هەموومان ئەوە دەزانین کە چالاکیی هونەری پێش چالاکیی بیرکردنەوەی زانستی، فەلسەفی دێت، بەڵام بەبێ درکپێکردنێکی ئەوتۆ توانیویانە شتێکی لێ تێبگەن. چالاکییەکانی بەر لە هونەریش بریتی بوون لە چالاکیی خۆژیێنی، کە ڕاوکردن و کۆکردنەوە دەگرنەوە. هەر چالاکییەکیش بەر ڕەگەزێک کەوتووە.

کاتێک مرۆڤ لە گۆ دەکەوێ، بوونی خۆی لەنێو چالاکییەکی هونەریدا دادەنێت. واتا هونەر خۆی دەکرێ وەک پێناسەیەک بۆ بوون ببینرێ؛ پەیامی بوون لە هونەردا جێی بکرێتەوە. بە گشتی بۆ تێگەیشتن لە واتەی هونەر یان چالاکیی هونەری، پێویستە چییەتیی هونەر دەربخەین و بۆ دەرخستنی چییەتیی هونەریش، دەبێ ئەو مەرجە بنەڕەتییانە دیاری بکەین کە بەرهەمێک دەکات بە هونەری و ئەوەی دی بە ناهونەری. لەگەڵ سەرهەڵدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی لە سەردەمی ئەفلاتووندا، ئەم بابەتە بووە بە بابەتی توێژینەوە. گەرچی ئەفلاتوون خۆی وێنەکێش و شاعیر بووە، بەڵام لەگەڵ ناسینی سوکرات وازی لێیان هێناوە و بووە بە قوتابیی سکرات. هەروەها مێژووی فەلسەفەی هونەر لە ئەفلاتوونەوە دەست پێ دەکات. ئەو هونەر وەک خزمەتێک بۆ بەرنامەیەکی هونەری بەکار هێناوە، واتە هونەر لەپێناو هونەر. گەرچی ئەفلاتوون لە کۆمارەکەیدا هونەری سنووردار کردووە و بۆ خزمەتی دەسەڵاتی پەروەردە بەکاری هێناوە.

پێویستە بپرسین چۆن بەرهەمی هونەری بناسین؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بۆ لای ئەرستۆ دەگەڕێینەوە. ئەرستۆ چەمکێک دادەدەڕێژێ بە ناوی (technē). ئەم چەمکە واتە بەخشینی هەموو چالاکییەک لەپێناو دروستکردن و بەرهەمهێنانی شتێک. بۆ ئەرستۆ درکپێکردنی هزری پێویسته بۆ ناسینی کارێکی هونەری؛ ڕاستە بابەتە هونەرییەکان لە هەریەک لە فۆرم و ماتەر (مادە) پێکدێ، بەڵام هونەر فۆرمە نەک ماتەر. ئەرستۆ نموونەی پەیکەرێک دێنێتەوە کە بە ڕاست پەیکەرە نەک تەنیا تاشەبەردێک. ماتەر هەرشتێک بێت، فۆرم بابەتی بۆ پەیدا دەکات. ئێمە لە پەیکەرەکە دەڕوانین نەک لە تاشەبەردەکە. تێڕامان و بیرکردنەوەی ئێمە لە فۆرمەکەیەوە دێت، فۆرمەکەش بڕیار و پەیام بۆ کارێکی هونەری دروست دەکات. ئەرستۆ بەگەڕخستنی هۆش بۆ ناسینی فۆرم دادەنێت و هەستەکان دەخاتە دواوە، بەڵام بەرهەمی هونەری کار لە هەستەکانمان دەکات نەک هۆش. مرۆڤ باسی ئەزموونی ئیستاتیکیی خۆی دەکات نەک درککردنە هزرییەکەی. لەگەڵ ئەوەشدا هەستکردن ناتوانێت فۆرم بدۆزێتەوە. گەر هونەر تەنیا پەیوەندی بە هەستەوە هەبێ، ئەوا ئاژەڵیش دەتوانێ هەست بکات. هەڵۆیەک چەند چاوی تیژ بێ و سەگیش چەند هەستی بۆنکردنی بەهێز بێ ناتوانێ چێژ لە بەرهەمی هونەری ببینێ، چون درککردنی هزرییان نییە. لە دونیای ئێستا، ئەوەی بۆ هەبووەکان و بوونە ناڕەسەنەکە (بە مانا هایدیگەرییەکەی) گرنگە، جوانییە نەک چێژی هزریی هونەری.

درێژەی ئەم توێژینەوەیە بە فایلی pdf لە دوگمەی (داگرتنی پەڕگەی pdf) دابگرە.

The post دیالێکتیکی تابلۆ appeared first on ژنەفتن.

تیشک خستنە سەر ئەم دوو پرسە دەتوانێت زیاتر یارمەتی و دەستگیرۆیمان بکات و سەبارەت بە مردنی ڕەسەنانە و مردنێکی ناڕەسەنانە باشتر تێبگەین. بەو پێیەی یەکەمیان خاوەنی بیرکردنەوەی سەربەستانە و ئازادانەیە، سەر بە خۆیەتی لەناو هیچ بۆتە و ئایدۆلۆژیا و ڕێسایەکی کۆمەڵایەتدا نییە و ناکەوێتە ژێر هەژموونی هیچ بڕیار و پێشبیرێکەوە، لەم ڕێگەیەوە دەتوانین سەرنجمان بخەینە سەر مردنی ڕەسەنانە و بڵێین: “مردنی ڕەسەنانە” ئەو شێوازەیە کە تێیدا تاک دەزانێت ڕۆژێک لە ڕۆژان کۆتایی بە بوونەکەی دێت، بۆیە مردن تەنها ئاماژەیەک نییە بۆ کۆتایی، هەموو کۆتایییەکیش سەرەتای هەیە، بۆیە هەر کاتێک دێتە ژیانەوە تاوەکوو مردنی واتا “سەرەتا و کۆتایی لە بووندا” لەو قۆناغەدا بوونێکی ناتەواوی هەیە و لە ڕێگەی پرۆژەکانیەوە ئەو بوونەی خۆی تەواو دەکات و دەیکات بە داهێنەر. کەوایە ئەگەر مرۆڤ داهێنەر نەبێت ئیتر چۆن دەتوانێت ناتەواوییەکانی خۆی تەواو بکات؟ هەر لەو پێودانگەوە بە دڕدۆنگی و نیگەرانییەوە لە بەرنامە و پلانەکانی دەڕوانێت دەیەوێت جێبەجێیان بکات، زۆر جاریش نیگەرانیی ئەوەیە کە مردن ناهێڵێت پرۆژەکانی تەواو بکات، بۆیە نایەوێت پرۆژەکانی بە تەواونەکراوی جێبهێڵێت و دەیەوێت تەواوی بکات، بەڵام مردن دەبێتە بەربەست لە بەردەم پرۆژە تەواونەکراوەکانیدا. بۆیە لەم پێودانگەوە تیشک دەخەینە چیرۆکێکی “ژان پۆل سارتەر” بە ناوی “دیوار”کە تێیدا زۆر بە وردی لەسەر ئەم پرسە وەستاوە، سارتەر لەوێدا باسی سێ شۆڕشگێر و تێکۆشەرمان بۆ دەکات، کە نایانەوێت بکەونە ژێر جەور و ستەمی ڕژێمی سیاسیی ئیسپانیاوە، ئەوان بانگەشەی ئازادی و دادگەری دەکەن و دژی جەور و ستەم دەوەستنەوە و کۆیلایەتی ڕەت دەکەنەوە. ئەم سێ هاوڕێیە کە زیندان کۆیان دەکاتەوە  بە ناوەکانی “تۆم، پاپلۆ و ژوان” پاش لێکۆڵینەوە، فەرمانی گولەبارانکردنیان لە سپێدەدا بۆ دەردەکرێت، بەردەوام بیر لەوە دەکەنەوە بەچ شێوە و میکانیزمێک کاری کوشتنەکەیان ئەنجام دەدرێت؟ ئایا مردن ئازاری هەیە؟ ئەگەر هەیە چۆنە ئازاری مردن؟ تاکە شتێک کە ئەم سێ هاوڕێیە بیری لێ دەکەنەوە پرسی مردنە. “تۆم” بە “پابلۆ” دەڵێت: هیچ کات بیرم لە مردن نەکردبووەوە چونکە هیچ هۆکارێک نەبوو بۆ ئەو مەبەستە، بەڵام ئێستا هۆکارەکان ئامادەگییان هەیە دەبێت بیری لێ بکەمەوە.
“پابلۆ” دەڵێت نەمدەویست وەکو ئاژەڵێک بمرم.[1]
لێرەدا ئەوە ڕوون دەبێتەوە ئەوەی جێگەی نیگەرانی و دوودڵی بوو بۆ بەندییەکان، بابەتی ترس نەبوو؛ بەڵکوو زیاتر تێگەیشتن بوو، بۆیە ئەو کاراکتەرانە نیگەرانییەکانیان لە خودی مردن نییە؛ بەڵکوو نیگەرانیی ئەوەن کە مردن ڕێگە بە تەواوکردنی کار و پرۆژەکانیان نادات و ناتوانن تەواوی بکەن. ئەوان دەیانویست ئەو ئەرک بەرپرسیاریەتییەی کە کەوتبووە سەر شانیان بە ئاکامی بگەیەنن و بەجێیان بگەیەنن، نەیاندەویست بە ناتەواوی جێی بهێڵن، ئەوان ئەرکێکی پیرۆز و بەرپرسیاریەتییەکی گەورە و گرنگ کەوتبووە سەر شانیان، ئەویش: بەرجەستەکردنی ئازادی و سەربەخۆیی و دەرچوونی تاک بوو لە کۆیلایەتی، بەڵام مردن هات و هەموو ئەو خولیا و ئومێدەی هەیانبوو لێی بردن، مردن کۆتایی پێ هێنان و خەونەکانیانی لە بار برد. لێرەوە تێدەگەین ژیان ئەبەدی و هەتاهەتایی نییە و دەبێت کۆتایی پێ بێت، بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا ئەوەیە کە مرۆڤ ئاگامەندانە بژێت و خاوەنی خۆی بێت و خۆی چەق و سەنتەر بێت و سەر بە خۆی بێت و بتوانێت ئەو کاتانەی تێدا دەژێت ڕەسەنانە بژێت و ئازاد و سەربەست بێت، پاش ئەوەی سەربەخۆییی خۆی بەدەست هێنا و بەهۆی ئەوەی بوونی ئەو لەناو کۆمەڵ و جیهاندایە، ئیتر خەمەکەی لە خەمێکی تایبەتییەوە گوزەر دەکات بۆ خەمێکی گشتی. لەبەر ئەوەی دازاین بوونەکەی پەیوەستە بەوانی تریشەوە، لەو سەروبەندەدا بەرپرسیاریەتییەکی گەورەتری دەکەوێتە سەرشان ئەویش ئازادیی ئەوانی تر و دەوروبەرەکەیەتی.

هەرچی دەربارەی بوونی ناڕەسەنیشە، ئەم جۆرە بوونە خاوەنی هیچ ڕوئیا و دونیابینی و هیچ بیرکردنەوەیەکی سەربەخۆیانە نین، بوونیان بەستراوە بە بوونی ئەوانی ترەوە، ئەوەی بیر بۆ ئەم جۆرە بوونە دەکەنەوە دەوروبەر و جڤاک و ئایین و ڕێسا و یاسا کۆمەڵایەتییەکانن، بەردەوام تێڕوانینێکی نەرێنییانەیان هەیە، هەمان ئەم جۆرە تێڕوانینە نەرێنییانەش لەسەر پرسی مردنیش ڕەنگی داوەتەوە.
ئەم جۆرە بوونانە کە ڕێژەی زۆرینەی کۆمەڵگا پێک دەهێنن کەسانێکن زیاتر پشتیان بە لاسایکردنەوە و کۆپیکردن بەستووە، یەک تایپ و یەک جۆرن، ئەوانە بەردەوام باسی مردن دەکەن و دەڵێن هەمووان دەمرین، بەڵام ئەوەی جێگەی داخ و تێڕامانە، ئەوانە هەرگیز هەوڵ نادەن ئازادانە بژێن و کەسانێکی کۆیلە و دەستەمۆ و دوای کۆمەڵ و زۆرینە کەوتوون، هەر بۆشە مردنەکەشیان داماوانە و ناژیرانەیە، بەبێ ئەوەی بزانن سوود و زیانی چییە ئەم جۆرە بوونانە ناتوانن سوود لە مردن وەر بگرن و بۆشایییەکان پڕ بکەنەوە و ناتەواوییەکانی خۆیان پڕ ناکەنەوە، بەڵکوو زیاتر دوای ویستە تایبەتییەکان دەکەون و  تەواو لەژێر کاریگەری نۆڕمە ئاینی و بەها ئەخڵاقییەکانی کۆمەڵگەدان ئەوان لە بەرانبەر مردن دەستەوەستان دەوەستن و  تەسلیمی قەدەر بوون، ناتوانن ڕووبەڕووی تەحەدییەکان ببنەوە، ناتوانن دوای مافە ڕەواکانی خۆیان بکەون چونکی کولتوور و ئایین بە مێگەلی کردوون، بە ناوی مردنەوە ترساندوویانن، وایان تێگەیاندوون مادام ڕۆژێک هەیە دەبێت بمریت ئیتر چ پێویست دەکات کۆشش بکەن و هەوڵ بدەن. هەڵبەت ئەم درووشمە ئایین و کولتوور خاوەندارێتی دەکەن و ئامانجیش بە بەنجکردنی تەواوی کۆمەڵگایە.
ئەم جۆرە بیرکردنەوە نەرێنییانە بڕوادار ئاڕاستەی دەکات، وا دەکات تێڕوانینەکانیشیان لە بارەی مردنەوە جیاواز بێت، چونکی مردن بۆ “بڕواگەری” گۆڕانکارییە لە فۆرمێکی بوونەوە بۆ فۆرمێکی دیکە. بەپێی ئەم بۆچوونە مرۆڤ بە مردن کۆتایی نایەت بەڵکوو بوونی لە فۆرمێکی دیکەدا و لە جیهانێکی دیکەدا بەردەوام دەبێت، بۆیە دەکرێ بڕوا گەری چەمکێکی دی بۆ مردن دابنێن، بۆیە ئەوەی بڕواگەری ئاماژەی بۆ دەکات بانگەوازە بۆ ناڕەسەنێتی، هەموو ئەو تێڕوانین و بۆچوونانەی دەری دەبڕن سووڕانەوەیە لە ناو هەمان ئەو بازنەیەی کە بانگەشەیە بۆ ملکەچی و دەستەمۆی و نامۆیی، بە گشتی ئەو جۆرەیە کە بە ناڕەسەن ناوزەندی دەکەین. بۆیە دەبێت هەموو هەوڵ و کۆششەکان بریتی بێت لە فڕێدانی ئەو جۆرە هزرانەی بانگەواز بۆ ناڕەسەنایەتی دەکەن، ئەم جۆرە لە بیرکردنەوەیە دەکەینە دەرەوەی زەین و بیرکردنەوەکانی خۆمان وەک بەشێک لە نەبوون وێنایان دەکەین. نابێت ناڕەسەنانە تەماشای مردن بکەین، نابێت وەکوو بەشێک لە هەڕەشە و مەترسی لێی بڕوانین، چونکی پێش ئەوەی مردن بگات داهاتوو و ئایندە لە ڕێگادایە، بۆیە مرۆڤ هەتا ئەو ڕۆژەی دەمرێت خاوەن پرۆژەیە، مرۆڤ دەیەوێت بەرەو لووتکە بڕوات کاتێکیش لە ڕێگەی بەجێگەیاندنی پرۆژەکانەوە دەگاتە لووتکە مرۆڤ تێدەگات ئامانجەکانی هێشتا کۆتایی نەهاتووە. کەوایە ژیان گەڕان و سەرکەوتنە بەسەر چیا سەختەکان و گەیشتنه بە لوتکە بەرزەکان بۆیە تاکوو ئەو کاتەی کەمرۆڤ لە ژیاندایە دەبێت لە کۆشش و هەوڵدان نەوەستێت و هەوڵی تەواوی بەجێگەیاندنی پرۆژەکانی بدات، دەتوانین ئەمە بە یەکێک لەو جیاوازییە گەورەیە ناوزەند بکەین کە لەنێوان مرۆڤێکی ڕەسەن لەگەڵ مرۆڤێکی ناڕەسەندا هەیە، چونکی مرۆڤی ڕەسەن بە ئاگامەندییەوە لە ژیان دەڕوانێت دەزانێت ڕۆژێک دێت کۆتایی بە بوونەکەی دێت بۆیە هەوڵ دەدات هەتا ئەوکاتەی لە ژیاندایە دەیەوێت ناتەواوییەکانی خۆی تەواو بکات لە ڕێگەی بە جێگەیاندنی پرۆژەکانیەوە، بەڵام ئەمە ڕێک بۆ مرۆڤانی کە بیرکردنەوەیان ناڕەسەنانەیە لە ێر کاریگەریی بڕواگەریدا بڕوایان بە فۆرمێکی تر و جیهانێکی دیکە هەیە، بەردەوام مردن ترسە بۆ ئەوان، ناتوانن خۆیان تەواو بکەن چونکی ئەوان بوونیان داگیر کراوە. ئەم تایپە زۆر جار لە پرسەکاندا یان لە کاتێکدا کە  ناتوانن ڕووبەڕووی تەحەدییەکان ببنەوە، بە ناچارییەوە دەڵێن هەموومان دەمرین و هەمووان دەبێت بمرن، دونیا ئەوەندە ناهێنێت و مردن ڕێگەی هەموومانە! ئەم جۆرە لە بوون بەردەوام لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا و زۆر جاریش لە بۆنەکاندا ئەم قسانە دەکەن. بێگومان هەمووان دەزانین کە ڕۆژێک دێت بوونمان لەم ژیانە کۆتایی دێت بەڵام ئەم جۆرە بیرکردنەوە مەترسیدارانە دەربارەی مردن بیرکردنەوەیەکی ناڕەسەنانەن و خۆیان بۆ خۆیان دروستیان کردووە.
ئەوە ڕوون و ئاشکرایە کە مردن پێشمەرجێکی ئۆنتۆلۆجییە بۆ بوونی مرۆڤ، مادام مرۆڤ هەیە ئەوا بوونەکەشی کاتییە، لە هەمان کاتدا مردنی مرۆڤ وەکو مردنی زیندەوەرەکانی دیکە و توانەوەی بەفری سەرچیاکان و شین بوونی گژوگیا نییە، چونکە ئەوانی تر جگە لە مرۆڤ بە ئاگامەندییەوە نامرن و هۆشیار نین دوای ئەوەی کە مردن جارێکی دیکە زیندوو دەبنەوە، بۆ نموونە گژوگیا کە لە هاویندا لەناو دەچێت و دەمرێت و سەرلەنوێ لە بەهاردا نەش و نما دەکات، دووبارە جارێکی دیکە شین دەبێتەوە بەڵام ئەمە بۆ مرۆڤ پێچەوانەیە چونکە مرۆڤ یەکجار دەمرێت کە ئەمەش پێچەوانەی بڕواگەرییە.
بە گشتی مردن ناهێڵێت مرۆڤ بگاتە تەواوکۆیی، چونکە مردن دەرگا بە ڕووی پرۆژەکانی داهاتوو دادەخات و “بوون” لە ڕابردوودا جێدەهێڵێت، دەبێت بەو پرۆژەیەی کە لە پشتی مردنەوە ئیتر هیچ پرۆژەیەکی دی سەر دەرنایەنێتە دەرەوە، واتا مردن دوا پرۆژە و مەرگەساتی گشت پرۆژەکانی دیکەیە، لە هەموو پرۆژەکانی دیکە زیاتر هەستی پێ دەکەین و لە بارەیەوە دەزانین، مرۆڤ نازانێت پاش دوو ساڵی دیکە چی ڕوودەدات یان بۆ کوێ دەچێت، بەڵام ئەوە دەزانێت کە ڕۆژێک دێت هەر دەبێت کۆتایی پێبێت و بمرێت.

بۆ زیاتر تێگەشتن وا باشترە سەرنجمان بخەینەر چیرۆکێکی ژان پۆل سارتەر، بە ناوی چیرۆکی the victors بۆ زیاتر دەسگیرۆیی و هاریکاری کردنمان بۆ  تێگەیشتنی زیاتری بابەتەکە، چیرۆکەکە دیالۆگی نێوان کچ  و کوڕێکە. کچ(ناوی لوسییە) و کوڕ(ناوی جۆنە)ێکی لاو کە دەسگیران و خۆشەویستیی یەکترن، هەردووکیان شۆڕشگێڕن و دژی داگیرکەر دەجەنگن، بەڵام کچەکە لەلایەن ڕژێمەوە دەستگیر دەکرێت، فەرمانی کوشتنی دەدرێت، پێش گولەبارانکردنی، کوڕەکە دەچێتە لای دیالۆگەکە وا بەردەوام دەبێت:

جۆن: دەمەوێت زیاتر لەگەڵتا دابنشیم، هیچ ناڵێم و بێدەنگ دەبم، نامەوێت زوو بڕۆم بۆ ئەوەی هەست بە تەنهایی نەکەیت!
لوسی: تەنهایی؛! لەگەڵ تۆدا؟ تۆ تا ئێستا لە من حاڵی نەبوویت؟ هیچ شتێک لەنێوان من و تۆدا نەماوە.
جۆن:چۆن؟ ئەی لە بیرت چووەتەوە من چەندە تۆم خۆش دەوێت؟!
لوسی: ئەو لوسیەی خۆشت دەویست ئافرەتێکی تر بوو.
جۆن: نا تۆ بوویت.
لوسی: من ئافرەتێکی دیکەم تەنانەت خۆشم خۆم ناناسمەوە، با بڵێین ڕاست دەکەی؟ ئێستا دەتەوێت چی بڵێیت؟ ئێمە لە یەکتر دوورکەوتووینەتەوە، ئیدی بەهای نەماوە.
جۆن: خۆشەویستی بۆ هەردووکمان ژیان بوو.
لوسی: هەر ژیان، داهاتوووش بوو، هەمیشە چاوەڕوان بووم جەنگ تەواو بێت تاوەکوو پێکەوە وەک دوو خۆشەویست پێکەوە بژین، بەڵام ئێستا مردن هەیە و بێ داهاتووم و بە تەنهاش دەمرم.[2]

لەم چیرۆکەوە تێدەگەین ئەوەی لە ڕابردوودا ڕووی داوە مردن کۆتایی پێدەهێنێت و هەمووی لەناو ڕابردوودا جێدەهێڵێت، مردن بوون دەگۆڕێت و وەک دوا پرۆژەی بوون چرای داهاتوو خامۆش دەکات و ژیانیش دەوستێنێت.
مرۆڤ بە حوکمی ئەوەی لەناو کۆمەڵدایە و بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ ئەرێنی یان نەرێنی بێت دەکەوێتە ژێر کاریگەریی کولتوور و ئایین و بەهاکانەوە، بەڵام کاتێک دەمرێت تەنها خۆیەتی دەبێت لە بوونی بەئاگا بێتەوە، وەکوو لە چیرۆکەکەی سارتەریشدا دەردەکەوێت کە هیچ کەس و شتێک لە پرۆژەی مردنی لوسیدا ڕۆڵی نییە تەنانەت خۆشەویسترین کەسی ناتوانێت کارەکەی بۆ ئاسان بکات.
مردن ئەزموونێکە، خۆمان بە تەنها ئەو پرۆژەیە ئەنجام دەدەین، هیچ کەسێک بەشدار و ڕۆڵی نییە لەگەڵماندا، کەسێک دەتوانێت هاوکاری کەسێکی دی بکات یان دەستگیرۆیی بکات بەڵام هیچ کەسێک ناتوانێت لە بری کەسێکی دیکە بمرێت تاکەکەس خۆی بە تەنها پرۆژەکە ئەزموون دەکات. لوسی دەزانێت چ کاتێک دەمرێت بەڵام ئێمە نازانین کەی و چ کاتێک کۆتایی بە بوونمان دێت بۆیە گرنگە مادام بە تەنها خۆمانین کەس لەگەڵماندا پشکدار نییە، دەبێت مردنێکی ڕەسەنانە بمرین، بەئاگابوونەوە لە مردن.
ناسینەوەی “خود” گەڕانەوەیە بۆ ڕەسەنێتی بوون.
ئێمە بە وردی لەوە تێدەگەین هیچ مرۆڤێک نییە هەمیشەیی و هەتاهەتایی بێت، مردن ئەگەرێکی حەتمیە دەبێت هەر ڕوو بدات. بۆ ئەم مەبەستە تیشک دەخەینە سەر بۆچونی “مارتن هایدگەر” لە مەڕ تێگەیشتنی پرسی مردن، ئەویش پشتی بە چەند هۆکار گەلێک دەبەستێت ئەوانیش:

یەکەم/  ژیان بەبێ مردن دەبێتە ژیانێکی داخراوی هەمیشەیی، ئەگەر وا بووایە مردن نەبووایە، نووسەرێک یان هەر کەسێکی دی ئیتر دەستەوەستان چەق بەستوو دەبوو، هەوڵ و کۆششی نەدەکرد و نەیدەتوانی پرۆژەکانی بەجێ بگەیەنێت، بە هۆی ئەوەی کە ژیان بێکۆتایە و پەلەی نییە، بۆیە مردن هەموو ساتێک لە ژیانی دازایندا ڕوو دەدات و دەکرێت ڕوو بدات.
دووەم/ مردن دەتوانێت ڕەسەن لە ناڕەسەن جیا بکاتەوە. ناڕەسەن لە بۆتە و خۆزراوێتی ئەوانی دیدا ون بووە، ڕازیین بەوەی کە دەمرن بەڵام بێئاگایانە مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن، بە ئەگەرێکی دوور وێنای دەکات، وەک شتێک بۆ ئەوانی تر ڕوو دەدات بەڵام بۆ خۆی نا. بەرەو ڕووی ناچن. بە پێچەوانەوە کەسی ڕەسەن ئاگایییەکی بەردەوامی هەیە سەبارەت بە مردنی خۆی؛ لە ڕووبەڕووبوونەوەی مردن نیگەرانە، بەڵام ترسی نییە. لەبەر ڕۆشناییی ئەم ئاگایییەدا، دۆخەکەی و ئەو ئەگەرانەی پیشانی دەدرێت بڕیار دەدات چی بکات و چی نەکات.کاتەکەشی سنووردارە، چونکی مردن کۆتایی بە هەموو ئەگەر و تواناکانی دازاین دەهێنێت، کۆتایی بەکاتی دەهێنرێت، بۆ هەرکارێک یان هەر ئامادەکارییەک بۆ کاریگەرییەکانی دوای مردن دەبێت لە پێش مردن ئەنجام بدرێت.[3]
“هایدگەر” ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە هەمووان دەبێت بمرن بۆیە لە باس و پرسی مردندا گەشتە ئەو دەرئەنجامەی کە بڵێت: “مردن بەڵگەنەویستە ئەگەری ڕوودانی هەیە، وە  مرۆ وەک دازاین بۆ خۆی دەمرێت کەس لە بری کەسێکی دیکە نامرێت، ئەگەر کەسێک هەوڵ بدات لە مردن هەڵبێت ئەوا ترسی لە مردن هەیە، بە شێوەیەک لێی ڕادەکات و لێی دەترسێت تەنانەت لە بیری دەچێتەوە چۆن ژیان بکات. مردن کۆتایی بە هەموو ئەگەرەکان دێنێت. مردن تەواوی پەیوەندییەکان لە گەڵ دەوروبەر دەپچڕێنێت”.[4]
مردن یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی دازاین و ئەگەری ڕوودانی حەتمییە و پرۆسەیەکی ناپەیوەندییە، تاکەکەس بە تەنیا خۆی دەمرێت هیچ کەسێک لەگەڵیدا پشکدار نابێت بۆیە دەبێت هەوڵ و کۆششمان بۆ ئەوە بێت ڕەسەنانە بژین تاوەکوو ڕەسەنانە بمرین و هەتا ئەو کاتەی لە ژیانداین دەبێت هەروەکوو مردنەکە کەسییانە بڕیار لەسەر ئایندەی خۆمان بدەین نەهێڵین هیچ کەس و کولتوور و ئایین و ڕێسایەک و هیچ پیرۆزییەک و تەنانەت خۆشەویسترین کەسیش بۆمان بیر بکەنەوە و بڕیار لەسەر ژیانمان بدەن، چونکی بە تەنیا دەمرین هەردەبێت بە تەنیاش بژین و پلان و پرۆژەکانمان بەجێ بگەینین. “کانت”ی فەیلەسووف لە ١٢/٢/١٨٠٤ لە تەمەنی ٨٠ساڵیدا چووە جیهانی نەبوونەوە. لەکاتی مردنیدا دەڵێت: “ئیتر ئەمە باشە!”، کە دەرخەری تێگەیشتن و ڕۆشنگەریی کانتە لەبارەی ژیان و مردنەوە.[5]
مردن خراپ نییە وەکوو چۆن ژیانیش خراپ نەبووە، هەریەکە بەپێی قۆناغەکان باشە، ژیانی مرۆڤ واتا ژیانێک گەڕانێک بە دوای ڕاستییەکان و خۆدۆزینەوە و بەرپرسیارێتی و دۆزینەوەی ژیرێتی و تەواو کردنی ناتەواوییەکان و بە ئەنجامگەیاندنی بەرنامە و پرۆژەکان و بیرکردنەوەی ئەرێنییانە و ژیرانە، بۆیە هەرکات ژیانێکی ڕەسەنانە ئەزموون کرا مردنێکی ژیرانە و ڕەسەنانەش ئەزموون دەکرێت.
پرسی مردن بە درێژاییی مێژوو جێگەی گەنگەشە و تێڕامان و بیرکردنەوە بووە، کە هەڵوێستێکی ڕۆژانەی تاکەکان وای کردووە هەمیشە هەوڵیان داوە مەرگ لە خۆیان دووور بخەنەوە و بڕوای پێی نەکەن، بە دەیان شێواز و میکانیزم و ڕێگەی تایبەتییان گرتووەتە بەر تاکوو بتوانن بژین بێ بیرکردنەوە لە مردن، لە کاتێکدا ناچارن ڕووبەڕووی مردن ببنەوە، وا خۆیان تێدەگەیەنن مردن هیچ لە مەسەلەکە ناگۆڕێت، بۆ نموونە لە کولتووری ئەمریکای هاوچەرخدا هەوڵیان داوە حەقیقەتی مردن بشارنەوە و نکوڵی لێ بکەن وەک دروستکردنی تابووتی گران قیمەت بۆ دواخستنی بۆگەنکردن و مۆمیاکردن و ئاهەنگێڕان و مۆسیقای هێمنانە لەناو گۆڕدا، یان دانانی تەرمەکان لە شوێنی سارددا، بێگومان دڕدۆنگی و دڵەڕاوکێی مرۆڤ لە مردن کارێکی ئاسایی و سروشتییە بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە قەناعەت بە خۆمان بکەین کە پرسی مردن بوونی نییە یان شتێکی ناڕاستە. هایدگەر لە ئاوڕدانەوەیەکدا لەسەر ئەم پرسە دەڵێت: “هەروەکوو دواتریش، ئەمەمان بۆ دەردەکەوێت. ئەگەر ڕاستگۆیانە چاوەڕوانی مەرگ بکەین و قبوڵی بکەین، دەکرێت ببێتە فاکتەرێکی تەواوکەری بوونێکی ڕەسەن، مردن دەروویەکە بۆ دۆزینەوەی مرۆڤی ڕەسەن”[6].

