزدە بابەتی بوون و ماهیەتی مرۆڤ لەلایەن فەیلەسووفانی وەک نیچە و سورێن کێرکەگارد باس کراوە و لە سەدەی بیستەمیشدا بابەتی بوون و ماهیەتی مرۆڤ جارێکی تر لەلایەن فەیلەسووفانی وەک هایدێگەر و و ژان پۆل سارتەر، بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە ورووژێنرایەوە. لەناو ئەم فەیلەسوفانەدا ژان پۆل سارتەر زۆر بە ڕاشکاوی تێڕوانینی ماهیەتی پێشوەختەی مرۆڤی ڕەت کردەوە. سارتەر دەڵێت؛ ماهیەتی مرۆڤ ناکەوێتە پێش بوونیەوە، بەڵکقو بە پێچەوانەوە (بوونی مرۆڤ دەکەوێتە پێش ماهیەتییەوە)³. ئەم وتەیەی سارتەر کە کرۆکی فەلسەفەکەی لەخۆ گرتووە، دواجار بە یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی فەلسەفی بوونخوازی جێگیر دەکرێت. سارتەر دەڵێت مرۆڤ لە سەرەتادا لەدایک دەبێت، واتا تەنیا گۆشت و دەمار و خوێنە. دواتر لە ڕێگەی کردارەکانیدا ماهیەتێک بۆ خۆی دیاری دەکات و هەموو شتێک لەدەست خۆیەتی. هیچ هێزێکی دەرەکی، چارەنووس و ماهیەت بۆ مرۆڤ دیاری ناکات. مرۆڤ لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە خۆی دروست دەکات. فەیلەسووفەکانی قوتابخانەی بوونخوازی جارێکی تر پرسیارە چەقبەستووەکانی سەردەمی فەلسەفەی یۆنانی کۆن گەڵاڵە دەکەنەوە. چ شتێک واتا بە ژیانمان دەبەخشێت؟ ژیانی مرۆڤ ئامانجێکی تایبەتی هەیە؟ مرۆڤ پێویستە لەپێناو ئەو ئامانجەدا بجەنگێت؟ مرۆڤ بە چ مەبەستێک لەم جیهانە پووچەدا دەژیت؟

لەناو فەیلەسووفە بوونخوازەکاندا کەسانێک وەک سارتەر کە باوەڕیان بە هیچ هێزێکی دەرەکی نییە، چارەنووسی مرۆڤ دیاری بکات یان کاریگەری لەسەر ژیانیدا هەبێت، بێ باوەڕی خۆیان بە ئاشکرا ڕاگەیاند. بەڵام لە ناویشاندا کەسانێکی وەک سورێن کێرکەگارد،⁴ باوەڕیان بە هێزێکی دەرەکی لە سەروو دەسەڵاتی مرۆڤدا هەبوو. لێرەدا ئەگەرچی ئەم بابەتە بە خاڵی ناکۆکی ئەم دوو ڕەوتەی ناو فەلسەفەی بوونخوازی هەژمار دەکرێت، بەڵام هەر دوولا لەسەر ئەوە کۆک بوون کە ژیان ئامانج و مەبەستێکی دیاریکراوی نییە. واتا کەسێکی وەک کێرکەگارد ئەگەرچی کەسێکی خوداباوەڕە، بەڵام لەو باوەڕەدا نییە، کە خوا بۆ تاک بە تاکی مرۆڤەکان بە پلانێکی پێشوەختە، داهاتوویانی لە لەوحێکدا نووسی بێتەوە و یان ژیانی بە ئامانج و مەبەستێکی تایبەتی ئەفراندبێت. ئەم خاڵە، کە ژیان ئامانج و مەبەستێکی تایبەتی لەپشت نییە، تەواوی فەیلەسووفەکانی قوتابخانەی بوونخوازی کۆ دەکاتەوە. هەر بەم هۆیەشە، کە زۆر جار فەلسەفەی بوونخوازی ڕووبەرووی ئەو تۆمەتانە دەبێتەوە کە ژیان بە تاریک و ڕەش دەبینێت و پڕە لە بێهیوایی.

