ئه‌لفبێی ئه‌م کاره‌ له‌ متمانه‌وه‌ دروست ده‌بێت، چونکه‌ ئێدیته‌ر دەستی دەگاتە کاری ناته‌واوی نووسەر، بە وێنه‌ سەرەتایییه‌کان و هەڵەکان؛ بۆیه‌ ئه‌مه‌ بەرپرسیاریه‌تییه‌کی گەورەیە. ئێدیته‌ر دەبێت نهێنییەکان بپارێزێت و هەرگیز بە کاریان نەهێنێت بۆ مەبەستی تاکەکەسی، بانگه‌شه‌ و بازرگانی. هه‌ر درکاندن و پرسوباسێکی وابه‌سته‌ به‌ کاره‌که‌، بۆ ئه‌وانی دیکه‌، پێویستە به‌ ڕه‌زامه‌ندیی نووسه‌ر بێت.

له‌باره‌ی سێکوچکه‌ی ئێدیته‌ر- نووسه‌ر- تێکست-ەوە:

یەکێک لە زه‌حمه‌تترین کاره‌کانی ئێدیته‌ر، دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌ی مامەڵەکردنە لەگەڵ ئیگۆی نووسەردا. کاره‌که‌ زۆر هه‌ستیاره‌، چونکه‌ ئێدیتکردن جۆرێکه‌ له‌ ڕەخنە؛ نابێت کاره‌کانی ئێدیته‌ر وه‌ک دۆخێکی تایبه‌تی و هێرش بۆ سه‌ر تێکست لێک بدرێنه‌وه‌. ئێدیته‌ری لێهاتوو دەزانێت چۆن ڕەخنە له‌ نووسه‌ر ده‌گرێت؛ بە شێوەیەک زەوینە بۆ نووسەر بڕەخسێنێت، تا نووسەر به‌ کراوه‌یی دیالۆگ له‌بارەی ڕه‌خنه‌ و سه‌رنجه‌کانەوە بکات.

ناکۆکی لەنێوان نووسەر و ئێدیته‌ردا کارێکی ئاسایییه‌، تەنانەت پێویستیشه‌. ئەم ناکۆکییانە دەتوانن ببنە هۆکار بۆ بیرکردنه‌وه‌ی قووڵتر و دۆزینەوەی چارەسەری نوێ، بەڵام ئەوەیش گرنگە ناکۆکییه‌که‌ به‌ دیالۆگ و لێکتێگه‌یشتن بەڕێوە بچێت، تا وه‌ک به‌شێک له‌ پڕۆسه‌که‌ ته‌ماشا بکرێت. پاش هه‌موو ناکۆکییه‌کان، بڕیاری کۆتایی هەمیشە بۆ گشت ڕه‌خنه‌ و سه‌رنجه‌کان هیی نووسەرە؛ چونکە نووسه‌ر ئەو کەسەیە وا ناوی لەسەر بەرگی کتێبەکەدا ده‌نووسرێت.

لە قووڵاییی هەر تێکستێکی ئەدەبیدا، که‌ به‌ ڕێڕه‌وی ئێدیته‌ردا ڕۆیشتبێت، دیالۆگێکی نهێنی له‌نێوان دوو ده‌نگدا به‌ڕێوه‌ چووه‌. دەنگی نووسەر و دەنگی ئێدیته‌ر. له‌م دیالۆگانه‌دا هه‌وڵ هه‌یه،‌ تا تێکست به‌ ئاستێک بگات، که‌ هه‌ردوو لا لێی ڕازی ببن. ئەم پێوەندییە لە هەموو هونەرەکانی دیکە جیاوازترە؛ چونکە لە پێداچوونه‌وه‌ و چاککاریی ئەدەبیدا دوو عه‌قڵ و بیرکردنه‌وه‌ پێک ده‌گه‌ن و به‌ره‌و یه‌ک خاڵ ده‌ڕۆن.

ئێدیته‌ر نە نووسەرە، نە خوێنەرە، بەڵکوو که‌سێکه‌ لەنێوان نووسه‌ر و خوێنه‌ردا دێت و ده‌چێت؛ وەک پردێکە لەنێوان خواستی نووسەر و تێگەیشتنی خوێنەردا، وەک شاخه‌وانێکه‌‌ له‌ چیایه‌کی پڕ سه‌ختی و مەترسیدا- هەم ڕێگای نووسەر و هەم ڕێگای خوێنەر دەزانێت.

ئێدیتکردن لە بنەڕەتدا یارییەکی پارادۆکسییە؛ چونکە دەبێت لە یەک کاتدا دوو کاری پێچەوانە بکرێن: ئێدیته‌‌ر کۆشش بکات، تا دەنگی ڕەسەنی نووسەر بپارێزێت و لە هەمان دەمدا دەستکاریی ئەو دەنگەیش بکات و بیخاتە ئاستێکی باڵاترەوە.

ماکسوێل پێرکینز- ئەو ئێدیته‌رە بەناوبانگەی کاری لەگەڵ ئێرنست هێمینگوەی و فیتزجیرالددا دەکرد- باوەڕی وا بوو لە کاتی ئێدیتکردندا نابێت ئەمە لە یاد بکرێت: »کتێب هی نووسەرەکەیەتی، نەک هیی ئێدیته‌ر. «

 ئەم ڕوانگەیە بنەمایەکی سەرەکی و ڕوونە بۆ ئیگۆ و مامەڵەی ئێدیته‌ر؛ لێرەوە هیچ ڕێگەیەک نامێنێتەوە، تا ئێدیته‌ر دەنگ و ڕەنگی خۆی بەسەر تێکست و ئایدیای نووسەردا بسەپێنێت. دەبێت ئێدیته‌ر هەوڵی تەواو بدات، تا بینین و تێگەیشتنی نووسەر تۆکمەتر بکات.

ده‌بێت بزانین کاری ئێدیته‌ر هه‌ر وا ساده‌ و ساکار نییە. ئێدیته‌ری لێهاتوو، نازانێت کەی چاککاری له‌ تێکستدا ده‌کات، به‌ڵام دەزانێت چۆنی بکات. کاری ئێدیته‌ر هه‌تا بڵێی ورد و هه‌ستیار و مه‌ترسیداره‌؛ زۆر نزیکه‌ له‌ کاری ئه‌و پزیشکه‌ی نه‌شته‌رگه‌رییه‌کی هه‌ناوی ده‌کات. ده‌بێت پزیشکه‌که‌ ته‌واو شاره‌زا بێت و نەهێڵێت بچووکترین هه‌ڵه‌ ڕوو بدات. پێویستە بزانێت چی ده‌بڕێت و چی ده‌هێڵێته‌وه‌.

دەکرێت بپرسین: ئایا دۆخ یان ساتێک هەیە ئێدیته‌ر بێتە پێگەی نووسەر؟ واتا، دەسەڵاتەکان چۆن پێناسە کراون‌؟ دەسەڵاتی ئێدیته‌ر دەسەڵاتێکی جێگیرە؟ دەکرێت بڵێین سنوورەکانی پێداچوونەوە و چاککردنی تێکست، نە ڕوون و دیاریکراون و نە جێگیر و نەگۆڕن، بەڵکوو بەپێی سروشتی تێکست، شێوازی نووسەر، و لێکتێگەیشتن و ڕێککەوتنی نێوانیان، کار و دەسەڵاتەکانی ئێدیته‌ر دەگۆڕێن.

دەکرێت پێوەندی و گرێبەست لەنێوان نووسەر و ئێدیته‌ردا تەواو ڕه‌ها و ڕێگەپێدراو بێت، بە جۆرێک کە ئێدیته‌ر چی بە باش بزانێت بیکات. بەڵام ئەم جۆرە گرێبەستە کێشەی لێ دەکەوێتەوە و ڕەنگە لایەنە نەرێنییەکانی زیاتر بن لە دیوە ئەرێنییەکانی؛ چونکە ئێدیته‌ر دەشێت دەنگ و سەدای نووسەر تێکەڵ بە دەنگی خۆی بکات و ڕوانگە و دنیابینیی نووسەر بخاتە شوێنێکەوە، کە ناسینەوەی ئاسان نەبێت.

پێویستە ڕامان و خوێندنەوەی ئێدیته‌ر بۆ تێکستی ئەدەبی بە جۆرێک بێت، کە جیاواز بێت لە هيی خوێنەری ئاسایی و نووسەرەکەیش. ئێدیته‌ر لە سەرەتادا وەک خوێنەرێکی ئاسایی تێکستەکە دەخوێنێتەوە، تا هەست و ڕامانی یەکەم بەرکەوتنی بە تێکستەکە بزانێت. لێرەوە، واتە دوای یەکەم خوێندنەوە، پرسیار و ڕامانەکانی بۆ تێکستەکە دەست پێ دەکەن و چەند جارێکی دیکە تێکستەکە دەخوێنێتەوە، تا وەڵامی پرسیارەکانی خۆی بداتەوە سەبارەت بە: فۆڕم، زمان، ڕێزمان، تەکنیک و دەیان وردەکاریی دیکە. ئامانج لەم کارەدا ئەمەیە: ئێدیته‌ر خۆی بخاتە شوێنی خوێنەرێکی ورد، بەئاگا و دۆزه‌ره‌وه‌ (کەشفکار)، تا بزانێت کەلێن، کێشە و پرسیارە بێوەڵامەکانی ئەم تێکستە چین.