[1]  دیوار، کۆمەڵە چیرۆک، ژان پۆل سارتەر و: ئاری هاشم، چاپی یەکەم: ٢٠١٧

[2] دکتۆر محمەد کەمال، ئۆنتۆلۆجی بنەڕەتی و بوونی مرۆڤ، چاپی چوارەم-٢٠١٩- سلێمانی

[3] مایکڵ ئینۆد، هایدگەر، و: پشتیوان مەنسور، چاپی یەکەم: ٢٠٢١- تاران

[4] مایکڵ ئینۆد، هەمان سەرچاوە، لاپەڕە ١٢٨

[5] ئامادەکردن: ئارێز،(لۆژیک،ئەپستمۆلۆژیا، میتافیزیک- لەدیدی فەلسەفیەوە، گۆڤاری ئایدیا واڵا، ژمارە:٢٩، ٢٠١١، پاشکۆی ئایدیا واڵا.

[6] جۆن ماکواری، فەلسەفەی بوونگەرایی، و:ئازاد بەرزنجی، چاپی سێیەم:٢٠١٩- تاران.

The post ئاوڕدانەوەیەک لە پرسی مردن appeared first on ژنەفتن.

نیچه

‌

“جوانیناسیی هونه‌ری مودێڕن ئه‌وه‌نده‌ سێبه‌ری داناوه‌ له‌سه‌ر هونه‌ر، کاری هونه‌ری چیتر وه‌ک ڕابردوو‌ نابێته‌ پێوه‌ر و مه‌حه‌کی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا”

ئاگامبێن

ده‌سپێکی باس

به‌ وته‌ی ئاگامبێن هونه‌ری مودێڕن تاکوو داهێنه‌ره‌که‌ی تیرۆر نه‌کا ڕاناوه‌ستێ، ئه‌م بڕیاره‌ داچڵه‌کێنه‌ره‌ی ئاگامبێن بۆ لێکدانه‌وه‌ی هونه‌ر به‌گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری مودێڕن و گرنگتر له‌مه‌ش به‌ مه‌به‌ستی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ ده‌ستچووی هونه‌ره‌ له‌ ئێستادا. به‌ وته‌ی ئاگامبێن یه‌که‌مین قوربانیی هونه‌ری مودێڕن هونه‌رمه‌نده‌که‌یه‌تی‌. ئاگامبێن ده‌ڵێ: کار و چالاکیی هونه‌ری، بێگومان ئه‌و شته‌یه‌ که‌ ساز ده‌کرێ، به‌ڵام هونه‌ر شتێک ده‌ڵێت به‌ده‌ر له‌و شته‌ی که‌ هه‌یه‌، واته‌ ئه‌و شته‌ی که‌ به‌یانی ده‌کات به‌ده‌ر له‌و شته‌یه‌ که‌ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خودی زمان، زمان‌‌ له‌ هه‌مان کاتدا‌ ئاماژه‌ به‌ خۆی ده‌دات ئاماژه‌یه‌ بۆ شتێکی تر به‌ده‌ر له‌ خۆی، به‌ڵام  کاری هونه‌ری شتێکی تر به‌دیار ده‌خات، کاری هونه‌ری زیاتر وه‌ک شوبهاندن (ته‌مسیل) ده‌رده‌که‌وێ، چونکه له‌ کاری هونه‌ریدا ‌هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌ی که‌ ساز ده‌کرێ، شتێکی تر به‌رهه‌م دێت، ئه‌وه‌ی که‌ به‌رهه‌م دێت به‌شی تاریک و به‌تاڵی هونه‌ره‌، هه‌ما‌ن سیاچاڵه‌که‌یه‌، “هونه‌ری مودێڕن به‌و جۆره‌ی که‌ ئاگامبێن ئاماژه‌ی بۆ ده‌کا به‌ مه‌به‌ستی سه‌وادی گه‌یشتن به‌ مانایه‌کی ڕه‌ها به‌ شێوه‌یه‌کی ئۆختاپووسی له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ته‌واوی ماناکان قووت بدا و له‌ کۆتاییدا شوێن بۆ مانه‌وه‌ی نیشانه‌ و فۆرمگه‌لی بێمانا بکاته‌وه‌”. بۆیه‌ ئاگامبێن باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ده‌ستچووی هونه‌ر ده‌کا و هاوکات باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وی مانا بۆ هونه‌ر ده‌کات، چونکه‌ ئه‌و پێی وایه‌ هونه‌ری مودێڕن به‌ هۆی ناڕازیبوون به‌ جیاوزایی نێوان دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) و هاوکات جێگۆڕکێی پراکسیس به‌ پۆئسیس له‌ ڕاستیدا دۆخی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤی له‌سه‌ر زه‌میندا تێک داوه‌.  

“حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، چیه‌تیی هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و ئیستاتیکا، هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی”

کاتێک باس له‌ چه‌مکێکی وه‌کوو هونه‌ر به‌ گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین بێگومان له‌گه‌ڵ پرسێکی باسهه‌ڵگر، فره‌ڕهه‌ند و پلۆراڵی وه‌ک “حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی (aesthetics ) که‌ بیرمه‌ندێکی وه‌ک نیچه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر هه‌ستیارانه‌ لێی دواوه‌‌، رووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه‌. هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت وه‌ک فه‌رهادپوور ده‌ڵێ: هونه‌ر وه‌ک فۆرم و به‌شێک له‌ حه‌قیقه‌ت، پێوه‌ندیی نێوان ئه‌م دوو چه‌مکه‌ و  حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و له‌ولاتریش پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی چۆنه‌ و لێره‌ش به‌ چ جۆره‌ هونه‌رێک ده‌ڵێن هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و جیاوازیی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی ‌ یان به‌ ته‌عبیره‌ گشتییه‌که‌ی هونه‌ری “عامه‌” چییه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌یش که‌ ده‌بێته‌ هۆی جیاکه‌ره‌وی هونه‌ری ئاسایی و هونه‌ری داهێنه‌رانه‌، ئه‌مانه‌ و ده‌یان پرس و بابه‌تی تر به‌م باسه‌وه‌ له‌ پێوه‌ندیی نێوان (حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و جوانیناسی و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی) جێی باس و لێدوانی وردی فه‌لسه‌فی، ئه‌ده‌بی و هونه‌ری چه‌ندین بیرمه‌ندی وه‌ک “کانت، هێگل، نیچه‌، کی یرکگور، بنیامین، ئادۆڕنۆ و دیکه‌ی بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت” بووه‌. له‌ کۆی ئه‌و پرسیارانه‌دا ئه‌وه‌ی کە زیاتر  سه‌رنجمان راده‌کێشێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڕیاره‌ هونه‌ر له‌ چ جۆره‌ حه‌قیقه‌تێک له‌ گه‌ڵ ئێمه‌دا بدوێ؟ حه‌قێقه‌تێکی ڕه‌ها؟ یان حه‌قیقه‌تێکی ڕێژه‌یی؟ پرسێکی تر له‌ کۆی باسه‌که‌دا ئه‌وه‌یه‌ هونه‌ر چ جۆره‌ پێوه‌ندییه‌کی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ جوانیناسیدا؟ بۆچی هه‌موو کاڵا و شتومه‌کێک له‌ هه‌و‌ڵی ئه‌وه‌دایه‌ وه‌ک هونه‌ر ده‌ربکه‌وێ و  خۆی به‌دیار بخات؟ هه‌ر چه‌شنه‌ ڕوانینێکی ئوبژه‌کتیڤ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا وه‌ک فه‌رهادپوور ئاماژه‌ی پێ ده‌دا له‌ خۆیدا جۆرێک چه‌واشه‌کردنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌، ئه‌م چه‌واشه‌کردنه‌ی حه‌قیقه‌تی هونه‌رە ته‌نانه‌ت له‌ خودی وشه‌ی “هونه‌ر”یشدا به‌ ئاشکرا ده‌بینرێ.

ئه‌مه‌یش له‌ کاتێکدایه‌ هه‌ر کات باس له‌ حه‌قیقه‌تێکی ئیستاتیکی وه‌ک هونه‌ر ده‌که‌ین ته‌واوی ئاگایی و زانیاریی ئێمه‌ له‌ هونه‌ر به‌ هۆی ئاگاییمانه‌وه‌یه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ری نه‌ خودی چه‌مکی هونه‌ر، به‌مه‌وه‌ هونه‌ر حه‌قیقه‌تێکی جوانیناسانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌رهه‌می هونه‌ری به‌رده‌وام له‌ هه‌ناوی دۆخێکی مێژوویییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵمان ده‌دوێ، بۆیه‌ هه‌ر ئه‌م جیاوازییه‌ی نێوان (هونه‌ر و به‌رهه‌می هونه‌ری) یه‌کێک له‌و ناته‌بایییه‌ دیالیکتیکییانه‌یه‌ که‌ خودی هونه‌ری کردووه‌ به‌ گۆڕه‌پانی پڕ له‌ کێشه‌ی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت. له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ زۆربه‌ی بیرمه‌ندان و ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌بی و هونەری به‌ گومانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێناسه‌کردنی (هونه‌ر چییه‌ و ئه‌ده‌بیات چییه‌)دا هه‌ڵسوکه‌وتیان کردووه‌. پێناسه‌ی هونه‌ر و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ به‌ جۆرێک پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر و ماهیه‌تی هونه‌رمان بۆ ده‌ورووژێنێت، هه‌ندێک له‌ نووسه‌ران و ڕه‌خنه‌گران له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌دا باس له‌ چه‌ندین شێوازی جۆراوجۆریان کردووه‌، له‌وانه‌ “سامۆیل بێکێت” له‌ وتووێژێکدا له‌ وڵامدانه‌وه‌ به‌م پرسیاره‌ (چیه‌تیی هونه‌ر) و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ ده‌ڵێت: له‌ زۆر ڕێگاوه‌ هه‌وڵ ده‌درێ بێهووده‌ شتێک بگوترێ که‌ من ئێستا بۆ وتنی وه‌ها شتێک خه‌ریکم بێهووده‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م، تاکوو ئێستا من دووسه‌د تا سێسه‌د له‌م رێگایانه‌م ئەزموون‌ کردووه‌.

نووسه‌رانێکی وه‌کوو بێکێت که‌ ژیانیان به‌ ته‌واوی تێکه‌ڵ به‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بە، ‌باس له‌ دووسه‌د تا سێسه‌د رێگای جۆراوجۆر ده‌که‌ن‌ بۆ داڕشتنی پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر، ئه‌مه‌ش سه‌یر نییه‌، نه‌وه‌‌ک هه‌ر بێکێت به‌ڵکوو “ئادۆڕنۆ”یش له‌ کتێبی “تیۆریی جوانیناسی”دا ده‌یان شێوازی جیاوازی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پرسی (چیه‌تیی هونه‌ر)دا ئەزموون‌ کردووه‌، گرنگترینیان رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و ناته‌باییی نێوان دوو جه‌مسه‌ری پارادۆکسیکاڵ و دژبه‌که‌، که‌ ده‌رخه‌ری جۆرێک له‌ دیالیکتیکی مێژوویی و ماناییی نێوان ئه‌و دوو جه‌مسه‌ره‌یه‌ کە باسی ده‌کات، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ “ئادۆڕنۆ” له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌ک به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا یان باشتر بڵێم له‌پێناو به‌دیارکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا باسی ده‌کا له‌گه‌ڵ ئه‌و دیالیکتیکه‌ی هێگڵ که‌ ده‌رئه‌نجامی “سەنتێز” یان “کوللیه‌ت”ی لێ‌ ده‌که‌وێته‌وه‌ جیاوازه‌، چونکه‌ ئادۆڕنۆ پێی وایه‌ حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردایه‌ نه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و سه‌رمه‌دییه‌ و نه‌ حه‌قێقه‌تێکی ‌‌مه‌به‌ستدار (غایی).

موراد فه‌رهادپوور له‌ وتارێکدا که‌ باس له‌ هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت ده‌کا به‌پێی ئه‌م تیۆره‌ی ئادۆڕنۆ و ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌یه‌کدا به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ری ده‌یخاته ‌ڕوو، ئاماژه‌ به‌ چوار جۆر ناته‌بایی ده‌کات.

یه‌که‌م: ناته‌بایی نێوان به‌ کاڵابوونی به‌رهه‌می هونه‌ری و به‌رگری و مه‌قاومه‌تی به‌رهه‌می هونه‌ری له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌م به‌ کاڵابوونه‌دا. دووه‌م: ناته‌باییی نێوان به‌شتبوون(فێتیشیسم)ی به‌رهه‌می هونه‌ری و “نه‌فی” ئه‌و به‌شتبوونه‌یه‌. سێیه‌م: دژایه‌تی و ناته‌باییی نێوان “هونه‌ر و ژیان”ه.‌ چواره‌م: ناته‌بایی و دژایه‌تیی نێوان فۆرم و مانایه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا.

دیاره‌ من نامهه‌وێ بچمه‌ ناو ورده‌کارییه‌کانی ئه‌م باسه‌وه‌ و لێره‌دا به‌و دیالیکتیکه‌وه‌ سه‌رقاڵ ببم، مه‌به‌ست له‌م باسه‌ش ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ بوو نیشانی بده‌م حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردا هه‌یه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و ئه‌به‌دی نییه‌ و هاوکات خاوه‌نی کوللیه‌تێکی گشتگیر و مه‌به‌ستدار نیه‌. به‌ڵکوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر ڕێژه‌ییه‌ و وه‌ک نیچه‌ له‌ وته‌یه‌کدا ده‌ڵێ: “پێوه‌ندیی جوانی و حه‌قیقه‌ت ترسی موقه‌ده‌سی ته‌واوی ژیانم بووه‌”. به‌مه‌وه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ پێناسه‌یه‌‌کی تاکڕه‌هه‌ند و یه‌کده‌ست که‌ حه‌قیقه‌تی هونه‌ر وه‌ک شتێکی ئه‌به‌دی ، ڕه‌ها و مه‌له‌کووتی  یان کوللیه‌تێکی گشتگیر پێناسه‌ بکا، له‌ ڕاستیدا پێناسه‌یه‌کی چه‌واشه‌کارانه‌یه‌ له‌ خودی هونه‌ر و ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ی که‌ له‌ هه‌ناوی هونه‌ردایه‌.

“هونه‌ر و جوانیناسی”

له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و جوانیناسی”دا زیاتر باس له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت” و هاوکات چیه‌تیی هونه‌ر، دێته‌ ئاراوه‌. بۆ ئه‌م باسانه‌ش بۆچوونی جیاواز و جۆراوجۆر و دژبه‌یه‌ک و ناته‌با بوونی هه‌یه‌، له‌ تیۆریی جوانیناسیی کانته‌وه‌ بگره‌ تا بۆچوونه‌کانی هێگڵ و نیچه‌ و بنیامین و پۆل ڤالێری و شۆنبێرگ و شوپێنهاور و، هاوکات بۆچوونی تایبه‌تی ئادۆڕنۆ سه‌باره‌ت به‌ چه‌مکی جوانیناسی به‌ ده‌یان و سه‌دان بۆچوون و ڕوانگه‌ی جیاواز سه‌باره‌ت به‌م چه‌مکه‌ و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی له‌ لایه‌ک و لایه‌کی تر هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت و له‌م دواییانه‌شدا کتێبه‌ به‌ ناوبانگه‌که‌ی ئومبرتۆ ئێکۆ (مێژوویی جوانی و دزێوی) له‌ به‌ردستدایه‌. لێره‌دا بۆ ئه‌م باسه ئاماژه‌ به‌ دوو پارادایمی جیاواز ده‌ده‌م، یه‌که‌م پارادایمێکی ڕه‌ها و جاویده‌ به‌ نیسبه‌ت هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌وه‌ ئه‌مه‌ش ده‌ڕواته‌وه‌ سه‌ر شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری بێخه‌وش و په‌تی، “شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری په‌تی و بێخه‌وش که‌ هه‌ڵگری دیدێکی لاهووتی و نیرڤانایییه‌ و به‌ جیاکردنه‌وی ته‌واوه‌تی هونه‌ر له‌ واقعیه‌ت  کار ده‌کا” له‌ لایه‌ک و له‌لایه‌کی تره‌وه‌  تێڕوانینێکی گشتگیر و گشتیشه‌ به‌ نیسبه‌ت ئه‌مری جوانیناسی.

 وه‌ک دیاره‌  ئه‌م پارادایمه‌ لای شوپێنهاور کاری پێ ده‌کرێت، چونکه‌ ڕوانینی ئارتۆر شۆپێنهاور ده‌رباره‌ی ئه‌شیا به‌ گشتی ڕوانینێکی جوانیناسانه‌یه‌، شۆپێنهاور سەبارەت بە هونه‌ر باوه‌ڕی به‌ حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و ئه‌به‌دی هه‌یه‌ و پێی وایه‌ به‌ هۆی هونه‌ره‌وه‌ و له‌ ڕێگای هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ نیرڤانا و ئه‌به‌دییه‌ت، به‌مه‌وه‌ له‌ ته‌واوی ره‌نج و نه‌هامه‌تییه‌کانی ژیان ڕزگارمان ده‌بێت. ئه‌م پارادایمه‌ که‌ هه‌ڵگری دید و بۆچوونی شوپێنهاوره‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانیناسی و هاوکات هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر له‌ ڕاستیدا هه‌ڵوشێنه‌ری ئه‌و دیالیکتیکه‌یه‌ که‌ ئادۆڕنۆ باسی ده‌کا.

پارادایمی دووه‌م که‌ پارادایمێکی ‌ کانتییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌ که‌ پێی وابوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و جاویده‌ و له‌ ڕێگه‌ی هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ ئه‌به‌دییه‌ت و نیرڤانا و هاوکات بۆ ده‌ربازبوون له‌ هه‌موو ڕه‌نج و کۆسپه‌کانی به‌رده‌م ژیان ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ لای هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، به‌ڵام لای کانت ئه‌م پارادایمه‌ ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌یه‌،‌ جوانی نه‌وه‌ک هه‌ر چه‌مک نییه‌ به‌ڵکوو ناکرێ وه‌کوو کانسێپتیش تاوتوێی بکه‌ین و هه‌ڵسوکەو‌تمان له‌ گه‌ڵیدا هه‌بێ، به‌مه‌وه‌ جوانی نابێته‌ شوێنکه‌وته‌ی‌ وته‌زا و چه‌مکۆی ئه‌ره‌ستوویی، کانت ده‌ڵێ: جوانی ئه‌زموونێکه‌ به‌ هۆی چه‌‌مکه‌کانه‌وه‌ ناناسرێ، به‌مه‌وه‌ ناکرێ پێناسه‌ی مه‌فهوومی و په‌یوه‌سته‌ له جوانی ئاراسته‌ بکرێ، بۆ نموونه‌ بڵێین ئه‌م شته‌ جوانه‌ یان ئه‌مانه‌ نموونه‌ی جوانین، بۆیه‌ ڕوانگه‌ی جوانیناسانه‌ی “کانت” یان با بڵێم جوانیناسیی کانتی لایه‌نی ناجیاکاری و مێژوویی زیاتر ده‌سته‌به‌ر ده‌کا و هاوکات به‌ نیسبه‌ت لێکدژه‌کانه‌وه‌ هه‌ستیارتر هه‌ڵسوکه‌وتیش ده‌کات، ئه‌مه‌ یه‌کێک له‌و بۆچوونانه‌ی کانته‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانی و چه‌مکی جوانیناسی. بۆچوونی دووه‌می کانت سەبارەت بە پرسی جوانی، نامه‌به‌ست بوونه‌ له‌ ئه‌زموونی جوانیناسیدا. کانت پێی وایه‌ له‌ کاتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌مان له‌گه‌ڵ پرسی “جوانی”دا، ئیتر ئه‌و جوانییه‌ سروشتی بێت یاخود هونه‌ری، پێویسته‌ ته‌واوی داواکاری و ئاره‌زووه‌کانمان وه‌لابنێین و به‌ حاڵه‌تێکی بێ مه‌به‌ست سه‌یری جوانی بکه‌ین، ئه‌م بێ مه‌به‌ست سه‌یرکردنه‌ی جوانی، ئیتیک(ئه‌خلاق)یش ده‌گرێته‌وه‌، به‌مه‌وه‌ کانت ده‌ڵێ جوانی له‌ خۆیدا نه‌ چاکه‌ و نه‌ خراپه‌، واته‌ نه‌ خێره‌ و نه‌ شه‌ڕه‌. هاوکات پرسی جوانی له‌گه‌ڵ هیچ کام له‌ چه‌مکه‌کانی ئاوه‌زی هزری و کرده‌یی به‌روارد ناکرێ، ئه‌م بێ مه‌به‌ست ڕاونینه‌ به‌ نیسبه‌ت جوانییه‌وه‌ ده‌لاله‌ت ده‌کا له‌سه‌ر حاڵه‌تی  ئۆتۆنۆمی به‌ر‌هه‌می هونه‌ری و ئه‌وه‌ی که‌ ئادۆڕنۆ وه‌کوو ئۆتۆنۆمی ده‌ق باسی ده‌کا و به‌ هۆی لۆژیکی ده‌روونیی خۆیه‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر به‌شتبوون و به‌کاڵابوونی ده‌قدا به‌رگری ده‌کات. سێیه‌مین بۆچوونی کانت سه‌باره‌ت به‌ “جوانیناسی” یان با بڵێم مانای کانتی له‌ جوانیناسی ئه‌م وته‌یه‌ی کانته‌ که‌ ده‌ڵێ: مه‌به‌ستداربوونی بێ مه‌به‌ست (قصدیت بدون قصد) لێره‌دا ئه‌و دیالیکتیکه‌ی نێوان به‌شتبوونی ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ری له‌ لایه‌ک و مه‌قاومه‌ت و به‌رگریی ده‌ق له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و به‌شتبوونه‌دا پێکهاته‌ی لۆژێکی زمان تێک ده‌شکێنێت، کانت ده‌ڵێت: بەرهەمی هونه‌ری ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌ک خۆی ده‌ربخات که‌ ده‌رکه‌وتنی مه‌به‌ستی هونه‌رمه‌ند تیایدا به‌دیار نه‌بێ، بێگومان ئێمه‌ هیچ ده‌قێکی هونه‌ری له‌ ئه‌نجامدا نابینینه‌وه‌ که‌ مه‌به‌ستێکی تایبه‌ت له‌ هێنانه‌ئارای ئه‌و ده‌قه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ڵام کانت پێی وایه‌  نابێ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ ده‌قدا ‌دیار بێت، بۆیه‌ ئێمه‌ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ دوو ڕه‌هه‌ندی (مه‌به‌ستدار و بێ مه‌به‌ست) له‌ ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ریدا به‌ره‌وڕوو ده‌بینه‌وه‌.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌”

هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ چییه‌ و له‌ کۆی ئه‌و پێناسانه‌ی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ (حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی، حه‌قیقه‌تی هونه‌ری و جوانیناسی) که‌ باس کران هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ وه‌ک خۆی چ پێناسه‌یه‌ک وه‌رده‌گرێ؟ به‌ جۆرێکی تر هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ که‌ خۆی له‌ پێناسه‌یه‌کی گشتی و گشتگیری وه‌ک “پۆئێسیس– پراکسیس”دا ده‌بینێته‌وه‌ و جیاوازی‌ له‌گه‌ڵ هونه‌ری ئاساییدا چییە؟

بۆ لێکدانه‌وی ئه‌م باسه‌ پێویسته‌ بچینه‌وه‌ لای ئه‌فلاتوون و پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم-میوانی”دا سه‌باره‌ت به‌ دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس” وه‌ربگرین. ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا ئێمه‌ به‌ مانای سه‌ره‌کیی چه‌مکی “پۆئێسیس” ئاشنا ده‌کا، پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون له‌ “پۆئێسیس” به‌م جۆره‌یه‌؛ (هه‌ر شتێک ببێته‌ هۆی به‌دیهاتنی شتێکی تر که‌ پێشتر بوونی نه‌بووه‌) له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، واته‌ بوونی شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، یان له‌ (نه‌بوون و شاردراوه‌یی به‌ره‌و بوون و ده‌رکه‌وتن) واته‌ شتێ که‌ بەرهەمهێنراو‌ و داده‌هێنرێ، واته‌ له‌ حاڵه‌تی داهێناندا بێ، “پراکسیس”یش کرداره‌، هه‌ر چه‌شنه‌ کار و چالاکییه‌کی ئینسان لای ئه‌فلاتوون ده‌بێته‌ پراکسیس. به‌ڵام  پێم باشه‌ بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی زیاتری چه‌مکی‌ “پراکسیس” بچمه‌وه‌ لای ئه‌رەستوو، ئه‌ره‌ستوو ئه‌گه‌رچی تا ڕاده‌یه‌ک له‌گه‌ڵ پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوونه‌، به‌ڵام هه‌ندێ جیاوزایی ‌دیاریشی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌فلاتوون به‌ تایبه‌ت سەبارەت بە چه‌مکی پراکسیس. لای ئه‌ره‌‌ستوو “کار” یان کردار به‌ مانای چالاکییه‌ک دێت که‌ له‌ حاڵه‌تی ده‌رکه‌وتندا بێت، (دەرکەوتنی شتی نوێ-حدوث) ئه‌مه‌ مانای ته‌واوی “پراکسیس”ه‌ لای ئه‌ره‌ستوو. ده‌رئه‌نجامی ئه‌و چالاکییه‌ هه‌ر شتێک بێت، ده‌بێته‌ “پراگما” بۆیه‌ به‌و که‌سانه‌ی که‌ زیاتر ئه‌هلی کار و چالاکی و به‌ کردارکردنن، ده‌گوترێ “پراگماتیست”. به‌پێی بۆچوونه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو، “پراگما” هۆکاری “فۆرمالی-صوری”یه‌ و سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌ هۆکاری “فینالی-غایی”، واته‌ پراگما به‌پێی پۆلێنه‌به‌ندییه‌ لۆژیکییه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو هۆکاری مه‌به‌ست نییه‌، به‌ڵکوو هۆکاری فۆرمالییه‌، چونکه‌ چالاکییه‌ک به‌ مه‌به‌ست نه‌گه‌یشتبێ هێشتا باس له‌ بنه‌ماکانی خۆی ده‌کات.

 پێناسه‌ی‌ ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس به‌ مانای (داهێنان و بەرهەم) هه‌موو داهێنانێکی مرۆڤ له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌گرێته‌وه‌ و هه‌ر جۆره‌ کار و چالاکییه‌ک که‌ ده‌رئه‌نجامه‌که‌ی داهێنان بێت ده‌ڕواته‌ خانه‌ی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌. بۆیه‌ کاتێک باس له‌ پۆئێسیس و پراکسیس دێته‌ ئاراوە‌، ئێمه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ی (ئارخێ-ἀρχή) به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگه‌ (خاستگاه‌) که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ چه‌مکی “پۆئێتیک”دا هه‌یه‌ و هاوکات وشه‌ی (تێخنێ-‌Τέχνες) هه‌مان وشه‌ی “تەکنیک” ناوێ که‌ یونانییه‌کان بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری وه‌کوو (پیشه‌گه‌ری)، ئه‌و زه‌رفه‌ی که‌ دروستیان ده‌کرد و بۆ هه‌مارکردنی خۆراک و خواردنه‌وه‌ به‌کاریان ده‌هێنا. یان په‌یکه‌رتاشێک که‌ هه‌یکه‌ل و په‌یکه‌رێک ساز ده‌کا و شاعیرێک که‌ شیعرێک ده‌ڵێ، هه‌موویان جۆرگه‌لێکن له‌ داهێنان و ئافراندن، یونانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت “تێخنێ” واته‌ تەکنیک، کردارێ که‌ ده‌گات  به‌ داهێنان. به‌م پێناسه‌یه‌ ئێمه‌ جیاوازییه‌ک له‌نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ (خلاقانه‌) و هونه‌ری ئاساییدا نابینین، ته‌نانه‌ت ئه‌و کرێکاره‌ش که‌ ڕۆژانه‌ خه‌ریکی ئه‌نجامدانی کار و چالاکییه‌ ده‌رئه‌نجامی  کاره‌که‌ی ئه‌ویش ده‌بێته‌ جۆرێک داهێنان، به‌مه‌وه‌ چالاکی ئه‌و کرێکاره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شاعیر‌ و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ داهێنان ده‌کات جیاوازییه‌کی نییه‌. به‌ڵام جۆرجیۆ ئاگامبێن له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا باس له‌ جیاوازییه‌کی سه‌ره‌کی له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رانه‌ ” و هونه‌ری “ئاسایی”دا دەکات.

“لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی پۆئێسیس و پراکسیس له‌ ڕوانگه‌ی ئاگامبێن”ه‌وه‌

ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا که‌ دوو چه‌مکی فه‌لسه‌فی و هونه‌رین‌ و یۆنانییه‌کان بۆ یه‌که‌مجار به‌کاریان هێناوه‌ و دواتر له‌ زمانی لاتیندا ئه‌ره‌ستوو له‌ وشه‌ی ئارخێ به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگەی‌ هونه‌ر، هه‌روه‌ها تێخنێ، چالاکی و کرده‌ی مرۆڤ که‌ڵک وه‌رده‌گرێ باس له‌ چه‌ند شتێک ده‌کا. یه‌که‌م: ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی وه‌زعیه‌تی پۆئێتیکی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا به‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی هوڵدەرلین به‌وه‌ی که‌: مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا شاعیرانه‌ ده‌ژی. دووه‌م: لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) لای ئه‌فلاتوون و ئه‌ره‌ستوو. سێیه‌م: ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن به‌وه‌ی که‌ جێگۆڕکێی کردووه‌ به‌ دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیس و له‌ شوێنی پۆئێسیس، پراکسیس به‌کار دێنێت. چواره‌م: جیاوازیی‌ نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی‌. پێنجه‌م: به‌رزتر نرخاندنی پۆئێسیس له‌ پراکسیس و کشانه‌وه‌ به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا.

ئاگامبێن کۆی باسه‌که‌ی له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا سه‌باره‌ت به‌ وه‌زعیه‌تی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤه‌ له‌سه‌ر زه‌میندا (که‌ هایدیگه‌ر به‌‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌که‌ی هوڵدەرلین باس له‌ دۆخی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌کا و له‌‌ هه‌ناوی هه‌موو هونه‌رێکدا شیعر ده‌بینێ) وه‌زعییه‌‌تی شاعیرانه‌ی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویدا به‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌، به‌و مانا کاتێک ده‌ڵێین مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا وه‌زعییه‌تی شاعیرانه‌ی هه‌یه‌، واته‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ی هه‌یه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت چالاکیی داهێنەرانه‌ (فعالیت فر- آورانه‌) له‌ ئێستادا به‌ مانای پراکسیسه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ چالاکی داهێنه‌رانه‌ لای یونانییه‌کان و به‌تایبه‌ت به‌ پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون “پۆئێسیس” بووه‌، نه‌وه‌کوو پراکسیس، به‌ڵام ئاگامبێن ‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ له‌ ئێستادا وه‌ک پراکسیس ناو ده‌بات نه‌وه‌کوو “پۆئێسیس”. ئاگامبێن ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن ده‌گرێت به‌وه‌ی که‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” نابینێ و به‌ هه‌ڵه‌ به‌کاریان ده‌هێنێت، ئاگامبێن له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” یان فه‌ر ئاوه‌ری- داهێنان و کردار له هونه‌ری مودێڕندا نه‌ماوه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت یونانییه‌کان قایل بوون به‌ جیاوازییه‌کی بنه‌مایی له‌نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس – پراکسیس”دا.

