نۆدلمان کە هەم مامۆستای فەلسەفەیە لە نیویۆرک و هەمیش فەیلەسووفێکی ناوداری فەرەنسا، ئەوەندە ئەم پرسی درۆکردنەی بە لاوە گرنگە؛ ئەوەندە نیازێتی ئەو لێکدژییانەی نێوان نووسین و کردار دەربخات و نەهێڵێت خوێنەر بە جوانیناسیی دەق و وشەسازیی نووسەر فریو بخوات، تا دەگات بەو ڕادەیەی کتێبێکی گرنگ لەو بارەیەوە بنووسێت و ساڵی ۲۰۱٥ بە ناونیشانی: (بلیمەتی درۆکردن)۱ چاپ و بڵاو بکاتەوە. نۆدلمان لەم کتێبەدا و لە ڕێی لێکۆڵینەوەیەکی وردەوە دەربارەی ژیان و نووسینەکانی هێندێک لە فەیلەسووفەکان، بە ناونیشانێکی لاوەکیی سەرنجڕاکێشەوە: (ئایا فەیلەسووفە گەورەکان درۆیان کردووە؟) دەرگیرمان دەکات لەگەڵ ئەو بنەمایەی کە ئەستەمە بە تەواوی هاوتەبایی لە نێوان دەق و کردەدا دروست ببێت و هەمیشە ئەم دووە لە ناکۆکی و دژبووندان بە یەکدی و لە چەندین جێدا بەریەکەوتنی توند لە نێوانیاندا دەبینین. نۆدلمان بۆ پشڕاستکردنەوەی ئەمە، دەمانگێڕێتەوە بۆ فەیلەسووفانی گەورەی نێو مێژووی ئەوروپا، لەوانەش: (ژان ژاک ڕۆسۆ، ژان پۆل سارتر، میشێل فۆکۆ) و لە ڕێی بەراوردکاریی نێوان کردە و گوتەی ئەمانەوە، گومانێکی زۆر دەخاتە سەر بەشێکی زۆری ڕاستگۆیییان لە پەیامدا، نەک لەپێناوی شکاندنەوە و بەکەمگرتنیاندا؛ بەڵکوو لەپێناوی بەلاڕێدانەچوونی خوێنەردا؛ لەپێناوی ناچارکردنی خوێنەر بەوەی کە جارێکی دی بەو ئاسانییە فریوی جوانیناسی و قووڵبینیی دەق نەخوات و بزانێت چۆن مامەڵە لەگەڵ پەیامی ئاراستەکراوی نووسەردا بکات و چۆن درۆ لە ڕاستی جیا بکاتەوە؛ چۆن لەنێو خودی ڕاستیشدا بە دووی درۆدا بگەڕێت و هەمیشەش دیوەکانی تری دەق ببینێت. هەڵبەت لەم هەوڵەی نۆدلماندا وەکیەکی زۆر دەبینرێت لەگەڵ کایەیەکی نوێی وەک ڕەخنەی کەلتووریدا، لێ نۆدلمان زۆرتر مەبەستی هەڵێنجاندنی لێکچوون و ناتەبایییەکانی نێوان کردەی نووسەر و گوتنەکانێتی، هەرچەندە لە چەند جێیەکی دیشدا کردەی نووسەریش گرێ دەداتە ئەو کەلتوورە گشتییەوە کە نووسەری تێدا دەژی، واتا بە جۆرێک لە جۆرەکان  پێکگرێدانی کارلێکی نێوان کەلتووری تاکەکەسی و کەلتووری گشتییش دەبێتەوە بە بەشێک لەم ڕوانینەی نۆدلمان.

نۆدلمان لەو پرسیارەوە دەست پێ دەکات کە ئاخۆ فەیلەسووفە گەورەکان درۆیان کردووە؟ زۆر نابات کە هەر خۆی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێن وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە، بە شێوەیەک کە خوێنەر هیچ گومانێکی لەوەدا نەمێنێتەوە کە بەڵێ بەشێک لە فەیلەسووفە گەورەکانی نێو مێژووی مرۆڤایەتی، درۆی زۆر گەورەیان کردووه! فەیلەسووفانێک کە نووسین و تیۆرییە پڕ بایەخەکانی خۆیان تەرخان کردووە بۆ بابەتگەلی لە چەشنی پەروەردەی تەندروست و وابەستەیییە ئاکارییەکان و ویژدانی مرۆیی و… هتد، کەچی کە ئاوڕ لە ژیاننامەکانیان دەدەینەوە، کە سەیری کردە ڕۆژانەیییەکانیان دەکەین، دەبینین بە تەواوی پێچەوانەی ئەو نووسین و تیۆرییە مرۆیییانە وەستاونەتەوە کە خودی خۆیان داڕێژەر و برەوپێدەری بوون. بۆ نموونە: نۆدلمان کاتێک باسی ڕۆسۆ دەکات، یەکێک لەو کتێبانەی کە پەنای بۆ دەبات و لێیەوە هەوڵ دەدات لێکدژییەکانی ئەم فەیلەسووفە دەربخات، کتێبی (ئێمێڵ)ە. ئەو کتێبە پەروەردەیییەی کە ڕۆسۆ وەک ڕێگەچارەی پەروەردەیەکی تەندروست دەیخاتە بەردەستی ئێمە. هەڵبەت نۆدلمان ئەوە دەزانێت کە پەروەردە و مێژووی گەشەسەندنەکەی، خۆیان بە قەرزاری ئێمێڵ دەزانن و دەشزانێت ئێمێڵ چ سوودێکی گەورەی بە سیستەمی پەروەردە گەیاندووە، بەڵام بۆ نۆدلمان ئەمە بە تەنها بەس نییە و دەچێتە بەراوردکارییەوە، بۆیە دەگەڕێتەوە بۆ ژیانی تایبەتی ڕۆسۆ، تا بزانێت چەندە پەیامەکانی نێو ئەو کتێبە دەرهاویشتەی هەقیقەتێکی ژیانییانەی نووسەرەکەین. لە دەرئەنجامی کنەکارییەوە بەنێو ژیانی ڕۆسۆدا، لەوێوە ئەو ڕاستییە شاردراوە دەهێنێتە پێشەوە کە چۆن ئەم فەیلەسووفە دەرهەق بە منداڵەکانی خۆی بێباکانە و دڵڕەقانە مامەڵەی کردووە و ئامادە نەبووە نەک هەر پەروەردە بەڵکوو بەخێویشیان بکات و ڕەوانەی هەتیوخانەی کردوون، کە ئەمەش ڕێک پێچەوانەی پەیامە پەروەردەیییەکەی ئێمێڵە. لەکاتێکدا ڕۆسۆ وای لە خەڵکی تێگەیاندبوو کە ئەو پاکترین و ڕاستگۆترین فەیلەسووفی سەردەمی خۆیەتی و گوتنی هەقیقەت لای ئەم لە هەموو شتێکی دی گرنگترە، هەر بۆیەشە هەمووان دژایەتی دەکەن و ڕووبەڕووی پلانگێڕییەکی گەورە بۆتەوە؛ کەچی کە دەچیتە نێو ژیانیەوە دەزانیت چ ناتەبایییەکی گەورە لە نێوان گوتە و کرداریدا هەبووە…!

نۆدلمان هەر بە ڕۆسۆوە ناوەستێت و نموونەی فەیلەسووفێکی دیکە دەخاتە بەردەستی خوێنەر، دەچێتە نێو ژیان و نووسینەکانی فەیلەسووفێکی وەک میشێل فۆکۆوە و پەردە لەسەر چەند درۆیەکی لادەدات. بۆ نموونە لەکاتێکدا خودی فۆکۆ بۆ خۆی یەکێک بووە لەوانەی زۆرترین داکۆکیی لە دەرخستنی هەقیقەت کردووە و دژ بە درۆ وەستاوەتەوە، لەنێو خوێنەرەکانیشیدا بەوە ناسرابوو کە هەقبێژە و ناتوانێت لە هیچ دۆخێکدا ڕاستی بشارێتەوە، کەچی لەو کاتانەدا فۆکۆ نهێنییەکی گەورەی لە خۆدا هەڵگرتبوو، هەوڵی شاردنەوەی نەخۆشییەکەی دەدا و لە هەمووانی شاردبووەوە! تەنانەت دوایین وانەشی لە کۆلیژ دو فرانس دەربارەی ئازایەتییە لە گوتنی هەقیقەتدا و بەسەر جوامێری و ئازایەتیی سۆکراتدا هەڵدەڵێ، لێ ئەوەی سەیرە فۆکۆ لەو کاتانەدا سەرباری ئەوەی کە نەخۆشییەکەی بڕستی لێ بڕیوە، کەچی هێشتا ئازایەتیی ئەوەی نییە دان بەو هەقیقەتەدا بنێت و بێ هیچ سڵەمینەوەیەک ئاشکرای بکات بۆ هەمووان! بەمەش لێکدژی و ناتەبایییەکی ڕوون لە نێوان شێوازی پەسن و پیاهەڵدانی فۆکۆ بۆ ئازایەتی لە گوتنی هەقیقەت و نەشاردنەوەی لەگەڵ هەوڵەکانی خۆی بۆ شاردنەوەی ڕاستێتیی نەخۆشییەکەیدا بە دی دەکرێت. فۆکۆ لەو باوەڕەدا بوو مرۆڤ بە گوتنی ڕاستی خۆی دەردەخات و لە لای خەڵکیش وەها دەناسرێت کە کەسێکە هەقیقەت دەڵێت، ئەم گوتنی ڕاستییە و ئاراستەکردنی بەرەو ئەوانی دی باشترین جۆری دەرخستنی هەقیقەتە، بۆ ئەم گوتنەش مرۆڤ پێویستی بە ئازایەتییە، ئازایەتی لە دەربڕینی هەقیقەتدا، وەک چۆن فەیلەسووفانی ڕیواقی دژ بە ستەمکاری هەمان ئازایەتییان هەبوو، بۆ پشتیوانی لەمەش نموونەی چەندین فەیلەسووفی جوامێر کە باجی ڕاستگۆیییان داوە دەهێنێتەوە، ئا لێرەدایە نۆدلمان دەپرسێت: لەژێر ڕۆشناییی ئەمەدا مافی تەواوەتیی ئەوەمان هەیە کە بپرسین ئاخۆ کەسێک کە بەم شێوەیە باسی ئازایەتی دەکات، لە ڕاستیدا خۆی بەو شێوەیە ئازایە؟ 

