پوخته

ناسیۆنالیزمی شیعر تێزێکە سەبارەت بە دەرکەوتنی خود-ئاگاییی سیاسیی کورد لە مێژووی هزردا، لە پێناو مانابەخشین بە بوون و شوناس لە چوارچێوەی وێنای دەوڵەت/نەتەوە بەرەو نیشتمان یان کیانێکی ویژدانی. شاعیرانی پێشەنگی ئەم ڕەوتە (خانی، حاجی، ئەحمەد موختار جاف، قانع و بێکەس) دامەزرێنەری ئاگاییی خودی و پرۆژەی بە سیاسیکردنی زمانن، هەوڵیان داوە دەستکاری ئەو واقیعە بکەن کە وەک حەقیقەت دەرکەوتووە. لە دیدی ئەوان دۆخی سیاسیی کورد بەرهەمی گوتاری سیاسیی دەسەڵاتی زاڵی “ئەوانی تر”ی سەر کوردستان بووە. لەم سۆنگەیەوە لە میانی پرۆژەی شیعری سیاسیی نەتەوەیی و ئاوێتەیەک لە کۆلاژی ئەفسانە و مێژوو و جوگرافیایەکی خەیاڵکرد، بنەڕەتی ئاگاییی کوردیان داڕشتووە.  ئەمە ئەگەرچی ئاگایی بووە سەبارەت بە سەردەم و زەمەن و بوونی سیاسییانەی کورد لە مێژوودا، بەڵام هاوکات ئاوێتەی کێشەی فەلسەفەی خودof subject  philosophy بووە. واتە ئیشکالیەتی سەرەکی لە ڕەوتی ڕۆنانی نەتەوە، گیرخواردنیەتی لە چوارچێوەی فەلسەفەی ئاگایی بەو جۆری لە فەلسەفەی ڕەخنەییی (یورگن هابرماس)دا تیۆریزە کراوە، کە تێیدا خود دەکەوێتە ڕامان و ڕاڤەی خۆی و جیهان و بەرەو مۆنۆلۆگ و داخران دەچێت. لە کۆنتێکستی کوردیدا کاتێ ئەمە لە ڕێگەی زمانی شیعری و تەکنیک و فۆڕمی ئامادە ئەنجام دەدرێت، کێشەکە ئاستێکی باڵاتری ئاڵۆزی بەخۆیەوە دەگرێت و دەشێت بیر لەقاڵب بدات و حوکمی پێشوەختە ناوەڕۆکەکەی بجووڵێنێ. بەم جۆرە  پەیوەندیی نێوان زمان و ئایدیا و واقیع تووشی شێوان دەکات. بۆ دەرچوون لەم تەنگژەیە، فەلسەفەی نێوانخودێتی دەرچەیەک بۆ پەڕینەوە بەرەو سیاسەتێکی ئەلتەرناتیڤ دەکاتەوە کە ئەرگۆمێنتخوازی و زمانی هاوبەش و دیالۆگ بنەڕەتەکەیەتی بە ئاراستەی کردە و شۆڕش و دەرچوون لە ئەمری واقیع.

   پڕۆژەی ناسیۆنالیزم کە هەمان دروستکردنەی نەتەوە و دەوڵەتە، لە کۆنتێکستی کوردیدا بەهۆی داخرانی بیاڤی نێوانی inter و کامڵنەبوونی پرۆسسی بەسیاسیکردنی هاوبەشەکان و ویستی ئازادیی خودەکان، لە جیاتی “بەرەی یەکبوونی نەتەوەیی” کە دوائامانجی بونیاتنانی نەتەوە/دەوڵەتە، بە ئاراستەی حزبی دەسەڵاتگەرا چووە کە کوردی لە ڕووی شوناس و ئینتماوە زیاتر پارچە پارچە کردووە، ئەمەش وەک واقیعگەرایی لێک دراوەتەوە، نەک دەرکەوتنی واقیع لە ئاگاییدا.

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم توێژینەوەیەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post ناسیۆنالیزمی شیعر: لە خود-ئاگاییی نەتەوایەتییەوە بەرەو نێوانخودێتی سیاسیی کوردی appeared first on ژنەفتن.

مەھدی بازەرگان[1]

ھیچ ئایینێک ڕاستیی جەوھەری نییە، ئایینێک تەنیا دەتوانێت ببێتە ڕاستی کە ھاوتای ئەو شتە بێت کە لە خۆی پێشکەشی دەکات و بەو شێوەش وەربگیردرێت.

کارل بارت[2]

چۆن چیرۆکی ”دین[3]“ و نیشتمان بگێڕینەوە

ھیچ قسەیەکم سەبارەت بەم ھەڵوێستە سەختە پێ نییە.

کەوایە لە بەر خاتر ڕێگەوشوێنەکان نەخۆش مەکەوە.

من بە شانازی دەزانم کە ڕۆژگارانی کۆنی خۆشی پێشوو زیندوو بکەمەوە.

محەمەد ئیقباڵ لاھووری[4]

نەتەوە [یەکێکە لە] تیۆریزەنەکراوترین چەمکەکانی جیھانی مۆدێرن.

پارتا کاترجی[5]

پوختە:

ئەم وتارە پەیوەندیی نێوان ”ئیسلامیزم“ و ناسیۆنالیزم تیۆریزە دەکات و نیشانی دەدات کە ناتوانرێت لە ئینزیوادا لە ناسیۆنالیزم و لە ئایین(ەکان) لێکۆڵینەوە بکرێت. باس لەوە دەکەم کە ئیسلامیزم ناتوانێت بیر لە سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە بکاتەوە و وا دیارە ئەو سنوورە سیاسییانەی کە گوتاری دەوڵەت-نەتەوە سەپاندوویەتی، دەروونی کراوەتەوە. ئەم جۆر دەروونی­کردنەوە بە نۆبەی خۆی لەسەر تێگەیشتنی ئیسلامخوازەکان لە ئۆممە و چەمکە ” گەردوونییە[6]“ ھاوشێوەکان کاریگەری دادەنێت  ئەم وتارە پێملە لەسەر ئەوەی کە سەرنجێکی زۆر بدرێتە سەر کۆدەق[7] لە شیکاری ڕاڤە ئایینییەکاندا. سەرەڕای توخمەکانی بەردەوامی لە ئەندێشەی ئایینیدا، کاریگەریی کۆدەق و بەستێنەکان، ڕاڤە ئایینییەکانی گۆڕاوە و تایبەتمەندیی کاتمەندی[8] پێ داون. محەمەد ئیقباڵ (١٨٧٧- ١٩٣٨) جارێک ئاماژەی بەوە کردووە کە: ڕیسالەتێک کە لە بەردەم موسوڵمانی ھاوچەرخدایە لە ڕادەبەدەرە. دەبێت بیر لە گشت سیستەمی ئیسلام بکاتەوە بەبێ ئەوەی بە تەواوەتی لەگەڵ ڕابردوو داببڕێت. بە ھەر حاڵ ھزراندنەوە[9]یەکی لەو شێوەیە، ھاوچەشن و یەکسان نییە و ھەڵگری نیشانەکانی کارلێک کردن لەگەڵ کۆدەقە کۆمەڵایەتی–مێژووییە تایبەتەکانە. ئەندێشەی ئایینی لە سەردەمی ناسیۆنالیزمدا ئەوندەی کە کاریگەری لەسەر خودی کۆدەقەکان ھەبووە بەو ڕادەیەیش لە کۆدەقەکان کاروەرگری کردووە. ئەم دەیالکتیکە خۆی وەکوو تێکچڕژانێکی دوو لایەنە و بەرامبەر پیشان دەدا. وتاری بەردەست لێکۆڵینەوە لەو تێکچڕژان و کاریگەرییە دوو لایەنانەی نێوان ناسیۆنالیزم و ئیسلام دەکات.

پێشەکی

لەم وتارەدا دەمھەوێت بپەرژێمە سەر کاریگەریی ناسیۆنالیزم لەسەر ئەندێشەی مۆدێرنی ئیسلامی. بۆ ئەم مەبەستە وتارەکەم دابەش دەکەم بەسەر دوو بەشدا. لە بەشی یەکەمدا لە ڕێگەی نموونەگەلێکی کورتی مێژوویییەوە نیشانی دەدەم کە چۆن لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە و بەرایییەکانی سەدەی بیستدا گوتاری ناسیۆنالیستی بە شێوەی نابەرھەست ڕێگەی خۆی بۆ نێو ڕاڤە نوێکانی ئیسلام کردەوە. باس لەوە دەکەم کە ڕاڤە ئیسلامییەکان تا دێت پاوان­خواز و تارێنەر دەبنەوە. بۆ نموونە لە کۆدەقی عوسمانیدا، ژمارەیەکی زۆر لە نووسەر و بیرمەندانی غەیرە تورک پێوەرەکانی خۆیان بۆ موسڵمانێکی ڕاستەقینە داڕشت [10]. تەنیا لە کۆدەقی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمە ئیسلامییە ڕکابەرەکاندایە کە ئیمکانی ئەوە ھەیە قسە ناسیۆنالیستییە بووژانەوەخوازەکانی عەرەب وەک محەمەد عەبدۆ و عەبدوڕەحمان کەواکیبی مانای هەبێت.

هەر لەم پاشخانەدا بوو کە کەواکیبی ئیدیعای کرد کە بە پێچەوانەی باقی موسڵمانانەوە، خوێنی عەرەبەکانی حیجاز پاک و بێخەوش ماوەتەوە و هەر بۆیە بە شێوەیەکی تایبەت گونجاوە بۆ سەرکردایەتیی جیهانی ئیسلام. ئەم جۆرە جەختکردنەوە لەسەر پاکی خوێن، ئیدیعایەکی ناراستەوخۆ و زیمنی بوو بۆ بوونی قوڕەیشی ڕاستەقینە – گوایە خاوەنانی ڕاستەقینەی خەلافەتن – نیشانەی سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی سیاسەتی ئیتنۆ-ناسیۆنالیزم بوو لەنێو موسڵماناندا[11].

باقی وتارەکە تەرخان دەکەم بۆ باس لەسەر ئیدیعای ئەوەی کە ”ئیسلامیزم“ ناتوانێت بیر لە سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە بکاتەوە. بەڵگە دەھێنمەوە کە ئێسلامخوازەکان ئایدیای سنوورە سیاسییە نەتەوەیییەکانیان دەروونی کردووتەوە. ئەم جۆر دەروونی­کردنەوە بە نۆبەی خۆی لەسەر پێناسەی ئیسلامیزم لە ئۆممە و چەمکە ”گەردوونییە“ ھاوشێوەکان کارتێکەری ھەیە.

بووژانەوەی مۆدێرنی ئیسلامی و کۆدەقە مێژووییی کۆمەڵایەتییە تایبەتەکەی

لە ئەندێشەی ئایینی ئیسلامی مۆدێرندا نەتەوە وەکوو شتێکی خۆ-ئاشکرا[12] قبووڵ دەکرێت، چونکاتێ بکەری ئایینی لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکات، ئەو مەیلی ئەوەی ھەیە ئیدیۆمی ئایینی خۆی لەگەڵ ئیدیۆمی ناسیۆنالیزمدا یەک بخات. ژیان لەنێو ”پاڕادایمی ناسیۆنالیستی[13]“دا ھەلومەرجێکی مۆدێرن لە وەرگرتن و تێگەیشتن لە بابەتی نەتەوە دەسەپێنێت و ئەوەیش ڕێگە بە بکەری ناسیۆنالیستی دەدات کە ئیدیۆمە ناسیۆنالیستییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی پەیوەندەکانیان لەگەڵ نەتەوە بەکار بھێنن[14]. ئەو پاڕادایمە پێداویستییەکانی خۆی بەسەر ڕاڤە ئایینییەکاندا دەسەپێنێت و وەکوو کۆدەقێک بۆ ھزراندنەوەی ئایین کار دەکات و بەم شێوەیش باندۆری لەسەر پانتایی و سنوورەکانی دەبێت.

 پێویستە ئەم جۆرە پێداویستییە پاڕادایمییە وەک زەمینەیەکی سەرەکی بۆ تێکەڵبوونی ئایین و ناسیۆنالیزم بیریان لێ بکرێتەوە. بە هەمان شێوە، دەبێ تامەزرۆییی موسڵمانانی مۆدێرن بۆ دۆزینەوەی نموونەی فۆرمەکانی حوکمڕانی دیموکراتیک لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا لەم چوارچێوەیەدا ببیندرێت. لە بەرامبەردا، هەوڵەکانیان بۆ بنیاتنانەوەی ڕابردووی ئایینی ڕەنگە زیاتر مەیلی بەوە هەبێت کە ڕابردوو لەگەڵ دەوڵەتی مۆدێرن بگونجێت نەک بە جۆش و خرۆشەوە بۆ دووبارە ناساندنەوەی ”ئیسلامی ڕەسەن“ ھەوڵ بدەن[15]. بۆچوونەکانی زانایانی موسڵمانی مۆدێرن سەبارەت بە دەوڵەت و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و فۆرمەکانی حوکمڕانی وەک لەم بڕگەیەی خوارەوەدا بۆ نموونە ھاتووە، تەنیا ئەم جۆرە ویست و مەیلانە دەخاتە ڕوو:

کاتێک ڕاوێژ بە ئێستا و ڕابردووی مێژوویی و سەردەمی چوار خەلیفەی ڕاشدین دەکەین، دوای لێکۆڵینەوەی ورد بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە سیستەمی سیاسی باو لەو سەردەمەدا – تا ڕادەیەکی زۆر – بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی ڕەچاو کردووە. یاسادانان لەو سەردەمەدا بە “ئەو دەستە فەقیھانە کە حوکمی یاسایی سەربەخۆیان بەکار دەهێنا” سپێردرابوو. خەلیفه وەکوو سەرۆکی دەوڵەت پسپۆری شەریعەت بوو. لەبری ئەوە، ئەرکی ئەو سنووردار بوو – بە پلەی یەکەم – لە جێبەجێکردنی یاسایی و بەڕێوەبەرایەتی. ئەوە دادوەرەکان بوون کە خاوەنی دەسەڵاتی سەربەخۆ بوون. خەلیفە و حوکمڕانەکانی ھەر وەک ھەموو تاکێک ملکەچی ئەو دادوەرانە بوون.(داکۆکی زیاد کراوە).

 لەم بڕگەیەی سەرەوەدا جگە لە گشتاندن و نادروستییە مێژوویییەکان، تێگەی مۆدێرن لە دەوڵەت بەسەر ڕابردوودا سەپێنراوە و یان ڕابردوو وا لێ کراوە کە لەگەڵ مۆدێرنەدا بگونجێت. خوێندنەوەیەک کە ئیدیعای هەم یەکپارچەیی و هەم بەردەوامی دەکات، کە لە لەگەڵ مێژوونووسی ناسیۆنالیستی ئەزەڵیخوازیدا وێکچوویی ھەیە.

بوژانەوەخوازیی ئیسلامی هەوڵێکە بۆ بنیاتنانەوەی ”ڕابردوو“- جۆرێک لە ڕابردوو کە هەم خزمەت بە ئێستا دەکات و هەم ئاڵێنگاری لەگەڵ ئێستا دەکات. بوژانەوەخوازیی ئیسلامی سەرەڕای فۆرمە مێژوویییە جۆراوجۆرەکانی، بەگشتی ڕوانینگەلێکی دژیەک و ناھەمچوونی بەرامبەر بە چەمکاندنە هاوچەرخەکانی لە ئیسلامدا نیشان داوە. ڕەخنە لە موسوڵمانی ھاوچەرخ بەھۆی دوورکەوتنەوەی گریمانکراوی ئەوان لە ”ئیسلامی ڕەسەن“ کاکڵەی سەرەکیی ئیدیعای بووژانەوەخوازیی ئیسلامی پێک ھێناوە. بەڵام ئەم جۆرە ئیدیعایانە بە شێوەی نەخوازراو و نامەبەستدار ئەو ڕاستییە پشتڕاست دەکەنەوە کە زانستی ئایینی یان ڕاڤەکانی ئیسلام بەشێکن لە هەوڵەکانی مرۆڤ و بەم پێیەش هەمیشە ڕێژەیی و کۆدەقبەندن. ڕاڤەکانی بووژانەوەخوازەکان لەم ڕێسایە ڕیزپەڕ نین. بەم پێیە سەرەڕای ئەوەش، فۆرمەکانی مۆدێرن لە بووژانەوە یان “ئیسلامیزم” بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پەیامی ڕەسەن، بە مانا خاوێن و بێخەوشەکەی، ھەڵبگەڕێتەوە. لایەنە جۆراوجۆرە ئیسلامخوازەکان لە ئیدیعای دەست ڕاگەیشتنێکی تایبەت و مۆنۆپۆلکراو بە “مانای ڕەسەن”دا ڕوون و بێپەردەن[16]. تەنانەت دەستەواژەی بناژۆخوازی- سەرەڕای پێناسەی جەوهەرخواز و سووکایەتی پێکراوی- بە شێوەیەکی ئایرۆنیک ئیدیعای گەڕانەوە بۆ تێگەیشتنی ڕەسەن لە ”بنەماکان بە جیددی وەردەگرێت. بە گشتی ئەو بۆچوونانە نیشانەی بەربڵاوی و لێکهاڵاوی باوەڕ بە سروشتی ناکۆدەقەمەندی ئایینە.

ڕاڤە ئایینییەکان نابێت لە ژینگە مێژوویییەکان و کۆدەقە کۆمەڵایەتیی سیاسییەکانیان ھەڵبقەندرێن. ئاوڕێک لەو بەرهەمانەی کە لەلایەن زانایانی ئایینی مۆدێرنەوە بەرهەم ھاتوون، ھۆگری ئەتنیکی و نەتەوەیی بەرچاو نیشان دەدات. تەنانەت کاریگەرییە نەتەوەیییەکان لەسەر ڕاڤەی ئایین ڕەنگە هەم بەردەوامی و هەم تایبەتمەندیی کۆدەق بەدوای خۆیدا بهێنێت. تەنانەت کاریگەرییە ئەتنیکییەکان لەسەر ڕاڤە ئایینییەکان ڕەنگە هەم بەردەوامی و هەم تایبەتمەندیی کۆدەق بەدوای خۆیدا بهێنێت. بۆ نموونە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمدا، بووژانەوەخوازە غەیرەتورکە موسڵمانانەکان هەستێکی دووفاقی و دژیەکیان سەبارەت بە خەلافەتی عوسمانی و سیاسەتەکانی ھەبوو. دووفاقییەکەیان ڕەگ و ڕیشەی لە هەردوو هەستی ناسیۆنالیستی و ئایینییاندا هەبوو و ڕەنگ و بۆنی ھەستی ڕوولەزیادبووی دژەئیستعماری بە خۆیەوە گرتبوو. بەم جۆرە ڕاڤەکانی بووژاندنەوەخوازەکان لەژێر کاریگەریی ژینگەیەکی کۆمەڵایەتیی سیاسی و کولتووری لە یەک کاتدا ناسیۆنالیستی و مۆدێرنیست و دژەئیستعماری وەدەرکەوتن.

ئەمەش دەمانباتە سەر ئەو پرسیارەی کە ئایا ناسیۆنالیزم لە جیهانی ئیسلامدا لە بنەڕەتدا سکۆلارە؟ لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەندێشەی ئایینی بەردەوام کەوتۆتە بەرباسی ڕاڤە جۆراوجۆرەکانەوە. ئەندێشەی ئایینی ئیسلامی لەم ڕێسایە ڕیزپەڕ نییە و ئیدیعای گرووپە نەتەوەیییە جیاوازەکان کە لوتفی خودایان لەگەڵە و لەلایەن خوداوە پەسەندکراون یان گەلی هەڵبژێردراوی خودا بوون تەنها یەک نموونەی ڕاڤەیییە. زەحمەتە خوێندنەوە ناسیۆنالیستییەکان بۆ ئیسلام وەلا بنرێن لەبەر ئەوەی «هێندەی ئیسلام هەیە ئەوەندەیش دۆخێک هەیە کە دەیپارێزێت[17]». کەوایە مرۆڤناس تەللال ئەسەد درووست دەڵێت کە: «نابێت ئایین بە شێوەی جیھانداگر پێناسە بکرێت بەڵکوو دەبێت بە جێگەی ئەوە جەخت بکەین لەسەر ئەوەی کە زەینی ئێمە چۆن ئایین پێناسە دەکات[18]». بەڵام بە سەختی دەتوانین لەگەڵ ئەسەد ھاوڕا بین کە ئیدیعا دەکات «ئەگەر چی ئیسلامیزم ھەمیشە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، بە کردەوە جێنشینی ناسیۆنالیزمی عەرەبی بووە و ڕاستەوخۆ ڕووی لە دەوڵەت-نەتەوە بووە بەڵام ناکرێت جۆرێک لە ناسیۆنالیزم لە قەڵەم بدرێت[19]». لە کاتێکدا ئەسەد لەو ئیدیعایەی کە دەڵێت ئێسلامخوازی سکۆلار نییە[20] درووست بۆی دەچێت بەڵام پێشنیاری بێئاگاداری ئەو کە «ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا سکۆلارە[21]» کێشەدارە[22].

ئەو خاڵەی ئەسەد ئاماژەی پێ دەکات لەبەر چەند هۆکارێک شایانی لێکۆڵینەوەی وردترە. بەڵگاندنەکەی تا ئاستێک لە سەر بنەمای پێناسەی خۆی بۆ دەستەواژەی ئوممە ڕۆ ناوە کە گریمانە دەکرێت بووژانەوەی ئامانجی کۆتاییی ئیسلامیزم بێت[23]. بە بۆچوونی ئەسەد شێوازی تێگەیشتن لە ئوممە، ئیسلامخوازی لە ڕەوتێکی ناسیۆنالیستی وەک عەرەبیسم جیاواز دەکاتەوە. ئەسەد دەڵێت کە عەرەبیسم، ئوممە وەک ئوممەتی عەرەبی (العربية)- کە کۆمەڵگەیەکی سیاسییە، وێنا دەکات. هەروەها دەڵێت ئەم کۆمەڵگە سیاسییە وێناکراوە جیاوازە لە «فەزای پێناسەکراوی تیۆلۆژیک کە توانستی ئەوەی دەدا بە موسڵمانان کە لە سەدەکانی ناڤیندا دیسیپلینەکانی دین لە جیهاندا پراکتیزە بکەن[24]». خوێندنەوەی ئەسەد هەم لە کاریگەرییە مێژوویییەکانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لەسەر ئیسلامیزم و هەم لەو مەیلە ناسیۆنالیستییانەی کە لە ڕاڤەی دووبارەی بووژانەوەخوازی عەرەبی-ئیسلامیدا بۆ ئوممە بوونی ھەیە، چاوپۆشی دەکات. ئەوە درووستە کە ئیسلامیزم پەیوەندی لەگەڵ ”نەریت“دا ھەیە. بەھەرحاڵ ئەو نەریتە ئەگەر دەستەواژەی کاترین ئیوینگ بە قەرز وەربگرین ”بە نیگای مۆدێرنیتەدا[25]“ تێپەڕیوە. تەنانەت دەتوانین گرووپە بووژانەوەخوازە موسڵمانەکان بەو جۆرە وەسف بکەین کە دەیانھەوێت «لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنەوە و ئافراندنەوەی دووبارەی ڕابردو ڕاڤەی ھەنووکە بکەن تا لەگەڵ کۆدەقی مۆدێرندا بگونجێت[26]». بەڵام لە خوێندنەوەی ئەسەددا ئەو کۆدەقە مۆدێرنەی کە لە ڕێگەیەوە پەیوەند لەگەڵ ”نەریت“ دەکرێت بە تەواوەتی سەرنجی پێ نەدراوە.

لەوەش گرینگتر، خۆجیاکاریی نەتەوەیی تا ڕادەیەکی زۆر لە بووژانەوەخوازی عەرەبی ئیسلامیدا چەسپاوە و بە جەستە کراوە. لە ڕووی مێژوویییەوە، ڕەوتە بووژانەوەخوازە عەرەبییەکان، موسڵمانی غەیرە عەرەبیان وەک یەکێک لە هۆکارەکانی ”ھەرەسھێنان“ یان ”داڕمانی“ ئیسلام هەست پێ کردووە[27]. ئەوان زیاتر ڕۆڵی غەیرە عەرەبیان لە ئیسلامدا بە نەرێنی سەیر کردووە. ڕەنگی نەتەوەیی لەم جۆرە بۆچوونانەدا ئاشکرایە، چونکە بوژانەوەخوازانی عەرەبی “ناپاک”ی تێگەیشتنی موسڵمانی غەیرە عەرەب لە ئیسلام، بە تایبەتمەندیی نەتەوەیی و مێژووەکەیانەوە دەبەستنەوە[28]. بۆ نموونە محەمەد عەبدۆ، بووژانەوەخوازی بەناوبانگی ئیسلامی میسر، هیچ دوودڵییەکی نەبوو لەوەی بڵێت «بەو پێیەی تورکەکان درەنگ موسڵمان بوون، ئەوان نەیانتوانیوە ڕۆحی ئیسلام بگرن[29]». ئەو نووسیویەتی کە دەسەڵاتی تورکە عوسمانییەکان پاکی (خولوس)ی زمانی عەرەبی پیس کرد و بووە هۆی ناتەبایی و فیرقەگەرایی لەنێوان موسڵماناندا[30].

لە زەینی عەبدۆدا پەیوەندێکی ئۆرگانیک لەنێوان زمانی عەرەبی و ئیسلامدا بوونی ھەبووە. لە لای عەبدۆ داڕمانی یەکەمیان بووە ھۆی داشکانی دووھەمیان. عەبدۆ ھەروەھا لە بەرھەمەکەیدا، الإسلام و النصرانية، ئیدیعا دەکات کە «ئیسلام لە بنەڕەتدا ئایینی عەرەب بووە». بەڵام بڕیاری خەلیفەیەکی عەباسی، ئەلموعتەسیم «بۆ دروستکردنی سوپای بیانی (اجنبی) کە لە تورک و دەیلەم و گەلانی دیکە [غەیرە عەرەب] پێک هاتبێت… بێگانەسازی کرد واتە کردی بە ئیسلامی بیانی و گۆڕینی بۆ غەیرە عەرەب (عەجەم )[ئایین][31]». عەبدۆ تەنیا کەسێک نەبوو کە ڕوانگەگەلێکی لەم جۆرەی ھەبوو. زۆرجار لێدوانی هاوشێوە لەلایەن کەسایەتییە ناسراوەکانی دیکەی بووژانەوەخوازی، لەوانە عەبدولڕەحمان کەواکیبی (١٨٥٥-١٩٠٢) و ڕەشید ڕەزا (١٨٦٥-١٩٣٥) دەکرێت[32]. تەنانەت حەسەن ئەلبەننا (١٩٠٦ – ١٩٤٩)، دامەزرێنەری ئیخوان موسلمین، دەڵێت «ئێمە نکۆڵی لەوە ناکەین کە نەتەوە جیاوازەکان سیفەتی جیاواز و ئەخلاقی تایبەتی خۆیان هەبێت [هەرچەندە] ئێمە پێمان وایە کە لەم بارەوە عەرەبییەت خاوەنی تەواوترین و زۆرترین بەشە[33]».

