ڕۆژتان باش

کاتێک باسی نیچە دەکەین، بە بەردەوامی ڕووبەڕووی کۆنسێپتێک دەبینەوە، کۆنسێپتێک زۆر جاران بە چەوتی تێی گەیشتووین. بەلام ناتوانین تێی نەگەین ئەگەر بمانەوێت بەڕاستی لە جەوهەری فەلسفەی نیچە تێ بگەین. ئەو کۆنسێپتەش نیهیلیزمە. خۆ ئەگەر بمانەوێت باش لە کۆنسێپتی نیهیلیزم تێ بگەین لای نیچە، گەورەترین هەڵە ئەوەیە بەدوای مانای ئەو وشەیەدا بگەڕێین لە فەرهەنگدا، لەبەر ئەوەی پێدەچێت ئاراستە و مانای گشتیی نیهیلیزم دەگەڵ ئەوەی نیچەدا تەواو دژ بەیەک بن. ئەگەریش لە ناوەرۆکی وشەکە تێ نەگەین ئەوا ناتوانین لەو هەقیقەتە تێ بگەین کە لەپشتی وشەکەوەیە، گەر لە هەقیقەتی مانای نیهیلیزم لای نیچە تێ نەگەین، ئەوا دەکەوینە تەنیشتی ناوەڕۆکی پتەوی ڕەخنەکانی، ئەو ڕەخنانەی ڕووبەڕووی جیهانی مۆدێرنیان دەکاتەوە، بۆیە ناتوانین لە وەڵامەکانی بۆ جیهانی مۆدێرنتێ بگەین.

ڕخنەی نیچە چییە لە جیهانی مۆدێرن؟

باشتر وایە بڵیین؛ جیهانی مۆدێرنی ئەوروپی. رەخنەی نیچە ئەوەیە کە ئەوروپا میراتی بەهای مەرگاوییە، کوشندەیە، قڕتێخەرە. ئەمەیە ڕەخنەی نیچە لە ڕۆژهەڵاتی مۆدێرن لە سوقراتەوە هەتا ئەمڕۆ، هەڵگری بەهای مەرگاوی. بەڵام ئایا ئاوەڵناوی مەرگاوی بە مانای چی دێت؟ ئایا لە هزری نیچەدا مانای چی دەدات؟ لەوانەیە ئێوە وەهاتان باوەڕ بێت کاتێک نیچە باسی بەهای مەرگاوی دەکات، ئاماژە بە جەنگ بکات، یان وێرانکاریی سروشت و ژینگە. نوح هەراری لە کتێبی ساپیاندا هەردەم باسی مرۆڤ دەکات وەک بوونەوەرێکی ڕەشەکوژ، مرۆڤ بوونەوەرێکی داڕمێنەرە و دژواریی تەواوکەریەتی، بۆیە بە شێوەیەکی گشتی ناتوانین بە مێژوو بیسەلمێنین کە ڕۆژئاوا دەزگایەکی داڕمێنەر و ڕەشەکوژ بووە لەسەر گۆی زەوی. ئایا ئەمەیە کە نیچە دەیەوێت پێمانی بڵێت؟ نەخێر. بەهای مەرگاوی لای نیچە هیچ پەیوەندی بەم بیرۆکەیەوە نییە، دەتوانین بڵیین بە تەواوی پێچەوانەکەیەتی. بەهای مەرگاوی لای نیچە ئەو بەهایانەن کە لێیانەوە ئێمە گوزارشت دەکەین بە دژایەتیکردنی بەهای بەگوڕ، بەهای بنچینەیی. بەهای بەگوڕ چییە؟ بەهای بەگوڕ ئەو هێزەیە کە هەموو شتێکی زیندوو دەبزوێنێت و هاندەریەتی بە درێژەدان بە بوونی.

هەندێک لە ئێوە هەستتان بەوە کردووە کە ئەو هێڵی باسانەی دەیبینیەوە لای زۆر لە نووسەران، یان هەموو ئەو شتانەی بوونیان هەیە، هەموویان لەلایەن هێزێکەوە دەبزوێن. لای شۆپنهاوەر ئەو هێزە ناوی “ویست”ە، لای سپینۆزا “کۆناتوس-زانین”ە، لای فرۆید هێزی “هەژێن”ە، لای نیچە ئەو هیزە ڕاکێشەرەی کە جیهان دەبات بەڕێوە و شتەکان بە یەکدا دەکێشێت و کاریگەرییان لەسەر یەکتر هەنە لە هەناوی جیهاندا، ئەو ناوی ناوە “ویستی هێز، ئیرادەی هێز”، خۆ ئەگەر لە ویستی هێز تێبگەین ئەوا دەتوانین لە هەمان کاتدا لە نیهیلیزم تێ بگەین، لەبەر ئەوەی نیهیلیزم بەرپەرچدانەوەی بەهای ویستی هیزە.

بێشک بۆ ڕوونکردنەوەی هەموو ئەمانە، دەبێت زۆر شتتان بۆ باس بکەم. پێیش هەموو شتێک با تابلۆیەکی ئەنتیکیتێ بهێننە بەرچاوی خۆمان، چی لەو تابلۆیەدا دەبینین؟ لەو تابلۆیەدا خوداوەندەکان، نیوەخوداوەندەکان، زیوس دەبینیەوە لەگەڵ پەنجا خاتوونەکانی، زیوس کە کاتەکانی بە دژایەتیکردنی لەگەڵ باوکیدا بەسەر دەبرد، هەروەها پرۆمێتێش دەبینینەوە، پرۆمێتێ کە سزا درابوو بەوەی هەموو ڕۆژێک جگەری بخورێت لەلایەن داڵێکەوە لەبەر ئەوەی ئاگری پیرۆزی خواوەندەکانی دزی بوو. لەناو ئەو تابلۆیەدا ئەندرۆژینەکان دەبینینەوە، ئەو بوونەوەرانەی لە هەمان کاتدا نێرینە و مێینەش بوون، بووبوون بە دوو بەشەوە بەهۆی ئەوەی بەرەنگاریی خواوەندەکان بووبوونەوە، سزا درابوون بەوەی هەموو ژیانیان بە دوای نیوەی دابڕاوی جەستەیاندا بگەڕێن. لە بەرەی  مرۆڤیش، پاڵەوانی تراژیک دەدۆزینەوە، پاڵەوانی تراژیک کە لەژێر ویستی خوداوەندەکاندان، کە لەنێوان پێبەندی مۆراڵ و پێبەندی سۆز و خۆشەویستیدا دابەش بوون، کە لە بێهیوایدا خۆیان دەکوژن، لەبەر ئەوەی گوشاری سۆز و خۆشەویستیی زۆر بەهێز و کاریگەرە لەواندا.

 ئەم نەخشە دیوارییەی بۆم باس کردن، نەخشە دیواری ژیانە، تابلۆی هیزی هەژێنە کە لە ئێمەوە گوزارشت لە خۆی دەکات و ڕەوشی ئێمە ڕوون دەکاتەوە. ژیان پشوودان نییە، ژیان بزاوتنە، بە پێناسە بزاوتنە. ئەگەر ئەم تابلۆیە وەک تابلۆی ژیان دەچوێنین بە مەبەستی وەرگرتنی بارێکی حەقدار نییە بە خود، مەبەستیش ئەوە نییە بڵێین؛ ئەمە خراپە یان باشە، دەبێت بڵێین؛ ئاوەهایە، بمانەوێت و نەمانەوێت ئەوە ژیانە کە وەها مەرجدار کراوە، بەرپەرچدانەوەی هیچ ناگۆڕێت لەوەی کە وەهایە. ئەمە تابلۆی ژیانە، ئەم تابلۆیە ئەو ویستە بەهێزەیە کە نیچە دەیەوێت ئاهەنگی بۆ بگێڕێت، دەیەوێت ئاهەنگ بۆ ژیان بگێڕیت لەژێر هەموو شکڵێکیەوە، ژیان لە خێوی بێشوماری جیاوازیدا، ئەو ژیانەی کە دەمانگریێنێت و دەمانخاتە پێکەنین، کە حەزمان لێیەتی و قینمان لێیەتی، خۆمان دەپارێزین یان دەکوژین، ژیان بە هەموو بەرز و نزمییەکییەوە. ژیان بەرز و نزمییە لەبەر ئەوەی تێپەڕبوونی وزەیە بە ماتریاڵدا، ژیان وەک زەوییەکی شاخاوی ڕووکەشی بومەلەرزە و بورکانی پێوە دیارە. ئەگەر دەیچوێنم بە تابلۆیەکی ئەنتیکیتێ، بە میتۆلۆژی و تراژیک، لەبەر ئەوەی ژیان بۆ نیچە وەهایە، لێزمە و لافاوێکە بە یەکدا دەکێشن، کۆنسێرتێکی بەتینە هەرگیز واز لە جیهان ناهێنێت بە بێ پشوو. گەیشتن بە پشوو ئاواتی بوون نییە بە بیری نیچە، ئامانجی بوون تەنها یەک ئامانجە ئەویش ژیان بەسەربردنە، لە باوەشکردنی ژیانە، گوشینیەتی هەتا لەهۆشچوونی، ئاهەنگێڕانە بۆی هەتا شەکەت بوون.

 پیاهەڵگوتنی نیچە بۆ تراژیدیی ئەنتیک، لەوەوە ڕەگی داکوتاوە کە تراژیدی ئەنجامگیری جوانی باری ژیانی مرۆڤە، بارێکی ژیان کە دیاری کراوە، داخ کراوە بە تێکۆشان لەنێوان سۆز و ئەقڵ و سەرکەوتنی هێزی ناڕاسیۆنێل، ئەو تراژیدییە بریتییە لە بەیەک گەشتنی دیۆنیزیاک و ئەپۆلینیان، یەکگرتنی نێوان مەستی و ئەندازەیە، ناوەخنی ژیان دیۆنیزیاکە، ناوەڕۆکی ژیان هێز و هەروەها بێئاراستە و ئەنارشیکە. ئەپۆلۆی ژیر،  ئەپۆلۆی ڕێکخەر و ئۆرگانیزەکەر ئاراستە دەخاتە ناو ئەوەی لە بنەڕەتدا نەیبووە. مۆرالیستەکان ئەپۆلۆ دەپەرستن، بەڵام نیچە لە بەرەی دیۆنیزۆسە. لەبەر ئەوەی ژیان خۆی ئاراستەیەک و مەبەستێکی تری نییە لەوەی کە هەیە. لەبەر ئەوەی بێهودەیە باوەڕمان بە ئەپستراکسیۆنی میتافیزکیکە ئامانجی بەلاڕێ بردنمانە لە ئەپسوردیتێی ڕادیکاڵی، بۆیە دەبێت پەلەپروزکێ بە ژیانکردن بدەین، بە توندی بژین، بژین وەک ئەوەی ئارەزوی ئەوە بکەین ژیانمان هەردەم دووبارە دەبێتەوە.

وەها بیر دەکەینەوە کە لاوازیی تەندروستی نیچە، گەیاندوویەتی بە جۆرێک لە شەیدابوونی بۆ ژیان، لەبەر ئەوەی نیچە خۆی دەڵێت؛ فەلسەفەکەمان بەرهەمی جەستەمانە، ئەوە جەستە(فیزیۆلۆژی)یە کە دەروون(پسیکۆلۆژی)مان دیاری دەکات. ژیانی جەسەتە، ژیانی قووڵاییە کە شکڵێک دەدات بە ژیانی بیرۆکەکان، ئەو هەرەهەستەوەرییەیە، بەهێزیەی ژیانە، ئەو دڵ خۆشییەیە بە ژیان کە نیچە وەهای باوەڕە هەزارەها ساڵە حوکم دراوە، سزای دراوە. نیچە وەهای باوەڕە کە مێژوو دژی شاگەشی بە ژیان دەوەستێتەوە، مرۆڤ دژی دەوەستێتەوە، بۆچی دژی دەوەستێتەوە؟ لەبەر ئەوەی شارستانیەتەکەمان وەهای فێر کردووین کە دژی بوەستینەوە، لەبەر ئەوەی شاگەشی بە ژیان، بەگوڕ تێکشکاوە لەلایەن هەموو سیستەمەکانەوە بە بەهای زاڵی خۆیان لە سەردەمی ئەنتیکیتێوە.