پرسێکی دیکەی گرنگ کە نۆدلمان لە کتێبەکەیدا ئاوڕی لێ دەداتەوە، پرسی خۆشویستنی هەقیقەت و ڕقلێبوونەوەیە لە درۆ، بۆچی ئێمە شانازی بەوەوە دەکەین کە حەزمان لە هەقیقەتە و ڕاستیمان خۆش دەوێت، بەڵام هەرگیز نامانەوێت باس لە حەزکردنمان بکەین لە درۆ؟ ئایا ئەمە نیشانەی ڕاستگۆبوونی هەمیشەیییانەی ئێمەیە وەکو مرۆڤ یاخود خۆگونجاندنە لەگەڵ ئەو خواستە گشتییەی کە بەهای داوەتە هەقیقەت و درۆی وەک کردەیەکی قێزەون ناساندووە؟! بۆچی ئەو کەسەی کە لەپێناوی گوتنی هەقیقەتدا قوربانی دەدات، شانازی بە خۆیەوە دەکات و لەبەر چی حەز دەکات خۆشویستنی خۆی بۆ هەقیقەت پیشانی دەوروبەرەکەی و خەڵکیش بدات؟ ئایا بانگەشەکردن بۆ خودی هەقیقەت و ڕاگەیاندنی ڕقلێبوونەوە لە درۆ ناسنامەی ڕاستگۆیی دەدەنە بانگەشەکارەکە و پێگەی کۆمەڵایەتیی دەدەنێ؟ نۆدلمان لەم سۆنگەیەوە، لە دووی گەڕان بە دوای وەڵامی ئەم پرسیارانەوە، دەگەڕێتەوە بۆ نێو ژیانی تایبەتی بەشێک لەو فەیلەسووفە گەورانەی مێژوو کە خۆیان بە بانگەشەکاری هەقیقەت و دوژمنی درۆ و فێڵ ناساندووە، بۆ ئەمەش لە کتێبی “دانپێدانانەکان”ی ڕۆسۆوە دەست پێ دەکات و زۆر بە وردی خاڵە ناکۆک و ناتەباکانی نێوان ڕاستێتیی ژیان و ڕاستێتیی نێو دەقەکان دەخاتە ڕوو، ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە چۆن ئەم فەیلەسووفە مەزنە بۆ شاردنەوەی لێکدژییە دەروونیەکانی خۆی و لابردنی پەڵە و تاوان و درۆکانی نێو ژیانی خۆی، هەقیقەتێکمان بۆ ڕوون دەکاتەوە و داوامان لێ دەکات لەو هەقیقەتە هەڵبژێردراوەی دەستی خۆیەوە سەیری ژیانی بکەین و ئەو تەنها لەو ڕێیەوە بخوێنینەوە! کە چۆن لە ڕێی بەیانکردنی هەقیقەتێکی دروستکراوەوە درۆیەکی ڕاستەقینەمان لێ دەشارێتەوە، لەکاتێکدا ئێمە دەزانین ئەوەندەی ئەوەی کە گرنگە مرۆڤ درۆ لە گەڵ ئەوانی تردا نەکات، ئەوەندەش و بگرە زیاتریش گرنگە درۆ لەگەڵ خۆیدا نەکات، بەڵام بۆچی ڕۆسۆ ئەم درۆیە دەکات؟ نۆدلمان ئەوە دەدرکێنێت کە لە درۆدا چێژێکی تایبەتی هەیە، ئەم چێژەش تەنها لەو دەمەدا دەگاتە ترۆپک کە دەرهەق بە خۆمان ئەنجامی بدەین، چێژی خۆنیشاندان وەک ڕاستبێژێکی مەزن و داکۆکیکارێک لە هەقیقەت، با لە ناواخنیشدا هەڵگری دژیەکییەکی گەورەیش بین لە نێوان ئەوەی کە بەوانی تری دەڵێین و ئەوەشی کە خۆمان دەیکەین و دەیزانین. هەروەک ئەوەی ڕۆسۆ خۆی لە کتێبی (ڕۆسۆ دادگاییی ژان ژاک دەکات) لە ڕێی سێ تەوەری سەرەکییەوە داکۆکییەکی گەورە لە خۆی دەکات و باس لەوە دەکات کە ئەو لە هەمبەر گەلەگۆمەکەیەکی گەردوونیدایە و هەمووان دەیانەوێت لەکەدار و تاوانباری بکەن، ڕۆسۆ لێرەدا دەیەوێت خۆی وەکوو قوربانییەکی هەقیقەت وێنا بکات و لە هەموو بەرپرسیارێتیەک خۆی دابماڵێت! ڕۆسۆ بە گوتەی نۆدلمان دەیەوێت وا لە درۆکانی خۆی بکات کە لە ڕووی ئەخلاقی و عەقڵییەوە پەسەندکراو بن و مشتومڕ نەخەنەوە.

یەکێکی تر لەو فەیلەسووفانەی کە دەچنە خانەی ناهاوتەبایییەوە لای نۆدلمان، فەیلەسووفێکی مەزنی وەک “ژان پۆل سارتر”ە، ڕابەری فەلسەفەی بوونگەرایی و خاوەن و داهێنەری چەمکی ئیلتیزام. نۆدلمان دەمانباتەوە بۆ سەرەتای ساڵانی چلەکانی سەدەی بیست و سەردەمی داگیرکاریی ئەڵمان و ژێردەستەییی پاریسییەکان، باس لەوە دەکات کە چۆن فەیلەسووفێکی وەک سارتر دەستبەرداری بەرگریکردن لە پاریس دەبێت و تا ڕادەیەک نووسین و لێکدانەوەکانی دەخاتە خزمەتی داگیرکاریی ئەڵمانیاوە و لە ڕێی جەختکردنەوەیەوە لە بەهانەی فریودانی دەروونی، کەچی دوای ئەوەی کە ئەڵمانەکان پاریس جێ دەهێڵن و شارەکە ئازاد دەبێت، سارتر دەست دەکاتەوە بە بانگەشەکانی خۆی و دواتریش کە گۆڤاری (سەردەمە نوێیەکان) دەردەکات  زۆر بە چڕتر ئیش لەسەر چەمکی ئیلتیزام دەکات، هەروەها سارتر کە باس لە ڕۆحی بەرەنگاری و شێوازی بەگژداچوونەوەی داگیرکەر دەکات لە پاریس بە ” ئێمە” ئاماژە بەو ڕۆحی بەرەنگارییە دەکات و بە شێوەیەک دەڵێت ئێمە کە کرێکاران و زیندانییە سیاسییەکان و جووەکان و… هتد بە “من”ی سارترییەوە گرێ بدات و لە ڕێی ئەو یاریکردنەوە لە زماندا، “ئێمە”ی پیاوی بەرگریکار لە خاک و نیشتمان جێی “من”یشی تێدا ببێتەوە، تاکو دواجار “من”ی سارتر وەک پیاوێکی بەرگریکاری ڕاستەقینە بناسێنێت، لەکاتێکدا ئەو لە ماوەی ساڵانی جەنگدا بە هیچ جۆرێک خۆی نەخستبووە نێو مەترسییەکی ڕاستەقینەوە و نەببووە بەشێک لەو “ئێمە”یە.

نۆدلمان دوای ئەوەی کە هەموو ئەو لێکدژییانە دەخاتە ڕوو کە لە نێوان تیۆری و کرداری بەشێک لە فەیلەسووفە مەزنەکانی مێژوودا هەیە، خوێنەر ناچار دەکات بگەڕێتەوە بۆ ئەو پرسیارانەی کە لە دەستپێکەوە پرسیبووی: ئایا جەختکردنەوە لە تیۆرییەک و ڕەفتارکردن بە پێچەوانەی ئەو تیۆرییەوە لەسەر ئاستی ژیانی کەسییانە، لێکدژییە یان درۆ یانژی نەخێر هیچیان نییە و دەچێتە خانەی ئازادیی ڕەفتارکردنەوە؟ ئاخۆ ئەو فەیلەسووفانەی کە بانگەشەی وابەستەبوون دەکەن بە هەقیقەتەوە، لەکاتێکدا کە خۆیان لە ژیانی ڕۆژانەیاندا خەریکی پیادەکردنی درۆن، بلیمەتن یان درۆزن و دووڕوو؟ هەرچۆنێک بێت دواجار خوێنەریش درک بەوە دەکات کە هەندێک جار لێکدژی و ناتەبایییەکی گەورە لە نێوان نووسین و ژیانی تایبەتی نووسەردا هەیە و ئەم ناتەبایییەش زۆر جار ڕوونتر ئەوە دەردەخات کە درۆ لەنێو پانتاییی ژیانی ڕۆشنبیریدا چ ئامادەگییەکی گەورەی هەیە! بەڵام بە دڵنیایییەوە ئەمە لە ڕێی دەقەوە کەمتر ئاشکرا دەبێت و زۆرتر لە ڕێی کنەکارییەوە لە ژیانی کەسیدا و بەراوردکرنی بە دەق، بەیان دەکرێت. هەر بۆیەشە دەبینین زۆرێک لە فەیلەسووفە گەورەکان دژ بەوە بوون ژیان و نووسینیان تێکەڵ بە یەکدی بکرێت و بگرە زۆر جار لەگەڵ باسنەکردنیدا بوون، ئەوان دەیانەوێت خوێنەر تەنها لە ڕێی دەقەوە بیانبینێت، نۆدلمان وەک گەواهیدەرێک بۆ ئەم ترسەی فەیلەسووفان، دەمانگەڕێنێتەوە بۆ ئەو وەڵامەی “هایدیگەر” کاتێک لەبارەی ژیانی ئەرستۆوە پرسیاری لێ دەکرێت، کەچی ئەو بەتەنێ وا وەڵام دەداتەوە: «ئەو لە دایک بوو، کاری کرد و مرد!». بەم وەڵامەش دەیەوێت خواستی وردبوونەوە لە ژیانی خۆی و پەیوەندیی بە نازییەکانەوە بە خواستێکی ناڕەوا و بێبایەخ لێک بداتەوە و وا لە خوێنەر بکات نەچێتەوە بە لایدا.

        پۆڵ جۆنسۆن دژ بە نەبوونی هاوتەبایی

یەکێکی تر لەو کتێبانەی کە زۆر بە وردییەوە لەسەر ئەم پرسە وەستاوە و بەر ڕەخنەی داوە، کتێبی “ڕۆشنبیران”۲ ی “پۆڵ جۆنسۆن”ە. جۆنسۆن کە خۆی ڕەخنەگر و نووسەرێکی دیاری خۆرئاوایە، زۆر بە توندی ڕەخنە لە نووسەر و بیرمەند و فەیلەسووفانی ڕۆشنگەریی ئەوروپی دەگرێت و پێی وایە ئەوان کەسانی نەخۆش و دووڕوو و بێئەمەک بوون. ئەوەی گوتوویانە و نووسیویانە زۆر دوور بووە لەوەی کە لە ژیانی تایبەتی خۆیاندا ئەنجامیان داوە. ئەوان زۆر جار پێچەوانەی بیروباوەڕ و بانگەشەکانیان جوڵاونەتەوە و کەسانی ترسنۆک و فێڵباز بوون. دیارترین ئەو ڕۆشنبیرانەی لەم کتێبەدا بەر ڕەخنە دراون، بریتین لە: (ژان ژاک ڕۆسۆ، مارکس، بێرتراند ڕاسل، ژان پۆل سارتر، هەمینگوەی). جۆنسۆن هەوڵی داوە لە ڕێی ژیانی تایبەتییانەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم ڕۆشنبیرانەدا بکات نەک لە ڕێی نووسینەکانیانەوە. بۆیە بەشێکی زۆری سەرچاوەکانی ئەم کتێبە، قسە و گێڕانەوەی هاوڕێ و هاوسەر و خوشک و برا و کەسە نزیکەکانیانە. لەم کتێبەدا ئێمە ڕۆسۆ و مارکس و سارتر و ڕاسل لە ڕێی هەڵسوکەوت و هەڵوێست و کردەوەکانیانەوە دەناسین، نەک لە ڕێی کتێبەکانیانەوە. بۆ نموونە “جۆنسۆن” کە باسی “مارکس” دەکات پێی وایە “مارکس” هیچ شارەزایییەکی کردەییی ئەوتۆی لەبارەی بازرگانی و پارەوە نەبووە و نەیتوانیوە باییی ئەوە پارە پەیدا بکا کە خۆی پێ بژێنێت، بۆیە وەکوو مشەخۆرێک لەسەر گیرفانی ئەنگڵس و هاوڕێ و ناسیاوەکانی ژیاوە. بە درێژاییی تەمەنی نە کرێکاری کردووە و نە کارگەیەکی بینیوە، کەچی زۆرترین قسەی لەسەر ئەو دوانە کردووە! مەبەستی سەرەکیی جۆنسۆن لە نووسینی ئەم کتێبە، دەرخستنی ئەو دووفاقییەیە کە لە نێوان نووسەر و ژیانیدا هەیە، ئەو دەپرسێت: بۆ دەبێت ئەوانەی ئامۆژگاریی خەڵک و کۆمەڵگاکان دەکەن و ڕێنموێنییان دەکەن باشتر و پێشکەوتوتر بن و ڕەخنە لە لایەنە خراپەکانیان دەگرن، خۆیان لە ژیانی تایبەتییاندا زۆر لەو خەڵکە خراپتر بژین؟ بۆ دەبێت پێچەوانەی ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکەن بجووڵێنەوە؟! 