بە پێچەوانەی بۆچوونی ئەسەد، پێناچێت پێناسەی بووژانەوەخوازان لە ئوممە زۆر جیاواز بێت لەو پێناسەی کە ناسیۆنالیستە عەرەبەکان خستوویانەتە ڕوو[34]. دووبارە پێناسەکردنەوەی مۆدێرن بۆ ئوممە بە قورسی بارگاوییە بە خەباتی دژەکۆلۆنیالیزمی موسڵمانانەوە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەم. خەباتێک کە خۆتێگەیشتنی موسڵمانی مۆدێرنی لە قاڵبدا و ئەو توانستەی بە بووژانەوەخوازەکان دابوو ھەموو جیھانی ئیسلام وەکوو ھەبوویەکی ئایینی-سیاسیی یەکگرتوو لە بەرامبەر ڕۆژئاوا بە پەیوەندییە مێژوویییەکانیەوە بە مەسێحییەت ببینن. ھەروەھا ئیدیعای پاوانخواز و لە جەوھەری خۆیدا ئەتنیکی ئایینیی عەرەبە موسڵمانەکان لەسەر خەلافەت، شانسی وێناکردنی ئوممەی لە ڕووی ئەتنیکی سیاسییەوە زیاد کرد[35].

نووسراوەکانی بووژانەوەخوازانی موسڵمانان، بۆ نموونە ئاسەواری کەواکیبی، نموونەی جیاییھەڵنەگری ئیسلامخوازی و ئیدیعا ناسیۆنالیستییەکانی عەرەبە بۆ خەلافەت لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. کەواکیبی ئیدیعای دەکرد کە هەموو موسڵمانان وەک سەرەتای ئیسلام لە دوای خەلیفەیەکی عەرەب دەکەونەوە. بۆ ئەو، ئەمە ڕاست بوو لەبەر ئەوەی پێی وابوو کە «لەنێو هەموو نەتەوەکان، عەرەبەکان شیاوترین (أنسب)ن کە وەک سەرچاوەی [ڕەسەن]ی ئایینەکە (مرجع في الدين) سەیر بکرێن، و ڕۆڵی سەرچەشنێک ( قدوة) بۆ موسڵمانان بڕەخسێنن[36]». تێڕوانینی نەتەوەیی بۆ ئوممه لە نووسینەکانی کەواکیبیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕوون دەبێتەوە کاتێک موسڵمانان بە ئومەم ( الأُمَم: بەشێوەی کۆ) پۆلێن دەکات[37]. کەواتە، ئەو دەبێژێت: «هیچ نەتەوەیەکی موسڵمان (الأمم الإسلامية )هێندەی عەرەبەکانی نیمچە دوورگە تامەزرۆی پاراستنی سەربەخۆیی و ئازادیی خۆی نییە[38]». کەواکیبی پێداگری دەکات کە زمانی عەرەبی تەنیا یەکەم زمانی تایبەتی (خصوص)ی یەک لەسەر سێی دانیشتوانی موسڵمان نییە، بەڵکوو باوترین (عموم) و دەوڵەمەندترین زمانه[39]. کەواکیبی لە بەرگریکردن لە مافی تایبەتی عەرەبەکان بۆ خەلافەت، سیفەتە نەتەوەیییە ”سەرتر “ەکانی عەرەب دەژمێرێت و پێداگری دەکات کە ئەوان «یەکەم ئوممە بوون کە بنەمای ڕاوێژکارییان پەیڕەو کردووە[40]». ئەو ئیدیعای ئەوە دەکات کە عەرەبەکان «باشترین ئوممەی ڕێنماییکراون لە ڕەچاوکردنی ئیشتراکیە[41](یەکسانیخوازی[42]) [و] «تامەزرۆترین ئوممەن لە ڕێزگرتن و وەفا بە پەیمانەکانیان[43]».

کەواکیبی لە ئیدیعای ئەوەی کە بەدیهێنانی ”پەیامی پێغەمبەرایەتی“و بووژانەوەی ئیسلام تەنیا لە ڕێگەی دووبارە دامەزراندنەوەی خەلافەتێکی عەرەبیەوە موومکینە ھیچ شک و دوودڵییەکی نەبوو[44]. ھەروەھا ئەو لە سەر ئەو باوەڕە بوو کە خەلیفەیەکی عەرەب تەنیا ڕێگەی ڕزگاریی عەرەبە[45]. بەم شێوەیە، کەواکیبی، شێعرێک لە شاعیری بەناوبانگی سەدەی ناوەڕاستی عەرەب موتەنەبی دەهێنێتەوە کە «خەڵک بۆ [هەر دەستکەوتێک] وابەستەی پاشاکانیانن و هەرگیز ڕزگارییەکی عەرەبی لە ژێر دەستی پاشا غەیرە عەرەبەکاندا ڕوو نادات[46]».

دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە کتێبەکەی کەواکیبی لە نێو بووژانەوەخوازە عەرەبە موسڵمانەکاندا زۆر بەناوبانگ بووە. ئەوەندە بەناوبانگ بوو کە سامی دەهان، یەکێک لە ژیاننامەنووسەکانی کەواکیبی، دەڵێت کە کتێبەکە «یان لەلایەن عەبدۆوە یان لەلایەن ڕەشید ڕەزا»وە کە دوو کەسایەتیی ناسراوی بووژانەوەخوازن پێداچوونەوەی بۆ کراوە[47]». لەلای کەواکیبی ئیسلام و عەرەب دوو شتی جیاییھەڵنەگرن. تەنیا عەرەبەکان دەیانتوانی ”داڕمانی شارستانییەتی ئیسلامی“ کە بەھۆی تورک و غەیرە عەرەبەکانەوە ڕووی دابوو بوەستێنن.

لە بنەڕەتدا بەرگریکردنی کەواکیبی لە شارستانیەتی ئیسلامی، شکۆمەندکردنی عەرەب بوو لە گەشەسەندنی ئەو شارستانییەتەدا. فەزیلەتەکانی ئیسلام- زمانەکەی، پێغەمبەرەکەی، نەزمی ئەخلاقی و سیاسی سەرەتایی- دەستکەوتی عەرەب بوون. بە بۆچوونی ئەو، داڕمانی ئیسلام بەهۆی کردوکاری تورکەکان و کەسانی دیکەی غەیرە عەرەبەوە بوو کە هێنایانە ناو ئوممەکەوە. ئەو تا ئەو ئاستەیش پڕکێشی کرد و پەشیمانی دەربڕی کە تورکەکان هەرگیز بە باشی ئیمانیان نەھێناوە. کەواکیبی داخوازی ئەوە دەکات کە عوسمانییەکان دەستبەرداری ئیدیعای ناڕەوایان بۆ خەلافەت بن و ئەو پۆستە بگەڕێننەوە بۆ خاوەن مافەکانی واتە عەرەبەکان[48].

گوتاری خەلافەت لە باقی جیهانی سوننەدا زیاتر لە بەرامبەری ئامادەییی کۆلۆنیالیزمەوە ھێزی دەگرت، هەر بۆیەش ئاستگەلێ لە هاودەنگی و یەکگرتوویی لەگەڵ عوسمانییەکانی دروست کرد. بەھەرحاڵ خەلافەت وەکوو چەمکێکی مۆنۆپۆلکراو بۆ عەرەب مایەوە[49]. بەم پێیە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدە و دەسپێکی سەدەی بیست، دەستەوداوێن بوون بە چەمکگەلێ وەکوو ئوممە و خەلافە لەنێو عەرەبەکان لە بەراوردی دیکەی جیھانی سووننەدا، کاریگەرییەکی زۆر زیاتری لەسەر ئێتنیسیتە ھەبووە. وەها رێبازێک بۆ ژیاندنەوەی ئەم دامەزراوە مێژوویییە، بە سەرکردایەتیی خەلافەتێکی عەرەبی، دەتوانێت هەندێک تیشکی ڕۆشنایی بخاتە سەر کاردانەوە تێکەڵاوەکانی ئەو کەسایەتی و گرووپە موسڵمانانەی وەک عەبدۆ، ڕەشید ڕەزا و وەهابییەکان لە دژی کۆلۆنیالیزمی ئەورووپی. ھەم عەرەبە بووژانەوەخوازەکان و ھەم عەرەبە ناسیۆنالیستەکان لە ترسی ئەوەی کە ئیدیعای ئەوان لاواز بکرێتەوە، تەنانەت ئەو کاتەی لەگەڵ عوسمانییەکان لە دژی ئیستعماری ئەورووپی ڕاوەستان، ھیچ مەیلێکیان نەبوو کە شەرعییەتێک بۆ خەلافەتی عوسمانی قایل بن[50].

هەڵەیە ئەگەر وا دابنێین کە موسڵمانان هەمیشە ئوممەتیان بە شێوەی یەکپارچە وێنا کردووە بە تایبەت دوای مردنی خەلیفەی چوارەم لە ساڵی ٦٥٦. لە ڕاستیدا، لە سەردەمی سەدەی ناوەڕاستدا موسڵمانان جڤاکەکەیان بەگشتی وەک جڤاکێکی سیاسی وێنا نەدەکرد[51]، ڕەنگە لەبەر ئەوەی تەنیا چەند دەیەیەکی خایاند دوای مردنی پێغەمبەر تا موسڵمانان بکەونە ژێر دوو یاسای سیاسیی ڕکابەرەوە – یەکێکیان ناوەندی لە مەدینە بوو و ئەوی دیکەیان لە دیمەشق. ئەمە سەرەتای نایەکگرتوویی و قەڵیشتێکی نەبڕاوە بوو لەنێو موسڵمانان کە هەرگیز کۆتایی نەدەهات و لە سەدەکانی دواتردا ڕەهەندی نوێتر و قەبارەیەکی زیاتری بە خۆوە گرت. لەوەش گرنگتر ناتەباییی موسڵمانان بە شێوەیەکی جیاواز ڕاڤە کراوە. تەنانەت فەرموودەکان (کۆ؛ تاک: فەرموودە، وتەی پێغەمبەر) بۆ پاساودانی ناکۆکییەکان (اختلاف) لەناو ئوممەتدا بەکار ھێنرا و لانی کەم لە ڕووی تیۆرییەوە، وەک نیعمەتێک (رحمة) لەلایەن خوداوە پاساوی بۆ ھێنراوە[52]. ئەم جۆرە ڕاڤانە[53] جیاواز بوون، لە ئینکاری پێویستی گشتی بە مەسەلەی دەوڵەتەوە تا شەرعیەتدان بە ناوچە سیاسییە ڕکابەرەکان هاوکات لە سەرانسەری کۆمەڵگادا. زۆرینەی سوننەکان بە ئامادەییەوە ئەو فەرموودەیەیان قبووڵ کردبوو کە بە توندی شەرعیەتی هەر دەوڵەتێک دوای چوار خەلیفەی یەکەم (ئەوانەی پێیان دەوترێت خولەفای ڕاشدین) ڕەت دەکاتەوە[54]. دواتر بەپێی هەمان فەرموودە، کۆمەڵگەی موسڵمانان لەلایەن پاشاکانی نابەکار یان نادادپەروەرەوە (عدود[55]) حوکم دەکرێن[56].

بیرۆکەکانی بووژانەوەی ئوممە و خیلافەتی ڕاستەقینە هاوکات بوون لەگەڵ سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم و ڕەوتی دژەکۆلۆنیالیزم لە جیهانی ئیسلامدا، ڕاستییەک کە زەمینەی مێژووییی هاوبەشی هەردوو ناسیۆنالیزمی عەرەبی و بووژانەوەی ئیسلامی ئاشکرا دەکات. لە دوو سەدەی ڕابردوودا، بووژانەوەخوازیی ئیسلامی یەکێک بووە لەو ڕێگایانەی کە موسڵمانانی مۆدێرن کەڵکەڵە و دڵەڕاوکێکانی خۆیانیان پێ فۆرموولە کردووە. بووژانەوەی ئیسلامی کە خۆی هەمەچەشنە، کاریگەری لە جۆرە جیاوازەکانی ئیتنۆ-ناسیۆنالیزم و جوگرافیا و فاکتەرە کۆدەقبەندییەکانی دیکەوە وەرگرتووە. هەر لە سەرەتاوە، بووژانەوەی ئیسلامی خۆی دەستەویەخەی ”حوکمڕانییەکی ئیسلامی ڕەسەن و بەھێز“ کردووە، بە تایبەت لە بەرامبەر هەڕەشەی کۆلۆنیالیزمدا. بەڵام ئەمە نەبووەتە بەرگر لەوەی کە ناسیۆنالیزم بە شێوەیەکی ئارام نەخزێتە ناو گوتاری بووژانەوەی ئیسلامی مۆدێرنەوە.

لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و بەرایی سەدەی بیستەم، عەرەبەکان زیاتر لە دیکەی موسڵمانان گوتاری خەلافەتیان ئیتنیسیزە[57] کرد. بە ھەر جۆر، شایانی ئاماژەیە کە لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامدا گوتاری خەلافەت ھەر چی دەھات زێدەتر لەگەڵ ناسیۆنالیزم تێکەڵاو دەبوو. ھەرەسھێنانی خەلافەتی عوسمانی لە ١٩٢٤ ئەو گەرایشە داشاریاوانەی لە نێو موسڵماناندا خستە ڕوو. لە کاتێکدا گرووپە جۆراوجۆرە ئیسلامییەکان تێ دەکۆشان گوتاری نۆستالژیکی خەلافەت زیندوو بکەنەوە، ھاوکاتیش پێشایەتییان بە سنوورە نەتەوەیییەکانی خۆیان وەکوو تەنیا ماڵی موومکینی خەلافەتی ئیسلامی دەدا[58]. پێشایەتیدانی ناسیۆنالیستی لەم جۆرە، بووە هۆی ئەوەی کە یەکەمین کۆنفڕانسی بووژانەوەی خەلافەت لە ساڵی ١٩٢٦ لە قاهیرە بەڕێوەچوو. لە کۆنفڕانسەکەدا «هەر شاندێکی بەشداربوو ویستوویەتی فەرمانڕەوای خۆی بکاتە خەلیفە[59]». بەم پێیە دامەزراندنی خەلافەت لە بنەڕەتدا گەردوونی و گشتگیر نییە. تەنانەت ئەگەر وەک بەجەستەکردنی ”دەوڵەتێکی ئیسلامی ڕاستەقینە“دەرکی پێ بکرێت، گرووپە ئیسلامییەکان بەگشتی دروستکردنی خەلافەتێکی موومکین لەناو فەزای نەتەوەییی ئێستا و ناوخۆی خۆیاندا وێنا دەکەن. گرنگە ئەوە لەبەرچاو بگیردرێت کە ئەم جۆرە گرووپانە چ بە بناژۆخواز یان چ بە ئیسلامخواز ناوزەد بکرێن، سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوەشیان لەناوخۆدا دەروونی کردۆتەوە.

ئیسلامیزم، ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی و دەوڵەت-نەتەوە

کردوکاری ئیسلامخوازەکان لەنێو سنووری دەوڵەت-نەتەوەدا و ئامانجی ستراتیژییان بۆ کۆنترۆڵکردنی پێکهاتەکانی دەوڵەت ناچاریان دەکات لە ئاستگەلێکی جۆراوجۆردا مامەڵە لەگەڵ ناسیۆنالیزم بکەن. بێگومان ئەگەر ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا وەک بابەتی سکۆلار تێگەیشتنی بۆ بکرێت، ئیسلامیزم ناسیۆنالیزم نییە. بەڵام ئەگەر ناسیۆنالیزم بتوانێت چەمکێکی داڕێژراو[60]بێت، وەک پارتا کاتەرجی[61] باسی لێ دەکات، ھەڵگری ئەوە بێت فۆرمە جۆراوجۆرەکانی دابونەریتە کولتوورییە خۆجێییەکان لە خۆ بگرێت، ئەوا پەیوەندییەکەی بە ناسیۆنالیزمەوە ئاڵۆزترە.

هەوڵە ئیسلامییەکان بۆ کارکردن لە ڕێگەی دەوڵەت-نەتەوەوە لە خۆیاندا زەمینەیەکن بۆ تێکەڵبوونی ئایین و سیاسەت و لەلایەن “بەرژەوەندیی نەتەوەیییەوە” قاڵب دەکرێتەوە. دەوڵەتی مۆدێرن نە بە تەواوی ئایینی لە فەزای گشتی لابردووە و نە لە سیاسەت پاکی کردۆتەوە، نە بێ تەفاوەت و بێلایەنە بەرامبەر بە ئایینەکان. دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن بەردەوام لایەنەکانی ئایین بەڕێوە دەبات، ھزراندنەوەی لەسەر دەکات، دووبارە پێناسەی دەکاتەوە و بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو لایەنەکانی ئایین لەخۆ دەگرێت یان وەلایان دەنێت. بەڵام مامەڵە و ھەڵسووکەوتی دەوڵەت لەگەڵ ئایین(ەکان) لە سنووری ڕژیمێکی یاسایی (ئەوەی سکۆلاریسمە) ڕوو دەدات، هەربۆیە  ڕاڤەی دەوڵەت بۆ ئایین لە ڕووی یاسایییەوە پێبەندکەرە. ئەگەر مرۆڤ چاوپۆشی لە ھەندێک لە ئایدیۆمە توندوتیژەکانی ئیسلامخوازەکان بکات، ئەوا تێبینی ئەوە دەکات کە هەردوو دەوڵەتی ئیسلامی و غەیرە ئیسلامی لە بەڕێوەبردنی ئایینەکاندا ستراتیژی هاوشێوە دەگرنەبەر. دەوڵەت چ ئیسلامی بێت چ ناسیۆنالیستی بە گشتی ڕاڤە ئایینیەکان بۆ خۆی پاوان دەکات. ئەمەش بە پشتگوێخستنی یان سزادانی ڕاستەوخۆی لێکدانەوەکانی چالاکە نادەوڵەتییەکان بۆ ئایین ئەنجام دەدرێت. کردەوەکانی دەوڵەت لە ئێران[62]، میسر[63]، سعوودیە، و تورکیا[64] لە سێ دەیەی ڕابردوودا شایەتگەلی بەرفراوانمان بۆ دەخەنە ڕوو.

ئیسلامخوازەکان دووبارە ڕاڤەی ئێسلام دەکەنەوە و لەنێو سنوورەکانی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکەن. نابێت کاریگەریی ئەم جۆرە پێداویستییە پاڕادایمییانە لەسەر ئەندێشەی ئایینی بە سووکی وەربگیرێت. ئەگەر ئیسلامخوازەکان ھەر وەکوو ئەوەی تا ئێستە وابوونە، لە ھزراندنەوەی دەوڵەت- نەتەوە وەکوو ”جۆری ئایدیال[65]“ی سیستەمی حکوومەتی مۆدێرن دەستەوسان ماونەتەوە، ئەوان تەنیا دەبنە یەکێکی دیکە لە بارمتەکانی ئەو شتەی مایکێل بیلیگ زیرەکانە ناوی ”ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی[66]“ لێ دەنێت[67]. (دەکرێت وەک پەسەندکردن و شکۆمەندکردنی بێئاگا لە دەوڵەت-نەتەوە بیر لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی بکرێتەوە بە واتایەکی تر، دەوڵەت-نەتەوە ‘بە شتێکی بەدیھی و ئاشکرا و بێ ئەملاو ئەولا وەرگیراوە). پاڵنەرەکانی ئیسلامییەکان لە بەشداریکردنیان لە سیاسەتی مۆدێرندا هەرچییەک بن، پرسیارێکی لاوەکییە. ئەوەی لێرەدا جێیی باسە، جیاییھەڵنەگری ڕوانگەی ئیسلامخوازەکان لەمەڕ بابەتی سیاسی لە دیکەی جۆرەکانی ھۆمۆناسیۆنالیزمە[68]. لە ئیسلامخوازیدا ھەر وەک چۆن لە شێوازەکانی تری ئەندێشەی مۆدێرندا، سنووری دەوڵەت هاوکات و ھاوتەریبە لەگەڵ سنووری میللەتدا. ئیسلامخوازێک بە خۆبەدەستەوەدانی یاسایی و نەتەوەیی یان جیابوونەوەی لە باقی ”ئۆممە“ی ئیسلام ڕازییە.

ئاساییبوونی ئەم جۆرە ململانێیانە مۆدێرن و ناسیۆنالیستییە. ئەگەر وەسفێکی لەو شێوەیە دروست بێت، ئەوا ئیسلامییەکان نە لە گەردوونێکی جیاوازدا دەژین و نە شێوازێکی ژیان خەیاڵ دەکەن یان بانگەشەی بۆ دەکەن کە بتوانێت لە دەرەوەی سنووری دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرندا جێگیر ببێت. بۆ ئیسلامخوازەکان وەک هاووڵاتییان پێناچێت قبووڵکردنی سنوورە نەتەوەیییەکان دووڕیان و تەنگەژە[69] پێک بهێنێت. هەر بۆیە موسوڵمانی شێعەی فارسیان لە ئێران بە شانازییەوە کرد بە مەرجێکی دەستوور بۆ ئەوەی سەرۆکەکەیان لەنێوان شتەکانی تردا هاووڵاتییەکی نێرینەی لەدایکبووی ئێران بێت و شێعەیەکی بە ڕەچەڵەک ئێرانی بێت(ایرانی الأصل)[70]. واقیعێکی لەو جۆرە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئیسلامییەک دەبێ هەر وەک هاوتا مەسیحییەکان یان جوولەکەکانی بە ”هۆمۆناسیۆنالیست“ هەژمار بکرێت. لەمەیش زیادتر، بە وتەی بالیبار، ”سنووری دەرەکیی دەوڵەت“ دەبێت بە ”سنووری ناوەکی“ شارۆمەند بگۆڕدرێت[71]، ھەروەھا کە واقیعی پەتی، ژیان لە نێو پاڕادایمی ناسیۆنالیستی، پێوێست دەکات.

زۆر کەس دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) وەک نائاسایییەکی موومکین[72] و وەک گرووپێک کە لە کاریگەریی ناسیۆنالیزم بە دوور ماوە، دەڕوانن. بەڵام چەند فاکتەرێک هەن دەریدەخەن کە پێچەوانەی ئەوە ڕاستە، بەو پێیەی ١) داعش لە بنەڕەتدا کاردانەوەیەکی سوننە-عەرەبە (لێرەدا هێڵکارییەکە گرنگە) بەرامبەر بەو گۆڕانکارییانەی کە لە دوو دەیەی ڕابردوودا لە عێراق و سوریا ڕوویانداوە. ٢) ڕیتۆریکی بەڕواڵەت جیھانی داعش تەنیا دەبێت وەکوو ئامرازێک بۆ ڕاکێشانی چەکدارە موسڵمانەکان لە سەرانسەری جیهاندا بۆ ناو داعیش سەیر بکرێت. ڕیتۆریکی داعیش پێویستیەکی ئایدیۆلۆژیک نییە. پێش پاڵپشتی ئاسمانی ئەمریکا لە کورد لە ساڵی ٢٠١٤، داعیش خۆی لە عەمەلیاتی دەرەوەی عێراق و شام بەدوور گرتبوو. ٣) هه‌رچه‌نده‌، گرووپه‌ جیاوازه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی عێراق و سووریا بانگەشەی ئه‌وه‌یان كردووه‌ كه‌ به‌شێكن له‌ داعش، به‌ڵام زۆرجار هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی راسته‌وخۆیان له‌گه‌ڵ داعیشدا نییه ‌ بەڵکوو تەنیا ئیلهامیان لە کارەکانی داعیش وەرگرتووە. ٤) زمانی عەرەبی میدیای فەرمی داعیشە و لە خۆتێگەیشتنی خۆیدا جێگەیەکی سەرەکی هەیە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە تایبەتمەندی نەتەوەیی ھەیە.٥) ھەروەھا، هیچ غەیرە عەرەبێک نابینن کە شایستەی داگیرکردنی ئەو پێگە خەیاڵییەی خەلافەتە بێت. هەر هەڵبژاردنی ئەبوبەکر بەغدادی بەو باوەڕەوە ڕووی دا کە ئەو بەغدادی- عەباسییە (واتە قوڕەیشی نەسەبە). ٦) دوژمنایەتیی داعیش لەگەڵ کوردەکانی سووریا زۆر جار لە ڕێگەی دەربڕینی ئیتنۆ-ناسیۆنالیستییەوە پیشان دەدرا.

ھەروەھا کە پێشتر ئاماژەم پێدا ئیسلامخوازەکان بە سنوورەکانی دەوڵەت نەتەوە ڕەزایەت دەدەن. بەگشتی، جگە لە هەندێک ڕیتۆریک سەبارەت بە ڕۆڵی کۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوا لە سەپاندنی سنوورە جوگرافییەکانی ھەنووکە، هیچ ئەدەبیاتێکی ئیسلامخوازانەی بەرچاو نییە کە ئاماژە بەوە بکات کە ڕەنگە دەروونی کردنەوەی سنوورە نەتەوەیییەکان کێشەیەک بۆ پەرستنی ئایینی موسڵمانان پێک بهێنێت. سەلماندن و پەسەندکردنی ھێدی ھێدی سنوورە قەومی نەتەوەیییەکان لە جیھانی ئیسلامدا و دووبارە و چەندبارەبوونەوەی قسە ناسیۆنالیستییەکان ئەم ڕاستینە پیشان دەدات[73]. موسڵمان، جا چ نەریتخواز بێت یان ئیسلامخواز، بە پێویست خۆی بە بێ ئایین نابینێت کاتێک سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوە دەروونی دەکاتەوە. ئەم جۆرە تاکانە خۆیان وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی باوەڕمەندان وێنا ناکەن کە بەهۆی سنوورە نەخوازراوەکانی ئیتنۆنەتەوەیی لە یەکتر جیاکراونەتەوە[74].

لە چەند دەیەی ڕابردوودا لە هەندێک وڵاتدا کۆنترۆڵی دەسەڵاتی دەوڵەتی لە دەستی ئیسلامخوازاندایە. ئەم دەرفەتە لە هەندێک حاڵەتدا توانای نیشاندانی جێگرەوەیەک بۆ دەوڵەت-نەتەوەی ڕەخساندووە. بەڵام ئیسلامخوازی نەک هەر فۆرمێکی بەدیل لە حوکمڕانیی نەخستووەتە ڕوو؛ بە ئاشکرا بێتوانا بووە لە نیشاندانی جیاوازییەکی بنەڕەتی لە شێوازەکانی حوکمڕانی مۆدێرن. ئیسلامخوازەکان لە کاتی دەسەڵاتدا هەوڵیان داوە یاساکانی نەتەوەکانیان ئاییندارتر بکەن و لەگەڵ ئەوەشدا بە تەواوی شکستیان هێناوە لە فایەق بوون یان ئاڵێنگاری قەومپەرەستی باڵادەست لەناو چوارچێوەی نەتەوەییی خۆیاندا. بۆ نموونە ڕێژیمی ئێران یان حکوومەتی ئیسلامیستی تورکی نەک هەر وەک دەوڵەتێکی فارس یان تورک کار دەکەن، بەڵکوو لە بنەڕەتدا لە بەرامبەر نواندنەوە سیاسی، کولتووری و زمانەوانییەکانی ئەتنیکەکانی ناو ئەو نەتەوە نالێبوردەن.