چ شتێکی هاوبەش لەنێوان ئەم سیستەمانەدا هەنە؟ ئەگەر بیرۆکەی باشە بریتی بێت لەو باشەیەی کە لەلایەن خوداوە نێردراوە، یان باشەی سوقرات و پلاتۆ، باشەی مۆراڵ و باشەی سیاسی. هەموو سیستەمە بەهادارەکان، هاوبەشن لە بیرۆکەی باشەدا، خۆ ئەگەر مانای باشە فرەمانایە و هەندێک جار هاودژن، بەڵام ئەم ئاماژەکردنە بە باشە هەردەم چەسپاو بووە لە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا.

لێرەدا تووشی تەنگژەیەک دەبینەوە، تەنگژەیەکی گەورە، چونکە کێ بڕیار لەسەر باشە دەدات و باشەمان بۆ دیاری دەکات؟ بە چ داخوازییەک سیستەم باشە و خراپەمان بۆ دیاری دەکات؟ ئەم پرسیارەیە کە نیچە ڕووبەڕووی خۆی دەکاتەوە؛ کێ بڕیار لەسەر باشە دەدات؟ وتراوە کە ڕێزگرتن لە دەوروبەرت باشەیە و کوشتن خراپەیە، زۆر باشە، بەڵام بۆچی؟ وتراوە کە داڕمان خراپەیە و پەنابردنە بەر هێز خراپەیە، بۆچی؟ کێ سنووری ڕێگەپێدانی ڕەوا و ناڕەوا دیاری دەکات؟ کاتێک ئەم پرسیارە دەکەین نیچە دەزانێت کە پرسیارێکی یەکلاکەرەوە پێشنیار دەکات، نیچە دەزانێت کە پرسیارێک دەکات وەڵامەکەی لەوانەیە ناوبژیوانی بێت، لەبەر ئەوەی ئاشکرایە کاتێک ئێمە دەڵێین ئەو شتە باشە، لەبەر ئەوەی باشە بەگوێرەی باوەڕی ئێمە. باشە شتێکی گومان لێ نەکراوە بەپێی ئەو باوەڕەی کە تێیدا دەژین، شتێکی تەواو سەربەستە لە ڕوانگەی مرۆڤەوە. وەک ئەوەی باشە بیرۆکەیەک بێت بە سەروومانەوە فڕەی باڵی بێت. لێرەدا فکرەی پلاتۆنی دەدۆزینەوە، پەیوەندیی بیرۆکە ئاسمانییەکان، ئەو بیرۆکانەی کە دەبنە بیرۆکەی نەگۆڕی ڕاستەقینە کە بوونیان هەیە بە سەربەخۆیی و جودا لە ئێسپری مرۆڤ، بەڵام نیچە هەموو ئەم بیروباوەڕ و بۆچوونە هەڵدەوەشێنێتەوە، بۆ نیچە بیرۆکەکان هەقیقەتی میتافیزیکی لە سەرووتربوونیە، بیرۆکەکان بوونەوەر نین بە سەروومانەوە، بیرۆکەکان بەرهەمی بەرژەوەندییەکانمانن، ئەمەیە کە نیچە دەیەوێت پێداگری لەسەر بکات، بیرۆکە و بەهاکان تەرجومەی بەرژەوەندییەکانمانن، بە هەمان شیوە کاتێک ئێمە ڕەچاو لە مێشولە دەکەین وەک زیندەوەرێکی زیانبەخش، لەبەر ئەوەی بێزارمان دەکات، بە هەمان شیوە بە خراپ و زیانبەخش ڕەچاو لە هەموو کارەکانمان دەکەین کە لایەنگری بەرژەوەندییەکانمانن، لەبەر ئەوەی وەک بوونەوەری خاوەن هەست، بوونەوەری تواناهەستکەر بە ئازار، ئێمە هەموو ئەو شتانە دەخەینە بەرەی خراپەوە کە ئازارمان دەدەن. با لە دژوارییەوە دەست پێ بکەین، ئەگەر ئێمە دژواری دەخەینە بەرەی خراپەوە لەبەر ئەوە نییە کە لە سەرووی ئێمەوە کۆنسێپتێکی خراپە هەیە و دژواری دەقێکیەتی. حوکمدانی دژواری لە بوونەوەرێکی میتافیزیکی و ئەپستراکتەوە نایەت، تاوانبارکردنی دژواری لەوەوە ڕەگی داکوتاوە لەبەر ئەوەی ئێمە دەیچەژین، لەژێر کاریگەریداین و نامانەوێت بیچەژین، بۆ نیچە ئەمەیە سەرچاوەی کۆنسێپتی مۆراڵەکانمان؛ تەرجومە لەژێر شکڵی بەها، بەڵام لە ڕاستیدا هاوبەشە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانمان. بەو بۆنەیەوە ژێرێمی بانتام دامەزرێنەری ئوتیلیتاریسم (utilitarisme) کاتێک دەیگووت”هەموو سیستەمە مۆراڵییەکان ئەو سیستەمانەن خۆشگوزەرانی مرۆڤ مەکسیمیزێ دەکەن بە شیوەیەکی ناڕاستەوخۆ، لەبەر ئەوەی ئێمە ئارەزووی خۆشگوزەرانی دەکەین و دژی ئازار دەوەستینەوە بۆیە کۆنسێپتە مۆراڵییەکانمان دەگونجێنین دەگەڵ ویست و کاریگەریی جەستە” ئەوەش بۆ نیچە یان بۆ ژێرێمی بانتام ئەفراندنی ئەنتەلێکتە، پێش هەموو شتێک وەڵامی ویست و پێویستیی جەستەیە، بە بیری ئەوان تەواو دووڕووییە کە بڵێین؛ کۆنسێپتە مۆراڵەکانمان سەربەخۆن بە پەیوەندیی جەستەوە، دووڕووییە ئەگەر بڵێین بەها مۆراڵەکانمان بێ مەیلن، بەها مۆراڵەکانمان بێلایەن نین، بەرهەمی تەکانێکی خۆڕسکانە نین بە مۆراڵیتێ، ئێمە خاوەنی مۆراڵی ئاواتی فیزیۆلۆژین. بۆیە ئەگەر دژی دژواری بوەستینەوە، بیخەینە بەرەی خراپەوە، لەبەر ئەوەی گەرەکمانە لە بنەڕەتەوە خۆمان لادەین لە ڕووبەڕووبوونەوەی، ئەوەیە کە ناومان ناوە؛ هەڵوەشاندنەوەی یەکپارچەییمان، ئەگەر فیزیکی بێت یان مۆراڵی، کە دەسازێت بەرامبەر بە فۆرمەڵەکردنی قانونی بەرپەرچدانەوەی زگماکیمان بەرامبەر بە دژواری. ڕاستە دژواری لە چەندەها سیستەمی بەهاداردا دۆزراونەتەوە، بەڵام کاتێک بوونی هەیە بە شێوەیەکی گشتی وەک سەروبەندی سزادان، دژواری بەکار دەهێنین بۆ سزادانی تاوانێک یان کەتنێک، جۆرێکی ترە لە گوتنی ئەوەی کە مۆراڵ جێگای سزادراو  دەگرێتەوە کاتێک باسەکە سزادانە.

بۆ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ خراپە و کۆنسێپتی مۆراڵی خراپە، نیچە لە خستنەڕووی مۆراڵی دژواری، مۆرکی لایەنگری فەلسەفی هەست پێ دەکات. ئەو لایەنگرییە فەلسەفییەش گرفت بۆ نیچە دەنێتەوە، چونکە بریتییە لە لایەنگری دژی ژیان خۆی. لەم حوکمدانە مۆراڵییەی دژواری، هەست بە قەمعێک بۆ جەوهەری ژیان خۆی دەکات، بەم حوکمدانە مۆراڵییەی دژی دژواری، نیچە هەست بە داپڵۆساندنی جەوهەری ژیان دەکات، چونکە بینیمان ژیان دژواریشە، هەروەها هێزێکە کە گوزارشت لە خۆی دەکات، کەواتە حوکمدان بەسەر گوزارشتی ژیاندا واتە حوکمدانی ژیان خۆیەتی، ئەمە هاندەرە بۆ نیچە کە بڵێت: مۆراڵ داهێنانی لاوازەکانە. لێرەدا باسی مۆراڵ دەکەم بەو مەبەستەی بەرگوێمان دەکەوێت، ئەو مۆراڵەی لە کریستیانیزم و ئیومانیزمەوە هەڵدەقوڵێن، ئەو مۆراڵەی بەرگری لە لاوز دەکات و  پەلاماری بەهێزەکان دەدات، ئەوەی نیچە ناوی ناوە؛ مۆراڵی کۆیلەکان، مۆراڵی کۆیلە بە هاوشیوەی مەڕ کە باڵندەی ڕاوکەر بە دڵڕەق دەناسێنێت، نەک لەبەر ئەوەی لە سەرووی جیهانەوە شتێک بوونی هەیە کە ناوی دڵڕەقییە، لەبەر ئەوەی کە کە باڵندەی ڕاوکەر لەسەر بەرخ دەژی، لەبەر ئەوەی کە بەرخ نایەوێت بخورێت بۆیە چەمکی خراپەکار هەڵدەبەستێت، لەبەر ئەوەی لە گۆشەنیگای بەرخەکەوە، خراپە باڵندەی ڕاوکەرە، خراپە ئەوەیە کە ژیانی ئەوی دەوێت. با بیهێنینە بەرچاوی خۆمان کە باڵندە ڕاوکەرەکە دەکەوێتە ناو گێژەڵوکەیەکەوە، ئایا باڵندە ڕاوکەرەکە دەڵێت؛ گێژەڵوکەکە دڵڕەقە و خراپەکارە؟ لەوانەیە و بێشک. ئەگەر وەها بیر دەکاتەوە لەبەر ئەوەی باڵندەی ڕاوکەر لەو کاتەدا لەژێر هێزی دژواری گێژەڵوکەکەدایە. بۆ نیچە، ئێمە حوکم بەسەر ئەوەدا دەدەین کە لەژێر کاریگەریداین، ئەیچەژین. ئەگەر مۆراڵ سزای تێکۆشان دەدات، لەبەر ئەوەی ئەفرێندەرەکانی مۆراڵیش دووچاری هێزی کۆشش دەبنەوە.

لێرەوە سێ ڕخنەی نیچە دەبینینەوە بەرامبەر بە مۆراڵ، یەکەمیان ئەوەیە کە ناوبژیوانە، چونکە مۆراڵ شتێکی تر نییە جگە لە ماسکی بەرژەوەندیی مرۆڤ، بە جۆرێکی تر، بە قازانجی لاوازانە. دژی دژواری ناوەستینەوە لەبەر ئەوەی کە ناپەسەندە، لەبەر ئەوەی حوکم دەدەین بەسەریدا کە ناپەسەندە بۆیە دژی دەوەستینەوە.

 دووهەمیان، ئەگەر مۆراڵ ناوبژیوانە، کەواتە ڕێژەییە، کەواتە ئەگەر مۆراڵ ڕێژەییە ئێمە هەڵەین وەک ڕەها ڕەچاوی لێ بکەین، واتە ئێمە هەڵەین کە جیهانی رابردوو زیندوو بکەینەوە بەو باوەڕەی کە ئێمە خاوەنی جەوهەری باشە و خراپەین. لەبەر ئەوەی باشە و خراپە لەدەرەوەی هزری ئێمە بوونی نییە، مۆراڵ شتێک نییە لەو دیو جیهانی فیزیاییەوە بوونی هەبێت، مۆراڵ وەک هەقیقەتێک لەسەرەوە بوونی نییە، ئەفرێندراوێکی دەروونییە کە دەیەوێت خۆی وەک لە سەرووترەوە بناسێنێت، ئەمەش زەبرێکە لە هەموو میتافیزێکێکی باشە.