به‌م مامه‌ڵه‌یه‌ ئێدیته‌ر ده‌کارێت له‌ زیاد له‌ دیوێکه‌وه‌ تێکسته‌که‌ هه‌ڵبسه‌نگێنێت و ببینێت. له‌ پڕۆسێسی ئێدیتکردندا پێویستە ئێدیته‌ر له‌ یه‌ککاتدا دڵسۆز و هاوسۆزی نووسه‌ر بێت، ڕه‌خنه‌گر و نه‌یار و هه‌روه‌ها بێلایه‌نیش بێت.

ئێدیته‌ری بەهرەمەند لە خاڵێکەوە هەوڵی دۆزینەوەی کۆدەکانی نووسەر دەدات، تا بزانێت خواستی نووسەر چییە و ویستوویەتی لە ڕێگەی ئەو تێکستەوە چی بڵێت، بەڵام وەک پێویست تێیدا سەرکەوتوو نەبووە. لێرەوە، دەبێت ئێدیته‌ر شارەزایی لە سایکۆلۆژیادا هەبێت، تا لەو نهێنییانە تێبگات کە نووسەر بە ناڕاستەوخۆ کاری لەسەر کردوون. وەک دەزانین، ئەدەبیات بەگشتی و ئەدەبی گێڕانەوە بەتایبەتی، مامەڵەیە لەگەڵ ئاماژەکان؛ هەوڵە بۆ خۆپاراستن لە زمانی ڕاستەوخۆ. بۆیە، بۆ تێگەیشتن لە کۆد، هێما و مانا دووەمییەکان، یەکێک لە کلیلەکان وردبوونەوەی سایکۆلۆژییانەیە لە ماناکانی پشت تێکست. تێگەیشتن لە چۆنیەتیی بیرکردنەوەی نووسەر هاریکار دەبێت، بۆ ئەوەی بزانرێت چۆن بیرۆکەکان بوونەتە ڕستە و چۆن خوێنەر تێکست وەردەگرێت.

ئێدیتەر پێویستە توانای ناسینەوەی مانا شاراوەکانی هەبێت، کە نووسەر بە مەبەست یان بێ مەبەست کاری تێدا کردوون. هەڵبەت، بۆ تەواوی پڕۆسەی ئێدیتکردن، شارەزایی و قووڵبوونەوە لە زمان مەرجێکی پێشوەختەیە، تا کاری ئێدیتکردن بە شێوەیەکی باش بە ڕێوە بچێت؛ واتا پێویستە ئێدیته‌ر لە زیاتر لە لایەکەوە شارەزا و بەهرەمەند بێت. ئێدیتەرێک، کە تەنیا زانیاری لە هەڵەچنی، نژوه‌، خاڵبەندی و ڕێنووسدا هەبێت، ناتوانێت بە تەواوی ڕۆڵی خۆی بگێڕێت. تێگەیشتن لە چۆنیەتیی کارکردنی زمان، چۆن مانا دروست دەبێت، و جیاوازیی نێوان مانای وشەیی و مانا دووەمییەکان، بایەخێکی زۆری هەیە؛ چونکە پێوەندیی نێوان وشە و شتەکان لە واقیعدا زۆرجار پێوەندییەکی ڕێککەوتننامەییە، نەک سروشتی. زانیاری دەربارەی چۆنیەتیی پێوەندیی زمان بە کولتوور و کۆمەڵگاوە، وردبوونەوەی دەوێت. وشەکان لە کولتوورێکی دیاریکراودا مانایەکیان هەیە و لە کولتوورێکی دیکەدا هەمان ئەو وشانە ڕەنگە مانایان جیاواز بێت. بەگشتی، گرنگە ئێدیتەر ئاگای لە مانا کولتووری و مێژوویییەکان بێت.

بەرپرسیاریه‌تییه‌کی گرنگی دیکه‌ی ئێدیته‌ر، پاراستنی دەنگی تایبەتی نووسەرە. هەر نووسەرێک دەنگێکی جیای خۆی هەیە. شێوازێکی تایبەت لە بەکارهێنانی وشە، ڕسته‌ی تایبەت، بینینێکی سه‌ربه‌خۆ بۆ جیهان. ئێدیته‌ر دەبێت ئەم دەنگە بناسێت، ڕێزی لێ بگرێت و پارێزگاریی لێ بکات. به‌شێک له‌ نووسه‌ران ترسیان هه‌یه‌، ئێدیته‌ر نائاگایانه‌ دەنگی خۆی بخاتە شوێنی دەنگی نووسەرەوە. ئێدیته‌ر پێویستە ئاگاداری ئەم مەترسییە بێت و هەمیشە لە یادی بێت، کە ئەرکەکەی یارمەتیدانی نووسەره‌، تا بە باشترین شێوە دەنگی خۆی بەرهەم بهێنێت‌؛ نەک گۆڕینی ئەو دەنگە بۆ دەنگێکی تر. گەرچی ئێدیته‌ر وه‌ک هاوڕێ و هاوبه‌ش لەگەڵ نووسەردا کار دەکات، بەڵام هاوشێوه‌ی نووسه‌ر، بەرپرسیارێتی هەیە بەرانبەر خوێنەر و که‌لێنه‌کانی تێکست. ئێدیته‌ر پێویستە دڵنیا بێته‌وه‌، کە تێکسته‌که‌ بە ڕوونی و بە وردی گەیەنراوە، زانیارییەکان دروستن و ناوەڕۆکەکە شێلوه‌تی و چاڵ و خەڵەتاندنی تێدا نین‌. ئێدیته‌رانی پسپۆڕ له‌سه‌ر چه‌ند پرسێک هاوڕان، به‌م جۆره‌:

ئێدیته‌ر سەیری باڵەخانەی تێکستەکە دەکات؛ ئایا گێڕانەوەکە چۆن بەرەو پێشەوە چووە؟ ئایا بەشەکان بە باشی پێکەوە بەستراون؟ ئێدیته‌ر دەتوانێت پێشنیازی گۆڕانکاریی گەورە بکات: لابردنی بەشێک، زیادکردنی بەشێکی نوێ، گۆڕینی ڕیزبەندیی بەشەکان، یان تەنانەت دووبارەدانانەوەی دەستپێکردن یان کۆتایی.

پرسی لابردن و زیادکردن ئاستەنگێکی ڕاستەقینەیە. ئێدیته‌ر پێویستە بێبەزەیی بێت، بەڵام بە هۆشیارییەوە مامەڵە بکات. هەندێک نووسەر دڵیان بە وشەکانیانەوەیە و دەیانەوێت ڕستە و پەرەگرافەکان وەک خۆیان بمێننەوە. ئێدیته‌ر دەبێت ڕوونکردنەوە بدات، کە «کوشتنی خۆشەویستەکانت» – واتە وشە و ڕستەکان- بەشێکی پێویستە لە پڕۆسەی ئێدیتکردن و نووسین، لە بەرانبەردا کاتێک ڕستە و پەرەگراف زیاد دەکرێن، ئێدیته‌ر پێویستە بزانێت لە چ شوێنێکی تێکستەکەدا بۆشایی هەیە: ئایا خوێنەر پێویستی بە زانیاریی زیاتر هەیە؟ ئایا لە کوێ گێڕانەوەکە پێویستی بە هەناسە و پشوودان هەیە؟

ئێدیته‌ر ته‌ماشای وردەکارییەکان دەکات. ئایا کارەکتەرەکان باوەڕپێکراون؟ ئایا دیالۆگەکان سروشتین؟ زه‌مینه‌سازی بۆ ڕوودانی ڕووداو و دیالۆگ کراوه‌؟ ئایا وێنەکان کار لە خوێنەر دەکەن؟ ئەمە قۆناغێکە کە تێیدا ئێدیته‌ر وەک خوێنەری یەکەم و هەستیارترین هەڵسەنگێنەری تێکست مامه‌ڵه‌ ده‌کات. لە ئاستی ڕستەدا ئێدیته‌ر سەیری ڕێزمان و شێواز ده‌کات. ئەمە هونەریترین قۆناغە، چونکە ئێدیته‌ر هەوڵ دەدات ئێستاتیکا و ڕوونی بپارێزێت.

کۆتا قۆناغ، فۆکه‌سه‌ لەسەر هەڵە تەکنیکییه‌کان، ڕێنووس، خاڵبه‌ندی، نژوە، ڕێکخستنی په‌ره‌گراف، ئه‌مه‌ وه‌ک به‌شی په‌راوێز و کۆتاییی پڕۆژه‌که‌ ته‌ماشا ده‌کرێت. گەرچی ئەم قۆناغەیش بایه‌خی خۆی هه‌یه‌، چونکە زۆرجار هەڵە تەکنیکییه‌کان دەتوانن خوێنەر لە تێکسته‌که‌ بتۆرێنن.