ئیسلامخوازەکان کاتێک لە دەسەڵاتدا دەبن، سیاسەتی ناسیۆنالیستی کۆنەپارێزانە بەرهەم دەهێننەوە. سەرەڕای ئەوەش، بەپێچەوانەی دروشمە ئاینییە گەردوونی و دژە ڕۆژئاوایییەکانیان، هەڵوێستە سیاسییەکانی ئیسلامییەکان بە قووڵی ناسیۆنالیستین. سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتە ئیسلامییەکان وەک هەر دەوڵەت نەتەوەیەکی دیکە، بەو شتە دیاری دەکرێت کە زۆربەی جار بە “بەرژەوەندی نەتەوەیی” پێناسە دەکرێت. بۆ نموونە هەردوو ڕژێمی ئێران و گرووپە ئیسلامییە عەرەبییەکان هەڵوێستگەلێکی دژیەک و یەکناکۆکیان لەسەر زۆرێک لە پرسە کارەساتبارەکان گرتەتە بەر کە بە سیاسەتی ناوچەیی خۆیانەوە فۆرمڕێژ کراون نەک پەیوەندییە ئیسلامییە گەورەکان. بۆ نموونە کۆمەڵکوژی ئەندامانی ئیخوان موسلمین و خەڵکی مەدەنی بێ بەرگری لە حەما[75]، پەیوەندیی دۆستانەی نێوان ئێران و سووریای کەم نەکردەووە ھیچ؛ بەڵکوو بەهێزی کردن. شەڕە جینۆسایدییەکان لە باڵکان و پشتیوانی ڕاستەوخۆی ڕووسیا لە ڕژێمی سلۆبۆدان میلۆشێڤیچ لە ساڵانی نەوەدەکاندا پەیوەندیی دیپلۆماسی نێوان ڕەخنەکانی ئێران لە سیاسەتی دەرەوەی ڕووسیای نەپچڕاند. هەروەها سەرکوتکردنی توندوتیژانەی چین بۆ سەر دانیشتووە موسڵمانەکانی ئەوەندە گرنگ نەبوو کە میدیای دەوڵەتی لە ئێراندا هیچ ڕووماڵێکی لێ بکات[76]. کاتێک کە باس لە موسڵمانان لە دەرەوەی سنووری نەتەوەی خۆیان دەکرێت، ئەم دەوڵەتانە یان کەمتەرخەم و بێ­خەیاڵ دەمێننەوە یان ئەو جۆرە پرسانە کە تایبەتن بە پێداویستییەکانی ھەرڕۆژەی بەرژەوەندییە نەتەوەیییەکانی خۆیان چارەسەر دەکەن.

خاڵی سەرەکیی ئەوەیە کە تێگەیشتنی موسڵمانان لە ئیسلام، کتومت لەژێر کاریگەریی ناسیۆنالیزمی مۆدێرن و خواستی کۆنترۆڵکردنی دەوڵەتدایە. لێرەدا دەمانھەوێت ئاماژە بەوە بکەین کە ئەوانیش دەوڵەت نەتەوەیان وەک ”جۆری ئایدیال“ دەروونی کردۆتەوە. تەنیا لەم چوارچێوەیەدا دەتوانرێت قسەکانی حەسەن ئەلبەننا مانای ھەبێت کاتێک دەڵێت «ئەگەر مەبەستیان لە ”نیشتمانپەروەری“ بەهێزکردنی ئەو پەیوەندییانە بێت کە تاکەکان لەناو وڵاتێکی دیاریکراودا یەک دەخەن و ڕێگەیەکیان نیشان بدات کە ئەو پەیوەندییانە بۆ بەرژەوەندییەکانیان بەھێز بکەن، ئەوا ئێمەش لەسەر ئەم بابەتە لەگەڵیان هاوڕاین. چونکە ئیسلام ئەمە بە ئەرکێکی ئایینی پێویست دەزانێت[77]».

سەیرکردنی نیشتمانپەروەری وەک ئەرکێکی ئیسلامی لە خۆیدا، ئاماژەیە بۆ تێکەڵبوونی ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم لە بنیاتنانەوەی بیری ئیسلامی مۆدێرن. ڕەنگە لەوەش گرنگتر گونجاندنی نەخوازراوی شێوازە مۆدێرنەکانی وەسفکردنی نەتەوە لەلایەن کەسانی وەک ئەلبەننا بێت، چونکە ئاماژە بەوە دەکات کە “ئیسلامخوازەکان” ناسنامەی نەتەوەیی لە باوەش دەگرن. کاتێک ڕادەی کاریگەریی ناسیۆنالیزم لەسەر ئیسلامخوازەکان وەک ئەلبەننا دەبینین دەتوانین تێی بگەین کە بۆچوونەکانی لەگەڵ بۆچوونەکانی محەمەد ئیقبال بەراورد بکرێت- کە ئەوانی دیکەیان، غەیرە موسڵمانەکان بوون[78]. ئیقبال دەڵێت «ئەو هەستی نیشتمانپەروەرییەی کە بیرۆکەی نەتەوەیی دەیورووژێنێت، جۆرێکە لە بەخوداکردنی شتێکی ماددی و بە تەواوەتی دژایەتی جەوهەری ئیسلام دەکات کە وەک ناڕەزایەتییەک لە دژی هەموو فۆرمەکانی ورد و درشتی بتپەرستی دەردەکەوێت[79]».

ئەنجام

ناسنامەی نەتەوەیی ڕێگەیەکی تایبەتە بۆ ئیرجاع یان وێناکردنی نەتەوەیەک. بە وتەی بیلیگ: «هەبوونی ناسنامەیەکی نەتەوەیی، خاوەندارێتی شێوازەکانی قسەکردنە لەسەر نەتەوایەتی[80]». هەبوونی شێوازی لێدوان لەسەر نەتەوایەتی دیاردەیەکی مۆدێرنە. وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بکەری ئایینی مۆدێرنیش مەیلی ئەوەی هەیە کە میللەت وەک دیاردەیەکی خۆئاشکرا و بەدیھی هەست پێ بکات؛ چونکە بکەری ئایینی لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکات، ئەو مەیلی ئەوەی هەیە هۆشیاریی ئایینی خۆی لەگەڵ هۆشیاریی ناسیۆنالیزمدا یەک بخات. کەوایە چونکە پاردایمی ناسیۆنالیزم کۆدەقێک بۆ ھزراندنەوەی ئایین پێک دەھێنێت کاریگەری لەسەر ڕاڤەی دووبارەی ئایین و ڕەنگڕێژکردنی دادەنێت. پاشخانی نەتەوەیی و کۆدەقی ناسیۆنالیستی/فەرهەنگی، تێگەیشتنی مۆدێرنی موسڵمانان لە ئیسلام لە قاڵب دەدەن. لە زۆر ڕووەوە، لێکدانەوەی ئایینی لە کۆمەڵگە جیاوازە ئیسلامییەکاندا لەگەڵ سنوورە نەتەوەیییە”وێناکراوەکان”دا یەک دەگڕێتەوە. هەم موسڵمانە نەریتییەکان و هەم ئیسلامخوازەکان دەوڵەتە نەتەوەیییەکانی ئێستایان وەک شتێکی دیاریکراو و بەدیھی وەردەگرن و سنوور و مێژووی ئایینیی خۆیان دەکێشنەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ مێژووی نەتەوەدا بگونجێت.

خولیای ئیسلامیزم بۆ دەسەڵاتی دەوڵەت، دەلالەتە لەسەر دەروونی کردنی سنوورە نەتەوەیییەکان لەلایەن ئیسلامخوازەکانەوە و کاریگەریی گشتیی ناسیۆنالیزم لەسەر بیری سیاسی موسڵمانانی مۆدێرن. ئیسلامخوازەکان کاتێک لە دەسەڵاتدا دەبن، لەبەر ئەوەی بەرژەوەندیی ھەرڕۆژەیی دەوڵەت پێداویستی دەکات، ناچار دەبن واز لە بەشێکی زۆری ئایدیالە بەرز و “گەردوونییە”کانیان بهێنن. ئیسلامخوازە مۆدێرنەکان لەگەڵ خودی دەوڵەت-نەتەوە کێشەیان نییە بەڵکوو لەگەڵ ڕێساکان و سیاسەتە تایبەتەکانی دەوڵەت کێشەیان ھەیە. لای ئیسلامخوازەکان هێشتا سروشتی دەوڵەتی مۆدێرن بیرلێنەکراوەیە و وەک شتێکی بەدیھی وەرگیراوە. ئیسلامییەکان دەوڵەتی مۆدێرن وەک بکەری سەرەکی بۆ گۆڕانکاری و کۆنترۆڵکردن و جێبەجێکردنی سیاسەت و بەرنامە کۆنەپارێزانەترەکانیان دەڕوانن. کەوایە بووژانەوەخوازیی مۆدێرنی ئیسلامی سەرەڕای فۆرمە جۆراوجۆرەکانی، بە شێوەیەکی تایبەت خۆجێیین و لەنێو سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوەدا دەمێننەوە.

سەرچاوەکان

66 Billig, 1995: 8

Ammara Muhammad. Abd al-Rahaman al-Kawakibi: The Martyr of Islam and Freedom. (Cairo: Dar Al Shuruq, 1988)

‘Abduh, Muhammad. Al-Islam Wa Al-Nasraniyya/ Islam and Christianity Cairo: al-Manar, 1323/1905.

‘Enayat, Hamid. Seyri Dar Andishay-E Siyasi-Ye Arab/ a Glimpse at Arabic Political Thought Tehran: Sherkat-e Sohami-ye Kitabha-ye Jibi, 2536.

Al-Aqqad, Abbas Mahmud. ‘Abd Al-Rahman Al-Kawakibi Beirut: Dar al-Kitab al-‘Arabi, 1969.

Al-Azmeh, Aziz. Islams and Modernities. Phronesis. London; New York: Verso, 1993.

al-Banna, Hasan. “Our Message.” http://www.ymsite.com/books/our_message/index.htm. Last visited: 10/01/2016.

al-Kawakibi, ‘Abd al-Rahman. Um Al-Qura. Cairo: al-Azhar, 1931.

Asad, Talal. Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity. Cultural Memory in the Present. Stanford, Calif.: Stanford University Press, 2003.

———. Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993.

Balibar, Etienne, and Immanuel Maurice Wallerstein. Race, Nation, Class: Ambiguous Identities. London England; New York: Verso, 1991.

Barker, Philip W. Religious Nationalism in Modern Europe: If God Be for Us. Routledge Studies in Nationalism and Ethnicity. London; New York: Routledge, 2009. Soleimani, Kamal Journal of Humanities and Cultural Studies R&D

Bazargan, Mehdi. Inqilab-E Iran Dar Do Harakat/ the Iranian Revolution in Two Opposing Directions Tehran: Mazaheri, 1983.

Billig, Michael. Banal Nationalism. London; Thousand Oaks, Calif.: Sage, 1995.

Chatterjee, Partha. The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories. Oxford India Paperbacks. Delhi; New York: Oxford University Press, 1995.

Cleveland, William L. A History of the Modern Middle East 2nd ed. Boulder, Colo.: Westview Press, 2000.

The Constitution of the Islamic Republic of Iran. http://www.roshd.ir/Portals/0/KarAfarini/PDFs/rules/ghanoone_asasy.pdf.

Devji, Faisal. Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea. Cambridge: Harvard University Press, 2013.

Ewing, Katherine Pratt. Arguing Sainthood: Modernity, Psychoanalysis, and Islam. Durham and London: Duke University Press, 2006.

Green, Garrett. Theology, Hermeneutics, and Imagination: The Crisis of Interpretation at the End of Modernity. Cambridge, U.K.; New York, NY: Cambridge University Press, 2000.

Haddad, Mahmoud. ” Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashīd Riḍā’s Ideas on the Caliphate.” Journal of the American Oriental Society 117, no. 2 (Apr. – Jun. 1997): 253-77.

Iqbal, Muhammad. Armaghan-E Hijaz 1938. http://www.allamaiqbal.com/.

———. The Reconstruction of Religious Thought in Islam. California: Stanford University Press, 1930.

———. Rumuz-E Bekhudi Translated by Iqbal Academy Pakistan. Iqbal Academy, 1918.

———. Stray Reflections Iqbal Academy, 1910.

Karpat, Kemal H. The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State. Studies in Middle Eastern History. Boston, MA: Brill, 2001.

Khalid, Adeeb. “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses.” In Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, edited by Elisabeth Özdalga, xvii, 348 p. London; New York: RoutledgeCurzon, 2005.

Qutb, Sayyid. The Islamic Concepts and Its Characteristics. Indianapolis IN, USA: American Trust Publications, 1991.

———. Milestones. 1st ed. Karachi: International Islamic Publishers, 1981.

Soleimani, Kamal. Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926. New York: Palgrave, 2016.

Rippin, Andrew, and Jan Knappert. Textual Sources for the Study of Islam. Textual Sources for the Study of Religion. Manchester Greater Manchester: Manchester University Press, 1986.

Taves, Ann. Religious Experience Reconsidered: A Building Block Approach to the Study of Religion and Other Special Things. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009.

سەرچاوە:  Journal of Humanities and Cultural Studies

[1] .  یەکەم سەرۆکوەزیرانی دوای شۆڕشی ١٩٧٩، مێهدی بازەرگان، انقلاب ایران در دو حرکت/ شۆڕشی ئێران لە دوو ئاراستەدا(تاران: مەزاهیری، ١٩٨٣)، ٧٥.

[2] . Garrett Green, Theology, Hermeneutics, and Imagination : The Crisis of Interpretation at the End of Modernity (Cambridge, U.K. ; New York, NY: Cambridge University Press, 2000), 151.  

[3]. ئیسلام یان ئیمانی ئایینی.

[4] . محەمەد ئێقباڵ، ارمغان حجاز، (1938)، http://www.allamaiqbal.com دوایین سەردانکردن: 10/01/2016

[5] .  Partha Chatterjee, The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories, Oxford India Paperbacks (Delhi ; New York: Oxford University Press, 1995), xi.  

[6] . universalist.

[7] .context

[8] . temporal specificity.

[9] .  rethinking.

[10]. بۆ زانیاری زیاتر لەسەر ئەم بابەتە بڕوانە:

 Kamal Soleimani, Islam and Competing Nationalism in the Middle East, 1876-1926. (New York: Palgrave, 2016). 

[11] . Abd al-Rahman al-Kawakibi, Umm al-Qura (Cairo: al-Azhar, 1931) 196-97.  

[12] . self-evident

[13] . بڕوانە Michael Billig, Banal Nationalism. (London ; Thousand Oaks, Calif.: Sage, 1995).  

[14] . بۆ باسی ڕۆشنگەرانە لەسەر ئەم مژارە بڕوانە ھەمان سەرچاوەی پێشوو. 

[15] . السیدی بە گێڕانەوە لە کتێبی ”التشريع وسنّ القوانين في الدولة الإسلامية، دار النهضة العربية 1992، 46-55.

[16] . بڕواننە : Sayyid Qutb, Milestones, 1st ed. (Karachi: International Islamic Publishers, 1981ھەروەھا, The Islamic Concept and Its Characteristics (Indianapolis IN, USA: American Trust Publications, 1991). 

[17] .  Aziz al-Azmeh, Islams and Modernities, Phronesis (London ; New York: Verso, 1993), 1.  

[18] .بە گێڕانەوە لە Ann Taves, Religious Experience Reconsidered: A Building Block Approach to the Study of Religion and Other Special Things (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009), 23. 

[19] . Talal Asad, Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity, Cultural Memory in the Present (Stanford: Stanford University Press, 2003), 199. 

[20] . Ibid., 195.

[21] . Ibid. 

[22] . Ibid., 196-98. 

[23] . Ibid., 197. 

[24] . Ibid., 197. 

[25] . Katherine Pratt Ewing, Arguing Sainthood: Modernity, Psychoanalysis, and Islam (Durham and London: Duke University Press, 2006). 

[26] . Andrew Rippin and Jan Knappert, Textual Sources for the Study of Islam, Textual Sources for the Study of Religion (Manchester Greater Manchester: Manchester University Press, 1986), 30. Emphasis added 

[27] . تەنانەت محەمەد ئیقبالیش ھەرەسھێنان( انحطاط)ی جیهانی ئيسلام قبووڵ دەکات. یەکێک لە شێعرەکانی بە ناونیشانی “لە سەردەمی ھەرەسھێنان، تەقلید باشترە لە ئیجتیهاد”، دەڵێت:

سەردەمی ئێستا چەندین ئاژاوەی لەژێر سەریدا شاردۆتەوە

لە ژێر سەریدا؛ میزاجی نائارامییەکەی

کۆمەڵگا بەرەو تێکچوون و نابوودییە

لە گەلانی کۆن لەم سەردەمە مۆدێرنانەدا

لەسەرلێشێواویدان؛ لقی ژیان بێ شەوق و تەڕایی لێھاتووە

…

سەقامگیری لە تەقڵیددایە

ڕێگەی باوباپیرانت بگرە بەر چونکا لەوێدا یەکانگیری و یەکگرتوویی ھەیە

ئارامش و ھێوری لە تەقلیددایە

لە کاتی پاییزدا ئە بێ بەھرە لە گەڵا و میوە

لە دار دامەبڕە بە ھیوای بەھار

Muhammad Iqbal, Rumuz-I Bekhudi trans. Iqbal Academy Pakistan (Iqbal Academy, 1918. http://www.allamaiqbal.com/ last visited: 10/01/2016). 

پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئیقباڵ ئەو شیعرەی سەرەوەی لە ساڵی ١٩١٨ نووسیوە، لە بەرهەمەکانی دواتردا پێناچێت زۆر گرینگایەتی بە تەقلید بدات. بۆ نموونە ئیقبال لە بەرهەمەکەیدا لە ساڵی ١٩٣٠دا دەڵێت «ڕێزگرتنێکی درۆینە بۆ مێژووی ڕابردوو و زیندووبوونەوەی دەستکردی هیچ چارەسەرێک بۆ زەواڵی گەلێک پێکناهێنێت».( داکۆکی زیادکراوە) بڕوانە The Reconstruction of Religious Thought in Islam (Califoria: Stanford University Press, 2012), 203. 

[28] .Muhammad ‘Ammara. Abd al-Rahaman al-Kawakibi: The Martyr of Islam and Freedom. (Cairo: Dar Al Shuruq, 1988) .

[29] . Hamid ‘Enayat, Seyri Dar Andishay-E Siyasi-Ye Arab/ A Glimpse at Arabic Political Thought (Tehran: Sherkat-e Sohami-ye Kitabha-ye Jibi, 2536), 149. 

[30] . Ibid. 

[31]. محمد عبده، الإسلام و النصرانية، قاهرة، المنار، 1905، 123.

[32] . بڕوانە Mahmoud Haddad, ” Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashīd Riḍā’s Ideas on the Caliphate ” Journal of the American Oriental Society 117, no. 2 (Apr. – Jun., 1997). Also

ھەروەھا، عبدالرحمن الکواکبی، ‌أم القری، قاھرة، الأزهر، 1931 .

[33] .Hasan al-Banna, “Our Message,” http://www.ymsite.com/books/our_message/index.htm. Last visited 10/01/2015. 

[34] . ئەسەد دان بەوەدا دەنێت کە ئوممه دەتوانێت بە مانای “گەلێک” بێت (Formations of the Secular: ١٩٧). بەڵام ئەم دەستەواژەیە شتێکی زیاتری هەیە لەوەی کە ئەسەد پێی دەڵێت “هەستی ‘گەلێک’- ‘کۆمەڵێک’ لە قورئاندا” (هەمان سەرچاوە). لە قورئاندا، لە کاتێکدا کۆمەڵگەی موسڵمانان وەک ئوممە سەیر دەکرێت، ئیبراهیمیش بە هەمان شێوە- مرۆڤێکی تاکە بە ئوممە دادەنرێت (٢/١٤٣؛ ٢١/٩٢؛ ٢٣/٥٢). بە هەمان شێوە، کۆمەڵەیەکی بچووک لە جوولەکەکان و لە مەسیحییەکان [(3/104؛ 7/159؛ 3/113) بە پێچەوانەی کۆمەڵگاکانی خۆیان بەگشتی]، ئەوانیش بە دەستەواژەی ئوممە دیاری دەکرێن. قورئان هەندێک جار ئەم دەستەواژەیە بەکار دەهێنێت بۆ وەسفکردنی نەریتێکی ئایینی (٧/١٥٩)، هەندێک جاریش بۆ کۆمەڵێک کە لە نکۆڵیکەر و پشتگیریکەرانی پەیامێکی خودایی تازە ناسێنراو پێکدێت (٣/١١٣). ھەروەھا قۆناغێکی سەرەتایی ژیانی مرۆڤایەتی- گوایە ھاوشێوەیی بەکۆمەڵە- وەک ئوممەیەکی یەکگرتوو وەسف دەکرێت (أمة واحدة، ٤٣/٢٢ و ٢٣).

[35] .بۆ زانیاری زیاتر لەم بارەوە بڕوانە بەشی سێھەم.

[36] . الکواکبی، ‌‌‌أم القری، 196و197.

[37] . الأُمَم: کۆیە و تاکەکەی دەبێت بە ” ‌أمّة“.

[38] . الکواکبي، أم القری، 195.

[39] . Ibid. 

[40] . Ibid, 196. 

[41] . دەستەواژەی  الإشتراکية، بەگشتی بۆ واتای سۆسیالیزم بەکاردێت. بەڵام لێرەدا وێدەچێت یەکسانیخوازی ئەو شتە بێت کە ئەلکاواکیبی مەبەستیەتی.

[42] . الکواکبي، أم القری، 196.

[43] . Ibid. 

[44] . Ibid., 150-51. 

[45] . Ibid. 

[46] . Ibid., 151 

[47] .عباس محمود العقاد، عبدالرحمن الکواکبی، بیروت، دارالکتب العربية، 1969، 81.

[48] . William L. Cleveland, A History of the Modern Middle East 2nd ed. (Boulder, Colo.: Westview Press, 2000), 126. 

[49] . بڕوانە، العقاد، عبدالرحمن الکواکبی.

[50] . Ibid., 75. 

[51] . Talal Asad, Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993), 197. 

[52] . تا ئێستاش گفتوگۆ لەنێوان پیاوانی ئایینی موسڵمانان لەسەر ئەم فەرموودەیە بەردەوامە. سەیری،http://www.ebnmaryam.com/vb/t32140.html بکە. دوایین سەردانکردن:10/01/2016.

[53] . بڕوانە Soleimani (2016)  .

[54] . بڕوانە Soleimani (2016)  .

[55] . عدود، لە ڕیشەی ”عدّ“ مانای حەرفییەکەی بە واتای گازگرتن یان گرتنی شتێک بە هێزی ددان دێت.

[56] . گەورەکانی سوونەی ئەھلی فەرموودە وەک (ترمذی و نیسایی) ئەم فەرموودەیەیان نەقڵ کردووە. بڕوانە، http://www.dd-sunnah.net/forum/showthread.php?t=5679. دوایین سەردانکردن: 10/01/ 2016.

[57] . ethnicized.

[58] . بۆ پرسیاری ئەوەی کە چۆن موومکینە ناسیۆنالیزم لە بزووتنەوەی خەلافەتدا لە نێوان موسڵمانانی باشووری ئاسیادا جێی ببێتەوە، تمیشای ئەدیب خالید بکەن، ” “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses,”  پان-ئیسلامیزم لە پراکتیکدا: ڕیتۆریکی یەکێتی موسڵمانان و بەکارهێنانەکانی”، لە کتێبی کۆمەڵگەی عوسمانیی دوایین: میراتی فیکری،. Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, ed. Elisabeth Özdalga (London ; New York: RoutledgeCurzon, 2005). 

[59] . Kemal H. Karpat, The Politicization of Islam : Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State, Studies in Middle Eastern History (Boston, MA: Brill, 2001), 257. 

[60] . derivative concept.

[61] . Partha Chatterjee.

[62] . گوشاری بەردەوامی دەوڵەتی ئێران بۆ سەر چالاکە ئایینییە جیاوازەکان کە سەرەکیترینیان مەراجعی شیعە (یان ئایەتوڵڵا گەورەکان) بوون، بەڵگەی ئەم ڕاستییە حاشاهەڵنەگرە لە ئیرادەی دەوڵەت بۆ قۆرخکردنی ڕاڤەی ئایینی بۆ ئایین.

[63] . چیرۆکی بەسەرھاتیی نەسر حامید ئەبوزەید و نەوال سەعداوی نموونەی مامەڵەی دەوڵەتی سکۆلارن لەگەڵ ڕاڤە نەخوازراوەکانی ئیسلام.

[64] . ڕەنگە سیاسەتی باڵاپۆش لە تورکیادا زیاتر لە هەموو شتێک پەردە لەسەر بێلایەن نەبوونی دەوڵەتی ”سکۆلار“بەرامبەر بە ئایین لابدات. بەدرێژایی ئەو مشتومڕە بەردەوامانەی سەبارەت بە باڵاپۆشی لە تورکیادا هەبوو، دەوڵەت بەبێ سنوور و بەردەوام ئیسلامی بوونی پەردەپۆشی خستە ژێر پرسیارەوە. دەوڵەت لایەنێکی مشتومڕەکەی گرتە بەر، نەک لەبەر بەرگریکردن لە سکۆلاریزم، بەڵکوو بۆ ھاندانی باڵاپۆش  بە شتێکی نائیسلامی. دەوڵەتی تورک بە ئاشکرا هانی زانایانی ئیسلامیی لایەنگری دەوڵەتی دەدا و پاڵپشتییان دەکرد بۆ ئەوەی پرسیار لە ئایینداری پەردەپۆش بکەن.

[65] . ideal type

[66]. Banal nationalism

[67] . Billig, 1996. 

[68] . مرۆڤی نەتەوەخواز.

[69] . dilemma.

[70] . بڕوانە، مادەی ١١٥ی دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران، ٢٠١٨. http://www.roshd.ir/Portals/0/KarAfarini/PDFs/rules/ghanoone_asasy.pdf. Last visited: 10/01/2016. 

[71] . Etienne Balibar and Immanuel Maurice Wallerstein, Race, Nation, Class : Ambiguous Identities (London England; New York: Verso, 1991), 95. 

[72] . possible anomaly

[73] . جگە لە حزبی ئیخوان موسلمین و بەعس لە عێراق، هیچ دەوڵەتێکی عەرەبی ئاماژە بە ناوچەی عەرەبی لە ئێران ناکات وەک خاکی عەرەبی داگیرکراو. لە ئەدەبیاتی سیاسی ئیخوان موسلمیندا، ئەم ناوچەیە بە ”عەرەبیستانی داگیرکراو“یان ”عربستان المحتلة“ وەسف کراوە. (دەستەواژەی موحتەل بەزۆری لەلایەن عەرەبە ناسیۆنالیستەکانەوە لە ئاماژەکردنیان بۆ فەلەستین بەکار دێت.) بڕوانە، http://www.ikhwanwiki.com/index.php. دوایین سەردان: 10/01/ 2016. بێگومان ئیخوان موسلمین (لخوان المسلمین) لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا پەیوەندییەکی زۆر ئاڵۆزی لەگەڵ ڕێژیمی ئێراندا هەبووە. ئەم نموونەیە بۆ ئەوە هاتووە کە چۆن سنوورە نەتەوەیی و ئایینییەکان دەتوانن بە شێوەیەکی ئاسایی لە ئەدەبیاتی بەرهەمهێنانی گروپە ئیسلامییەکان ئامادەیی ھەبێت. ناسیۆنالیزمی بەجەستەکراو لەم ئاماژانەدا کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە کە پشتیوانیی ئیخوان موسلیمین (سوننە) لە عەرەبە شیعەکان لە ئێراندا لەگەڵ گرینگی نەدان بە چارەنووسی زۆرینەی سوننە کوردەکان بەراورد بکرێت.