سێهەمیان ئەو خاڵەیە کە لە سەرەتاوە باسمان کرد ئەوەیە کە مۆراڵ مەرگاوییە، مەرگاوییە لەبەر ئەوەی دژی جەوهەری ژیانە، دژی دڵی جیهانە کە ناتوانرێت جیا بکرێتەوە لەوەی کە ژیان ئەشکەنجە و لەزەتە، خۆشی و ئازارە، خراپە و باشەیە. بەها و بیرۆکەی لا پەسەندترە لە ژیان کە لەسەر هیچ بنەمایەک دانەمەزراون، ئەگەر نا ویستێکی منداڵانەی باوەڕدارییە بە بوونی جیهانێکی بەسەرچوو.

ڕیزگرتن لەوی تر لەسەر چی بەندە؟ ئایا لەسەر باوەڕداری بە بیرۆکەی باشەیە کە ناچارم دەکات ڕێز لەوەی بەرانبەرم بگرم بەبێ هۆکارێکی تر؟ نەخێر، ڕێزگرتن لە کەسی بەرانبەر لەسەر ترس بەندە، ڕیزگرتن لەوی تر لەسەر ترسنۆکی بەندە. لەسەر ئەو ترسنۆکییەی کە دەیەوێت ڕێز لە یەکپارچەیی و ڕیگاچارەیەکی تری نییە ئەو داواکارییەیمان بەسەردا بەسەپێنێت جگە لە هەڵکۆڵینی نەبێت لەناو قانونی مۆراڵدا. ئەوەی کە پێویستی پێیە ویستی خۆی لە قانونی مۆراڵدا بنووسێتەوە، ئەگەر نا دەزانێت کە ویستی جێبەجێ ناکرێت. قانونی مۆراڵ بۆ لاوازانن، قەڵغانە دژی دەستێوەردان، تەنانەت قەڵغانێکی ئاوێنەییە، چونکا بینیمان کاتێک دژواری جلکی ڕەواداری، قانونی دەپۆشیت، ئەویش سزادانە. وەک لە بایبڵدا هاتووە “هەرکەسێک شمشێر ببینێت، بە شمشێر کۆتایی دێت”. دەتوانین ئەم پەندانە وەک ئاگادارییەک تێبگەین دژی پەرەپێدان بە دژواری، هەروەها دەتوانین وەک ئاگاداری سزادانیش تێی بگەین. با هەر لە پەندەکاندا بمێنینەوە، کاتێک دەڵێین “ئەوە مەکە بە کەسی بەرانبەرت ئەگەر ناتەوێت ئەویش هەمان کار بکاتەوە بەرانبەر بە تۆ”، ئەمە پەندەمان ناو ناوە؛ قانونی ئاڵتونی، ئەم فەلسەفە مۆراڵانە لە زۆربەی ترادیسۆنە جیهانییەکاندا دەدۆزینەوە، کاتێک دەڵێین “ئەوە مەکە بەرانبەر بە کەسی نزیکت کە ناتەوێت شتێکت بەرانبەر بکاتەوە، لەبەر ئەوەی ناتەوێت ئەو شتێکت بەرانبەر بکات کە تۆ بە خراپەی لە قەڵەم بدەیت. لێرەدا تێدەگەین لە تەنگژەی جۆری فۆرمەڵەکردنی قانونی مۆراڵ و سیستەمی بەهاداری بە شیوەیەکی گشتی، ئەوەیە کاتێک پرەسنیپێکیان تێدا دەدۆزینەوە ئەو پرەنسیپە بەستراوەتەوە بە ویستی خۆلادان لە گورزێک. شتێک بنیات دەنێین، دوولایەنی دادەمەزرێنینەوە کاتێک دەترسین ئەوی بەرانبەرمان گورزێکمان لێ دەوەشێنێت. لێرەوە تێ دەگەین کە بیرۆکەی مۆراڵێکی بێلایەن ناکۆکە لە خۆیدا. بۆ نیچە ئەمە ناکۆکە لەگەڵ خۆیدا، کۆنترادیسیۆنێکی نەشیاوە تەنگژە دەنێتەوە لە بەهای خۆماکی کۆنسێپتە مۆراڵەکان. بەهای کۆنسێپتی مۆراڵەکان بوونی نییە لەبەر ئەوەی کۆنسێپتە مۆراڵەکان بەرهەمی پسیکۆلۆژیی لاوازەکانن. لاوازەکان، لەبەر ئەوەی دەیانەوێت خۆیان لە بەهێزەکان بپارێزن، لێشیان تێدەگەین.

پۆزلێدان بە بەهای بێمەرج، پرەنسیپی پارێزگاریکردنە لە خود پێش هەموو شتێک. مۆراڵ داهێنانێکی بەرگریکردنە لە خود نەک هەقیقەتێک لە خۆیدا. بۆ نیچە نیهیلیزم ئەندامێتییە لە سیستەمێکی بەهاداری بنیاتنراو لەسەر باوەڕبوون بە بوونی مۆراڵێکی لە ڕادەدەرچوو.

لە سەرەتاوە وتم ئەو داوەی کە نابێت تێی بکەوین ئەوەیە کە مانای نیهیلیزمی نیچە تێکەڵ بکەین لە ماناکەی لە فەرهەنگدا، لەبەر ئەوەی لە فەرهەنگدا بە مانای بەرپەرچدانەوەی هەموو بەها کۆمەڵایەتی و مۆراڵییەکانە، بە شێوەیەکی سادە دەتوانین بڵێین؛ باوەڕبوون بە هیچ. لێرەوە دەتوانن بڵێین؛ کەواتە هیچ تێنەگەشتین، پێمان دەڵێن کە نیچە ڕەخنە لە نیهیلیزم دەگرێت و گاڵتە و سووکایەتی پێ دەکات بەڵام لەم چیرۆکەدا وای دەبینین کە نیچە نیهیلیزمە، لەبەر ئەوەی ئەوە نیچەیە کە دژی دەسەڵاتی بەهای مۆراڵە، ئەوە نیچە کە ناپیرۆزی بە بەهاکان دەکات، کەواتە ئەمە مانای چییە؟ کێ نیهیلیستە لەم چیرۆکەدا؟ ڕاستییەکەی ئەوەیە هەردووکیانن، هەردووکیان، بەڵام بە هەمان ئاراستە نا. ئا لێرەوە دەبێت ئاگادار بین لەوەی کە لە ڕاستیدا دوو نیهیلیزم هەنە لای نیچە. یەکەم نیهیلیزم بەرپەرچدانەوەی سیستەمی بەهای دامەزراوەکانە، بەرپەرچەدانەوەی دەسەڵاتی بەهای مۆراڵە، ئەوە نیهیلیزمی نیچەیە. واتە بەرپەرچدانەوەی پرەنسیپی سەرکەوتوو کە دەیەوێ حوکمی ژیانمان بکات بەپێی نرخدانان بەو حوکمەی گوایە خراپن یان باش، بە شیوەیەکی تر یەکەم نیهیلیزم ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی بەهادارە کە لەسەر باوەڕی جیهانی بەسەرچوو بنیات نراوە، لەو ڕوانگەیەوە نیچە بەتەواوی نیهیلیستە بەگوێرەی ئەم ڕوونکردنەوەیە چونکە بۆ ئەو بەهای مۆراڵ دروست کراوە، لەبەر ئەوەی دروست کراوە بۆیە دەبێت جێگە چۆڵ بکات بۆ دەرکەوتنی ئەپسوردیتێی ڕادیکاڵ. ژیان ئاراستەیەکی تری نییە لەوەی کە خۆی هەیەتی، ژیان ئاراستەیەکی تری نییە جگە لە دەستپێکردنەوەی بێ وچان نەبێت، لەبری گەڕانەوەی ئەبەدی. ویستی لە چوارچێوەگرتنی ژیان و پێدانی ئاراستەیەکی تر کە دەمانگەیەنێت بە داهاتوویەکی تر بە مانای داپۆشینی ڕووکەشی خودە لە بەردەم هەقیقەتی مەبەستمان، ئاراستەمان.

ئێمە ئیدۆل هەڵدەبەستین، بەها هەڵدەبەستین، خوداوەندەکان، جەوهەرەکانی پلاتۆنی، بەڵام هەموو ئەم دروستکراوانە کە دەیانەوێت ئاراستەیەک بپێکن حوکم دراون بە داڕمان، داڕمانی بەهاکانیش، ئەوەی نیچە ناوی ناوە؛ جیهانی ڕابردوو، دواکەوتوو، بیرۆکە میتافیزیکەکان، نیچە بە پێویستیان دەزانێت. هەرکاتێک بە سەرخۆماندا کڕ دەکەوین، خۆمان دەشارینەوە لە پشت جیهانی دواکەوتوو وەک چۆن منداڵان پەنا دەبەنە بەر جیهانی خەیاڵ، ژیان ڕەت دەکەینەوە، ئەوە ڕەت دەکەینەوە کە بەڕاستی بە بەهایە، هێز و بەرز و نزمی ڕەت دەکەینەوە، سۆز و تراژیدی ڕەت دەکەینەوە، تراژیدییەک ڕەت دەکەینەوە کە دەمانترسێنێت لە بری ئەوەی ترس خۆی بگرینە باوەش، لەبەر ئەوەی بە بیری نیچە هەموو شتێک لە ژیاندا دەبێت بخرێتە باوەش.

بۆ نیچە بەها و دەستوور دیکۆرێکی میتافیزیک و ئەلیمەنتی دیکۆرێکی هەڵبەستراو و دەستکردن. کاتێک نیچە بیرۆکەکانی دەنووسێت، دەستنیشانی ئەو ساتە دەکات کە هەموو ئەو جیهانە دواکەوتووانە دادەڕمێن، لەو جیهانە دواکەوتووەدا لە پێش هەموویانەوە خودا. ئەو ڕستەیەکی کە نیچە گۆی دەکات لە کتێبی (gai savoirLe)، داهاتووبینانەی داڕمانی بەهاکانە کە ئێمە دواجار بە چاوی خۆامان دەیانبینین. ئەگەر کەسایەتیی کتێبەکە وەها دیارە کە لە حاڵەتی پانیکدایە و سەرلێشیواو دیارە کاتێک ئەم هەواڵە بانگەواز دەکات، دەگەڵ ئەوەشدا وەک هەلی بنیاتنانەوەی بەهای نوێیە، دەڵێت: “خودا مرد! خودا بە مردوویی دەمێنێتەوە، ئێمە کوشتمان. چۆن خۆمان دڵنەوا بکەینەوە، ئێمەی بکوژی بکوژەکان؟ ئەوەی مرۆڤ هەتا ئەم ساتە خاوەنداری بوو وەک بەهێزترین و پیرۆزترین، خوێنی ڕۆچوو لەژێر چەقۆکانماندا، کێ دەمانشوواتەوە لەو خوێنە؟ بە چ ئاوێک دەتوانین خۆمان پاکژ بکەینەوە، چۆن خۆمان بکڕینەوە، چ یارییەکی پیرۆزی تر بە ناچاری بئافرێنین؟ بە توانایی ئەو ئاکتە ئایا زۆر لە سەروو توانامانەوە نییە؟ ئێمە ناچار نین خۆمان بەئاسایی ببینە خودا؟ تەنها بۆ ئەوەی وەک شایەنی ئەوان وەدەرکەوین؟”

خودا مرد، چونکە جیهانی ڕابردووی میتافیزیک کە مرۆڤایەتی بنیاتی نا، گەشتە شەکەتبوون، راسیۆنالیتێی تەکنیک وەهای کرد کە پەردە لەسەر ئەپسرودیتێی ژیان و بوون لا بدات، ئەگەر ئیمان کە بستراوەتەوە بە خوداوە هێشتا بەتەواوی نەمردووە و کۆتایی نەهاتووە، بەڵام هەرچۆنێک بێت حوکم دراون بە مردن وەک شیلە(sap)ی درەختێکی مردوو کە ناگاتە میوەکانی. بە سەرنجدان لەم وتەیە ؛ خودا مرد، نیچە ڕاپۆرتێکمان پێ دەدات، ئەویش پەکخستنی بیرۆکە دینییەکانە، لەوەوە هەموو ئەو مۆراڵانەی لێیەوە هاتوونەتە کایەوە. بۆ نیچە هەموو شتێک لەژێر حوکمی قانونی بەگوڕی گەشەسەندن و سیس بووندایە. چاکە و خراپە سەردەمی زێڕینی خۆیان ژیان، ئەمڕۆ کاتی پوچەڵبوونەوەیانە، دامرکاندنەوەیانە. بەداخەوە بوونە هەتیووی و بێئاراستەیی، مرۆڤی مۆدێرن خەریکی بنیاتنانی بەهای نوێیە، بەهایەک کە جارێکی تر مەرگاوی نابێت بەڵام بەگوڕە.