پێوەندیی نووسەر و ئێدیتەر تەنیا پێوەندییەکی کارکردنی ڕاستەوخۆ نییە، بەڵکوو یارییەکی دیالێکتیکیی قووڵیشە. نووسەر خەون دەبینێت، ئێدیتەر ڕاستی دەبینێت. نووسەر دەڕوا، ئێدیتەر ده‌وه‌ستێت بۆ دڵنیابوونه‌وه‌ ته‌ماشای ئاسۆی به‌رده‌می نووسه‌ر ده‌کات. لە کۆتاییدا نووسەر و ئێدیتەر هەر یەکێکیان نیازی جیاوازیان نییە. هەردووکیان خزمەتی هەمان پڕۆژه‌ دەکەن. نووسەر پەیامی هەیە، ئێدیتەر وەک یاریدەدەرێک ڕۆڵ ده‌گێڕێ پەیامەکە بە ڕێگای دروست بگات بە عەقڵ و دەروونی خوێنەر، بۆیە ئەمە تەنیا پێوەندیی نێوان دوو کەس نییە، بەڵکوو پێوەندیی نێوان دوو جیهانی جیاوازیشە، کە پێویستییان بە یەکتری هەیە بۆ دروستکردنی جیهانی سێیەم، کە ناوی کتێبە. نووسەر پێویستە له‌ بایه‌خی ئێدیتەر تێبگات، ئێدیتەریش دەبێت ڕێز له‌ هەستی و ویستی نووسەر بگرێت. لە کۆتاییدا ئەوان دەبنە دوو باڵی باڵندەیەک (کتێب)، کە پێکەوە ده‌فڕن بەرەو تۆقه‌ڵانی واتا.

له‌باره‌ی هونه‌ری خۆ- ئێدیتکردن (Self-Editing)

لەنێو نووسەرانی دنیادا پڕۆسەیەک هەیە: پێش ئەوەی بەرهەمەکەیان بگاتە دەستی ئێدیتەر، خۆیان ڕۆڵی ئێدیتەر پەیڕەو دەکەن. دوای خۆ-ئێدیتکردن، ئینجا بەرهەمەکە دەدرێتە ئێدیتەری پرۆفیشناڵ.

پرسیارەکە ئەوەیە: لە ئەگەری نەبوونی ئێدیتەری پرۆفیشناڵ و کاری ئێدیتەری وەک پیشە، نووسەران ناچار دەبن خۆیان زۆرینەی ئەرکی ئێدیتەر جێبەجێ بکەن. ئەم کارە (Self-editing) بۆ هەموو نووسەرێک پێویست و گونجاوە. پڕۆسەی خۆ-ئێدیتکردن پێویستی بە کۆمەڵێک هەنگاوە و چوارچێوە و ڕێنماییی تایبەت بە خۆی هەیە. چەندان کتێب هەن کە لەو بارەیەوە نووسراون؛ بۆ نموونە، یەکێک لە کتێبە گرنگەکان، کە شرۆڤە، نموونە و ڕوونکردنەوەی وردی تێدایە، کتێبەکەی (ڕێنی بڕۆون و دەیڤید کینگ)ـە

لە کتێبی «Self-Editing for Fiction Writers»دا، نووسەران (ڕێنی بڕۆون و دەیڤید کینگ) لەبارەی خۆ-ئێدیتکردنەوە دەڵێن: «لە کاتی پێداچوونەوەدا، پێویستە چاودێریی پێکهاتە و پلۆتی گشتیی گێڕانەوە بکرێت؛ چارەسەر بۆ کێشەی کەسایەتییەکان و دیالۆگ بدۆزرێتەوە؛ بۆ باشترکردنی شێوازی نووسین و زمان و ڕاستکردنەوەی هەڵەکانی ڕێزمان و تایپکردن، بەدواداچوونی ورد بکرێت؛ و لە کۆتاییدا، تێکستەکە بدرێتە خوێنەری ئاست جیاواز، وەک تاقیکردنەوەیەک بۆ وەرگرتنی ڕەخنەی بێلایەن. «

بەکورتی، خۆ- ئێدیتکردن بەکارهێنانی توانای خۆتە، تا هەستەکانت لە نووسەرەوە بگۆڕیت بۆ ئێدیتەر و بە چاوێکی ڕەخنەگرانەوە سەیری کارەکەی خۆت بکەیت. لەم کارەدا، پێویستە جەخت لەسەر مۆدێلی “پیشاندان” بکرێتەوە، نەک “گێڕانەوە”ی ڕووت و ناهونەری؛ هەروەها سەرنج بخرێتە سەر چەند توخمێکی سەرەکی: کەسایەتیی کارەکتەرەکان، بینین، هاوسەنگی، دیالۆگ، دەنگدانەوە، مۆنۆلۆگ، جووڵەی ئامانجدار، هونەری شاردنەوە و ئاشکراکردن.

ڕاهێنەر و نووسەر، سارا گریبڵ، لە وتارێکدا بە چەند هەنگاوێک باس لە خۆ-ئێدیتکردن دەکات، بەم جۆرە:

دوای ڕەشنووسی یەکەم پشوو بدە! ئەمە یارمەتیدەرە، تا بە چاوی نوێی ئێدیتەرەوە بگەڕێیتەوە بۆ لای تێکستەکەت. پاشان لە خوێندنەوەی یەکەمتدا بگەڕێ بەدوای کێشە گەورەکاندا: وەک گرفتی پێکهاتە، کەسایەتییەکان و چاڵەکانی پڵۆت. دواتر پلانەکەت بخوێنەوە، تەنانەت ئەگەر داتنه‌ناوە، دایبنێ! پلان وەک نەخشەیەکە هەموو چیرۆکەکەت پیشان دەدات، تا ئاسانتر بزانیت چی لا دەبەیت و چی زیاد دەکەیت.

ئینجا دوای تۆمارکردنی تێبینییەکان، دەتوانیت دەستکاریی ڕەشنووسەکە بکەیت؛ سەرنجت لەسەر کێشە گەورەکان بێت. پاشان دیسان ڕەشنووسەکە بخوێنەرەوە، ئەم جارە بگەڕێ بەدوای کێشەکانی زمان و شێوازی نووسیندا! باشترە پرێنتی بکەیت، تاکوو تێبینییەکانت لە پەراوێزدا بنووسیت. پاشان بە دەنگی بەرز بیخوێنەرەوە، چونکە گوێ هەڵەکان باشتر هەست پێ دەکات.

دوای ئەو هەنگاوانە، ئێدیت دەست پێ بکە! لێرەدا زۆر دەستکاریی وشە و ڕستە بکە. پاش ئەوە، دەستنووسەکە بنێرە بۆ کۆمەڵێک نووسەر و خوێنەری جیاواز، تا پڕۆژەکەت ببینن، تەنانەت بە هەموو هەڵەکانیشەوە. دوای کۆکردنەوەی سەرنج و تێبینییەکان، هەڵەکانی تایپ، ڕێزمان و وشەهەڵبژاردن ڕاست بکەرەوە! دیسان بە دەنگی بەرز بیخوێنەوە بۆ دۆزینەوەی ڕستەی ناتەواو و نامۆ.

هەڵبەت، هەموو تێکستێک ئەم هەنگاوانەی خۆ- ئێدیتکردنی پێویستە، بەڵام لە وڵاتاندا دوای خۆ- ئێدیتکردن، ئینجا کتێبەکە دەدرێت بە ئێدیتەری پرۆفیشناڵ؛ واتە کارەکە پڕۆژەیەکی دوورودرێژە و کات و ماندووبوونی زۆری پێویستە. لە کۆمەڵگەی کوردیدا، جگە لەوەی کە ئێدیتەرمان نییە، نووسەرانیش بە پڕۆسەیەکی کرچوکاڵ و ناتەواوی خۆ-ئێدیتکردن کتێبەکانیان بڵاو دەکەنەوە.

لەم وتارەدا ئامانجمان خستنەڕووی هەندێک وردەکاری بوو بۆ پڕۆسەی ئێدیت و پیشەی ئێدیتەر لە بازنەی ئەدەبیدا، بەتایبەت ئەدەبی گێڕانەوە. لێرەوە دەزانین پڕۆسەی ئێدیت لە زۆرینەی کایەکانی بڵاوکردنەوەدا هەیە: لە وێبسایت و ڕۆژنامەکان، لە کارە زانستی و فیکرییەکاندا؛ بەڵام هیچ ئێدیتکردنێک وەک ئێدیتی ئه‌ده‌بی و پڕ ورده‌كاری و زه‌حمه‌تی نییه‌.

The post له‌باره‌ی ئێدیت و ئێدیتەرەوە appeared first on ژنەفتن.