 لای یونانییه‌کان چالاکیی پیشه‌گه‌رێک و چالاکیی هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار یان شاعیرێک جۆرێک له‌ پۆئسیس بووه‌، به‌م مانا هه‌موو توێژه‌کان به‌ پیشه‌گه‌ر و شاعیر و شێوه‌کار و په‌یکه‌رتاشه‌وه‌ خه‌سڵه‌تێکی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، ئه‌ویش هاوبه‌شبوونه‌ له‌ خه‌سڵه‌تی پۆئێسیس بووندا و به‌‌ جۆرێک هه‌موویان سه‌رقاڵی ‌داهێنانن واته‌ خه‌ریکن شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ ده‌خولقێنن و ده‌یهێننه‌ پانتایی بوون و ده‌رکه‌وتن، به‌ڵام پراکسیس به‌ مانای ئه‌نجامدان و کاراکردنه‌وه‌یه،‌ واته به‌ کرده‌ییکردن و وه‌ک ئه‌ره‌ستوو ده‌ڵێت چوونه‌ حاڵه‌تی “پراگما”وه‌. ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ هه‌موویان گرێ ده‌داته‌وه‌ به‌ سروشته‌وه‌ یان به‌ مانا یونانییه‌که‌ی (فووزیس)ه‌وه.‌ به‌ بووچوونی ئاگامبێن، ئه‌فلاتوون پێی وابووه‌ هه‌موو شتێک ته‌نانه‌ت “فوزیسیش” که‌ بۆ خۆی هۆکاری خۆیه‌تی له‌وه‌ی که‌ خۆی ده‌ێنێته‌ گۆڕه‌پانی ده‌رکه‌وتن و هاوکات کار و چالاکیی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ش که‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ شتێکی تر دێته‌ گۆڕپانی بوون و ده‌رکه‌وتنه‌وه‌، وه‌ک یه‌ک خاوه‌نی خه‌سڵه‌تێکی پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ن. به‌ڵام ئاگامبێن له‌م بابه‌ته‌دا زیاتر به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوات تاکوو ئه‌فلاتوون، بۆچی ئاگامبێن زیاتر به‌ لای ئه‌رستوودا ده‌شکێته‌وه‌ و خۆی به‌ ئه‌ره‌ستووه‌وه‌ ده‌به‌ستێ نه‌وه‌ک ئه‌فلاتوون؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی “ئه‌ره‌‌ستوو له‌ ماتماتیکدا قایل بوو به‌ جیاوازی سەبارەت بە دوو شت‌، یه‌که‌م ئه‌و شته‌ی که‌ به‌ هۆی خودی سروشته‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، دووه‌م ئه‌و شته‌ی که‌ بوونی ئه‌و به‌ستراوه‌ به‌ هۆکارێکی تره‌وه‌ له‌ چه‌شنی ته‌کنیک یان لێهاتووییی شتێکی تر. ئه‌ره‌ستوو جیاوازی داده‌نێت له‌نێوان ئه‌م دوو شته‌دا. واته‌ شتێ که‌ به‌ هۆی سروشته‌وه‌ دێته‌ بوون وه‌کوو خودی سروشت و دیارده‌کانی ناو سروشت که‌ به‌هۆی ” فووزیس”ه‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و له‌ نه‌بوونه‌وه‌ دەگوازرێنه‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون  و حزوور په‌یدا ده‌که‌ن، هه‌روه‌ها ئه‌و شتانه‌ش که‌ به‌ هۆی هۆکارگه‌لێکی تره‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن، بۆ نموو‌نە شیعرێ که‌ به‌ هۆی شاعیرێکه‌وه‌‌ ده‌خولقێ یان تابلۆیه‌ک که‌ به‌ هۆی شێوه‌کارێکه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێ یان خود په‌یکه‌رێ که‌ به‌ هۆی په‌یکه‌رتاشێکه‌وه‌ دێته‌ گۆڕه‌پانی بوونه‌وه.

ئێستا شیعره‌که‌ و تابلۆکه‌ و هه‌روه‌ها په‌یکه‌ره‌که‌ به‌ هۆی ته‌کنیک و لێهاتووییی هه‌رکام له‌ هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار/شاعیر و په‌یکه‌رتاش له‌ نه‌بوونه‌وه‌ گواستراونه‌وه‌ته‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون و ده‌رکه‌وتوون‌، یان به‌ ته‌عبیری ئه‌فلاتوون له‌ حاڵه‌تی شاردراوه‌ییدا گواستراونه‌ته‌وه‌ بۆ حاڵه‌تی رووناکی. به‌پێی بۆچوون و به‌ڵگاندنه‌که‌ی ئاگامبێن، ئه‌ره‌ستوو پێگه‌ی پۆئێسیس به‌رزتر له‌ پراکسیس ده‌بینێت. ئاگامبێن پێی وایه‌ خه‌سه‌ڵه‌ت و جه‌وهه‌ری پۆئێسیس ئه‌وه‌یه‌ که‌ پۆئێسیس حاڵه‌تێکه‌ له‌ حه‌قیقه‌ت. بۆیه‌ ئاگامبێن لێره‌دا به‌ رێگاکه‌ی ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوا و هه‌مان پێگه‌ بۆ پۆئێسیس قایل ده‌بێ که‌ ئه‌ره‌ستوو پێی قایل بووه و شکۆ و پێگه‌ی پۆئێسیس له‌ پراکسیس به‌ به‌رزتر ده‌زانێ، چونکه‌ ئاگامبێن پێی وایه‌ پۆئێسیس فه‌زای ڕه‌سه‌نی مرۆڤ وه‌ک هه‌بوونی دۆخی شاعیرانه‌ لەسه‌ر زه‌ویندا وێنا ده‌کات، به‌مه‌وه‌ هایدیگه‌ر و ئاگامبێن هه‌وڵ ده‌دن ئه‌م جۆره‌ ڕوانینه‌ی ئه‌ره‌ستوو سەبارەت به‌ پۆئێسیسه‌وه‌ به‌ مانای کردنه‌وه‌ی جیهان بۆ نیشته‌جێبوونی ته‌واوی مرۆڤ بگه‌ڕێننه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌وڵی ئاگامبێن ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێگه‌ و شکۆی ڕه‌سه‌نی کار و چالاکیی هونه‌ری به‌ وێرانکردنی بۆچوون و تێڕوانینی ئیستاتیکای چه‌قبه‌ستوو له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌ی مودێڕندا بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌و به‌ستێنه‌ی که‌ پێویست بوو پرسیاری بونیادی له‌ مانای ئیستاتیکا وه‌ک زانستێک که‌ چاودێری کاری هونه‌ری ده‌کا بڕه‌خسێنێت، بۆیه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیی ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا گه‌ڕانه‌وه‌ی پێگه‌ و شکۆی پێشووتری کار و چالاکیی هونه‌رییه‌، هونه‌ر وه‌کوو پێکهێنه‌ر و  سازده‌ری راسته‌قینه‌ی کردار و باوه‌ڕه‌کان.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی”

وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌م پێدا پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا به‌ مانای داهێنان (فه‌ر ئاوه‌رده‌) هه‌موو کار و چالاکییه‌کی ئینسان له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌خاته‌ نێو که‌یسی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌  (پۆئێسیس) له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا ئێمه‌ له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ یان ده‌سته‌واژه‌ی (ئارخێ) به‌ مانای ئاخێزگه‌ و بنەما که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ پۆئێسیسدا هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها (تێخنێ‌) هه‌مان تەکنیکی زمانی ئینگلیزی که‌ یونانییه‌کان له‌و سه‌رده‌مه‌دا بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری له‌ چه‌شنی (پیشه‌گه‌ری ، مسگه‌ری، زێڕینگه‌ری، کرێکاری، په‌یکه‌رتاشی، شاعیری) به‌کاریان ده‌هێنا. تایبه‌تمه‌ندیی هاوبه‌شی ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه چ ئه‌و پیشه‌گه‌ره‌ی که‌ سوفاڵ یان خشتێ ساز ده‌کا یان ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ په‌یکه‌رێ ساز ده‌کا یان ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ سه‌رقاڵی چێکردنی کارێکی نوێیه‌ و  یان خود ئه‌و شاعیره‌ی که‌ شیعرێک ده‌خولقێنێ به‌م پێناسه‌یه‌ی ئه‌فلاتوون لە خانه‌ی پۆئێسیسدایە‌‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر کام له‌م که‌سایه‌تییانه‌ سه‌رقاڵی چالاکی و داهێنانی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی، بۆیه‌ یۆنانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت تێخنێ‌ واته‌ کار و چالاکییه‌ک که له‌ ئه‌نجامدا‌ ده‌بێته‌ داهێنان، به‌مه‌وه‌ چیتر جیاوازییه‌ک نامێنێ له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رێتی‌” و هونه‌ری “ئاسایی”دا، بۆ نموونه ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ له‌ زه‌ینی داهێنه‌رانه‌ی خۆی که‌ڵک وه‌رده‌گرێ بۆ ئه‌وه‌ی شتێکی نوێ ساز بکات، یان ئه‌و شاعیره‌ی که‌ خۆی به‌ زمانه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌کا و له‌گه‌ڵ زمان کایه‌ ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی شیعرێکی نوێ بخولقێنێ له‌گه‌ڵ ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ به‌ ئامێر و که‌ره‌سته‌ی به‌رده‌ست ڕۆژانه‌ کار ده‌کا و به‌رهه‌می کاره‌که‌ی له‌ ئه‌نجامدا ڕه‌نگه‌‌ شتێکی تازه بێت جیاوازییه‌‌کی نییه‌، جورجۆ ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیسدا له‌م جیاوزاییه‌ ده‌دوێت. ئاگامبێن داهێنانی هونه‌ری له‌ ته‌واوی به‌ستێنه‌کانی هونه‌ردا چ‌ هونه‌ری که‌لامی (virbal art) له‌ چه‌شنی (شیعر و چیرۆک و ڕۆمان)  یان هونه‌ری به‌سه‌ری و دیداری له‌ چه‌شنی (سینه‌ما، فۆتۆگرافی، شانۆ، شێوه‌کاری و په‌یکه‌رتاشی) به‌ پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ ده‌زانێ. ئاگامبێن له‌ ڕاستیدا پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ به‌ یه‌کێک له سه‌ره‌کیترین ‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ داده‌نێ و به‌ زیادکردنی  پاشگری (داهێنه‌رێتی) بۆ هونه‌ر قامک ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و جیاوزاییه‌ی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی. ئاگامبێن کاتێک باس له‌ جیاوازیی پراکسیس له‌ پۆئێسیس ده‌کا، پراکسیس به‌ ده‌رکه‌وتنی ئیراده‌ و هێزی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌ بۆ ئه‌م باسه‌ش ئاماژه‌ به‌ پێناسه‌ شیعرییه‌که‌ی “نۆڤالیس” ده‌دات “که‌ڵکوه‌رگرتنی داهێنه‌رانه‌ (پۆئێسیس ) و پراکتیکی (پراکسیس) و ئاگایانه و ویسته‌کی (ارادی) له‌ ئه‌ندامه‌کانی ئێمه‌. ئاگامبێن له‌ باس و لێدوانی ئه‌م پێناسه‌یه‌ی “نۆڤالیس” سه‌باره‌ت به‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌  ئاماژه‌ به‌ چه‌مکی “پراکسیس” ده‌دا و ده‌ڵێت پاش ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر ده‌بێت به‌ کارێکی پراکتیکی  به‌ هۆی داهێنه‌رێتییه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی پراکسیسێکی ئاسایی ده‌رباز ده‌بێ و ده‌بێت به‌ پاراکسیسێکی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ له‌ چه‌شنی دا‌هێنانی ئیستاتیکی، واته‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وی که‌ پراکسیسێکی داهێنه‌رێتییه‌ هاوکات داهێنانێکی ئیستاتیکیشه‌. به‌مه‌وه‌ کاتێک باس له‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین له‌ ڕاستیدا باس له‌ کار و ڕه‌وتێکی داهێنه‌رانه‌ی ئیستاتیکیش ده‌که‌ین، کاتێک باس له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئافرێنه‌ر ده‌که‌ین، دیاره‌ مه‌به‌ستمان هونه‌رمه‌ندێکی چالاک و ئافرێنه‌ره‌ که‌ به‌ هۆی تایبه‌تمه‌ندیی داهێنه‌رێتییه‌وه جیا ده‌بێته‌وه‌ له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئاسایی که‌ داهێنانێکی ‌ئاسایی ده‌کات، به‌م پێناسه‌یه‌ی ئاگامبێن له‌ که‌سایه‌تیی هونه‌رمه‌ندی ئافرێنه‌ر و هونه‌ری داهێنه‌رێتی، دیاره‌ له‌نێوان کاری سیاسه‌تمه‌دارێک و پیشه‌گه‌رێکدا و هاوکات  شاعیر و ڕۆماننووس و شێوه‌کارێکدا جیاوازییه‌کی بونیادی بوونی هه‌یه‌، کار و چالاکیی سیاستمه‌دار یان کرێکارێک،  له‌وانه‌یه‌ به‌تاڵ بێت له‌ داهێنانێکی ئیستاتیکی، به‌ڵام کاری شاعیر یان ڕۆماننووس  یان خود تابلۆی شێوه‌کارێک وه‌ک پراکسیسێکی هونه‌ری به‌ هۆی ئه‌و داهێنه‌رێتییه‌ی‌ که‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی کاره‌که‌دا خه‌رج کراوه،‌ هه‌ڵگری داهێنانێکی ئیستاتیکی هونه‌رییه‌.

ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌‌ که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌

1-(بین کانت و هگل) تقریراتی درباره‌ ایده آلیسم ‌آلمانی، دیتر هنریش: ترجمه‌ هومن قاسمی.. تهران کتاب رایزن، ١٣٩٥ پاورقی  درس دوم: تجربه‌ درونی و نظریه‌ فلسفی، ص ٣٤ اصطلاح پراگما نزد ارسطو.

2- (انسان بی محتوا) جورجو آگامبن؛ ترجمه‌ داود میرزایی؛ نشر .. چاپ اول  تهران شب خیز.. ١٤٠٠ فصل ٨ “پوسیس و پراکسیس”

3-( انسان بی محتوا ) …. فصل٧  و ٩ .. ساختار کار اصیل هنری..فقدان شبیه‌ چهره‌ است.

4- (پاره‌های فکر) هنر و ادبیات؛ مراد فرهادپور؛ انتشارات طرح نو. چاپ دوم؛ 1392؛ هنر، صورت حقیقت؛ نکاتی پیرامون زیبایی شناسی آدرنو.

5-(هنر و زبان) هانس گئورگ گادامر، پل ریکور، ترجمه‌. مهدی فیضی؛ نشر شب خیز؛ چاپ اول ١٣٩٩.

The post هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌ک بۆ دووانه‌ی “پۆئسیس و پراکسیس” له‌ ڕوانگه‌ی “جۆرجیۆ ئاگامبێن”ه‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

بابەتی بوون و ماهیەتی مرۆڤ بە درێژاییی میژووی فەلسەفە، جێگەی مشتومڕ بووە. لە فەلسەفەی یۆنانییەکاندا ئەفڵاتوون و ئەرستۆ لەو باوەڕەدا بوون، کە مرۆڤ سروشت و ماهیەتی تایبەت بە خۆی هەیە و پێش لە لەدایکبوونی خۆی بەسەردا سەپاندووە. واتا مرۆڤ چارەنووسێکی پێشوەختەی بۆ دیاری کراوە ² و، کاتێک کە لەدایک دەبێت پێویستە بەدوای ئەو چارەنووسەدا بگەرێت و خۆی تێدا بدۆزێتەوە. ئەرکی مرۆڤ لە ژیاندا تەنیا دۆزینەوەی ماهیەتی خۆیەتی و پێویستە پێوەی پابەند بێت. بە بڕوای ئەفلاتوون مەرج نییە هەموو کەسێک لە ژیاندا بتوانێت ئەو ماهیەتە بدۆزێتەوە کە بۆی دیاری کراوە، بەڵام باشترین مرۆڤەکان، ئەو کەسانەن کە بەدوای ئەو خەونە دەکەون کە پێشتر بۆیان دەستنیشان کراوە. بە زمانێکی سادەتر دەکرێن بڵێین کەسێک پێش لەدایکبوونی بڕیاری لەسەر دراوە ببێت بە موزیکژەن، کاتێک کە لەدایک دەبێت پێویستە خۆی لەو حەز و ئارەزووە یان ئەو پیشەیە بدۆزێتەوە کە بۆی دیاری کراوە. ئەگەر کەسانێک دەبینی کە لە پیشەکەیان یان ژیانیان ناڕازین هۆکارەکەی ئەمەیە کە ماهیەتی ڕاستەقینەی خۆیان نەدۆزیوەتەوە. ئەم جۆرە بیرکردنەوانە کە (ماهیەتی مرۆڤ پێش لەدایکبوونی دەکەوێت) بە درێژاییی ساڵانێکی زۆر نەک هەر ڕەت نەکرایەوە، بگرە لەلایەن کۆمەڵێک لایەنی ترەوە پەرەی زیاتری پێدراوە. سەرەکیترین لایەنگرانیشی ئایینە ئاسمانییەکانن. ئەوان لەو باوەڕەدان کە خودا دەستی لە چارەنووسی مرۆڤدا هەیە و بەبێ ئیزنی ئەو تەنانەت گەڵای دارێکیش ناکەوێت.

لە سەدەی نۆزدە بابەتی بوون و ماهیەتی مرۆڤ لەلایەن فەیلەسووفانی وەک نیچە و سورێن کێرکەگارد باس کراوە و لە سەدەی بیستەمیشدا بابەتی بوون و ماهیەتی مرۆڤ جارێکی تر لەلایەن فەیلەسووفانی وەک هایدێگەر و و ژان پۆل سارتەر، بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە ورووژێنرایەوە. لەناو ئەم فەیلەسوفانەدا ژان پۆل سارتەر زۆر بە ڕاشکاوی تێڕوانینی ماهیەتی پێشوەختەی مرۆڤی ڕەت کردەوە. سارتەر دەڵێت؛ ماهیەتی مرۆڤ ناکەوێتە پێش بوونیەوە، بەڵکقو بە پێچەوانەوە (بوونی مرۆڤ دەکەوێتە پێش ماهیەتییەوە)³. ئەم وتەیەی سارتەر کە کرۆکی فەلسەفەکەی لەخۆ گرتووە، دواجار بە یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی فەلسەفی بوونخوازی جێگیر دەکرێت. سارتەر دەڵێت مرۆڤ لە سەرەتادا لەدایک دەبێت، واتا تەنیا گۆشت و دەمار و خوێنە. دواتر لە ڕێگەی کردارەکانیدا ماهیەتێک بۆ خۆی دیاری دەکات و هەموو شتێک لەدەست خۆیەتی. هیچ هێزێکی دەرەکی، چارەنووس و ماهیەت بۆ مرۆڤ دیاری ناکات. مرۆڤ لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە خۆی دروست دەکات. فەیلەسووفەکانی قوتابخانەی بوونخوازی جارێکی تر پرسیارە چەقبەستووەکانی سەردەمی فەلسەفەی یۆنانی کۆن گەڵاڵە دەکەنەوە. چ شتێک واتا بە ژیانمان دەبەخشێت؟ ژیانی مرۆڤ ئامانجێکی تایبەتی هەیە؟ مرۆڤ پێویستە لەپێناو ئەو ئامانجەدا بجەنگێت؟ مرۆڤ بە چ مەبەستێک لەم جیهانە پووچەدا دەژیت؟

لەناو فەیلەسووفە بوونخوازەکاندا کەسانێک وەک سارتەر کە باوەڕیان بە هیچ هێزێکی دەرەکی نییە، چارەنووسی مرۆڤ دیاری بکات یان کاریگەری لەسەر ژیانیدا هەبێت، بێ باوەڕی خۆیان بە ئاشکرا ڕاگەیاند. بەڵام لە ناویشاندا کەسانێکی وەک سورێن کێرکەگارد،⁴ باوەڕیان بە هێزێکی دەرەکی لە سەروو دەسەڵاتی مرۆڤدا هەبوو. لێرەدا ئەگەرچی ئەم بابەتە بە خاڵی ناکۆکی ئەم دوو ڕەوتەی ناو فەلسەفەی بوونخوازی هەژمار دەکرێت، بەڵام هەر دوولا لەسەر ئەوە کۆک بوون کە ژیان ئامانج و مەبەستێکی دیاریکراوی نییە. واتا کەسێکی وەک کێرکەگارد ئەگەرچی کەسێکی خوداباوەڕە، بەڵام لەو باوەڕەدا نییە، کە خوا بۆ تاک بە تاکی مرۆڤەکان بە پلانێکی پێشوەختە، داهاتوویانی لە لەوحێکدا نووسی بێتەوە و یان ژیانی بە ئامانج و مەبەستێکی تایبەتی ئەفراندبێت. ئەم خاڵە، کە ژیان ئامانج و مەبەستێکی تایبەتی لەپشت نییە، تەواوی فەیلەسووفەکانی قوتابخانەی بوونخوازی کۆ دەکاتەوە. هەر بەم هۆیەشە، کە زۆر جار فەلسەفەی بوونخوازی ڕووبەرووی ئەو تۆمەتانە دەبێتەوە کە ژیان بە تاریک و ڕەش دەبینێت و پڕە لە بێهیوایی.

بێهیوایی، نالۆژیکی، بێمانایی و پووچی، کە لە فەلسەفەی بوونخوازیدا چەمکی (Absurd)ــی لە بەرانبەردا بەکار هاتووە، باس و خواستی زۆربەی فەیلەسووفەکانی ئەم قوتابخانەیە بووە. پووچی یان (ئەبسێرد) واتا دۆزینەوەی وەڵامی ئەو پرسیارانەی کە مرۆڤ بە دوایاندا دەگرێت، بەڵام لە جیهانێکدا، کە خۆی هیچ واتایەکی نییە. واتا مرۆڤ بە دوای واتای ژیاندا دەگەرێت لە جیهانێکی بێواتادا. رۆڵی سارتەر لێرەدا زیاتر بەرجەستە دەبێت، کە مەبەستیەتی فەلسەفەکەی لەم قەیرانە ڕزگار بکات و لە هەناوی ئەو پووچییەدا شتێک هەڵبهێنجێت. بە بڕوای سارتەر مرۆڤ کاتێک دەتوانێت خۆی لەم بێمانایییەی ژیاندا ڕزگار بکات، کە باوەڕی بە ئازادیی خۆی هەبێت و خۆی داهاتووەکەی بنیات بنێـت. من دەتوانم کۆمەڵێک بەرنامە و پلانی تایبەت بە خۆمم هەبێت و پەیڕەویان بکەم یان دەتوانم قوتابخانەیەکی ئەخلاقی بۆ خۆم دابڕێژم و لە سەری برۆم. هیچ کەسێک لەو پێگەیەدا نییە کە بتوانێت ڕێگەی ڕاستت نیشان بدات. تەنیا خۆتی کە لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە ڕێگەی خۆت دەستنیشان دەکەیت. هاورێ و خزم و دۆست و تەنانەت دایک و باوکیشت مافی ئەوەیان نییە کە ڕێگر بن لە بەردەم هەڵبژاردنەکانی تۆدا، چونکە ئەوانیش پێشتر لە هەمان دۆخی تۆدا بوون. جگە لە خۆت، کەس ناتوانێت بڵێت هەڵبژاردن و شێوازی ژیانی تۆ هەڵەیە. مرۆڤ دواجار لە ڕێگەی تاقیکردنەوەوە، ئەو شێوازە ژیانە دەدۆزێتەوە، کە تیدا ئاسودەیە. بە دەستی خۆت داهاتووی خۆت دروست بکە و بگە بەو ئامانجەی، کە وێنات کردووە. سارتەر بۆ زیاتر خستنەڕووی ئەم بابەتە نمونەیەک دەهێنێتەوە،⁵ لە سەردەمی داگیرکردنی فەڕەنسا لەلایەن نازییەکانەوە لە ساڵی (١٩٤٠)دا، قوتابییەکی دەکەوێتە نێوان دوو جۆرە هەڵبژاردنەوە. لە لایەک برایەکی لەم شەڕەدا کوژراوە و خەریکە وڵاتیان داگیر دەکرێت، لە لایەکی تر دایکێکی پیر و نەخۆشی لە ماڵەوەدا هەیە، کە جەرگی سووتاوە. ئەو نازانێت بچێتە پاڵ سوپای فەڕەنسا و تۆڵەی برایەکەی بکاتەوە یان لە ماڵەوە بمێنێتەوە ئاگای لە دایکە پیرەکەی بێت. سارتەر دەڵێت ئەم قوتابییە پرسیاری لە زۆر کەس دەکرد، تا ڕێگە ڕاستەکەی پێ نیشان بدەن، بەڵام وڵامێکی ڕاستی دەست نەدەکەوت. سارتەر پێی وایە، جگە لە خۆی کەسی تر نەیدەتوانی وڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە. دواجار ئەوە خودی خۆیەتی کە پێویستە هەڵبژاردنێک ئەنجام بدات. لێرەدا نە ئایین و نە ئەخلاق ناتوانن ڕێگە گونجاوەکەی بۆ دیاری بکەن. تۆ ئازادی کەواتە خۆت هەڵی بژێرە. کەس ناتوانێت سەرکۆنەی تۆ بکات کە کام ڕێگەیە هەڵدەبژێریت، چونکە بارودۆخی تۆ لەو ساتەدا ئەمە دەخوازێت.

لە کۆتاییی باسەکەدا زۆر بە کورتی دەکرێت ئاماژە بە دوو بیرۆکەی ناکۆک و دژ بە یەک بکەین. بیرۆکەیەک کە لە سەردەمی فەلسەفی کۆنی یۆنانەوە تا دەگاتە، ئایینە ئاسمانییەکان و تەنانەت ئەم سەردەمەش، پێیان وایە کە ژیانی مرۆڤ بە مەبەست و ئامانجێکی تایبەت ئەفرێندراوە و پڕە لە واتا و ئەرکی مرۆڤ تەنیا دۆزینەوەی واتا ڕاستەقینەکەیە. لایەنێکی تر کە پێک دێت لە فەیلەسووفەکانی بوونخوازی و لە ناویشاندا ژان پۆل سارتەر پێی وایە، کە ژیان هیچ مانا و ئامانج و مەبەستێکی تایبەتی لەپشت نییە و مرۆڤ پێویستە خۆی واتای بۆ دروست بکات. دروستکردنی واتای ڕاستەقینەی ژیان لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانییەوە دەبێت و ئازادە چ جۆرە ژیانێک هەڵدەبژێرێت. مرۆڤ تاکە بوونەوەرێکە بوونی دەکەوێتە پێش ماهیەتییەوە، ئەمەش کرۆکی فەلسەفەی سارتەرە لە قوتابخانەی بوونخوازییدا.

پەراوێزەکان

The post کرۆکی ئەندێشەی سارتەر لە فەلسەفی بوونخوازیدا appeared first on ژنەفتن.

هەر زوو ئەو باوەڕەم لا دروست بوو، کە (کات)ی ڕاستەقینە، ئەوەیە، تێدەپەڕێت، بێ ئەوەی هەستی پێ بکەم. بە مانایەکی تر تا تێنەپەڕێت، نازانم هەبووە و پێمدا ڕۆیشتووە، یان من بەودا ڕۆیشتووم. ئینجا دەبێت هەوڵی گەڕاندنەوەی بدەم. بۆچی دەمەوێت بیگەڕێنمەوە؟ بۆ کوێی بگەڕێنمەوە؟ ئایا مەبەستمە وەک خۆیی بگەڕێنمەوە، یان دەستکاری بکەم؟  (کات) دەستکاری دەکرێت؟ ئەرێ (کات) ئەو نرخەی هەیە، تا من ئاخ بۆ لەدەستچوونی هەڵبکێشم، یان تەنیا مەراقە؟ مەراقی ئەوەی چۆن هەموو گەردوون بە جارێ بۆ (ڕابردوو) دەبات و من بە تەنیا لە (ئێستا)دا جێ دەهێڵێت؟ کێ دەڵێت بۆ (ئاییندە)ی نەبردوون؟ هەر کامیان بێت، شتێک لەوە ناگۆڕێت، کە تەنیام. بیری هەموو ئەوانە دەکەم، لە ناکاو لێم دوور دەکەونەوە، هەم گیانلەبەر و هەم بێگیان. کەسانێک لە دەوروبەرم هەن، هیچ سەرنجم ڕاناکێشن، بگرە ڕقم لە چارەی هەندێکیانە و پێم خۆش نییە بیانبینم، بەڵام هەر کاتێ دوور دەکەونەوە، سوێم بۆیان دەبێتەوە. دەمەوێت بیانبینمەوە. بە دوایاندا دەگەڕێم. چەند جارێ گوم بووم و دۆزراومەتەوە. دەگەمە ئەو باوەڕەی مادام (کات) بەم شێوەیە لە جووڵەدایە، نە گومبوون هەیە و نە دۆزینەوەیش، بەڵکوو پرسیار و حەپەسان شوێنی هەموو شتێ دەگرنەوە. بەم پرسیار و حەپەسانەوە تەمەنم بە ڕێ دەکەم. بەم پرسیار و حەپەسانەوە دەگەمە دنیای نووسین، کە هێندەی دی پرسیارەکەم قورستر و حەپەسانەکەم گەورەتر دەبێت.

لە سەرەتای هەشتاکاندا، کاتێ دەمەوێت لە ئەدەبی گێڕانەوە بگەم، پەنا بۆ ئەو کتێبانە دەبەم، کە لەو بارەیەوە نووسراون. ئەودەم هەست دەکەم (کات) ڕەگەزێکی گرنگی ئەو بوارەیە. جێگەی داخە خاڵی هاوبەشی هەموو ئەو نووسراوانە، ئەوەیە، تەنیا پێت دەڵێن (کات) گرنگە، بێ ئەوەی لەو چەمکە قووڵ ببنەوە. دیارە مەبەستم لەوانەن، من لەو سەردەمەدا هەم دەستم دەکەون و هەم توانای خوێندنەوەیانم هەیە. لەگەڵ ئەوەیشدا پێم وایە هەندێکیان، چ ئەوانەی بە کوردی نووسراون و چ ئەوانەی بە عەرەبییش، بۆ ئەو سەرەتایەم گرنگن. بۆ نموونە لە نیوەی دووەمی حەفتاکاندا (حسێن عارف) کتێبی (شەپۆلی هۆش لە ڕۆمانی نوێدا)ی (ڕۆبێرت هەمفری) بە خوێنەر دەناسێنێت و تەکنیکە گرنگەکانی گێڕانەوە شی دەکاتەوە، کە بەشێکی زۆری ڕۆماننووسانی ئەمڕۆ ناتوانن چوار دێڕ لەبارەی هیچ ڕەگەزێکی ڕۆمانەوە بنووسن. هەر لەو سەردەمەدا (ڕەووف بێگەرد) خۆی لە کتێبی (دەنگێکی تاک)ی (فرانک ئۆکۆنۆر) دەدات و ناوەرۆکەکەی دەخاتە بەر دەستی خوێنەر. من خۆم دواتر ئەو دوو کتێبە لە پاڵ کۆمەڵێکی تردا، کە کراونەتە عەرەبی، پەیدا دەکەم و دەیانخوێنمەوە. ئەوانە بە شێوەیەک لە شێوەکان باس لە ڕەگەزی (کات) دەکەن. لە کتێبی (منداڵێک بە دزییەوە کتێب دەخوێنێتەوە)دا هەوڵم داوە بە درێژی وەڵامی پرسیارێکی (دانا فایەق) بدەمەوە، کە لەو بارەیەوە کردوویەتی، بۆیە نامەوێت دیسان باسی ئەو سەرچاوانە بکەم، بەڵام هێندە دەڵێم ئەوانە دەروازەیەکی گەورەیان بۆ بەسەر دنیای فەلسەفەدا کردمەوە، تا لەوێدا قووڵتر بە دوای پرسیاری (کات چییە؟)دا بگەڕێم. لە گفتوگۆکانمدا گوتوومە ئەدەبی گێڕانەوە وای لێ کردووم فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، سۆسیۆلۆجیا، زمانناسی، ئابووریناسی و هیی دیکە بخوێنمەوە، کە ئەوانە پاڵپشتی گەورەی نووسینن. پرسیاری (کات چییە؟) تەنانەت پاڵی پێوە نام بۆ فیزیا بگەڕێمەوە، ئەو زانستەی لە ڕۆژگاری خوێندندا چارەیم نەدەویست. دەمەوێت بڵێم کاتێ بمەوێت باس لەو گەشتە فکرییە بکەم، کە ئەو پرسیارە پێی کردووم و تا ئەم ساتەیش درێژەی هەیە، ناکرێت بۆچوونی ئەو ڕەخنەدۆز و فیلۆسۆفانە بە لاوە بنێم، کە لەو گەشتەمدا پێیان گەیشتووم. ڕاستییەکەیشی لای من ئەزموون بە پلەی یەکەم خوێندنەوەیە، نەوەک نووسین، بۆیە زیاتر جەخت لەسەر ئەوە دەکەمەوە چیم خوێندووەتەوە، نەوەک چیم نووسیوە.