نیهلیزمی نیچە ئاهەنگێرانە بۆ ژیان، سەرکەوتوو بەسەر هەموو جیهانە پێشووەکان و هەموو بەها دەستکردەکاندا. لێرەوەیە کە دەگەینە دووهەم نیهیلیزم، ئەو نیهیلیزمەی دژایەتی کراوەتەوە لەلایەن نیچەوە، ئەوەی خۆی ئەژیێنێتەوە لە مۆراڵ و لە دیندا، واتە نیهیلیزمی ژیان، بەرپەرچدانەوەی ژیان و نەفیکردنی ویستی هێز. مەبەستی ویستی هێز پلیشاندنەوەی ئەوی تر نییە یان خزمەتکردنی، بریتییە لە ویستی هێزی ژیان کە خۆی بە توانا و بەهێزە، ژیان بەهێزە لە پێداگریدا، هێزێکە کە گاڵتە بەو چوارچێوانە دەکات کە لەلایەن مرۆڤەوە دروست کراون بۆ بەلادابردنی، خستنە لاوەی. لە گۆشەنیگای ویستی هێزەوە، لە گۆشەنیگای ژیان لە پێداگرییە پوختەکەیدا، ئەوە مۆرالیستەکانن کە نیهیلیستن، ئەگەر بەهای هەرە بەرز بریتییە لە ژیان، ئەگەر مۆراڵ بەربەستە لە بەردەم گوزارشتی ژیان، کەواتە ئەوە مۆراڵە کە نیهیلیستە، لەبەر ئەوەی ئەوە مۆراڵە کە بەرپەرچی ئەو بەها هەرە بەرزە دەداتەوە کە ژیانە.

ئەگەر نیچە شاگەشەیە بە داڕمانی بەها دامەزراوەکان، لەبەر ئەوەی تێیدا هەلێکی مێژوویی دەبینێت بە جێگۆڕکێکردنی بەهای مەرگاویی مۆراڵ بە بەهای بەگوڕی ویستی هێز. کەواتە جیاوازییەکی سروشتی هەیە  لەنێوان نیهیلیزمی پاسیڤی مۆرالیستەکان کە دەکشێنەوە لە بەردەم ژیان، لەگەڵ نیهیلیزمی ئەکتیڤی نیچە کە کۆشش دەکات بۆ ئەوەی ویستی هێز وەک بەهایەکی نوێ دامەزرێت، ئەوەی ناومان ناوە سەرەونوخونکردنی ڕادیکاڵانە(transvaluation)¹ی بەهاکان، کە پێکهاتووە لە بەتێپەڕکردنی بەهای دووالیستی خراپە و چاکە بە قازانجی بەهایەکی یەکخەر، گرەدەر، کە ژیان خۆیەتی. ئەگەر نیچە نیهیلیستە لەسەر پلانی بەهای مۆراڵ لەبەر ئەوەی خەبات دەکات دژی ئەوەی کە دەیەوێت ژیان دەمکووت بکات. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت کە خۆمان ڕووبەڕووی هەمان نیهیلیزم نابینینەوە. نیهیلیزمی بەهێزەکان نەفیکردن، پێکدژی کردنی بەهاکانە، نیهیلیزمی بێهێزەکان نەفیکردنی ژیانە، نیهیلیزمی بەهێزەکان ڕەتکردنەوەی فۆرمەکانە، نیهیلیزمی بێهێزەکان بەرپەرچدانەوەی هێزە. لەبەر ئەوەی نیچە لە بەرەی ئەوانەیە کە بەرپەرچی فۆرم دەدەنەوە، بە جۆرێکی تر دەتوانین بڵیین کە ئەو دژی بەها و کۆنسێپتە میتافیزیک و مۆراڵەکانە و زیاتریش ڕێز لەو هێزە دەگرێت کە هیچ فۆرمێک ناتوانێت دژی بوەستێتەوە و سنوورداری بکات. سەرەونخونکردنی بەهاکان مانای دانانی بەهاکانە لە جێی خۆی (نەک بە پێچەوانەوە)، هەڵەوگێراوکردنی بەهاکانە بۆ خستنە سەرپێ، بێشک تێدەپەڕین بە فەزیلەتی شەڕانی و دژواریدا، بەڵام بە شیوەیەکی بنەڕەتی دەربازبوونە لە خۆداخستن لەناو کۆنسێپتێکدا. هێز، فۆرم تێدەپەڕێنێت، هێزی ویست سەر دەکەوێت بەسەر هەموو فەزیلەتێکی مۆراڵدا. ئەگەر بەهایەک بەهادارە، تەنها لەبەر ئەوەیە کە خاوەنی هێزێکە لێوەیەوە ویستی هێز خۆی مانیفێست دەکات. بەهایەک بەهاکەی نەبەستراوەتەوە بە ئایدیالێکی فەنتازیا یان دادپەروەری و باشی. بەها، بەهادارییەکە بەستراوەتەوە بەو هێزەی ئەیهەژێنێت، ئەیبزوێنێت. بەڵام بە باوەڕی نیچە بەهای دامەزارو لەلایەن ئارەزویەکی پتەواندنەوە ئەنیمێ نەکراون، بێگومان پتەودانی هێزی بەگوڕ ئەنیمێ کراون، بوژاونەتەوە، بە دژایەتیکردن. مۆراڵی کۆیلە، مۆراڵی دژایەتیکردنە بەرامبەر بە ژیان کە گوزارشت لە خۆی دەکات.

ئەگەر نیچە  کۆشش دەکات دژی مۆراڵی کاردانەوە، ئەو مۆراڵەی ئەفرێندراوە بە هەڵوێستی قانونی بەهێز، بۆ ئەوەیە بە مۆراڵێکی بڕیاردراو، بە مۆراڵێکی بەبێ گومان جێگای بگرێتەوە، مۆراڵی بەرزەمرۆڤ. نیهیلیزم ئەو کەسەیە کە بەرزەمرۆڤ ڕەت دەکاتەوە، لەبەر ئەوەی نیهیلیزم دەترسێت و لەهەمان کاتدا ئێرەییبەرە بەو هێزەی کە خۆی ناسەپێنێت، نیهیلیزم ئەوەیە کە بێز لە هێز دەکاتەوە، لەبەر ئەوەیە کە بێز لە هێز دەکاتەوە لەبەر ئەوەی بێز جۆرێکە لە تەنها ڕیگاچارە بۆ شاردنەوەی لە هێزی بەهێزتر و ئارەزووی لێکچوونی، بۆیە نیهیلیزم هاوار بۆ ڕێز دەبات، هاوار بۆ یەکسانی دەبات، هاوار بۆ دادپەروەری دەبات، ویستی بەهێزی خۆی ڕووبەڕووی بەرپەرچدانەوەی، نەفیکردنی خۆی دەبێتەوە، نەییکردنی ئەوەی وەک هێزێکی بەگوڕ، بەبزوێن، هێزی یوستی خۆت کار دەکات بۆ داڕمانی خۆی، لێرەوەیە کە نیهیلیزم مەرگاوییە، نیهیلیزم پاشماوە و خەوش و خاڵی ویستی هێزە، بە تەواوی تەرخان کراوە بە خۆلەناوبردن، ئەمەیە یەکەمین تاوان ئەگەر تاوانێک بوونی هەبێت. نیچە حوکمی بەسەردا دەدات، نەفیکردنە لە ویستی هێز. نیهیلیزم سزادانی ژیانە. ژیان لەسەر زەوی سزادانێکە بەگوێرەی گوناحی یەکەم، بەڵام ئەوە ژیان خۆیەتی کە دەبێت سزا بدرێت بەگوێرەی نیهیلیزم، بەرامبەر بەمە نیچە ئاڵای خۆ بێخەتابارکردن بەرز دەکاتەوە، ئێستا و ئێرە بە بەرز دەنرخێنێت، خۆخستنە ناو ژیان بە بەرز دەنرخێنێت، لەبەر ئەوەی ژیان تەنها شتە کە سوورین لەوەی کە هەمانە، لێرەوەیە هەموو شتێک هەڵدەقوڵێن، کەواتە با ژیانمان خۆش بوێت تەنانەت ئەو ساتانەی کە خۆشی ناوێین.

سوپاستان دەکەم.

پەراوێزەکان

The post نیچە و نیهیلیزم appeared first on ژنەفتن.

لەمڕۆدا، هەر کە گوزارەی (ژیارە مەسیحیەکەمان)ت درکاند و لە دەمت هاتەدەرەوە، ئیدی ڕاستەوخۆ وەک فاشیستێک لێت دەنۆڕن، لە کاتێکدا کە خودی بوونی ژیاری مەسیحی، فاکتە و ڕاستییەکە حاشاهەڵنەگر!

ئەی ئەمڕۆ چی دروست دەکەین، چی بونیات دەنێین؟ کوان کڵێساکانمان؟ تەنانەت نەمانتوانی کەنیسەکەی (Sagrada Familia)یش لە بەرشلۆنە، تەواو بکەین. دەڵێن گوایە ئەندازیارێک ئامادەییی خۆی نیشانداوە بۆ دروستکردنی کڵێسایەک¹، بەڵام ئێمە نەمانتوانیوە تەواوی بکەین.

ئەمڕۆ هەر کەسێک بیەوێت سەنتەرێکی بازرگانی دروست بکات کە ٥٠ دوکان لەخۆ بگرێت، لە ٦ مانگدا، تەواوی دەکات. کەواتە چەندین بەڵگە و فاکت لە بەردەستماندا هەن کە پێمان دەڵێن ژیارەکەمان لە دۆخێکی زۆر خراپدایە و هاکا ڕما. 

ئەڵبەتە ئامانج و مەبەستی من لەم ڕاستییانە پاشەکشەکردن نییە، وەکچۆن نایشخوازم بڵێم: با بگەڕێینەوە بۆ دواوە و ببینە کەسانی کۆنزەرڤەتیڤ، یان هەر لەسەر سیستمە کۆنەکەمان بمێنینەوە چونکە ئەوکاتە باری ژین و دۆخی گوزەرانمان باشتر بوو، نا! ئامانجی من لەم وتەیە بەتەنها سەلماندنی ئەو ڕاستییەیە کە دەبێت لەوە تێبگەین، کە بمانەوێت یان نا، ژیارەکان کاریگەریی خۆیان لەسەر کات، جوگرافیا و مێژوو جێ دەهێڵن، پاشان بزر دەبن و دیار نامێنن.

هەروەکوو کەمێک پێش ئێستایش باسم کرد، ئاشورییەکان هەبوون، پاشان سۆمەری و بابلییەکان، ئینجا گریک و پاشان ڕۆما، دوای هەموو ئەمانەیش، ئەوروپا هەبووە. ئەوروپا لە سەدەی چواردەیەمی (پ. ز)ەوە، لەگەڵ قوستەنتینیەدا دەستی پێ کرد، پاشان هێدی هێدی، داڕووخا و ڕما. بێگومان من لێرەدا باس لە وردەکارییەکانی ئەو تێکشکان و داڕمانە ناکەم، گەرچی  کاریشی لەسەر دەکەم، لێ بەتەنها ئەوە دەڵێم کە میکانیزمێک هەیە بۆمانی ڕوون دەکاتەوە کە چۆن و بۆچی ئەو داڕمانە ڕوودەدات. ئیدی لە چرکەساتێکدا بۆمان ڕوون دەبێتەوە و دەردەکەوێت کە ئێمە چیتر هیچ شتێکی نوێ داناهێنین و بەرهەم ناهێنین، دۆخێکی تەواو پووچگەرا و نێهلیستییانە دەژیین.