[74]. بۆ باسێکی سەرنجڕاکێش لەسەر یەکگرتنی سنوورە ئایینییەکان و نەتەوەیییەکان، بڕوانە :

W. Barker, Religious Nationalism in Modern Europe: If God Be for Us ناسیۆنالیزمی ئایینی لە ئەورووپای مۆدێرن: ئەگەر خودا بۆ ئێمە بێت،, Routledge Studies in Nationalism and Ethnicity (London; New York: Routledge, 2009). 

[75] . کۆمەڵکوژی حەما لە مانگی فێبریوەری ساڵی ١٩٨٢ روویدا، کاتێک سوپای سووریا بە فەرمانی حافز ئەسەد سەرۆکی ئەو وڵاتە، عەمەڵیاتی زەوی سووتاوی بۆ سەر شارۆچکەکە ئەنجامدا. ململانێی ئێستای سووریا و هاوپەیمانێتییە پەیوەندیدارەکان، گەورەترین دەرخەری چۆنیەتی دابەشبوونی گرووپ و ڕژێمە ئیسلامییەکانن لەسەر بنەمای مەیلی ناسیۆنالیستی و بەرژەوەندییەکانیان. جێگەی سەرنجە کە حیزبۆڵڵا و ئێران و ڕژێمی بەشار ئەسەد هاوپەیمانی ڕووسیا بن. هەڵوێستی تورکیا زیاتر بە نالێبوردەیی بۆ هەر دەستکەوتێکی سیاسی کورد دیاری دەکرێت و هەربۆیە هەندێک جار هاوپەیمانی ڕووسیا دەکات و جاری تریش لەگەڵ سعودیە و قەتەر و ئەمریکادایە.

[76] . ئیبراهیم نەبەوی، تەنزنووسی بەناوبانگی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٩دا، دژیەکی و یەکناکۆکی سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئێرانی سەبارەت بە کاروباری موسڵمانان لە سەرانسەری جیهاندا لەقاو دا. نەبەوی لە پارچەیەکدا سەبارەت بە خامۆشی ڕێژیمی ئێران لە دژی چەوساندنەوەی چین لە کەمینە موسڵمانەکەی نووسیویەتی:

بەرگریکردن لە موسڵمانان لە ئەڵمانیا و ئیتاڵیا [و بەشەکانی تری ئەورووپای ڕۆژئاوا] ئەرکێکی ئایینییە. چونکە ئەوانن بۆ ژیانی خۆیان لە ئێران و عێراق و تورکیا و سوریا هەڵهاتوون… موسڵمانانی چین بەشێکن لە کاروباری ناوخۆی چین. چونکە، زیاتر لە هەزار ساڵە موسڵمانانی چینی زێدی خۆیان بەجێنەهێشتووە و بە سانایی لە دەوڵەتی خۆیاندا سەربڕدراون. هەروەها ناتوانین ناڕەزایەتیمان هەبێت بەرامبەر بەوەی کە ڕووسیا موسڵمانان لە چیچن کۆمەڵکوژ بکات چونکە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی ڕووسیا ناکەین. ئەو موسڵمانانە تەنانەت لە ڕووسیاش ناژین؛ لە وڵاتێکی تر دەژین…. ئێمە بەبێ مەرج بەرگری لە هەموو موسڵمانە تیرۆرکراوەکان دەکەین دوای کۆچکردنیان بۆ وڵاتانی ئەورووپای ڕۆژئاوا وەک ئەڵمانیا.

http://www.roozonline.com/persian/tanssatire/tans-satire-article/archive/2016/july/12/article/-bc1127ea53.html. Last visited: 10/01/2016. 

[77] . حەسەن ئەلبەننا ” پەیامی ئێمە “.

[78] . بۆ کتێبێکی سەرنجڕاکێش لەسەر ناسیۆنالیزمی ئیسلامی لە سەرەتای سەدەی بیستەمی هیندستان، بڕوانە:

Faisal Devji, Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea, (Cambridge: Harvard University Press, 2013). 

[79] . Muhammad Iqbal, Stray Reflections (Iqbal Academy, 1910), 35.  

[80]

The post <strong>ئەندێشەی سیاسیی ئیسلامیی مۆدێرن، ”ئیسلامیزم“ و ناسیۆنالیزم</strong> appeared first on ژنەفتن.

وتارێک لە کۆنفڕانسی ئەحمەد خانی، ژووەنی ٢٠٠٨ دیاربه‌کر پێشکەش کراوە:

ھەر خوێنەرێک کە ویستبێتی لەسەر ناسیۆنالیزمی کوردی خوێندنەوەی ھەبێت، بێگومان لەگەڵ ئەو پرسیارە ڕووبەڕوو بووه‌تەوە کە ”ئەحمەدی خانی“ لەم باسوخواسەدا چ ڕۆڵێکی گێڕاوە؟ ھەر بۆیە خۆیشم وەکوو وەرگێڕی ئەم وتارە بە بۆنەی ھۆگری بەو باسەوە، ھەوڵم داوە بەرھەمی توێژەرانی جۆراوجۆر سەبارەت بە ناسیۆنالیزمی کوردی بە گشتی و بە تایبەت دەسپێک و سەرەتای ئەم ئەندێشە یان ئەم ئایدیۆلۆژیایە، بخوێنمەوە. بۆ وێنە “جەمال نەبەز” لەناو چوارچێوەی فیکری خۆیدا کە نەتەوەخوازیی کوردی بە فۆرمێکی جودا لە ناسیۆنالیزمی ڕۆژئاوایی و قەومییەتی عەرەبی لێک دەداتەوە، ڕوانگەی بە ئەحمەدی خانی و ڕۆڵی ئەو لەم پرسەدا جیاوازە و “ئەحمەدی خانی” بە نەتەوەخواز لە ئەژمار دەدات. بەڵام “عەباس وەلی” لە چوارچێوەی قوتابخانەی مۆدێرنیسم لە شیکاری ئەندێشەی ناسیۆنالیستیدا قەڵەمی خۆی دەخاتەگەڕ و خانی بە ناسیۆنالیست نازانێت. لە کوردناسانی دیکەش بۆ وێنە “مارتین ڤه‌ن برۆنسێن” ڕوانینێکی ھاوشێوەی عەباسی وەلی ھەیە. وەرگێڕانی ئەم وتارە ھەوڵێکی چووکەیە بۆ بەرینترکردنی ئەم باسانە و بە جەخت لەسەر ئیپیکی مەزنی کورد واتە مەم و زین کە خانی بیروڕاکانی خۆی لەو مەزنە شیعرەدا ورووژاندووە. کەوایە وەرگێڕانی ئەم دەقە بە واتای ھاوڕایی بە تەواوەتی لەگەڵ بیرەکانی خاوەنی ئەم وتارە نییە و دیارە وەرگێڕیش وەکوو خوێنەرێکی ئەم بوارە گه‌شتوگوزاریی فێربوونی خۆی لەم باسانەدا ھەر درێژە دەدا و جێگەیەک دەقێکی جیدی وەکوو ئەم وتارەی وەبەر چنگ بکەوێت، تێدەکۆشێت لانی کەمی بە وەرگێڕانەکەی بتوانێت بەشدارییەکی زۆر چووکەی لەم مەجالەدا ھەبێت. ئەوەی کە لەم شوێنکاتەی ئێستادا، قەناعەتم پێ ھێناوە ئەوەیە کە خانی دەسەڵاتی سەربەخۆی بۆ کورد ویستووە، جا فۆرمی ئەو دەسەڵاتە و میکانیزمی شەرعییەت بەو دەسەڵاتە لەو سەردەمەدا چۆن بووبێت، پڕڕوونە لەگەڵ سەردەمی ئێستاکە جیاوازی ھەبووە. بەڵام ئەوەی لە خوێندنەوەی خانی دەردەکەوێت، ئیرادەی بوونی دەسەڵاتێکی سەربەخۆیە بۆ کورد.

ده‌قی وتار

زۆرێک لەو شتانەی کە دەمویست سەبارەت بە ئەحمەدی خانی بیڵێم، ھاوکارم مارتین ڤەن‌ برۆنسێن باسی لێ کرد، پێویستە من هه‌ندێک سەبارەت بە بابەته‌ پێشکەشکراوەکان بدوێم. لەگەڵ زۆربەی ئەوانەی کە سه‌باره‌ت به‌ خانی باسی کرد، هاوڕام. بە ڕای من مارتین بە خاڵێکی گرنگەوە دەستی پێ کرد کە یەک دەق ھەیە و ڕاڤەگەلێکی جۆراوجۆر. ڕاڤەگەلێکی بێسنوور لە یەک دەق که‌ ھەر یەک لە ئه‌وانە بە ھەڵوێستێکی جیاوازەوە و لەنێو بەرچاوگەیەکی جیاوازەوە یان لە ڕوانگەیەکی جیاواز بۆ ئه‌م ده‌قه‌ ده‌ڕوانن.

     لە کۆتاییی ئەو پرۆسەدا خودی دەقەکە لە نێو دەچێت و زۆربەی جار به‌هۆی گرنگی نەدان بە خودی دەقەکە، ئەو دەقە بزر دەبێت. ئەم ڕاڤەگەلە کە بایەخ و گرنگییەکی زۆر پەیدا دەکەن، دەبن بە سەرچاوەی مانا و شرۆڤە و ڕاڤەگەلی زێدەتر کە لە ڕێگەی ئەوەوە، ڕاستی و ڕەسەنایەتیی دەقەکە هەڵدەسەنگێندرێت و جێگیر دەکرێت. کەواتە ئەو خاڵەی کە خراوەتە ڕوو، ئەوەیە کە گرنگ نییە تۆ بیسەلمێنێت یان ڕەتی بکەیتەوە کە خانی ناسیۆنالیست بووە یان نەبووە. لە ئەنجامدا ئەم باسە لە ڕووی سیاسییەوە ئەوەندە گرنگ نییە.  ئەوەی کە لە ڕووی سیاسییەوە بە ڕاستی بەرچاوە و جێگای ئاماژەیە، تێگەیشتنێکی زانستییانە و گشتییە لە خانی. خانی چۆن بوو لە ڕەوت یان قوتابخانەیەکی تایبەتی ئەدەبیاتی کوردیدا واتە ئەدەبیاتی بووژانه‌وه‌خوازی  یان لە کۆدەقی  گەشە و پێشکەوتنی بزووتنەوە نەتەوەخوازییە کوردییەکان وەرگیرا؟ بە هەمان شێوە کە مارتین گوتی: کەمترین شک و دڕدۆنگی لە ئه‌وەدا نییە کە مەم و زین لە پرۆسەی ژیانەوەی خۆهۆشیاریی کورد، پرۆسەی گەشەسەندنی هۆشیاریی ناسیۆنالیستی کوردی، گرنگایەتییەکی یەکجار زۆری ھەبووە. لێرەدا پێویستە بە خاڵێکی تیۆریک سەبارەت بە سروشتی پێشکەش‌کردنی کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆ ئاماژە بکەم. دەمھەوێت بڵێم کە ئەمە هاتە مێشکم کە ئەمڕۆ من لێرە دانیشتبووم و لە باسگەلی جیاواز کە پێشکەش دەکرا، گوێم ڕاگرت و زانیاریی ئێمەی سەبارەت بە خانی زۆر دەوڵەمەند کرد. خودی خۆم بە گوێدان بە ئەم باسانە زۆر فێر بووم، بەڵام ئەم باسانە چ ڕاڤە فیلۆلۆژیکەکان چ  شیکاریی دەستەواژە و یان ھەندێک ڕوانگەی مێژوویی، زۆرترینیان له‌ ئاھەنگی ڕێزلێنان لە بەشداری خانی لە زمانی و ئەدەبی کوردیدا ده‌سووڕایه‌وه‌.

   بەھەرحاڵ بە باوەڕی من، لە ئه‌م ڕێزگرتنانە لە پێگەی خانی، دوو بۆشاییی بنەڕەتی ھەیە کە بە تێگەیشتنی من به‌ پێگە و جێگەی خانی لە مێژوو و سیاسەتی کوردیدا زۆر پەیوەندیدارە. یەکەم: دیتم کە ھیچ لێکۆڵینەوە و شیکارییەک لە ئه‌و ھەلومەرجە سیاسییەی کە خانی تێیدا لەدایک بوو، گەشەونەشەی کرد، ژیانی بەسەر برد، نووسی و کۆچی دوایی کرد، نه‌کراوه‌. لەمەڕ بارودۆخی سیاسی و مێژوویی زۆر کەم باس کرا. دووهەم ئەوەی کە به‌ که‌می دەربارەی ئەو کۆمەڵگای کە خانی تێدا ژیانی دەکرد و خەڵکێک کە خانی لەگەڵ ئەوان دەژیا، هەروەها خانی بۆ کێی نووسیوە؟ گوترا. ئەم بۆشایییانە زۆر بەرچاو و ئاشکرایە. لەم ڕووەوە زۆرینەی ئەو ڕێز و وەج لێنانەی لە خانی دەکرێت، ھەرچەند کە گرنگیشن، بەڵام هەرگیز پەل ناکێشن بۆ سەرتر لەو شتەی لە ئاسەواری ئەودا دەبیندرێت. لە ڕاستیدا پێش لە ئه‌وەی لەبارەی ئاسەوار و بیرۆکەکانی ئەوەوە قسە بکرێت و لێک بدرێتەوە دەبێت بزانرێت کۆمەڵگای ئەو و ژیان و کولتووری خەڵکەکەی چییە و چۆن بووە؟ بە وتەیەکی دیکە، بە دەگمەن هەوڵی ئەوە ده‌درێت کە گوتاری خانی لە کۆدەقی مێژوویی، سیاسی و کولتووریی گونجاوی خۆیدا جێگیر بکەن.

ئێستا حەز دەکەم بە خستنەڕووی خاڵێکی تیۆریک، بپەرژێمە سەر پرسی مێژوو و ڕاڤەی مێژوویی. ئەم خاڵەی کە دەمەوێت باسی بکەم، زۆر گرنگە، ڕوو دەکاتە پەیوەندیی نێوان مێژوو و خوێندنەوەی مێژووەوە؛ ڕاڤەگەلی مێژوو وەک فۆرمێک لە نووسین، فۆرمێک لە مەعریفە، فۆرمێک لە مەعریفەی مێژوویی، زۆر جار وا گریمانە دەکرێت کە مێژوو هاوواتای ئەو ڕابردووەیە کە دەینوێنێتەوە یان هەوڵی وێناکردن و ڕوونکردنەوەی دەدات. جگە لە ئه‌مە وایش گریمان دەکرێت کە مێژوو وەکوو ڕابردوو کاتێک کە بە دروستی بخوێنرێتەوە و فام بکرێت، توانای ئەوەی هەیە کە ئێستا و ڕابردوویش زیندوو بکاتەوە، بۆ ئەوەی ئێمه‌ لە پرۆسە و ڕەوت و دەورە و ئاراستەکانی گەشەی ئێستامان تێبگەین. بە ڕای من ئەوە دروست نییە. مێژوو هیچ کات هاوواتای ڕابردوو نییە. مێژوو نوواندنەوەی ڕابردوو لە گوتار، لە وتار، لە ئاخافتن، لە ڕوونکردنەوە و ڕاڤەکردندایە. مێژوو ئەوەیە کە ئێمە ڕابردوو بە زانستی ئێستا، دەخوێنینەوە. مێژوو ئەو شتەیە کە ئێمە بە ناسینی زەمەنی هەنووکە، ڕابردوو شرۆڤە دەکەین و دەیگێڕیننەوە. ئەمە خاڵێکی زۆر گرنگە کە بە ڕوانین لە دەقێکە کە لە بیرماندایە، ئەو دەقەی کە دەمانهەوێت خوێندنەوەی بۆ بکەین، باسی بکەین و پرسیار بکەین، واتە “مەم و زین”ی خانی دەمانھەوێت بیخەینە بەر باس. “مەم و زین”ی خانی دەقێکی گرنگ و بنەڕەتییە نە تەنیا لەبەر ئەوەی کە بەرھەمێکی شیعری مەزنە و ھەمووان ئەمە دەزانن و تەنانەت نە بەهۆی ئەوی کە دەقێکی مێژووییی گەورەیە کە لە ڕابردوودا نووسراوە و قسە لە ڕابردوو دەکات. هه‌روه‌ها نه‌ بە ئه‌و هۆکارەی کە بە ئێمە دەڵێت کە لە سەدەی حەڤدەیەم کەسایەتییەکی کورد بە ناوی ئەحمەدی خانی، جێگە و پێگەیەکی سیاسیی تایبەتی بوو و جێگەوپێگەی تایبەتی بنەمایی دروست کرد. بەڵکوو ھۆی گرنگایەتیی مەم و زین ئەوەیە کە خاڵێکی بنەڕەتی سیاسی ورووژاند کە زۆربەی ئێمەی بۆ سێ سەدە تووشی سەرسووڕمان کردووە و لە ئێستاشدا هەر بۆ زۆربەمان جێگای سەرسووڕمانە و بەردەوام ئەم پرسیارە دەکەین کە پیاوێک لە ئه‌م سەردەمە تایبەتە لە مێژوودا چۆن بە ئاوا خاڵگەلێکی گرنگ گەیشتووە کە لە ڕووی سیاسی، تیۆری و فەلسەفی لە چەندین ڕووەوە مۆدێرن و نوێیە. ئەوە زۆر گرنگ نییە کە لە ڕاستیدا ئەندێشەی ئەو مۆدێرنە یان نا؟ بەڵکوو گرنگ ئەوەیە کە چۆن دەیخوێننەوە، دەمانەوێ چ شتێکی لێ وێنا بکەین، چۆن بیرۆکەکانی شرۆڤە دەکەین و واتای پێ دەبەخشین. پێویستە بیزانین کە مانا هەمووکات هۆشەکییە، بێ ‌هۆش هیچ مانایەک نییە و ئێمە وەکوو سوبژێکت بۆ خوێندنەوەکانی خۆمان مانا دادەنێین و ئەم مانایانە هەموو کات هەڵگری ئامانج و خواستەکانی ئێمەن. مانا زەینییەکان بەپێی پێناسە، ھەمیشە زەینین و سەرنجدان و لەبەرچاوگرتنی ئەم خوێندنەوانە کە ئێمە بە ئه‌م خاڵە تیۆرییانە دەگەڕێنێتەوە، زۆر گرنگە.

  کەوایە ئەو خاڵەی کە دەمھەوێت ئاماژەی پێ بکەم ئەوەیە کە ئەو خوێندنەوانە بۆ دەقی خانی دەکرێت و ئەو مانایانەی کە لە وشەکانی ھەڵدەھێنجێنرێت، خانی دەکاتە ناسیۆنالیست یان ئەوەی کە لە ناسیۆنالیست بوونی دەخات. پێش ڕۆچوون لەو خوێندنەوانەدا، حەز دەکەم دژواره‌ی  خانی دیاری بکەم کە دەتوانین بڵێین ئه‌وه‌ مژاری گوتارەکەی خانییه‌. هەر لەبەر ئەوە، دەزانم کە هەمووتان لە دژواره‌ی خانی ئاگادارن. هەر گوتارێک، هەر ئایدیۆلۆژیایەک دژواره‌یه‌کی هەیە. دژوارە چەمکی ناوه‌ندی ئەم گوتار و ئایدیۆلۆژیایەیە. ئەم ئایدیۆلۆژیا و ئەم گوتارە سەرەتا بە دەوری ئەو دژوارەدا دەسووڕێتەوە تا ئەو دژوارە سەنگوسوک بکات، ھەوڵ بدات شرۆڤەی بکات، سەقامگیری بکات، ڕایبگرێت، ھەوڵ دەدات کە بیسەلمێنێت و ڕاستییەت یان گریمانکراوبوونی ئەو بچەسپێنێت. ئەم مژارە ناوەندییە، ئەم چەمکە ناوەندییە، ئەم دژوارەی خانی لای ئێمە زۆر ناسراوە: خواستێکە بۆ دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی. خانی بەپێی ئەو دەقەی لە بەر دەستی ئێمەدایە لە دووی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی دەگەڕا. وتنی ئەوەی کە کورد بە ڕزگاری دەگات، دەگاتە ڕزگاریی خۆی، بە بەختی خۆی دەگات، ئەگەر و تەنیا ئەگەر، لە دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆدا سەرکەوتوو بن. خاڵە بنەڕەتییەکان زۆر ڕوونن و ئەویش بریتییە لە ئه‌وه‌ی که‌ خانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی دەوێت چونکە جگە لەوەی ببێتە ئامرازی ڕزگاری بۆ کورد و هەروەها ئامرازی بنبڕکردنی کاریگەریی سوڵتەی بیانییە کە لە سوێنگە نیگای خانییەوە سوڵتەی بیانی دەبێتە ھۆی تێکچوون و ناتەباییی نێوان کوردان.

    خانی دژایەتی لەگەڵ دۆخی سوڵتەی بیانی، نایەکگرتوویی و ململانێ ده‌کات و چارەسەری ئەو دۆخەش به‌ دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی ده‌زانێت. دەوڵەتی کوردی دەیەوێت ئەو ناکۆکی و یەکنەگرتووییە بنبڕ بکات و کۆتایی بە سوڵتە و زۆڵم یان سەرکوتی بیانی بهێنێت. ئەمە ئەو ماکە سەرەکییەیە کە ئایدیاکانی خانی وەکوو یەک ئایدیۆلۆگ و نووسینەکانی وەکوو گوتارگەلێکی ئایدیۆلۆژیک بە دەوری ئەودا دەسووڕێنەوە. ئێمە له‌ خانی وەکوو ئایدیۆلۆگێک دەڕوانین نەک وەکوو شاعیرێک یان کەسێکی ئەدەبی یان وه‌کوو ئه‌وه‌ی که‌ وێنا بکرێت کە باوکی ناسیۆنالیزمی کوردی بێت. ئایا ئەمە راڤەی خانییە کە لەلایەن ناسیۆنالیسته‌کان وەرگیراوە، پیرۆز کراوە و بەرز کراوەتەوە و هەموو جۆرە بەرھەم ھێنراوەتەوه‌؟ بەھەرحاڵ، پرسیارەکە ئەمەیە. مارتین پێشتر ئاماژەی بە ئەمە دا بەڵام من ھەوڵ دەدەم بە شێوەیەکی تیۆریکتر بیڵێم. چۆن دەکرێت کەسێکی وەک خانی کە لە سەدەی ١٧دا ژیاوە، بیرۆکەیەکی لەو شێوەیەی هەبێت و بە تایبەتی لە دەرەنجامدا زۆر کەسی ڕازی کرد کە وەک ناسیۆنالیستێکی کورد پێناسەی بکەن. به‌ ڕوانین به‌ ده‌ور و پشتی خۆمان وێنه‌یه‌کی ئاوا له‌ وڵاتانی دراوسێدا نابینین. لە ئێراندا “فێردەوسی” هەیە کە ھەرگیز تا ئەو ڕادەیە پەل ناهاوێژێت بۆ باسەکان. ئەو بەڵگاندنێکی باش و بەرچاوی بۆ کولتووری ڕەسەنی ئێرانی و کو‌لتووری ڕەسەنی فارسی، بۆ پاککردنەوە و بێخەوشکردنی کو‌لتوور و زمان و هتد دێنێتە ئاراوە،  بەڵام هیچ کات بیرۆکەی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کە لەسەر ئیتنیک تەوەرەی ڕۆ نرابێت، نەیھێناوەتە ئاراوە. ئەمە گرنگی ڕۆڵی خانی و بێهاوتاییی ئەو دەردەخات. سنووری ئەو دەوڵەتەی کە خواستی خانییه‌، لە ڕووی ئەتنیکییەوە پێناسە کراوە. ئەمە بڕیار وایە دەوڵەتێکی کوردی بێت. بەڵام ئەوەی خانی دەیڵێت وەکوو دەربڕین‌نامەیەک دەمێنێتەوە و ھیچ کات ھەوڵ نادات لە نووسراوەکانیدا ئەوە ھەڵبسەنگێنێت و ڕاستی بکاتە. تا ئەو جێگەی من دەزانم ئەمە ئاوایە.  (بەڕێزان لێرەدا دەبێت جەخت لە ئه‌وە بکەمەوە کە کاتێک دەڵێم، تا ئەو جێگایەی کە دەزانم، من وەک تیۆریستێکی سیاسی، وەک زانایەکی کۆمەڵایەتی خوێندوومەتەوە، من بەو جۆرە پسپۆڕی خانی‌ناسی نیم. من خانیم خوێندووەتەوە، ڕاڤەم کردووە و لە  زانکۆکان لەسەر خانی قسە دەکەم بەڵام نە وەکوو پسپۆڕێک.) وەکوو زانایەکی کۆمەڵایەتی کە هۆگری خانییە بە هۆکارگەلێکی تایبەت، وەک زانایەکی کۆمەڵایەتی کاتێک دەقەکە دەخوێنیتەوە و ئەم دژوارە دەبینیت لە گەڕان بەدوای دەوڵەتی سەربەخۆدا، کۆمەڵێک پرسیار دەست پێ دەکات. تۆ پێویستە ئەم پرسیارانە بپرسیت ئەگەر ڕەوایی بدەی بە خوێندنەوە و تێگەیشتنت و لە ئاکامدا ڕاڤەکانت. یەکەم پرسیار ئەمەیە: با بڵێین لە پێناو ئەم ئارگیومێنتەدا، ئەگەر کەسێک یان ئایدیۆلۆگێک داوای دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی دەکات، بریکار و بکەری ئەم گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییە سیاسییە چییە؟ بڕیارە کێ دروستی بکات؟ بڕیارە کێ ئەم دەوڵەتە کوردییە ساز بکات؟

  پرسیاری دووهەم کە زانای کۆمەڵایەتی/ تیۆریستی سیاسی دەبێت بیکات ئەمەیە: بڕیارە چ فۆرمێک لە دەسەڵاتی سیاسی لە دەوڵەتی پێشنیارکراوی کوردیدا لە کاردا بێت؟ بڕیارە چ جۆرە دەسەڵاتێکی سیاسی حوکمڕانی ئەم دەوڵەتە بکات؟ پرسیاری سێیەم کە بە مێشکی زانایانی کۆمەڵایەتی/ تیۆریستی سیاسی دەگات، پەیوەندی بە فۆرمی شەرعیەت و شەرعییەتی دەسەڵات لە دەوڵەتی پێشنیارکراوی کوردیدا دەبێت؟ بۆیە بە شوێنکەوتنی ئەم هێڵە ئارگیومێنتە حەز دەکەم ئەم پرسیارانە لە دەقی خانی بکەم و مەرجەکانی ئیمکانی ئەم دژوارە بە ئه‌م شێوەیە بخەمە ژێر پرسیارەوە: بکەری گۆڕانکارییەکە کێیە؟ فۆرمی دەسەڵاتی سیاسی چییە؟ فۆرمی شەرعییەتی سیاسی لە دەوڵەتی پێشنیارکراوی کوردیدا چۆنە؟ لەو دەوڵەتە پێشبینیکراوە یان با بڵێین، وەک ئایدیالێک لەلایەن خانییەوە داڕێژراوە، فۆرمەکانی چییه‌؟ ئایا خانی دەتوانێت شتێک سەبارەت بە ئەوانە بڵێت؟ ئایا ئێمە دەتوانین شتێک سەبارەت بە ئه‌وانە لە نووسراوەکانی هەڵینجێنین؟ بەڵام ئەم پرسیارانە، پرسیارگەلێکن کە لەسەر بنەمای مەعریفەی سیاسیی هاوچەرخی خۆم، مەعریفەی سیاسیی ھەنووکەم وەکوو بیردۆزێکی سیاسی دەیپرسم. ئایا خاڵی لێکۆڵینەوەکەم دەبینن؟ ئەو خاڵەی کە هەوڵ دەدەم بە پرۆبلماتیزه‌کردنی ئەم جۆرە پرسیارانە بیخەمە ڕوو. ئەگەر ئێوە سەیری نووسینەکانی خانی بکەن وەکوو ئەوەی من کردوومە و دڵنیام لێرەدا کەسانێکی زۆر ھەن کە زۆر باشتر و قووڵتر لە من خانییان خوێندووەتەوە، ئەم باسە بۆیان زەق دەبێتەوە. بە ڕای من بکەری گۆڕان لە گوتاری خانیدا خەڵکی کورد نییە. ئایا تەنیا دەتوانن یەک ئارگیومێنت دەربهێنن کە خانی ئاواتەخوازە بۆ دەوڵەت و سیستەمێکی سیاسی لەسەر بنەمای پاشایەتیی ڕەهاییخواز، کە پاشایەکی کورد فەرمانڕەوایی بکات و دژایەتی غەیرە کوردێک یان بێگانەیەک بکات؟ بیرۆکەی خەڵک وەک بکەری ئەم گۆڕان و گۆڕانکارییە سیاسییە گرنگە، لە گوتاری خانیدا غایبە. هەروەها خەڵک وەک سەرچاوەی دەسەڵاتی سیاسی و شەرعیەت لە گوتاری خانیدا ده‌ناسرێت. بەڵام لە هەمان کاتدا دەتوانین بڵێین کە جەختکردنەوەی خانی لەسەر زەروورەتی پاشایەتیی کورد بۆ کۆتاییهێنان بە ناکۆکی و ناتەبایی و نایەکگرتووی سیاسی لەنێوان کورددا، بەو مانایەیە کە ئەو دەوڵەتی کوردی وەک پێشمەرجێک بۆ یەک‌ڕیزی و دروستبوون یان سەرهەڵدانی هۆشیاریی نەتەوەیی لەنێوان کوردەکاندا سەیر دەکات کەواتە جەختکردنەوەى خانى لەسەر یەک‌ڕیزی و یەک‌دەنگی، ئەگەر بە ئەو شێوەیە سەیر بکرێت و لێک بدرێتەوە، لەوانەیە بەو مانایە بێت کە ئەو پرۆسەیەکى درێژخایەنى بەرزکردنەوەى هۆشیارى لە کۆمەڵگەى کوردیدا پێشبینی دەکات و پاشایەتییە دڵخوازه‌ کوردییه‌کەی دەبێتە مەرجێک بۆ ئەگەرى سەرهەڵدانى هۆشیاریی نەتەوەیی لە کۆمەڵگەی کوردیدا کە پاشایەکی کورد فەرمانڕەوایی دەکات. لە لایەکی دیکەوە، سەرهەڵدانی هۆشیارییەکی دروستی نەتەوەیی بنەمای هاتنی گوتار و پراکتیکێکی تەواو ناسیۆنالیستی پێک دەهێنێت کە سەروەری و فەرمانڕەواییی جەماوەری نیشان دەدات.