لە ئاستی میلـلیدا (کات) بریتییە لەو جووڵە ڕێکەی بۆ پێشەوە ئاڕاستەی گرتووە. لە ڕابردووە دەستی پێ کردووە، بەم ئێستایە گەیشتووە و بەرەو ئاییندە دەچێت، بەڵام لە ئاستی فەلسەفیدا بە یەکێک لە چەمکە ئاڵۆزەکانی بوون دادەنرێت و فیلۆسۆفان هەر لە سەرەتاوە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، بەوەی پێوەستە بە کۆمەڵێک چەمکی دیکەی وەک مەرگ، ژیان، بوون، عەدەم (نیهل: Nothingness)، بەردەوامی، ئامادە، نائامادە، یادەوەری و هیی دیکەیشەوە. من تا ئەمڕۆیش سەبارەت بە (کات) تێگەیشتنێکی ڕوونم نییە، بەڵام هەوڵەکەم بەردەوامە و دەزانم هەموو ئەوانەی خۆیان لەو چەمکە داوە، تووشی هەمان ئازار هاتوون. فەلسەفە، فیزیا و کۆسمۆلۆجی ویستوویانە بە ڕێگەی خۆیان لێی بکۆڵنەوە، کە ئەدەب سوودی لێ وەرگرتوون، بێ ئەوەی بە ئەنجامەکانیان ڕازی ببێت، بەوەی ئەدەب لۆژیکی سەربەخۆی هەیە، کە ئەو لۆژیکە هیی ناوەوەیەتی. ئەگەر ئێمە ئەمڕۆ وشەی کرۆنۆس (Chronos) دەزانین، کە لە سەردەمی (هۆمیرۆس)ـەوە بە (کات) گوتراوە، مانای وایە ئەو چەمکە هێزێکی گەورەی هەیە و فیلۆسۆفانی بە خۆیەوە خەریک کردووە. (کرۆنۆس) یەکێکە لە خواوەندەکانیش، کە ترسی هەیە منداڵەکانی دەست بەسەر مەملەکەتیدا بگرن، بۆیە بەردەوام دەیانخوات. خۆی دەیانهێنێتە بوون و هەر خۆیشی لە ناویان دەبات. ئەو کاریگەرییەی (کات) ڕۆژانە لە ژیانماندا دەبینین، کە بووەتە بەشێکی ئەزموونمان.

لە فەلسەفەی گریکدا لانی کەم دوو بۆچوونی دژبەیەک لەبارەی (کات)ـەوە سەر هەڵدەدەن، کە یەکەمیان (پلاتۆن) نوێنەرایەتیی دەکات و پێی وایە (کات) هاوکاتی گەردوون هاتووەتە بوون، بۆیە هەردووکیشیان پێکەوە لە ناو دەچن، لە کاتێکدا (ئەریستۆ) نوێنەری بۆچوونی دووەمە و (کات) دەخاتە پێش گێتییەوە، بگرە پێی وایە گێتی خۆی لە (کات) دروست بووە و لەناوچوونیشی نییە، مادام بە جووڵەوە بەندە.

فیزیا پێمان دەڵێت (کات) بە شوێنەوە پێوەستە. زەوی بە دەوری خۆی و خۆردا دەخولێتەوە، تا شەو، ڕۆژ، مانگ، وەرز، ساڵ و ئەوانەی تر پەیدا ببن. بەپێی تیۆریی ڕێژەییش (کات) ڕەهەندی چوارەمی شوێنە، کە سێ ڕەگەزەکەی تر درێژی، پانی و بەرزین، بەڵام فەلسەفە ئاڕاستەی تری هەن و دەیەوێت بە دوای مانای تری ئەو چەمکەدا بگەڕێت. فیزیا بایەخ بە (کاتی سروشتی)، یان (کاتی بابەتی) دەدات. ئەو (کات)ـەیە، سەرجەم گەردوون بە تێکڕای ئەوانەی تێیدان، پێیدا تێدەپەڕن، کە (نیوتن) بە سەعات، ڕۆژ و ساڵ ناوی دەبات و پێوەندی بە خەیاڵەوە نییە. کاروباری ڕۆژانەمان بەپێی ئەو شێوازەی (کات) ڕێک دەخەین، بەڵام (کات)ی ناوەوەمان شتێکی دیکەی جیاوازە، کە بە ئەزموون، بیرکردنەوە، سۆز و شتەکانی ترمانەوە پێوەستە. (کاتی سروشتی) یەک رێتمی هەیە و هەمیشە مل دەنێت، گەڕانەوەی نییە و لادان ناناسێت. ئەوەی لای فیلۆسۆف و سایکۆلۆجیستان بابەتی لێکۆڵینەوەیە، (کاتی سایکۆلۆجی)یە، کە هەر ئەوەیشە هاتووەتە ناو دنیای ئەدەب و هونەرەوە، بەڵام لە ئەدەبی کوردیدا هێشتا بوونێکی کاڵی هەیە. بە پێچەوانەوە (کاتی سروشتی) دەستی بەسەر ئەدەبی گێڕانەوەماندا گرتووە.

پرسیاری (کات چییە؟)م زۆر بە ڕوونی لای (ئۆگستین)، دروستتر لە (ددانپێدانەکان: Confessions)یدا کەوتەوە بەر چاو. ئەو پرسیارە دەورووژێنێت و پرۆبلەماتیکی وەڵامەکەیشی لە هیی پرسیارەکەی گەورەترە، کاتێ دەڵێت: (ئەگەر لێم نەپرسن، دەیزانم، بەڵام کاتێ لێم بپرسن، ناتوانم ڕوونی بکەمەوە). دەمودەستیش دەنووسێت: (بە دڵنیایییەوە دەڵێم ئەگەر هیچ شتێک تێنەپەڕێت، کاتی ڕابردوو نایەتە کایەوە. ئەگەر هیچ شتێکیش نەیەت، کاتی ئاییندە دەرناکەوێت. ئەگەر هەنووکەیش شت نەبێت، کاتی ئێستا پێک نایەت.  ئەو دوو کاتە، ڕابردوو و ئاییندە، لە چ دۆخێکدان، لە کاتێکدا هەنووکە (ڕابردوو) نییە و ئاییندە هێشتا نەهاتووە؟ خۆ ئەگەر (ئێستا) هەمیشە ئامادە بێت و بە ڕابردوودا تێنەپەڕێت، ئەودەم بە ڕاستی نابێتە کات، بەڵکوو بە نەمری دەمێنێتەوە).

پێی وایە عەقڵ ئەو سێ دۆخە ڕێک دەخات، کە لەم ڕووەوە سێ ئەرکی هەن: یادەوەری (Memory)، ئاگاداری (Attention) و پەینی، یان تەوەقوع (Anticipation). یەکەمیان ڕابردوو، دووەمیان ئێستا و سێیەمیان ئاییندەیە. ئاییندە چاوەڕێ دەکرێت بە (ئێستا)دا بڕوات، کە بەئاگاهاتنەوەی ڕابردووە، کاتێ بیر دەکەوێتەوە. بە مانایەکی دیکە، هەرسێکیان ئامادەن، (ئامادەییی ڕابردوو)، کە بە بیرمان دێتەوە، (ئامادەییی ئێستا)، کە سەرنجی دەدەین و (ئامادەییی ئاییندە)، کە چاوەڕێین و پێشبینیی دەکەین. پێی وایە لێرەدا دوو شت بە زەقی دیارن، کە یەکەمیان (هۆشیاری) و دووەمیان گۆڕانی ئەو هۆشیارییەیە، کە پێی دەگوترێت (کات). هەر لێرەدا زیاتر پێ لەسەر یادەوەری دادەگرێت، کە پێچەوانەی ئەو بۆچوونەی لەوەدا کورت دەبووە، گوایە یادەوەری تەنیا شتی کاتی و تێپەڕ لە خۆی دەگرێت، ئەو گوتی ئەوانەیش دەگرێتەوە، درێژە بە بوونیان دەدەن، بەو مانایەی ئەگەرچی بابەتی بەبیرهاتنەوە هیی ڕابردووە، بەڵام ئەرکی یادەوەرییە (ڕابردوو) بکاتە (ئێستا). واتە لە نائامادەوە بۆ ئامادەی بگۆڕێت، کە بەم شێوەیە ڕۆڵی گەورە لە هەست و نەستی مرۆڤدا دەبینێت. لەبەر ئەوەیشە (کات) بە دەروونەوە پێوەست دەکات و پێی وایە هەر لەوێیشەوە بەردەوامی وەردەگرێت. نموونەیەک دەهێنێتەوە: ئەو ژنەی درهەمێکی گوم کردووە و بە چرایەکەوە بۆی دەگەڕێت، ئەگەر بە بیری نەیەتەوە، نایدۆزێتەوە. ئەگەر دۆزییەوە و بیری نەکەوتەوە، نایناسێتەوە. واتە کاتێ شتەکان ون دەکەین، وێنەیان لە خەیاڵماندا هەر دەمێنێت، بۆیە هێشتا لێیان دەگەڕێین. کاتێ دەیاندۆزینەوە، بە هۆی ئەو وێنانەوە دەیانناسینەوە. ئەو تێگەیشتنەی (ئۆگستین) لە ئەدەبدا بایەخی گەورەی هەیە. ئەگەر کاتی حیکایەت (ڕابردوو)ـە، ئەوە کاتی گێڕانەوە (ئێستا)یە و ڕووی لە ئاییندەیە. لە قۆناغی یەکەمی زانکۆمدا ئەو کتێبەم دەست کەوت. دوای دەوام لەگەڵ هاوڕێانمدا یەکسەر دەچوومە ئەو شوێنەی کتێبی کۆنیان لێ دەفرۆشت. ئەوەی لەم کتێبەدا بە پلەی یەکەم سەرنجی ڕاکێشام و هەر بایەخیشم بەو دا، بەشی (یادەوەری) بوو. دەتوانم بڵێم ماوەیەک خەریکی خوێندنەوەی بووم. هەر لەو سەردەمەیشدا چیرۆکی (مردن لەسەر شێوازی شیعر) دەنووسم، کە یەکێکە لە چیرۆکەکانی (سەدەی یەکەمی خەیاڵ) و یەکەمجارە بەو شێوەیە مامەڵە لەگەڵ چەمکی (کات)دا بکەم.

لە چیرۆک و ڕۆمانی تەقلیدیدا (کات)ی دەرەوە بایەخی سەرەکی هەیە، بگرە تەنیا ئەو بایەخی هەیە و کارەکتەر هەڵدەسووڕێنێت، تا دەگاتە ئەوەی دەست بەسەر هەموو شتێکدا دەگرێت، بەڵام لە هیی نوێدا، واتە لەو تێکستانەی دەیانەوێت سێنترالیزم تێک بشکێنن، (کات)ی ناوەوە گرنگی پێ دەدرێت، بەوەی ئاڕاستەی جۆراوجۆر لە خۆی دەگرێت. (کات) لە ڕۆمانی باودا زنجیرەیییە و پشت بە هۆکار (Causation) دەبەستێت، کە ڕووداوەکان بەپێی مێژوو دوای یەکتر دەکەون، بەڵام لە ڕۆمانی نوێدا ئەوانە تێک دەشکێنرێن، چونکە (کات) کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی هەن. (مێشال بۆتۆر) لە کتێبی (توێژینەوە لە ڕۆمانی نوێدا)دا دەڵێت گرێچنی (پلۆت) لە ڕۆمانی نوێدا لەسەر پرینسیپی هۆکار دانەمەزراوە و هێڵی سروشتیی (کات) بەسەر کۆمەڵێک (کات)ی تردا کراوەیە، بەوەی نووسەر ئازادە و کۆیلە نییە، تا بەو شێوە بنووسێت، کە باوە. ئەو کتێبەیشم هەر لەو سەردەمەدا خوێندەوە و کۆمەکی باشی کردم. ئەمڕۆ بەشێکی زۆری ڕۆماننووسە دیارەکانمان بەو شێوازە باوە دەنووسن و ڕەچاوی یاسای زنجیرەیی دەکەن، چونکە جەماوەر ئاسان لێیان تێ دەگات. هۆکاری درێژیی هەندێک لەو ڕۆمانانەی، کە بۆ نموونە حەوت سەد هەشت سەد لاپەڕەن، بۆ ئەو شێوازەی گێڕانەوە دەگەڕێتەوە. واتە نووسەرانیان لە چەمکی (کات) قووڵ نەبوونەتەوە و تەکنیکەکانی دابەشکردنی دیمەن نازانن. لەم ڕووەوە بە گشتی نووسەرانی حەفتا و هەشتاکان هەم پتر بایەخیان بە چەمکی (کات) داوە و هەم لە نووسەرانی ئەمڕۆ قووڵتر نووسیویانە. خۆم چەند جارێ هەر لەسەر ئەوەی هەمان مامەڵە لەگەڵ چەمکی (کات)دا ناکەم، پەلامار دراوم، گوایە خوێنەر لێم تێناگات. هەتا ئێرە بە هەر حاڵ، بەڵام کاتێ دەگاتە ئەوەی بڵێن خۆیشم لە خۆم ناگەم، ئەمە ئەوە دەخوازێت لەو بارەیەوە بێمە دەنگ و هاتوویشم. ئەوەی ئەوان لێمی داوا دەکەن، ئەوەیە، کە پێی لە دایک بووم و ئێستایش وەک هەموو ئەوانەی تر دەیزانم، بەڵام هەوڵم داوە ئەو تێگەیشتنەم تێک بشکێنم و بیخەمە دۆخی بەردەوامییەوە. من پێم وایە چیرۆکەکان مردوون. ئەوەی زیندوویان دەکاتەوە و دەیانخاتە ئاستی بەردەوامییەوە، تێکشکاندنی بونیادی (کات)یانە. شێوازی زنجیرەیی لەو خۆڵە دەچێت، کە تەرمی پێ دادەپۆشرێت. ئەو خۆڵە هەتا ئەگەر زۆریش بێت و بگاتە ئەوەی پێی بگوترێت گرد، تەنیا یەک ئەرکی هەیە، کە تەرمی داپۆشیوە. هەموو ئەو وشانەی لە وەسفی چیرۆکی مردوودا بە کار دەهێنرێن، زیادەن، بۆیە گێڕانەوەی زنجیرەیی هەر بە سروشتی خۆی درێژدادڕە. بەگشتی نرخی بەرز بۆ چیرۆکنووسی حەفتاکان و هەشتاکان دادەنێم، کە توانییان شۆڕش بەسەر ئەو شێوازەدا بکەن، لە کاتێکدا وەک گوترا هەندێک لە ڕۆماننووسە دیارەکانی ئەمڕۆمان بۆی گەڕاونەتەوە. لە (عەبدولڵا سەڕاج)ـەوە تا (محەمەد موکری)، لە (نەجیبە ئەحمەد)ـەوە تا (ئەحلام مەنسوور)، لە (حسێن عارف)ـەوە تا (لەتیف حامید)، لە (ڕەووف بێگەرد)ـەوە تا (ڕەووف حەسەن)، لە (ئەحمەد شاکەلی)یەوە تا (ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل)، لە (حەمەفەریق حەسەن)ـەوە تا (سەڵاح شوان)، لە (دڵشاد مەریوانی)یەوە تا (شیرین ک)،لە(سەڵاح عومەر)ـەوە تا (سابیر ڕەشید)، بەپێی توانای خۆیان ڕووبەڕووی (پرسیاری کات) بوونەتەوە. هەروەها ڕۆڵی بەرچاوی (شێرزاد حەسەن) لەو سەردەمەدا ناشاردرێتەوە، بەڵام لە دوای ڕاپەڕینەوە نەک هەوڵی تر نادات، بەڵکوو بۆ باوەشی شێوازە سەرەتایییەکانی گێڕانەوەیش دەگەڕێتەوە. ئایا ناتوانم چیرۆک بە شێوەی زنجیرەیی بگێڕمەوە؟ ئایا خودی چیرۆکەکە هەر لە بنەڕەتدا زنجیرەیی نییە و من تێکی دەشکێنم؟ بۆچی ناتوانم وەک خۆی بیگێڕمەوە؟ سەختیی ئەو پرۆسەسە لە کوێدایە؟ (بۆرخیس) کاتێ دەڵێت (کات ڕووبارێکە، دەمبات، بەڵام من کاتم… پڵنگێکە، هەڵمدەلووشێت، بەڵام من پڵنگم… ئاگرێکە، دەمسووتێنێت، بەڵام من ئاگرم)، مانای وایە (کات) بە هەموو شتێکەوە لکاوە و لە هەموو لایەکەوە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، کە دواجار ئەو (کات)ـە هەر خودی خۆیەتی. وەک چۆن ناتوانێت لە خودی ڕا بکات، بە هەمان شێوە پێی ناکرێت خۆی لە (کات)یش لا بدات.

چەمکی (کات) زۆرجار بە چەمکی (شوێن)ـەوە دەلکێنرێت، بگرە دەگاتە ئەوەی بە یەک چەمک دابنرێن. (ئیمانوێل کانت: Immanuel Kant) لە کتێبی (ڕەخنە لە عەقڵی پەتی)دا هەردووکیان دەکاتە پێشمەرجی هەموو ئەزموونێکەوە، بەوەی ناکرێت لە دنیای هەستدا هیچ شتێک و هیچ جووڵەیەک بێنینە بەر چاو، ئەگەر ئەوانە لەناو دنیای عەقڵدا درێژبوونەوەیان نەبێت، چونکە بەبێ شوێن، مەتێریەڵ بوونی نابێت. لێرەدا ئەوەمان دەست دەکەوێت، کە ئەو فیلۆسۆفە شوێن دەخاتە پێش مەتێریەڵەوە، بگرە پێی وایە شوێن لە زانینماندا پلەی یەکەمی هەیە و لە ئەزموونمانەوە نەهاتووە، بەڵکوو ئەزموونمان خۆی بەرهەمی شوێنە، بەوەی ئەو ئەزموونە پێک نایەت، ئەگەر شوێن نەبێت. کەواتە بەبێ وێناکردن(Representation)ی ئێستای شوێن لە خەیاڵدا، ناتوانین هیچ شتێکی دەرەوە بهێنینە بەر چاو. با هەموو ئەو شتانەی جەستە لە ڕەنگ، کێش، گۆشت، ئێسقان و تێکڕای ئەوانەی تر لە خۆمان دابماڵین. ئەنجامەکەی ئەوەیە جەستە نامێنێت، بەڵام هێشتا ناکرێت شوێن بسڕینەوە، بەڵکوو هەر دەبێت بیهێنینە بەر چاو، بە مەرجێ دەتوانین شوێن بەبێ شت بهێنینە بەر چاو. (کات) و (شوێن) بە دوو هێنانەبەرچاو (Imagine) دانانێت، بەڵکوو پێی وایە دوو وێنەی حەدس(Intuition)ن، بەو مانایەی لە عەقڵ و فکردا هەن، کە مرۆڤ دەتوانێت بە هۆی هەستەوە لێیان قووڵ ببێتەوە (Meditation). بە مانایەکی تر، ئەوانە ڕێگەی زانینن، نەوەک بابەتی زانین.

(هێنری بێرگسۆن) پێی وایە (کات) کێشەی سەرەکیی مێتافیزیکایە. کاتێ مرۆڤ بە ڕوونی وەڵامی (پرسیاری کات)ی دایەوە، دەتوانێت سەرجەم ئەو گرفتە وجوودییانە تێبپەڕێنێت، کە ڕووبەڕووی دەبنەوە. لێرەوە چەمکی (کات) دەکاتە گەوهەری فەلسەفەکەی و بۆ خودی مرۆڤ دەگەڕێتەوە، کە (ڕابردوو، ئێستا و ئاییندە)ی هەیە، بۆیە لایەنی سایکۆلۆجیی (کات) دەبێتە جێگەی سەرنج و ڕاڤەی ئەو و لە کاتی ماتماتیکی (Mathematical Time) جودای دەکاتەوە، کە (نیوتن) لە بواری فزیادا بایەخی پێ داوە. واتە لە دۆخی چەندایەتییەوە دەچێتە دۆخی چۆنایەتییەوە. ساتەکانی لە نوێبوونەوەدان و بە شوێنەوە نەبەستراوەتەوە، بەڵکوو (کات) سەربەخۆیە. ناوی بەردەوامی (Duration)، یان (مەودای کات) لەم پرۆسێسە دەنێت. (بەردەوامی) بریتییە لە بەستنەوەی نائامادە، کە ڕابردووە بە ئامادە، کە ئێستایە. بە مانایەکی دیکە، ئەوە پەرەسەندنی هەمیشەی ڕابردووە، ئاییندە دەکرۆژێت و بەرەو پێشەوە دەچێت. بەم شێوەیە ساتێکمان نییە لە ڕابردوودا نقووم نەبووبێت. لە کتێبی (پەرەسەندنی داهێنەرانە)دا دەڵێت ڕاستە ئێمە بە بەشێکی بچووکی ڕابردوو بیر دەکەینەوە، بەڵام هەر بەو (ڕابردوو)ـە هەموو کارەکانمان بە ڕێوە دەبەین. ئارەزوو و ویستمان هەر بە هێزی ئەو (ڕابردووە) هەڵدەسووڕێن. بەوەدا مرۆڤ خاوەنی هەستە، ئەو (ئێستا)یە لە ناخیدا ڕەگ دادەکوتێت. ئەو هەستەیش وا دەکات هۆشیاریی مرۆڤ لە هەڵقوڵانی بەردەوامدا بێت، کە ئەو هۆشیارییە ڕۆڵی گەورە لە تێگەیشتنی مرۆڤ دەبینێت سەبارەت بە (کات) و گەردوونەوە، پێچەوانەی (ئاینشتاین)، کە کاریگەریی دەروونی لە (کات)دا بە تەواوی بە لاوە دەنێت. پێی وایە مەحاڵە (کات) وەک فاکتێکی فیزیایی و (کات) وەک فاکتێکی سایکۆلۆجی لە یەک جودا بکرێنەوە. واتە ددان بە بوونی کاتی فەلسەفیدا نانێت، بگرە پێی وایە (کات) تەنیا یەک حەقیقەتی هەیە، بەڵام دەکرێت بە شێوەی فزیایییانە، یان بە شێوەی سایکۆلۆجی ڕاڤەی بکەین. دەگاتە ئەوەی بڵێت جوداکردنەوەی ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو، وەهمێکە و کەلـلەڕقیی ئێمە پێی لەسەر دادەگرێت. (بێرگسۆن) کتێبی (مەودا و هاوکاتی: بێرگسۆن و گەردوونی ئاینشتاین Duration and Simultaneity: Bergson and the Einsteinian Universe) بۆ ڕەخنەگرتن لە (ئاینیشتاین) و تیۆریی ڕێژەیی تەرخان دەکات. بەم شێوە پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت هەست تەنیا لە (کات)دا هەیە، نەوەک لە (شوێن)دا و ناکرێت وەک شتی مەتێریەڵی دابەش بکرێت. ئەو سۆز و هەڵچوونە ویژدانییانە بەردەوام هەڵدەقوڵێن، بێ ئەوەی سەرەتا و کۆتایییان هەبێت. دەگاتە ئەوەی بڵێت بەردەوامی سەرچاوەی هەموو شتێکی مەتێریەڵییە. بەوەدا هەستەکانیش پێوەندییان پێکەوە هەیە، مانای وایە لە دۆخی بەردەوامیدان و کار لە یەک دەکەن، بۆیە بەردەوامی و (کات) هاوواتان. لەناو ئەو پێوەندییە نەپچڕاوەدا (کات) بۆ ڕابردوو، ئێستا و ئاییندە دابەش نابێت. هیچ سات و بەشێکی پچڕاو نییە، بەڵکوو هەموویان پێکەوەن و دەڕژێنە ناو یەکترەوە. بەم شێوەیە کاتی سایکۆلۆجی تەواو لە کاتی ماتماتیکی جیاوازە و ئەزموونی ژیانی مرۆڤە، کە لەسەر هەست و حەدس دامەزراوە. بەکورتی هەست جووڵەیەکی زیندووە و لە ڕێی دەروونکەژی(Introspection)یەوە دەزانرێت. (بێرگسۆن) ئەم بیرۆکەیە بە چەمکی (ئازادی)یەوە دەبەستێتەوە، بەوەی ئازادی کردارێکی ئۆتۆماتیکییانەیە و هەڵقوڵاوی خودە. مرۆڤ ئازادیی ئەوەی هەیە ڕابردوو بگەڕێنێتەوە، کە وەک گوترا ئەو کاتانە هەموویان لەناو ئەو پێوەندییە نەپچڕاو و بەردەوامەدا پێکەوەن. کەواتە (بەردەوامی) هەر خۆی (ئازادی)یە، مادام مرۆڤ دەتوانیت ئازادانە بە ناو ڕابردوو، ئێستا و ئاییندەدا بگەڕێت. لە بەشی پێنجەمی کتێبی (وزەی ڕۆحی، یان وزه‌- ڕۆحی:  Mind–energy)دا، کە لەژێر ناونیشانی (یادەوەریی ئێستا و پێزانینی ساختە:Memory of the present and false recognition)‌دا نووسیویەتی، (یادەوەری) بە هاوواتای (هۆشیاری) دەزانێت‌، چونکە پێی وایە بەبێ یەکەمیان، بوونی دووەمیان مەحاڵە. {وشه‌ی (Mind) له‌ به‌رانبه‌ر (ئه‌قڵ)، یان (هۆش)ی کوردیدایه‌، به‌ڵام پێم وایه‌ وه‌رگێڕانی وشه‌ی (spirituelle)ی فرانسی بۆ کوردی له‌ (Mind) گونجاوتره‌، که‌ مانای (ڕۆحی) ده‌گه‌یه‌نێت و هه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ مه‌به‌ستی (بێرگسۆن)}. لێرەدا دوو جۆر یادەوەری لە یەکدی جودا دەکاتەوە، یادەوەریی عادەتی (Habits memory) و یادەوەریی ڕووت، یان یادەوەریی بێگەرد (Pure memory). یەکەمیان، پێوەندی بە سیستەمی دەمارەوە هەیە، کە بە شێوەی میکانیکی ڕابردوو لە ڕێگەی دووبارەکردنەوەی هەڵسوکەوتەکانەوە دەگەڕێنێتەوە. بە هۆیەوە شیعر، داستان و شتی لەم بابەتە لە بەر دەکەین، بەڵام دووەمیان، دەروونییە و لە ناوەوە ڕوو دەدات، بەوەی خاوەنی خەسڵەتی بەردەوامییە و لەگەڵ زانینی جەستەیی(Bodily perception)دا هاوشانە، کە شتەکان و مێژوویشیان دەپارێزێت و دەیانخاتە دۆخی بەردەوامییەوە. (ویلیام کلی ڕایت) لە کتێبی (مێژووی فەلسەفەی مۆدێرن)دا بەشێک بۆ (بێرگسۆن) تەرخان دەکات و دەڵێت ژیانمان لە کاتی ناشوێندا ئازادە و نەبەستراوەتەوە، بەوەی واقیع لە دۆخی بەردەوام و بەردەوامیدایە. واتە بە کاتەوە پێوەستە.

وەک گوتم هەندێجار بەوە تۆمەتبار دەکرێم، گوایە (کات) تێک دەشکێنم و سەر لە خوێنەر دەشێوێنم. ڕاستییەکەی لای من ئەمە پراکتیزەی ئازادییە. کارەکتەرم خاوەنی یادەوەرییەکی ئازادە، کە (بێرگسۆن) هۆکاری ئەو ئازادییە بۆ ئەو بەردەوامییە دەگەڕێنێتەوە، بەوەی یادەوەری دۆخێکی دەروونییە، نەوەک مەتێریەڵی، کە (کات) سەرجەم ڕەهەندەکانی بوونی مرۆڤی تێدان. هەر لێرەدا پێ لەسەر چەمکی هێنانەبەرچاو (Imagination) دادەگرێت، کە لەو ڕێگەیەوە مرۆڤ دەتوانێت بچێتە قووڵاییی شتە مەتێریەڵەکانەوە. ئیماگینەیشن دوو ئاڕاستەی هەن: یەکەمیان، گەڕاندنەوەی وێنەی کۆنی ژیانی لە ڕێی بەبیرهێنانەوە. دووەم، داهێنانی وێنەیەکی تر، کە ئەرک و مانای دیکەی هەبن. ئەمەی دووەمیان هەر ئەوەیە ئێمەی نووسەر پەنای بۆ دەبەین، کاتێ دەمانەوێت وێنەی جیاواز دابهێنین و دابڕانێک لەنێوان ئەمە و ئەوەی هەتا ئێستا هەبووە، بهێنینە کایەوە. لە کتێبی (پەرەسەندنی داهێنەرانە)دا دەڵێت عەقڵی مرۆڤ لە زانینی سروشتی حەقیقەتی ژیان و مانای قووڵی جووڵەی پەرەسەندن دەستەوستانە، چونکە ئەو عەقڵە خۆی بەشێکە لەو ژیانەی، ژین لە دۆخێکی دیاریکراودا بۆ کارێکی دیاریکراو دروستی کردووە، بۆیە ناکرێت ئەو گوتانەی لەبارەی ژیانەوە هەن، لەسەر ژیاندا جێبەجێ ببن. بە مانایەکی دی، عەقڵی مرۆڤ بەرهەمی بەریککەوتنیەتی لەگەڵ مەتێریەڵدا و شێوەیەکە لە شێوەکانی ئەو مەتێریەڵە. عەقڵ ناگاتە قووڵاییی شتەکان، بەڵکوو لەسەر ڕووی ئەو شتانەدا دەمێنێتەوە، واتە لە ڕووکار(Phenomenon)دا دەوەستێت و ناگاتە ناوەوە (Noumenon)، کە هەردوو چەمکەکە لە (کانت: Kant)ی فیلۆسۆفەوە هاتوون، بەڵام لێرەدا شتێک هەیە بە ناوی پەرەسەندن، کە بەردەوام پاشماوە جێ دەهێڵێت. بەم شێوەیە عەقڵ بە چەو دەچووێنێت، شەپۆلی دەریا هەڵیگرتبێت. وەک چۆن چەو ناتوانێت نیگاری شەپۆل بکێشێت، ئاوا عەقڵیش ناتوانێت نیگاری ژیان بکێشێت. ئەگەر وایە، چۆن دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵ و تەواومان لەبارەی ئەو شتانەوە هەبێت؟ ئەمە بەسەرماندا دەسەپێنێت بۆ ناوەوەی خۆمان ڕۆ بچین و لەوێوە بۆ دەرەوە بڕوانین. ڕەخنەگری ئێمە (بێگومان و هەمیشە مەبەستم ڕەخنەگری میلـلییە) هەندێک گوتەی ئامادە کردوون و دەیەوێت تێکستیان پێ بخوێنێتەوە. هەر کاتێ ئەو تێکستە لەگەڵ ئەو گوتە ساکارانەدا نەهاتەوە، بە لاوەیان دەنێت و نووسەرەکانیان دەشکێنێت، لە بەرانبەردا هەموو ئەو تێکستە سادانەی لەگەڵ ئەو گوتانەیەدا دێنەوە، بە داهێنان دەزانێت.