بۆ نموونە کەسێکی وەک (ئالان ڕوب گریێ) دەبینین کە بە ناوی تەوژمی (ڕۆمانی نوێ)وە، فۆرمێک لە ڕۆمانمان بەبێ بوونی پاڵەوان، بێ گرێچن و بوونی سایکۆلۆژیا، بۆ دەنووسێت. موزیکێکی بێدەنگی وەک (٤ خولەک و (٣٣) چرکە)کەی (جۆن کەیج)² مان پێشکەش دەکەن کە ٤ خولەکی بەس بێدەنگییە، سینەمایەکمان نیشان دەدەن بەبێ وێنە وەک ئەوەی لای (گی دیبور) هەیە، چەشنێک لە هونەری شێوەکاریمان پێشکەش دەکەن کە نە بابەتێکی هەیە نە وێنایەک، تابلۆیەکی تاکڕەنگ، چوارچێوەیەکی سپی لەگەڵ پاشخانێکی سپی وەک لای (Klien) ³ یان (Malevitch) ⁴، دەیانبینین، شیعرمان دەدەنێ بەبێ وشە وەک لە ئەدەبەکەی (Isidore Isou)⁵دا لە شێوەی پیتگەرایی (Lettrismen )دا، بە ئاشکرا هەستی پێ دەکەیت. دەخوازم بڵێم کە لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە و تەریب بە سوریالیزم کە ڕۆڵێکی بەرچاوی لەمەدا بینی، ئیدی تێبینی هەڵکشانی نێهلیزم دەکەیت.

دیارە کە شتێکی وا بڵێم، ڕاستەوخۆ وا لێک دەدرێتەوە کە گوایە من کۆنەپارێزانە بیر دەکەمەوە. بەڵام هەموومان زۆر بەباشی ئەو بانگەشەیە بۆ وێرانکردنی هەموو شتەکان دەبینین، هەر لە بزاوتی دادایزمەوە بیگرە تا دەگاتە ئەندرێ بروتۆن. بێگومان ئەمانە بەتەنها هۆکاری ئەو داڕمان و نێهلیزمە نین، بەڵام هاوەڵی (ڕۆحی کات)ەکەن وەک هیگڵ باسی دەکات. ئیدی دەبینین کە ژیارەکەمان هاڕە دەکات و دەڕمێت. ئەڵبەتە لێرەدا باس لەوە ناکەم کە داخۆ ئەمە شتێکی باشە یان خراپ، بەڵکوو بەتەنها ئاماژە بەوە دەدەم کە گەر هاتوو نەگەیشتینە ئەو باوەڕەی کە ئیدی ژیاری ئەوروپی کۆتایی هاتووە، ئەوا بە دڵنیاییەوە هەرگیز لەو نێهلیزمە تێنەگەیشتووین کە بە سەرماندا هاتووە و دەیگوزەرێنین، لە کاتێکدا بە ئاشکرا دەییبینین کە هیچی نوێ بەرهەم ناهێنێت.

ژیار واتە بوونی جەستەیەکی زیندوو، هەر بۆیە زۆر ئاساییە کە پرسە و ماتەم بۆ ئەو شتە بگێڕین کە چیدی بوونی نەماوە. دیارە ژیارەکانی تریش هەر وا لەبار و ئامادەن. ئیسلام ژیارێکە بێسنوور، بەڵآم دەشێت هیند یان چینیش وا بن، چونکە کیشوەرگەلێکن خاوەن جۆرێک لە ڕۆحگەرایی. ئیسلام ڕۆحگەرایە، وەک لە کۆنفوشیویزم و تاویزمدا دەیبینین، چین و هیندیش بە هەمان شێوە، ڕۆحگەران. بە بڕوای من، (ساموێل هینگنتن) تەواو لەسەر هەقە کاتێک کە وتوویەتی: ژیارەکان پێکدا دەدەن، کەچی لەولاوە هەڵاوێردە چەپەکە زمانت لێ درێژ دەکەن و دەڵێن شتی وا بوونی نییە و ڕاست نییە، بۆچی؟ چونکە هەر کەسێک ئەمە ڕای بوو، ئیدی وەک ڕاستڕەو پێناسە و پۆلێن دەکرێت. ئێ بەڵام خۆ ڕاستڕەویش دەتوانێت شتی ڕاست بڵێت و مەرج نییە هەموو ڕایەکانی نابەجێ بن. کاتێک کە دەڵێیت پێکدادانێک لەنێوان ژیارەکاندا هەیە، گرفتەکە لێرەدا ئەوە نییە کە قسەکەرە چەپە یان ڕاستڕەو، لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە بزانیت ئایا بیرۆکەکە دروست و ڕاستە؟ ئەوەتا ئێستا خەڵکانێک دەبینین کە دەڵێن، ڕەنگە هینگنتن بەگشتی لە ڕایەکەیدا هەڵە نەبووبێت، کەچی نایانبینیت بڵێن ئەو دروستی وتووە و ڕاست دەکات، ئەزانی بۆ؟ چونکە ئەمە مانای وایە کە خۆیان هەڵەبوون.

کەواتە بەڵێ، چەندین گروپ و دەستەی ڕۆحگەرا هەن، بوونی ئەوانەیش ڕاستەوخۆ واتای بوونی ئایینەکان دەگەیەنێت. هەر بۆیە خاڵی وەرچەرخان و لادانی ژیارەکەیشمان پەیوەستە بە لادان و بە لاڕێدا بردنی مەسیحیەتەوە. هیچ بەلایشمانەوە سەیر نەبێت کە شانبەشانی لەپەلوپۆکەوتنی ژیارەکەمان، جۆرێک لە لاوازی و گیاندانی مەسیحیەتیش، دەبینین، بەجۆرێک، کە وامان لێهاتووە چیدی هیچمان پێناکرێت.

من هەمیشە نموونەی تایتانیک بەکار دەهێنم کاتێک کە نقووم دەبێت. دەڵێم، گەر خنکایشین، با بە بزە و خەندەوە بمرین،  با شەرابی باش لەگەڵ ئەوانەدا بنۆشین کە خۆشمان دەوێن، چونکە تازە تەواو: کەشتییەکە هەر نقووم دەبێت نقووم دەبێت، بۆیە پێویست بە دانانی هیچ ڕێگیری، بەربەست یان لەمپەرێک لەبەردەمیدا، ناکات.

تێبینی: لە بنەڕەتدا، دەقی ئەم قسانەی سەرەوە، لە پارچە ڤیدیۆیەکەوە وەرگیراوە کە چەند وتەیەکی گرنگی فەیلەسوفە ڕادیکاڵەکەی فەرەنسا (میشێل ئۆنفرای)ین لە سیمینارێکیدا سەبارەت بە داڕمان و هەرەسهێنانی ژیاری ئەوروپی، یان ئەوەی کە ئەو بە نێهلیزمی ئەوروپی، ناوی دەبات. هاوڕێیەکی مەغریبیم لە ئەوروپا کە لە فەیسبوکدا ناسیومە و دەزانێت فەرەنسی نازانم لێ شەیدای بۆچوونەکانی ئۆنفراییم ، وەک پارچە ڤیدیۆیەک بە ژێرنووسی عەرەبیەوە بۆی ناردم، منیش سەرباری سەرسامبوونی خۆم وەک خوێنەرێک بە کۆی تێزەکانی، بەتایبەتی دەربارەی فەیلەسوفانی پێش سوکرات، هیدۆنیزم و ئەپیکۆریزم یان نیچە و فرۆید… هتد،  ویستم وەک خۆی لە ڤیدیۆیەکەدا چۆنە، بیکەم بە کوردی، بەو هیوایەی سوودێکی بۆ تێگەیشتن لە ئایدیاکانی ئۆنفرای دەربارەی ژیاری ئەوروپی بۆ خوێنەرانی کوردیزمان، هەبێت. (و.ک).

پەراوێزەکان

The post لەبارەی نێهلیزمی ئەورووپییەوە appeared first on ژنەفتن.

‎لە لاپەڕە سەرەتاییەکانی یەکەمین کۆڕسی لە Beiträge دا لە ساڵی ۱۹۳٦، ئیرادە و ویستی هێز بەو شێوەی کە هونەرە، لەگەڵ خوێندنەوەیەکی گرنگ و کاپیتاڵی چەمکی نیهیلیزم لەناو فەلسەفەی نیتچەدا دەنووسێت “پێویستە لەسەرمان خاوەنی مەعریفەیەکی قوڵ و جددی بین، بۆ تێگەیشتن لەوەی نیتچە دەیەوێت لە ڕێگەی نیهیلیزمەوە ڕەسمی بکات”[1]

 لێرەوە هایدێگەر ئەوە ڕادەگەیەنێت کە تەفسیرکردنەکەی دوورە لەو کۆمێنتاتور و ستووننووس و شاعیرانەوە کە باسی نیتچەیان کردووە، دوورە لەو ئەنارشیستانەوە کە لە چەمکی نیهیلیست دونیایەکیان درووستکردووە، دژ بە هەموو پێناسە و دیاریکردنێک، هایدێگەر لە سەرەتای کۆرسەکەوە شتێکی دیکە پێشنیار دەکات و چەمکی نیهیلیزمی پێوە گرێداوە، گرێدان و بەستنەوە و لکاندنی بە مێژووی فۆندەمۆنتاڵ و بنەڕەتیی فیکر و بیرکردنەوەی ڕۆژئاواوە، نیهیلیزم فاکتێکی فۆندەمۆنتاڵی ناو مێژووی ڕۆژئاوایە… کارێکتەری بنچینەیی ڕووداوێکە لە مێژووی ڕۆژئاوادا… مۆدێۆیفۆندەمۆنتاڵی جوڵەیەکی مێژووییە.[2]