  پڕڕوونە خانی، پیاوێک بووە کە بە پەروەردەیەکی زۆر نەریتی گەورە بووە و زانستێکی بەرچاوی لە ئایین و کاروباری ئایینیدا و ھەروەھا شارەزایییەکی باشی لە ئیلاهیات و فۆرمەکانی پەیوەست بە لۆژیک و فەلسەفە و هتد هەبووە. لە نووسینەکانیدا دیارە، ئەو بە شێوازی خۆی موسڵمان و باوەڕدارێکی ڕاستەقینە بوو. بە زمانی هاوچەرخ دەتوانرێت زیاتر وەک عارفێک یان سۆفییەک بناسرێت نەک زانایەکی موسڵمانی ئاسایی، بەڵام ڕەنگە ئەگەر پێتان باش بێت دەکرێت وەکوو زانایەکی موسڵمان پێناسە بکرێت. ئەمە هیچ جیاوازییەک لە پێگە و ناسنامەی خانی لە پەیوەندی لەگەڵ ئەوەی کە من دەمەوێت بیڵێم دروست ناکات. ئەگەر ئەمە ڕاست بێت ئەوەی من دەیڵێم ئەمەیە و ئەو شێوازەی کە باسی دەوڵەتی کوردی و شێوازی دروستبوونی دەکات و سەرۆکی ئەم دەوڵەتە کە پاشایەکی کوردە، زۆر گرنگن بۆی و هەر لەبەر ئەوەیە کە پەیتا پەیتا جەخت لە ڕەگەزی کوردی ئەم پادشایە دەکات و ئەو کاتەی کە دەوڵەتی کوردی دروست بێت، ئەو فەرمانڕەوا کوردە دەبێت پاشا بێت، ئەم پاشایەتییە لە سیستەمێکی شەرعیەتدا  بنیات دەنێت کە پەیوەندی بە تێگەی سەرەکی و هەبووەکانی پاشایەتییەوە هەیە. ئەمە چ لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بێت یان لە دەوڵەتی سەفەویدا، هەردوو جۆری هەبووی دەوڵەتە ئیسلامییەکان لەسەر بنەمای فۆرمەکانی ئیسلامی حوکمڕانی، لە هەر حاڵەتێکدا کە سەیری دەکەیت دەگەیتە هەمان ئەنجام سەبارەت بە سیستەمی شەرعیەت، واتە سیستەمێکی شەرعیەت کە لەسەر بنەمای نەزمی ئیلاهی دەسەڵات دامەزراوە. بەھەرحاڵ پێویستە ئاماژە بە ئەوە بکەم کە بنچینەی هەموو پاشایەتییە ئیسلامییەکان ئێرانییه‌ و لە دەوڵەتی ساسانی ئێرانی پێش ئیسلامەوە هاتوون. تێگەیشتنی ساسانییەکان لە پاشایەتی کە دواتر لەلایەن زانایانی ئیسلامییەوە وەکوو ئیبن موقەفەع و ئیمام محەمەد غەزاڵی و ناسرەدین تووسی وەرگیراوە، باوەڕی بە یەکایەتیی ئایین و سیاسەت و جۆرێک لە ڕەوایی‌بوونی دەسەڵاتی سیاسی هەیە کە بە شەرعییەتی ئیلاهی ناسراوە، و بەو پێیە وا دانراوە کە پاشا سێبەری خۆدا لە سەر زەوییە و پاشایەتییەکەی بە ڕەحمەت و لوتفی خودا دەسەڵات‌گێڕی دەکرێت. ئیرادە و هێزی پاشاکان ڕەهان، ناکەونە بەر پشکنین و پرسیار مەگەر بە یاساکانی شەریعەت. شەرعییەتی ئیلاھی دەسەڵات تایبەت بە تێگەیشتنی ئیسلامی لە پاشایەتی و فەرمان‌ڕەوایی نییە، بەڵکوو لە سەدەکانی ناڤینی ئەورووپاشدا پێش سەرھەڵدانی مۆدێرنیتی باو بوو و بەکار دەھێنرا. له‌ دەڤەرە ئیسلامییەکان ھەر وەکوو سەدەکانی ناوەڕاستی ئەورووپا، دەسەڵاتی فەرمانڕەوا ڕەها و بێسنوور بوو، هیچ سنوورێکی تر نەبوو جگە لەوەی کە بە ئیرادە و وشەی خودایی دەتوانرا بسەپێندرێت، واتە بە یاسا و کۆدەکانی ئایین، جا چ مەسیحیەت بێت یان ئیسلام. ڕێک وەک چۆن لە ئەورووپاشدا ئەوە ھەیە. لە ئێرەدا کێشەیەکی بنەڕەتی هەیە، کێشەیەک کە دەبێت لە بارەیەوە بزانین. واتە هیچ سنوورێک بۆ دەسەڵات نابینێت جگە لە ئەو دەسەڵاتەی کە بە فەرموودەی خودا دەیسەپێنێت. ئاشکرایە کە لە نموونەی خانیدا تاکە سنوور بۆ هێز و دەسەڵاتی پاشای پیشنیارکراوی کورد، ڕاڤەکانی ئایین و شەریعەتی ئیسلامە. بە ڕای من، پاشایەتییە پێشنیارکراوەکەی کورد پێویست بوو لە سیستەمی ئیقتدار و مەشرووعیەتی دەسەڵاتی داڕێژراو لە ئیرادەی ئیلاهی، بەردی بناغەی دابنرێت. پڕڕوونە کە هیچ جێگەیەک بۆ ئیرادە و سەروەری جەماوەری لە ئەم سیستەمی مەشرووعیەتە نییە. دەسەڵات وەکوو بابەتێکی ڕەھا، دابەشنەکراو و بێسنوور لەبەرچاو دەگیردرێت.

   ڕەنگە مرۆڤ بپرسێت ئێستا، بۆ چی سەیری سێ پرسم کرد، پرسی بریکاری گۆڕان و گۆڕانکاری، و کێشەکانی دەسەڵاتی سیاسی و شەرعییەتی سیاسیی پەیوەست بە دژوارەکەی خانی. ئەمە مەبەست‌دار و بەئەنقەست بووە. من دەمویست بپەرژێمە سەر پرسی ھەرەگرنگی مەرجەکانی ئیمکانی گوتار و کردەی ناسیۆنالیستی و بوونی ئایدیۆلۆژی و سیاسەتی ناسیۆنالیستی. بە مانایەک دەمویست ئێوە بگڕێنمەوە بۆ پێناسەی باو و زاڵی ناسیۆنالیزم چییە و مانای چییە. ناسیۆنالیزم یەکەمین ئایدیۆلۆژی مۆدێرنە لە تەواوی مێژووی مرۆڤایەتیدا کە پێشنیاری ئەوە دەکات دەسەڵاتی سیاسی و مەشرووعیەتی سیاسی، یەک سەرچاوەی یەک‌پارچەیی هەبێت و ئەو سەرچاوەی یەکپارچەیییە خەڵکە. ئەمە ئیلاهی نییە و لەلایەن خودا یان سەرچاوەیەکی دیکە بێجگە لە خودی خەڵک نییە. ئه‌مه‌ لە ھیچ شوێن و سەرچاوەیەکی دیکەوە نەھاتووە و لەلایەن خەڵک و نەتەوەوە هاتووە. ئەگەر ئەم پێناسەیە وەکوو پێوەرێک لەبەرچاو بگرین، کەوا بوو هەر خوێندنەوەیەکی سیاسی و تیۆری لە خانی، یان بگرە ھەموو خوێندنەوە کۆمەڵایەتییە زانستییەکان لە خانی، ڕەنگە نەتوانیت ئەو وەکوو ناسیۆنالیستێک پەسەند بکات. ھەروەھا گوتاری ئەو لەسەر خواستی دەوڵەتی کوردی ناتوانرێت وەک ئارگیومێنتێکی ناسیۆنالیستی بناسێنرێت. جگە لە ئەمەش ناسیۆنالیزم وەکوو ھەر گوتارێکی دیکە پێویستی بە ھەلومەرجێکی تایبەت لە ئیمکانەکانە تا بتوانێت ھەلومەرجێکی تایبەتی سیاسی، فەرھەنگی و ئابووری برەخسێنێت. هەر ئایدیۆلۆژیایەک دەربڕین‌نامەیەکی  سیاسی-کەلتوورییە و بۆ ئەوەی بەکردەیی بێت، پێویستی بە ھەلومەرجی ئیمکانەکان هەیە، مەرجی ئەگەرەکان بریتین لە: ئیمکانی یاسای بنەڕه‌تی، ئیمکانی سیاسی، ئیمکانی کولتووری، ئیمکانی مافی و هتد. مەرجەکانی ئیمکانی گوتاری ناسیۆنالیستی وەک گوتارێک کە سەودای ئەو بیرۆکەیە کە دەبێت سنوورە کولتووری و سیاسییەکانی نەتەوە هاوتەریب بن، دەبێ هاوسنوور بن، ئاواتەخوازن بۆ ئەو بیرۆکەیەی کە نابێت جگە لە خەڵک/ نەتەوە هیچ سەرچاوەیەکی دەسەڵاتی سیاسی و شەرعییەت بوونی هه‌بێت، خوازیاری ئەو بیرۆکەیە کە دەبێت سیستەمێکی ماف و ئەرکەکان هەبێت کە لە سیستەمی شەرعییەتدان بە دەسەڵاتەوە سەر هەڵبدات، واتە لە دەسەڵاتی خەڵک/ نەتەوە وەک سەرچاوەی دەسەڵاتی سیاسی و هتد. ئەگەر گوتار و پراکتیکی ناسیۆنالیستی ھەبێت ئەم ھەلوومەرجە مێژوویی و سیاسی و ئایدیۆلۆژیک و فەرھەنگییە پێویستە. لێرادا من لەگەڵ ئەوەی کە مارتین دەڵێت کە هەل‌ومەرجی ئیمکانی ناسێونالیزم لە سەردەمی خانیدا نەبووە، هاوڕام.

   گوتاری خانى پێشگریمانەى ئەو جۆرە مەرجانەى نەدەکرد، نەیدەتوانی پێمان بڵێت ئەو جۆرە مەرجانە پێویست بوون بەڵام لەڕووى مێژوویى و سیاسییەوە بەردەست نەبوون. من دەمەوێت ئارگومێنتەکەم بە ئه‌م ئاراستەیەدا بەرەو پێشەوە ببەم و بگەمە ئەو خاڵەی کە مارتین پێشتر ئەمڕۆ باسی کرده، جارێکی دیکە داکۆکی دەکەمەوە کە ئەوەی ئێمە وەکوو ڕاستییەک ھەمانە، “مەم و زین”ی خانی وەکوو یەک دەقی تاک نییە بەڵکوو ئێمە ڕووبەڕووی ڕاڤەگەلێکی جۆراوجۆری ئەو دەقەین. ئەوە ڕاڤەکان، زیادکردنەکان، نووسینەکان، ڕوونکردنەوەکانی “مەم و زین”ە کە ئێمە لێرەدا مامەڵەی لەگەڵ دەکەین و زۆربەی ئەم زیادکردنانە، ئەم ڕاڤانە، ئەم شیکارییانە کە زیاد کراون بۆ دەقەکە زۆر مۆدێرن بوون، ئێمە مامەڵە لەگەڵ دەقێکی مێژووییدا دەکەین کە لە یەک مانادا دەقێکی مۆدێرنە، چونکە لەسەر بنەمای زانستی ھەنووکە خوێندراوەتەوە و شرۆڤە کراوە. بەم مانایە مۆدێرنە، ئەوە ھەنووکەیە کە ڕابردوویش دەبزوێنێت و ژیان و مانا و ئامانج بە ئەم دەقەی سەدەی حەڤدەیەم دەبەخشێت. ئێمە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان و لە زانستی سیاسیدا بەدوای حەقیقەتدا ناگەڕێین، ڕاستی دەقەکە لانی کەم بە ئه‌و ڕادەیەی کە لە خودی دەقەکەدا ھەیە لە دەرەوەی دەقەکەیشدا بەدی دەکرێت، واتە لە ھەلومەرجی ئیمکانی ئەوە وەکوو گوتارێک. بە ئه‌م واتایە ڕاستی وەکوو هاوشێوەسازی وایە، ڕونووسێکە هیچ ڕەسەن نییە، کەوابوو هەموو ڕاستییەکان ڕونووسێکن، تەنیا ڕوونووسێکە لە ئەو ئەسڵە و ئەسڵەکە نییە. هیچ ڕاستییەکی ئەسڵ بوونی نییە. کەوا بوو هیچ خانییەک ڕاستەقینە نییە، ئێمە نابێت بە دوای ئەو نووسەرە ڕەسەنەی سەدەی حەڤدەیەم لە ئه‌و دەقانەی کە لە بەردەستن، بگەڕێین، بەڵکوو ئەوەی کە گرنگە پەیوەندارێتیی سیاسی و کولتووری و ھاوچەرخی دەق و دژوارەکەیە. کەواتە لەباتی گەڕان بە شوێن ئەسڵی ڕەسەنی خانی دەبێت بپرسین بۆ چی لە ئێستادا ئەم دەقە لە ڕووی سیاسییەوە بۆ ئێمە زۆر گرنگە. ئەم دەقە دەتوانێت چ شتێک بە کولتووری سیاسیی ئێمە زیاد بکات؟ و دەتوانێت چ ڕۆڵێکی لە پێکهاتە و گەشەکردنی هۆشیاری ببێت؟ ئەوە پرسیارە هەرەگرنگەکەی ئێستایە.

بگەڕێینەوە سەر باسەکە و دەمھەوێت چەند خاڵی کۆتایی باس بکەم و زێدەتر لەمەڕ ئەو شتەی بە دژوارەی خانی ناوزەدم کردووە، بدوێم. ئەگەر ئێستا خانی لێرە بوایەت و دەست لە گیرفان لە دیاربەکردا پیاسەی بکردایە، ئێمە لێی نزیک دەبووینەوە و سەبارەت بە دۆخی ئێستامان پرسیارمان لێ‌دەکرد: مامۆستا خانی ئێستای کورد و دۆخی ھاوچەرخی چۆن دەبینن؟ پاش سێسەد ساڵ بە کوێ گەیشتوون؟ باوەڕم وایە کە خانی سەری بە نیشانەی داخەوە دەجووڵێنێت و دەڵێت زۆر دوور نەڕۆیشتوون. ئێمە زۆر دوور نەڕۆیشتووین، بۆچی ئێمە ھەنگاومان زۆر دوور ھەڵنەگرتووە؟ ئێمە هێشتا بەدوای دەسەڵاتی سیاسیدا دەگەڕین، بەڵام بەبێ ئەوەی بیر بکەینەوە و زۆر لەبارەیەوە بزانین. دەسەڵاتی سیاسی بەرباس، دڵخوازە لەبەر ئەوەی دەسەڵاتێکی کوردییە، بەڵام ئەگەر ئەم دەسەڵاتە کوردییە گەندەڵ و بێ‌یاسا و زۆردارانە بێت، تەنیا دەبێت شانازی بەوەوە بکەین کە لە ڕووی ئەتنیکییەوە کوردە و فەرمانڕەواکانمان بە زمانی فەرمانبەرەکانمان قسە دەکەن. نزیک بە سێسەد ساڵە فەرمانبەرەکان واتە خەڵک، واتە کارگێڕانی ناسیاوی مێژوویی و سیاسەتی نەتەوەیی، ھێشتا لە گۆڕەپانەکەدا تارێندراوان و دوور خراونەتەوە. ئێستا، ڕەنگە ئاسانتر تێبگەین بۆچی تەنانەت خانی بە زاراوەی نوێنەرایەتی باسی خەڵکی دەکرد، لە ڕووی نوێنەرایەتیکردنیان و لە ڕێگەی هۆشیارییان و ئەو ھەلومەرجە سیاسییانەی کە دەتوانن سەرهەڵدانی هۆشیارییەکی لە ئه‌و شێوەیە دابین بکەن. ئەگەر ئەم هەلومەرجە سیاسیی مێژوویییە لە کۆمەڵگای کوردیدا بێتە ئاراوە، ئەگەر کوردەکان خۆسەریی خۆیان ھەبێت، هەلی سەرهەڵدان و گەشەونەشە هۆشیاریی ناسیۆنالیستی کورد هەڵدەکشێت و ڕەنگە خەڵک ببنە بکەری گۆڕان، سوبژێکت و ئوبژێکتی سیاسەتێکی نوێ. کەمێک دڕدۆنگی سەبارەت بە ئه‌وە ھەیە. ئەگەر ئەم هۆشیارییە سەر هەڵبدات، گۆڕان دێتە ئاراوە. ئەجێندا بۆ سیاسەتێکی نوێ لەلایەن ئەم سووژە مێژوویی و سیاسییە نوێیەوە دەنووسرێت. جێگەی گومان نییە کە ئەم ھۆشیارییە تەنیا لە دۆخی دێموکراتیکدا دەتوانێت سەر هەڵبدات و گەشە بسێنێت. ئێوە ناتوانن سیاسەتی ناسیۆنالیستی دێموکراتیکتان ھەبێت، ئێوە ناتوانن ناسیۆنالیزمی مەدەنی گەشەکردووتان لە دۆخگەلی دێموکراتیکدا ببێت، لە کاتێکدا ڕۆشنبیری کورد خەریکی ئاهەنگێڕانی گەندەڵی و حکوومەتی بێ یاسا و دەسەڵاتی سەرەڕۆیە‌. مێژووی ئێستامان فێرمان دەکات کە زۆر بە سەرنجەوە بیر لە دژوارەی خانی بکەینەوە کە لە هەمان کاتدا کێشەی ئێمەشە و ھەنگاوەکانمان بەبێ ‌ڕامان لە دوو شت ھەڵنەگرین، یەکەم سروشتی تێکۆشانەکانمان بۆ ئازادیی سیاسی و دووھەم وەبیرھێنانەوەی ئەوەی کە ناتوانین ھەنگاوێکی دووربڕشت ھەڵبگرین مادامێکە لە سیاسەتمان، خەبات و قوربانیدانەکانمان دەروەستی و ڕێزگرتنێکی ڕاستەقینەمان بۆ دیموکراسی نەبێت.

The post ئێمە و ئەحمەدی خانی appeared first on ژنەفتن.

دەستەواژەی ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی بە کتێبە داھێنەرەکەی ئاکادمیسیەنی ئێنگلیزی مایکێل بیلیگە¹وە ھاتە نێو گۆڕەپانی لێکۆڵینەوە لە مژاری ناسیۆنالیزم. ئەم دەستەواژە ئاماژەیە بە نواندنەوەی ھەرڕۆژەیی و بەردەوامی نەتەوە و نەتەوایەتی لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا بە شێوەیەک کە ھەستی ھاوبەشی ئینتیما و سەربەیی لە لای مرۆڤەکان درووست دەکات. بیلیگ ئەم چەمکەی داھێنا تا شێوە باوەکان بەڵام زۆر نەبیندراوی دەوڵەت­نەتەوە کە ھەر ڕۆژە بەرھەمی دەھێننەوە، زەق بکاتەوە. نموونەگەلێک لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی بریتییە لە: کەڵک وەرگرتن لە ئاڵا لە کۆدەقە ڕۆژانەکاندا، سروودگەلی نەتەوایەتی، ڕووداوگەلی وەرزشی، ھێماکانی سەر پارە و پووڵ، دەربڕین و ڕستە باوەکان وەکوو خاکی ئێمە، سەرزەمینی ئێمە، یانەگەلی وەتەن­پەرەستی، گۆرانی و موسیقای نەتەوەیی، کەڵک وەرگرتن لە ھاوگیری و یەکگرتوویی زیمنی لە ڕۆژنامە نەتەوەیییەکان، بۆ نموونە کەڵک وەرگرتن لە وشەگەلێک وەکوو سەرۆک وەزیر، ئاو­و­ھەوای وڵات و گرووپی وەرزشی نەتەوەییی ئێمە و دابەشکردنی ھەواڵەکان بە ھەواڵی ناوەخۆیی و دەرەکی، تەنانەت لە خۆرد و خۆراک و مەسرەفی ژیاندا، نموونەگەلێکن لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی کە بەردەوام دووپات دەبنەوە و بە ھۆی سروشتی ناھۆشیارانەیان لەسەر زەین و ڕۆحی تاکەکان کاریگەریی قووڵ دادەنێن. ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی زۆرتر لە ڕێگەی دام و دەزگاکانی دەوڵەتی وەکوو قوتابخانە بەرھەم دێت. ئەم جۆرە ناسیۆنالیزمە ناسیۆنالیزمی لە خوار بۆ سەرەوەیشی پێ دەڵێن کە بە پێچەوانەی ناسیۆنالیزمی دەستەبژێرەکان، زێدەتر لەگەڵ ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی ئاسایی سەروکاری ھەیە کە چۆن پرسی نەتەوە وەکوو شتێکی بەدیھی و ئاشکرا لە پڕۆسەی ڕووتینی ھەرڕۆژەیاندا دەنوێننەوە و بە کاری دەبەن. ئێستە پرسیارێک دێتە گۆڕێ کە دەکرێت مشتومڕ و باسوخواسی زۆری لەسەر بکرێت ئەویش ئەوەیە: نەتەوە بێ­دەوەڵەتەکان وەکوو کورد، ئەمازیغی، کێبێکی، کاتالانی و…، جیا لەوەی لە پێکھاتە فەرمییە ناسیۆنالیستیییەکان کە سامانی فەرمی دەوڵەت­نەتەوەیە بێ­بەشن، لەگەڵ ئەم جۆرە لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەییش دەستەویەخەن کە بەردەوام ناسیۆنالیزمی سەردەست لە مێشک و ڕۆحیاندا دووپات دەبێتەوە. منداڵیان دەبێت بچێتە چەقی ناوەندی ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی، واتە قوتابخانە و لەوێ ئەو باسانەی بە مێشکدا بچێت و لە لایەکی دیکەیشەوە ئاپاراتووسەکانی نەتەوەی سەردەست لە قوتابخانەوە بگرە ھەتا میدیای دەنگوڕەنگ و ھەتا بازاڕ و تەواو وردەکاریگەلی ژیانیان ئاوێتەیە لەگەڵ ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی نەتەوەی سەردەست و بەو شێوەیە کە زەین و ڕۆح و تەنانەت ھەستی جوانی­ناسیی خەڵکی ئاساییی نەتەوەی بێ­دەوڵەت دەستکاری دەکرێت و لە خۆنامۆ دەبێت. ئینجا لایەنێکی دیکەی ئەو باسە ئەوەیە کە خەڵکی ئاساییی نەتەوەی ژێردەست چۆن دەتوانن لەو جۆر ناسیۆنالیزمە ھەرڕۆژەییەی نەتەوەی باندەست ڕزگارییان بێت؟ پلانی بەرپرچدانەوەی ئەو جۆر ناسیۆنالیزمە لەلایەن نەتەوەی ژێردەستەوە چۆنە و چۆن نییە؟ دژەگوتاری ئەمان ھەر لە بنەماڵەوە تا شەقام و بازار دەبێت چۆن بیچم بگرێت کە ھەندێک لایەنی ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی نەتەوەی سەردەست کەم بڕشت بکاتەوە؟ لە نەبوونی دەوڵەتی سەربەخۆدا، میکانیزمی خەمڵاندنی بۆ وێنە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی کوردی دەبێت چۆن پلانڕێژی بۆ بکرێت؟ تاک و کۆمەڵی خەڵک لەگەڵ ئەو دیاردانە چۆن ھەڵسوکەوت بکەن و… لەگەڵ ھەندێک مژاری دیکەی پەیوەندیدار بەم باسەوە، وەرگێڕانی ئەم کورتە وتارەی پێویست کرد کە بە شێوەزارێکی دیکە بە ڕوونی باسی ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی شەنوکەو دەکات²

دەقی وتار

گرینگی­دان بە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی لە دەیەی ١٩٩٠وە لە  چوارچێوەی بە ئێستیلاح وەرسووڕانی فەرھەنگی بە باشترین شێوە تێگەیشتنی بۆ دەکریت. بزووتنەوەیەکی فیکری لە نێو زانایانی زانستە کۆمەڵەیاتییەکان،بۆ ئەوەی فەرھەنگ لە ناوەندی شیکارییەکانی خۆیاندا دابنێن. فەرھەنگ لەم کۆدەقەدا³بە جێگەی ئاماژە بە دەسکردەکان یان شێوەگەلی ژیان، بە “تۆڕگەلێک لە دالەکان”⁴ئاماژە دەکات کە جەخت لە سەر ڕێدۆزی لە خوار بۆ سەر کە جێی پەسەندی توێژەرانی ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیییە، شرۆڤە دەکات. ئەوان ھۆگرییان بەوە ھەیە کە بزانن خەڵک چۆناوچۆن جیھان بۆ خۆیان واتادار دەکەن. بەم پێیە مەبەست ئەوەیە بزانین خەڵک چۆن نەتەوەخوازی، نەتەوەبوون و سەربەیی نەتەوایەتی⁵لە ژیانی ڕۆژانەیاندا واتادار دەکەن و بە کردەیی دەر دەھێنن. جەخت لەسەر ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی لەسەر بنەمای ڕەخنە لە شیکاریگەلی باوی مەزنەتەوەر⁶ لە ناسیۆنالیزم ئەنجام دەگرێت کە بەو ئاراستە دەڕۆن، بە ھەڵسوکەوتی دەستەبژێرەکان پێشایەتی بدەن کە لە ڕێگەی دەوڵەت و دیکەی پێکھاتە فەرمییەکانەوە بڵاو دەکرێتەوە. بە وتەی لایەنگرانی توێژینەوە لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی، داکۆکی لەسەر باسە باوەکانی ناسیۆنالیزم، ھەمووی چیرۆکەکە باس ناکات چونکە ڕێدۆزێکی لە سەرەوە بۆ خوارەوەیە و وا مەیل دەکات لەگەڵ خەڵکی ئاسایی وەکوو وەرگرانی نابکەر⁷ی پەیامەکە ھەڵسوکەوت بکات کە ھیچ شوێنێکیان بۆ بکەری و کارگێڕی خۆیان نییە. کەوایە لە ئاکامدا مەیل بۆ لێکۆڵینەوە لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی لەگەڵ کێشمەکێشی جەوھەری لەنێوان بکەرییەت⁸ و پێکھاتە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا و ھەوڵی بەردەوام بۆ ھاوسەنگکردنی شیاو لەنێوان  ئەو دوانە، لە ھەر توێژینەوەیەک سەبارەت بە دیاردە کۆمەڵایەتییەکان تەبایی ھەیە.