(بێرگسۆن) پێی وایە زمان دەستەوستانە لە دەربڕینی ناوەوەمان بە شێوەیەکی تەواو، چونکوو وەک گوترا ناوەوەمان لە جووڵەی بەردەوامدایە و بە شێوەی نەپساوە ڕێ دەکات. کاتێ زمان دەیەوێت لەبارەی ئەو جیهانەوە بزانێت و بیگەیەنێت، تێکی دەدات و لە جووڵەی دەخات، بگرە بۆ شتێکی چەسپاو و بێگیانی دەگۆڕێت. وەک گوترا دۆخەکانی ڕابردوو، ئێستا و ئاییندە لە یەک جودا ناکرێنەوە، لە کاتێکدا نووسین دابەشیان دەکات. ڕەخنەگر دەیەوێت هەموو شتێکی بە ڕوونی بێتە بەر دەست، تا بە ئاسانی بەپێی پێوەری (چاکە و خراپە) بڵێت چاکە، یان خراپە.لە (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا باسی ئەوەم کردووە، کە (پەرەسەندنی داهێنەرانە)یشم هەر لە قۆناغی یەکەمی زانکۆدا دەست کەوت و خوێندەوە.

(بێرگسۆن) بە شێوەیەک بایەخی بە (کات) داوە و لەم ڕووەوە بەرهەمەکانی بە ئەندازەیەک گرنگن، لە خۆم دەپرسم ئایا تۆ بڵێی نووسەر، بە تایبەتی ڕۆماننووس بتوانێت نووسینەکانی پشتگوێ بخات؟ لە گوتاری {نووسه‌ری گوتاری (یاده‌وه‌ری به‌ ته‌نیشت رۆمانه‌وه‌) چۆن له‌ ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ گه‌یشتووه‌؟}دا و لەو گفتوگۆیەی هاوڕێی منداڵیم (د. شوان سلێمان) بە ناوی (چۆن بۆ ڕزگاری دەگەڕێمەوە) لەگەڵیدا کردووم، چەمکی یادەوەریم لە ڕوانگەی ئەو فیلۆسۆفەوە لێک داوەتەوە، کە پێم وایە ئەو چەمکە بۆ ڕۆماننووس بایەخی زۆری هەیە، بەوەی (یادەوەری) چەمکێکی بنەڕەتییە لە نووسینی ڕۆماندا.

بەگشتی فیلۆسۆفان بایەخی گەورەیان بە چەمکی (یادەوەری) داوە، کە بەشێکە لە پێکهاتەی (کات). (باشلار) لە (دیالێکتی کاتدا)دا پێی وایە بە هۆی یادەوەریی ئاکتیڤەوە کاتی ڕابردوو دەبێتە گەوهەری ئێستا. هەر بە هۆی ئەو یادەوەرییەوە ڕابردوو خۆی دەخزێنێتە ناو کاتی ئێستا، بەڵام ئەم ئێستایە بە مەتێریەڵی ئەو یادەوەرییە کۆمەکمان دەکات و ناتوانێت چوارچێوەکەیمان بۆ بهێنێتەوە، تا بیوەستێنین، یان ڕێکی بخەین.

بایەخدانی (فرۆید) بە نەست بایەخدانیەتی بە چەمکی کات، بەوەی ڕابردوو خاوەنی قورسایییەکی گەورەیە، بە تایبەتی قۆناغی منداڵی، کە ڕۆڵی بەرچاوی لە پێکهێنانی کەسایەتیدا هەیە. کەواتە هەڵسوکەوت و بیرکردنەوەمان، تەنانەت خەونەکانیشمان پێشتر لەلایەن هێزێکی نەبینراوی ناوەوەمان بڕیاریان لەسەر دراوە، کە هێزێکی دوورەدەست(Inaccessible)ـە.

بەوە تۆمەتبار دەکرێم، گوایە زۆر جەخت لەسەر ڕابردوو دەکەمەوە، کە پێم وایە ئەو تێگەیشتنە زۆر ڕووکەشە، بەوەی ڕابردوو لە فەلسەفە و سایکۆلۆجیادا هەمان ئەو مانا میلـلییەی نییە، ئەوانە ناسیویانە. ئەوەتە دەبینین لای ئەو فیلۆسۆف و سایکۆلۆجیستانە مانایەکی دیکەی تەواو جیاوازی هەیە.

(نیتشە) لە (زەردەشت ئاوا دوا)دا دەڵێت هەر ئاڕاستەیەک مێژوو لەسەر هێڵێکی ڕاست ببینێت، گوایە کۆتاییی حەقیقەتە، درۆزنانەیە، چونکە (کات) خۆی بازنەیییە. نە سەرەتای هەیە و نە کۆتایی. (نیتشە) بۆ ڕووبەڕووبوونەی پرسیاری (کات چییە؟) پەنا بۆ چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی: Eternal Return) دەبات، کە پێشتر لە ئەفسانەکانی هیندی و یۆنانیدا ناوی هاتووە. (هاینریش هاینیە)ی شاعیریش خۆی لێ داوە، کە (نیتشە) پێی سەرسامە. پوختەی بیرۆکەکە لەسەر ئەو تێگەیشتنە دامەزراوە، کە سەرجەم گەردوون بە گیانلەبەر و بێگیانەوە دوای مردن و لەناوچوونیان، زیندوو دەبنەوە و دەگەڕێنەوە، بەڵام ئەو پرۆسێسە وەستانی نییە، بەڵکوو بەردەوامی وەردەگرێت، کە دەبێتە هۆی پێکگەیشتنی ڕابردوو و ئاییندە لە (ئێستا)دا. ئەو بیرۆکەیە بە چەمکی (شادی)یەوە دەبەستێتەوە، بەوەی شادی نایەوێت کۆتاییی بێت، بەڵکوو پێی خۆشە ببێتە ئەبەدی، کە هەموو ئازارەکانیش هەر شادین. لە (زەردەشت ئاوا دوا)دا دەڵێت: {ئێوە ئەی مرۆڤە باڵاکان (Higher Men) ئەوە فێر ببن، کە شادی دەخوازێت هەموو شتێک نەمر بێت!}. لووتکەی ئەو شاخەی جەستەی (زەردەشت)ی هەمیشە دڵخۆش لە خۆی دەگرێت، بۆ ئەو ڕوانینە گونجاوە، تا هەرسێ دۆخی (کات) پێکەوە و لە (ئێستا)دا ببینێت. ئەم بیرۆکەیە هەر لە سەرەتاوە کۆمەکی منی کردووە، تا دۆخەکانی (کات) بکەمە یەک. سەرەتا لە چیرۆکی (خێو)دا ڕەنگی داوەتەوە، کە لە قۆناغی یەکەمی زانکۆ و لە ماڵی قوتابییاندا نووسیومە و دواتر بە سەرتاپێی ئەزموونمدا تێپەڕیوە.

لە (زانستی هۆژی: The Gay Science)دا دەڵێت: {چی دەبێت ئەگەر شەوێک، یان ڕۆژێک تەینایت و خێوێک لە دواوە پێت بڵێت ئەو ژیانەت دیسان بە شێوەی هەتاهەتایە دەگەڕێتەوە، بێ ئەوەی شتی نوێ لە خۆی بگرێت، بەڵکوو هەموو ئازار، شادی، چێژ، بیرۆکە، بگرە ورد و درشتی تەمەنت بە هەمان شێوازی زنجیرەیی و ڕیزبەندی (succession and sequence) دووبارە دەبێتەوە، هەمان شت سەبارەت بە تەونی جاڵجاڵۆکە، تریفەی مانگی نێو درەختان، ئەم ساتە و خودی منیش. کاتژمێری بوونی ئەبەدی سەراوژێر دەبێت و هەموو ساتەکان دەگەڕێنێتەوە، تۆیش وەک دەنکێ چەو لەگەڵیدا؟  ئایا خۆت بە زەویدا دەکێشیت و ددانت بە جیڕەوە دەبەیت، تا ئەو خێوە بە نەفرەت بکەیت؟ یان بە دڵی خۆشەوە وەڵامی دەدەیتەوە و دەڵێیت تۆ خواوەندیت و من لە شتی خواوەندانە پترم نەبیستووە؟}… پێی وایە جۆری وەڵامەکەت ئەوە دیاری دەکات، ئاخۆ لاوازیت، یان بەهێز. لاواز بە دڵی تەنگەوە داواکە دەداتە دواوە و بەهێز بە دڵی خۆشەوە وەریدەگرێت.  لێرەدایە دەربڕینە لاتینییەکە بۆ (گەڕانەوەی هەمیشەیی) بە کار دەهێنێت (Amor Fati)، واتە (چارەنووستت خۆش بوێ: Love Your Fate). ئەوە بەو مانایە نییە پێی ڕازی ببین و خۆمانی بە دەستەوە بدەین، بەڵکوو بۆ ئەوەیە ڕووبەڕووی ببینەوە. کەواتە نەمری (Immortality) بریتییە لە دووبارەبوونەوەی بەردەوام و بێپسانەوەی (کات)، تا هەمیشە و سەرلەنوێ دەست پێ بکاتەوە.

لە خوێندنەوەی (نیتشە)وە فێری ئەوە بووم لە ساتە کورتەکاندا مانای گەورە ببینم، بەوەی ئەو ساتانە بەپێی کۆنسێپتی (گەڕانەوەی هەمیشەیی) بێسنوورن، نە سەرەتایان هەیە و نە کۆتایی. ئەو ساتانە وردەکاریی زۆر لە خۆیان دەگرن، بۆیە ناکرێت بە چاوی مرۆڤی ئاسایی لێیان بڕوانم. ساتە خەمناکەکانیش وەک ساتە شادەکان چێژبەخشن، کە ژیان لە هەردووکیان پێک دێت. ئەگەر میوزیک تەنیا لە شادی، یان تەنیا لە خەم پێک بێت، جگە لە بێزاری هیچی دیکەمان بۆ ناهێنێت. لە پارچەی پەنجاوشەشی کتێبی (ئەودیوی چاکە و خراپە)دا دەنووسێت: (نموونەی باڵای مرۆڤی زۆرشاد و قاڵبووی ژیان، ئەوەیە، کە بە شانازییەوە دەڵێتە ژیان: بەڵێ).

(مێشال بۆتۆر) لە کتێبی (توێژینەوە لە ڕۆمانی نوێدا)دا دەڵێت پلۆت لە ڕۆمانی نوێدا لەسەر پرینسیپی هۆکار دانەمەزراوە و هێڵی سروشتیی (کات) بەسەر کۆمەڵێک (کات)ی تردا کراوەیە، بەوەی نووسەر ئازادە و کۆیلە نییە، تا بەو شێوە بنووسێت، کە باوە.

هەمیشە گوتوومە یەک چیرۆکم نییە لە خاڵێکی دیاریکراوەوە دەست پێ بکات و بگاتە خاڵێکی دیاریکراو. هیچ کارەکتەرێکم نییە سەرەتای ژیان و کۆتاییی ژیانی دیار بێت، بۆیە تۆمەتبار دەکرێم، بەوەی لە بەرهەمەکانمدا پەیامم نییە. ئایا دەکرێت لەناو ئەو کاتە ئەبەدییەدا تۆ لە شوێنێکدا بوەستیت و پەیام بگەیەنیت؟ پەیام واتە کۆتایی. ئەوە ئەدەبی تەقلیدییە پەیامی پێیە. لە دەوروبەری خۆمدا دیومە هەرزەکارەکان لە ماوەیەکی کورتدا ڕۆمانیان خوێندووەتەوە، کە لە حەوت سەد لاپەڕە پێک هاتووە و توانیویانە وەک خۆی بیگێڕنەوە، چونکە لەسەر یەک بیرۆکە دامەزراوە، لە خاڵێکی دیاریکراوەوە دەستی پێ کردووە، بەسەر یەک هێڵی ڕاستدا ڕۆیشتووە و گەیشتووەتە خاڵێکی دیاریکراویش. کەواتە پەیامەکەیشی ڕوونە. نەک لە ڕۆمانەکانم، بەڵکوو لە چیرۆکەکانیشمدا نە هێڵی ڕاست هەیە و نە پەیامیش. (نیتشە) یاسای هۆکار (The law of causation) بە لاوە دەنێت، کە هەڵبژاردەی مرۆڤ هەڵدەسووڕێنێت، بەڵکوو بە پێچەوانەوە پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە بەهای یەکلاکەرەوەی هەر کردارێک لەوەدایە، نەویست (Involuntary) بێت، بۆیە وەک گوترا دەڵێت چارەنووستت خۆش بوێت، چونکە هەر ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە وات لێ دەکات هەموو (کات) بە جارێ ببینیت. پێشتریش بینیمان چۆن (مێشال بۆتۆر) لە کتێبی (توێژینەوە لە ڕۆمانی نوێدا)دا دەڵێت پلۆت لە ڕۆمانی نوێدا لەسەر پرینسیپی هۆکار دانەمەزراوە و هێڵی سروشتیی (کات) بەسەر کۆمەڵێک (کات)ی تردا کراوەیە، بەوەی نووسەر ئازادە و کۆیلە نییە، تا بەو شێوە بنووسێت، کە باوە. لێرەدا جارێکی تر دەڵێم ڕەخنەگری میلـلی کاتێ من بەوە تۆمەتبار دەکات، گوایە ناتوانم بنووسم، ئەگەر بۆ ڕابردوو نەگەڕێمەوە، ئەوە ڕابردوو خۆی ئێستایە. ڕابردوو ئەوە نییە، کە ئەو لە ئاستی میلـلییەوە هێناویەتی و توند دەستەکانی پێوە گرتوون. بەوە تۆمەتبار کراوم، گوایە لە چیرۆکەکانمدا هۆکار نییە، لە کاتێکدا ئەوەتە (نیتشە) بەو شێوەیە لەو بابەتە دەڕوانێت. مەبەستم ئەوەیە لە فەلسەفەدا (دۆخەکانی کات) مانای تریان هەیە و دەکرێت بێژمار مانای تریشیان تێدا بدۆزینەوە. ڕووبەڕووبوونەوەی من لەگەڵ ڕەخنەی میلـلیدا چ لە بواری (کات) و چ لە بوارەکانی تردا، ڕووبەڕووبوونەی فەلسەفەیە لەگەڵ تێگەیشتنی باوی ڕۆژانەدا. ئەو تێگەیشتنە هەر شتێک دەداتە دواوە، کە جێی هێشتووە و دنیای سەربەخۆی دامەزارندووە. (نیتشە) لەسەر زمانی (زەردەشت)دا دەڵێت: (ڕۆژگارێک کرم بوویت و هێشتا لە ناوەوەتدا کرم بەرجەستەیە. وەک چۆن کرم وێنەیەکی سەرەتایییانەی مرۆڤی ئەمڕۆیە، مرۆڤی ئەمڕۆیش وێنەیەکی سەرەتایییانەی مرۆڤی باڵایە). ڕەخنەگری میلـلی لەو شوێنەوە لێت دەڕوانێت، کە تۆ دەمێکە جێت هێشتووە و لە بەرزاییدا دنیای دیکەت دامەزراندووە. هەر ئەو ڕەخنەگرە بەوانە سەرسامە، کە لە دەوروبەرین و هەمان ئاستی ئەویان هەیە. ئایا هیچ کاتێ ئەوە ساردی کردوومەتەوە؟ نەخێر، بەڵکوو بەشێکی گەورە و زیندووی ئەزموونم لەمە پێک هاتووە.

(کات) بازنەیییە و هەموو کاتەکان هاوکاتی یەکترن. پێوەندیی (کات) و (بوون) ئەبەدییە و بەردەوام ئەمیان جێگەی ئەویان دەگرێتەوە.

(هایدیگەر)یش لە کتێبی (بوون و کات)دا وا لە (کات) دەڕوانێت، کە بێسنوورە، بەو مانایەی ئەو (بوون)ـەیە، لە سەرجەم (هەبوون)ی مرۆڤایەتیدا هەیە. دەکرێت بگوترێت (کات) لە بێژمار (ساتی ئێستا) پێک هاتووە. بەردەوام ئەمیان دەڕوات و ئەویان دێت. پێی وایە سێ دۆخەکەی (کات) پێکەوەن و جودا ناکرێنەوە. واتە ئاسۆیەکی ترانسدێنتەڵ (بەرزگەرایی: Transcendental)ـە، کە لێیەوە لە پرسیار لەبارەی بوونەوە دەڕوانین. لە دوا لێکچەریدا پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە مەبەست دەستنیشانکردنی (کات) نییە وەک بوونەوەرێک یان یەکێکی تر، بەڵکوو بە مانایەکی تر، گۆڕینی پرسیاری (کات چییە؟)یە بۆ (کات کێیە؟) و پێی وایە ئەمە ئەو ڕێگەیەیە، کە دەکرێت بە شێوەی زەمەنی باس لە زەمەن بکەین. بەم شێوەیە (کات) و کاتێتی (Temporality) دەکەونە لێکدانەوەی (دازاین DASEIN). دازاین بەشێکە لە دیاردەکانی بوون. لە فەرهەنگدا بە مانای (شوێنی بوون) دێت، بەڵام لای ئەو دەبێتە (بوون _ لەوێ:Being – there). بوونەوەرێکە، (بوون)ی خۆیی لێ بووەتە جێگەی بایەخ، بۆیە لە پێش هەموو شتێکەوە هەیە و هەر دەیشبێت هەبێت. مەبەست لە (کاتێتی) ئەوەیە، ئێمە لەگەڵ کاتدا یەکمان گرتووە، بگرە بووەتە هەستمان و بە شێوەی ڕەسەن و هۆشیار تێیدا دەژین. بەم جۆرە (دازاین) بریتییە لە گۆڕینی پرسیاری (مرۆڤ چییە؟) بۆ (مرۆڤ کێیە؟)، بۆیە پێی وایە (دازاین) لە خودی مرۆڤ ڕەسەنترە. شوێنیش ڕەهەندێکە لە ڕەهەندەکانی (دازاین)، کە تێیدا (کات) بەردەوامی و دووبارەکردنەوەی هەمیشەییی خۆی درێژە پێ دەدات. (ئێستا) لەناو (دازاین)دا بە جارێ خۆی بۆ (ڕابردوو) و (داهاتوو) دەکاتەوە. بەم شێوەیە (کات) بازنەیییە و هەموو کاتەکان هاوکاتی یەکترن. پێوەندیی (کات) و (بوون) ئەبەدییە و بەردەوام ئەمیان جێگەی ئەویان دەگرێتەوە. دەگەینە ئەوەی بڵێین لای ئەو فیلۆسۆفە (کات) هەمیشە بە (بوون)ـەوە لکاوە. بیر لە هەر یەکێکیان بکەینەوە، وەک ئەوە وایە بیرمان لەوەی دیکەیشیان کردبێتەوە، کە (بوون) هەر لە سەرەتای فکری فەلسەفییەوە وەک هاوواتای (ئامادە)یە. ئامادەیش دەکەوێتە ئاسۆی (ئێستا)ـەوە و بە دەنگی ئەو دەدوێت. بەپێی ڕوانینی باو (ئێستا) ڕەهەندێکە لە سێ ڕەهەندەکە، کە بەو بیرکردنەوەیەمانەوە چەسپ بووە، لەبارەی کاتەوە هەمانە، ڕێ دەبڕێت و ناگەڕێتەوە. واتە لە (ڕابردوو)ـەوە بۆ (ئێستا) و لە (ئێستا)وە بۆ (ئاییندە). لە خەیاڵماندا (ڕابردوو) بوونی نییە و (ئاییندە)یش هێشتا نەهاتووە. ئەوەی (هایدیگەر) بە پلەی یەکەم بایەخی پێ دەدات، کاتی دەرەکی، یان کاتی ڕیالیستی نییە، کە ڕووداو و بەسەرهاتەکان لە خۆی دەگرێت، بەڵکوو کاتی (بوون: Being)ـە. واتە ئەو کاتانە نییە، کە بەردەوام بە دوای یەکدا دێن، بەڵکوو کاتێکە، ڕەهەندەکانی تێکەڵی یەک دەبن. وەک پێشتر ئاماژەی پێ کرا، بە دازاین ناسراوە. بە مانایەکی تر، (کات) ئەوەیە، کە نەهاتووە. بەم شێوەیە دەستبەرداری ئەو بۆچوونە ڕۆژانەیییە (Vulgar) دەبێت، بگرە بە تەواوی بە لاوەی دەنێت، کە (کات) بۆ ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو دابەش دەکات، بەوەی ئەمەیان لەسەر جیاکردنەوەی میتافیزیکییانەی نێوان خود و بابەت دامەزراوە، کە ناوەرۆکێکی کرۆنۆلۆژییانەی هەیە و تەنیا بە یەک ئاڕاستەدا دەڕوات. بە بڕوای ئەو (ڕابردوو) بوونی نییە، بەڵکوو زەمەن لە (ئێستا)دا دەست پێ دەکات و هەموو ڕەهەندەکانی زەمەنیش لەوێوە سەر هەڵدەدەن. ئیتر (داهاتوو) بریتی نییە لەو کاتەی دەکەوێتە دوای (ئێستا)، وەک چۆن (ڕابردوو)یش ئەو کاتە نییە، کە لێی تێ پەڕیوین. ئایا ئەم پرۆسێسە بە ئاسانی دەچێتە پێشەوە؟ بە مانایەکی دی، شتێک هەیە هەڕەشە لەو پێوەندییەی نێوان (کات) و (بوون) بکات؟ بەڵێ، مەرگ نوێنەری سەرەکیی ئەو هەڕەشەیەیە، بگرە خودی هەڕەشەکەیە. (هایدیگەر) وەک چۆن دەپرسێت:(کات چییە؟)، بە هەمان شێوە دەیشپرسێت: (مەرگ چییە؟)…مەرگ، ئەوەیە، کە هێشتا نەهاتووە. واتە (ئاییندە)یە. ناوی لە یادەوەریی (کات)دا تۆمار کراوە. مەرگ کۆتاییی دنیایە، ئەو کۆتایییەیە، کە سەر بە بوونە، هەموو بوونیش دەستنیشان و پێناسە دەکات. بەم شێوەیە مەرگ نیهل (عەدەم: Nothingness)ـە. بەوەدا (کات) بازنەیییە و هەموو کاتەکان هاوکاتی یەکترن، ئەوە مردن مانای دەرچوون نییە لە دنیا، بەڵکوو لەدەستدانی (بوون)ـە لە دنیا. پرسیاری (هایدیگەر) نابڕێتەوە، بۆیە (نیهل)یش دەگرێتەوە. نیهل چییە؟ ڕاستییەکەی نە وەک هەبوون خۆی دەردەخات و نە وەک بابەتیش، بەڵکوو لە ڕێگەی (نیگەرانی)یەوە دەردەکەوێت، بگرە لەناو (نیگەرانی)دا خۆی دەنوێنێت. نیهل هەمیشە پرسیاری (هایدیگەر) بووە، بەوەی وەک لە (مێتافیزیک چییە؟)دا پێی وایە پرسیارێکە، زانست نایەوێت خۆیی لێ نزیک بکاتەوە، بگرە بە لاوەی دەنێت، بەڵام لە ڕێگەی نیگەرانی و دڵەڕاوکێوە هەستی پێ دەکرێت. بەوەدا بوونی ئێمە یەکگرتووە و دابەش نابێت، ئەوە نیهلیش یەکپارچەیە و دوورە لە بەشبوون. سەرچاوەی نامۆبوونیشمانە، چونکە دازاین تەنیا لەناو نیهلدا دەتوانێت پێوەندی بە بوونەوە بکات و هەر لەوێیشدا پێوەندییەکەی دەپارێزێت.هەر ئەوەیە (کات) دەخاتە (ئاییندە). وەک گوترا لە ئێستاوە دەست پێ دەکات و بەردەوام مل دەنێت. بیرۆکەکە لەسەر ژیان و نیهل دامەزراوە، بەڵام دڵەڕاوکێ و نامۆییش دەکەونە ناوەڕاستی هەردووکیانەوە. لەو نێوەدا دڵەڕاوکێی وجوودی (Existential Anxiety) سەر هەڵدەدات، کە لە ڕێگەیەوە تاک دەیەوێت مانای مەرگ بدۆزێتەوە. بە واتایەکی تر، ترسە لە مردن، کە دەیکاتە بوونەوەرێکی نامۆ، مادام نیهل پێوەندیی نێوان واقیعی ئەو بوونەوەرە و (بوون) پێک دەهێنێت.

(هایدیگەر) ئەم تێگەیشتنەی هێناوەتە ناو ئەدەب و هونەریشەوە. ئەمە لە کتێبی (سەرچاوەی کاری هونەری)دا بە وردی دەبینین، کە من لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی دایەلۆگێکی بەردەوام)دا پشتم پێ بەستووە. وەک نووسەرێکی ئەدەبی گێڕانەوە ڕوانینی ئەو فیلۆسۆفە کۆمەکی گەورەی کردووم. گوتمان ئەو بە پلەی یەکەم بایەخ بە کاتی (بوون: Being) دەدات، نەوەک کاتی دەرەکی، یان کاتی ڕیالیستی. (کاتی بوون)یش ئەو کاتانە نییە، کە بەردەوام بە دوای یەکدا دێن، بەڵکوو کاتێکە ڕەهەندەکانی تێکەڵی یەک دەبن. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم بایەخی منیش هەر بەو کاتەی ناوەوە بووە.

بەگشتی کاریگەریی (هایدیگەر) و هەموو ئەوانەی تر لەسەر ئەدەبدا بە ڕوونی دیارە و چەمکی (کات) لە بەرهەمی داهێنەراندا ڕووبەری فرەوانی داگیر کردووە. ئایا لای ئێمەیش وایە؟ هەر تەکنیکێکی نوێ بەرهەمی ئەو تێگەیشتنەیە لە چەمکی (کات). ئایا ئەوەی ڕەخنەگری میلـلی لەبارەی هەندێک نووسەری سادەنووسەوە گوتوویەتی، گوایە تەکنیکی نوێیان هێناوە، تا چەند هیی ئەوەیە پشتی پێ ببەستین؟ ئایا ئەو نووسەرانە لە گفتوگۆ و گوتارەکانیاندا لە هەندێ گوتەی ڕۆژانە پتریان گوتووە؟

من وەک نووسەری ئەدەبی گێڕانەوە بە بایەخەوە لە بۆچوونی ئەو فیلۆسۆفەم ڕوانیوە و لە پرۆسێسی گێڕانەوەدا لە بەرچاوم گرتووە. (کات) لە بەرهەمی مندا بێسنوورە و لە بێژمار (ساتی ئێستا) پێک هاتووە، بەوەی کارەکتەرەکانم لەگەڵ کاتدا یەکیان گرتووە، بگرە (کات) بووەتە هەستیان و بە شێوەی ڕەسەن و هۆشیار تێیدا دەژین. لە بەرهەمەکانمدا (کات) بازنەیییە و هەموو کاتەکان هاوکاتی یەکترن. بەوەدا پێوەندیی (کات) و (بوون) ئەبەدییە و بەردەوام ئەمیان جێگەی ئەویان دەگرێتەوە، ئەوە (کات) بۆ ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو دابەش نابێت. (داهاتوو) بریتی نییە لەو کاتەی دەکەوێتە دوای (ئێستا)، وەک چۆن (ڕابردوو)یش ئەو کاتە نییە، کە لێی تێ پەڕیوین.

(جیرار جینێت) پێی وایە دەتوانین چیرۆک بگێڕینەوە، بێ ئەوەی شوێنی ڕووداو دەستنیشان بکەین، بەڵام مەحاڵە بتوانین (کات) دیاری نەکەین. بایەخی گەورەی بەو چەمکە داوە و لەم ڕوەوەوە چەند بەرهەمێکی هەن.کتێبی (دیسکۆرسی حیکایەت: باسێک لەبارەی میتۆدەوە) یەکێکیانە، کە تێیدا ڕووبەڕووی چەمکەکە بووتەوەوە و لەم ڕووەوە بەسەر چوار تەوەرە دابەشی کردووە، ڕێکخستن (Order)، ماوە (Duration)، دووبارە، یان گوتنەوە (Frequency) و شێوە (Mood). لە هەر تەوەرەیەکدا چەند چەمکێکی داهێناون. بۆ نموونە ئەمانەی لە تەوەرەی یەکەمدا باس کردوون: کاتی حیکایەت (Narrative Time)، پارادۆکسی کات (Anachronies)، مەودا (Reach, Extent)، گەڕانەوە (فلاشباک) (Analepsis)، پێشکەوتن (فلاشفۆوەرد) (Prolepsis) و بەرەو ناکاتی (Toward Achrony). هەروەها چەمکی کورتکردنەوە (Sommaire)، بڕینی ناکاو (Ellipse)، پشوو (Pause) و هتد، کە ئەوانە بۆ هەر نووسەرێکی ئەدەبی گێڕانەوە گرنگن.

لە نووسینەوەی ئەم ئەزموونەمدا نەمویستووە لەسەر بیری هەموو ئەو فیلۆسۆفانەدا هەڵوێستە بکەم، دەنا پرسیاری (کات چییە؟) بە تێکڕای مێژووی فەلسەفەدا تێدەپەڕێت. بۆ نموونە (هۆسێرل) و (پۆول ڕیکۆر) دوو وێستگەی زۆر گرنگن و پێشتر ئاماژەم بە بۆچوونیان کردووە.

The post کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا appeared first on ژنەفتن.

یەکەم: کاریگەرێتیی فریدریک نیتشە بە سەر هایدیگەرەوە.

دووەم: تێگەیشتنی خودی هایدگەر بۆ هونەر.