باشترین چیرۆکەکان ئەوانەن کە تەواوی وشە و ڕووداوەکانی لە مێشکی نائاگای نووسەرەوە دێنە دەر. هەمیشە بیرۆکەیەکی سادە دەکرێ ببێتە هەوێنی دروستبوونی بەرهەمێکی مەزن. رۆماننووس کاتێک دەست بە نووسینی کارێکی نوێ دەکات، کەمترین جار لە سەرەتاوە بڕیار دەدات کۆتاییی چیرۆکەکەی چۆن بێت. بە لایەنی کەمەوە، بیرۆکەیەکی ڕوونی نییە دەربارەی ئەوەی ڕووداوەکان چیرۆکەکە بەرەو کوێ دەبەن، چونکە دەزانێت نووسینی ڕۆمانێک وەک بونیادنانی جیهانێکی نوێ وایە کە تەنانەت دروستکەرەکەشی هەموو شتێک دەربارەی نازانێت. هەر هێندەی ئەو جیهانە بەکار خرا ئیدی هەموو پێکهاتەکانی ناوی ڕێڕەوێک وەردەگرن کە زۆر جار پێشبینینەکراو و تەنانەت شۆکهێنەریش دەبن بۆ خودی نووسەر، چونکە بەرهەمی ئەدەبی، بە پێچەوانەی سەرچاوە زانستییەکانەوە، زادەی ئەو هەست و بیرۆکە و ئەزموون و یادگارییانەن کە بەشیكی زۆری لە دۆڵابە لەبیرکراو و خەفەکراوەکانی ناو مێشکی نووسەر شاردراونەتەوە و خودی خۆشی لێیان بێ ئاگایە.

لە کۆی ٥٠ رۆماننووس و چیرۆکنووس کە بەشداری راپرسییەکیان کردووە، رێژەی ٪٩٢ی نووسەرەکان دان بەوەدا دەنێن کە کەسایەتییەکانی ناو بەرهەمەکانیان وەک یەکەیەکی سەربەخۆ و مرۆڤێکی ڕاستەقینە خۆیان پیشان دەدەن و تەنانەت جاری وا هەیە نووسەرەکان گفتوگۆی خەیاڵیی دوور و درێژ لەگەڵ ئەو کاراکتەرە ناراستەقینانەدا دەکەن و بیرۆکەی ڕووداوەکانی ناو نووسینەکانیان بەو شێوەیە دادەڕێژن، بە جۆرێک کە ٪٦٩ی بەشداربووەکانی راپرسییەکە تەنانەت گوێیان لە دەنگی کارەکتەرەکانیشە کاتێک لەگەڵیان دەدوێن.

هەندێک لە نووسەرەکان دەڵێن زۆر جار کاتێکی زۆر تەرخان دەکەن بۆ ئەوەی کەسایەتییە خەیاڵییەکانی ناو ڕۆمانەکەیان ڕازی بکەن بە ئەنجامدانی کارێک لە پێناو باشتربوونی چیرۆکەکە. زۆر جار بەهۆی کارەکتەرێکەوە چیرۆکەکە بە لایەکدا دەڕوات کە زۆر دوورە لەو کڵێشەیەی کە نووسەر لە سەرەتاوە پلانی بۆ داناوە. نووسەرێک باس لەوە دەکات کە چەند جارێک پێویستی کردووە یەکێک یان چەند کارەکتەرێکی ناو چیرۆکەکەی بمرێنێت چونکە خەریک بووە لە بابەتی سەرەکیی ڕۆمانەکە هێندە دووری بخاتەوە کە پێویستی بە هەڵوەشاندنەوەی تەواوی چیرۆکەکە و دووبارە نووسینەوەی هەبووە لە سفرەوە.

ئالیس واڵکەر، یەکێک لە باشترین و ناسراوترین خانمە نووسەرەکانی ئێستای ئەمریکا، دان بەوەدا دەنێت کە لە ماوەی نووسینی ڕۆمانە بەناوبانگەکەیدا (ڕەنگ ئەرخەوانی)، بەشێک لە کارەکتەرە خەیاڵییەکانی بەردەوام سەردانیان کردووە و تێبینییان داوەتێ لەسەر پرۆسەی نووسینەکە، تەنانەت هەندێک ئامۆژگاریشیان کردووە دەربارەی ژیانی تایبەتیی خۆی. جگە لەوەی کە تەواوی کەسایەتییەکانی ناو ڕۆمانەکە خۆیان هەڵبژاردنەکانی بەردەمیان دیاری کردووە و واڵکەر تەنها چیرۆکەکەی گێڕاوەتەوە.

دەکرێت بناغەی ئەم تێڕوانینە ڕەهەندێکی مێژووییی قووڵی هەبێت. لە ڕابردوودا و بە تایبەت لە ئەدەبیاتی دێرینی یۆنانیدا، ژنە خوداوەندەکانی ئەدەبیات و زانست و هونەر وەک سەرچاوەی ئیلهام بینراون. هۆمەر و سۆفۆکلیس و ئەکیلیس لە بەناوبانگترین ئەو نووسەرانەن کە داستانەکانیان بە بانگهێشتکردنی خوداوەندە ئیلهامبەخشەکان دەست پێ کردووە تاکوو وشەکان بە گوێیاندا بچرپێنن و ئەوانیش تەنها بینووسنەوە، واتا نووسەران تەنها گێڕەرەوە و حیکایەتخوێنن و هیچ ئەرکێکی بەرهەمهێنانیان لە ئەستۆ نییە و جڵەوی ڕووداوەکان و کاراکتەرەکان لە دەست خوداوەندەکانە.

لە سەردەمی هاوچەرخدا و بەتایبەت پاش پتر ناساندنی دەروونناسیی مۆدێرن، لە بری هەر هۆکارێکی دەرەکیی ڕاستەوخۆ، رەگی ئەم دیاردەیە بەسترایەوە بە مێشکی نائاگای نووسەر. بەهۆی ئەوەی کە نووسەر لە کاتی بەئاگاییی تەواودا بەردەوام جەخت لەسەر کوالیتی وشە بە وشەی بەرهەمەکەی دەکاتەوە و هەوڵ دەدات بیگونجێنێت لەگەڵ سەرجەم کۆدە کولتووری و ئەدەبی و بابەتییەکانی سیاقی تێکستەکەوە، هەندێک جار نووسینی تەنها لاپەڕەیەک چەند ڕۆژێکی پێویست دەبێت و لەگەڵ ئەوەشدا دەبێتە هۆکاری پچڕانی زنجیرەی بیرکردنەوەی نووسەر بەهۆی وردبوونەوەی بەردەوام لە هەڵبژاردنی وشەکان و دروستکردنی ڕووداوەکان. هەر بۆیە بە تێپەڕبوونی کات، نووسەر ئەرکی نووسین زیاتر و زیاتر ڕادەستی بەشی نائاگای مێشکی دەکات لێدەگەڕێت خۆی و بەرهەمەکەشی بە تەواوی بکەونە ژێر هەژموونی هەست و بیرکردنەوە و کاردانەوە داپۆشراوەکانی ناو خەیاڵی نووسەرەوە. هەر لێرەشەوەیە کە ڕووداوەکان ئیدی خۆیان خۆیان تەواو دەکەن و کارەکتەرەکان فۆڕمی  وجودێکی ڕاستەقینە وەردەگرن کە چیتر لەژێر جڵەوی ڕاستەوخۆی نووسەردا نامێنن.

پەیوەندیی نێوان لیۆ تۆڵستۆی نووسەری ڕوسی و یەکێک لە بەناوبانگترین کارەکتەرە خەیاڵییەکانی ناو ڕۆمانەکانی (ئانا کارێنینا) دەکرێت وەک نموونەیەکی زۆرباشی جڵەولەدەستدانی نووسەر تەماشا بکرێت. چیرۆکی سەرەکیی ڕۆمانەکە باس لە چەند خێزانێکی ئەرستۆکراتی کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم دەکات لە سەینت پیتەرسبۆرگی پایتەختی ئەو کاتەی ڕوسیا. ئانا کارێنینای کەسی یەکەمی چیرۆکەکە ژیانێکی ئاسایی بەسەر دەبات لەگەڵ منداڵەکەی و کاونت ئالێکسیی هاوسەری، کە یەکێکە لە ناسراوترین و ڕێزلێگیراوترین پیاوانی ئەو سەردەمەی وڵاتەکە. پاش ناسینی ئەفسەرێکی سوارچاکیی گەنج بە ناوی کاونت ڤرۆنسکی و دروستبوونی پەیوەندی لەگەڵی، ژیانی ئانا سەرلەبەر دەگۆڕێت. خیانەتەکە دەبێتە بابەتێکی گەرمی قسەڵۆکی ناو خێزانە پایەبەرزەکانی شارەکە، بە جۆرێک ئیدی هیچ بۆنەیەکی کۆمەڵایەتی نامێنێت کە تیایدا بە چاوێکی کەم و پڕ لە گومان تەماشای ئانا نەکرێت. پاش ئەوەی ئالێکسیی هاوسەری ئانا بە پەیوەندییەکە دەزانێت، چونکە جیابوونەوە بە یەکێک لە هێڵە سوورەکانی کولتووری ئەو سەردەمەی کۆمەڵگای ڕوسی دادەنرا، بۆیە لە جیاتی ئەوە چیدیکە ڕێگا نادات ئانا چاوی بە کوڕەکەیان بکەوێت و داوای لێ دەکات لەگەڵ ڤرۆنسکی بڕۆن و وڵاتەکە بەجێ بهێڵن، تاکوو ئیدی ئەم پەیوەندییە نەبێتە هەڕەشە بۆ پێگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئالێکسی. تەنگژەکان زیاتر دەبن کاتێک دەردەکەوێ ئانا لە ڤرۆنسکی سکپڕە و دواتریش کچێکیان دەبێت لە کاتێکدا ئانا هێشتا بە فەڕمی هاوسەری ئالێکسییە. بەتێپەڕبوونی کات ڤرۆنسکی لە پەیوەندییەکە سارد دەبێتەوە بەتایبەت کە بەهۆیەوە زیانێکی زۆر بەر پیشە و کارکردنی دەکەوێت و ناوبانگی بەرەو خراپبوون دەچێت. لەلایەکی دیکەوە ئانا هەست بە گوناحێکی زۆر گەورە دەکات بەرامبەر خێزانەکەی و خودا، ئەمەش بە هێواشی تووشی کۆمەڵێک تەنگژەی دەروونی دەکات و پاڵی پێوە دەنێت بەرەو کۆتایییە خەمناکەکەی چیرۆکەکە.