وێدەچێت ناسیاوترین کار لەسەر ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی وتووێژی نێوان جۆنۆتان فۆکس و سێنتیا میلر ئێدریس لە یەک لایەنەوە و لایەنێکی دیکە ئانتۆنی ئێسمیتە، کە لەویادا فۆکس و میلر ئێدریس ئەجێندایەکی توێژینەوەییان سەبارەت بە نەتەوایەتی ھەرڕۆژیی پیشان دا و ئێسمیت ڕەخنەیەکی لەسەر ئەو پێشنیارە ئاراستە کرد(Fox and Miller-Idriss, 2008a, 2008b; Smith 2008). بە ھەرحاڵ گرینگایەتیدان بەو شتەی پێی دەوترێت ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی ڕوو لە زیاد بوون بوو. بە تایبەتی جەختی مایکێل بیلیگ لەسەر دزەی ناسیۆنالیزم وەکوو فۆرمێکی گوتاری بۆ ژیانی ڕۆژانە لە کتێبەکەیدا ” ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی“ (١٩٩٥) و کتێبەکەی تیم ئێدێنسور لەبارەی سروشتی ڕووتین و ھەرڕۆژیی کراوی ناسنامەی نەتەوەیی ( ٢٠٠٦-٢٠٠٢) وێدەچێت بۆ لێکۆڵینەوەی وردتر لە سروشتی ڕۆژانەی نەتەوەخوازی و نەتەوەبوون، ئێلھامدەری زۆر یەک لە توێژەران بووە.

 فۆکس و میلێر ئێدریس(2008a) چوار بەستێنییان بۆ لێکۆڵینەوە لە نەتەوەگەری ھەرڕۆژەیی پێناسە کردووە: ١. “ئاخافتن لە نەتەوە” بنیات­نانی گوتاری نەتەوە لە ڕێگەی ئاخافتن و قسە ڕووتین و ئاساییەکان. ٢. “ھەڵبژاردنی نەتەوە”، نەتەوە لە ھەڵبژاردنەکانی خەڵکیدا دەخاڵەت دەکات، ٣. “بە کردەیی­کردنی نەتەوە” بەجێھێنانیی سرووتەکانی نەتەوە لە ڕێگەی ھێماکانەوە و ٤. “دە­کار کردن و مەسرەفی نەتەوە” دەربڕینیی نەتەوایەتی و سەربەیی بە نەتەوە لە ڕێگەی عادەتی مەسرەفی ڕۆژانە. فۆکس و میلێر ئێدریس لەسەر ئەو باوەڕەن کە ڕوانین لەم چوار بەستێنە، کە تێگەیشتن لە چۆنایەتیی بەرھەم­ھێنان و بەرھەم­ھێنانەوەی لە ڕێگەی خەڵکی ئاسایییەوە مسۆگەر دەکات و لەم ڕووەوە دەتوانرێت “لە خوارەوە بۆ سەرەوە” بپەرژێتە سەر ناسیۆنالیزم. ئەو ھەروەھا میتۆدێکی تێکھەڵکێش بۆ خوێندنەوەی ناسیۆنالیزمی ­ھەرڕۆژەیی پێشنیار دەکات کە لە چوارچێوەی دوو پرسیاری بوون­ناسانەدا دەگونجێت: نەتەوە چییە؟ و چ کاتێک نەتەوەیە؟ یەکەمیان دەکرێت بە باشترین شێوە بە تێکھەڵکێشێک لە ڕاپرسی و تێکنیک­گەلی چۆنایەتی بۆ وێنە وتووێژگەلی گرووپی ئەنجام بگرێت تاکوو واتای پێوەندیدار بە نەتەوە وە چێنگ بکەوێت. ئەوی دووھەم پێویستی بە ئاوڕدانەوە و گرینگایەتی­دان بە کۆدەقێ کە لەویادا نەتەوە بەرجەستە دەبێتەوە و بە باوەڕی فۆکس و میلێر ئێدریس تێڕوانینی ھاوبەشی⁹، شیاوترین میتۆدە بۆ پەیشوێن­گرتنی ئەم لایەنە لە نەتەوایەتیی ڕۆژانەیی. لەو ڕووەوە کە ڕوولەزیادنانی ھۆگری بە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی ھاوکات بووە لەگەڵ وەرسووڕانی فەرھەنگی، بە گشتی پێشنیار بۆ لێکۆڵینەوە لە نەتەوەخوازی و نەتەوایەتیی ھەرڕۆژەیی پێشوازی لێ کراوە، بۆ ئەوەی زیاتر پەیشوێن بگیردرێت و ھەتاکوو توێژینەوەکانی بەردەست لەسەر ناسیۆنالیزم تەواو بکات. سەرەڕای ئەمە، ڕەخنەگەلێک لە بیرۆکەی نەتەوەخوازی یان نەتەوایەتیی ھەرڕۆژەیی گیراوە. ئانتۆنی دی ئێسمیت لەو وتووێژەی کە لە سەرەوەدا ئاماژەی پێ کرا، بەردەنگ لەوە ئاگادار دەکاتەوە کە ئەگەری ئەوە ھەیە ئەجێندایەکی توێژینەوەیی کە لەسەر “ئێرە و ئێستە” داکۆکی دەکات، کۆدەقی کۆمەڵایەتیی مێژوویی لە پێش چاو نەگرێت. ئەو ھەروەھا بە سنوورمەندی زاتی لێکۆڵێنەوە لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی یان ناسیۆنالیزمی “سارد” ئاماژە دەکات، چونکە ئەو ئەجێندا توێژینەوەییە پێشنیار کراوە، بە پێویست بە لێکۆڵینەوەی دیمۆکراسیگەلی گەشەکردووی ڕۆژئاوایی سنوورمەند دەکرێ(Smith 2008). ھەروەھا لێرەیشدا پێویست بە ڕوونکردنەوەیەکی زیاتر و وردبینانەتر لەمەڕ پێناسەی خەڵکی ئاسایی و بەپرس­کردنی پەیوەندی نێوان دەستەبژێر و نادەستەبژێر[ خەڵکی ئاسایی] ھەیە. لە چوارچێوەیەکی بەرینتردا، چونکاتێ نەتەوەخوازی یان نەتەوایەتیی ھەرڕۆژەیی زیاتر شان دەداتە سەر میتۆدگەلی چۆنایەتی تا میتۆدگەلی چەندایەتی، دەبێت مەسەلەی ئێعتیبار و پشت­بەستن، لێکۆڵینەوەیە لەسەر بدرێت.

دەکرێت زۆرتری ئەو کەمایەسییانە بە قەرار­دانی لێکۆڵینەوەی نەتەوەخوازی و نەتەوایەتیی ھەرڕۆژەیی وەکوو تەواوکەری لێکۆڵینەوەکانی پێشوو کە زیاتر پێکھاتە-دەستەبژێرتەوەر بوون و زیاتر داکۆکی لەسەر پەرەسەندن و وەراری مێژوویی دەکەن، بسڕیێتەوە. لێکۆڵینەوە لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی لە نموونەگەلێک کە ناسیۆنالیزمی “گەرم” زاڵە، دەتوانێت ڕێگەیەکی ڕۆشنی­بەخش بێت بۆ بەرخۆدان و ژێروڕوکردن کە لەسەر دەستی خەڵکی ئاسایی درووست کراوە. پێناسەی مژاری توێژینەوە ئەرکێکە کە لە زۆریەک لە توێژنەوە جۆراوجۆرەکان ھاوبەشە. بەھێزبوونی میتۆدگەلی چۆنایەتی بە شێوەیەکی بەربڵاو باسوخواسی لەسەر کراوە و توێژەر دەبێت ئاگاداری ئەو باسانە بێت و ھۆشیارانە میتۆدەکەی خۆی پێی ھەڵبسەنگێنێت. دۆزینەوەی ڕێگاگەلێک کە لە جیھانی ئەمڕۆدا نەتەوە وەکوو شتێکی بەدیھی و ئاشکرا و لەبەردەست پێناسە دەکرێت کۆمەکێکی شایانە لە پێشخستنی تێگەیشتنی ئێمە لە جیھانێک کە تێیدا دەژین. جەخت لەسەر سروشتیی ھەرڕۆژەیی نەتەوەخوازی، نەتەوایەتی و ناسنامەی نەتەوەیی شتێک بە لێکۆڵینەوەی ناسیۆنالیزم زیاد دەکات و ئەو لێکۆڵینەوانە لاواز ناکات.

سەرچاوەکان

Billig, Michael. 1995. Banal Nationalism. London: SAGE.

Edensor, Tim. 2002. National Identity, Popular Culture and Everyday Life. Oxford: Berg.

Edensor, Tim. 2006. “Reconsidering National Temporalities: Institutional Times, Everyday Routines, SerialSpaces and Synchronicities.” European Journal of Social heory 9(4): 525–45.

Fox, Jonathan and Cynthia Miller-Idriss. 2008a. “Everyday Nationhood.” Ethnicities 8(4): 536–63.

Fox, Jonathan and Cynthia Miller-Idriss. 2008b. “he ‘Here and Now’ of Everyday Nationhood.” Ethnicities8(4): 573–76.

Geertz, Cliford. 1973. The Interpretation of Culture. New York: Basic Books.

Smith, Anthony D. 2008. “he Limits of Everyday Nationhood.” Ethnicities 8(4): 563–73.

بۆ خوێندنەوەی زیاتر بڕوانە ئەم سەرچاوە:

Skey, Michael. 2011. National Belonging and Everyday Life: The Significance of Nationhood in an Uncertain World. Basingstoke, UK: Palgrave.

ئەم وتارە وەرگێڕانی کورتە وتارێکە بە سەرناوی Nationalism, Everyday، بە قەڵەمی ئاتسۆکۆ ئیچیجۆ( ATSUKO ICHIJO) مامۆستای زانکۆی کینگستۆن.

پەراوێزەکان

The post ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی appeared first on ژنەفتن.

بەبێ گومان لە مێژوودا هیچ کەس و ئایدیایەک هێندەی مارکس و مارکسیستەکان گرنگییان بە چارەنووسی گەل و نەتەوە بندەستەکان نەداوە. بەپێچەوانەوە سەرمایەداری و ئیمپریالیزم هەمیشە بوونەتە هۆی دابەشکردن و ژێردەستەکردنی گەل و نەتەوە جیاوازەکان. ئەگەر زۆر دوور نەڕۆین و هەموو مێژوو بەسەر نەکەینەوە، بارودۆخی هەنووکەییی کورد بەرهەمی دابەشکاریی ئیمپریالیستییە. ئەوە هێزە براوە ئیمپریالیستەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم بوون لەسەر داروپەردووی ئیمپراتۆریەتە ڕووخاوەکان، نەمسا-هەنگاریا و عوسمانیی، دەستیان بە دابەشکردنی نەتەوەکان کرد و جوگرافیای تازەیان دەکردەوە و جوگرافیا کۆنەکانیان دەشێواند. ئەمە ڕاستییەکە بۆ هەموو مێژووی مرۆڤایەتی ڕوونە.

لە ئاکامی دابەشکارییەکاندا، کورد بەسەر چوار وڵاتدا دابەش کرا، کە تا ئێستاش لە عێڕاق بترازێت، مافی کوردەکان لە هیچ شوێنێکی ئەو وڵاتانەی دیکە بە فەرمی نەناسێنراوە و جیهانی سەرمایەداریی لیبراڵ-دیموکرات ڕۆژ بە ڕۆژ قەیرانەکان و بێمافییەکانی قووڵتر کردووەتەوە و بێگومان هەمووانیش ئەوە دەزانن کە وڵاتە بەهێزە پێشەسازییەکان بەردەوام پشتگیریی ئەو سەرۆک و سەرکردە و ڕژێمە دیکتاتۆرییانەیان کردووە کە کورد لەو ڕژێمانەدا بە فراوانیی چەوسێنراوەتەوە. بۆ تێگەیشتن لە دۆخی مانەوەی کورد وەک گەلێکی پاشکۆ، چ وەک گروپێکی نەتەوەیی و ژێردەستەی گەلانی سەردەست، چ لە ڕوانگەی سیاسی و چینایەتییەوە و هەمیش نەبوونی ئایدیا و سیاسەتێکی سەربەخۆی مارکسیستیی بۆ ڕزگاریی چینایەتی، پێویستە لە کورتە مێژووی مارکسیزم و پرسی نەتەوەیی و هەروەها مانەوەی ڕەهەندی کۆڵۆنیالیستی چەپی ئەو وڵاتانە تێبگەین کە کورد تێیاندا ژێردەستەی گەلی سەردەستە.

مارکسیزم و پرسی نەتەوەیی

کوردەکان هاوشێوەی جوولەکەکانی کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست، هەمیشە بەرەو ئاراستەی ئایدیای کۆمۆنیستەکان ڕۆیشتن، ئەویش بەو هۆیەی چەپەکان لە ئاستی دونیادا، لە تیۆر و پراکتیکدا پشتیوانییان لە مافەی چارەی خۆنووسینی گەلە جۆراوجۆر و بندەستەکان دەکرد. نامیلکە بەناوبانگەکەی لینین «مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان» (١٩١٥) دوو ساڵ پێش شۆڕشی ئۆکتۆبەر، هەم لە تیۆر و هەم پاشانیش وەک بەڵگەنامەیەک بۆ کارپێکردن، بووە بە بەڵگەنامەیەکی مێژوویی کە مارکسیستەکان هەمیشە ویستوویانە و کاریشیان بۆ ئەوە کردووە گەلە بندەستەکان ئازاد ببن.

لینین و ترۆتسکی ناو لە ڕووسیا دەنێن «زیندانی گەورەی نەتەوەکان»، پێشتر مارکس و ئەنگڵس بە فراوانی باسیان لە سەربەخۆیی نەتەوەی ئیرلەندا کردبوو. مارکس ڕاشکاوتر بوو بەراورد بە ١٨٤٨ کاتێک گوتبووی «کرێکارانی جیهان یەکگرن»، بەڵام دواتر بەو ڕوونییە گەیشتبوو، کرێکارانی جیهان لە کام بارودۆخی یەکساندا یەکگرن؟ کرێکارێکی ئیرلەندیی یەکسان نییە بە کرێکارێکی بریتانی، تا ئەو کاتەی کرێکارێکی بریتانی خەبات بۆ سەربەخۆیی کرێکاری ئیرلەندی نەکات ناتوانێت بەو ساناییە داوای یەکگرتن بکات.

ئەگەرچی مارکس وەک خۆی تیۆرەیەکی سیستەماتیکی بۆ پرسی نەتەوەیی دانەڕشتووە، واتا ئەوەی بۆ کرێکار و بۆرژوازی لە ڕوانگەی چینایەتی کردوویەتی نەیتوانیوە هەمان کار بۆ پرسی نەتەوەیی بکات، بەڵام ماركس لە نووسینەكانی دواتری خۆیدا (بەتایبەت لە نووسینەكانیدا دەربارەى ئیرلەندا) باسی ئەوەی دەكرد بۆرژوازی نەك تەنها مەیلی بۆ هاندانی ناكۆكی و دوژمنایەتییە نەتەوەییەكان هەیە بەڵكوو لە ڕاستیدا مەیلی بۆ هەڵكشاندن و زیادكردنی ئەم ناكۆكییانە هەیە چونكە ١) خەباتێك بۆ كۆنتڕۆڵی بازاڕەكان، ململانێیەكانی نێو دەسەڵاتە سەرمایەدارییەكان دروست دەكات؛ ٢) چەوساندنەوەى نەتەوەیەك دژی نەتەوەیەكی دیكە، دوژمنایەتی نەتەوەیی بەدی دەهێنێت؛ ٣) شۆڤێنیزم یەكێكە لە ئامرازە ئایدیۆلۆژییەكان كە هێز و توانا بە بۆرژوازیی دەدات دەسەڵات و هەیمەنەى خۆی بەسەر پرۆلیتاریادا بپارێزێت.

ماركس لە دەیەى ١٨٦٠دا ئازادبوونی ئیرلەندای بە مەرجی ئازادبوونی ئازادیی پرۆلیتاریا سەیر دەكرد: ١) تەنها ئازادیی نەتەوەى ستەملێكراو دەبێتە هۆى سڕینەوەى دابەشكارییەكان و تایبەتمەندییە نەتەوەییەكان و ڕێگا بۆ چینی كرێكاری هەردوو نەتەوە [ستەمكار و ستەملێكراو] دەكاتەوە دژی دوژمنە هاوبەشەكەى خۆیان واتا سەرمایەداران یەك بگرن؛ ٢) ستەمكردن لە نەتەوەیەكی دیكە دەبێتە هۆی بەهێزبوونی دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیانەى بۆرژوازیی بەسەر كرێكاران لە نەتەوەى ستەمكاردا. لە ڕوانگەى ماركسەوە «هەر نەتەوەیەك كە نەتەوەیەكی دیكە دەچەوسێنێتەوە، زنجیرەكانی كۆیلایەتیی خۆی بەرهەم دەهێنێت»؛ ٣) ڕزگاربوونی نەتەوەى ستەملێكراو پایە ئابووری، سیاسی، میلیتاری و ئایدیۆلۆژییەكانی چینە باڵادەستەكان لە نەتەوەی ستەمكاردا لاواز دەكات و ڕۆڵ و نەخشی لە خەباتی شۆڕشگێڕی چینی كرێكاری ئەو نەتەوەیەدا هەیە. بەو مانایە، ئەگەر کرێکارێکی نەتەوەی سەردەستە مەیلی بۆ سەربەخۆیی و ئازادیی نەتەوەی ژێردەستە نەبێت، هەمیشە میکانیزمەکانی ستەم لەسەر خۆشی زیاتر دەکات. دابڕانی ئیرلەندا لە بریتانیا هۆکارێکە بۆ لاوازکردنی حکوومەتی ستەمکاری بریتانی کە کرێکاری وڵاتەکەی خۆی دەچەوسێنێتەوە. بۆیە مارکس بەسانایی بەو دەرەنجامە دەگات بڵێت کرێکاری بریتانی بەڕاستی ئەگەر بیەوێت خەبات بۆ ڕزگاریی خۆی بکات، دەبێت خەبات بۆ ڕزگاربوونی نەتەوەی ئیرلەندی بکات.

لە ناو مارکسیستە ئەوروپییەکاندا بەتایبەت ئەسترۆ-مارکسیزم (یان مارکسیزمی نەمسایی) و ستالینیزم، و ترۆتسکیی سەرەتا، مەیلێکی ئەوتۆ بۆ ڕزگاریی نەتەوەیی سەری هەڵنەدا، ترۆتسکی تا ساڵی ١٩١٧یش هیچ هەڵوێستێکی ڕوونی بەرانبەر بە پرسی نەتەوەیی نەبوو، ئەگەرچی خۆی ئۆکرانی و جوولەکەش بوو. بەڵام پاشان وردە وردە دەچێتە سەر هەڵوێستی لینین و لەم ساتەوە، کۆی تێزی لینین بۆ پرسی نەتەوەیی دەبێتە ئایدیای دەقیقی ترۆتسکی، بۆیە باسکردن لە هەڵوێستی ترۆتسکی زەروورەتێکی وەهای نییە. بەڵام هەردوو مارکسیستی نەمسایی-بۆهیمیی، ئەنتۆنی پانەکۆک و یۆزێف شتراسە وەک دوو مارکسیستی ئەوروپیی پێیان وا بوو خەباتی چینایەتی ئەولەویەتی بەسەر خەباتی نەتەوەییدا و ئەمەش دەگەڕایەوە بۆ دابەشنەکردنی نەمسا بۆ کۆمەڵێک نەتەوە و گروپی جۆراوجۆر. پانەکۆک بە دروستی دەیگوت «نەتەوە دیاردەیەکی ئایدیۆلۆژیی بۆرژوازییە»، بەڵام هەم پانەکۆک و هەم شتراسە، بە گەڕانەوە بۆ ئۆتۆ باوەر، پێیان وا بوو دەبێت نەمسا مافی ئۆتۆنۆمی و خۆبەڕێوەبەریی تەواوەتیی بە نەتەوەکان بدات. دەکرێت تیۆری مارکسیزمی نەمسایی بە تیۆرەی ئیکۆنۆمیزم لە قەڵەم بدەین. بەڵام نەمساییەکانی دیکەی وەک کاڕڵ ڕێنەر کە ڕاوێژکاری سۆسیال دیموکراتی نەمسایی بوو، بڕوایان بە ئۆتۆنۆمیی کولتووریی نەتەوە و گەلەکانی ناو ئیمپراتۆریەتی نەمسا-هەنگاریا هەبوو.

ستالین لەسەر ڕاسپاردەی لینین لە ساڵی ١٩١٣ وتارە بەناوبانگەکەی بە ناوی «مارکسیزم و پرسی نەتەوەیی» دەنووسێت، بەڵام لینین هەر زوو فەرامۆشی دەکات، چونکە کۆی چەمکەکانی خەسڵەتی نەتەوەیی لای ستالین کورت دەبنەوە بۆ سایکۆلۆژیا یان تایبەتمەندیی سایکۆلۆژیی نەتەوەیی و لینین بەڕاشکاوی هەر لە کاتی خۆیدا ڕەتی دەکاتەوە. لەناو مارکسیستەکاندا، هەڵوێستی لینین تازەترین، ڕادیکاڵترین و پراکتیکیترین بووە لە مێژووی ئەو بزووتنەوەیەدا. ئەگەر پێشتر مارکسیستە نەمساییەکان و ڕووسەکان خۆیان بۆ ڕەهەندی ئابووریی (پانەکۆک و شتراسە)، کولتووریی (ڕێنەر و باوەر) و سایکۆلۆژیی (ستالین) و گوڵچینی تێکەڵەی ئابووری و کولتووریی (ترۆتسکی)، لینین بەڕاشکاوی ڕایدەگەیەنێت مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان پرسێکی تەواو ناو دیموکراسیی سیاسییە، واتا بریتییە لە مافی جیابوونەوەی سیاسی و بونیادنانی دەوڵەت-نەتەوەی سەربەخۆی گەل و نەتەوەی ژێردەستە. لینین بە ئاشکرا دەیگوت ئۆتۆنۆمی و مافی ئۆتۆنۆم نەتەوەی ژێردەستە لەگەڵ نەتەوەی سەردەستەدا یەکسان ناکات. بەڕاشکاوی لە پرسی پۆڵەندادا دەیگوت بە دڵنیاییەوە ئەگەر ڕووسیا مافی ئۆتۆنۆمی بدات بە پۆڵەندا، هێشتا پۆڵەندییەکان لەگەڵ ڕووسەکاندا یەکسان نابن و مافی بڕیاردانی یەکسانیشیان لە ئەنجوومەنە نوێنەرایەتییەکان نابێت. بۆیە دەیگوت پرسی ئۆتۆنۆمی بریتییە لە پرسێکی بە ڕێژەییکردن و ڕێژەگەراییانەی سیاسەت کە دواجار نەتەوەی بندەست هێشتا بە پلە دوو دەهێڵێتەوە. چارەسەری بنچینەیی جیابوونەوەی پۆڵەندایە لە ڕووسیا.

لینین ئەمانەی تەنها لە تیۆردا دەرنەبڕین، ساڵی ١٩١٧ کە دەسەڵات کەوتە دەستی بەلشەڤییەکانەوە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر، یەکەم کاری لینین ئامادەکاریی بوو بۆ پێدانی مافی جیابوونەوەی پۆڵەندا و فینلەندا لە ڕووسیا و لەگەڵ دەنگدانی ئەو دوو نەتەوەیە بۆ جیابوونەوە لە ڕووسیا، لینین بە فەرمی دانی بە سەربەخۆیی دانا و ڕێزی لە بڕیاری ئازادانەی جیابوونەوەیان گرت. کارێک هەتا ڕۆژگاری ئەمڕۆ، هیچ نەتەوەیەکی لیبراڵ دیموکرات لەسەر زەوی ئەنجامی نەداوە.