‎لە ڕێگەی وشەی نیهیلیزمەوە لای نیتچە، هایدگەر پێمان دەڵێت كه‌ دەگەڕێتەوە بۆ ڕووداوێکی دەگمەن و تاقانە و تاک و تەرا لە مێژووی ڕۆژئاوادا کە هاوڕێیە لەگەڵ لە دایکبوونی فەلسەفەی سوکراتدا. نیتچە ئەم ڕووداوەی دۆزییەوە لە ڕێگەی ڕاگەیاندن و جاڕدانی: مەرگی خوداوە. ئەم ڕاگەیاندن و جاڕدانە، هایدێگەر پێمان دەڵێت؛ نابێت وەک پرەنسیپێکی ئەتەیستیی و بێباوەڕی لێی تێبگەین. نیتچە زیاتر باس و خواسی لە جەوهەری نیهیلیزمە، لەگەڵ مەرگی خوداوەندا، بە واتایەکی دیکە لەگەڵ هاتنی پلاتۆنیزمدا، تەواوی بەها باڵاکان بێنرخ و سووک بوون و فەزیلەتە داهێنەرانەکەیان ون کرد. بوون بە دژیەک و بەرانبەربوونەوە و بەرهەڵستکاری یەکتر. لەگەڵ ئەم ڕووداوەدا، بۆ نموونە دەستمانکرد بە پۆلێنکردنی چاکە، ئەو مرۆڤەی کە گوێ دەگرێت لە دڵی و، ئەو مرۆڤەی لە ڕێگەی ئەرکەوە. بە کورتی و بە پوختی، لەگەڵ هاتن و گەیشتنی نیهیلیزمدا، بیرکردنەوە سست و لاواز دەبێت. چیتر تێرمێک نییە بۆ چارەسەرکردن وەک ئەوەی لە پێشدا وابوو. بە پێچەوانەوە، لەناو تەواوی ماناکاندا دێت و دەچێت. تەوای بەهاکان پێداگیری و جەختکردنەوەی خۆیان ونکردووە، پێناسە و تایبەتمەندی خۆیان ونکردووە، ئەو هێزەی ونکردووە کە ئەکسیۆنی بەرەو ئامانجێکی دیاریکراو ئاراستە دەکرد. لە دایکبوونی نیهیلیزم بوو بە هاوڕێ لەگەڵ لە دایکبوونی سووککردن و بێنرخکردنی ژیاندا. لە پلاتۆوە، بیرکردنەوە لە زەوی دوورکەوتەوە و لە ئاسمان و جیهانە سەرو حسسییەکانی ئایدیاکاندا جێگیر بوو، ئەمەش بە دابەزاندن و نزمکردنەی ژیان کەوتەوە. دونیا و جیهانی حسسیی وەک ناـ بوون کەوتەوە و حەقیقەتی خۆی ونکرد. بەڵام نیهیلیزم بە تەنیا ڕووداوێکی تێپەڕ نییە کە لەناو زەمەندا جیا ببێتەوە، بەڵکوو مێژوویشە. نیتچە لەو بڕوایەدا بوو کە ئەم جوڵە دەسپێکردووە لەلایەن سوکرات و ئەفلاتونەوە، هەرگیز بە پرسیار نەهێنراوە و نەخراوەتە ناو پرسیار لێکردنەوە، تەواو بە پێچەوانەوە، لەگەڵ کریستیانیزمدا زیاتر خۆراکی پێدراوە و پاڵی پێوەنراوە، ئەمەش واتە کریستیانیزم زیاتر لە سوکرات ژیانی سووک کردووە. بڵاوکردنەوە و فێرکردنی بەهاگەلێک کە بوونی واقیعی بێنرخ دەکات لەناو ژیانێکی تردا لە ئاسمانەکاندا. مۆدێرنیتێ شتێکی دیکە نەبوو جگە لە شوێن پێ هەڵگرتن و شوێنکەوتنی ئەم جوڵەیە؛ مۆدێرنیتێ کە وا لە خۆی دەڕوانێت تێپەڕاندنی پلاتۆنیزمە، لە ڕاستیدا هەر کەڵکەڵە و ماخولیایەکی پلاتۆنی و کریستیانییە لە دوورخستنەوە و نەفی ژیان. تەواوی فەلسەفە مۆدێرنەکانی شت لەخۆیدا، chose en so، فەلسەفەکانی مۆراڵ، ئایین، هەموو ئەمانە لەناو مۆدێرنیتێدا جگە لە پلاتۆنیزمێک کە خۆی لە بیر کردووە هیچی تر نییە. توانا و دەسەڵاتی نیهیلیزم لەوە نەکەوتووە و، دەسبەرداری گەشەکرنی خۆی نەبووە لە سەروبەندی گەیشتن و هاتنییەوە. تا ڕۆژی ئەمڕۆ فەرمانڕەوایی و حاکمییەت و دەسەڵاتی لە سەر پێیە، ئەمەش لەناو تەواوی پانتاییەکانی ژیان و مەعریفەدا. بە تەنیا لە مەیدان و پانتاییەکانی زاست، فەلسەفە و مۆراڵدا نەوەستاوە، بەڵکوو لە هەموو شوێنێک مومارەسەی خۆی دەکات، لەناو ئەو زمانەی کە قسەی پێدەکەین، لەناو گرامەردا، لەناو لۆژیکدا، تەنانەت لەناو هونەریشدا کە وایدەبینین پانتاییەکی پاک و بێگەردە کە ژیان تێیدا گوزارشت لە خۆی دەکات، دەسەڵاتی نیهیلیزم بە تەواوی پەرش و بڵاو بۆتەوە. زیاتر لە ڕووداوێکی تاک و تەڕا و، زیاتر لە مێژوویەک، نیهیلیزم ڕووداوێکی فۆندەمۆنتاڵە، کاتێک کە سەرکەوتوو بووە لەوەی هەیمەنەی بە سەر تەواوی پنتەکانی ژیاندا بسەپێنێت، لەبەر ئەوەیە کە بۆ ماوەیەکی دوور و درێژە کە چوارچێوەکانی فەلسەفەیەکی تێکشکاندووە، چوارچێوەکانی سیستەمێکی بەهای تێپەڕاندووە. بۆ ماوەیەکی درێژە بووە بە فاکتێکی فۆندەمۆنتاڵ و بنچینەیی و بنەڕەتی ڕۆژئاوا. بەڵام لێرەدا مەبەستمان لە فۆندەمۆنتاڵی چییە؟ مەبەستمان لە کارێکتەری فۆندەمۆنتاڵیی ئەوەیە کاتێک لە فینۆمینەکانی ڕووخسار و سەر ڕووتەختدا دەرناکەوێت، سیمپتۆمگەلێک نین تەنیا لە تەماشاکردن و نیگایەکی سادە و ساکار و ڕاگوزەر ببینرێت. فۆندەمۆنتاڵ ئەو پرەنسیپەیە کە لە قۆڵاییەکاندا دەدۆزێتەوە و کەشف دەکرێت. نیتچە لە ڕێگەی تێرمی نیهیلیزمەوە سیستێمی بەهاکان ڕەسم ناکات، سیستێمی ئەو بەهاگەلەی لە ڕۆژئاوادا هژمونکار و زاڵە، بەڵکوو زیاتر قۆڵایی و پرەنسیپەکان دێنێتە بەر باس و خواس. ئەو باکگراوند و پرەنسیپانەی کە سەرچاوە و ژێدەری ئەم بەهاگەلەن. “ناونیشانی کتێبی سێیەمیم ویستی هێز پرەنسیپێکی نوێی دەزگای بەهاکانە”، لەم دیدگایەوە زۆر ئیلهامهێنەرە، بە بیرمان دێنێتەوە کە ئەوەی پرسیارە لای نیتچە گۆشەنیگای فەلسەفەکان نین کە سەرکەوتوون لە ڕۆژئاوا و، مۆراڵ نییە، بەڵکوو زیاتر هۆکارە قوڵەکان و پرەنسیپی شاراوەی تەواوی فەلسەفە و بەها و گۆشەنیگاکانن. چونکە ئەو بیر لە فاکتی فۆندەمۆنتاڵ و بنچینەیی ڕۆژئاوا و پرەنسیپەکانی دەکاتەوە، ئەوانی لە سەری خۆیان دامەزراندووە. فەلسەفەی نیتچە ناتوانێت مۆراڵێک بێت، ناتوانێت چەمکاندنێک بێت سەبارەت بە جیهان، کۆدێکی باش بێت بۆ ڕابەرایەتی کردن، پێشەنگ بوون، بەڵکوو بیرکردنەوەیەکە لە پرەنسیپ و سەرچاوە و ژێدەرە شاراوە و نهێنییەکانی بەهاکانی ڕۆژئاوا، بەها ڕۆژئاواییەکان. دۆکترینێکی ڕەخنەیی نییە کە دژ بوەستێتەوە بە سیستەمێکی بەهاکان، بەڵێندەر و موژدەدەری کۆدێکی مۆراڵی نییە. تێڕوانین و گۆشەنیگای فەلسەفی نیتچە شوێنگەیەکە دەکەوێتە ئەودیو چاکە و خراپەوە، شوێنگەی قوڵایی و پرەنسیپەکانە. ئەگەر نیهیلیزم ئەوە بێت کە لە قوڵاییەکاندا خۆی حەشار دابێت، بە دڵنیاییەوە دەبێت مێژوویەکی تایبەت بە خۆی هەبێت کە بە زەرورەت ناگەڕێتەوە بۆ ئەو مێژووەی کە دیار و بەرچاوە. لەبەر ئەوەی بەهاکان لە سەردەمێکەوە بۆ سەردەمێکی دیکە بگۆڕێن و گۆڕانکارییان بە سەردا بێت حوکمدان لەبارەی ئەوەی چاکە و ئەوەی خراپە دەتوانن بگۆڕێن؛ بەڵام ئەم گۆڕانکارییانە بە ناچاری و بە هەمیشەیی دەربڕی ئەوە نین کە جوڵەیەک بن لەناو پرەنسیپە ڕیشەیی و فۆندەمۆنتاڵەکاندا. تەواو بە پێچەوانەوە، هەمان ڕوانگەی قوڵاییەکان دەتوانن دەسپێک و کۆتایی شتێک ببینن و وەک بوونێکی پێچەوانە دەتوانن بوونێک بن لە سەرچاوە و ژێدەری سیستەمی ئەو بەهاگەلەی لە سەردەمێکی جیاوازدا دەردەکەون. ئەو نموونەیەی نیتچە بۆ ئەم پرسە وەریگرتووە و، شایەدی مانەوەی پرەنسیپ و قوڵاییەکانن لە مێژووی ڕۆژئاوادا. ئێمە دەتوانین ئەوە ببینین کە کریستیانیتێ، مۆدێرنیتێ و بیرکردنەوەی سوکراتی وەک جیاواز و ناهاوشێوە دەردەکەون، بەڵام لە ڕاستیدا یەک پرەنسیپ و یەک قوڵاییان هەیە، هەمان پرەنسیپگەل و هەمان ڕێشەیان هەیە ئەگەرچی دەرکەوتنی فریودەرانەیان هەبێت و بانگەشەی جیاوازیش بکەن. ئەم مێژووەی قوڵاییەکان بە زەرورەت و بە ناچاری دەگەڕێتەوە بۆ کاتی بوون، وەختی بوونێکی قوڵاییەکان، زەمەنیەتێکی نامێژوویی. مێژووی ڕۆژئاوا کە لە ڕوخساردا وەک سەرکەوتن و سیحری سەردەمێک دەردەکەوێت، لە فەلسەفە و لە بەهای جیاوازدا، بەڵام یەک ڕێشە و هەمان ژێدەریان هەیە. مێژووی ڕۆژئاوا هیچ ناکات جگە لە دووبارەبوونەوە، بە بێ پرسیار و بە بێ گومان، هەمان پرەنسیپگەل لە پشتەوەی جێهێشت و دوورکەوتنەوە لە حەقیقەت شاراوەتەوە، لە قوڵاییەکاندا، لە پرەنسیپەکاندا. کەواتە نیهیلیزم ئەو واتا و مانای مێژووە فۆندەمۆنتاڵەی ڕۆژئاوایە، ئەو مێژووەیە کە بە شێوەیەکی نهێنی لە هەناوی مێژووی سەردەمییدا کار دەکات. لەو شوێنەی کە سەرنج و تێڕوانینی مێژوونووسانی ئایدیاکان وەک جیاوازی دەیبینن لەناو سەردەم و سیستێمی بەهاکاندا. بۆ ئەو کەسەی کە لە سۆنگەی قوڵاییەکان و پرەنسیپەکانەوە بیر دەکاتەوە، گەڕانەوەی هەمان شت، جیاوازیگەلێکی مێژوویی کە جێگیریی و نەگۆڕێکی مێژوویی لە پشتەوەی هەیە، تەنیا بیرکردنەوە و تەفسیرێکی قوڵ و فۆندەمۆنتاڵ دەتوانێت ئەمە ببینێت. ئەوەی کە بڕیاردەر و یەکلاکەرەوەیە، ئەوەی کە لە ڕێگەی چەمکی نیهیلیزمەوە نیتچە دەیبینێت، ئەوەیە کە جەبر و قەدەرێکی هەمیشەیی و ئەبەدی نابینێت، چارەنووس و قەدەرێکی کوێرانە نابینێت بەو شێوەیە ڕۆژئاوا نەتوانێت لێی ڕا بکات. تەواو بە پێچەوانەوە، نیتچە لەو بڕوایەدایە کە نیهیلیزم ئاراستەی بەرەو ئامانجێک گرتۆتە بەر، بەرەو تێپەڕاندن و جێهێشتنی خۆی دەڕوات. ئەم زەرورەت و ناچارییەش ئیرادە و ویستی کەسێک نییە، بەڵکوو تایبەتمەندی و سنووربەندییەکی خودی مێژووە. ئەم بە کۆتاگەیشتنەی لە خۆیدا هەڵگرتووە چونکە مەرگ و کۆتایی ئەم مێژووە لە هەناوی ئەکتی لە دایکبوونی خودی نیهیلیزمدا نووسراوە و خۆی تۆمار کردووە. هەر لە سەرەتا و دەسپێکە سوکراتییەکەیەوە، دەسپێکردنەکەی کۆتایی خۆی جاڕداوە و ڕایگەیاندووە. نیتچە ئەم مەرگ و کۆتاییەی لە ڕێگەی ڕستەی “مەرگی خوداوەند”ەوە دەربڕیوە. لە چرکەساتە سوکراتییەکەیەوە تا ڕۆژگاری ئێمە، ئێمە لەم مێژووەدا دەژین. کەواتە ئەم مێژووە مێژووی کۆتاییەکی ڕاگەیەنراو و جاڕدراوە هەر لە سەرەتاوە، بەڵام کۆتاییەک کە بۆ نزیکەی دوو هەزار ساڵە تێیداین. تاوەکوو ئێمە لە سەرەتا و دەسپێکی ئەم مێژووە دوور بکەوینەوە، زیاتر ڕووداوەکە بریقە و بریسکەدانەوەی خۆی ون دەکات. مێژووی نیهیلیزم گەشە و پەرەسەندنێک نییە، بەڵکوو مێژووی سەرەولێژبوونەوە و کەوتن و ڕووخانێکە. تەحەولکردن و گۆڕانی تەواوی بەهاکان، وێرانبوون و شیبوونەوەی میتافیزیک، دەسپێککردنی مێژوویەکی تر هیچ نین جگە لە بە کەماڵ گەیشتن و تەواو بوونی مەرگێکی ڕاگەیەنراو و جاڕ بۆ دراو، لە سەروبەندی دەسپێک و دەسپێکردنە گریکییەکەیەوە. فەلسەفەی نیتچە دروستکردنی وشیاریی و ئاگادارکردنەوەیەکە سەبارەت بەم کۆتاییە. لەبارەی مەرگ و تێپەڕاندنی مێژووی نیهیلیزم، هایدێگەر لەو باوەڕەدایە کە نیتچە بیری لەم ڕووداوە نەکردۆتەوە بەو شێوەی مێژووناسانی ئایدیاکان سەروکاریان لەگەڵدا هەیە، ئەو بە ئامانجی تێپەڕاندن و بە سەریدا سەرکەوتن بیری لێکردۆتەوە، بۆ نیتچە، بیرکردنەوە لە نیهیلیزم پێش هەر شتێک، بیرلێکردنەوەیەتی لە گۆشەنیگا و تێڕوانیێکی تێپەڕاندنییەوە. کاتێک نیهیلیزم فاکتێکی فۆندەمۆنتاڵ بێت، تێپەڕاندن و سەرکەوتن بە سەریدا پێویستە سەر بە هەمان نەزم بێت، تەنیا ڕەفتار و هەڵسوکەتێکی فۆندەمۆنتاڵ لەناو شوێنکەی نیهیلزمدا دەتوانێت لەگەڵیدا تا ئەوپەڕ بڕوات. سەرکەوتن بە سەر نیهیلیزمدا دوا دەکەوێت و بە جێدەمێنێت ئەگەر بیرکردنەوە سەرقاڵیی و مەشغەڵەتی ببێت بە شوێنگرتنەوە و فەلسەفەیەک لەلایەن فەلسەفەیەی ترەوە و شوێنگۆڕکێ، یان شوێنگرتەوە و شوێن پێ گۆڕینی جەستەیەکی بەهاکان بە جەستەیەی تری بەهاگەلێک. تێپەڕاندنی نیهیلیزم بە وەرچەرخان و تەحەول بوونی بەهاکان نەبێت، نابێت، بە دەست لێدان و گۆڕانکارییەکی سادە و ساکار نابێت. هەر جارێک، لەناو هەر تەحەولێکدا، ئەم تێپەڕاندنە ناتوانێت خۆی مومارەسە بکات لە سەر زەمینە قوڵەکان، ئەو قوڵاییانەی هێزی خۆی لێوەردەگرێت ئەگەر لە دەرەوە بێت. واتە دەبێت لە هەناوی مێژووی فۆندەمۆنتاڵی ڕۆژئاوادا بێت. تێپەڕاندنێک، بازدانێک نییە بە کتوپڕی نیهیلیزم بخاتە دواوەی خۆی، تەواو بە پێچەوانەوە، پێش هەموو شتێک تەفسیرکردن و ڕاڤەکردنە هاوڕێ لەگەڵ هەمان مێژوودا، لەگەڵ ئەوەی کە ناوی لێناوە حەقیقەتی هەبووەکان، حەقیقەتێک بۆ هەبووەکان، زەمەن و مرۆڤ، نیتچە تا ئەو شوێنە دەڕوات کە بەرگری لەو ئایدیایە بکات، کە بیرکردنەوەی تێپەڕاندن و بیرکردنەوە لە تێپەڕاندن ناتوانێت لەگەڵی بڕوات، تەنیا لەوێدا نەبێت کە دەبێ بە نیهیلیست. بۆ تێپەڕاندنی نیهیلیزم، پێش هەر شتێک پێویستە خودی خۆی ببێت بە نیهیلیست و، لەناو نیهیلیزمدا و لەگەڵیدا دەستەویەخە ببێتەوە. بیرکردنەوەی گەڕانەوەی هەمیشەیی نابێت بیر لە خۆی بکاتەوە تەنیا بەو پێیە نەبێت کە بە سەر نیهیلیزمدا سەرکەوێت لە خۆیدا.[3]