وەشانە ڕەسەنەکەی ئەم ڕۆمانەی تۆڵستۆی بە زمانی ڕوسی کارێکی دوور و درێژە و سەروو ٨٠٠ لاپەڕەیە. سەرەتا هەفتانە بەش بەش لە ڕۆژنامەیەکی ئەو سەردەمەدا بڵاو کراونەتەوە ئەوەش وای کردووە خەڵکێکی زۆر تامەزرۆی بەشی داهاتوو بێت. هەموو ئەوانەی خوێنەری ئەو کارە بوون، کاتێکی زۆریان لەگەڵ ڕووداوەکاندا بەسەر بردووە و لەگەڵی ژیاون. شێوازی نووسینی تۆڵستۆی لەم کتێبەدا بە جۆرێکە کە خوێنەر بە تەواوەتی هۆگری چیرۆکەکە و تەواوی کارەکتەرەکانی دەبێت، لە ناویشیاندا بە تایبەتی ئانای پاڵەوانی چیرۆکەکە، کە لە دوا ساتەکاندا لە کاتێکدا چاوەڕێی هاتنی شەمەندەفەرەکەیەتی. زۆر بە چاوەڕواننەکراوی و لە چەند چرکەیەکی زۆر کەمدا بڕیار دەدات کۆتایی بە ژیانی خۆی بێنێت و خۆی بخاتە ژێر شەمەندەفەرەکە. هەموو شتێک هێندە بە خێرایی ڕوو دەدات کە خوێنەر زۆر بە ئاشکرا دەتوانێ هەست بە گۆڕانکاری لێدانی ترپەی دڵی بکات. ئەوەی شارەزای شێوازی نووسینی تۆڵستۆی بێت دەزانێت کە هەمیشە پێش ڕووداوە گەورەکان چەند ئاماژەیەکی سادە دەنێرێت بۆ خوێنەر، بەڵام ئەوەی لێرەدا شۆکهێنەرە ئەو ڕاستییەیە کە هیچ کەسێک و تەنانەت وردترین خوێنەرەکانیش پێشبینیی کۆتایییەکی لەم جۆرە ناکەن بۆ ڕووداوەکان، کە خەمۆکی و بێدەنگییەکی قووڵ لە ناخی هەموویاندا بەجێ دەهێڵێت.

 کاتێک دەربارەی ئەم کۆتایییە پرسیار لە تۆڵستۆی کرا، دانی بەوەدا نا کە بە هیچ شێوەیەک بەنیازی ئەم کۆتایییە نەبووە و گوتی کە منیش زۆر هاوارم لە ئانا کرد و هەوڵم دا ڕێگری لێ بکەم کە ئەو کارە بکات، بەڵام گوێی بۆ نەگرتم. دوای تەواوکردنی نووسینی ئەو رۆمانە بە ماوەیەک، خودی تۆلستۆی تووشی خەمۆکی و نەخۆشی دەروونی دیکە دەبێتەوە و لە کتێبی “دانپێدانانەکان”دا باس لەوە دەکات دوای مردنی ئانا بۆ چەند ڕۆژێکی تەواو گریاوە و لە ئەنجامدا تووشی ئالوودەبوون بە ئالکۆهۆل و بووە و چەندین جار بیرۆکەی خۆکوشتن هاتووە بە مێشکیدا.

لە کۆتاییدا ئەوە دەردەکەوێت کە سەرەڕای ئەوەی هەمیشە پێشبینی دەکرێت نووسەر وەک بونیادنەری جیهانێکی خەیاڵی بتوانێت لە هەموو کات و ساتێکدا چیرۆکەکان بەو شێوەیە دابڕێژێت کە خۆی مەبەستیەتی، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە زۆربەی جار کارەکتەرەکان فۆڕمێکی سەربەخۆ و جودا وەردەگرن کە بەهۆی شێوازی کەسایەتی و بیرکردنەوەیانەوە هەندێک جار ڕەتی دەکەنەوە چی دیکە فەرمان لە دروستکەرەکەیان وەربگرن و خۆیان بڕیار لەسەر کارەکانی داهاتوویان دەدەن، کە زۆرجاریش ئەمە لە خزمەتی ڕێرەوی چیرۆکەکەدا نییە و بە ئاڕاستەیەکی زۆر جیاوازتر دەیبەن لە مەبەست و پلانی سەرەتاییی نوسەر.

The post <strong>کاتێک نووسەر جڵەوی کارەکتەرەکانی لەدەست دەدات</strong> appeared first on ژنەفتن.

لەوانەیە خوێندکارێکی ساڵی دووەم کە تازە توێژینەوەیەکی دەربارەی ئەدەبیاتی ئینگلیزی، یان ئەمریکایی تەواو کردووە، لەنێو پۆلدا هەستێتە سەر پێ و بپرسێت، ”کەواتە بۆچوونتان دەربارەی ”قوبلای خان” چییە؟ ئاخۆ ئەم هۆنراوەیە لە خولیا، یان شتێکی وادا بە کۆلریج ئیلهام نەکراوە؟ ئەدی سەبارەت بە “ئێدگار ئاڵن پۆ” دەڵێن چی؟ ئاخۆ ئەوە ڕاست نییە کە لە کاتی نووسینی ”تیاچوونی بنەماڵەی ئاشێر”دا بەتەواوی لەهۆش چووبوو؟”

وەڵامی ئەم پرسیارانە ئەوەیە کە ئەم جۆرە بابەتانە ئاوارتەی زۆر دەگمەنن، یان کۆمەڵە وێنایەکی هەڵەن. وەکوو ئەو چیرۆکەی دەربارەی مەرگی مارک توەین لەسەر زارانە، یان زۆر هووشەکارییان تێدا کراوە، یان زۆر خراپ تێیان گەیشتوون؟ یەکێک لەو گشتە بەهەڵەتێگەیشتنانەی کە دەگوترێت سرنجی کۆمەڵانی خەڵکی ڕەشۆکی بەلای خۆیدا ڕادەکێشێت، ئەو باوەڕەیە کە پێی وایە بەرهەمی هونەری و ئەدەبی وەکوو شتێکی هەڵقوڵاو، بەبێ هیچ هەوڵێک، هەر لە خۆیەوە بە کامڵی هاتووەتە دنیاوە، ڕێوڕاست وەکوو چۆن ڤێنووسێکی دەریایی لە قووڵایی دەریاوە دێتە دەرێ. ئەم بۆچوونە هەڵەیە بووە بە ئەفسانەیەک و هەر تاوناتاوێک نووسەرانی ”بۆنەنووس” کە هەر لە بنەڕەتدا تەڵەکەباز و ساختەچین، شاخ و باڵی پێ دەدەن و تاکی ڕەشۆکیی ساویلکە و ”هەزاران نووسەری دوای وی”ش کە بە چاوچنۆکییەوە ئاواتەخوازی وەدەستهێنانی سامان و ناوبانگی ئەدەبین، بەڵام ئۆقرەی پێویستیان نییە بۆ ئەوەی کار بکەن و پاداشتی کارەکەیان وەربگرن، لەدووی ئەم ئەفسانەیە دەدەن.