مارکسیستەکان و جەنگی دژە-کۆڵۆنیالیزم

لەگەڵ جەنگی جیهانیی یەکەم دەستی پێ کرد، سۆسیالیستەکان دابەشبوونە سەر دوو کەمپ، بەشێکیان پشتیوانیان لە وڵاتەکانیان کرد، وەک سۆسیال دیموکراتەکانی ئەڵمانیا، بەشێکی دیکەشیان وەک ڕۆزا لۆکسمبورگ و کەمپی چەپە ڕادیکاڵەکان دژی جەنگ وەستانەوە، بەڵام سۆسیالیستەکانی ڕووسیا دژی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا وەستانەوە و پشتیوانیان لە جەنگی ڕووسیا نەکرد. لە بەرانبەردا سۆسیالیستە دژە-جەنگەکان پشتیوانیی بێمەرجی جەنگی کۆیلەی کۆڵۆنییەکانیان دژی باڵادەستە ئەوروپییەکان کرد، بانگەوازیان بۆ ڕزگاربوونی نەتەوەکان لە خەباتی شۆڕشگێڕیدا کرد دژی وڵاتانی باڵادەست. سۆسیالیستە دژە-جەنگەکان بە هاوبەشی مانیفێستی «ڕزگاریی دەستبەجێی نەتەوە بندەستەکان»یان کرد و لینین بانگەوازی بۆ پشتیوانیکردن لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکانی ڕزگاریی نەتەوەی ژێردەستەی کۆڵۆنییەکان و ئیمپریالیستەکان کرد، دەشیزانی ئەو بزووتنەوە نەتەوەییانە لە سروشتدا سۆسیالیست نین. ئەگەرچی بەشێک لە نزیکەکانی لینین پشتیوانیان لە مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان لە ١٩١٤دا نەکرد، و کاڕڵ ڕادەک و لیۆن ترۆتسکی پێچەوانەی ڕاپەڕینی ١٩١٦ی ڕاپەڕینی ئیرلەندییەکان بوون دژی حوکمی بریتانی، بەڵام وەک باسمان کرد، ترۆتسکی لە ١٩١٧ لە بۆچوونەکانی پاشگەز بووەوە و کاڕڵ ڕادەک لە ١٩١٩ هاتە پاڵ سەربەخۆییی پۆڵەنداوە.

لینین لە ١٩١٣ لە وتارەکەیدا بە ناوی «ئەوروپای پاشکەوتوو و ئاسیای پێشکەوتوو»دا دەڵێت باڵی شۆڕشگێڕیی سۆسیالیزم دەبێت بەردەوام بێت لە سووربوون لەسەر پێداویستیی دژایەتیکردنی کۆڵۆنیالیزم لە هەموو فۆرمەکانیدا و پشتیوانیی خەباتە نەتەوەییەکان دژی کۆڵۆنیالیزم بکات. لە هەمان وتاردا خەباتی خەڵکانی کۆڵۆنیزەکراو بۆ سەربەخۆیی لەدەرەوەی کاتیگۆریی چینایەتی وەک «هێزی پێشڕەو لە خەباتی جیهانیدا بۆ سۆسیالیزم» ناو دەبات و دەنووسێت «لە هەموو شوێنێکی ئاسیا سەدان ملیۆن خەڵک لە ژیانیان، ڕۆشنایی و سەربەخۆییان بەئاگا دێنەوە»، لە کاتێکدا ئەوەی پێی دەگوترێت ئەوروپای «پێشکەوتوو» خەریکی «تاڵانکردنی چینە و یارمەتیی دوژمنانی دیموکراسی دەدات».

لە ئازاری ١٩١٩دا، ئەنتەرناسیۆنالی کۆمۆنیست (کۆمینترن) لە مۆسکۆ دامەزرا. لە یەکەم کۆنگرەدا نوێنەرانی هەموو وڵاتان ئیدانەی براوەکانی جەنگی جیهانی و کۆڵۆنییەکانیان دەکەن و لەوێدا مانیفێستی دژە-کۆڵۆنیالی دەنووسن و دەڵێن «کۆیلەکانی کۆڵۆنیالیزم لە ئەفریقا و ئاسیا: ساتی دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاری دەبێتە ساتی ڕزگاربوونی ئێوەش». ئەم بانگەوازە و مانیفێستە دژە کۆڵۆنیالیستییە بە هەموو بەندەکانییەوە بۆ یەکەمجار دەبێتە هۆی بڵاوکردنەوەی ئایدیای دژە-کۆڵۆنیالییەکی وشیار لە سەرتاسەری جیهاندا و چینی کرێکاری وڵاتانی کۆڵۆنیالیستیش وشیار دەکاتەوە.

١٧ مانگ دوای یەکەم کۆنگرە، سوپای سوور دەست دەکات بە یارمەتیدانی هێزە نەتەوەییەکان بۆ وەدەرنانی هێزە کۆڵۆنییەکان لە هەموو ناوچەکانی ئاسیای ناوەندی. پاشان کۆنگرەیەک دەبەستن تایبەت بە پرسی کۆڵۆنیالی و بەوردی باس لە یارمەتیدانی خەباتی دژە کۆڵۆنیالی دەکەن و تەنانەت لینین پێشنیار دەکات دروشمە بەناوبانگەکەی مێژووی مارکسیزم «کرێکارانی جیهان یەکگرن» بگۆڕدرێت بۆ «کرێکارانی جیهان و گەلانی چەوساوە، یەکگرن» و کۆنگرە بڕیار لەسەر ئەم گۆرانکارییە دەدات. لینین و بەلشەڤییەکان تەنانەت پشتیوانی لە کۆی بزووتنەوە سەربەخۆییخوازییە نەتەوەییەکان لە کۆڵۆنییەکان دەکەن بەبێ ئەوەی مەرجی خەباتی چینایەتی یان کۆمۆنیستبوون بکەنە پێوەر، بۆ نموونە بە فراوانی دژی کۆڵۆنیالیزمی فەڕەنسی لە وڵاتانی موسڵماننشین دەوەستنەوە و لەپاڵ موسڵمانەکاندا دەوەستن.

هەر لەو کۆنگرەیەدا ڕووسیای قەیسەریی بە «ڕووسیای کۆڵۆنیالیستی داگیرکەر» لە مێژوودا تۆمار دەکەن. لە ١٩٢٢دا لینین پێشنیاری کۆنگرەی جیهانیی هەموو گەلان دەکات لە مۆسکۆ ببەسترێت و لەم کۆنگرەیەدا نوێنەرانی ئەندۆنیسیا، جەزاییر بەشدار دەبن و پشتیوانیی دەنگی هەموو ئەندامان بۆ خەبات دژی کۆڵۆنیالیزم دەبەنەوە. پاشان ئەفریقییەکانی کۆڵۆنییەکان و ڕەشپێستە سۆسیالیستەکانی ئەمریکا بەشدار دەبن. کۆمۆنیستەکانی فەڕەنسا نوێنەرانیان دەنگ لەسەر ئەوە دەدەن لە جەزاییر دژی کۆڵۆنیالیزمی وڵاتەکەیان بجەنگن.

کورد و کۆڵۆنیالیزمی ئێرانیی

پێش ئەوەی لەم پرسە تێبگەین، دەبێت باس لەوە بکەین کە ئێران وڵاتێکی کۆڵۆنیالیستییە، وێڕای ئەوەی خۆشی ژێردەستەی کۆڵۆنیالیزم بووە. ئێران دوو مۆدێلی کۆڵۆنیالیزم لەسەر کورد تاقی دەکاتەوە، یەکەم سیاسەتی داگیرکردن، هەژارخستن، بەپاشکۆکردن و بێدەسەڵاتکردنی گروپێکی گەورەی مرۆیی (کورد) لەو چوارچێوەیەدا کە پێی دەگوترێت «ئێران» و ئەمەش جۆرێک کۆڵۆنیالیزمی ڕاستەوخۆیە، تێیدا سیاسەتی گەل و نەتەوەیەک (فارس) بەسەر گەل و نەتەوەکانی دیکەدا (لەم کەیسەدا کورد) پیادە دەکات و لە حاڵەتی لاوازی حکوومەتی ناوەندیی عێڕاقدا – کە خۆشی وەک هەم وڵاتێکی کۆڵۆنیزەکراو و هەم سەردەست – ئێران مۆدێلێکی دیکەی کۆڵۆنیالیزم بەڕێوە دەبات کە پێی دەگوترێت کۆڵۆنیالیزمی کولتووری.

لەڕووی داگیرکاریی ڕاستەوخۆوە، یان کۆڵۆنیالیزم وەک سیاسەتی باڵادەستی، ئێران لە ناوچە کوردنشینەکان پەرەی بە تیۆری «بە گەشەنەسەندوویی»/گەشەبڕیی هێشتنەوە داوە، واتا ئاوێتەکردنێکی سیاسەتەکانی دەسەڵات و چەوساندنەوەی ئابووریی کوردەکان لەلایەن ئێرانییەکانەوە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی دۆخی هەژاری و دواکەوتووییی سیاسی، ئابووری، پەروەردەیی و کولتووری. هەڵبەت ئەمەش بەو مانایە نایەت کە ئەگەر گەلێک سەربەخۆیی لە کۆڵۆنیالیزم وەرگرت بتوانێت خۆبەخۆ تیۆری گەشەسەندن ببڕێت و پێش بکەوێت. پاشماوەکانی کۆڵۆنیالیزم تا ماوەیەکی زۆر دەمێننەوە و جێ دەست و عامل و یارانی کۆڵۆنیالیزم بۆ ماوەیەکی زۆر درێژە بە ڕۆح و ژیانی کۆڵۆنیالیستەکان دەدەن. لەگەڵ ئەوەشدا نابێت بەرپرسیارێتیی بۆ پێشکەوتن لە خەڵکانی کۆڵۆنیزەکراو وەربگیرێتەوە.

گەشەنەسەندن (Underdevelopment) یان گەشەبڕیی (بڕینەوە لە گەشەسەندن) واتا بەشێکی بە هۆی ڕابردوو و بەشێکی بە هۆی ئامادەیی چەوساندنەوە کە هەلومەرجێکی ڕەقی کۆمەڵایەتی و ئابووری دروست کردووە. هەڵبەت گەشەنەسەندوویی یان گەشەنەسەندن بە مانای نەبوونی سەرچاوەی پێویست بۆ گەشەپێدان نایەت، بەڵکوو پرۆسەیەکی ناهاوسەنگ و هاوکات نادادپەروەرانەی دابەشکردن بە هۆی تاڵانکاریی و دەستبەسەرداگرتنی سامانی خەڵکانی کۆڵۆنیزەکراو ڕوو دەدات و لە سەنتەرەکاندا بۆ گەشەپێدانی هێزی سەردەست بەگەڕ دەخرێت. بەو مانایە بە گەشەنەسەندوویی مانەوەی کوردستان لە ئێران، بە هۆی بێ سەرچاوەییەوە نییە، بەڵکوو ڕژێمی ئێران پەرەی بە تیۆرەیەکی گەشەسەندنی ناهاوسەنگ، واتا کەڵەکەکردنی سامان و دەوڵەمەندی و گەشەپێدان لە لایەک و کەڵەکەکردنی هەژاری لە لاکەی دیکەوە، بووەتە هۆی ئەوەی لە ڕووی ئابوورییەوە ناوچە فارسنشینەکان لە ناوچە کوردنشینەکان گەشەسەندووتر بن و لە ڕووی پەروەردە و کولتووریشەوە توانای گەشەسەندن بۆ نەتەوەی سەردەست زیاتر دەبێت لە نەتەوەی ژێردەست.

هەڵبەت کۆڵۆنیالیزم و بە گەشەنەسەندوویی هێشتنەوەی کۆمەڵگا، گەل، نەتەوە و وڵاتێک خۆبەخۆ لە لۆژیکی سەرمایەدارییەوە سەرچاوە دەگرێت، مارکس بەڕوونی لە بەشی «تیۆری مۆدێرنی بەکۆڵۆنییکردن» لە سەرمایەدا باس لە پرۆسەی پێوەلکانی کۆڵۆنیالییانەی زەوییە داگیرکراوەکان دەکات و لێرەوە سەرمایەداری وەک هێزێکی جیهانی و وەک دروستکەرێکی بەردەوامی بازاڕی جیهانی پیشان دەدات کە بەردەوام سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوە و دەوڵەتانی دیکە پێشێل و داگیر دەکات. هەروەها بەڕوونی باس لەوە دەکات هێزە کۆڵۆنیست و داگیرکەرەکان هیچ کاتێک نەک دەستیان نییە لە پێشخستنی وڵاتانی داگیرکراودا، بەڵکوو گەشەی خۆبەخۆی ئەو کۆمەڵگایانە بۆ سەدان ساڵ دەگەڕێننەوە دواوە. هەروەها لەو شوێنەدا کە باس لەوە دەکات کە «کەڵەکەکردنی سامان و سەرمایە لە لایەک، واتا کەڵەکەکردنی هەژاری و بەدبەختی لە لاکەی دیکەوە»، بەو مانایە هەمیشە سەنتەرێک بۆ کەڵەکەی سەرمایە هەیە لەسەر بنەمای تاڵانکردن، هەژارخستن، بێدەرەتانکردن و کەڵەکەکردنی بەدبەختی و نابەختەوەریی لاکەی دیکە دادەمەزرێت. ئەمە چەندە لە سەنتەرەکانی سەرمایەداریدا ڕاستە هێندەش بۆ پەیوەندیی کۆڵۆنیالیست و خەڵکی کۆڵۆنیزەکراو دروستە. مارکس ئەوەش لەبیر ناکات کە پرسی کەڵەکەبوونی سامان لە لایەکەوە، و کەڵەکەکردنی بەدبەختی لە لاکەی دیکەوە، تەنها لە ڕەهەندە ئابوورییەکەیدا نامێنێتەوە و پرسی سەرخانی سیاسی، کولتووری، هونەری و هتد دەگرێتەوە. هەمیشە ئەو کۆمەڵگایانەی لەسەر حسابی کۆمەڵگا پەراوێزیی و داگیرکراوەکانی دیکە، سەرمایەیان کەڵەکە دەکەن، هەزاران ساڵ گەشەی کولتووری و پەروەردەییی کۆمەڵگا داگیرکراوەکان دەهێننە دواوە. لەم ڕوانگەیەشەوە بەسانایی دەتوانن هەژموونیان بەسەردا بکەن.

پرسی ئەوەی کۆمەڵگایەک و ئاستە کولتوورییەکەی، کە دەرەنجامی داگیرکاری و کۆڵۆنی و تاڵانکردنی سامانی کۆمەڵگای دووەمە، باڵادەست دەبێت بەسەر کۆمەڵگای کۆڵۆنیزەکراودا، بەوەدا کە گەلی کۆڵۆنیالیست خاوەن بەهرە و داهێنانی هونەری و کولتووری و ئەدەبییە یان ئەوەی پێی دەگوترێت «خوڵقاندنی شاکار» بۆ ئەوە ناگەڕێتەوە کە کۆمەڵگای سەروەر و باڵادەست لە ڕووی زەینی و سروشتییەوە «بلیمەتترە» لە کۆمەڵگای داگیرکراو، بەڵکوو بەسانایی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە لە هەر شوێنێک دەرفەتە ئابوورییەکان بۆ گەشەی کۆمەڵگا و تەکنیک زیاتر بوون، لەو شوێنانەدا ئاستەکانی بەرهەمهێنانی هونەری و کولتووری زیاتر دەبێت و ئاستەکانی خوێندن هەڵدەکشێت. ئەمە لۆژیکێکی سادەیە و بڕوام وایە زۆر کەس بێئەوەی پێویستیان بە بیرکردنەوەی قووڵی مێژوویی هەبێت، لەم لایەنە تێبگەن. بەڵام وەک واڵتەر بنیامین فەیلەسوفی مارکسیست و ڕەخنەگری کولتووری باسی دەکات، لەو کۆمەڵگایانەی پێشتر تێیاندا شۆڕشی پیشەسازی و گەشەی تەکنیک هاتە ئاراوە، ئەو شوێنانە دەرفەتی زیاتریان بۆ داهێنانی بەرهەمی هونەری لە بەردەستدا بوو.

پاشان ئەم جۆرە گەشەنەسەندنە بە ناوەکی دەکرێت و فۆرمێکی سایکۆلۆژی، هونەری، کولتووری و ڕۆحی وەردەگرێت و دەبێتە جۆرێک فەلسەفەی نواندنەوەی ئەوی دیکە لەلایەن هێزی سەردەستەوە بەوەدا کە گەلی ژێردەست وا پیشان دەدات دواکەوتووییەکەی لەناو دۆخی سروشتیدا دروست بووبێت، یاخود ساناتر، دواکەوتوویی کورد بەرهەمی سروشت خۆی بێت نەک لە قۆناغێکی مێژووییدا دروست بووبێت. ئەم جۆرە لە وێنەی کورد لە نیگای زەقی ئێرانییدا، هەمیشە بەبێ پرسیارکردن لە دۆخی مێژوویی و سیاقی سەرهەڵدانی ئەم پرۆسەیە، وەک نیگایەکی دوورمەودا دەبینرێت وەک بڵێیت بەرەکەتی سروشت دوو مرۆڤی جیاوازی لەیەک دروست کردووە و هەر سروشتیش جیاوازییەکانیان بۆ ئەبەد دەهێڵێتەوە.

مرۆڤی کورد لە نیگای ئێرانیی باڵادەستدا ئۆبژێکت و بابەتێکە بۆ کوشتن، لە ئەزەلەوە تاوانبارە، کوشتنی هیچ گوناهێکی نە ئایینی نە سیاسی و یاسایی بەدوودا نایەت.

بەڵام کاتێک کوردەکان لە ئێران دەخرێنە ناو ئەم دۆخەی هەژارییەوە، ئێران وەک ڕژێمێکی سەردەست تەنها یەک دەرفەت لە بەردەم کوردەکان بۆ خەباتی مانەوە دەهێڵێتەوە: سنوورنشین بوون، پاشان لە سینەمادا ئەم سنوورنشین بوونە وەک دۆخێکی ئێستاتیکایی و خۆکرد و جەوهەری ئارەزووکراوی مرۆڤی کورد پیشان دەدات کە بە دیسان ئەوە سروشت بەم جۆرە دروستی کردووە. یاخود دەیکاتە قاچاغچی و کۆڵبەر تا ئاسان بتوانێت بیکوژێت. مرۆڤی کورد لە نیگای ئێرانیی باڵادەستدا ئۆبژێکت و بابەتێکە بۆ کوشتن، لە ئەزەلەوە تاوانبارە، کوشتنی هیچ گوناهێکی نە ئایینی نە سیاسی و یاسایی بەدوودا نایەت. لەم ڕووەوە ڕەوایەتی بە مۆنۆپۆلکردنی توندوتیژیی دژی مرۆڤی هەژارخراو دەدات و هەموو جۆرە بەرەنگاری و وەستانەوەیەکیش بەرانبەر بە هێرش و بێحورمەتکردن لەلایەن ئەوی دیکەی سەردەستەوە وەک جۆرێک لە تاوان و پێشێلکردنی سەروەریی نەتەوەیی دەبینێت و دیسان لە میدیاکان و ئامرازەکانی دیکەی کۆنتڕۆڵدا، وێنەی وەحشیگەربوون و بەربەرییبوون بۆ دۆخی لە مێژوودا دروستکراوی گروپێکی نەتەوەیی/مرۆیی دادەتاشێت و بە تێپەڕینی کات دەیکات بە وێنەیەکی ئەبەدی و ئەزەلی. ئێران ئەم مامەڵەیە لەگەڵ کورد دەکات.

ڕەنگە زۆر پێویست نەکات باسی ڕەهەندی دووەمی کۆڵۆنیالیزمی ئێرانی بکەین کە پێی دەڵێین کۆڵۆنیالیزمی کولتووری و بە دیاریکراوی لەسەر کوردەکانی باشوور پیادەی دەکات. لەو ماوەیەدا زۆر وتار و لێکۆڵینەوە لەم بوارەوە نووسراون. یەکێک لەو وتارانە هێرۆ خوسرەوی و من نووسیومانە بەناوی «کۆڵۆنیالیزمی کولتووریی ئێران» و خوێنەر دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە. بەڵام وەک لە سەرەوە باس کرا، کاتێک فیلمێکی ئێرایی کە «دەیەوێت بۆ کورد یان لەبری کورد بدوێت» و دەبێتە بەرهەمێکی هونەری، دیسان هیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نییە کە دەرهێنەری فیلمەکە «بلیمەتترە» بەڵکوو دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دەرفەتانەی دەوڵەتی کۆڵۆنیالیست بۆ نواندنەوەی وێنەی کوردەکان لە فیلمەکانیدا، خستوویەتییە بەردەستی دەرهێنەری فیلم. لێرەشەوە وا دەردەکەوێت کە ڕۆشنبیران و هونەرمەندانی گەل و وڵاتی کۆڵۆنیالیست لە خەڵکانی ژێردەست و داگیرکراو باشتر بن، بلیمەتتر و ڕێزلێگیراوتر بن و بینەران و خوێندەوارانی گەلی ژێردەستیش بە هەر ستایش و سەنایەکی هونەرمەند/ڕۆشنبیری گەلی سەردەست خۆشحاڵ و گەشکە ببن و لە بەرانبەریشدا هەم سووکایەتیی بە وزە ناوخۆییەکانیان بکەن و لەژێر ئاستی هونەرمەندانی وڵاتی کۆڵۆنیالیست دایانبنێن و هەمیش ئەمە دەکەنە میکانیزمێکی سروشتی و سایکۆلۆژی تا ڕێگا لە هەموو وزە و دەستپێک و ئەگەرێکی سەرهەڵدانی دەنگی نوێ بگرن.

ڕیشەی کۆڵۆنیالیستیی چەپ و نەتەوە ژێردەستەکان

کورد و چەپی ئێرانی بە نموونە

بەم دوواییانە کۆمەڵە (سازمانی کوردستانی حزبی کۆمۆنیستی ئێران) گرژی تێدا دەرکەوتەوە. چەپە فارسیزمانەکان بەدرێژاییی مێژووی ئەم حزبە هەمیشە ناکۆکییان لەنێوان چەپەکان و ئەندامانی ئەم حزبەدا دروست کردووە بەوەدا کە هەمیشە کوردەکانیان بە ناسیۆنالیست یاخود باڵی ڕاستی حزب ناو بردووە. هەڵبەت هەر لە سەرەتاوە پێویستە ئاماژە بەوە بکەم، کە ئەم نووسینە هیچ پەیوەندییەکی بە کێشە ناوخۆییە هەنووکەیییەکانی کۆمەڵەوە نییە و بەرگریش نییە لە پەیکەرە و جەستەی کۆمەڵە بەوەدا نە هیچ کاتێک ئایدیاکانی خۆم بە نزیک لەوان بینیوە و نە هەرگیزیش هیچ پەیوەندییەکم بەو حزبەوە هەبووە. ئەوەی من لێرەدا هەڵوەستەی لەسەر دەکەم بریتییە لە پرسێکی دوور و درێژتر و قووڵتر، پرسی نوێنەرایەتیکردن و نوێنەرایەتییکران، پرسی باڵادەستی و ژێردەستەیی، کە بێگومان ئەگەر حزبێکیش بە ناوی کۆمەڵە بوونی نەبێت، ئەم پرسە هەر دەمێنێتەوە. پرسی بە پاشکۆکردنی چەپەکانی کۆمەڵگا و خەڵکانی ژێردەست بۆ چەپەکانی کۆمەڵگا، نەتەوە و گەلی سەردەست.

کەواتە پێش ئەوەی هیچ ڕوونکردنەوەیەک لەسەر ئەم پرسە بدەین، با گریمانەیەکی تیۆری بورووژێنین و ئەم پرسیارە بکەین: «بۆ مەنسوور حیکمەت و هاوڕێکانی لەناو کۆی ڕەوتی چەپ لە ئێران خۆیان خزاندە ناو کۆمەڵەوە؟ واتا چی دەبوو ئەگەر بۆ نموونە چووبانە ناو تودەییەکان، فیداییانی خەڵق و یان ڕەوتە چەپەکانی دیکەی ناوەندی ئێران بۆ تەنها خۆیان خزاندە ناو کوردەکانەوە و دوای ماوەیەکی کەم ئەو حزبەیان بۆ چەندین کەرت و گروپی بچووک بچووک دابەش کرد؟» گومان لەوەدا نییە ئەو چەپە ئێرانییانەی لە سەروبەندی بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات لەلایەن ئیسلامی سیاسییەوە، تەنها شوێنێک، سەنگەر و قەڵایەک مابووەوە پەنای بۆ بەرن، کوردستان بوو. بۆیە پۆل پۆل چەپەکانی ناوەندی ئێران لە کوردستان و بە جلوبەرگی کوردییەوە دەردەکەوتن. ئەمە پرسی مانەوە و ژیانە و ئەخلاقیاتی باڵای هەر کۆمەڵگا، خەڵک، گروپ و تاکێک لەناو فەلسەفەی ئەخلاقدا بەوەدا دەناسرێتەوە، چەندە ئامادەیە داڵدەی ستەملێکراوان، ڕاکردووان و چەوساوان بدات. هەر گەل و کۆمەڵگایەک نەیتوانی ئەم ئەخلاقە بکاتە پرەنسیپی سیاسەت، ئەو کۆمەڵگایە بەسانایی تۆوەکانی فاشیزم و بیری ڕاستڕەوی دەچێنێت. لەم ڕووەوە هاتنی چەپە ئێرانییەکان بۆ ناو کوردستان و پەیوەندییان بە چەپەکانەوە نزیکە لە کۆچی ئەو چەپانەی لەژێر دەستی حکوومەتە فاشیست و دیکتاتۆرەکان ڕایان دەکرد و پەنایان بۆ وڵاتانی دیکە دەبرد، بێگومانیش تەنها ماڵێکی سیاسییش بۆ چالاکییەکانیان، پارتە چەپ و کۆمۆنیستییەکانی ئەو وڵاتانە بوو کە پەنایان بۆ دەبرد. تا ئێرە پرسەکە زۆر لۆژیکی و ئەخلاقییە. لەگەڵ ئەوەشدا پەنابردنی چەپە ئێرانییەکان بۆ ناوچەیەک بوو کە خۆی لەژێر دەسەڵاتی داگیرکاریی ئێراندا بوو، ئاوەڵاکردنی دەرگای کوردستان بە ڕووی چەپە ئێرانییەکاندا، ئەو پرەنسیپە ئەخلاقیی سیاسییە پشتڕاست دەکاتەوە کە ناومان برد. بەڵام کێشەکە لە شوێنێکی دیکەوە دەست پێ دەکات.

یەکێک لە کۆمیدیا و خاڵە پێکەنیناوییەکان ئەوەیە هەمیشە گروپە ژێردەستە و بچووکەکان چوونەتە پاڵ پارتە کۆمۆنیستییە گەورەکانەوە تا بتوانن لە ناو پارتە کۆمۆنیستییەکاندا ئایدیا ڕزگارییەکانی خۆیان ببەنە پێشەوە، بۆ نموونە جوولەکەکان بە فراوانی لە ئاستی جیهاندا چوونە پاڵ بزووتنەوە کۆمۆنیستییەکان و یەکەم ڕزگاریی گەلی جوولەکەش لە مێژوودا، لە ڕووسیا و لەگەڵ شۆڕشی ئۆکتۆبەری ١٩١٧دا سەری هەڵدا کە خۆشیان ڕۆڵی چالاکانەیان لەو شۆڕشەدا هەبوو.