ئەم پرسە لەوەدا گرنگە کە ئێمە بزانین هەمیشە ئەوەی قسەکردن و نووسینی جوانە، ئەوەی باسی ئازادی دەکات، ئەوەی باسی خۆشەویستی و دیموکراسی و چەمکە گرنگەکانی دیکەی دونیا دەکات، مەرج نییە خۆی یەکێک بێت لە جێبەجێکارانی ئەو نووسین و قسانە. هەمیشە دەبێ ئاگاداری دووفاقیی ڕۆشنبیران بین و بزانین کە دەشێت ئەوانیش درۆزنێکی ڕاستنووس بن. هەرچەندە ناکرێت لەبەر پاپەندنەبوون و بەئەمەکنەبوونی ئەو نووسەرانە بە پەیامی نێو دەق و نوسینەکانیان، کتێب و نووسراوە جدی و بەنرخەکانیان بۆ مرۆڤایەتی پشتگوێ بخەین. ئێمە لەمڕۆدا ناتوانین خۆمان بە قەرزارباری ئەو ڕۆشنگەرە مەزنانە نەزانین و لە گرنگی و بایەخی پەیامەکانیان کەم بکەینەوە. ئێمە دەزانین بە هۆی ئەوانەوە ئازادی و ماف و شکۆی مرۆیی قۆناغی زۆر گەورەی بڕیوە، لێ لەگەڵ ئەوەشدا نابێت نکووڵی لەو ڕاستییە بکەین کە نووسین زووتر و زیاتر ئامانجی خۆی دەپێکێت ئەگەر لە کەسێکەوە هاتبێت، زار و کردار و نووسینی وەک یەک تەبا بن و ڕەنگدانەوەیان لەسەر یەکتر وەک یەک ڕوون و بێگرێ بووبێت.

نۆدلمان و جۆنسۆن هەردووکیان بە تەواوی ئەوە ڕوون دەکەنەوە کە بۆچی و لە چیدا گرنگە نووسەر وابەستە بێت بە پەیامەکانی خۆیەوە و هاوتەبایی لە نێوان کردە و گوتنیدا هەبێت، هاوتەبایی لە نێوان هەڵوێست و کردە ڕۆژانەیییەکانی لە لایەک و نووسین و گوتنەکانی لە لایەکی ترەوە هەبێت، سەرباری ئەوەی کە ئەوان دەزانن نووسەرانیش وەک هەر مرۆڤێکی دی مەیلی ملکەچکردن و خەڵکفریودان و درۆ و فێڵکردن لەوانی دییان هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەشزانن هێشتا خوێنەرانێکی زۆر هەن لە هەبوونی ئەم ڕاستییە شاراوەیە بێئاگان و مینا پەیامبەر و کەسێکی پیرۆز دەڕواننە نووسەرانی دڵخوازیان. 

ناکرێت خوێنەر ئەوە نەزانێت کە هەموو چوونەنێوێکی دەق چوونەنێوێکی ڕاستەقینە نییە، دەق لەخۆگری تێماکانی زمانە و وشەدانێکی گەورەیه، ڕازاندنەوە زمانەوانییەکانی نێو دەق زۆر جار وا دەخوازن چوونەنێوەکانی نووسەر چوونەنێوی ڕاستەقینە بن، دەکرێت ئەمەش جاروبار لە دۆخی نووسیندا ڕوو بدات، بەڵام هەرگیز ئەمە گەواهیدەر نییە بۆ ئامادەبوون و وابەستەبوون و چوونەنێوێکی ڕاستەقینەی نووسەر لە دەرەوەی بازنەی دەق و لە پانتاییی ژیانی گشتیدا. هەڵبەت ئەم ناتەبایییەش، ئەم ئاوێتەنەبوون و نەچوونەنێوەش، هەر وا شتێکی لەخۆڕا و بێهۆکار نیە، بەڵکوو پەیوەستە بە دۆخە گشتی و تایبەتییەکانی ئەو دەمەی نووسەر تێیدا دەژی، کە ڕەنگبێ نەتوانێت هاوتەبایییەکە بە شێوەیەک بپارێزێت کە هیچ جۆرە دژیەکی و ناتەبایییەک لە خۆیدا گل نەداتەوە و ئەوەی دەیباتە نێو کتێبەکانەوە بیباتە نێو ژیانیشیەوە.

      درۆکانی نێو دەق و درۆکانی نێو ژیان

دوای ئاوڕدانەوە لە دیدی هەریەک لە نۆدلمان و جۆنسۆن، پرسیارێک دێتە پێشێ؛ ئایا لە نێوان درۆکانی نێو دەق و درۆکانی نێو ژیاندا هیچ پەیوەندییەک هەیە؟ ئایا تا چەند ئەو بۆچوونە دروستە کە درۆکانی نووسەر بە مەترسییەوە دەبەستێتەوە؟ ڕاستە درۆ وابەستەبوونێکی سەیری بە مەترسییەوە هەیە، ناکرێت باس لە درۆ بکەین و پرسی مەترسییەکان و ترسە دەرەکییەکان بخەینە لاوە، لەو سۆنگەیەشەوە دەکرێت ئاماژە بەوە بدەین کە هەروەک چۆن درۆکانی نێو ژیان بۆ خۆپاراستنن لە مەترسیگەلێکی هەنووکەیی، ئاوهایش درۆکانی نێو دەق دەشێت بۆ خۆپاراستن بن لە مەترسیگەلە هەنووکەیییەکان، بۆیە زۆر جار لە هەلومەرجە سەختەکاندا و لە کاتی هەبوونی سانسۆرە جۆراوجۆرەکاندا نووسەران پەنا دەبەنە بەر هێماگەلێک و زمانێکی جودای نووسین دەئافرێنن، تاکو بە ئاسانی واتا ڕاستەقینەکانیان لێک نەدرێتەوە، لێ ئەوەی جێی داخە بڕێک لەو ناتەبایی و درۆیانەی دێنە نێو ژیانی نووسەرەوە هیچ پەیوەندییەکیان بە ترسە دەرەکییەکانەوە نییە و نووسەر خۆی خوڵقێنەریانە، کە دەکەوینە بەراوردکردنیانەوە، لەوە تێدەگەین کە درۆی نێو دەق و درۆی نێو ژیان دوانەیەکی لێکدانەبڕاون و هەبوونی هەر کامێکیان بێ هیچ گومانێک کار دەکاتە سەر ئەوی تریان. واتا گەر نووسەرێک درۆی لە دەقدا کردبێت گومان لەسەر ئەو کردانەش دروست دەکات کە لە ژیاندا کردوونی، هەروەک چۆن هەبوونی درۆی نێو ژیانی نووسەر گومان  دەخاتە سەر ڕاستێتیی پەیامی نێو دەقەکانیش، بەم جۆرەیش ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئەم دووە هەم لە پەیوەندیدا بە یەکتر توند پێکەوە گرێدراون و هەمیش ترس بەو شێوەی کە باسی لێوە دەکرێت و لە زۆر دۆخدا وەک بەهانەیەک دەهێنرێتەوە، مەرج نییە گرێدرابێتە درۆوە.

ئێمە کاتێک سەیری دەق دەکەین زۆر جار بەر ڕاستییەکی سەرنجڕاکێش دەکەوین و کەمتر درک بە درۆی شاراوە دەکەین، بەڵام کە بە تاقیکردنەوەکانی نێو ژیاننامەی نووسەردا گوزەر دەکەین؛ کە سەیری کردەکانی دەکەین؛ کە ڕۆدەچینە بەراوردکارییەوە لە نێوان دەق و کردەدا، هەمیشە دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە کردە زیاتر درۆلەخۆگرتووترە وەک لە دەق، ئایا ئەمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە هەمیشە دەربڕینی ڕاستێتی لە گوتن و نووسیندا ئاسانترە و کردار قوڕستر؟ لە زۆر ڕووەوە دەشێت هۆکارەکانی هەبوونی ناتەباییی نێوان کردە و گوتن بۆ ئەم خاڵە بگەڕێنینەوە، ئاخر زۆر جار ئەوەی کە دەگوترێت و لە چوارچێوەی نووسین و وێژەدا جێی بۆ دەکرێتەوە، مەرج نییە بتوانرێت بە هەمان ئاست دەرگیری واقیع بکرێت و بخزێنرێتە نێویەوە. موتەنەببی کە دیارترین شاعیری مێژووی عەرەبە، بەوە ناسرابوو کە زۆرترین پیاهەڵدانی بە جوامێری و کردەی چاونەترسانەدا هەیە، ڕۆژێکیان  لە کاتی گەڕانەوەیدا بۆ کوفە چەند کەسێک بە نیازی کوشتن ڕێی لێ دەگرن و داوی بۆ دەنێنەوە، سەرەتا کوڕەکەی و نۆکەرەکەی دەکەونە داوەکەوە و کوڕەکەی دەکوژن، موتەنەببی کە ئەمە دەبینێت هەوڵی خۆقوتارکردن دەدات، لەو کاتەدا نۆکەرەکەی ڕوو دەکاتە موتەنەببی و پێی دەڵێت تۆ کە خاوەنی ئەم شیعرەیت: (الخيل والیل و البیداء تعرفني والسیف والرمح والقرطاس والقلم) ئاوها هەڵدێی و دەڕۆیت؟ ۳

لێرەدا ئەوە دەبینین کە نۆکەرەکەی موتەنەببی چونکێ زۆر بە قووڵی تێکەڵی ئەو دەربڕینە بوێرانەیەی موتەنەببی بووە، بۆیە بە لایەوە سەیر دەبێت کە لە واقیعدا پراکتیزەکردنی ئەو وشانە نابینێت و ناهاوتەبایییەکی گەورە لە نێوان شیعرەکە و کردەی شاعیرەکەدا هەیە، لای وی کە بە هەمان دیدی خوێنەرێکەوە تەنها چوونەنێو دەق دەبینێت و تەریبی دەکاتەوە لەگەڵ چوونەنێو ژیان، ناکرێت ناتەبایییەکی لەو شێوەیە بوونی هەبێت! موتەنەببی کە گوێبیستی نۆکەرەکەی دەبێت، درک بەو ناتەبایییە تراژیدییەی نێوان یەکێک لە بەرزترین دەقەکانی خۆی و واقیعی کردەییی نێو ژیانی خۆی دەکات، ئەوەندەش بە زانینی ئەو ڕاستییە تاڵە ئازار دەچێژێت کە ڕوو بکاتە نۆکەرەکەی و پێی بڵێت: «کوشتمت، خودا بتکوژێت…!» واتا موتەنەببی پێش ئەوەی تاڵیی کوشتنی فیزیکییانەی خۆی بە دەستی ڕێگرەکان بچێژێت، تاڵیی کوشتنی مەعنەوییانەی خۆی بە دەستی نۆکەرەکەی چەشتووە! ئەو درەنگ درکی بەوە کرد کە نووسین بۆ خۆی زۆر ئاسانترە لە کردار، کردارێک کە جێبەجێکاری هەمان پەیامی نووسین بێت و بە هیچ جۆرێک لە هێڵە گشتییەکانی ئەو پەیامە لانەدات کە خودی خاوەنی دەق بۆ خۆی ڕۆژگارێک لەنێو دەقدا بانگەشەکاری بووە. دواجار ئەم بەسەرهاتە دەمانباتەوە سەر پرسێکی دی و بابەتێکی دیکەی گرنگ کە لە جێگای دیدا هەوڵ دەدەین بچینەوە سەری، پرسی ئەوەی داخۆ ئەم پەردەهەڵماڵینە ڕووبەڕوویییە لەسەر هەبوونی درۆیەک، لەسەر هەبوونی لێکدژی و ناتەبایییەکی گەورە لە بەرچاوی نووسەر خۆیدا، چ دەرئەنجامێکی لێ دەکەوێتەوە؟ بەردەوامی و لێکدژیی زیاتر و ژیان لای نووسەر، یان تەریقبوونەوە و بەرگەنەگرتنی ئاشکرابوونی درۆ و لێکدژی و هەڵبژاردنی مەرگ وەک ئەوەی موتەنەببی هەڵیبژارد؟ 

ژێدەرەکان:

۱. فرانسوا نودلمان: عبقرية الكذب آو هل كذب كبار الفلاسفة؟، ترجمة: آیاد عیسی، الجبیل، السعودية، طبعة الاولی، ۲۰۲۲.