وێ دەچێت لەڕیشەهەڵکێشانی ئەو بۆچوونەی پێی وایە نووسەر بلیمەتێکی ڕووتە کە لە چرکەی حال‌لێهاتن (جەزمبوون) و ئیلهامدا شاکارێکی ئەدەبی لە باخەڵی دەردێنێت و خەڵاتی کتێبی ساڵ بۆ خۆی دەڕفێنێت، یان ناوی لە پێڕستی کتێبە هەڵبژاردەکانی مانگدا جێ دەگرێت و بە ملیۆنان دۆلار بەسەر نووسەرەکەیدا دەبارێنێت، دەنا بلیتی سەفەر بۆ هاوایی، یان مافی بەشداری لە ”شانۆی ئەد سالیڤان”ی بەخەڵات بۆ دێنێت، مومکین نەبێت، چونکە وەکوو هەموو ئەفسانەیەک ڕەهەندی ناڕاستەقینەی هەیە کە لە هەموو ڕاستەقینەیەک ڕاستەقینەترە و، وا دیارە وەکوو ئەفسانەی ”بووکەبەفرینەی دزێو”، یان ئەفسانەی ”دێوەکەی دەریاچەی لۆخ نس” بەردەوام بەشێک لە هزرمان پێک دێنێت.

ئەو ڕاستییەی ناکرێ خۆی لێ لا بدەی، ئەوەیە کە سەرکەوتن لە نووسیندا وێچوونێکی زۆری لەگەڵ سەرکەوتن لە بەستێنی دژوار و پسپۆڕانەی دیکەی هەوڵی مرۆڤانەدا هەیە. بەلای بۆچوونی منەوە، ئەم سەرکەوتنە لە بنەڕەتدا توانایی، زەوق و لێهاتووییی تاکەکەسییە کە تێکەڵاوی خۆتەرخانکردن بۆ ئامانجی خۆ و باوەڕبەخۆیی و مەیلی تێرینەناسی سەرکەوتن بووە. ئەم سەرکەوتنە پێویستی بە تێپەڕاندنی خولێکی دوورودرێژی فێرخوازی و شاگردی هەیە کە لەو خولەدا کەسەکە فێری بنەماکانی هونەر، یان پیشەکەی خۆی دەبێت؛ پێویستی بە چەندین کاتژمێر و چەندین ڕۆژ و مانگ و زۆر جار چەندین ساڵ هەوڵ و ماندووبوونی بێپاداشت هەیە؛ پێویستی بە سرنج و کەلکەلە سەبارەت بە وردەکارییەکان هەیە؛ پێویستی بە زۆر جار دەستپێکی هەڵخەڵەتێنەر و هەڵسەنگاندن و هەڵە و؛ پێکهێنان و هەڵوەشاندنەوە و؛ گومان و ناهومێدی و دیسان کاری سەخت و کۆڕ و کۆبوونەوەی دوورودرێژ و تاقەتپڕووکێنی ئەزموون و ڕاهێنان هەیە پێش ئەوەی بچێتە نێو کارە سەرەکییەکەوە. دیارە بەشێک لە نووسەرانی تازەکار زۆر خێراتر لەوانی دیکە فێری پیشەکەیان دەبن؛ چونکە زەوقیان زیاترە و بلیمەتترن. ”ترومەن کاپۆتی” هێشتا مووی لێ نەهاتبوو، لێهاتووییەکی هونەریی وەهای بەدەست هێنابوو کە زۆرینەی نووسەرانی پیشەیی بۆ بەدەستهێنانی ئەو لێهاتووییە ساڵانێک ئارەقیان ڕشتبوو. بەڵام سەرباری ئەو جۆرە جیاوازییە تاکەکەسییانە، ئەدەبیات تاکە بەستێنی گرنگی تێکۆشانی مرۆڤانەیە کە زۆرینەی خەڵک هەست دەکەن مافی خۆیانە تێیدا سەرکەوتوو بن، هەر لەبەر ئەوەی کە بەدڵ دەخوازن سەرکەوتوو بن. تەنیا مرۆڤێکی ساویلکە و خاو پێی وایە دەبێ بێئەوەی چەندین ساڵ خۆی پێ بگەیەنێت و بە تایبەتی بخوێنێت، ببێت بە پزیشک، ئەندازیار، یان فیزیکزانێکی بەناوبانگ. سەرباری ئەوەش زۆرینەی نووسەرانی لاو ئەگەر بێت و لە ماوەی یەک لەسەر چەندی ئەو کاتەی پێویستە خوێندکارێکی پزیشکی بببێت بە پزیشک، یان یاریزانێکی باشی بەیسبۆڵ بتوانێت بچێتە یانە گەورەکانەوە، نەبن بە نووسەری سەرکەوتوو، ئەوە ناهومێد و تووڕە دەبن. هەروەکوو ئەرسکین کاڵدوێل لە وتارێکیدا بە ناوی ”دەربارەی نووسەران و نووسەری”، کە لەم دواییانەدا بڵاو بووەوە، دەڵێت: ”کە بە نووسەرێک دەڵێن بۆ ئەوەی خۆی ئامادە بکات پێویستی بەو ڕادەیە لە خوێندنەوە و فێربوون و شێلگیری هەیە کە مافناس، یان پزیشکێک بۆ فێربوونی پیشەکەی خۆی پێویستییەتی، داخوا شتێکی زیادەی لێ داوا کراوە؟”

هونەر بوارێکی یەکجار یەکجار بیندرێژە و کاتیش بەپەلە تێپەڕ دەبێت و یەکێک لە باشترین ڕێگاکانی گەیشتنی کەسێکی ئاماتۆر بە پێگەی پیشەیی، ئەوەیە کە لە هەموو ڕۆژێکی ژیانی خۆیدا فێری شتێک ببێت.

هەرچەندی پێداگری لەسەر پاتکردنەوەی ئەم ڕاستییە بکەین، هێشتا کەمە: نووسەریش دەبێ بتوانێت و بخوازێت ئەو فیداکارییانە بکات کە سەرکەوتنخوازانی هەر بەستێن و بوارێکی دیکە خۆی بۆ دەکوتن و، ئەگەر وا نەکات، دەبێ توانایی و لێهاتووییەکانی خۆی بۆ بوارێکی دیکە ڕاگوێزێت. ئەو نووسەرە دەبێ سەدان سەعات خوێندنەوە و نووسین و پشکنین و توێژینەوە تۆمار بکات بۆ ئەوەی بتوانێت هونەرەکەی خۆی پێ بگەیەنێت. ڕێوڕاست وەکوو یاریزانێکی ئاماتۆری بەیسبۆڵ، یان فوتبۆڵ کە بێجگە لە یاریکردن لەنێو مەیداندا، چەندین سەعات خەریکی تاوتوێ و پشکنین و دووبارەکردنەوەی جووڵەی یاریزانانی پیشەیی و بەناوبانگ دەبێت، نووسەرێکی لاویش دەبێ بەردەوام لە ڕێی خوێندنەوەی ورد و ڕێکوپێک و لێکدانەوەی بەرهەمە ئەدەبییە گەورەکانەوە وانە وەربگرێت. هونەر بوارێکی یەکجار یەکجار بیندرێژە و کاتیش بەپەلە تێپەڕ دەبێت و یەکێک لە باشترین ڕێگاکانی گەیشتنی کەسێکی ئاماتۆر بە پێگەی پیشەیی، ئەوەیە کە لە هەموو ڕۆژێکی ژیانی خۆیدا فێری شتێک ببێت. نووسەری ئاماتۆر بێجگە لەوەی کە بەناچاری لە هەڵسەنگاندن و هەڵەوە فێر دەبێت، هەرکە ئیرادە بکات گەورەترین مامۆستا و ڕاهێنەرانی لە ئیختیاردا دەبێت کە هەر خوێندکارێک لە خولیای خۆیدا وێنایان دەکات و دەتوانێت یارمەتییان لێ وەربگرێت. ئەو نووسەرانەی کە بە بەرهەمەکانیان لیریکای بوارە دڵخوازەکەی نووسەرە لاوەکەیان فرەوان کردووە و هەموو ئەو بابەت و گرفتە هونەرییانەیان حەل کردووە کە بەربینگ بەو دەگرن و، پیشتر لەلایەن نووسەرانی باشتر لەوەی ئەو بەتەمایە پێیان بگات، چارەسەر کراون؛ سەرلەبەری ئەو ئیلهام و رێنوێنی و هاندەرانەی ئەو نیازی پێیانە لەو چیرۆک و ڕۆمان و شیعرانەدا هەن کە خولیای نووسینیانی لە مێشکدایە.

لە لایەکی دیکەشەوە، هەر بەتەنیا کاری سەخت و مەیلی زۆر کیفایەت ناکات. ئەو کەسە دەبێ پێش هەموو شتێک توانای نووسەریی هەبێت و، تەنیا و تەنیا لەبەر ئەم تاکە هۆکارەیە کە دەتوانین بێژین نووسەران نابن بە نووسەر، بەڵکوو بە نووسەری دێنە دنیاوە! دڵتەزێنترین دیمەن لە دنیادا دیمەنی ئەو کەسەیە کە دەخوازێ ببێت بە نووسەر، بەڵام هیچ تواناییی ئەم کارەی نییە و قانعیش نابێت بەوەی کە دەبێ هێز و تواناییەکانی لە بەستێن و بواری دیکەی بێجگە لە نووسینی داهێنەرانەدا بەکار بێنێت. من کەسانی یەکجار هۆشمەند و تێگەیشتوو دەناسم کە ئارەزوویان بووە، چیرۆکنووس، ڕۆماننووس، شاعیر، یان شانۆنامەنووس بن و بۆ گەیشتن بەو ئارەزووەش لە قووڵاییی دڵ و گیانەوە کاریان کردووە، بەڵام هەرگیز نەیانتوانیوە لە ئاستێکی ڕووکەشی پتر بەدەست بێنن. لە ڕاستیدا هەر لە بنەڕەتەوە لەو چۆنایەتییە لەپێناسەنەهاتووە بێبەری بووگن کە لە دواین لێکدانەوەدا پیاوان لە کوڕیژگەکان جودا دەکاتەوە.