بێهیوایی، نالۆژیکی، بێمانایی و پووچی، کە لە فەلسەفەی بوونخوازیدا چەمکی (Absurd)ــی لە بەرانبەردا بەکار هاتووە، باس و خواستی زۆربەی فەیلەسووفەکانی ئەم قوتابخانەیە بووە. پووچی یان (ئەبسێرد) واتا دۆزینەوەی وەڵامی ئەو پرسیارانەی کە مرۆڤ بە دوایاندا دەگرێت، بەڵام لە جیهانێکدا، کە خۆی هیچ واتایەکی نییە. واتا مرۆڤ بە دوای واتای ژیاندا دەگەرێت لە جیهانێکی بێواتادا. رۆڵی سارتەر لێرەدا زیاتر بەرجەستە دەبێت، کە مەبەستیەتی فەلسەفەکەی لەم قەیرانە ڕزگار بکات و لە هەناوی ئەو پووچییەدا شتێک هەڵبهێنجێت. بە بڕوای سارتەر مرۆڤ کاتێک دەتوانێت خۆی لەم بێمانایییەی ژیاندا ڕزگار بکات، کە باوەڕی بە ئازادیی خۆی هەبێت و خۆی داهاتووەکەی بنیات بنێـت. من دەتوانم کۆمەڵێک بەرنامە و پلانی تایبەت بە خۆمم هەبێت و پەیڕەویان بکەم یان دەتوانم قوتابخانەیەکی ئەخلاقی بۆ خۆم دابڕێژم و لە سەری برۆم. هیچ کەسێک لەو پێگەیەدا نییە کە بتوانێت ڕێگەی ڕاستت نیشان بدات. تەنیا خۆتی کە لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە ڕێگەی خۆت دەستنیشان دەکەیت. هاورێ و خزم و دۆست و تەنانەت دایک و باوکیشت مافی ئەوەیان نییە کە ڕێگر بن لە بەردەم هەڵبژاردنەکانی تۆدا، چونکە ئەوانیش پێشتر لە هەمان دۆخی تۆدا بوون. جگە لە خۆت، کەس ناتوانێت بڵێت هەڵبژاردن و شێوازی ژیانی تۆ هەڵەیە. مرۆڤ دواجار لە ڕێگەی تاقیکردنەوەوە، ئەو شێوازە ژیانە دەدۆزێتەوە، کە تیدا ئاسودەیە. بە دەستی خۆت داهاتووی خۆت دروست بکە و بگە بەو ئامانجەی، کە وێنات کردووە. سارتەر بۆ زیاتر خستنەڕووی ئەم بابەتە نمونەیەک دەهێنێتەوە،⁵ لە سەردەمی داگیرکردنی فەڕەنسا لەلایەن نازییەکانەوە لە ساڵی (١٩٤٠)دا، قوتابییەکی دەکەوێتە نێوان دوو جۆرە هەڵبژاردنەوە. لە لایەک برایەکی لەم شەڕەدا کوژراوە و خەریکە وڵاتیان داگیر دەکرێت، لە لایەکی تر دایکێکی پیر و نەخۆشی لە ماڵەوەدا هەیە، کە جەرگی سووتاوە. ئەو نازانێت بچێتە پاڵ سوپای فەڕەنسا و تۆڵەی برایەکەی بکاتەوە یان لە ماڵەوە بمێنێتەوە ئاگای لە دایکە پیرەکەی بێت. سارتەر دەڵێت ئەم قوتابییە پرسیاری لە زۆر کەس دەکرد، تا ڕێگە ڕاستەکەی پێ نیشان بدەن، بەڵام وڵامێکی ڕاستی دەست نەدەکەوت. سارتەر پێی وایە، جگە لە خۆی کەسی تر نەیدەتوانی وڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە. دواجار ئەوە خودی خۆیەتی کە پێویستە هەڵبژاردنێک ئەنجام بدات. لێرەدا نە ئایین و نە ئەخلاق ناتوانن ڕێگە گونجاوەکەی بۆ دیاری بکەن. تۆ ئازادی کەواتە خۆت هەڵی بژێرە. کەس ناتوانێت سەرکۆنەی تۆ بکات کە کام ڕێگەیە هەڵدەبژێریت، چونکە بارودۆخی تۆ لەو ساتەدا ئەمە دەخوازێت.

لە کۆتاییی باسەکەدا زۆر بە کورتی دەکرێت ئاماژە بە دوو بیرۆکەی ناکۆک و دژ بە یەک بکەین. بیرۆکەیەک کە لە سەردەمی فەلسەفی کۆنی یۆنانەوە تا دەگاتە، ئایینە ئاسمانییەکان و تەنانەت ئەم سەردەمەش، پێیان وایە کە ژیانی مرۆڤ بە مەبەست و ئامانجێکی تایبەت ئەفرێندراوە و پڕە لە واتا و ئەرکی مرۆڤ تەنیا دۆزینەوەی واتا ڕاستەقینەکەیە. لایەنێکی تر کە پێک دێت لە فەیلەسووفەکانی بوونخوازی و لە ناویشاندا ژان پۆل سارتەر پێی وایە، کە ژیان هیچ مانا و ئامانج و مەبەستێکی تایبەتی لەپشت نییە و مرۆڤ پێویستە خۆی واتای بۆ دروست بکات. دروستکردنی واتای ڕاستەقینەی ژیان لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانییەوە دەبێت و ئازادە چ جۆرە ژیانێک هەڵدەبژێرێت. مرۆڤ تاکە بوونەوەرێکە بوونی دەکەوێتە پێش ماهیەتییەوە، ئەمەش کرۆکی فەلسەفەی سارتەرە لە قوتابخانەی بوونخوازییدا.

پەراوێزەکان

The post کرۆکی ئەندێشەی سارتەر لە فەلسەفی بوونخوازیدا appeared first on ژنەفتن.