۲. بول جونسون: المثقفون، ترجمة: طلعت الشایب، دار الشرقیات للنشر والتوزيع، القاهرة، طبعة الاولی، ۱۹۹٨.

۳. محمد حسین الدباء، القصیدة التي تسببت بمقتل المتنبي، صحیفة آلایام ، عدن، الیمن، ۲٨، ۲۰۱٨. هەروەها بڕوانە: يوسف آحمد الشيراوي:  آطلس المتنبي آسفاره من شعره و حياته، المؤسسة العربية للدراسات، بيروت، الطبعة الاولی، ۲۰۰٤.

The post دژ بە نەبوونی هاوتەبایی appeared first on ژنەفتن.

لە ساڵی  ١٩٥٤ چووە کۆلیژی فەلسەفە و ئەدەبیات، هەر ئەو قۆناخەش دەچێتە کلاسێکی شیوەکاری بە سەرپەرشتی نیگارکێشی سوریالیست باتل پلاناس. هەروەها خولێکی ڕۆژنامەوانیشی خوێندووە.

لە ساڵی ١٩٥٥ نۆزدە ساڵە. یەکەمین کتێبی شیحری بە ناوی “دوورترین سەرزەمین” چاپ دەکات.

لە ساڵی ١٩٥٦ دووەمین کتێبی شیعری بە ناوی “دوایین بێگوناهی” بڵاو دەکاتەوە.

لە ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٦٤ لە شاری پاریس دەبێت و تێکەڵی مەحفەلی نووسەرانی ئەو شارە دەبێت، لەگەڵ کەسانی وەک هەنری میشو، ئاندرێ پییەر دۆ ماندیارگ و ئیڤ ژان بۆنێفۆی و هەروەها نووسەرانی وەک ئۆکتاڤیۆ پاز و خولیۆ کورتازار و یەکێ لە کتێبەکانی لە پاریس چاپ دەکرێت و ئۆکتاڤیۆ پاز پێشەکیی بۆ دەنووسی،  ئەلێکساندرا(یان ئەلێخاندرا) شیعری شاعیرانی وەک ڕامبۆ و ژان بۆنێفۆی و … وەردەگێڕێتە سەر زمانی ئیسپانی. بۆ کتێبی (کارەکان و شەوەکان) چەندین خەڵاتی گرنگ دەباتەوە و لە ٢٨ ساڵیدا ناوبانگێکی فراوان پەیدا دەکات.

ساڵی ١٩٧٠ بە ئامفێتاین دەیەوێ خۆی بکوژێ بەڵام ناکام دەبێت و لە ٢٥ سێپتەمبەری ١٩٧٢ بە حەبی سێکۆباربیدال لە یەکێ شەقامەکان بوینس ئایرێس خۆی دەکوژێ.

ئەمەی خوارەوە وەرگێڕانی بەشێک لەو یاداشتانەیە کە ڕۆژانە پیزارنیک لە ساڵی ١٩٦٣ لە دەفتەری بیرەوەرییەکانیدا تۆماری کردوون. هەموو یاداشتەکانی ناوبراو لەبارەی زمان و شیعر و کتێب و ڕەنج و خۆکوشتن و مەنفا و ئەو کتێبە و نووسەرانەوەیە کە خوێندوونیەتەوە. لە داهاتوودا بەشەکانی دیکەش وەردەگێڕین. ژنەفتن

***

٢ی جانوییەر

بە دەست خۆت نییە ئەگەر شیعر لە شتێ دەدوێ کە نییە. ئەگەر شیعر لە شتێ بڵێ کە هەیە، یانی کەسێ کە دەبوایە بهاتایە نەهاتووە. ئێستا بۆچی خەریکم ئاوها بە فەرمانگەلێ قسە دەکەم کە کەس و کاتەکەیان ناسراوە، وەکبڵێی شمشێر بەدەست تەواوی شەو بەخەبەر بووبم؟

٣ی جانوییەر

ڕاستییەکەی، هیچ کەسێک پتر لە سێ-چوار شیعری بەڕاستی جوان و “گرنگ”ی نەنووسیوە. ئەوپەڕەکەشی دابنێین، دە شیعر. لە کۆڤێدۆ[1] تا ڕۆڤێردی[2] و لە کرێتیەن دۆ ترۆیێ[3] تا من، بەپێچەوانەی گەنجییەکەم، شیعرێکی باشم هەیە.

بارودۆخێکی پڕووکێنەر. دۆخی لەناکاو. بۆ کوێ بڕۆم؟ ئیدی لەبیرم نییە کێم خۆش دەوێ. تەنانەت بیرم ناکەوێتەوە چ کەسێکم خۆش ویستووە. جگە تینوویەتی هیچ شتێکم لەبیر نییە، جگە لە تەماتێکردنی بڕێک چنگگرتن لە خۆم، دەمێ دیدەنی لەگەڵ شتێک، لەگەڵ کەسێک. لە ڕاستیدا، ئیدی بۆم گرنگ نییە. دەکرا لەسەر شەقام میز بکەم. دەکرا بە دەنگی بەرز گۆرانی بڵێیم. دەکرا خۆم بە ڕووتی بخەمە بەرچاوی ئەوانی تر، لەسەر پایەی پەیکەرێک.

هیچ کەرامەتێکم نییە. بەس کەمێ بەزەییی غەریبم بۆ ماوەتەوە، بەزەیی بە خۆم و بە هەموو مرۆڤەکان. هەستگەلێکی زادەی دەرچوون. تۆفیریشی نییە. کاتێ سەیری ڕوخسارەکانی نێو شەقام دەکەم، دەدەمە قاقای پێکەنین. تەنیا کاتێ جیدی دەبمەوە کە منداڵەکان لە پێشمدا تێدەپەڕن، بەتایبەت گەر چاوانیان ڕۆشن بێت. ئەوەی لە بۆسەمدایە، تا جێیەک کە بیرم دێتەوە، دەرهەستە. تێمدەخزێ و داگیرم دەکات. هەرچی هەست دەکەم وەکبڵیی بە پیتی گەورەیە. دەرهەست لە ڕووداوکان و جووڵەکان دەرباز بووە. تیامدا ئاخافتە بە چاوگ دەوترێ (بێ شەخس، بێ کات).

ئەحمەقانەترین دەمەتەقێ لەبارەی ئەوین: کاتێ بەردەنگ هەر دێ و هەر “من” دەخاتە سەرەتای قسەکانی. هەر چەندە خۆم لەگەڵ ئا، لەگەڵ ئۆ، لەگەڵ س لە چەند ڕۆژ پێشترەوە خەریکم ئاوا قسە دەکەم. بەڵام وەک هەمیشە خەونم، ئارەزووم ئەوە بووە کە بیر لە خۆم نەکەمەوە. نموونەیەکی هەر ئەم میمە. کە تەنیا بیست و یەک ساڵیەتی. کاتێ لەگەڵ ئەم کچە دادەنیشم بۆ قسە، هەموو شتێک باشتر دەبێ. ئەسڵەن جیهان دەبێتە شوێنێکی تر. بێگوناهیەکەتی بە گریانم دەخات (ڕەنگە بێگوناحی خۆیشم).

چوارشەمە، ٩

زستانی ترسناک، نیگەرانیی ڕۆیشتنەکەی.

 هێندە بیر دەکەمەوە، هێندە هەست دەکەم، بوومەتە پەیکەر. شاعیرانەیە بەڵام درۆیشە چونکە من لە سەرەتاوە پەیکەرم. مەیلی هەستکردن و بیرکردنەوە پاشان سەروسەکوتیان دەرکەوت.

لە خۆم دەپرسم یانی شیعر هێندە ترسناک و ئاستەمە کە من بە وەها گوتنی راهاتووم. جگە لەمانەش، وێناگەلێکی تاڕادەیەک بەکەڵک کە بە مێشکمدا تێپەڕیون، جیا جیا دەنووسرێن. شتەکانی دیکە سووک و چرووکییەکی بێکەڵکن.

یەکشەممە ١٣ی جانوییەر

خەریکم تاوان و سزا دەخوێنمەوە. هەر جارێک کە لە نوێوە دەیخوێنمەوە، دۆستۆیڤسکی هەست و تێگەیشتنم بۆ ئەدەبیات ئاوەژوو دەکاتەوە. راستییەکەی، پێم خۆشە. بەڵام پتر جوانیی زمان هۆشم دەبات تا پەیامە گریمانەیی یان بەڵگەهێنانەوەکانی. بەڵام دۆستۆیڤسکی ڕێک کاتی بێئارامیم هات. ئەمڕۆ کاتێ چاوم کردەوە پاش خەو، ماندوو و تادار بووم وەکبڵێی من ئەو تاوانەم کردبێت. قۆڵەکانم ئازاریان هەیە چما بە تەور مرۆڤەکانم لە پێ خستبێت. وردتر بمەوێ بڵێم، بەدەست دەردێکی ڕەمزاوییەوە ئازار دەچێژم. نازانم کەسێکی تریش هەیە کە لە ڕوونبینی بگات بە دۆستویڤسکی. ناسینە جادووییەکەی لەسەر ئەوەی دەڕووخێ بە سەرماندا، ئەسڵەن لەسەر ئەوەی بەسەر خۆمدا دێت، تووشی سەرسوڕمانم دەکات. بە پێچەوانەی “میلەر”ەوە (کە زۆر قەرزاریەتی) دۆستۆیڤسکی ئەسڵەن پەلەی نییە تا ئەنجام و ئاکامەکان بخاتە ڕوو. میلەر، پاش ڕووداوەکان، دادەنیشێ قسە دەکات، بە شێوەیەکی سەیر ئامۆژگاری دەکات. بەڵام دۆستویڤسکی خۆراکی وردەکارییەکانە. وەها بەکەیف و بەگوڕ دەچێتە ناو وردەکارییەکانەوە کە حاڵم خراپ دەکات. دیمەنگەلێکی هەیە کە وەکوو ئۆرگازمی بێڤاچن: یەکەم جار وادەزانین زاوێر بووین، بەڵام دوایی، لە جێیەکی وروژێنەری دیکە سەر دەردەهێنێ، دەرگای دیکە بە ڕوومدا دەکاتەوە و سەرلەنوێ دەست دەکەمەوە بە ئۆرگازم. ئەوەش بڵێم گاڵتەچێتیی دۆستۆیڤسکی ڕەنگە نەویستراو بێت. هەڵبەتە نا؛ بەتەواویش ئاگایانەیە. بۆ نموونە ڕاسکۆڵنیکۆڤ تف و نەفرەت لە خۆی دەکات لەسەر ئەوەی کڵاوەکەی نەکڕیوە و ئێستا ناچارە بەو شەپقە بەڕاستی ترسناک و قەشمەرجارە پیاسە بکات.

بەڵام ئێستا بەردەوام خەریکم بیر لە تاوان دەکەمەوە. کەڵکەڵەمە بۆچی تاوان هێندە گرنگە. ئێمە کە ئاسان ئەوین لەبیر دەکەین. بۆچی بەو ئاسانییە تاوان لەبیر ناکەین؟ پێم وایە دەکرێ، بە مەرجێ کە خوایەک لەئارادا نەبێ.