ئاخۆ نووسەران دەبن بە نووسەر، یان بە نووسەری لەدایک دەبن؟ بە کورتییەکەی، لە ڕواڵەتدا ڕوونە کە دوو هۆکار سەرکەوتنی ئەدەبی دیاری دەکەن: لە پێشدا بوونی لێهاتوویی و توانایی خۆزایی، پاشان بوونی مەیلی پەروەردەکردن و ڕاهێنانی هەموو ڕەهەندەکانی ئەو تواناییە خۆزاییە لە ڕێی هەوڵی لەخۆبووردووانەوە تا دوائەنجام. سەرلەبەری بلیمەتییە نهێنەکان لە جیهاندا، بلیمەتیی وەکوو بلیمەتییەکەی کیتس، یان شارلۆت برۆنتێ، یان تۆماس وۆڵف، نە بۆ کەس و نە بۆ کۆمەڵگاکەیان بایەخێکی ئەوتۆی نابێت، مەگین ئەوەی کە نووسەر شێلگیر بێت لەسەر ئەوەی کە کار بکات و بەسەختییش کار بکات.

The post ئاخۆ نووسەران دەبن بە نووسەر، یان بە نووسەری لەدایک دەبن؟ appeared first on ژنەفتن.

پاش هەموو ئەمانە، ئیدی نائاگایانە هەست بە شڵەژان و ترسێک دەکەم، ترسێک وەک ئەوەی ئەها… نازانم چۆن وەسفی بکەم. بیهێنە پێش چاوی خۆت کە چۆن مناڵێکی بچووک کەتنێکی ناوەتەوە! فرۆید باسی لە خەونە ترسناکەکانی منداڵی کردووە. بۆ نموونە باسی لەوە کردووە کە جارێک لە یەکێک لە خەونە ترسناکەکانیدا خۆی بە ڕووتی بینیوە، ئیتر شڵەژاوە، ترساوە و تۆقیوە، تۆقیوە لەوەی کە هەمووان بە ڕووتی بیبینن. منیش لە دۆخە نائاگاییەکانی کاتی خەوتنمدا، ئەو هەستەم لا دروست دەبێت، هەستی ئەوەی کە تاوانێکی ئابڕووتکێن و حەیابەرە، کارێکی ناڕەوام کردبێت، شتێکم کردبێت کە نەدەبوو بیکەم و ئینجا کەسێکیش پێم بڵێت: ((ئەمەی تۆ کردت شێتانە بوو)). من تەواو باوەڕم بەمە هەیە لە کاتی نائاگاییمدا، چونکە ئەوە دەنگی ناوەکییانەی ناوەوەی خۆمە کە ناچارم دەکات وا هەست بکەم. ئیدی وام لێدێت کە بە خۆم بڵێم: بوەستە و هیچ مەنووسە، پەشیمان بەرەوە و هەموو ئەوەی کە نووسیوتن بیانسووتێنە، ئەمەی کە تۆ دەیکەیت زۆر نەخوازراوە و کەس بەرگەی ناگرێت. بەڵام کە بەئاگا دێمەوە و لە خەو هەڵدەستم، هەموو ئەم شتانە کۆتاییان دێت و نامێنن. ئەوەی کە مەبەستمە و دەخوازم ڕاڤەی بکەم، ئەو کاتەی کە لە خەو هەڵدەستم، ئیدی ئاگایی و هۆشیاریم دەست دەکەنەوە بە ئیشکردن، کە ئەمەیش بۆ خۆی مانای وایە کە من لە دۆخی نائاگایی و کاتی خەوتنەکەمدا دەرکم بەوە نەکردووە. من کە لە دۆخی نائاگاییمدا دەبم، ئەوەی کە پاشتر ڕاستییەکەم پێ دەڵێت کاتی بەئاگاهاتنەوە و هەستانمە لە خەو. ئەوە ئاگاییمە هەر لە سەرەتاوە پێم دەڵێت کە دەبێت چی بکەم، ئەوەیش زۆر گرنگ و بایەخدارە، بەڵام کە تەواو خەبەرم بۆتەوە و ئیش دەکەم، ئیدی ئەو بەئاگاهاتنەوەیە دەخەوێت، هەر بۆیە دەست دەکەم بە ڕاپەڕاندنی ئەو کارانەی کە دەبێت بیانکەم.   

The post نووسین وەک خەونە ترسناکەکەی فرۆید: وەک تۆقین لەوەی کە بە ڕووتی ببینرێیت appeared first on ژنەفتن.

فیلیپ ڕۆس وەک نووسەرێکی ئەمریکایی، لە لێدوانێکدا بۆ ڕۆژنامەی ‘لۆ مۆند’ باسی تەنیایی نووسەرانی ناو کۆمەڵگەی ئەمریکی کردووە.

ڕۆس دەڵێ: نازانم تەنیایی نووسەر وەک دیاردەیەک لە هەموو جیهان وەک یەک وایە، یان نا؟ بەڵام لێرە(نیو یۆرک) زۆر بە زەحمەت دەتوانی کەسێک بدۆزیتەوە تا سەعاتێک لەسەر کتێبێک قسەی لەگەڵدا بکەیت!

ئەوەی کە دەیسەلمێنێ پانتایی جوگرافیایی چەندە کاریگەرە لەسەر چۆنیەتی هەڵسوکەوت لەگەڵ نووسەر، خاک یان ئاو و هەوای جوگرافیایی نییە، بەڵکو جۆری تێڕوانین و تاریفێکە کە لەو پانتاییەدا بۆ نووسەر کراوە. دەکرێ بڵێین بەپێی جیاوازی جۆری تێروانینەکان و تاریفەکان، جۆری تەنیاییەکانیش جیاوازە.

تاریفێکی سادە بۆ نووسەر کە هەموو جوگرافیایەک دەگرێتەوە، توانای وەبەرچاو خستنی ئەو لایەن و بەشانەی ژیانە وا وەبەرچاو نین یان باسکردن لەسەریان ئەستەمە.

ئەوەی فیلیپ ڕۆس باسی دەکا تەنیاییەکی تاکەکەسی ڕۆشنبیرانەیە یا تەنیاییەکی گشتی؟ 

ئەو دەڵێ: لەمەودوا خوێنەریش مرۆڤێکی گۆشەگیرە کە هیچ هاودەم و هاودڵێکی نییە.

تاهیر بن جێلوون، نووسەری عەرەب لە وەڵامی پرسیارەکەی ‘فیلیپ ڕۆس’دا کە لە هەمان ڕۆژنامەدا بڵاوکراوەتەوە دەڵێ: لێرە (لە جیهانی سێیەم) خەڵک ڕێز لە نووسەر دەگرن، بەرهەمەکانی دەخوێننەوە، ڕەخنە و لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکەن و یارمەتیان لێی دەوێ.

ئەو دەڵێ: لە جیهانی سێیەمدا لەگەڵ نووسەردا ڕەفتار و هەڵسوکەوتی ئایدیاڵی دەکرێ،

بەو مانایە کە نووسەر دەبێتە قسەکەری ئەوان و نیازی خۆیان لە نووسینی ئەودا دەبیننەوە. ڕۆڵی نووسەر لێرەدا تەنیا نووسەری نییە بەڵکو پشتیوان و فریاگوزاری کۆمەڵایەتییە و دەبێ لە ڕێگای نووسینەکەیەوە هەق بداتە دەست هەقدار و هەروەها ڕاهێنەر و پەروەردەکار بێت و سەریشیان گەرم کات.

هەر لەو بارەیەوە کاتب یاسین کە یەکێکی دیکەیە لە نووسەرە ناسراوەکانی عەرەب، دەڵێ: بچیتە ئەلجەزاییر، یەکێک دێت و قۆڵت دەگرێ و دەڵێ: تۆ وتت نووسەرم، واتە دەتوانی فیکرم بخوێنییەوە…

لە ڕاستیدا ئەوە تاریفێکی سادەیە بۆ نووسەران کە چۆن دەبێ لە خزمەت ئامانج و خواستە کۆمەڵایەتییەکاندا بن و لەسەر هەموو مەسەلەیەک، سیاسی، متافیزیکی و کۆمەڵایەتی قسە و هەڵوێستیان هەبێ.