بەڵام چی دەبێت پەیوەندیی نێوان چەپە ئێرانییەکان و کوردەکان پێچەوانە ببێتەوە، ئەم جارە ئێرانییەکان بخزێنە ناو پارتێکی کوردییەوە؟ بەبێ گومان وەک ڕابەرانی کۆمەڵەش باسیان کردووە هاتنی مەنسوور حیکمەت و هاوڕێکانی، هێنانی تیۆری مارکسیستی بووە بۆ ناو ئەو حزبە. ئەمەش نایەکسانیی دۆخی نێوان کوردەکان و فارسەکان بەسانایی دەردەخات، کە وەک لە سەرەوە باس کرا، هەمیشە کوردەکان لە پەراوێزەکاندا مابوونەوە و دەرفەتی خۆ-پەروەردەکردن یان پەروەردەی یەکسانیان نەبووە و مافی ئەوەشیان نەبووە بە زمانی دایکیان بخوێنن، بۆیە ئەوان هەر شتێکی تازەیان وەک جۆرە فریادڕەسێک بۆ خۆیان بینیوە. بەڵام تاکتیکێکی چەپە ئێرانییەکان بۆ لاوازکردنی کوردە چەپەکان و کردنیان بە پاشکۆی ئێرانییەکان، و پاشان دابەشکردنیان و لێدانی مۆرکی سووکایەتی، بەکارهێنانی چەمکی لاستیکی ناسیۆنالیزم بووە. بۆ نموونە دروشمەکەی حیکمەتیستەکان «ناسیۆنالیزم شەرمەزارییە بۆ بەشەرییەت» دروشمێکی لاستیکییە لە دۆخێکی دیاریکراودا بەکار دێت تا نەک ناسیۆنالیزمی باڵادەست، کە لە کۆنەوە بەرجەستە بووە، ڕەق بووە و ڕیشەی داکوتاوە، لاواز بکات، بەڵکوو ئەوەی پێی دەگوترێت ناسیۆنالیزمی کوردەکان لەژێر ناوی دروشمی کولتووری و یاسایی «گوناه و شەرمەزاری»دا بکاتە فۆرمێکی ڕەق و قڕێژ.

بێگومان ناسیۆنالیزم کاتیگۆرییەکی خەیاڵی و خەیاڵدانی بۆرژوازییە، بەڵام وەک بندیکت ئەندرسنی تیۆریزەکەری ناسیۆنالیزم باسی دەکات، ئەم خەیاڵە فۆرمێکی واقیعییەت وەردەگرێت و دەبێت لەگەڵ ئەم فۆرمە واقیعییەیدا مامەڵە بکەین. ئەندرسن دەڵێت نەتەوەکان لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە دروست دەبن. ئایدیای «نەتەوە» بە شێوەیەکی ڕێژەیی ئایدیایەکی تازەیە و بەرهەمێکی هێزە جۆراوجۆرە کۆمەڵایەتی و ماتریالییەکانە. هەروەها ئەندرسن نەتەوە وەک «کۆمەڵێکی سیاسیی خەیاڵکراو – و خەیاڵکراو هەم بە شێوەیەکی ناوەکیی سنووردار و هەم سەروەر» پێناسە دەکات. دەڵێت نەتەوەیەک «خەیاڵ دەکرێت یان لە پرۆسەی خەیاڵیدا دروست دەبێت چونکە ئەندامانی تەنانەت بچووکترین نەتەوەش هەرگیز ناتوانن زۆربەی ئەندامەکانی دیکەی هەمان کۆمەڵ بناسن، یان دیدەنیان بکەن، یاخود تەنانەت گوێشیان لێیان بێت، بەڵام هێشتا لە بیر و زەینی هەر یەکێکیاندا وێنەی هاوەڵەکانیان دەژیت و زیندوو دەبێت». لە کاتێکدا ئەندامانی کۆمەڵێک لەوانەیە هەرگیز ئەندامانی دیکەی هەمان کۆمەڵ ڕووبەڕوو نەناسن، بەڵام ڕەنگە پەرە بە بەرژەوەندیی نزیک لە ئەندامانی دیکەیان بدەن. لەم ڕووەوە نەتەوە دەبێتە کۆمەڵێکی خەیاڵی، خەیاڵکراو یان لە پرۆسەی خەیاڵیدا دروستکراو، بەڵام بە تێپەڕینی کات فۆرمێکی ماتریالی وەردەگرێت و خۆی بەرجەستە دەکاتەوە.

ڕیشەی ئەم چەمکەش لە بنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شۆڕش و ڕۆشنگەریی چونکە ئەم دوو پرۆسەیە ڕەوایەتیی باڵادەستیی خواییانە و سروشتییانە و حوکمڕانیی بنەماڵەیی هەڕەمییان تێکشکاند. بکەرێکی مرۆیی گەورە بوو و گەشەی سەند، داوای ناسینەوە و دانانی خۆیان وەک بکەرانی سەربەخۆ لە هێزە باڵادەستەکانی پێشوو دەکەن. ئەم جارە نە خوا و نە پاشا بڕیار لە دیاریکردنی چارەنووسی مرۆڤەکان نادەن. لەم ڕووەوە، نەتەوە لە کۆمەڵێکی خەیاڵییەوە دەبێتە کۆمەڵێکی واقیعی. گومان لەوەدا نییە، بندیکت ئەندرسن یەکێکە لە تیۆریزەکەرە مارکسیستە گەورەکانی ناو مێژووی سیاسیی ئەم بزووتنەوەیە.

هەڵبەت لەوانەیە بەشێکی زۆری حیکمەتیستەکان بە تیۆرەکەی ئەندرسن ئاشنا نەبن، بەڵام بۆ ئاشنایەتی زیاتر بگەڕێینەوە بۆ جیاکارییەکەی لینین خۆی سەبارەت بە ناسیۆنالیزمەکان. بە گرتنەبەری تیۆری مارکس، لینین، وەک لە سەرەوەش باسمان کرد، چارەسەرکردنی پرسی نەتەوەیی وەک بەهێزکردنی هێزی شۆڕشگێڕی لە ڕووسیا و یەکخستنی نەتەوە چەوساوە و بندەستەکان لە ژێر ئاڵای کرێکارانی ئەنتەرناسیۆنالدا دەبینی. تەنانەت لە ١٩٢١دا زۆر دیاریکراوتر پەنجە لەسەر پرسی کورد دادەنێت. نامەی لینین بۆ کۆمیتەمەرکەزیی پارتی کۆمۆنیستی ڕووسیا، ١٩٢١ سەبارەت بە کوردستان: «پێویستە مافی چل ملیۆن کورد بە فەرمی بناسرێت و دان بە کوردستاندا بنرێت، زمانی کوردیی وەک زمانی ڕەسمی بناسرێت، یارمەتی بدرێن ئەلفوبێیان لە عەرەبییەوە بگۆڕن بۆ لاتینی و هیوادارم بانکی ناوەندیی ئازربایجان وەک بەشێک لە سیاسەتی نوێی ئابووریی چل ملیۆن ڕۆپل بۆ گەشەپێدانی ژێرخان و سەرخانی کوردستان دابین بکات. دابینکردنی ئەم یارمەتییە ئامادەیی ئەوەش پیشان دەدات کە ئەوان تەنها لەژێر ئاڵای سووری کرێکارانی ئەنتەرناسیۆنالدا دەتوانن بڕۆنە پێشەوە».

لینین بە ئاشکرا دەیگوت دەبەنگانەیە ناسیۆنالیزمی سەرکوتکەر لەگەڵ ناسیۆنالیزمی سەرکوتکراوی گروپێکی بندەست یەکسان بکرێت و بە کاتیگۆرییە گشتییەکان لێک بدرێتەوە.

هەروەها سەبارەت بەوانەی دژی هەموو فۆرمێکی خەباتی ڕزگاریخوازیی نەتەوەیی دەوەستنەوە، و دەڵێن پشتیوانیکردن لە ناسیۆنالیزم یان ڕزگاریی نەتەوەی گەلی بندەست جۆرێکە لە ناسیۆنالیزم، لینین دەڵێت «تۆمەتبارکردنی ئەوانەی پشتیوانی لە سەربەستیی مافی چارەی خۆنووسین دەکەن، واتا سەربەستیی بۆ جیابوونەوە، تۆمەتێکی دەبەنگانە و دووڕووانەیە». لینین لە وتارێکی دیکەیدا لە ئۆکتۆبەری ١٩١٦دا بە ناوی «کاریکاتێری مارکسیزم و ئیکۆنۆمیزمی ئیمپریالیستیی» دەڵێت: «شۆڕشی کۆمەڵایەتیی دەکرێت تەنها لە فۆرمی سەردەمێکدا دروست ببێت کە تێیدا جەنگی ناوخۆیی ئاوێتە لەلایەن پرۆلیتاریاوە دژی بۆرژوازیی لە وڵاتانی پێشکەوتوو و سەرجەمی زنجیرەی بزووتنەوە شۆڕشگێڕی و دیموکراتییەکاندا ئەمەش بزووتنەوە ڕزگاریخوازییە نەتەوەییەکان لە کۆمەڵگا و نەتەوە گەشەنەسەندوو و چەوساوەکاندا، دەگرێتەوە». لە وەڵامی ڕۆزا لۆکسمبورگیشدا، لینین بە ئاشکرا دەیگوت دەبەنگانەیە ناسیۆنالیزمی سەرکوتکەر لەگەڵ ناسیۆنالیزمی سەرکوتکراوی گروپێکی بندەست یەکسان بکرێت و بە کاتیگۆرییە گشتییەکان لێک بدرێتەوە. ساڵی ١٩٢٠ لە مۆسکۆ لینین پشتیوانی لە مارکسیستی هیندی، ئێم. ئێن. ڕۆی بۆ ناسیۆنالیزمی دژە-کۆڵۆنیالیست دەردەبڕێت.

ئەمیری باراکا، شاعیر، نووسەر، چالاکوان و مارکسیستی ڕەشپێستی ئەمریکی، لە وتارە بەناوبانگەکەیدا دەربارەی مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان و شۆڕشی ڕووسی، بە گەڕانەوە بۆ تێزەکەی لینین دەنووسێت:

«مارکسیستێک ئەنتەرناسیۆنالیستە و هەمیشە بەم جۆرە دەمێنێتەوە، بەڵام هەروەها وەک ماوتسی تۆنگ ئاماژەی پێ کردووە مارکسیستی نەتەوەیەکی چەوساوە هەروەها دەبێت خەباتگێڕێکیش بێت بۆ سەربەستیی نەتەوەکەی. خەباتکردن دژی چەوساندنەوەی نەتەوەیی نەتەوەیەک ‘خواستێکی ئەنتەرناسیۆنالیزمە’. مارکسیستەکان ناتوانن بە شێوەیەکی تیۆری بچنە پاڵ ئەو ئەنتەرناسیۆنالیزمەوە کە خەبات و خواستە نەتەوەییە ڕزگاریخوازییە کۆنکریتی و بەرجەستەکانی نەتەوەکەی خۆیان فەرامۆش بکەن. لەبەر ئەوە ماو وتارە گرنگەکەی خۆی نووسی تا ڕووبەڕووی ئەو خەڵکانە ببێتەوە خۆیان وەک مارکسیست گۆڕیوە و دەیانەوێت ‘پرسی نەتەوەیی سەرنگون بکەن’. لینین هەمان خەباتی لە دژی ڕۆزا لۆکسمبۆرگ و سۆسیال دیموکراتە هۆڵەندییەکان کرد».

لە ڕاستیدا ئەوەی دژی خواستە نەتەوەییەکان لە شۆڕشی ڕووسیا گەڕایەوە، سەردەمی لینین نەبوو، بەڵکو سەردەمی شۆڤینیزمی ستالین بوو و دژ بە نەتەوە بچووک و بندەستەکانی دیکە بۆ ماوەیەک لەژێر ناوی گاڵتەکردن بە ناسیۆنالیزم و پەرەپێدان بەم ئایدیایە لەناو گەلە بندەستەکاندا، و یەکسانکردنی هەموو ناسیۆنالیزمەکان وەک یەک، بۆ نموونە ناسیۆنالیزمی هیتلەر بە ناسیۆنالیزمی گروپێکی بچووکی ژێردەست کە خەبات بۆ سەربەخۆیی دەکات، ئەو تیۆرە شۆڤینیستییە بوو، کە لینین هەر زوو سەبارەت بە ستالین درکی پێ کردبوو.

ئێستا کە بگەڕێینەوە سەر بابەتەکەمان، کاتێک حیکمەتیستەکان لەناو کوردەکاندا پەرە بە ئایدیای «ناسیۆنالیزم شەرمەزارییە بۆ بەشەرییەت» دەدەن و لەم ڕێگایەشەوە حزبی کۆمەڵەیان وەک ناسیۆنالیست لە قەڵەم دا و ئێستاش وەک باڵی فاشیزم و ناسیۆنالیزمی قەومیی کوردی دەیبینن، ئامانجەکە بۆ دابەشکردنی زیاتر و لەبیر بردنەوەی خواستە کۆنکریتییەکانی کوردە لە ئێران، جا ئەو خواستانە بە هەر جۆرێک خۆیان دەربخەن. کاتێک چەپێکی گەلی سەردەست دێت لەناو گەلە بندەستەکاندا پروپاگەندەی دژە-ناسیۆنالیستی دەکات، لە کۆی تیۆری مارکسیستیدا، وەک لینینیش ئاماژەی پێ کردووە، بەشداری لە سیستەمەکانی زیاتری سەرکوتدا دەکات.

جگە لە پەرەدانی زیاتر بە سەرکوتی چین و هێز و گەلی باڵادەستی ئێران بەسەر نەتەوەکانی دیکە، هاوکات فۆرمێکی دیکەی ڕەوایەتیدان بە نوێنەرایەتیکردن دەباتە پێشەوە بۆ نموونە بە هۆی ئەوەی گەلە بندەستەکان هەرگیز لەبەر هەموو هۆکارە ئۆبژێکتیڤ و بابەتی و مێژوویی و زەینی و کولتوورییەکانەوە نەیانتوانیوە پەرە بە ژێرخانی ئابووری و سەرخانی کولتووری و فەلسەفەی سیاسی بدەن، ئەوانی دیکە، کۆمۆنیستە ئێرانییەکان هەمیشە هاتوون ڕابەرایەتیی کوردەکانیان کردووە، بەو مانایەی چۆن ئەوروپییەکی سپیپێست هەمیشە پێی وا بووە ئەفریقییەک توانای نوێنەرایەتیکردن، داهێنانی هونەر و فیکر، بەرهەمهێنانی شارستانێتی نییە، ئەوا ئێمە دەتوانین ئەم پرۆسەیە بۆ ئەوان ئەنجام بدەین و لەژێر ناوی پرۆسەی بە شارستانیکردنی گەلە کۆڵۆنیزەکراوەکاندا، ئەوروپییەکان هەم ئەو گەلانەیان لە ئەگەری پێشکەوتن ڕاگرت، هەم قڕیان کردن و کوشتاری بەکۆمەڵیان تێدا ئەنجام دان و هەمیش بۆ هەمیشە وەک ڕابەری ڕۆحی، کولتووری، فیکری و سیاسیی ئەوان مانەوە.

ئەمە هەمان ئەو پرۆسەیەیە بە لەقاڵبدانی خەباتی کوردەکان، بەتایبەت کۆمەڵە، وەک پێشکەوتووخوازترین ڕەوتی چەپ لە مێژووی کوردستاندا و خەباتگێڕترین و قوربانیدەرترین بزووتنەوە، بەڵام بینینیان وەک ناسیۆنالیست، ڕاستڕەو، فاشیست، عەشیرەتچی، و هتد، هەمان پرۆسەی هەم تواندنەوە و لەناوبردنی خواستە نەتەوەییەکانی کوردەکانە و هەمیش هێشتنەوەیانە لەژێردەستی باڵادەستی ئێران و پاشان لاوازکردنی بزووتنەوەی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران.

دیسان ڕیشەیەکی دیکەی ئەم بە پاشکۆکردنەی چەپی کورد بۆ چەپی ئێرانی، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئایدیۆلۆژیایەی کە گەلانی سەردەست ڕێگا نادەن ژێردەستەکان بە زمانی خۆیان، خۆیان دەرببڕن، یان وەک بکەری سیاسیی سەربەخۆ ببینرێن. فرانتز فانۆن وەک هەمیشە کۆمەک بە تێگەیشتن لەم پرسە دەکات. فانۆن پێی وایە هەژموونی کۆڵۆنیالیستی بە سێ قۆناغ دروست دەبێت:

یەک، پەیوەندیی هێزی کاری لۆکاڵی بە کەسی کۆڵۆنیالیستەوە، کە وا دەکات وزەی بەرەنگاری و شۆڕشگێڕیی بۆ گۆڕانکاریی لە کۆمەڵگایەکی کۆڵۆنیزەکراودا بکوژێنێتەوە. بەو مانایە وڵاتی کۆڵۆنیالیست هەمیشە هانی کرێکاری وڵاتی سەردەست دەدات ڕابەرایەتی کرێکاری گەلی ژێردەست بکات و لەو ڕێگایەوە وزە شۆڕشگێڕە چینایەتییەکەی بۆ ڕزگاری بکوژێنێتەوە.

دوو، ڕۆشنبیری کۆڵۆنیزەکراو، کەسایەتییەکی سازشکارە، ڕۆڵێکی بنچینەیی لەسەر جەستەی مرۆڤی نەفرەتلێکراودا دەگێڕێت، لەم ڕووەوە بانگەشەی نوێبوونەوەی کولتووری دەکات تا بەرەنگاریی سیاسی لە بار بەرێت. بەو مانایە، کولتوورێکی بێزیان شوێنی سیاسەتێکی ڕاشکاو بۆ گۆڕانکاری دەگرێتەوە. ڕۆشنبیری کۆڵۆنیزەبوو دەبێتە پردی پەیوەندیی پێکگەیشتنی مرۆڤی کۆڵۆنیزەکراو بە کەسی سەردەستی کۆڵۆنیالیستەوە، زاراوە و چەمکەکانی ژیانی کۆڵۆنیالی وەردەگێڕێتە سەر زمان، چەمکەکان و سیاسەتێکی بیرلێکراوەی دەسەڵاتی کۆڵۆنیالی. ئەم کارەکتەرە هەموو شتێکی وڵاتی کۆڵۆنیالیست لەپێش چەمکە ناوخۆییەکان دەبینێت، بە هەموو شتێکی سەرسام دەبێت، نووسەرە لاوەکییەکانی وڵاتی کۆڵۆنیالیست دەباتە ئاستی فەیلەسوفە مەزنەکانی جیهان، لەم ڕووەوە خۆشی وەک خوێندکاری ئەو نووسەرانە، تا ئاستی بەرزەمرۆڤ بەرز دەکاتەوە، هەڵبەت نەک بەسەر کەسی کۆڵۆنیالیستەوە، بەڵکوو بەسەر جەماوەری کۆڵۆنیزەکراوەوە.

سێ، لومپەن پرۆلیتاریا، چەمکێکە فانۆن لە مارکس وەریدەگرێت کە شیکارییەکی دیالەکتیکییە و وەریدەگێڕێتە سەر هەلومەرجەکانی کۆڵۆنیالیزمەوە. لومپەنەکان ئەگەر لە زاراوەی مارکسیستیدا تێکدەری شۆڕشەکان بووبێتن، لە هەلومەرجی کۆڵۆنیالیدا دەبنە ئاڵاهەڵگر و جانتاهەڵگر و شەقاوەکانی وڵاتی کۆڵۆنیالیست. ئەم گروپە بەگوێرەی ڕۆژگار پێگەیان دەگۆڕێت، لە فەلاحەوە دەبنە دەسەڵاتدار، تا بەربەست لە بەردەم هەموو جووڵەیەکی دژە-کۆڵۆنیالی دروست بکەن. بەبێ کۆڵۆنیالیزم، لومپەن پرۆلیتاریای کۆڵۆنیالیش بوونی نابێت. لەناو لومپەن پرۆلیتارەکاندا، کە ڕۆشنبیرانی کۆڵۆنیالیست و ڕۆشنبیرانی کۆڵۆنیزەکراو لە سەریانەوە دەوەستن، هانیان دەدەن بە دژی هەر شتێک ڕاپەڕن کە هەژموونی کۆڵۆنیالیستی بخاتە مەترسییەوە. بۆ نموونە لە زۆربەی حاڵەتەکاندا ڕۆشنبیران و سیاسەتمەدارانی کۆلۆنیالیست هیچ کات ڕاستەوخۆ پەلاماری ژێردەستەکان نادەن، هیچ نەبێت لە سەردەمی نوێدا، بەڵکوو ئەو کەسانە ڕادەسپێرن ئەم کارە بکەن کە پێشتر هەژموونیان بە سەریانەوە کراوە، واتا هاوزمانە کۆڵۆنیالیزەکراوەکانی گەلی کۆڵۆنیزەکراو خۆیان بۆ ئەم شەڕە بەگەڕ دەخرێن.

بەڵام هەروەها وەک گایاتری سپیڤاک، فەیلەسوفی هیندی-ئەمریکیی دژە-کۆڵۆنیالیست لە وتارە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی «ئایا ژێردەستەکانیش دەتوانن بدوێن؟» تیۆریزەی کردووە، بە شێوەیەکی بەناوبانگ ڕستەیەک دەردەبڕێت کە دەتوانین بۆ زۆر شوێنی دیکە بیگشتێنین: «پیاوانی سپیپێست ژنانی ئەسمەر لە دەست پیاوانی ئەسمەر دەپارێزن». دەتوانین چی لەمەوە فێر ببین؟ بەڵێ وەک گوترا دەکرێت بۆ زۆر شوێن کێش بکرێت، هەم لە بواری ئەکادیمیادا، کە هەمیشە گروپە سەردەستەکان بۆ ژێردەستەکان دەدوێن، تا دەگاتە ڕۆڵی نووسینی پیاوان بۆ ژنان، بەو مانایەی بەشێک لە فەیلەسوفانی پۆستمۆدێرنیست لە پرسی نیچەدا باسی کردووە: «نیچە هەرچی دەنووسێت وەک ژن و بە دەستی ژن دەنووسێت» بۆ ئەوەیە کە بەڕاستیی ژن بۆ خۆی نەنووسێت، مادام پیاوێک هەیە بۆیان دەنووسێت. یاخود ئەگەر بەم جۆرە دایبڕێژینەوە، مادام ئەو هەموو پیاوە خاوەن ئیمتیازە باشە هەن بۆ ژنان دەنووسن یان وەک ژن دەنووسن، چ پێویست دەکات لە بنەڕەتدا ژنان بوونیان هەبێت و بنووسن؟ بۆ دەبێت گوێیان لێ بگرین؟ لێرەوەیە گروپە ژێردەستەکان مافی لێدوانیان لێ وەردەگیرێتەوە.

گومان لەوەدا نییە کورد لە ئێران گەلێکی ژێردەستەیە، وەک پێشتریش باس کرا، بە هۆی ئەو بارودۆخەی کۆڵۆنیالیزم سەپاندوویەتی، بە ڕەهەندە کولتووری، سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانییەوە، ژێردەستەکانی لەژێر هێڵی گەشەسەندندا هێشتووەتەوە و لێرەوە دەرفەتی گەشەسەندنی زمان و بیرکردنەوە بە شێوەیەکی یەکسان گەشەی نەکردووە، بۆیە ڕۆشنبیرێکی گەلی سەردەست زۆر بەسانایی دەتوانێت بۆ گەلی ژێردەست بدوێت، تا لە بنەڕەتدا ڕێگە بگرێت لەوەی قسەکەری گەلی ژێردەست، یان گروپی ژێردەست سەر هەڵبدات. سەرهەڵدانی چەپی ئێرانی و باڵادەستبوونی لەناو چەپی کورددا، بەوەدا بەدرێژاییی سێ دەیە هەر ئەو چەپە بۆ چەپە کوردەکان قسەی کردووە، بۆ ئەوان تیۆری داڕشتووە، بۆ ئەوان بیری کردووەتەوە، دابەشی کردوونەتە سەر گروپی جۆراوجۆر، بە پاشکۆی کردوون، توانای گەشەسەندنی یەکسانی هزری لێ سەندوونەتەوە، هەمووی لەژێر کاتیگۆریی «بێدەنگکردنی ژێردەستەکان»دا جێی دەبێتەوە.

تەنانەت لە تیۆری دیپلۆماسیی لیبراڵیشدا، تەداخولکردن لە کاروباری سیاسیی ناوخۆی حزبێک، وەک ئەتەکێتێکی ناشارستانی و نایاسایی و ناسیاسی دەبینرێت، کەچی حیکمەتیستەکان تا ئەم ساتەش واز لە پەیکەرەی کۆمەڵە ناهێنن و دەیانەوێت وەک بزنێکی قوربانی پارچە پارچەی بکەن. لێرەوەیە ڕیشەی کۆڵۆنیالیستی چەپی ئێرانی خۆی ئاشکرا دەکات و ماسکەکەی دەکەوێت. ئەگەر چەپ بن، لە مارکس و لینینەوە فێر ببن، ئەگەریش پێتان وایە ئەوان چەپ نەبوون، ئەوە پرسێکی دیکەیە و لە کاتیگۆرییەکی دیکەدا جێگای دەبێتەوە.

بەڵام کاتی ئەوە هاتووە مرۆڤە کۆڵۆنیزەکراوەکانیش خۆیان وەک بکەرێکی سیاسی و چالاک ببینن و بۆ خۆیان بدوێن. نەک ئەوی دیکە بۆیان بدوێت. تیۆری نوێنەرایەتیکردنی ئەوی دیکە، ئەو ئەوی دیکەیەی لە تیۆری کۆڵۆنیالیستیدا توانای قسەکردنی نییە، دەبێت کۆتایی پێ بێت و «ئەوی دیکە» ئیتر زمان و بکەرێتی چالاکانەی سیاسیی خۆی بخاتەگەڕ. تەنها و تەنها لێرەدا دەکرێت پرسی هاوپشتی و هاوڕێیەتی و یەکگرتوویی بهێنینە ئاراوە. کاتێک چەپێکی مارکسیستی کۆمەڵگا و خەڵکێکی ژێردەست خۆی بۆی نەبێت بدوێت و چەپی ئەوی دیکە «ئێرانی» بۆی بدوێت، هیچ هیوا و نیشانەیەک بۆ یەکگرتوویی و هاوڕێیەتی تێدا نییە، دیالەکتیکی ئاغا و کۆیلە، یان لە زمانە باوەکەدا «برا گەورە و برا بچووک» باڵادەست دەبێت و مارکسیست و چەپەکانی وڵات و خەڵکی ژێردەست، هەمیشە دەست لەسەر سینە چاوەڕوانی ڕەحم و بەزەییی چەپی گەلی سەردەست دەبن «خێرێکی تیۆریانەیان پێ بکات».

سەرچاوەکان:

Anton Pannekoek, Klassenkampf und Nation, Reichenberg 1912.

Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, London, 2016.

Frantz Fanon, Black Skin, White Masks, translated by Richard Philcox, Grove Books, New York, 2008.

Gayatri Chakravorty Spivak, Can the Subaltern Speak? Edited by Rossiland Morris, Columbia University Press, 2010.

John Riddell, ed., Founding the Communist International, New York: Pathfinder, 1987.

Karl Marx, Capital, translated by Ben Fowkes, introduced by Ernst Mandel, vol 1, Penguin Classics, London, 1990.

Karl Marx, The German Ideology, Moscow 1964.

Lenin, ‘A Caricature of Marxism and Imperialist Economism’, Zvezda,October 1916, Collected Works, vol. 23, p. 60.

Lenin, ‘On the Right of Nations to Self-Determination’, Collected Works, Vol. 20.

Walter Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, Verso, London, 2018.

The post ئایا چەپی کوردیش دەتوانێت بدوێت؟ appeared first on ژنەفتن.