١٧ جانوییەر

بەرگری لە خۆت بە هەموو ئەلکولەکان. مەستیی ڕەها. نەک بۆ لەبیربردنەوە، بەڵکوو بۆ بیرخستنەوە. نەک ئەوەیکە من ئازار دەکێشم، نا! لەبەر خۆم. بەگشتی، هەمیشە لەبەر خۆم بووە و، بۆ ئەوەی ڕیزم بگرن. لە کاتی سێکس ئیتر هەر کاتێ ببێ، لە کاتی تووڕەیی، پڕ دەبم لە حەزی لووراندن. بەرگری نەکردن لە هیچ کەسێک. بەرگریکردن لە خۆم و ئینجا مردن. بەڵێ. ڕێک مەبەستم ئەمەیە.

٢٤، پێنج شەممە

“ئەلکولەکان”[4] پاساودەری تەنیایین. تەنیاییی مرۆڤ دەخاتە کار. مەحکوومن بە تەنیایی. شیعر بیانوویەکی باشە بۆ تەنیایی. چما بۆ ئەوەی شایستەی تەنیابوونت هەبێ دەبێ بڵێی: تەنیام تا بنووسم.

بەڵگە: ئەگەر شیعر نەنووسم ئیدی تەنیایی بەشم نییە. ناچارین بە تەنیایی. پاشانیش، سووکایەتیی پیس. تاراندن. یان باشتر بڵێم دەرکردن. لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا من هێشتا گەنجم. شتێ لە مندا لەسەر وەها بەندیخانەیەک دەورووژێ. لەمەودوا چاو دادەخەی لە مرۆڤ؟ هانم دەدا بەڵام شتێکی دیکەش لە وەسوەسەمدایە: یاخی بوون لە بڕیاری دیدارێکی ئاڵۆز. چ کەسێ بەڵێنەکەی داوە؟ خۆم.

ئەگەر تەواوی ڕۆژ لە ژوورەکەم بمێنمەوە لەبەر ئەوەیە کە ئەو دیدارەم پشتگوێ خستووە.

ئەمرۆ دڵخۆش بووم. لەبەر پۆستەچییەکە. لە ئاست نیگایەکی تایبەت. حەزم لێ بوو “تەیار” بم. وەک هاوینی ئەمساڵ کە تەیار بووم، هەر ئەو کاتەی کە لەش و دەروونم لە ئاگالێبوونێکی بەردەوامدا بوو…

“چما لە هەر شتێ هەڵدەکەوێ مزگێنی دیدارێک بدا”. جاڕز بووم. لە ماوەی ئەو دوو-سێ مانگە، ئاگالێبوون و هوشیاری، دیدارێک ڕێک نەکەوت. پاشان خۆم ڕادەستی تاریکی کرد. دەستم لە خۆم هەڵگرت. ئیتر هەموو ڕۆژێ دەست و دەموچاوم نەدەشۆرد. ئیتر پرچەکانمم کورت نەدەکردەوە. وازم لە ڕاهێنانەکانی هەناسە هێنابوو.

ئەمڕۆ ڕوخساری ئەو پۆستەچییە، وای لێ کردم بۆ هەزارەمین جار سەرلەنوێ دەست پێ بکەمەوە. ئیدی لە ڕۆژێکدا نووسینی شیعرێک و لە شەوێکدا خوێندنەوەی کتێبێک گەڕام. دەڕۆمە دەرەوە. خۆم دەخەمە نێو تەنگ و چەڵەمە. خۆم گرفتاری جێیەکی نادیار دەکەم. جێیەک کە موستەهەقم بێت. دانیشتووم لە ژوورەکەم لەخۆرا خەفەت لەو چوار دێڕە شیعرە دەخۆم کە هیچ کاتیش ئەوە نییە کە دەمویست بیڵێم. ئەگەر حەزم کرد دەیڵێم، هەر چی بێت.

دیمەنی رووبەڕووم، بڵێی و نەڵێی، خۆکوشتنە. هەموو ساڵێ دوای دەخەم. ئەمڕۆ زۆر دوام خست: کاتێ ببمە سی ساڵان خۆم دەکوژم. چی بکەم تا ئەوکات؟ دەبێ هەڵبژێرم: یان لەنێو ژوورێکی داخراو. شیعر، بێ سەروبەری، تەنیاییی دژوار و بەسام، ئازار، “ئەلکولەکان” یانژی شتی دیکە: پەرسایییەک کە ئەمڕۆ لەگەڵ پۆستەچییەکە دەستی پێ کرد، لەبەر ڕوخساری کە ئەم وشانەی بیر خستمەوە: “من چۆن دەتوانم لە پەنجەرەوە ئەوین فڕی بدەم”[5]. بەڵام دەبێ خۆم تووڕ بدەم. پێشتر بیرم لێ کردبووەوە. هیچ ڕوو نادات. بەڵام روخسار (ڕوخساری ئەو پۆستەچییە) خستمیە داوەوە و ناچاری کردم لە شەقام کاتی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە گۆرانی بڵێم و حاڵی سامناکم لەبیر ببەمەوە: یانی سەرگێژییەکان، تینوویەتیی نائاسایی، سەرما، هەژاری، “بێوازی پیس”، ئازاری جەستەیی… لە نیگەرانیی گشتی و تایبەتییەکانم ئیتر قسە ناکەم، هەم لەبەر تەمەڵی و هەم لێرە کە پەیڤیەلێ نییە کە دەربڕ و وێژەری بێت. بەڵام ئەو ڕوخسارە، دیمەنی ئاڵۆزی ڕووبەڕوومی لەنێو برد، هێندە جوان بوو کە دەبوایە خەویم بینیبێت. کاتی نووسین هەر ئەم شتانە بە زەینمدا تێدەپەڕن، جارێک خەوم بینی کە خەریکم زوو زوو و بەتووڕەیی دەڵێم “من چۆن دەتوانم لە پەنجەرەوە ئەوین فڕی بدەم”. بەدبەختانە، لە باقیی خەوەکەم هیچم بیر نەماوە، جگە لەوەی دەنگم بە ساعەت درێژەی کێشا و زۆر گڕ و زبر بوو. تەسەورم دەکرد شکسپیر هاتبووە خەوم. مەحاڵ نییە! تەنانەت بابە و دایەش لەوێ بوون.

ئەوەی نووسیبووم دووبارە خوێندمەوە دەبوایە ئەو کارانە یاداشت بکەم کە پێشنیاری جێبەجێکردنیانم بە خۆم دابوو (پێکەنینم دێ). ئەم یاداشتانە دەبێ پشتگیری و گوێرایەڵیم ببووژێننەوە. هەر کە ئەمەم نووسی زانیم هەناسەم دەرنایەت. چل جگەرە لە ڕۆژێکدا؟ نازانم. ئەو هەموو جگەرەیە ناهێڵێ لە پلیکانەکان سەرکەوم یان ڕابکەم. چل جگەرە هیی “ئەلکولییەکان” و تەنیاییی شیعرن. یانی خۆم ئاگادارم چیم دەوێ؟ هەستی ئەوەم هەیە. هەروەها ترسم لێ نیشتووە “بەرنامە”کەم لەبەر بەدمەستی بە کۆتا دەگات کە من بەرەو بەڵێنی نوێ و بەرنامەی نوێ دەبات (بەرنامەی تەندروستیی جەستەیی و ڕۆحی و ڕێوشوێنی دەروونی-جەستەیی(سایکۆسۆماتیک)). وەک خەڵاتێک بۆ ئەم قۆناخە نوێیە، لانی کەم دەبێ کەیف بکەی کە هێشتا زیندووی، کەیف و خۆشی منداڵانەی بیست ساڵ پێشت هەیە. بێهوودە خۆت شەش مانگی ڕێک لەگەڵ کتێبە تۆزلێنیشتوو و دژوارەکان خستووەتە قەفەسەوە. بە خۆت دەڵێی تۆ مردووی بەڵام ڕاست نییە. سەرەڕای ئەمەش، خۆخەریککردنە بەردەوامەکانت لەگەڵ خۆکوشتن تەنیا ورووژانی سێکسی بەرزی هەیە. ڕاستییەکەی هەر ئەمەیە، مەرگ لە نێوەڕاستی سێکسدا دێت. خەریکم دەڵێم ئەگەر بە مەرگی ویستراوی خۆم نەمرم، ڕەنگە لە نەخۆشیی سامناکی منداڵدان دەمرم. ئا؟ بێ گوێدانە فرۆید. ئاگام لە لێکدانەوەکانی هەیە. خەوشێک لە کارەکەدا هەیە. هەستی پێ دەکەم بەڵام نازانم چییە. بەس وەک سەگ بۆنی دەکەم کە خەریکم درۆ دەکەم. بۆ ئەو ڕوخسارە وای لێ کردم گۆرانی بڵێم و حاڵی خراپ و پەژارەم پشتگوێ بخەم؟ دەتوانم وێنای بکەم چ وڵامێکم هەیە. دەترسم بیڵێم. ڕەنگە شادییەکەم لە سنووری گەورەی خودی ژیانم لەدایک بووە کە لەگەڵمدا کۆکە. یانژی ڕەنگە لە “بەرنامە”کەمدا بەدی هاتبێ. هیچ شتێ هێندەی “پرۆژە”یەک خوشحاڵم ناکات. پرۆژەی ئەمڕۆ شووم و خەفەتاوییە چونکە بەتەواوی دەزانم بەستراوە بە بێتوانایی کەسیمەوە. ئەرخەیانم کە هەمووشتێ بە بەدمەستییەکی بێخەوش بە کۆتا دەگات، یان ڕەنگە خراپتر: لەسەر چرپا لەگەڵ یەکێ لەو هەموو پیاوەی بەدوامدا دێن و جێی یەکتر ئاڵوگۆڕ دەکەن.

ماندوو بووم هێندە وەکوو بەلزاک کورسیم شکاند. هێندە حەوت هەشت کاتژمێر بێوچان لەپشتی مێز دانیشتم. بەلام بەڕاستی، حەزم دەکرد بتوانم هەڤدە کاتژمێر لەسەر کورسییەکە بمێنمەوە. هەموو ئەمانە بە هۆی “چەوتی” بیری منەوەیە. مەبەستم حسێب و کتێبی کاتی لەسەر کورسی دانیشتنە. ڕامبۆ خۆ مێزی نووسینی نەبوو. لەبەر ئەمەیە کە ئێستا کەس وەک ئەو نییە. هەموو دەیانەوێ ڕامبۆ بن، بەڵام بە مێزێکی نووسینەوە. لەبارەی خۆمەوە، ئەوە بڵێم دەمەوێ بەرنامەکەم بە ئاکام بگەیەنم. بەتایبەت کە بوومە سی ساڵ.

یەکی فێبرییەر

شیعر فریام دەکەوێ؟ نا، نە نووسینی نە خوێندنەوەی. ئەمە ئەو شتەیە کە ساڵانێکە ناتەوێ دانی پیا بنێی. شیعر تەنیایییەکی زۆرجوان هەڵدەگیرسێنێ. بەڵام ڕاستییەکە بەگشتی شتێکی ترە: نابێت بنووسی. هێڵنجم دێت. نا. دەترسم. دەزانم دەبێ خۆم بکوژم. ئەم کارە دەکەم؟ نا. مەرگ لە هەر شتێکی تر زیاتر دەمترسێنێ. لە ئێستادا، حەزم لە کارەسات نییە. وشە گەورەکان. بێوازیم لە بەرانبەر شیعر لێرەوە دێت. شیعرەکانی ‘وایەهو’م  دووبارە خوێندنەوە و کتێبەکەم فڕێ دا. هەر زاراویەکی بێپێچوپەنا لەبارەی ڕەنج تێمدا هەستگەلی نەفرەتاوی دروست دەکات. وەكبڵێی مشکەکوێرە بخۆم. دڵم بەس یەک شتی دەوێ: بە ‘نەفی’بوونم وەفادار بم. بزانم دەگاتە کوێ. ببینم تێبگەم. ببمە هاودەم لەگەڵ خۆم.