نیتشە پێی وایە: هونەر وەکوو بەرجەستەبوونی “ویستی هێز ” ڕەتدانەوەی هیچگەرایەتییە. واتا هونەر تەنها فۆرم و شێواز نییە، بەڵکوو لە پاڵ فۆرمیشدا واتا بە ژیان دەدات. داهێنانی فۆرم و واتا هونەرمەند دەکات بە هونەرمەندی فەیلەسوف؛ ئەرکی هونەرمەند وەکوو هونەرمەندێکی فەیلەسوفی گەشبین، دەبێتە ئەوەی کە بێهودەییی ژیان بگۆڕێت.
بێگومان نیتشە بیریارێکی سەر بە قوتابخانەی هیچگەرایەتییە، هیچ شتێک لە سەرووی توانای مرۆڤەوە نییە، هیچ ئاڕاستەکەرێک ناتوانێت ڕێنیشاندەر و ئاڕاستەکەری مرۆڤ بێت. جیاوازیی نیتشەش لەگەڵ هیچگەرایەکانی تردا، بۆ بە توانایی “ویستی هێز” لە بوونی مرۆڤدا دەگەڕێتەوە.
نیتشە نایەوێت مرۆڤ لە ئاستی بێهودەیی و لە واتا بەدەری بووندا زەبوون و نائومێد بێت، گرنگە مرۆڤ ئەو باردۆخە تێپەڕێنێت، ئەمەش بە بەها دینییەکان و نۆڕمە کۆمەڵایەتییەکان ڕوو نادات، چونکی بەهای دینی و جڤاکی ناهێڵن مرۆڤ سەر بە خۆی بێت بەڵکوو  کۆیلە بەرهەم دێنێت.
تەنها “ویستی هێزە” واتا و بەها بە ژیان دەدات، مرۆڤی باڵا و هونەرمەند دەهێنێتە بوون. بۆیە هایدیگەریش هاوشێوەی نیتشە و لەژێر کاریگەریی “نیتشە”دا، هونەر لە ژیانی مرۆڤدا بە پێویستییەکی ڕەها دادەنێت، تاکوو ڕەشبینی بەرانبەر ژیان بگۆڕێت.¹
کەوایە لەم شیکردنەوەیەوە دەگەین بەو بڕوایەی ئەوە تەنها بیرکردنەوەی فەلسەفی نییە، کە واتا بە ژیان دەبەخشێت، بەڵکوو داهێنانی هونەرمەندانەش دەتوانێت هەمان ڕۆڵ بگێڕێت، چونکە هونەر بۆ “هایدیگەر” گەیشتنە بە “ڕاستیی بوون”، نەک لاساییکردنەوە و کۆپیکردن. هونەر و فەلسەفە دوو شێوازی داهێنەرانەن کە دەتوانن هیچگەرایەتی ڕەت بکەنەوە. هونەر هەر وەکوو فەلسەفە لە کاتی نەهامەتی و تەنگ و چەڵەمەدا دەتوانێت بێهودەییی ژیان بگۆڕێت بۆ پێویستییەکی مێژوویی. بۆیە تێگەشتن لە “هونەر” زۆر گرنگ و بایەخدارە، تەنها مرۆڤ دەتوانێت خاوەندارێتی لە “هونەر” بکات، لەنێو هەموو تاکەکانیشدا تەنها مرۆڤە ڕەسەنەکانن دەتوانن داهێنەرانە بیر بکەنەوە، کە گوزارشت لە دوو جۆر بوون دەکات، داهێنەرەکان و لاساییکەرەوەکان یان مرۆڤی بەرز و مرۆڤی بچووک کە لە فەلسەفەی هایگەردا بە مرۆڤی ڕەسەن و مرۆڤی ناڕەسەن پۆڵین دەکرێن. ئەمەش (دەرخەری ئەوەیە هەموو مرۆڤەکان ڕەسەن نین و داهێنەرانە ناژێن، مرۆڤە ناڕەسەنەکان، سەربەستی و ئازادیی خۆیان دۆڕاندووە ناتوانن داهێنەرانە بژێن، بونیان داگیر کراوە و لەنێو خەڵکانی تردا تواونەتەوە، لە ڕوانگەی خۆیانەوە تەماشای دەوروبەر دەکەن هەموو کەسێک دەبێتە ئەوان و پێیان وایە هیچ کەسێک خودی خۆی نییە.)² جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە ڕەسەنایەتی بە داهێنان دەبەستێتەوە، ئەو ئەنجامە بە دەستەوە دەدات کە تەنها بوونە ڕەسەنەکان هونەرمەندن؛ یان ئەوەی ناڕەسەنە هونەرمەند نییە. کەواتا هونەر وەک داهێنان لەسەر بوونی مرۆڤی ڕەسەن و سەربەست ڕادەوەستێت؛ ئەو مرۆڤانەی سەربەستانە واتا و بەهای جوانی بە “بوون” دەدەن. بەڵام لە هەمان کاتیشدا کۆمەڵێک مرۆڤی ناڕەسەنیش دەدۆزینەوە کە خۆیان بە هونەرمەند دەزانن کە زیاتر کەسانی حزبی و خاوەن ئایدۆلۆژیایەکی دیاری کراون.

داهێنانی فۆرم و واتا هونەرمەند دەکات بە هونەرمەندی فەیلەسوف؛ ئەرکی هونەرمەند وەکوو هونەرمەندێکی فەیلەسوفی گەشبین، دەبێتە ئەوەی کە بێهودەییی ژیان بگۆڕێت

ئایا دەتوانین ئەوانە بە هونەرمەند ناوزەند بکەین؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت ڕاستەوخۆ بگەڕێینەوە بۆ تێگەیشتنی خودی هایدیگەر سەبارەت بە شیکردنەوەی زمان. هایدیگەر دەڵێت: (هەموو مرۆڤەکان چ ڕەسەن یا ناڕەسەن زمان بەکار دێنن، بەڵام بەکارهێنانەکە لە مرۆڤێکی ڕەسەنەوە بۆ مرۆڤێکی ناڕەسەن دەگۆڕێت. زمانی “بوونی ڕەسەنانە” ڕاستیی بوون دەردەخات. بەڵام زمانی ناڕەسەنانە ڕاستیی بوون دەرناخەن، زیاتر خاوەن زمانێکی لە کارکەوتوون، زیاتر خۆی لە ئاوخاوتنی ڕووکەشانە و دەمەتەقێ دەبینێتەوە  و قسەکانیان زۆر بازاڕیین، ئەمەش تەنها لە قسەکرندا نامێنێتەوە بەڵکوو پەل دەهاوێژێت بۆ ناو نووسین، وا دەکات نووسینەکانیش هەروەکوو ئاخاوتنەکانیان زۆر بێ بایەخ بن هیچ داهێنانێکیان تێدا نەبێت، زیاتر  نووسینی سواو و دوبارەبووەوەن، ئەمە خۆی بە سەر خوێندنەوەشدا ساخ دەکاتەوە.) ³هەروەها سەبارەت بەم جۆرە زمانە هایدیگەر دەڵێت: (گوتنێکە هەموو کەسێک دەتوانێت شەنەی تێدا بکات؛ ڕوونکردنەوە بەبێ دیاریکردنی جیاوازییەکان دەهێنێتە کایەوە، لەم گۆڕانەدا گوتار ناتوانێت بوون -لە-نێو-جیهان بە تێگەیشتنەوە بۆ ئێمە ڕوون بکاتەوە، بەڵکوو هەبووەکانیش دەشارێتەوە).⁴

لەم تێگەشتنەوە دەتوانین ئاماژه بۆ دوو جۆر هونەر بکەین؛ ڕەسەن و ناڕەسەن، ئەم جیاکردنەوەیەش لە سەر پێوەری ڕاستیی بوون دادەمەزرێت.هونەری ڕەسەن “ڕاستیی بوون” دەردەخات، بەڵام هونەری ناڕەسەن “ڕاستیی بوون” دەشارێتەوە. هونەری ناڕەسەن هەروەکو گوتاری لە کار کەوتوو دەبێتە هونەرێکی بازاڕی و بێبایەخ، هەموو کەسێک دەتوانێت لێی تێبگات و چێژی لێ وەربگرێت، ئەم جۆرە هونەرە هیچ داهێنان و فەلسەفەیەکی تێدا نییە و  هیچ پەیامێکی بۆ بینەر پێی نییە، ئەگەر هونەرێک هەموو ئامادەبووان وەکوو یەک لێی تێبگەن و وەکوو یەک چێژی لێ وەربگرن، ناتوانرێت وەکوو هونەرێکی ڕەسەن لێی بڕوانین، چونکی وەک ئاشکرایە هیچ مرۆڤێک خاوەن یەک جۆر بیرکردنەوە و یەک تێڕوانین نین، دەبێت هەرکەسە و تێگەیشتنی تایبەتی هەبێت ئەگەر  هەمووان پێکەوە وەکوو یەک چێژ ببینین مانای وایە هیچ پەیام و فکرێک لە پشت ئەو هونەرەیەوە نییە و هونەرێکی زۆر لۆکاڵی بازاڕییە.
بۆ ئەوەی ئەم پرسە بە بەڵگەیەک ساخ بکەینەوە دەبێت ئەو ڕووداوە بگێڕینەوە که بەسەر خودی “فردریش نیتشە”دا هاتووە، ئەویش بەم شێوەیەیە: (فریدریش نیتشە دەچێت بۆ ئۆپێراکەی “ڕیچارد ڤاگنەر”، دەبینێت هەرچی هەیە لەوێدا بەرزەپێ ڕادەوەستان و چەپڵە بۆ کارەکەی لێ دەدەن. ئەمە نیتشە توڕە دەکات و بە خێرایی هۆڵەکە جێدەهێڵێت، چونکی وەک بەشێک لە گاڵتەجاڕی وەسفی دەکات، دەگاتە ئەو بڕوایەی لەژێر سایەی ئەم جۆرە ستایلەدا هیچ گۆڕانکاری و ڕیفۆرمێک دروست نابێت، ئەمەش بەیەکجاری نیتشە نائومێد دەکات، دەبێتە هۆی درزبوونی پەیوەندی نێوان نیتشە و ڤاگنەر، چونکی نیشتە پێی وایه هونەر دەبێت پەیامی هەڵگرتبێت و ڕیفۆرم لە بوونی تاکەکان دروست بکات، چەپڵەڕێزان و بۆن لەخۆدان و تێگەشتنی هەمووان وەکوو یەک هیچ پەیوەندییەکی بە داهێنانی هونەرییەوە نییە.)⁵
لێرەوە دەتوانین ئەوە بەیان بکەین ئەرکی بنەڕەتیی هونەری ڕەسەن ئەوەیە کە “ڕاستیی بوون” پیشان دەدات و لەو پێناوەشدا تێدەکۆشێت کە ڕاستیی بوون دەربخات.
بۆ زیاتر سەلماندنی ئەم ڕوانینە تیشک دەخەینە سەر وتەیەکی “جاک دێریدا” فەیلەسووفی فەرەنسی لەو بارەیەوە دەڵێت: (نابینا ئەو کەسە نییە  کە چاوی لەدەست داوە، بەڵکوو نابینا ئەو کەسەیە کە بینایی لەدەست داوە).⁶
لێرەدا مەبەستی “دێریدا” لە نابینا، ئەو کەسانەیە کە چاویان هەیە، دەبینن، بەڵام نازانن چۆن دەبینن و چ دەبینن، یان ناتوانن فێری هونەری بینین بن، شێوازێکیان نییە بۆ بینینی شتەکان، چونکی خاوەنی مەعریفەکی ئەوتۆ نین بتوانن لە سایەوە دیوی دووەمی شتەکان وەک خۆی ببینن.

لێرەوە لەوە تێدەگەین ئەوە تەنها هونەرمەندە، لە ڕێگەی مەعریفەی خۆیەوە و لە ڕێگەی بەکارهێنانی کەلوپەل و ماتریاڵەکانەوە، لە ڕێگەی چاوی سێیەمەوە کۆیان دەکاتەوە و دەتوانێت کارێکی هونەری لێ دروست بکات، ئەوەی هونەرمەند ئەنجامی دەدات لە دونیای ڕاستییەوە بەرجەستەیە، ئێمە هەمووان ئەو ماتڕیاڵ و کەرەستانە دەبینین و لە بەرچاوماندان، بەڵام چاوی هونەرمەند جیاواز لە چاوی ئێمە دێت فۆڕمێکی تر دەدات بەو کەرەستانە.
بۆیە دەتوانین بڵێین هونەرمەند کەسێکە لە سەرووی سرووشتەوە و چاوساخێکە لە وڵاتێکی نابینادا دێت ڕاستی و حەقیەقەتێکمان بۆ باس دەکات بەبێ ئەوەی ئێمە هەستمان پێ کردبێت، بۆیە ئەوەی هونەرمەندێک دەیبینێت و بەدی دەکات، خەڵکێکی ئاسایی نایبینێت.

کەوایە تێدەگەین کە هونەر ئەو ڕۆڵە گرنگ و پڕواتایە دەبینێت، هەریەکێک لە هەر ڕوویەکەوە ڕاستیی بوون دەردەبڕێت، ئیتر چ نووسەر بێت یان شاعیر بێت، یان میوزیکژەن بێت یان نیگارکێش و، یان هونەرمەند و فەیلەسووف. هونەر بە هەموو شێوەکانیەوە “ڕاستیی بوون” ئاشکرا دەکات. لەم ڕێگەشەوە دەتوانین پەی بە جوانی هونەریش ببەین، چونکی جوانی هونەر لەوەدایە کە ڕاستیی بوون دەر ببڕێت.
هایدیگەر کاری زۆری لەسەر هونەر کردووە، بەتایبەتی لە کۆتایییەکانی ژیانیدا بە چڕی ڕۆچووەتە نێو کایەی هونەرییەوە، وەکو هاوتای فەلسەفە وێنای کردووە، چونکی پێی وابووە، هونەریش هەروەکوو فەلسەفە لە واتای “ڕاستیی بوون” دەکۆڵێتەوە. 

لێرەوە دەتوانین ئەوەی لێ هەڵهێنجێنین، وەک چۆن فەلسەفە پرسیار دەکات و دەیەوێت بگات بە ڕاستییەکان و لە ژیانی خەڵکی دەکۆڵێتەوە، ئاوها هونەریش بە هەمان شێوە وەک هەبوویەک ڕاستیی بوون دەردەخات و خۆی لە لاساییکردنەوە و کۆپیکردن دەپارێزێت، ڕاستیی بوونیش بۆ  هەمووان وەکوو یەکە، هەریەکە ئەم گەیشتن بەو ڕاستیی بوونە لە ڕێگای داهێنانە هونەرییەکانەوە بەدەست دێت، لێرەوە دەگەین بەو ئەنجامەی کە هەردوو بیرکردنەوەی فەلسەفی و هونەری سەر بە یەک جۆری بیرکردنەوەن، هونەریش هەروەکوو فەلسەفە لە کاتی نەهامەتی و قەیراندا خۆی نمایش دەکات و خۆی دەردەخات و دەبێتە فریادڕەس، بۆیە فەلسەفە و هونەریش هەمان ئامانج و ستراتیژیان هەیە، هەردووکیان داهێنەرانە عەوداڵی دۆزینەوەی ڕاستیی بوونن. لێرەوە  گرنگی کارەکەی هایدیگەر زیاتر درکی پێ دەکرێت، کاتێک دێت هونەر دەکاتە بابەتی فەلسەفە، هونەر دەکاتە بابەتی گەڕان بەدوای ڕاستیدا.
هایدیگەر پێی وایە:(کاتێک پرسیاری ڕاستی و حەقیقەت هەموو مێژووی فەلسەفە دادەپۆشێت، مانای وا نییە کە ئێمە نەتوانین ئەم پرسیارە، بە سەر بواری هونەردا پراکتیک بکەین، پێی وایە هونەریش دەستکەوت و جێکەوت و بەرهەمێکی مرۆڤانەیە، بریتیە لە هەوڵ کۆشش و توانای مرۆڤ بۆ گەڕان بە دوای بوونی خۆی ئەوەش لە میانەی خستنە سەری جۆرێک لە ڕاستی بە سەر بەرهەمەکانی خۆیدا ئیتر چ هونەری بن یان زانستی).⁷
هەموو مرۆڤێک بەپێی شارەزایی و تێگەیشتنی خۆی دەزانێت هەر کارێکی هونەری لە میانەی بەکارهێنانی شتێکەوە بەرجەستە دەکرێت، ئیتر ئەو شتە دەستکاری کرابێت یان وەکوو خۆی مابێتەوە، بۆ ئەوەی کارێکی هونەری بەرهەم بهێنرێت، دەبێت شت یان کۆمەڵە شتێک ئامادەگیان هەبێت، لێرەدا “شت” لای هایدیگەر دەبێتە بنەما و ئەسڵی کاری هونەری کە بە یەکێک لە پایە گرنگەکانی کاری هونەری دادەنرێت. هایدیگەر زۆر کاری لەسەر کردووە، چونکی ڕەگەزێکی گرنگی کاری هونەرییە. لە ڕوانگەی هایدیگەرە “شت” سێ ڕەهەندی هەیە:

ڕەهەندی یەکەم: وەکوو هەڵگری کۆمەڵێک سیفەت و تایبەتمەندی، کاتێک تەنێک یان شتێک لە خۆیدا، یان لە میانی دەستکاریکردنەوە پێی دەناسرێتەوە، بۆ نموونە کاتێک ناوی ئاسن دەهێنرێت، یەکسەر ڕەقی و پتەوی و هێزمان بیر دەخاتەوە.
ڕەهەندی دووەم: شت بریتییە لە لە یەکێتیی فرەییی ئیدراکە هەستییەکان، واتا لە میانی شتەکانەوە کۆمەڵێک ئیدراکی هەستیمان بۆ دروست دەبێت، کە ڕاستەوخۆ لەنێو ئەم یەکێتییەی شتەکەدا بەرجەستە بوون و دەبن.
ڕەهەندی سێیەم: شت بریتیە لەو ماددەیەی کە شێوەی پێ بەخشراوە، واتا ئەسڵی شتەکە دەستکاری کراوە، گۆڕاوە بۆ فۆرمێکی تایبەت و جیاواز.⁸
ڕەهەندی سێیەم زیاتر لە دوو ڕەهەندەکەی تر جێگەی بایەخ و سەرنجە، چونکە زۆر کەس لە کاری ژیانی ڕۆژانەیدا فۆرم بە شتەکان دەبەخشێت بەبێ ئەوەی مەبەستێکی هونەریشی لە پشتەوە بێت. لێرەدا “هایدیگەر” وەکوو ئامڕاز یان کەلوپەل یان ئامێر دەیناسێت. هایدیگەر شتەکان بە گرنگ و بایەخدار وەسف دەکات بۆ نمایشکردنی بوون، لە کاتی خستنەڕووی ڕاستی و حەقیقەت، چونکە ئەمان لە سەر دەستی هونەرمەند دەبنە مایەی پیشاندانی ماهیەتی ڕاستەقینەی شتەکان. بۆ نموونە: (کاتێک هایدیگەر لە کاتی تێڕامانی لە “جووتە پێڵاوەکەی ڤانکوخ” تەنها جووتێک پێڵاوی شڕ نابینێت بەڵکوو دونیای ئەودیوی پێڵاوەکان دەبینێت، جەخت دەکاتە سەر ئەوەی کە هەموو ژیانی دونیای لادێ لەنێو تابلۆی ئەم جووتە پێڵاوە بوونیان هەیە.)⁹
لێرەدا کاری هونەری دەتوانێت ڕاستی بەرهەم بهێنت نەک وەک شتێک. کاتێک هایدیگەر دێت بابەتکی هونەری هەڵدەبژێرێت، بۆ ئەوەی لە ڕێگەیەوە قسە لەسەر فەلسەفەی هونەر بەگشتی و جوانیناسیی هونەر بکات، لە زۆر لایەنەوە گرنگی تایبەتی خۆی هەیە، ئەوەی هایدیگەر کردوویەتی تەنها پیشاندانی جووتێک پێڵاوی ڤانکوخ نییە، بەڵکوو ئەودیوی پرسەکە گرنگە، کە هونەر بەشێکی گرنگ و دانەبڕاوە لە ژیانی تاکەکان، کاتێک تابلۆیەک لەنێو ژوورەکانمان هەڵدەواسین تەنها بۆ ئەوە نییە کە چێژی لێ دەبینین بەڵکوو ڕاستییەک پیشان دەدەن، کاری هونەری هەمیشە شتێکی تایبەت دەدرکێنێت و هەمیشە پەیامێک بە گوێی کەسەکان دەچەپێنێت.
هایدیگەر لە ڕێگەی ئەم تابلۆیەی “ڤان کوخ“ەوە هونەر و ڕاستیی بوون پێکەوە گرێ دەدات. کاتێک بینەر دەڕوانێتە تابلۆی جووتە پێڵاوەکە، دەزانێت گوزارشت لە ڕاستییەک لە پشت خۆیەوە دەکات وەکوو هایدیگەر ڕاڤەی دەکات و دەڵێت: (جوتیارێکی کۆڵکێش و ماندووە، لەنێو کێڵگەدا  کاری کردووە، لەنێو ژینگەیەکی تایبەت ژیاوە. بەرهەمە هونەرییەکە جیهانێکی نوێ بۆ بینەر دەکاتەوە ئەویش دەرخستنی “ڕاستی بوونە”.) ¹⁰ئاشکرایە کە بەرهەمی هونەری “شتە”، لە ڕێگەی ئەو شتەشەوە ڕاستیی بوون ئاشکرا دەکات، هونەرمەند لە ڕێگەی مادە و کەلوپەل و ئامرازەکانەوە جیهانێکی نوێ دەخوڵقێنێت. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم پرسە هایدیگەر دوو چەمک بەکار دەهێنێت ئەوانیش “زەوی و جیهان”ن.

مرۆ لە سەر زەوی جێنشین دەبێت و دەیگۆڕێت بۆ کێڵگە و کشتوکاڵ، لە ڕێگەی بەرهەمە کشتوکاڵییەکانیەوە پێداویستی و قوتی ڕۆژانەی دابین دەکات، ئیتر ئەو زەویە وەکو خۆی نامێنێتەوە چونکی فۆرمەکەی گۆڕاوە و خانوو و باخی لەسەر بنیات نراوە، شەقام دروست کراوە، زەوی دەبێتە بناغەی چالاکی هەبووەکان، هونەرمەندێکی پەیکەرتاش، تاشەبەردێک دەکاتە پەیکەرێک ئەو ماتریاڵ و تاشەبەردە  هەمان خودی “زەوی”یەکەیە، هونەرمەند لە ڕێگەی داهێنان و کاری هونەرییەوە دەیگۆڕێت بۆ “جیهان” ئەو جیهانەی خۆی دەیەوێت، بۆیە کاتێک بینەر دەڕوانێتە بەرهەمە هونەرییەکە پەیکەرێک دەبینێت نەک تاشەبەردێک، چونکە بەردەکە چووەتە ئەودیو فۆرمە هونەرییەکەوە.)¹¹ بە شێوەیەکی گشتی هونەر ڕاستیی بوون دەردەخات، تەنها هونەرمەندی ڕەسەنیش دەتوانێت بەو ڕاستیی بوونە بگات، چونکی هونەرمەندی ڕەسەن داهێنەرانە دەڕوانێته بوون و شاعیرانەش ڕەنگەکانی ژیان دەگۆڕێت.

هایدیگەر سێ جۆر بیرکردنەوەی دەستنیشان کردووە، ئەوانیش: بیرکردنەوەی ژمێریاری و  بیرکردنەوەی فەلسەفی و بیرکردنەوەی هونەرمەندانەیە. بیرکردنەوەی یەکەم سەر بە تەکنۆلۆجیایە و ئامانج لێی وەبەرهێنانە، لەم جۆرە بیرکردنەوەیەدا تەنها ئاکام زەروورین، لەم جۆرە بیرکردنەوەیەدا، جیاوازییەکان نەک دەخرێنە پەراوێزەوە بەڵکوو قەدەغەش دەکرێن. بەڵام بیرکردنەوەی “فەلسەفی و هونەری” بە پێچەوانەی جۆری یەکەمەوە، داهێنەرانەیە و سەرچاوەکەشی دەستەڵاتی داهێنەرانەی بوونێکی ڕەسەنە، لەگەڵ دەربڕینی ڕاستییەکاندا بیرەکان دەورووژێنێت و لایەنە شاراوەکانی بوون دەردەخات، هەردووکیان چاوگەکانیان بریتین لە بوونێکی داهێنەرانەی ڕەسەن.¹²
ئامانجیان ناسینی ڕاستیی بوون و دەرخستنی حەقیقەتی بوونە. هەرچەند هونەر تاڕادەیەک جیاوازە لە فەلسەفە، بەڵام جیاوازییەکانیان زیاتر پەیوەندی بە شێوازی دەربڕینەوە هەیە بۆ نموونە: فەلسەفە زیاتر بۆ ئەوەی شرۆڤەی پرسێک بکات پەنا بۆ شێکردنەوە و توێژینەوە دەبات، هونەریش بەتایبەتی شیعر بە ڕووداو ڕاستی دەناسێت. بۆ نموونە دەربڕینی هونەرییانەی “نالی” بۆ “سالم” لە نامەیەکدا بەم شێوازە دەردەکەوێت.

(داخۆ دەروونی سافە، گوڕەی ماوە تانجەڕۆ
یا خۆ ئەسیری خاکە بە لێڵی دەکا عەبوور)¹³

خاکی نالی ئەو خاکەی تانجەڕۆی تێدا هەڵدەقوڵێ بۆ مرۆڤی کورد بووە، بە خاکی بێگانە. کۆچی نالی لە مەنفایەکەوە بۆ مەنفایەکی ترە، خاکە ڕەسەنەکەی خۆی جێهشتووە چونکە بووە بە “وێرانە خاک” و ناوەڕۆک و ڕوخساری گۆڕاوە.
تانجەڕۆی نالی بە گوڕی و ڕەوان مێژوو تۆمار ناکات، لەنێو قوڕ و لیتەی گەندەڵی و شێواندنی ڕاستیدا چەقیوە. لەم ڕێگەیەوە پرس بە “سالم”ی هاوڕێی دەکات دڵنیا نییە لەوەی خاکی بێگانەکراوی ڕزگاری بووبێت. ئەم پارچە هۆنراوەیە ڕاستیی بوونێکی شێوێنراومان بۆ دەردەخات.
لەبەر ئەو ژیانە تاڵ و نالەبار و ناهەموارەی کە تاکی کوردی تێی کەوتبوو، چ لە ڕووی سیاسی یان ڕۆشنبیری و یان کۆمەڵایەتییەوە بێت، لە سەردەمی مێرنشینی باباندا بە هۆی جەنگی ناوخۆی لەنێوان [سلێمان پاشا و محموود پاشا]ی برایدا، هەریەکە لەم برایانە بۆ مانەوەی خۆیان و پاراستنی کورسی و بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەستی دەرەکییان هێنایە سەر خاکی سلێمانی و کردیانە وێرانە خاک و نالیش ناچار بە دەرپەڕاندن کرا و بووە کۆچەرێکی هەمیشەیی. ئەمە بۆ خۆی دەرخستنی ڕاستیەکە، ئەگەر چی ڕاستییەکی تاڵیشە.

کەوابوو بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین وەها لە هونەر تێبگەین کە یەکێک لەو دەرفەتە گرنگ و پڕبایەخەیە، کە هەمووان دەتوانن لە ڕێگەی بەرهەمی هونەرییەوە، بە دوای مانای بوون و ڕاستیی بووندا بگەڕێن. هەر یەکە و بە فۆرم شێواز و ستایلی تایبەتی خۆی، ئەمەش وا دەکات هونەر وەک چرایەکی ڕووناک وا بێت بۆ دۆزینەوەی بوون و دەست ڕا گەیشتن بە ڕاستیی بوون. هەر بۆیە “هونەر” بەدەر لە چێژ و شێواز و فۆرم و ستایل دەیەوێت شتێکمان بۆ ئاشکرا و بەیان بکات ئەویش دەرخستنی ڕاستیی بوونە، ئەمەش خۆی بۆ خۆی ئەو پەیام و مانا هەقیقیەیە کە هونەر دەتوانێت پێمان ببەخشێت.کە ئەمەش پەیوەندی بە ژیانی خۆمانەوە هەیە، بۆیە بەدەر لە ئامراز و کەرەستە و فۆرم هونەرێک لەدایک دەبێت، کە پەیوەندی بە جیهانی مرۆڤەوە هەیە، وەک بەشێک لە داهێنانەکانی مرۆڤ لێی دەڕوانرێت. هونەر تەنها بۆ مرۆڤ ئامادەگی و دەرخستنی هەیە، تەنها خودی مرۆڤیشە خاوەنی ڕاستەقینەی هونەرە. هونەرمەندیش پێش ئەوەی لایەنی جوانی و چێژ لە بەرهەمەکەی بەرجەستە بکات، تیشکمان دەخاتە سەر لایەنێکی گرنگی بەرهەمەکە، پرسێک دەخاتە ڕوو کە پەیوەستە بە حەقیقەت و ڕاستیی بوونەوە.

بۆ ئەوەی ئێمە شرۆڤەی بەرهەمێکی هونەری یان توێژینەوە لەسەر هەر کارێکی هونەری بکەین، دەبێت وەها چاوەڕوانی هونەر بکەین کە پەیام و ناوەڕۆکێکی گرنگی پێیە کە ئێمە هۆشیار و بێدار دەکاتەوە و کە چۆن بەدوای بوونی خۆمان و ڕاستیی بووندا بگەڕێین. هونەر هاوتای فەلسەفەش دەتوانێت سەربەخۆمان بکات.واتا ئەوەی گرنگە بۆ ئێمە شیکردنەوەی دیوی ناوەوە و دیوی دووەم و چاوی سێیەمی بەرهەمەکەیە. ئێمە دەبێت لە کاتی بینینی بەرهەمێک یان دەقێک دەبێت تێڕابمێنین و ئەو پرسە لە خۆمان بکەین، ئەم کارە هونەرییانه چ پەیامێکیان پێیە؟ و دەیەوێت چ شتێک بە ئێمە بڵێت؟ چ پرسێک دەکاتە بەرباس ئامانج و ستراتیژەکەی چییە؟ هەروەکوو چۆن زانست یان فەلسەفە ڕاستییەکان ئاشکرا دەکات، ئاوهاش هونەر هەمان ئامانجی هەیە ئەویش  گەیشتنە بە “ڕاستیی بوون”. لەگەڵ دەرخستنی حەقیقەت و ڕاستیی بووندا، دەتوانین دەستمان بە لایەنێکی گرنگتریش بگات ئەوش بەهای جوانی هونەرە، چونکی ئاشکراکردنی ڕاستی خۆی لە خۆیدا لە هەناوی خۆیدا جوانیشی هەڵگرتووە.

لێرەوە تێدەگەین هەموو بەرهەمێکی هونەری ڕەسەن، یەک ئامانج و یەک پەیام و بە یەک شێوە خۆی دەردەخات، هونەریش بە هۆی ئەوەی ڕەهەندێکی فیکری هەیە، بە شێوەیەک لە شێوەکان خۆی شاردووەتەوە، ئێمە لە ڕێگەی تێڕوانین و ڕۆچوونە قووڵەکانی خۆمانەوە دەتوانین ئەوەی شاراوەیە ئاشکرای بکەین بۆیە بینەری ڕژد هەرگیز ڕووکەشانە ناڕوانێتە بەرهەمی هونەری بەڵکوو تەرکیز دەکات و ڕۆ دەچێتە ناو کارەکەوە تاوەکوو دیوی دووەمی بدۆزێتەوە، چونکە هەموو کارێک دوو جۆر ڕوانین دەردەخەن ئەوانیش دیار و نادیارن ئەوەی کە نادیارە مانای نەبوون نادات بەڵکوو پێویستە فیکرمان زیاتر بەگەڕ بخەین بۆ دوزینەوەی کۆدی پشت پەیامە هونەرییەکە، بۆ نموونە لە ڕۆژدا ئەستێرە دیار نییە، ئەمە مانای نەبوون نییە، بەڵکوو بە هۆی ڕووناکیی ڕۆژەوە نایبینین بەڵام بە خۆێندنەوە و تەرکیزمان هەموو هەبووەکان دەبینین. ئێستا بە دروستی لەوە تێگەشتووین، کە “هونەر” یەکێک لەو باشترین دەرچانەیە کە تاکەکان دەتوانن بۆ دەربازبوون لەو قەیرانە فیکری و کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و سیاسییانەی کە تێی کەوتوون بە هۆی نادادی و نایەکسانی و ناشەفافییە دروستکراوەی کە بە زۆر سەپێنراوە، تاکەکان بە هاوکاری هونەر دەتوانن بوون بۆ خۆیان بگێڕنەوە و لەوێشەوە پەی بە تەواوی حەقیقەت و ڕاستییەکانی تریش ببەن. هونەر ئەو پەیامە باڵا و سۆپەرمانەیە دەتوانێت تاکەکان بە شێوەیەک ئاڕاستە بکات، کە بتوانن پەتی کۆیلایەتی و ڕازی بوون بە قەدەر بپچڕێنن و لە ڕێگەی هونەری ڕەسەنەوە سەر بە خۆیان بن. ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە وەک چۆن فیکر خورافیات و خەیاڵ و ئەفسانە قاو دەدات، ئەوە بە دڵنیایییەوە داهێنەری هونەرمەندانەش دەتوانێت هەمان ڕۆڵ بگێڕێت، بەئاسانی توانای ئاشکرا کردنی لایەنە تەڵخ و ناڕۆشنەکانی هەیە، دەتوانێت ڕاستیی بوونمان بۆ بدۆزێتەوە. هونەر ئەو فریادڕەسە حەقیقیەیە نەک “واتای بوون” بەڵکوو “ڕاستی بوون”یش بەگشتی ئاشکرا دەکات.

پەراوێزەکان

The post هونەر وەک ڕاستیی بوون لای هایدیگەر appeared first on ژنەفتن.

ژمارە (چوار)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆری و هزری و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە چاپ و بڵاو کرایەوە.