ئەو دەڵێ: تا ئێستا  لێرە ڕۆشنبیر لە خەڵک جیا نەبۆتەوە، بەڵام مەترسی ئەوە هەیە کاتێک توێژی نوێی ڕۆشنبیران و خوێندەوارانی خاوەن ئیمتیاز و مشەخۆر بێنە ئارا، خۆیان لە خەڵک دوور خەنەوە.

بە بروای ئیدوارد سەعید، ئەو مەترسییە کە نووسەر لە ڕەوتی بزاوتی کۆمەڵگادا بگۆڕێ و تەنیا وەک ئەندامێکی شایستە و شایەنی ڕێز، خۆی لە پیشەیەکدا دیل بکات، بێگومان دەتوانێ لادانێکی شەخسی بێت. چونکا پێناسەی نووسەر ڕۆشنبیرییە و ڕۆشنبیر تاکە کەسێکە ڕۆڵی نوێنەرایەتی هەموو ئەو خەڵکەی هەیە وا خۆیان و مەسەلەکانیان کەوتوونەتە پەراوێزی ئەو ڕووداوانەی وا فەرامۆش کراون یان شاردراونەتەوە.

بەڵام لەم سەردەمەی ئێستادا کە ژیانی مۆدێرن ڕۆشنبیرانی گەمارۆ داوە، نووسەر وەک ڕۆشنبیر پتر پێویستی بە هۆشیارییە، کە ئەوەش هەمان شوناسی تاکەکەسی پێک دێنێت. ئەو دەڵێ: ڕێم بدەن با ئەم مەسەلەیە لە چەند دەستەواژەی شەخسیدا دەرببرم؛ من وەکوو ڕۆشنبیرێک تێروانینەکانی خۆم بۆ کۆمەڵێک خەڵک یا گرووپێک دەخەمە ڕوو، بەڵام مەسەلەکە تەنیا بریتی نییە لەوەی کە من چۆن تێروانینەکانم دەردەبڕم، بەڵکو ئەوەشە کە من کەسێکم بۆ هاندانی ئازادی و دادپەروەری تێدەکۆشم. من کە ئەم شتانە دەڵێم یا دەیاننووسم بەشێکن لە بیروباوەڕەکانی خۆم، هەر لەبەر ئەوەشە کە ئاڵۆزییەک هەیە لەنێوان دونیا تایبەتییەکان و دونیا گشتییەکان.

 مێژووی شەخسی و نووسینەکان و هەڵوێستەکانم کە لە ئەزموونەکانمەوە سەرچاوەیان گرتووە لەلایەکەوە، لەو لاشەوە چۆن ئەوانە بۆ چوونە ناو کۆمەڵگا ڕێی خۆیان دەدۆزنەوە و چۆن خەڵکی لەوێدا لێدوانی خۆیان دەربارەی دەڵێن و بڕیاری لەسەر دەدەن.

بەدەست هێنانی ڕەزامەندی بەردەنگ و خوێنەران بایەخێکی ئەوتۆی نییە، خاڵی سەرەکی بۆ نووسەر وەک ڕۆشنبیرێک، هەراسان کردن و بەرپەرچدانەوە و وەستانە،

لە ڕاستیدا شتێک بە نێوی ڕۆشنبیری تایبەت یا ڕۆشنبیری گشتی بوونی نییە. بەڵام لادانی شەخسی و هەستیاریی تایبەتی هەمیشە هەن و هەر ئەمانەش مانا بەو شتە دەبەخشن کە دەگوترێ یان دەنووسرێ.

بەدەست هێنانی ڕەزامەندی بەردەنگ و خوێنەران بایەخێکی ئەوتۆی نییە، خاڵی سەرەکی بۆ نووسەر وەک ڕۆشنبیرێک، هەراسان کردن و بەرپەرچدانەوە و وەستانە، ڕەنگە هەر ئەوەش ببێتە هۆی ئەوەی هێندێک بوونی ئەویان پێخۆش نەبێت.

سی. رایت مێلز کۆمەڵناسی بەنێوبانگی ئەمریکایی بە ڕوانینێکی کۆمەڵایەتیانە ئەم مەسەلەیە بەمجۆرە دەردەبرێت و دەڵێت: “سیستمە کردەییە مۆدێرنەکان ئێمەیان لە زەلکاوێکدا گەوزاندووە، هەر ئەو زەلکاوەش وایکردووە تا ڕۆشنبیر لە مابەینی تەنیایی و وابەستەییدا بمێنێتەوە.

وا دەردەکەوێ ئەوانەی وا باسی کرا بە جوگرافیایەکی تایبەتیشەوە گرێ نەدراوە. بەڵکو جۆری ململانێ کردنەکانە کە نووسەر پاڵ پێوە دەنێ بەرەو تەنیایی یا چوونە ژێر باری خواستە کۆمەڵایەتییەکان، جا لە حکومەتەکانەوە بیگرە تا ڕێکخراوەکان و کەمایەتییەکان و خەڵکی ئاسایی.

ڕایت مێلز دەڵێ: هەندێک هەن ڕۆشنبیر و رۆبین هوود بەیەک دەشوبهێنن! بە هەر حاڵ ئەوە ڕۆڵێکی ئاسان نییە و لەم ڕووەشەوە ناتوانین هەروا بە ئاسانی نووسەر وەک ئایدیاڵیستێک پشتگوێ بخەین. ناوبراو دەشڵێ: بەلای منەوە ڕۆشنبیر نە کەسێکی ئاشتیخوازە و نە سازێنەری سازشێکی گشتییە، بەڵکو ڕۆشنبیر کەسێکە کە ئامادە نییە لەگەڵ هەر شتێکدا بگونجێت و قەبووڵی بکات جا ئەو شتە چ دەسەڵات بیڵێت یا نەریت.

ئەوەش بە تەنها قەبووڵ نەکردن نییە، بەڵکو ئەو چالاکانە بەرامبەری ڕادەوەستێ و دەریدەبرێ و دەیخاتە ڕوو.

ئەنجامدانی ئەوانەش ‌پێویستی بە واقیعگەراییەکی جێگیر و خۆڕاگر، وەزەیەکی بەهێز و هەروەها کۆششێکی بێوچان هەیە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگییەک لەنێوان کێشە تاکە کەسییەکان و ئەرکەکانی ئەو لە بواری گشتیدا. ئەم هۆکارانە وا لە ڕۆشنبیر دەکات کە ڕۆشنبیری ببێتە پیشە، ئەویش پیشەیەکی کە بریتییە لە کۆششێکی بەردەوام و ئاوێتەیەکی ناتەواو و ناکامڵ!

لە هەمان کاتدا، ئەم پیشەیە مەرج نییە ببێتە مایەی ناوبانگ بۆ تاکەکەس، بەڵام ئاڵۆزی و بەهێزییەکەی دەبێتە مایەی پڕی و دەوڵەمەندی.

ئەنتۆنیو گرامشی (ڕۆژنامەوان و فەیلەسووفی ئیتالیایی) لەو بارەیەوە دەڵێ: ئەوانەی ڕۆڵی ڕۆشنبیر دەبینن لە کۆمەڵگادا، دوو گرووپن؛ ڕۆشنبیرانی تەقلیدی و ڕۆشنبیرانی خۆرسک.

 بە بروای ئەو ڕۆشنبیرانی لاساییکەر (مامۆستایان، قەشەکان، بەڕێوبەران و کارمەندان) کە کارەکانیان لە وچەیەکەوە بۆ وچەیەکی دیکەوە بەردەوام دەبێت و کەم تا زۆر لە شوێنێکدا جێگیرن و بەردەوام سەرگەرمی دووپات کردنەوەی کارێکن، لە کۆمەڵگادا کەمتر دەکەونە بەر زەبری تەنیایی یا ململانێیەکی لەو چەشنە.

پێچەوانەی ئەوان، ڕۆشنبیری خۆرسک بە شێوەیەکی کارایانە لە کۆمەڵگادا بەردەوام لە ململانێدایە بەو مانایەی کە هەمیشە لە پێناوی گۆرینی بیروڕا و گەشەسەندن تێدەکۆشێ.

 ئەوان بەردەوام لە گەران و پشکنیندان و لە بەرپرسیاریەتی نزیکترن.

 ئەوەی کە ئێستا کەوتۆتە بەرباس و لێکۆڵینەوە، هەر ئەو بایەخەیە وا دراوە بە ڕۆشنبیران کە بۆتە هۆی ئەوەی کە خودی خۆیان ببنە بابەتی لێکۆڵینەوە. هەرچەن لەو بارەیەوە هەزاران بابەت و بۆچوون نووسراوە و لەبەر دەست دایە و دەتوانین بڵێین هەر پنتێکی جیهان ڕۆشنبیرانی تایبەت بە خۆی بەرهەم هێناوە، بەم پێیە دەکرێ لەسەر هەر یەک لەو بۆچوونانە دیسان لێدوان و گفتوگۆ بکرێ.

The post نووسەر؛ پانتایی جوگرافیایی و خوێنەر appeared first on ژنەفتن.