بەرنامەکەمم بیر چووەوە. پێم وایە زۆر پووچ و بێجێیە.

[1] Quevedo  (١٥٨٠-١٦٤٥) شاعیر و نووسەری سەردەمی زێڕینی ئەسپانیایە

[2] Reverdy  (١٨٨٩-١٩٦٠) شاعیری فەڕەنسی

[3] Chretien de Troyes (سەدەی ١٢ی زایینی) شاعیری فەڕەنسی

[4] ئاماژەی بە کتێبی (گیۆم ئاپۆلینێر) شاعیر و نووسەری فەڕەنسی.

[5] بڕگەیەک لە شیعرێکی ڕامبۆیە

The post نووسین appeared first on ژنەفتن.

تیکتۆک بۆچی وای کرد؟ چونکە خواستی بازاڕ و پێداویستییە ئابوورییەکانی کۆمپانیا ئەوەی دەوێ. لە جیهانی سەرمایەداری و بەتایبەتتر لە دونیای دیجیتاڵیدا، نووسین بە شێوەیەکی  توند بەستراوەتە داهاتەوە. لەم جیهانەدا، وا سەیری نووسین دەکرێت کە تا چەندە سوود بە داهاتی گشتیی کۆمپانیا دەگەیەنێت و چۆنچۆنی دەبێتە هۆی دەستخستنی داهاتی زیاتر. دەشێت بڵێین وەک چۆن لە سەردەمی سۆمەرییەکاندا پێداویستییە ئابووری و بازرگانییەکان یەکێک بوون لە گرنگترین هۆکارەکانی پەیدابوونی نووسین و زاڵکردنی دەسەڵاتی نووسین بەسەر دونیادا، ئاوهایش لە سەردەمی نوێدا پێداویستییە بازرگانی و ئابوورییەکانی بازاڕی دیجیتاڵی هۆکارن بۆ لاوازکردنی دەسەڵاتی نووسین و تا ڕادەیەکی زۆریش پەراوێزخستنی.

لەدوای ئەم گرفتەی کە تیکتۆک دروستی کرد، نووسین و خوێندنەوەی قووڵ چییان بەسەر دێت؟ دەبێت بۆ وەڵامی ئەمە بگەڕێینەوە بۆ دۆخی پەروەردە و خوێندن و بپرسین: ئایا لە ناوەندە پەروەردەیی و فەرهەنگییەکانی دونیای نوێدا، چۆن چارە بۆ ئەم دابڕانە دۆزراوەتەوە؟ ئەوروپا و چین و تا ڕادەیەک ئەمریکایییەکانیش، ئەمڕۆ هەمان گرفتیان هەیە، گرفتی دابڕان لە قووڵبوونەوە و تێهزرین، گرفتی دروستبوونی نەوەیەک کە پشتی لە کتێب کردووە و سەرگەرمی ئەپە کاتکوژەکانە. بەڵام سەرباری هەموو ئەمانەش ئەم وڵاتانە بەردەوام لە هەوڵی چارەسەرکردنی ئەم گرفتانەدان، زیاد لە ڕێگایەک لە بەردەستی ئەواندایە بۆ دەرچوون و دەربازبوون لەم دۆخی پەشێوییە و بە بەردەوامییش ئیشی لەسەر دەکەن. لەم نێوانەدا کێ بێ چارە دەمێنێتەوە؟ بێ هیچ سڵەمینەوەیەک دەبێت بڵێین وڵاتانی جیهانی سێ. ئەی ئەمانە کێن؟ ئەو وڵاتانەن کە تەکنەلۆژیا بردوونیەتە قۆناغی پۆستمۆدێرنەوە، کەچی بونیادی فیکری و کولتوورییان هێشتا لە قۆناغی پێش ڕێنسانسدایە! لەم بەشەی جیهاندا، کە دەشێت ناوی بنێین “بەشە بەجێماوەکە” قورسە بتوانرێت لێزانانە مامەڵە لەگەڵ گرفتگەلی وەهادا بکرێت و چارەیان بۆ بدۆزرێتەوە. حاڵی ئەم بەشە بەجێماوانە لە مەلە نەزانێک دەچێ، کە بە نیازی مەلەوانی خۆی فڕێدابێتە ڕووبارێکەوە، ئاخۆ هیچ ئومێدێک هەیە بۆ نەخنکان؟!

                دێوەزمەکان چۆن کران بە پاڵەوان؟

لە دەستپێکدا ئاماژەمان بەو بەخۆداچوونەوەیە کرد، کە دوابەدوای ڕابوونی خوێندکارانی زانکۆوە ڕووی دا. ئەو نەوەیەی پێشتر وەک دەست و پێ سپی و تەنبەڵ و هیچ لەبارا نەبوو دەبینران و وەک دێوەزمەیەک وابوون بەسەر کولتوور و نەریت و یاساکانی کۆمەڵگاوە، لە پڕێکدا هەر خودی کۆمەڵگە خۆی ئەم وێنەیە دەگۆڕێت بۆ وێنەی پاڵەوانێک و بەوپەڕی ڕێز و ستایشەوە ناوی دەهێنێت. ئەم دید گۆڕینە، ئەم جێگۆڕکێکردنە لە وێناکردن و هەڵسەنگاندندا، پێش هەموو شت لەوانەیە پێوەندیی بە دونیابینی ئێمەوە هەبێت بۆ مرۆڤی پاڵەوان. لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا کەسێک پاڵەوانە کە لە بری ئەوانی دی بێتە دەنگ و خۆی بکاتە قوربانی و ژیانی خۆی ببخاتە مەترسییەوە. پاڵەوانێک کە پشت لە ژیانی خۆی دەکات بۆ دەستەبەرکردنی ژیان بۆ ئێمە. بەڵام ئایا ئەم ڕوانینە کەمێک ڕۆمانتیکی نییە؟ کەم نا، زۆر، زۆریش ڕۆمانتیکییە! ئاخر کاتێک لە نزیکەوە سەیری ڕووداوەکان دەکەین، سەیری پاشخانی ڕۆشنبیری و کولتووریی خوێندکارەکان دەکەین؛ لە هەردوو بارەکەدا زێدەڕەویکردن و موزەیەفکردنێکی گەورەی هەقیقەت دەبینین. ئاخر وەک چۆن بە دێوەزمەکردن بەرمەبنای نەخوێندنەوە و تێنەگەیشتنە لەم نەوەیە، ئاوهایش ئەم دیدی ئەفسانەیی و پاڵەوانسازییە، دیدێکی تەواو هەژار و بێ مەعریفەیە و بەرئەنجامی بەدحاڵیبوونە لە تایبەتمەندییە کەسییەکانی نەوەی تیکتۆک.

لەم پاڵەوانسازییەدا، کۆمەڵگەی ئێمە لەوەدا کەوتۆتە هەڵەوە، کە کۆششی ئەم نەوەیەی بەراورد کردووە بە کۆششی فیدائییەکانی کۆن، ئەوانەی کە لە ڕووداوێکی بەرگریکارانەدا دەمردن و دەبوون بە پاڵەوان و ئەفسانەیان پێوە دەئاڵێنرا. ئەم بەراوردکردنە لەبەر زیاد لە هۆیەک، دەشێت بە هەڵە ناوی ببەین، لەوانە:

یەک: نەوەی تیتۆک، نەوەیەکی ڕووکەشگەرایە و ئاڕاستەی خولیاکانی ڕووەو ژیانێکی باشترە، ئەو نایەوێ لە پێناوی کەسدا، لە پێناوی هیچ شتێکی دەرەخۆییدا بمرێت. کاتێکیش دێتە سەر جادە و بە تووڕەییەوە دەدوێت و هەموو شتێک ڕەت دەکاتەوە، هیچی لە لا پیرۆز نییە و دەست لە کەس ناپارێزێت، بەڵام کە کار گەیشتە ئەوەی بزانێت دەیکوژن، بێدەنگ و کپ دەچێتەوە شوێنی خۆی بۆ لای مۆبایلەکەی و لەوێوە دەست دەکاتەوە بە ژیان. ئایا ئەم زوو دامرکاندنەوەیە لە ترسەوەیە؟ بێگومان نەخێر، لە ترسەوە نییە، بەڵکوو بە هۆی بەتاڵبوونەوەی سیحری وشەگەلی وەکوو (شەهید، خەبات، خۆفیداکردن و…. هتد)ەوەیە، کە کۆدی خۆقوربانیکردنەکانی نێو مێژووی ئێمە بوون. لە ڕاستیشدا ئەم نەوەیە هیچ شتێکی ڕاستەقینە و شایسته شک نابات تاکوو لە پێناویدا بمرێت. چونکه سەردەمی ئەم، سەردەمی دوای نەمانی پیرۆزییەکان و دونیای پاش نسکۆ گەورەکانە. هیچ بەهایەکی گەورە نەماوەتەوە، تاکوو مردن لە پێناویدا بە هەق بزانێت. کە ئەمەش ڕێک پێچەوانەی سەردەمی قوربانیدانەکانی کۆنە، پێشتر فیدائییەکان دەچوونە سەنگەرەوە و دەیانویست وەک پاڵەوانێک بمرن، چونکە دۆزێکیان هەبوو، بە ڕەوایان دەزانی و لە پێناویدا گیانی خۆیان دەبەخشی.

دوو: خەباتکردن ئێستا کورتکراوەتەوە بۆ خەباتێکی ڕووکەشگەراییانە و ئاسان، کە بە نزیکەیی هەمووان دەتوانن بەشدار بن تێیدا. خەباتێکی بێ مەترسی و مەدەنییانە. نەوەی تیکتۆک کە دێتە سەر جادە و ناڕەزایەتی دەردەبڕێت، چرکە بە چرکەی ئەم خەباتە تۆمار دەکا و دەیگوازێتەوە بۆ ئەکاونتەکەی و ڤیووی پێ بەرز دەکاتەوە. پاڵەوانێتی لای ئەو، دروستکردنی گرتەیەکی حەماسییانە و شۆڕشگێڕانەیە لە دونیای دیجیتاڵیدا. لە کاتێکدا پاڵەوان و فیدائییەکانی کۆن، دەچوونە بەرەکانەوە و لە چەقی مەترسییەکانەوە خەباتیان دەکرد، ئەوان بەڕاستی دەمردن.