تەوەری ئەم ژمارە (٤) لەبارەی (فاشیزم و ڕاسیزم)ەوەیە. تەوەری ژمارەی داهاتوو (٥) لەبارەی (فێمینیزمەوە)ەوەیە و دوایین کات بۆ وەرگرتنی بابەتی ژمارە (پێنج)، سەرەتای مانگی هەشتی ساڵی ٢٠٢٢ـە.

تێبینییەکی پێویست: هەر چەندە پێشتریش ڕامانگەیاندووە بەڵام لێرەدا دووبارەی دەکەیەنەوە کە گۆڤاری ژنەفتن تاکە بڵاوکراوەی کاغەزی ماڵپەڕێ ژنەفتنە و بە هیچ شێوەک بابەتەکانی لە ماڵپەرەکەدا بڵاو ناکرێنەوە، تەنیا لە ماڵپەڕی ژنەفتن ڕیکلامی بۆ دەکرێت.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسیار: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسیاران: (ئەسعەد عەلی، پێشڕەو محەمەد، سوارە محەمەد، سۆران عومەر، فازڵ مەحموود، هاوار محەمەد)

ئەم ژمارەیە بە پاڵپشتی قاوەخانەی کولتووریی (نازدارحەیران) چاپ کراوە.

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

بونیادی ده‌روونناسانه‌ی فاشیزم

ن: ژۆرژ باتای

لە فرەنسییەوە: فازڵ مه‌حموود

له‌م وتاره‌دا كه‌ باتای به‌ زمانێكی ئاڵۆز نووسیویه‌تی هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و جۆره‌ شیكارییه‌ ماركسییه‌ی كه‌ تاوه‌كوو ئه‌و كات پێی وابوو ژێرخانی كۆمه‌ڵگایه‌ك، سه‌رخان دیاری ده‌كات، ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ شیكارییه‌كی زۆر وردی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری، سیاسی و ئایینی و ئایدۆلۆژییه‌كان ده‌یه‌وێت تێڕوانینێكی پێچه‌وانه‌ بخاته‌ ڕوو، واته‌ له‌ سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و ژێرخانی ئابووری بڕوات. پێی وایه‌ هه‌ر جۆره‌ هاوچه‌شنییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ هاوچه‌شنی سیستمی به‌رهه‌مهێنانه‌وه و‌، هه‌ر درزێك بكه‌وێته‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری درزكه‌وتنه‌ نێو ڕێكاری كۆمه‌ڵایه‌تی.

هێگل و هیتلەریزم، فەلسەفەی هێگلی و فاشیزمی ئەڵمانی

ن: گیۆرگ لۆکاچ

لە ئەڵمانییەوە: پێشڕەو محەمەد

لەم وتارەدا لۆکاچ بە دیاریکراوی و قووڵ باسی پرسی چەمکەکانی ماف، یاسا، یەکسانی، دادپەروەری، پێشکەوتن و عەقڵ دەکات کە نازییەکان دژی هەموویان بوون، بەتایبەت فەیلەسوف و بیرمەندانی نازی. دژە-هێگلی خاڵی هاوبەش و دەستپێکی کۆی بیرمەندانی کۆنەپارێز، ڕاستڕەو و ناسیۆنالیستی ئەڵمانی بووە لە سەدەی نۆزدەوە تا لوتکەی هیتلەریزم. بەڵام دوای جەنگ، دژە-هێگلی لە فۆرمی جۆراوجۆری دیکەدا دەرکەوتەوە. خوێندنەوەی ئەم وتارەی لۆکاچ، ئەگەرچی ساڵی ١٩٤٣ نووسراوە، بەڵام بە وردبوونەوە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆ و فەلسەفە تازەکان و سەرهەڵدانەوەی بیری ڕاستڕەوی و ناعەقڵانییەتی پۆستمۆدێرن، وەک ئەوە وایە بۆ ئەمڕۆ نووسرابێت.

هەمووان دەیانەوێت ببن بە فاشیست

ن: فیلیکس گواتارى

لە ئینگلیزییەوە: هاوار محەمەد

دوو ئەرگومێنتى سەرەكى لەم وانەوتارەدا هەن كە گواتارى ڕوون و سادە دەیانخاتە ڕوو: 1) فاشیزم نە بونیادە، نە حوكمى مێژووە، نە نەخۆشیى دەروونى هیتلەر و مۆسۆلینى بوو؛ فاشیزم ئارەزووە، كە لەنێو دەستەجەمعدا گەشە دەكات، هیتلەر و مۆسۆلۆنیش ئەم ئارەزووە كەناڵیزە دەكەن، خێراى دەكەن، خاوى دەكەنەوە، لە ماشێنى دیكەى دەبەستن، ئارەزووى شۆڕشگێڕى پێ دەپچڕێنن یان پێى لا دەدەن و هتد. 2) دەروونشیكارى شتێكى ئەوتۆ سەبارەت بەم لیبیدۆیە نازانێت، چونكە ئارەزوو وەك خواستێكى شاراوە و ئاشكراى تاكەكەس تێدەگات كە لە شانۆى داخراو و تاریكیى خێزاندا بەرهەم دەهێنرێت، لە بازنەیەكى بچووك یان لە سێكوچكەى دایك-باوك-منداڵدا گەشە دەكات و لە چێژى سێكسیدا قەتیس دەبێت.

فاشیستەکانی ئەمڕۆ

ڕاستی نوێ و نەریتە ئایدۆلۆژییەکان

ن: فۆلکەر ڤایس

 لە ئەڵمانییەوە: ئەسعەد عەلی

بە لەبەرچاوگرتنی ئەو قەیران و هەڵاوسانەی، لەم ساڵانەی دواییدا لەنێو فاشیزمدا هاتووەتە گۆڕێ، پەیوەندییەکی ئایدۆلۆژیک لەنێوان «راستی نوێ» و «کۆلێکتیڤی مێژوویی فاشیزم»ـدا بوونی هەیە ؟ و ئایا فاشیزم تەنیا دیاردەیەک بووە، لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا و، سنووردار بووە. واتە لە چەند وڵاتێکدا بوونی هەبووە و، دواجار بە کۆتاییهاتنی شەڕی سارد، ئەمیش کۆتایی پێ هاتووە.

پۆپۆلیزم وەک پۆست فاشیزم

ن: فێدریکۆ فینچێلستین

 لە ئەڵمانییەوە: ئەسعەد عەلی

ئەم وتارە لەبارە ئاوێتەکردن و تێکەڵبوونی پۆپۆلیزم و فاشیزمە، بەتایبەت لەم ساڵانەی کۆتایی و لە گرتنە دەسەڵاتی کۆشکی سپی لەلایەن ترەمپەوە.

تیۆری نەژاد

ن: ویلیام ڕایش

لە ئەڵمانییەوە: سوارە محەمەد

باڵابوونی ئارییەکان و پاکڕاگرتنی خوێنەکەیان ئامانجی سەرەکیی سۆسیالیستە نەتەوەیی(نازی)یەکان بووە، کە بووە بەهۆی فاشیستبوونی ئەڵمانییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا. نووسەر لەم دەقەدا باس لە سەرهەڵدانی بیرۆکەی پاکڕاگرتنی خوێنی نەژادێک بە گەڕانەوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەفسانەکانی گریک، تیۆریزانەکانی نەژاد و جێبەجێکارەکەی کە هیتلەر بووە، دەکات. هەروەها تیشک دەخاتە سەر دەرئەنجامەکانی ئەم خۆپارێزییە لە هەمبەر سروشتدا کە پێچەوانەیەتی، ئەویش بە گەڕانەوە بۆ تیۆرییەکەی داروین.  خاڵێکی گرنگ کە لەم دەقەدا باس کراوە، سەرکوتکردنی سێکسوالیتەی چینی کرێکارە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، کە بە مەترسییەکی کۆمەڵایەتییان بۆ سەر خۆیان داناون.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

ن: مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم پارچە وەرگێردراوە، بەشی چوارەمە لە پێشنمایشی  کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک یەکێکە لە کتێبەت بناغەییەکانی بیری مارتن هایدێگەر، تەنانەت وەک هاوکارێکی بەهێزیش دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە کتێبی بوون و کات لەکاتێکدا کە دوو ساڵ بەر پێشکەشکردنی ئەم وانەیە  نووسراوە.

لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون  هەبوون دەکات و تێیدا  ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و رۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە،   مانای چەمکی  بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. لە ژمارەکانی پێشوودا سێ بەشی بڵاو کراوەتەوە و لە ژمارەکانی دیکەدا بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.

The post ژمارە (چوار)ی گۆڤاری ژنەفتن چاپ و بڵاو کرایەوە appeared first on ژنەفتن.

بۆ ئەم مەبەستە بە گرنگی دەزانین بۆچوونی مارتن هایدیگەر بخەینە ڕوو سەبارەت بە چەمکی “دازاین” و بوونی مرۆڤ، تا  لێیەوە لەوە تێبگەین کە چەمکی نیگەرانی لای هایدیگەر چۆن و بۆچی بەکار هاتووە. بوونی مرۆڤ بەو پێیەی بوونێکی ئاگامەندانەی هەیە، خاوەنی هزرین و تێفکرینە، بۆیە ڕاستەوخۆ بوونەکەی دەبەسترێتەوە بە جیهانەوە، لە فەلسەفەکەی “مارتن هایدیگەر”دا  جیهان چوار واتای هەیە، ئەوانیش:
١. مرۆڤ بوونێکی جیهانییانەی هەیە: ناتوانرێت لەدەرەوەی جیهان بژێت.
٢. بوونی مرۆڤ لەگەڵ سروشتدا: مامەڵەی لەگەڵدا دەکات و پێداویستییەکانی ڕۆژانەی لە ڕێگەی سروشتەوە فەراهەم دەکات، بۆ ئەو جیهانەی دەگۆڕێت کە خۆی دەیخوازێت، بۆ نموونە کورسی-مێز-قەڵەم-پەرتوک، قەدی ئەو درەختانەن که لە سروشت-دارستانەکانەوە بڕڕاونەتەوە، مرۆڤ بۆ مەبەستی خۆی گۆڕیونی.
٣. بوونی مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی جیهانییانە، کە مەبەست لێی کەلوپەلەکانی دەوروبەرمانە.
٤. بوونی مڕۆڤ لەگەڵ نیشتمان، مەبەست کۆی گەردوونە.⁴

ئەمە دەرخەری ئەوەیە کە مرۆڤ بوونێکی کەموکورت و ناتەواوی هەیە، لە ڕێگەی کەلوپەل پێداوایستییەکانی خۆی کەسانی دەوروبەر و جیهانەوە، دەتوانێت خۆی تەواو بکات، بەبێ ئەو خاسیەتانە شتێک نامێنێت بە ناوی بوون و ژیانەوە پێداویستییەکانی خۆی لە ڕێگەی چواردەوری خۆیەوە بە ئەنجام دەگەیەنێت بەهۆی ئەوەی کەموکورتییەکانی خۆی پڕ بکاتەوە هەمیشە نیگەرانی ئەوەیە کە چۆن بەرنامە دابنێت بۆ تەواوکردنی پرۆژە و جێبەجێکردنی بیرکردنەوەکانی.
هەرخودی هایدیگەر پێی وایە: “نیگەرانی دەلالەتێکی بوونگەرایانەی لەبارەی دۆزینەوەی خود و کرانەوەی بە ڕووی جیهاندا هەیە. هەستکردنیش بە نیگەرانی حەقیقەتی بوونی خود ئاشکرا دەکات، بەم شێوەیەش نیگەرانی لە ‘ترس’ جیا دەکاتەوە، پێی وایە ترس بەهۆی مەترسیی شتێکەوە دروست دەبێت، لەگەڵ نەمانی ئەو شتەش ئەوکات مەترسییەکەش لەناو دەچێت، بەڵام نیگەرانی جودایە و ڕووی لەو شتەیه کە هێشتا ڕووی نەداوە، بۆیە خاسیەتی چاوەڕوانیکردن بە خۆ دەگرێت، چاوەڕوانیش حاڵەتێکە بۆ ئایندە، کە لەسەر چاوەڕێ لێکردن دامەزراوە؛ بۆیە ئێستای تێدایە”.⁵
ئەگەر بێتوو چەمکی نیگەرانی نزیکتر بکەینەوە و ڕوونتر لە بارەیەوە بئاخڤین، ئەوا دەبێت لە تێگەیشتن لە چەمکی “دازاین”ی هایدیگەرەوە تێڕوانیەکانمان لەبارەی نیگەرانی و نائومێدییەکانی تاک بخەینە ڕوو. هەڵبەت ئێمە لێرەدا چەمکی نیگەرانی بە مانا فیکری و ڕەسەنەکەی باس دەکەین نەک وەک حاڵەتێکی دەروونی. هەر لەو تێڕوانینەی هایدیگەریشەوە دەتوانین ئەوە هەڵهێنجێنن کە دەبێت تاک لەوە تێبگات، ئەوە نیگەرانییە، دەتوانێت وای لێ بکات  زیاتر بیر بکاتەوە و ڕزگاری ببێت لەو ڕەوشە ناهەموارەی کە بەزۆر سەپێنراوە بەسەر تاکدا. دەتوانێت ڕزگاری بێت بەو مەرجەی  پێشمەرج و نۆرمە جڤاکییەکان توڕ بدات. ئەو بارودۆخ و نائومێدی و دڵەڕاوکێ و نیگەرانییەی کە ڕووبەڕووی تاک دەبێتەوە، بە تەنها تایبەت نابێت بە تاکەوە بەڵکوو تەواوی کۆمەڵگاش بە هەمان ئاقار و بارودۆخدا دەبات، کەوایە تاک لە ڕێگەی نیگەرانی و دڵەڕاوکێی خودی خۆیەوە دەتوانێت پەی بە نیگەرانییەکانی جڤاکیش ببات، چونکی ئازادی و سەربەخۆیەتی تاک قەتیس نابێت بە تەنها لە خوددا، بەڵکوو بەرسیارێتیی دەوروبەریشی دەکەوێتە سەر، چونکی مرۆڤ بوونێکی جیهانییانەی هەیە و بوونی بەستراوە بەوانی ترەوە، بۆیه هەموو فەلسەفە و تیۆرە هزرییەکان و هەموو مەعریفە و زانستەکان و هەموو تیۆرە سایکۆلۆژی و سۆسۆلۆژییەکان، بۆ ئەوە هاتوونەتە بوون تاکوو چارەسەرێک بۆ ئەو قەیرانە ناوەکییانە بدۆزنەوە. ئەو مرۆڤەی کە لە پەراوێزی بووندا دەژێت و کە بەردەوام هەست بە نیگەرانی و نائومێدی و دڵەڕاوکێ دەکات. بۆیە لەم سەروبەندەدا دەبێت هزر بکەینە پراکتیزەیەکی کردارەکییانەی ڕۆژانە. وەک چۆن پێوستە ئاین لە ئاینێکی غەیبی و نادیارییەوە بگۆڕین بۆ کردارەکی و هزری ئاینی لەنێو ژیانی ڕۆژانەی تاکدا. دەبێت تاک ڕاستەوخۆ خۆی لە ئاین تێبگات و شیکردنەوەی بۆ بکات، چونکە پیاوانی ئاینی ناتوانن ڕۆڵی نێوەندگیری لەنێوان تاکەکان و خودادا بگێڕن چونکە ئەوان فەرمانبەری دەوڵەتن، موچە لە دەوڵەتەوە وەردەگرن، کەوایە ئەگەر فەرمانبەر موچەی لە دەوڵەت وەرگرت، ئەوا بێشک بیرکردنەوە و ڕوانینەکانیان، ڕوانینێکی سیاسییانە دەبێت، بۆیە لەم نێوەندەدا  تاک نیگەرانی ئەوە دەبێت کە چۆن خۆی لەو نۆرمە بێنێتە دەرەوە تەرکیز و هزری خۆی بکاتە نێوەندگیر لەبری پیاوانی لاهوت و ئاین، کەوایە یەکەم ئەرکی تاک ئەوەیە شۆڕشێکی فکری گەورە لە هەمبەر خودی خۆیدا ئەنجام بدات و خۆی ڕزگار بکات، لەو کۆتوبەندەی کە ئاین بەسەریدا سەپاندوونی تێدا لە ڕێگەی دەقەکانەوە بە ناوی پیرۆزییەوە قفڵ لە مێشکی تاکەکان دەدات، لە ئەنجامی بەدەستهێنای خوددا، ئەوکات بەرپرسیاریش دەبێت لە بەرانبەر هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگاش، چونکی تاک تاوەکوو سەربەخۆییی خۆی بە دەست نەهێنێت ناتوانێت ڕێنوێنی کەسانی دەوروبەری خۆی و کۆمەڵگاکەی بکات، هەرکات خود هەستی بەوە کرد کە ئاینیش وەکوو سێکتەرەکانی تری کۆمەڵگا بە بازرگانیکراوە و بۆی دەرکەوت کە ئامانجی ئاین خەفەکردن و بەنجکردنی تاکە و دەسەڵاتی سیاسی بە مەبەستی لەناوبردنی هزری تاکەکان پیاوانی ئاینی بەکار دەهێنێت تاکوو مەعریفە و فەزیلە و ڕیفۆرم لە زیهنی تاک بکاتە دەروەوە، ئەگەر هاتوو تاک هەستی بەم جۆرە گەوجاندنە کرد، ئەوکات تووشی نیگەرانی و دڵەڕاوکێی و جۆرێک لە سترێس و دڕدۆنگی وجودی دەبێتەوە، نیگەرانی ئەوە دەبێت چۆن لەو باردۆخە ناهەموارە خۆی ڕزگار بکات، بە هیچ شێوەیەک بە واقیعی باو ڕازی نابێت و خۆی تەسلیمی چارەنووس ناکات، یەکەم کاری تاک دەبێت سەربەخۆیی بێت و خودی خۆی لەو بازنەی گەوجاندن و بەنجکردنە بکاتە دەرەوە، خۆی لەو کابووسە ڕزگار بکات و ئازادیی خۆی بەرهەم بهێنێت، خۆی خوێندنەوە بۆ دەقەکان بکات و شیکردنەوەیان بۆ بکات و بەدواداچوونی بۆ بکات ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە پێویستی بە ڕێنیشاندەر و ڕێنوێنیکەر هەبێت.
لە دەرئەنجامی ئەم ئازادی و سەربەخۆیییە، ئەو کات تاک لەهەمبەر جڤاک و دەوربەریش بەرپرسیار دەبێت، پێویستە وەک چۆن لە هەوڵی بێوچان و خوێندنەوەی ورددا بوو بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆییی خۆی، ئاوهاش دەبێت ڕۆڵی گرنگی هەبێت لە هۆشیارکردنەوەی تاکەکانی ناو جڤاک و هانیان بدا بۆ خوێندنەوە و بۆ ئاشنابوون بە دەقێک یان تێکستێک یان شیکردنەوەی ڕووداوێک ئەوا پێویستیان بە لایەنی سێیەم نابێت، واتا سەرچاوەی زانیارییان بریتی دەبێت لە هزرو ڕوانینی خۆیان، ئەمەش هەنگاوێکی زۆر گرنگە بۆ دروستبوونی کۆمەڵگایەکی ساخڵەم و تەندرووست. هەمووان کۆکین لەسەر ئەوەی، کە نیگەرانی مرۆڤانەیە و تەنها مرۆڤ بە نیگەرانییەوە دەژێت، ئەمەش وا دەکات جگە لە پەیوەندیی کردارەکی و مەعریفی لەنێوان ئاگامەندی بووندا دەخاتە ڕوو، بوونی مرۆڤ لەگەڵ جیهان و دەوروبەر و خەڵکیدا، دەکاتە بوونێکی خەمخۆر و نێگەران، چونکە جیهان بۆ مرۆڤ دەبێتە نیشتمان، بۆیە نیگەرانی بۆ بوون بڕاوەتەوە، بۆ نموونە مرۆڤ لەبەر ئەوەی دەمرێت، وادەکات بوونی ببێتە بوونێکی کاتی و دەبێت هەر ڕۆژێک بوونی کۆتایی پێ بێت، پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوروبەر و خەڵکیدا، دەپچڕێت. لەم سەروبەندەدا، بە هۆی ئەوەی ژیانی مرۆڤ کاتییە، ئەوکات بوونی دەبێتە بوونێکی ڕاڕا و نیگەران و وای لێ دێت ترسی هەبێت و هەمیشە لە هەوڵ و کۆششی بەردەوامدا بێت، بۆ ئەوەی پرۆژە تەواونەکراوەکانی جێبەجێ بکات، ئەمەش وادەکات هەتا ئەو کاتە دیاریکراوەی کە لە ژیاندا ماویەتی وای لێ دەکات هەمیشە بە نیگەرانییەوە مامەڵە لەگەڵ دەوروبەر و خەڵکیدا بکات. بە پێچەوانەوە ئەگەر گریمانەی ئەوە بکەین کە مرۆڤ هەمیشەیی بووایە، مردن بەشێک نەبووایە لە چارەنووسی مرۆڤ، ئەوکات مرۆڤ بەم شێوەیە تووشی نیگەرانی نەدەبوو، هەڵوێستی لە بەرانبەر خۆ تەواو کردن و نیگەرانی بەرانبەر تەواوکردنی پرۆژەکانی و خەم خواردن بۆ ئایندە و جیهان و کەسانی دەوروبەر و خۆی وەک ئێستا نەدەبوو، شێوەیەکی تری وەردەگرت. هەرچەندە بابەتی مردن لەنێو مرۆڤدا لێکدانەوە و خوێندنەوەی جیاوازی بۆ دەکرێت، بۆ نموونە ئەو تاکانەی کە نەرێنییانە بیر دەکەنەوە پێچەوانەکەی وەردەگرن، بۆ کەسانی ناهۆشمەند نیگەرانی و دڵەڕاوکێی ئەم جیهان و بوونە نین، چونکی پێیان وایە مادام مردن هەیە ئیتر پێویست بە نیگەرانی و دڵەڕاوکێ ناکات، واتا ئەو جۆرە خۆیان تەسلیمی قەدەر و چارەنووس کردووە، بۆیە لەو سەروبەندەدا ناتوانین وەک بوونەوەرێکی هۆشمەند و ڕەسەن وێنایان بکەین، چونکی ئەو جۆرە لە تایپی بوونە، خودانی جۆرێک لە بیرکردنەوەی سنووردارن، ناتوانرێت بیرکردنەوەکەیان ئەو سنوورەی کە بۆ خۆیان کێشاویانە تێی پەڕێنن، هەمیشە ئەو جۆرە لە بوون هەموو خەونێکی گۆڕانکاری و ڕیفۆرم لە ناخی خۆیاندا کپ دەکەن و هەموو ئەو هیوایەی کە دەبێتە هۆی ناسینی خود لە ناوەوەی خۆیاندا زیندەبەچاڵ دەکەن، ئەمەش بە بیانووی ئەوەی ئەم ژیانە کاتییە ڕۆژێک دێت مرۆ تیایدا بەرەو فەنابوون و لەنێوچوون دەچێت ئەو هەموو ئەو هیوایانەی کە گرنگن بۆ تاکێکی ساخڵەم و تەندرووست دەگۆڕدرێت بۆ تاکێکی نائومێد و بێئیرادە و بێهیوا، لەو ڕێگەشەوە ڕێگە خۆش دەکات، بۆ دروستبوونی کۆمەڵگایەکی داتەپیوو و ئفلیج، بەڵام ئەم پرسە بۆ تاکێکی دڕدۆنگ و نیگەران و خاوەن هزر پێچەوانەکەی دەسەلمێنرێت، تاکێک کە خاوەن تێڕوانێنێکی بێسنوور و خاوەن ئاگامەندییە، هەمیشە بەهۆی ئەوەی ڕۆژێک دەبێت دەمرن، هەمیشە نێگەرانی ئەوەن کە وەک تاک خۆی بینا و دروست بکات، ناتەواوییەکانی خۆی تەواو دەکات، خەون و هیوا هیومانیستییەکەی بە ئەنجام دەگەیەنێت و لەوێشەوە بەرپرسیاریەتییەکەی خۆی جێبەجێ دەکات کە ئەویش بڵاوکردنەوە و هۆشیارییەکانە بۆ جیهان و کەسانی دەورووبەر بەهۆی ئەوەی بوونی مرۆڤ بوونە لەنێو جیهاندا و لەگەڵ دەوروبەر و کەسانی تردا.

وەک پێشتر ئاماژەمان بۆ کرد، تاک ناتوانێت بەتەنها دوور لە کۆمەڵگا بژێت، هەمیشە بوونی بەوانی ترەوە بەستراوەتەوە. باشترین نموونەش نیگەرانبوونە بۆ ژینگە و سروشت و پاراستنیان، مرۆڤ دەزانێت بەرەوپێشچوونی پیشەسازی و هەبوونی ژمارەیەکی زۆری ئامێرەکان وەک بەرهەمێکی پیشەسازی فاکتەرێکە لەو فاکتەرانەی کە هەڕەشەی لەنێوبردنی ژینگە و سروشت دەکەن، بۆیە مرۆڤ لەهەمبەر ئەم لەنێوچوون و داڕووخان و کۆتاییهاتنە هەمیشە خەم دەخوات و نیگەرانی ئەو فەوتان و لەنێوچوونەی ژینگەیە، ئاشکراشە تەنها ئامێر و کەرەستەی پیشەسازی نین، کە هۆکاری داڕووخانی ژینگە بن، بەڵکوو کۆمەڵگا و تاکەکانیش فاکتەرن بۆ ئەو لەنێوچوونە، بەمەبەست ژینگە و سروشت پیس دەکەن و دەیسووێنن و پێشێلی کارە مۆڕاڵییە ئیسانییەکان دەکەن، ئەمەش وادەکات لە بەرانبەر ئەم لەنێوچوونە تاک هەمیشە نیگەران بێت، ئەم نیگەڕانییەشی دەگوازێتەوە بۆ ئەوەی تاکەکان هۆشیار بکەنەوە و ڕێز لە سروشت بگرن و ژینگەکەیان بپارێزن، چونکی چەند ژینگە پاک و تەمیز بێت هێندەش کۆمەڵگایەکی ساخڵەم بەرهەم دەهێنێت، چونکی بیرکردنەوەی باش و ئەرێنییانە موڵکدارێتی خاوەنەکەیەتی، بە پێچەوانەوەشەوە بیر و هزری قەڵپ سەر بەساحیبیەتی. بۆیە دەتوانین بڵێین مرۆڤ هەر لە بنەڕەتەوە هەمیشە بوونێکی نیگەرانە، نیگەرانیش یەکێکە لە خاسیەت و تایبەتمەندییە ئەرێنی و پۆزەتیڤەکانی مرۆڤە، بۆ نموونە پاراستنی منداڵ لەلایەن دایک و باوکیانەوە وە پەرژین دروست کردن بەدەوری سەربەستیی منداڵەکەیدا وەک هێزێکی نەرێنی تەماشا دەکرێ، چونکی ئازادی و سەربەستیی منداڵەکە داگیر دەکرێت، بەهۆی ئەو هێڵ و سنوورکێشانەی کە بە دەوری منداڵەکەدا دەکێشرێت. بۆیە نیگەرانی نابێت هێندە زیادەڕۆی تێدا بکرێت بە ناوی پاراستن و دڵسۆزییەوە پەل بهاوێژێت بۆ نیگەرانییەکی سلبی و نەرێنی. مرۆڤێک گەر زیادەڕۆی لە نیگەرانیدا بکات یان کەسانی دەوروبەر پشتگوێ بخات خۆی بەرپرسیارە و خۆی هەڵیبژاردووە، بەڵام ئەو مادامەکی لەنێو جیهاندایە و لەگەڵ کەسانی دیکە پەیوەندی هەیە و لەگەڵیاندا دەژێت، ئەوا بوونێکی بڕاوەی هەیە و نیگەرانیشە. هەمیشە دەبێت نیگەرانی و دڵەڕاوکێ و شڵەژان و ترسەکانی مرۆڤ بۆ ئەوە بێت کە بیر لەو کێشەو دیاردە و پرسانە بکاتەوە، کە وجودین و لە واقیعدا بوونیان هەیە و بەشێکی دانەبڕاوە لە جڤاک و کۆمەڵگا، دەبێت هەموو کێشە و گرفتە وجودییەکانی ناو کۆمەڵگا بخرێتە ژێر میکرۆسکۆبەوە و چارەسەریان بۆ بدوزرێتەوە، مرۆڤ پیویستە هەمیشە نیگەرانی ئەوە بێت کە چۆن تاک بتوانێت خۆی بدۆزێتەوە. ئاسایییە مرۆڤ خۆی ون بکات و، دەتوانێت خۆشی بدۆزێتەوە بەو مەرجەی خاوەنی خودێکی هۆشمەندانە بێت، چونکی خودی هۆشمەند و هۆشیار ئەو کەسەیە کە هەوڵ و کۆششێکی زۆر دەدات تاکوو خودی خۆی بناسێت، بە پێچەوانەی خودی ناهۆشیار ئەو خودەیە بە ئەنقەست هەوڵی ئەوە دەدات لەنێو هاش و هوشی جیهاندا خۆی ون بکات، فاکتەری فەسادی و گەندەڵی لەم قۆناغەدا بریتییە لە سڕینەوەی تاک، گەندەڵی و فەسادی یەکێک لەو نیگەرانی و ترسانەیە کە تاک هەمیشە هەست بە بوونی دەکات، چونکی لە ئەگەری خراپ ئاڕاستەکردنی دەوڵەت و بەفیڕۆدانی سامانی نیشتمانی و سڕینەوەی ئینتمای تاک بۆ گەل و پەراوێزخستنی کەرتی پەروەردە و لەنێوبردنی ڕۆڵی قدوە و شکاندنی شکۆی تاک و بێئیرادەکردنی تاک وادەکات هەمیشە نیگەران و دڕدۆنگ بێت لە هەمبەر ئەو باردۆخە نەخواستراوەی کە ڕووبەڕووی کۆمەڵ بووەتەوە، لە ڕێگەی بەکارهێنانی ئامێر و تەکنۆلۆجیا و پێشکەشکردنی بەرنامەی بێسوود و، سەرقاڵبوونی کۆمەڵ بۆ حەزی تایبەتی و هەندێ خۆشی لاوەکییە، بۆ ئەوەی تاکەکان بە دوای ماف و ئازادییەکانی خۆیان نەکەون و هەمیشە بیریان پەرتەوازە بێت وادەکات تاک هەمیشە هەست بە نیگەرانی و دڵەڕاوکێ بکات، نیگەرانی ئەوە دەبێت کە لەم ژیانەدا چارەنووسێکی نادیاری هەیە، وادەکات نازانێت لە پێناو چیدا دروست کراوە، بۆچی هاتووەتە نێو ژیانەوە، ئەرک و فەرمان و مافەکانی چین. مرۆڤ بە ئازادی لەدایک دەبێت، سروشت هیچ بوونێکی بە کۆیلایەتی دروست نەکردووە، ئەوا تاک خۆیەتی بڕیار دەدات سەربەخۆ بێت یان بە کۆیلایەتی بمێنێتەوە، گەرچی مرۆڤ سروشتێکی ئازادانەی هەیە، بەڵام دەسەڵاتی سیاسی تەواوی ئازادییەکانی لێ داگیر کردوون، ئەو باردۆخە و ناهەموارییە وادەکات هەمیشە نیگەرانییەکانی بۆ ئەوە بێت چۆن هەموو ئەو کەموکورتییانە پڕ بکاتەوە، یەکەم ئەرکی خود ئەوە دەبێت، کە ئازادی سەربەستی و خۆی بەدەست بهێنێت و خۆی خاوەندارێتیی خۆی دەکات و سەر بەخۆی دەبێت، بوونی خۆی بەدەست دەهێنێت، هەموو ئەو نیگەرانییەی دەبێتە هۆی لەدایکبوونی داهێنان و پابەندبوون و گرنگیدان بە ژیان، نەک خۆ بەدەستەوەدان، واتا نیگەرانییەکی ئیرادەگەرایییانە، چونکی خۆدۆزینەوە و سەربەخۆبوون هەروەکوو داهێنان و بەدەستهێنانی زانست  پێویستی بە هەوڵ و کۆشش و هەوڵی بێوچان و ئیرادەگەرایییانە هەیە، بەهۆی ئەوەی تاک بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و بوونی ڕاستەوخۆ بەستراوە بە بوونی ئەوانی ترەوە، بۆیە هەر لەگەڵ بەدەستهێنانی و خود و خۆناسینەوە و خاوەندارێتیکردنی خود، ئەوکات ئەرکێکی ویژدانی مۆڕاڵییە، هەوڵی دۆزینەوەی کەسانی دەوروبەر و خەڵک و جیهان بدات، چونکی مرۆڤ تەنها و ئازاد و سەربەست نییە بۆ خودی خۆی بەڵکوو ئازادی نابێت و تەواو نییە بەبێ بەرپرسیارێتی، واتا بەرپرسیار دەبێت لە هەمبەر دەوربەری خۆی هەوڵی هۆشیاری بێدارکردنەوەیان بدات، بۆ دەربازبوون لەو زنجیرەی بەهۆی نەزانی و دڵسافی خۆیەوە دەسەڵات لە گەردنی کۆمەڵی ئاڵاندووە، کەوابوو لێرە تێدەگەین چەمکی نیگەرانی بە تەواوەتی نیگەرانییەکی وجودییە و هیچ پەیوەندی بە لایەنی سایکۆلۆجی و ترسەوە نییە، ئەوەی هەیە خەمخواردن و هەوڵدانە بۆ ژیانێکی باشتر و پڕسوود، کەوابوو مادامەکی مرۆڤ بونێکی نێگەرانە جیاوازە لە فریشتە و ئاژەڵ چونکی هەر بە تەنها مرۆڤ خاوەنی هەردوو تایبەتمەندێتیی جنس و ئەقڵە، بۆیە نیگەرانبوونی ئەگەرێکی حەتمییە، بۆیە یەکەم مرۆڤ نیگەرانی خۆی بێت وەکوو تاک، پاشان نیگەرانی جیهان و کەسانی دەوروبەر. هەتا تاک نەتوانێت شۆڕشێکی فکری و مەعریفی بەسەر نۆرمه کومەڵایەتی و سیاسی و ئاینی، خێڵی و تیرەگەرایییەکان بکات، ئەوا هەرگیز ناتوانێت ئاڕاستەی جڤاک و دەوروبەریش بکات بۆ ڕێگایەکی ڕاستەڕێ، دەرچوون لە ناڕەسەنێتی و بوون بە خودان هۆشیاری و گەیشتن بەرەو لوتکە و باڵابوون نیگەران بوون بۆ خۆدۆزینەوە، خاسیەت و تایەتمەندێتیی مرۆڤە، کەوایە نیگەرانییەکانی مرۆڤ تەواو وجودییە(بوونخوازانەیە)، دژی ڕازیبوون خۆبەدەستەوەدانە و داننەنانە بە واقیعی باو، مرۆڤی نیگەران و دڕدۆنگ هەمیشە دوای ئەوەی خۆی هەڵدەبژێرێت، بە تەواوەتی بەرپرسیارێتی ئەوەش دەگرێتە ئەستۆ کە دەبێت کە کۆمەڵ و کەسانی دیکە لە تۆز و خڵتەی نۆرمە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئاینییەکان بپارێزێت. بەڵام دەبینین بە ئەسەفەوە ئەوەی دەگوزەرێت لەنێو تاک نیگەرانییەکی نائومێدانەیە بەهۆی ئەو هەموو نادادی و نایەکسانییەی کە کۆمەڵگای کوردی تەنیوە، بە جۆرێکە سیستەمی سیاسی دەستی خستووەتە بیناقاقای تاک و هەموو ئەو خەونەی کە هەبوو بۆ گۆڕانکاری و ڕیفۆرم و هەمووی بە ئیغراکردنی بەرژەوەندیی تایبەتی لەبار بران، هەندێکی دیش دوای ئەوەی نەیانتوانی چەمکی نیگەرانی بکەنە چەمکێکی وجودی، خۆیان تەسلیمی واقیعی باو کرد، لەبری ئەوەی بەرپرسیارێتی هەڵبگرن و نەوەیەکی چاکساز دروست بکەن، بەپێچەوانەوە نیگەرانییەکانیان، لەبری ئەوەی خاسیەتێکی ئەرێنییانە وەربگرێ بەپێچەوانەوە بە تەسلیمبوون و توانەوە لەناو ئاین و کۆمەڵدا کۆتایی دێت، ئەمەش وای کرد ئاینیش وەک درێژکراوەی سیستەمی سیاسییەکە تواناکانی تاک بکوژێت و چەمکی تاکگەرایی لەنێو چەمکی دەستەجەمعی بتوێنێتەوە، ئەمەش وا دەکات خەونی گۆڕانکاری و چاکسازی لە زیهنی تاکەکان پوچەڵ بکاتەوە، بۆیە هەردوو سێکتەری ئاین و سیستەم بۆ ئەوەی تاک لە گۆڕانکاری پاشەگەز بکەنەوە، ئەوا بە دەیان ڕێگا دەگرنە بەر بۆ ساردکردنەوە و پەراوێزخستن، بەڵام ئەوەش شتێکی ئاشکرایە لەنێو هیچ کۆمەڵگایەکدا نییە، تێیدا تاکەکان بە تەواوەتی ئازادیی خۆیان فرۆشتبێت، هیچ کەسێک نەبێت خاوەندارێتی لە خۆی بکات، بە دڵنیایییەوە کەسانێک دەبینینەوە کە بوونێکی ڕەسەنیان هەیە، هەمیشە نیگەران و دڕدۆنگی ئەوەن کە چۆن کۆمەڵگا ساخڵەم بکەن، بەهۆی خوێندنەوە و دونیابینییان و خەمخواردن بۆ ئایندە و دابینکردنی داهاتوویەکی گەش بۆ دەوربەریان هەمیشە خەڵکی هۆشیار دەکەنەوە هانیان دەدەن کە تاکەکان خۆیان بدۆزنەوە، لەو چەقبەستوویەی تێی کەوتوون، دەریان بهێنن.