لە دوو کۆرسدا، لەناو Beiträge دا، هایدێگەر وا لە نیهیلیزم تێدەگات، کە: تەنیا چەمکێک نییە کە بگەڕێتەوە سەر ڕووداوێکی فۆندەمۆنتاڵ لە بیرکرنەوەی ڕۆژئاوادا، ئەوەی کە لە لای سوکرات و ئەفلاتونەوە دەستی پێکردووە، بەڵکوو وەک جوڵەیەکی فۆندەمۆنتاڵ دەیبینێت کە بەردەوەمە لە بەردەوامییدان و ئیدامە بە خۆدان بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ لە فیکری ڕۆژئاوادا. ئەم جوڵەیە پەرەسەندن و گەشەکردن و پێشکەوتن نییە، بەڵکوو سەرەولێژبوونەوە و کەوتنە. ئەگەرچی بەردەوامیش بێت لەگەڵ هێز و دەسەڵات و حاکمییەتێکی زۆردا، جوڵەی نیهیلیزم ڕایدەکێشێت بۆ ڕووخان و کەوتنێکی دڵنیاکەرەوە. فەلسەفەی نیتچە بە شێوەیەکی بنچینەیی و فۆندەمۆنتاڵی وا وێنای دەکات کە لە ڕێگەی ناچاری و زەرورەتەوە تێپەڕێت بۆ مێژوویەکی تر. بیرکردنەوە لە نیهیلیزم، بیرلێکردنەوەیە وەک گشتێک لە گۆشەنیکای تێپەڕاندنییەوە، لە تێڕوانین، لە تێپەڕاندن لەم گشتە نەک یەکێک لە پارچە و پێکهێنەرەکانی.

‎لە چرکەساتی یەکەمدا، هایدێگەر جۆرێک لە هاوڕایی و وێکهاتنەوەیەکی تەواوەتی هەبوو لەگەڵ چەمکی نیهیلیزمی نیتچەدا. هۆکارەکانی پشتەوەی ئەم ژێستەش بە بێگومانی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هاوبیریی و هاوتێڕۆانینەی کە لە نێوان خوێندنەوەیەکی تایبەتکراو بۆ مێژووی بیرکردنەوەی ڕۆژئاوا لە بوون و زمەن. پاشان لە Beiträge دا هایدێگر و خوێندنەوەی نیتچەیی بۆ هەمان مێژوو بوونی هەیە. ئەم وەرگرتنەی هایدێگەر بۆ چەمکی نیهیلیزم لەوە زیاترە کە تەنیا سەروکار و سەرقاڵبوون بێت بە وشەکەوە، زیاتر تەرجومەکردن و بەرهەمهێنانێکی هاوڕاییەکی جەوهەرییە لە بارەی جەوهەری مێژووی ڕۆژئاواوە. وەرگرتنەکە لە ڕێگەی ڕزگارکردنی چەمکی نیهیلیزمەوە بوو لە تەواوی تەفسیرکردن و تێڕوانینگەلێک کە ڕایان دەکێشایە ناو کولتوورێکی پسیکۆلۆژی، یاخود ڕاکێشان و وەرگرتنی وەک دۆکترینێک کە فێر دەکرێت چۆنچۆنی وەک ئامانجگەلێکی ژیان چەسپێنراوە. بەڵام دەبێت ئاگاداری ئەوە بین کە هایدێگەر ئەم تێنەگەیشتن و بەدحاڵیبوونەی لەلایەن قوتابییەکانی نیتچە و کۆمێنتێر نووسینەکانەوە ڕەد نەدەکردەوە، هەڵبژاردنی ئەم چەمکە لەلایەن چەندین ڕووناکبیرە و هونەرمەندەوە بۆ جەبر و شێوازی کارکردنی خودی نیهیلیزم دەبینی لە سەریان. ڕەهەندی یەکەمی ئەم وەرگرتن و وەچنگ کەوتنەی نیهیلیزم بۆ هایدێگەر لە هاوڕابوونییدا مانیفێست دەبێت سەبارەت بەوەی کە بیرکردنەوە و فیکری ڕۆژئاوا گشتێکی نەبینراو دەنوێنێتەوە. ئەوەی بۆ هایدێگەر مایەی لە سەر وەستان بوو، لەگەڵ چەمکی نیهیلیزمدا نیتچە سەرکەتوو بوو لە تەنیا ژێستێکدا شوێن پێی فیکر و بیرکردنەوەی ڕۆژئاوا هەڵگرێت لەناو تۆتالیتێ و گشتەکیی بوونیدا. لە ڕێگەی ئەم وشەوە، ڕابردوو، ئێستا، داهاتووی ڕۆژئاوای وەرگرت. تەواوی جیاوازییەکان، تەواوی گۆڕان و گۆڕانکارییەکان و هەڵگەڕانەوەکان بەرهەم و لێکەوتە و دەرئەنجامی ناو ئەم مێژووەن. تەحەولێکی ڕیشەیی و بنچینەیی و فۆندەمۆنتاڵ ڕووینەداوە. تەواوی ئەمانە، سەرجەمیان شوێنکەوتە و درێژبوونەوەی دۆکترینە سوکراتییەکەن؛ دۆکترینی دوو جیهان. ئێمە ئەوە دەزانین تەواو وەک نیتچە، هایدێگەر پێداگیرێکی سەرسەخت بوو لە بیرکردنەوەیدا سەبارەت بە کارێکتەری یەکێتیخواز و یەکێتییانەی میتافیزیکیای ڕۆژئاوا. لە “بوون و کات“دا، لە ڕێگەی چەمکی لە بیرکردن و لە یادکردنی بوونەوە L´oubli de l´être، ئەم کارێکتەرەی دەربڕیوە، گوزارشتی لەم کارێکتەرە کردووە. بۆیە، بۆ هایدێگەر وەک ڕووداوێک وەرگیراوە کە تۆتالیتێ و گشتێتی مێژووی ڕۆژئاوای ڕەنگڕێژ کردووە. پاش هاوڕایی هایدێگەر لە گەڵ نیتچەدا لە وەرگرتنی مێژووی ڕۆژئاوادا وەک گشتێکی جیانەبووەوە هاوڕاییەکی دیکە دێتە ئاراوە؛ هاوڕابوون لە سەر ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی ئەفلاتون کە لەم مێژووەدا گێڕاویەتی. سەبارەت بە ئەفلاتون، هایدێگەر پێگەیەکی تایبەتی پێبەخشیوە، پێگەیەکی تایبەتی بە فەلسەفەکەی داوە.