سێ: خەبات و پاڵەوان دوو چەمکی کۆنن، بۆ تێگەیشتن لەم نەوەیە، لە شێوازی ناڕەزایەتیی دەربڕین و یاخیبوونەکانی دەبێت چەمکگەلی نوێ دابتاشرێن. ئێمە لە بەرامبەر نەوەیەکدا دەدوێین کە نایەوێ بمرێت لە پێناوی هیچ دۆزێکدا. خەباتکردن لای ئەو خۆبەکوشتدان نییە، وەک چۆن نایەوێ ببێتە پاڵەوانیش لە ڕێی فیداکارییەوە، بەڵکوو ئەوەی ئەو دەیەوێت ژیانێکی ترە، خێرا و تێپەڕ، بێت و زۆر نەمێنێتەوە و بگۆڕێت و شێوەی دی ئەزموون بکات. ئەو تاقەتی مانەوەی تاهەتایی کەسی نییە، بێزارە لە دووبارە و حەزی لە گۆڕانکارییە. ئەی قووڵبوونەوە و تێڕامان؟ ئەو دووەشی ناوێ، چونکە نەوەیەکە پشتی کردۆتە ڕابردوو، نە ئایندارە و نە بێ ئاین؛ نە لایەنگرێکی سەرسەختی دەسەڵات و نە بەرهەڵستکارێکی سەرسەخت، نە حەزی لە دونیای ئازادە و نەیش دەیەوێ وەک ژێردەستە بژێت، لە گرتەیەکدا ئیماندارە و گرتەی دواتر بێ ئیمان؛ لە شوێنێکدا شتێک دەڵێت و دواتر هەر خودی خۆی ئەو شتە ڕەت دەکاتەوە. ئەکاونتەکانی ئەم نەوەیە پڕە لەم دووجەمسەرییە، تەژییە لەم دژبەندییە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕقی لە جێگیرییە و نایەوێت لە هیچیاندا جێگیر بێت. چاوی لە داهاتوویەکی باشتر و هاتنی ڕۆژێکی نوێیە. بەڵام ئاخۆ داهاتووی باش و ڕۆژێکی نوێ بێ خوێندنەوە و تێڕامان و قووڵبوونەوە، بێ تێپەڕاندنی ئەم ڕووکەشگەراییە دێتە دی؟

                  هەڵپەی ناوبانگ، ناوبانگێکی ڕووت

ساڵی ۱۹٦۸ نیگارکێشی ئەمریکایی “ئەندی وارهوڵ”²لە چاوپێکەوتنێکیدا دەڵێت: (لە داهاتوودا، هەمووان دەتوانن تەنها لە ماوەی پانزە خولەکدا، ناوبانگێکی جیهانی بەدەست بهێنن.) ڕاستە ئەم پێشبینییە بۆ ئەو سەردەمە وەک نموونەیەکی خەیاڵپڵاوانە و گاڵتەکردن و تەنەبوئێکی نوکتەئامێز لێی دەڕوانرا. لێ دوای تەنها شەش دەیە لەم پێشبینی و دوورخوێنییە، ئێمە ئەمەمان بە چاوی خۆمان بینی. تەنانەت تیکتۆک ئەو پانزە خولەکەی کرد بە پانزە چرکە و هەندێک جار گرتەیەکی سێ چوار چرکەییش بەسه بۆ ئەوەی خاوەنەکەی بەناوبانگ بکات و بە دونیای بناسێنێت.

بێگومان مێژووی هەڵپەکردنی مرۆڤ بۆ ناوبانگ مێژووییەکی دوورودرێژە و دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش پەیدابوونی نووسین. کە بە دەقە کۆنەکانی بزماری و هیرۆگڵیفیشدا دەچینەوە، دەبینین تەژییە لە هەوڵدان بۆ جێ قایمکردن و بەدەستهێنانی ناوبانگی زیاتر. لانیکەم هەردوو شارستانیەتی بابل و ئاشوور لە میزۆپۆتامیای کۆن و شارستانیەتی دۆڵی نیل و گریگەکانیش بایی ئەوە نووسین و شوێنەواریان بۆ جێهێشتووین تا دڵنیابینەوە لەم بۆچوونەمان. بۆ نموونە: لە میتۆلۆژیای سۆمەریدا، سەرنجڕاکێشترین داستان (داستانی گلگامێش)ە³. لەم دەقەدا یەکێک لە بەناوبانگترین پاشاکانی وەرکا کە ناوی گلگامێش بوو، عەوداڵی نەمری دەبێت و دەیەوێ ناوی تاهەتایە بمێنێتەوە، بۆ ئەمەش ڕێگایەکی دوور دەگرێتە بەر و بە هەموو توانایەوە هەوڵ و تەقەلای خۆی دەدات و دەکەوێتە ململانێوە لەگەڵ خوداکان. گلگامێش نەمری لە پێناو ناوبانگدا دەوێ، ئەو نایەوێ ناوی و بوونی مرۆیانەی وا بە ئاسانی لە بیر بچێتەوە.

ئەوە ڕاستە کە ناوبانگ خدە و پاڵنەری سەرەکیی مرۆیە بۆ سەلماندنی بوونی خۆی لە جیهاندا، بەدەستهێنانیشی پاداشتێکە و دەدرێتەوە پێی. بەڵام هەر خودی ناوبانگ خۆیشی لە هیچ قۆناغێکی مێژووییی مرۆدا ئەوەندە نەشێوێنراوە و لە دەلالەتە ڕەمزییەکانی خۆی خاڵی نەکراوەتەوە. لە سەردەمی تەکنەلۆژیا و بەتایبەتتر لە دونیای تیکتۆکدا، ناوبانگ ئاسانترین شتێکە، کە ئینسان بتوانێت بە دەستی بهێنێت. تۆ دەتوانیت بێ هەبوونی هیچ بەرهەمێک، هیچ کارێکی شایستە و جێی ڕێز، بێ هیچ ئەسەرێک، بەناوبانگ بیت و بناسرێیت. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەگشتی و تیکتۆک بەتایبەتی کانگای ئەم جۆرە ناوبانگەیە. وەنەبێ ئەم ناوبانگەش باجی خۆی نەبێت و مرۆ بێزیان لێی بێتە دەر، بەڵکوو ئەوەی لەگەڵ ئەم ناوبانگەدا دەدۆڕێنرێت و لە دەست دەدرێت شکۆ و کەرامەتی مرۆییانەی کەسە بەناوبانگەکەیە. ئەم شکۆشکاندنەش زۆر جار کەسەکە خۆی بە مەبەستەوە دەیکات، چونکە تیکتۆک زۆر کەمتر لە ئەپەکانی دیکە ئیش لەسەر دەرخستنی کەسی خاوەن ڕێز و شکۆ دەکات، مەرجی ئەو بۆ پێدانی ناوبانگ بە بەکارهێنەرانی زیاتر شکاندنەوەی کەسێتی و کورتکردنەوەیەتی لە چێژێکی ڕووتدا. بۆ ئەوەی گرتەکەت بەناوبانگتر بێت، لە پێناوی ڤیووی زیاتردا، ناچاریت تا ئەوپەڕی لێدان لە شکۆی مرۆییت بڕۆیت و سڵ لە هیچ شتێک نەکەیتەوە. تیکتۆک ئەمەی لە تۆ دەوێت، بۆی بکەیت ئەو زۆر بەئاسانی لە بەرامبەردا ناوبانگت دەداتێ. نەیکەیت، ڕێگاکەت لێ درێژ دەکاتەوە و زۆر نابات تێیدا وێڵ دەبیت. چونکە تۆ لە مەیدانێکی هەڵەدایت، لە شوێنێکدایت ئیشی جدی و قووڵ جێی تیا نابێتەوە. تۆ لە بەرامبەر دونیایەکی تیژپەڕدا وەستاویت. گرنگە تێبگەیت ئێرە شوێنی تۆ نییە، بەڵکوو شوێنێکە بۆ کوشتنی ئەو کاتانەی کە مرۆڤی ئەم سەردەمە بەدەستییانەوە گیری خواردووە و نازانێت چییان لێ بکات.

پەراوێزەکان

The post نەوەی تیکتۆک، لە دێوەزمەوە بۆ پاڵەوان appeared first on ژنەفتن.

لەوانەیە خوێندکارێکی ساڵی دووەم کە تازە توێژینەوەیەکی دەربارەی ئەدەبیاتی ئینگلیزی، یان ئەمریکایی تەواو کردووە، لەنێو پۆلدا هەستێتە سەر پێ و بپرسێت، ”کەواتە بۆچوونتان دەربارەی ”قوبلای خان” چییە؟ ئاخۆ ئەم هۆنراوەیە لە خولیا، یان شتێکی وادا بە کۆلریج ئیلهام نەکراوە؟ ئەدی سەبارەت بە “ئێدگار ئاڵن پۆ” دەڵێن چی؟ ئاخۆ ئەوە ڕاست نییە کە لە کاتی نووسینی ”تیاچوونی بنەماڵەی ئاشێر”دا بەتەواوی لەهۆش چووبوو؟”

وەڵامی ئەم پرسیارانە ئەوەیە کە ئەم جۆرە بابەتانە ئاوارتەی زۆر دەگمەنن، یان کۆمەڵە وێنایەکی هەڵەن. وەکوو ئەو چیرۆکەی دەربارەی مەرگی مارک توەین لەسەر زارانە، یان زۆر هووشەکارییان تێدا کراوە، یان زۆر خراپ تێیان گەیشتوون؟ یەکێک لەو گشتە بەهەڵەتێگەیشتنانەی کە دەگوترێت سرنجی کۆمەڵانی خەڵکی ڕەشۆکی بەلای خۆیدا ڕادەکێشێت، ئەو باوەڕەیە کە پێی وایە بەرهەمی هونەری و ئەدەبی وەکوو شتێکی هەڵقوڵاو، بەبێ هیچ هەوڵێک، هەر لە خۆیەوە بە کامڵی هاتووەتە دنیاوە، ڕێوڕاست وەکوو چۆن ڤێنووسێکی دەریایی لە قووڵایی دەریاوە دێتە دەرێ. ئەم بۆچوونە هەڵەیە بووە بە ئەفسانەیەک و هەر تاوناتاوێک نووسەرانی ”بۆنەنووس” کە هەر لە بنەڕەتدا تەڵەکەباز و ساختەچین، شاخ و باڵی پێ دەدەن و تاکی ڕەشۆکیی ساویلکە و ”هەزاران نووسەری دوای وی”ش کە بە چاوچنۆکییەوە ئاواتەخوازی وەدەستهێنانی سامان و ناوبانگی ئەدەبین، بەڵام ئۆقرەی پێویستیان نییە بۆ ئەوەی کار بکەن و پاداشتی کارەکەیان وەربگرن، لەدووی ئەم ئەفسانەیە دەدەن.

وێ دەچێت لەڕیشەهەڵکێشانی ئەو بۆچوونەی پێی وایە نووسەر بلیمەتێکی ڕووتە کە لە چرکەی حال‌لێهاتن (جەزمبوون) و ئیلهامدا شاکارێکی ئەدەبی لە باخەڵی دەردێنێت و خەڵاتی کتێبی ساڵ بۆ خۆی دەڕفێنێت، یان ناوی لە پێڕستی کتێبە هەڵبژاردەکانی مانگدا جێ دەگرێت و بە ملیۆنان دۆلار بەسەر نووسەرەکەیدا دەبارێنێت، دەنا بلیتی سەفەر بۆ هاوایی، یان مافی بەشداری لە ”شانۆی ئەد سالیڤان”ی بەخەڵات بۆ دێنێت، مومکین نەبێت، چونکە وەکوو هەموو ئەفسانەیەک ڕەهەندی ناڕاستەقینەی هەیە کە لە هەموو ڕاستەقینەیەک ڕاستەقینەترە و، وا دیارە وەکوو ئەفسانەی ”بووکەبەفرینەی دزێو”، یان ئەفسانەی ”دێوەکەی دەریاچەی لۆخ نس” بەردەوام بەشێک لە هزرمان پێک دێنێت.

ئەو ڕاستییەی ناکرێ خۆی لێ لا بدەی، ئەوەیە کە سەرکەوتن لە نووسیندا وێچوونێکی زۆری لەگەڵ سەرکەوتن لە بەستێنی دژوار و پسپۆڕانەی دیکەی هەوڵی مرۆڤانەدا هەیە. بەلای بۆچوونی منەوە، ئەم سەرکەوتنە لە بنەڕەتدا توانایی، زەوق و لێهاتووییی تاکەکەسییە کە تێکەڵاوی خۆتەرخانکردن بۆ ئامانجی خۆ و باوەڕبەخۆیی و مەیلی تێرینەناسی سەرکەوتن بووە. ئەم سەرکەوتنە پێویستی بە تێپەڕاندنی خولێکی دوورودرێژی فێرخوازی و شاگردی هەیە کە لەو خولەدا کەسەکە فێری بنەماکانی هونەر، یان پیشەکەی خۆی دەبێت؛ پێویستی بە چەندین کاتژمێر و چەندین ڕۆژ و مانگ و زۆر جار چەندین ساڵ هەوڵ و ماندووبوونی بێپاداشت هەیە؛ پێویستی بە سرنج و کەلکەلە سەبارەت بە وردەکارییەکان هەیە؛ پێویستی بە زۆر جار دەستپێکی هەڵخەڵەتێنەر و هەڵسەنگاندن و هەڵە و؛ پێکهێنان و هەڵوەشاندنەوە و؛ گومان و ناهومێدی و دیسان کاری سەخت و کۆڕ و کۆبوونەوەی دوورودرێژ و تاقەتپڕووکێنی ئەزموون و ڕاهێنان هەیە پێش ئەوەی بچێتە نێو کارە سەرەکییەکەوە. دیارە بەشێک لە نووسەرانی تازەکار زۆر خێراتر لەوانی دیکە فێری پیشەکەیان دەبن؛ چونکە زەوقیان زیاترە و بلیمەتترن. ”ترومەن کاپۆتی” هێشتا مووی لێ نەهاتبوو، لێهاتووییەکی هونەریی وەهای بەدەست هێنابوو کە زۆرینەی نووسەرانی پیشەیی بۆ بەدەستهێنانی ئەو لێهاتووییە ساڵانێک ئارەقیان ڕشتبوو. بەڵام سەرباری ئەو جۆرە جیاوازییە تاکەکەسییانە، ئەدەبیات تاکە بەستێنی گرنگی تێکۆشانی مرۆڤانەیە کە زۆرینەی خەڵک هەست دەکەن مافی خۆیانە تێیدا سەرکەوتوو بن، هەر لەبەر ئەوەی کە بەدڵ دەخوازن سەرکەوتوو بن. تەنیا مرۆڤێکی ساویلکە و خاو پێی وایە دەبێ بێئەوەی چەندین ساڵ خۆی پێ بگەیەنێت و بە تایبەتی بخوێنێت، ببێت بە پزیشک، ئەندازیار، یان فیزیکزانێکی بەناوبانگ. سەرباری ئەوەش زۆرینەی نووسەرانی لاو ئەگەر بێت و لە ماوەی یەک لەسەر چەندی ئەو کاتەی پێویستە خوێندکارێکی پزیشکی بببێت بە پزیشک، یان یاریزانێکی باشی بەیسبۆڵ بتوانێت بچێتە یانە گەورەکانەوە، نەبن بە نووسەری سەرکەوتوو، ئەوە ناهومێد و تووڕە دەبن. هەروەکوو ئەرسکین کاڵدوێل لە وتارێکیدا بە ناوی ”دەربارەی نووسەران و نووسەری”، کە لەم دواییانەدا بڵاو بووەوە، دەڵێت: ”کە بە نووسەرێک دەڵێن بۆ ئەوەی خۆی ئامادە بکات پێویستی بەو ڕادەیە لە خوێندنەوە و فێربوون و شێلگیری هەیە کە مافناس، یان پزیشکێک بۆ فێربوونی پیشەکەی خۆی پێویستییەتی، داخوا شتێکی زیادەی لێ داوا کراوە؟”

هونەر بوارێکی یەکجار یەکجار بیندرێژە و کاتیش بەپەلە تێپەڕ دەبێت و یەکێک لە باشترین ڕێگاکانی گەیشتنی کەسێکی ئاماتۆر بە پێگەی پیشەیی، ئەوەیە کە لە هەموو ڕۆژێکی ژیانی خۆیدا فێری شتێک ببێت.

هەرچەندی پێداگری لەسەر پاتکردنەوەی ئەم ڕاستییە بکەین، هێشتا کەمە: نووسەریش دەبێ بتوانێت و بخوازێت ئەو فیداکارییانە بکات کە سەرکەوتنخوازانی هەر بەستێن و بوارێکی دیکە خۆی بۆ دەکوتن و، ئەگەر وا نەکات، دەبێ توانایی و لێهاتووییەکانی خۆی بۆ بوارێکی دیکە ڕاگوێزێت. ئەو نووسەرە دەبێ سەدان سەعات خوێندنەوە و نووسین و پشکنین و توێژینەوە تۆمار بکات بۆ ئەوەی بتوانێت هونەرەکەی خۆی پێ بگەیەنێت. ڕێوڕاست وەکوو یاریزانێکی ئاماتۆری بەیسبۆڵ، یان فوتبۆڵ کە بێجگە لە یاریکردن لەنێو مەیداندا، چەندین سەعات خەریکی تاوتوێ و پشکنین و دووبارەکردنەوەی جووڵەی یاریزانانی پیشەیی و بەناوبانگ دەبێت، نووسەرێکی لاویش دەبێ بەردەوام لە ڕێی خوێندنەوەی ورد و ڕێکوپێک و لێکدانەوەی بەرهەمە ئەدەبییە گەورەکانەوە وانە وەربگرێت. هونەر بوارێکی یەکجار یەکجار بیندرێژە و کاتیش بەپەلە تێپەڕ دەبێت و یەکێک لە باشترین ڕێگاکانی گەیشتنی کەسێکی ئاماتۆر بە پێگەی پیشەیی، ئەوەیە کە لە هەموو ڕۆژێکی ژیانی خۆیدا فێری شتێک ببێت. نووسەری ئاماتۆر بێجگە لەوەی کە بەناچاری لە هەڵسەنگاندن و هەڵەوە فێر دەبێت، هەرکە ئیرادە بکات گەورەترین مامۆستا و ڕاهێنەرانی لە ئیختیاردا دەبێت کە هەر خوێندکارێک لە خولیای خۆیدا وێنایان دەکات و دەتوانێت یارمەتییان لێ وەربگرێت. ئەو نووسەرانەی کە بە بەرهەمەکانیان لیریکای بوارە دڵخوازەکەی نووسەرە لاوەکەیان فرەوان کردووە و هەموو ئەو بابەت و گرفتە هونەرییانەیان حەل کردووە کە بەربینگ بەو دەگرن و، پیشتر لەلایەن نووسەرانی باشتر لەوەی ئەو بەتەمایە پێیان بگات، چارەسەر کراون؛ سەرلەبەری ئەو ئیلهام و رێنوێنی و هاندەرانەی ئەو نیازی پێیانە لەو چیرۆک و ڕۆمان و شیعرانەدا هەن کە خولیای نووسینیانی لە مێشکدایە.

لە لایەکی دیکەشەوە، هەر بەتەنیا کاری سەخت و مەیلی زۆر کیفایەت ناکات. ئەو کەسە دەبێ پێش هەموو شتێک توانای نووسەریی هەبێت و، تەنیا و تەنیا لەبەر ئەم تاکە هۆکارەیە کە دەتوانین بێژین نووسەران نابن بە نووسەر، بەڵکوو بە نووسەری دێنە دنیاوە! دڵتەزێنترین دیمەن لە دنیادا دیمەنی ئەو کەسەیە کە دەخوازێ ببێت بە نووسەر، بەڵام هیچ تواناییی ئەم کارەی نییە و قانعیش نابێت بەوەی کە دەبێ هێز و تواناییەکانی لە بەستێن و بواری دیکەی بێجگە لە نووسینی داهێنەرانەدا بەکار بێنێت. من کەسانی یەکجار هۆشمەند و تێگەیشتوو دەناسم کە ئارەزوویان بووە، چیرۆکنووس، ڕۆماننووس، شاعیر، یان شانۆنامەنووس بن و بۆ گەیشتن بەو ئارەزووەش لە قووڵاییی دڵ و گیانەوە کاریان کردووە، بەڵام هەرگیز نەیانتوانیوە لە ئاستێکی ڕووکەشی پتر بەدەست بێنن. لە ڕاستیدا هەر لە بنەڕەتەوە لەو چۆنایەتییە لەپێناسەنەهاتووە بێبەری بووگن کە لە دواین لێکدانەوەدا پیاوان لە کوڕیژگەکان جودا دەکاتەوە.

ئاخۆ نووسەران دەبن بە نووسەر، یان بە نووسەری لەدایک دەبن؟ بە کورتییەکەی، لە ڕواڵەتدا ڕوونە کە دوو هۆکار سەرکەوتنی ئەدەبی دیاری دەکەن: لە پێشدا بوونی لێهاتوویی و توانایی خۆزایی، پاشان بوونی مەیلی پەروەردەکردن و ڕاهێنانی هەموو ڕەهەندەکانی ئەو تواناییە خۆزاییە لە ڕێی هەوڵی لەخۆبووردووانەوە تا دوائەنجام. سەرلەبەری بلیمەتییە نهێنەکان لە جیهاندا، بلیمەتیی وەکوو بلیمەتییەکەی کیتس، یان شارلۆت برۆنتێ، یان تۆماس وۆڵف، نە بۆ کەس و نە بۆ کۆمەڵگاکەیان بایەخێکی ئەوتۆی نابێت، مەگین ئەوەی کە نووسەر شێلگیر بێت لەسەر ئەوەی کە کار بکات و بەسەختییش کار بکات.

The post ئاخۆ نووسەران دەبن بە نووسەر، یان بە نووسەری لەدایک دەبن؟ appeared first on ژنەفتن.

پاش هەموو ئەمانە، ئیدی نائاگایانە هەست بە شڵەژان و ترسێک دەکەم، ترسێک وەک ئەوەی ئەها… نازانم چۆن وەسفی بکەم. بیهێنە پێش چاوی خۆت کە چۆن مناڵێکی بچووک کەتنێکی ناوەتەوە! فرۆید باسی لە خەونە ترسناکەکانی منداڵی کردووە. بۆ نموونە باسی لەوە کردووە کە جارێک لە یەکێک لە خەونە ترسناکەکانیدا خۆی بە ڕووتی بینیوە، ئیتر شڵەژاوە، ترساوە و تۆقیوە، تۆقیوە لەوەی کە هەمووان بە ڕووتی بیبینن. منیش لە دۆخە نائاگاییەکانی کاتی خەوتنمدا، ئەو هەستەم لا دروست دەبێت، هەستی ئەوەی کە تاوانێکی ئابڕووتکێن و حەیابەرە، کارێکی ناڕەوام کردبێت، شتێکم کردبێت کە نەدەبوو بیکەم و ئینجا کەسێکیش پێم بڵێت: ((ئەمەی تۆ کردت شێتانە بوو)). من تەواو باوەڕم بەمە هەیە لە کاتی نائاگاییمدا، چونکە ئەوە دەنگی ناوەکییانەی ناوەوەی خۆمە کە ناچارم دەکات وا هەست بکەم. ئیدی وام لێدێت کە بە خۆم بڵێم: بوەستە و هیچ مەنووسە، پەشیمان بەرەوە و هەموو ئەوەی کە نووسیوتن بیانسووتێنە، ئەمەی کە تۆ دەیکەیت زۆر نەخوازراوە و کەس بەرگەی ناگرێت. بەڵام کە بەئاگا دێمەوە و لە خەو هەڵدەستم، هەموو ئەم شتانە کۆتاییان دێت و نامێنن. ئەوەی کە مەبەستمە و دەخوازم ڕاڤەی بکەم، ئەو کاتەی کە لە خەو هەڵدەستم، ئیدی ئاگایی و هۆشیاریم دەست دەکەنەوە بە ئیشکردن، کە ئەمەیش بۆ خۆی مانای وایە کە من لە دۆخی نائاگایی و کاتی خەوتنەکەمدا دەرکم بەوە نەکردووە. من کە لە دۆخی نائاگاییمدا دەبم، ئەوەی کە پاشتر ڕاستییەکەم پێ دەڵێت کاتی بەئاگاهاتنەوە و هەستانمە لە خەو. ئەوە ئاگاییمە هەر لە سەرەتاوە پێم دەڵێت کە دەبێت چی بکەم، ئەوەیش زۆر گرنگ و بایەخدارە، بەڵام کە تەواو خەبەرم بۆتەوە و ئیش دەکەم، ئیدی ئەو بەئاگاهاتنەوەیە دەخەوێت، هەر بۆیە دەست دەکەم بە ڕاپەڕاندنی ئەو کارانەی کە دەبێت بیانکەم.   

The post نووسین وەک خەونە ترسناکەکەی فرۆید: وەک تۆقین لەوەی کە بە ڕووتی ببینرێیت appeared first on ژنەفتن.