 نیتچە یەکەمین بوو کە پێگەی ئەفلاتون و ئەفلاتونیزمی لە مێژووی ڕۆژئاوادا ناسییەوە. نیتچە پلاتۆنیزمی دۆزییەوە لەناو شوێنە هەرە شاراوەکاندا، ئەمەش بۆ زۆر کەس گرنگە: کریستیانیتێ و بە سیکیولاریزەبوونەکانی بە شێوەیەکی گشتی (پلاتۆنیزمێکە بۆ ڕەشۆکی و عەوام). هەموو جارێک گرنگی پلاتۆ و تەواوی بیرکردنەوەو فیکری گریک هەرگیز وای لە نیتچە و لە هایدگەر نەکرد کە چرکەسات و سەردەمی گریک، وەک بۆ چەندین مێژوونووسی دیکە موعجیزە بوو، بە تایبەت بۆ چەند ڕۆمانتیکێی ئەڵمانی، بۆ نیتچە و هایدگەر وەک چرکەساتی کەوتن و سەرەولێژبوونەوە وەردەگیرا، ئەگەر چی کۆمەڵێک فەیلەسوف لە پێش نیتچە و هایدگەر و لە پاشانیش، سەردەمی گریکییان وەک چرکەساتی گەشانەوە دەبینی لە ئاسمانی دونیادا بلیمەتییەکی بێوێنە بوو. ئەم هاوڕاییە لەبارەی کرنی پلاتۆوە زیاترە لەوەی ڕقلێبوون و کینە بێت بەرانبەر ئەم بیرکردنەوەیە، مانیفێستی هاوڕاییەکی جەوهەری بوو کە سەبارەت بە دیاریکردن و تەعریفکردنی مێژووی ڕۆژئاوا هاتووەتە ئاراوە، مێژووی ڕۆژئاوا وەک دۆکترینێکی حەقیقەت. ئەو کردە و فاکتەی کە نیتچە لکاندی بە لە دایکبوونی نیهیلیزمەوە لەگەڵ لە دایکبوونی دۆکترینی ئەفلاتونیی حەقیقەت، بۆ هایدێگەر، دیارخەری ئەوەیە کە ئەو تێگەیشت تا چ خاڵێک دۆکترینی حەقیقەت سێنتراڵ و چەقە لەناو مێژووی نیهیلیزمدا. زیاتر لەمە، ئەمە ئەوە دەردەخات کە نیتچە لە هاتن و گەیشتنی نیهیلیزم تێگەیشت وەک تەحەول و وەرچەرخانێکی فۆندەمۆنتاڵ لەناو جەوهەری حەقیقەتدا. لە Beiträge دا، هایدێگەر هیچی تری نەکرد جگە لە شوێن کەوتن و شوێن پێ هەڵگرتنی ئەم تەحەولە نیتچەییە. ئەگەر نیتچە لەناو ئەکتی لەدایکبوونی مێژووی ڕۆژئاوادا ڕووداوی هەڵهاتنی حەقیقەتی تۆمار کردبێت لە جیهانی سەرو حسسییدا، ئەوا هایدگەر لەناو هەمان ئەکتی لە دایکبوونی ڕووداودا بێنرخبوون و دابەزین و سوکبوونی aletheia ی دەبینی. لە جیهێشتن و دوورکەوتنەوە لە بوون لە هەمان کات و سەروبەندی بە نزم پیشاندانی ژیاندا، لە بیرکردنی بوون دەردەکەوێت، هەر دووکیان یەک شتن. بۆ هایدێگەر و بۆ نیتچە، ئەفلاتون زیاتر لە ناوێک دەنوێنێت کە لە دایکبوونی نیهیلیزمی جێگیر کردبێت. ڕووداوێکی جەوهەرییە لەناو جەوهەری حەقیقەتدا. هایدێگەر هەڵگرەوەی هەمان ئایدیای نیتچەیە لەو شوێنەی کە مێژووی ڕۆژئاوا جگە لە سەرەولێژبوونەوەیەک هیچی تر نییە. ڕەنگە بە هۆی ئەم دابەزین و هەڵهاتنەوەوە بێت لە حەقیقەت کە هایدێگەر و نیتچە مێژووی ڕۆژئاوایان وەک مێژوویەک وەرگرتووە کە ڕووی لە بریقەدانەوە و ڕۆشنایی نییە، بەڵکوو ڕووی لە ڕووخان و وێرانبوونە. لای هەردووکیان، تا زیاتر ئەم مێژووە لە سەرەتا و دەسپێکی دوور بکەوێتەوە، زیاتر لە تاریکییدا ون دەبێت. مۆدێرنیتێ پەرەسەندن و پێشکەوتنێک نییە، ڕۆشنایی و نورێک نییە بە بەراوردکردنی بە زەمەنە پێشینەییەکانی، ڕێگە بڕین و ڕۆیشتنێکە ڕووە و کامڵبوون و تەواوبوونی لە جەوهەردا، کەوتنی جەوهەر. هایدێگەر بە هەمان شێوەی نیتچە، جاڕدەر و پەیامبەری ڕاگەیاندنی کۆتایی زەمەن و ئاپۆکالیپس نییە کە هەموو شتێک لە عەدەمدا دەبێت بە تارمایی. بە پێچەوانەوە، هەردووکیان وا بیر لە نیهلیزم دەکەنەوە کە ناو لێدەرچوون و تێپەڕاندن و سەرکەوتن بە سەریدا و، دەرگاکەیان واڵاکردووە لە بەردەم ئیمکانی گەیشتن و هاتنی مێژوویەکی دیکە. مێژووی نیهیلیستیی قەدەرێکی ئەبەدی و جەبرێک نییە بۆ هەمیشە. چەمکی نیهیلیزم بەو شێوەی کە جاڕدەری کەوتن و داڕووخان و وێرانبوونێکە، جاڕدەری دەسپێک و سەرەتایەکی تریشە، تا زیاتر دەسەڵات و حاکمییەتی نیهیلیزم بڕواتە پێشەوە، چرکەساتی بڕیارە گەورەکە و، تێپەڕاندنی نزیک دەبێتەوە. ئەم هاوڕاییە لەبارەی ئەو کردە و فاکتەی کە نیهیلیزم پێش هەر شتێک دۆکترینێکی حەقیقەتە، هاوڕاییەکی دیکە دێنێتە ئاراوە؛ سەروکار بوون لەگەڵ سروشتی تێپەڕاندنی نیهیلیزم. هایدێگەر و نیتچە، هەردووکیان وا بیر دەکەنەوە کە تێپەڕاندن و سەرکەوتن و، گۆڕانکاری مێژوویی ناتوانن خۆیان تەواو بکەن و بە کەمال بگەن تەنیا لە ڕێگەی تەحەول و وەرچەرخانێکەوە نەبێت لە جەوهەری حەقیقەتدا. هێڵەکە چیتر ڕەسمکردن و نەخشە بۆ کێشان نییە لە نێوان بیرکردنەوەیەکی ئایدیالیست و ماتریالیست، لە نێوان بیرکردنەوەیەکی تیۆری و پراتیک، لە نێوان زانست و هونەردا، بەڵکوو ڕەسمکردن و نەخشەکێشانە لە نێوان حەقیقەتێکی میتافیزیکی کە دەکەوێتە پشتەوەی هەموو شتێک، لەکەڵ نامیتافیزیک، بیرکردنەوەی تێپەڕاندن و جێهێشتن. پنتێکی دیکەی هاوڕابوونی هایدێگەر لەگەڵ نیتچەدا سەبارەت بە هەڵگرتنەوەی چەمکی نیهیلیزم، سەروکاری بە کاتیبوون و زەمەنیبوونی تێپەڕاندنەوە هەیە. تەواو وەک نیتچە، هایدگەر بیری لە تێپەڕاندن نەکردەوە وەک بازدانێک کە نیهیلیزم بخاتە پشتەوەی خۆی. بە پێچەوانەوە، تێپەڕاندن و سەرکەوتن بە سەر نیهیلیزمدا لە ڕێگەی تەفسیرکردن و شیکردنەوەیەکەوە نەبێت، ناتوانێت مومارەسەی خۆی بکات، بە شێوەیەک کە هەمیشە نیهیلیزم بە یاد بهێنێتەوە. لە پاش شیکاری و شیکردنەوەیەکی دوور و درێژی دەقەکانی نیتچە لە لایەن هایدێگەرەوە سەبارەت بە ڕادیکاڵێیەتی تێپەڕاندنی نیتچەیی میتافیزیک، بۆهایدێگەر گەڕانەوەی هەمیشەیی، بیرکردنەوەی نیتچە، وەرچەرخانێکی ڕادیکاڵ بوو، هەڵگەڕانەوەیەکی نیهیلیزم بوو. زیاد لە جارێک لەناو کۆرسەکانیدا، هایدێگەر هاوڕابوونی خۆی نەشاردۆتەوە و بەیانی کردووە، هاوڕابوونی لەگەڵ تێپەڕاندنی نیتچەیی[4].

سەرباری هاوڕایی هایدێگەر لەگەڵ نیتچەدا سەبارەت بە مانای وشەی نیهیلیزم، سەبارەت بە خوێدنەوەی مێژووی ڕۆژئاوا، هایدێگەر لە هەندێک جێگەدا لە نیتچە جیا دەبێتەوە:

‎سەرباری هاوڕابوونی هایدێگەر لە سەر پێگەی گرنگ و ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی ئەفلاتون و، پێگەی ناوازەی، هایدگەر دوورتر دەڕوات و مێژووی نیهیلیزم دەگەڕێنێتەوە بۆ پێش ئەفلاتون، بۆ پارمینید و هیراکلیت، تەنانەت ئەناکسیماندر. هایدگەر لەو بڕوایەدایە کە دەسپێکی یەکەم دەکەوێتە ئەودیو فەلسەفەیەکی بیرمەندێکەوە. تەواوی بیرکردنەوەی گریک لە ئەناکسیماندەرەوە بۆ ئەریستۆ دەربڕی تەنیا ڕووداوێکە، جێهێشتن و لە بیرکردنی بوون. لە خۆیدا شوێن پێ و جێکەوتەی ئەم ڕووداوەی نەخشاندووە.

‎ڕووداوی نیهیلیزم وەک ئەوەی نیتچە لە مەرگی خوداوەندەوە دەیبینێت، ناکاتە مەرگی خوداوەند و بێنرخبوونی تەواوی بەهاکان، نائامادەیی و غیابی ئامانج، دابەزاندن و سووککردنی ژیان، جێهێشتنی جیهانی مەحسوسەکان، هەڵهاتن و ڕاکردن لەناو جیهانی ئایدیکاندا، بەڵکوو جێهێشتن و لە بیرکردن و لە یادکردنی بوونە. لە Beiträge دا، هایدێگەر جیابوونەوە و جیاکاری خۆی لەگەڵ نیتچەدا بەیان دەکات سەبارەت بەوەی چی لە قوڵایی یەکەمین دەسپێکردنەوە هەیە. بۆ هایدێگەر، کارێکتەری بنچینەیی و فۆندەمۆنتاڵی مێژووی ڕۆژئاوا جێهێشتن و لە بیرکردنی بوونە. ئەوەی نیتچە دۆزیویەتییەوە تەنیا فینۆمینێکە لە سەر ڕووتەخت و لە ڕووخساردا.

‎جیاوازییەکی جەوهەری لەگەڵ نیتچەدا سەبارەت بە تەعریف کردن و تایەتمەندکردنی ئەوەی فۆندەمۆنتاڵ و بنچینەیێە، هایدێگەر وایدەبینێت کە مێژووی بیرکردنەوە و فیکری ڕۆژئاوا دووبارەکردنەوەی دۆکترینی دوو جیهان نییە، بەڵکوو زیاترە و دەکاتە زاڵبوونی هەیمەنەی گشتیی و تۆتالی هەبوون لە سەر بوون. فەلسەفەی پلاتۆ، ئەرستۆ، دیکارت، کانت و هیگڵ بە قوربانیکردنی ئەم ڕووداوە فۆندەمۆنتاڵەیە.

‎جیاوازیی سەبارەت بەوەی نیهیلیزم چییە و لێکەوتەی هەبووە، سرووتی تێپەڕاندن و سەرکەوتن بە سەریدا، هایدگەر لەو بڕوایەدایە بە تەنیا ناتوانین لە ڕێگەی هەڵگەڕانەوەیەکەوە بێت، یاخود لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوە و ڕووخاندنی پلاتۆنیزم و دۆکترینی دوو جیهانەکەیەوە، بەڵکوو تەنیا و تەنیا لە ڕێگەی گەڕانەوەیەکەوە دەبێت بۆ بوون.

پەراوێز:

[1] Martin Heidegger, Nitzsche, I, P. 32

[2] M. Heideggr, Nietzsche, I, P. 32.

[3] Heidegger, Nietzsche, I, P. 139- 140.

[4] M.Heidegger, Nietzsche, I, p. 308.

The post هایدێگەر، ڕاڤەکردنی نیهیلیزمی نیتچە appeared first on ژنەفتن.