 

پەراوێزەکان

The post لەبارەی نیگەرانییەوە appeared first on ژنەفتن.

زۆر سەرنجڕاکێش و نەکردە بوو، جیاواز لە هەڵمەتی دەستەجەمعی ڕۆشنبیرانمان دژ بە ژان پۆل سارتر، چەند ساڵێک بەر لەم دیدارە لە مۆسکۆ، هەر لە دوورەوە سەری ڕووتاوەی هایدگەر دەدرەوشێتەوە و تەواوی جەستەی نیشان دەدات، کەسێکی پتەو کە بە قووڵاییی کورسییەکدا ڕۆ چووبوو! ‏

‏مارتن هایدیگەر بلیمەتی فەلسەفەی ئەڵمانی و ئەوروپا، لە سووچێکی تاریکیی بیرەوەرییەکانی مندا بە قووڵی ڕەگی داکوتاوە و دەدرەوشێتەوە. ئەو لە بەشە تاریکەکەی ڕێستۆرانتەکە دانیشتبوو، شەرابی ڤییەنایی دەخواردەوە. بریسکەی ئەم درەوشانەوەیەم بینی بەبێ گوزارشتەکانی دەموچاوی! لەو کاتەی کە گوتارم سەبارەت بە شانۆ لە زانکۆی (فرایبۆرگ) پێشکەش دەکرد، لە ١٤ی شوباتی ١٩٦٧، ئەو بە زەردەخەنەیەکی دەستکردی درەوشاوە! بە گومانەوە سەیری کردم.

‏ڤۆزنێسێکی کێیە؟‏

‏لە کاتی ئامادەکاری بۆ زنجیرەکە، بەرهەمهێنەکە خەریکی ئاخاوتنێکی بازرگانی بوو، بەبێ بوونی دیداری پێشوەختە. ئەمە کەسایەتیی هایدیگەری گۆڕی بەڵام بێ خۆبەزلزانین. زۆر بە خێراییی وتووێژەکە گۆڕا بۆ کێشەی (تەکنەلۆژیا)، ڤۆزنێسێکی بە هەموو ئەو ئەزموون و ڕۆشنبیرییە بەرزە و زمانە شیعرییە گرنگەکەی کە هەیبوو دەستی پێ کرد، و چێژی وەردەگرت. ئەو ئەندازیاری بیناسازی بوو، خاوەن بیرکردنەوەیەکی شاعیرانە بوو، جیاواز لەو هونەرمەندانەی کە یاریی بێتام بە وشە دەکەن.

‏ئاندرێ (عەمیدی ئەدەبی ڕووسی) بوو لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوو، لە مایسی ساڵی ١٩٣٣ لە مۆسکۆ لەدایک بووە. (یەکێک لە نووسەرە ئازاکانی سەردەمی سۆڤیەت) بوو. بەڵام ستایلەکەی تاڕادەیەک توندبوو، بەمەش لەلایەن زۆرێک لە هاوچەرخەکانییەوە ڕەخنەی لێ گیراوە و لەلایەن نیکیتا خروشۆڤ (سەرۆکی یەکێتیی سۆڤیەت) هەڕەشەی دەرکردنی لێ کرابوو.

ڤۆزنێسێکی لە سەرانسەری جیهاندا شیعری خوێندووەتەوە. ئەو خولیایەکی زۆری هەبوو لە گەیاندنی بیرۆکە، بە جوانترین شێوە. هەندێک لە شیعرەکانی وەرگێڕدراون بۆ ئینگلیزی. یەکەمین ئیلهامبەخشی (“بۆریس پاستێرناک”، براوەی خەڵاتی ڤۆزنێسێکی و هەڵگری نازناوی نۆبڵ) بوو، زۆر بە توندی گرنگی بە کارەکانی دەدا.

‏ڤۆزنێسێکی یەکەمین کۆمەڵە شیعری بە ناوی (مۆزایک) نووسیوە. دوای ئەوە قەسیدە بەناوبانگەکانی وەک (“کچێک لە ئامێرێکدا دەگری”، “لە وڵاتی مندا”، “دوو بەش”، “گیرانی دڵ”، و هەروەها “ملیۆن قرمزی” لەسەر ڕاسپاردەی (جۆن ئێف کەنەدی- سەرۆکی ئەوکاتەی ویلایەتە یەککگرتووەکانی ئەمریکا) وەرگێڕدراون بۆ ئینگلیزی، لە ١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

‏دەرچوونی سارتەر لە عەبای هایدیگەر

‏ڤۆزنێسێکی دەست دەکات بە وتووێژ لەگەڵ هایدیگەر و دەپرسێ: ‏

‏*تۆ زیاتر لە جارێک لە نووسینەکانتدا وێنەی پەرستگایەکت بەکار هێناوە، لەسەر بەردێکی وەستاودا ! ئایا ئەمە وەک میتافۆڕی (ئافراندن)ە؟‏

‏- ئەوەی کە جیهانی دروست کردووە، هیچ شتێک بە پەرستگاکە نابەخشێت. بەڵام خودا لە چوارچێوەی پەرستگاکان دەسەلمێنرێت! خودا وێنەی نەکێشراوە بۆ ئاسانکردنی چاودێریکردنی ئەو شتەی کە لێی دەچێت، وێناکردنەکە ڕێگە بە پابەندی خوا دەدات. خودا ئەوەیە کە وشەی ئافراندووە. زەوی ناو ناوە زەوی بۆ ئەوەی ببێت بە زەوی. جوانی تاکە ڕێگایە بۆ گەیشتن بە ڕاستی.

‏ئاندرێ وتی: کاتێک چەند بڵاوکراوەیەکم بڵاو کردەوە لەمانەی کە پێشتر لە میونخ نووسی بووم، ئەمڕۆ سەرم سوڕما!- کتێبەکەمان هێشتا بڵاو نەکراوەتەوە، چەند شەرمە-. من هەوڵم دا کارەکەت بە ئینگلیزی بخوێنمەوە، بەڵام لەو کاتەدا توانیم بڕوا بە خۆم بێنم! ئەوەی کە پەیوەندی بە وەرگێڕانی چەمک و زاراوەکانەوە هەیە وەرگێڕانیان سەختە. بەڵێ، ڕاستە ئێمە لەو کاتەدا سەرسام بووین بە گۆڤارە قەدەغەکراوەکانی دەوروبەری (بێردیاڤ)، کە -کیرکیگارد و شێستۆف- وتاریان لەسەر هوسرل تیایدا دەنووسی و لەلای فەیلەسووفی فرایبورگ (مەبەست هایدیگەرە-وەرگێڕ) خۆشەویست بوو. بە دڵنیایییەوە، من دەمزانی کە سارتر دیسان لە عەبای هایدیگەر هاتووەتە دەرەوە. ئەو نووسەرەی کە بەڕاستی ڕابەرایەتیی چارەنووسی منی کرد.

‏سارتر کاراکتەری ڕاستەقینەی “بوون”ە

‏هایدیگەر دادەنیشێت، برۆکانی گرژ و بەیەکدادراو و چاوەکانی ئەبڵەق، دەستی کرد بە وێسکی هەڵدان لەمیانەی قسەکردندا. دواتر سەری پڕ لە بیرۆکەی جووڵاند و زەردەخەنەیەکی کرد، کاتێک ئاندرێ لێی دەپرسێت:

‏- سارتر کێیە؟‏

‏ – هایدیگەر: سەرچاوەی بیرۆکە ڕەسەنەکەی سارتر لە لاواز زانینی ئەڵمانییەکەیدایە! هەڵەی کرد و بە هەڵە دوو بەشی یەکێک لە کارەکانمی وەرگێڕا… پاشان هایدیگەر جووڵەیەک دەکات و بە نیگەرانییەوە دەڵێت: لەم هەڵەیە تیۆریی بوونی خۆی پێکهێنا! ‏

‏* هەڵوێستت لە بارەیەوە چییە؟ ‏

‏-پێناسەی بۆ چەمکی “بوون”! پێم وایە سارتەر نوێنەری ڕاستەقینەی “بوون”ە.” ناڕەزایی من لەگەڵ ئەو بوونەیە کە وەریانگێڕاوە و لەگەڵ ئەو بوونەدا نییە کە سارتر بە زمانی دایکی دەیناسێت!”جیاوازییەکی زۆر هەیە لەنێوان دەقی ڕاستەقینە و وەرگێڕدراوەکە! پێم وایە وەرگێڕ بیر لەوە دەکاتەوە کە نووسەر چی دەوێت و ئەوە کێشەیەکی گەورەیە. بۆیە پێناسەی من بۆ “بوون” کراوەیە؛ بۆ (ئێستا و ڕابردوو و داهاتوو) “خۆزگە جیهان ئەڵمانی بزانێت، بۆ ئەوەی تێبگەن کە من چیم دەوێت بەبێ نێوەند و مۆدی وەرگێڕان.

گوتاری سۆزداری

ئاندرێ لە هایدیگەر دەپرسێت: لە شیعردا، بۆچوونت چییە لەبارەی قەسیدەی کراوە؟

-پەیوەستی شیعری جیاکراوە.

-ئاندرێ وتی: “کاتێک سارتەر هات، لە کتێبخانەی مۆسکۆدا چەندین شتی خوێندەوە و نووسی” پاشان لە چاوپێکەوتنێکدا ئەمەی بە ڕووداوێک وەسف کرد. کاتێک سارترم بینی، چاوەکانی زەق، بێئارام سەیری ڕوخساری ئامادەبووانی دەکرد. ئەو لەگەڵ هاوژینەکەی سیمۆن دی بوڤوار لە هاتنەکەیاندا پەیامی زۆریان پێ بوو.‏

‏ئەو پڕۆفیسۆرەی لەمیانەی وتووێژەکەدا قسەی کرد، شیعرەکانمی بە (وشەی ڵێل-و ناڕوونیایکردن بە وشە، ترانستۆر، ڕەگەزپەرستی، نائەخلاقی)- وەسف کرد. ئەمە ئامادەبووانی خستە پێکەنین. سارتەر خۆی بە لای مندا وەرگێڕا و چرپەیەکی کرد: “پێم وابێت ئەمە ئەم وشانەن کە من بە کچێکی جوانم وت”. حەزی لە وشە سۆزدارەکانی شاعیری گەنج ئەلێکساندەر ئارۆنۆڤ بوو کە بەرگری لە شێعر دەکات.‏

‏سارتر نووسیویەتی: زۆرجار بە فەرامۆشکردن و گرنگی نەدان بە شیعر تۆمەتبار کراوم، بە بەڵگەی ئەوەی پێم دەڵێن: گۆڤاری (تان مۆدێڕن) شیعر چاپ ناکات. ئەو ئەمەی بەدرۆخستەوە و وتی: ڕاستە ئەوە لە گۆڤاری تان بڕیاری من بوو، بەڵام من لە شیعردا گاڵتەم بە ڕۆژنامەگەریی وەسفی کرد نابێت وا وێنا بکرێت، کە شاعیران سەرقاڵی گەڕان و ڕاڤەکردنی ڕاستییەکانن، ئەوە دەربارەی شتێکی ترە، کەسێکی ئاسایی کاتێک کە قسە دەکات ئەو لە لایەکی ڕاستییەکەیە. لە کاتێکدا شاعیر هەمیشە لەم لاوەیە و ناتوانێت وشە وەک بەڵگەیەک بۆ شیعری واقیعی بەکار ببات، ئەو وێنەیەکی ڕاستی دەبینێت.

ئاندرێ وتی: بەداخەوە بەهۆی بۆریس پاستێرناکەوە پەیوەندیم لەگەڵ سارتەر پچڕا! سارتر خەڵاتی نۆبلی ڕەت کردەوە و ئەکادیمیای سویدی بە سیاسەت تۆمەتبار کرد، هەروەک هێرشەکەی بۆریس پاستێرناک بۆ سەر ئەکادیمیا، بەڵام پاستێرناک ساڵی ١٩٥٨ خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی پێبەخشرا.

ئاندرێ پرسی: هایدیگەر چۆن لە شێوازەکانی نووسینی شیعر دەڕوانێت؟‏

‏- ئۆه، ئەگەر هاوار و ئازارەکانم، کێشان و پێوان و چوارچێوە و قالب بکرانایە، ئیتر شیعر نەدەبوو!‏

‏شیعر شۆڕشێکی فیکرییە

ئاندرێ: لە دیمانەکەدا لەگەڵ هایدیگەر، جگە لە لێدوانەکانی ئاهەنگی زانکۆی فرایبورگ، کێشەی وەرگێڕانیشی ورووژاند! کاتێک وتی: تەنانەت وەرگێڕانە جوانەکانیش هەر بە کەموکوڕی دەمێننەوە هەمان شت دەچێتە ناو وەرگێڕانی شیعریشەوە، و تەنها دەتوانرێ دەنگەکان وەربگێڕدرێت. هەمیشە شتێکی نادیار هەیە کە بە ناڕوونی دەمێنێتەوە، چونکە وەرگێڕان جیاوازە لە زمانی لۆژیکی. مەبەستم ئەو بیرکردنەوەیە؛ کە نوێنەرایەتی گەیاندنی هەستی شیعری دەکات.

‏هایدیگەر بە جووڵانەوەیەکی سەر، داکۆکی لە بۆچوونەکەی دەکات و دەڵێت: لەگەڵ ئەوەشدا هەرچۆنێک بێت خەڵک لە وشە شیعرییەکان تێدەگەن، نەک شیعر خۆی! بەڵگەی ئەمە (مەراسیمە لیتروگییە لاتینییەکان) و پیرۆزییەکانی یۆنانی کۆنە، ئەمانە ئەوە ڕوون دەکاتەوە، تەنانەت ئەگەر بە زمانی ناڕوون بگوازرێتەوە، چونکە خەڵکی لە ئایین تێدەگەن و بە زگماک دەیناسنەوە.‏

هایدیگەر لە ئاندرێ دەپرسێ: واتای وشەی (ڕاستەقینە) چییە؟

‏ئاندرێ وەڵام دەداتەوە: دروستکردنی ڕاستەقینە ڕاستییە! هەروەها دادپەروەری و تەندروستی ئاماژەن بە چۆنیەتیی هەڵسوکەوت و کارکردن لەگەڵیدا! ئەمەش ئاماژەیە بە واقیع. بێگومان شیعر سەروکاری لەگەڵ ئەوەدا هەیە.

هایدگەر: شیعر هیچ بەرهەم ناهێنێتەوە، تەنیا پیشان دەدات”

‏پێویستە بەردەوام بنووسین، من لەبەر کورتی ژیان ڕام کردووە، کاتێکی زۆرمان نییە، ناتوانین چاوەڕێ بکەین! بەڵگەی ئەمە ئەوەیە کە ئێمە جگەرەیەکی تەواو ناکێشین، بەڵکوو نیوە، ئەوی تر لە چاوەڕوانیدا دەڕوات. شاعیر دەبێت نەک هەر ئەو دەنگدانەوەیە هەست پێ بکات کە لە دوای ڕووداوێکەوەیە، بەڵکوو دەنگدانەوەی شاراوەی پێش ڕووداوەکەش. هەروەک ئاژەڵەکان پێشبینی بوومەلەرزە دەکەن.

هایدیگەر: شیعر دیاری و بناغە و سەرەتایەکە کە نەک هەر واتای ئەوە دەگەیەنێت کە هونەر مێژووی هەیە، بەڵکوو واتای ئەوەیە کە هونەر خۆی مێژووە کە بناغەی مێژوو دادەمەزرێت بەم واتایە، شێعر لە ساڵانی ١٩٦٠دا بناغەیەکی ڕۆحی بۆ داهاتوو دانا. تا ئەمڕۆ، لە ڕێگەی میتافۆر و ڕیتم و گەڕان بەدوای پێکهاتەیەکی نوێی زماندا، دژایەتیی کڵێشە سیستماتیکەکان دەکات. پێم وایە شیعر فەوزایە، بەڵام هەوڵی بنیاتنانەوە دەدات، شیعر شۆڕشێکی فیکری ڕاستەقینەیە.

میوانێکی بیانی لە بلیمەت گرنگترە

ئاندرێ دەپرسێت: شۆپنهاوەر کێیە؟

-هایدیگەر: فەلسەفەی عەقڵانی ددانی بێ دەمارە! شۆپنهاوەر دەماری سەرەکییە.

* زمان لەلای هایدیگەر چەندە گرنگە؟

هایدیگەر: زمان مرۆڤ دروست دەکات.

ئاندرێ دەڵێت: کاتێک گەیشتمە ماڵی کتێب، ئافرەتێکی کورتەباڵای شێوە قەزەمی قژ- مسی، کە پانتۆڵی بووکەڵەی لەبەردا بوو وەستاندمی و وتی: “من ڕێناتا، پرۆفیسۆری مێژووم لە زانکۆی فرایبۆرگ. ئەو ڕۆژە تۆم وەک خوێندکارێک بینی لەگەڵ هایدیگەردا. بە ڕاستی، ئەو زۆر گرنگی بە ئێمە نادات. ئێمە هاتووین بۆ بینینی تۆ، بە ڕاشکاوی میوانێکی بیانی بۆ ئێمە گرنگترە لە بلیمەتێکی ناوخۆ!

بوون و کات

مارتن هایدیگەر، فەیلەسووفێکی ئەڵمانییە و ناوی لکێنراوە بە فەلسەفەی بوونخوازییەوە، سەرەڕای هەوڵدانی زۆر بۆ دوورکەوتنەوە لێی. کارەکانی کاریگەریی گەورە و فراوانی هەبووە لە بوارەکانی وەک ئەدەب و فەلسەفە و ئایینناسی و هونەر و تەلارسازی و زیرەکی دەستکرد و ڕۆشنبیری ئەنترۆپۆلۆجی و دیزاین و تیۆری ئەدەبی و تیۆری کۆمەڵایەتی و تیۆری سیاسی و چارەسەری سایکۆلۆژی…..هایدیگەر لە مێسکیرچی ئەڵمانیا لە دایک و باوکی(فریدریش هایدیگەر و ئۆهانا کێمپف) لەدایک بووە و لە ژینگەیەکی کە زۆر پابەند بە بیروباوەڕی ئایینی توندەوە ژیاوە.

لەنێوان ساڵانی ١٩٠٩ و ١٩١١دا لە زانکۆی فرایبورگ، خواناسی(لاهوت)ی خوێندووە، دواتر بابەتەکەی گۆڕی بۆ فەلسەفە و لە کاسۆلیکی دوورکەوتەوە چونکە ئەو باوەڕ و تێڕوانینانەی کە لەو کاتەدا پێی گەیشتبوون دوور بوون لە کاسۆلیکیزم.

پاش تەواوکردنی تێزەکەی لە دەروونناسیدا دکتۆراکەی وەرگرت. ئیلهامی لە فەلسەفەی تۆماسی(تۆماس ئەکوینی نوێ) کاریگەر بە بیرۆکەکانی تۆماس ئەکویناس و فەلسەفەی کانت وەرگرت، کە بیرۆکەکانی ئیمانوێل کانت زیندوو دەکاتەوە، هەروەها وەک وانەبێژی دەرەکی کاری کردووە، پێش ئەوەی بچێتە ڕیزی سوپای ئەڵمانیا لە کاتی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، دوای ئەوە وەک مامۆستای یاریدەدەر لەگەل ئێدمۆند هۆسرل لە زانکۆی فرایبورگ کار دەکات، لە ساڵی ١٩٢٧دا هایدیگەر یەکەم کتێبی (بوون و کات) لە گرنگترین کتێبەکانی بڵاو دەکاتەوە. ساڵی دواتر جەوهەری ڕاستی ١٩٣٠، بنەمای کارە هونەرییەکان ١٩٣٥، پێشەکییەک لەبارەی میتافیزیک لە ١٩٣٥ و بنیادنانی ئاوەدانی فیکری لە ١٩٥١، لە ساڵی 1976 کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی میسکیرچ لە تەنیشت دایک و باوکی به خاک سپێردرا.

‏

The post هایدیگەر: هەڵەیەک لە وەرگێڕانی بەرهەمەکانمدا سارتری بەرەو بوونخوازی برد appeared first on ژنەفتن.

دەمێکە بیرم لەو قسانەی کە لە سەفەرم بۆ “تودناوبێرگ”[1] پێمتان وت، کردووەتەوە و ئێستا حەز دەکەم بە ڕاشکاوی سەبارەت پێی بۆتان بنووسم.
پێمتان وت کە لە ساڵی ١٩٣٤ەوە بەم لا، بە تەواوی خۆتان لە “ڕژیمی نازی‌”[2]ەوە جیا کردووە و لە وتارەکانی خۆتاندا قسەگەلێکی تیژی ڕەخنەییتان بووە و کەوتوونەتە ژێر چاوەدێڕی “گەشت‌ئاپۆ”[3]، کە من هیچ گومانێک نابەمە ئەم قسانەتان. بەڵام ئەمەش ڕاستە کە لە ساڵی 1933دا، ئەوەندە بەهێز [و قووڵ] خۆتان بە ڕژیمەوە پێناسە کرد کە ئێستاش و ئەمڕۆکەش لە چاوی زۆر کەسەوە وەکوو یەکێک لە بەهێزترین لایەنگرانی فیکری ئەوان دەناسرێن. وتارەکان و نووسراوەکان و بەرهەمەکانی ئەو دەورانەتان شایەتی حاڵن. ئێوە قەت قەت بە ڕاشکاوی ئەو قسانەتان وەرنەگرتەوە -تەنانەت لە دوای ١٩٤٥یشەوە. قەد بە ڕاشکاوی شیتان نەکرد کە گەیشتوونەتە باوەڕگەلێکی جیاواز لەوانەی کە لە ۱۹۳۳-۱۹۳٤، ئاماژەتان پێی دەدا و لە نووسراوەکانتاندا دەتانگوت. ئێوە لە دوای ساڵی ١٩٣٤دا هەر لە ئاڵمان مانەوە، سەرەڕای ئەوەی کە دەتانتوانی لە هەر شوێنێک لە دەرەوە، جێگەوپێگەیەکی بەرچاو بدۆزنەوە. قەت بە ڕاشکاوی هیچێک لە چالاکییەکان و ئایدۆلۆژییەکانی ڕژیمتان مەحکووم نەکرد. بە هۆی ئەم بەڵگانەوە ئێوە هێشتاکە ئێستاش بە ڕژیمی نازی‌یەوە دەناسرێن. زۆرکەس لە ئێمە، بۆ ماوەیەکی درێژ، بە تەمای بەیاننامەیەک لە ئێوە بووین. بەیاننامەیەکی ڕوون، کە لە ئەنجامدا، ئێوە لە ئاوەها شوناس و پێناسەیەک ڕزگار بکات.    

“دەکرێ فیلسووفێک لەمەڕ بابەتگەلی سیاسییەوە بخەڵەتێندرێ، لەم حاڵەدا بە ڕاشکاوی دان بە هەڵەی خۆیدا دەنێت. بەڵام ناکرێ سەبارەت بە ڕژیمێک کە هەزاران هەزار جوو -تەنیا بە بۆنەی جوو بوونیان- کوشت، بخەڵەتێندرێ“

                                                         
بەیاننامەیەک کە بەو پەڕی ڕاستییەوە، ڕوانگەی ئێستای ئێوە لەمەڕ ئەو ڕووداوانەی کە ڕوویان دا دەربخات. بەڵام قەت وەکوو بەیاننامەیەک دەرتان نەخست -لانیکەم لە “دەڤەری تایبەتی”[4]یەوە نەهاتووەتە دەر. من (و زۆرێک تر) ڕێزێکی زۆرم بۆ ئێوە وەک فیلسووفێک هەیە، بەو بۆنە کە ئێمە  تا ڕادەیەکی زۆر، شتتان لێ فێر بووین. بەڵام ناتوانین جیاوازییەک لەنێوان هایدێگەری فیلسووف و هایدێگری مرۆڤ دابنێین، بەو هۆیە کە لەگەڵ فەلسەفەی خۆتاندا دژایەتی هەیە. دەکرێ فیلسووفێک لەمەڕ بابەتگەلی سیاسییەوە بخەڵەتێندرێ، لەم حاڵەدا بە ڕاشکاوی دان بە هەڵەی خۆیدا دەنێت. بەڵام ناکرێ سەبارەت بە ڕژیمێک کە هەزاران هەزار جوو -تەنیا بە بۆنەی جوو بوونیان- کوشت، بخەڵەتێندرێ. [ڕژیمێک] کە تیرۆری کرد بە دیاردەیەکی ڕۆژانە و هەر باوەڕێک کە پێوەندی بە ڕووح و ئازادی و حەقیقەتەوە بوو کرد بە دژبەری قەسای‌قەسی خۆی. ئەو ڕژیمەێ کە لە هەموو بوارێکەوە، کاریکاتۆری ناحەز و کوشەندەی نەریتی ڕۆژئاوایی بوو، ئێوە بوون که شیتان کردەوە و لایەنگریتان لێ کرد. ئەگەر ئەو ڕژیمە کاریکاتۆری ئەو نەریتە نەدەبوو، تەنانەت ئەگەر لە لووتکەی ڕاستەقینەی ئەو [نەریتەشدا] دەبوو، بەم حاڵەشەوە ئیمکانی خەڵەتاندن بوونی نەبوو. بەو بۆنە کە لەم دۆخەدا، ئێوە دەبوو تەواوی ئەم نەریتە بە تاوانبار بزانن و ڕەت بکەنەوە.
ئایا بە ڕاستی حەز دەکەن لە مێژووی هزردا، بەم شێوە یادتان لێ بکرێ؟ هەر هەوڵێک بۆ بەربەرەکانی کردن لەگەڵ دامەزرێنەرانی “چەوت‌تێگەشتنی جیهانی”[5]، مەحکوومە بە جیدی گرتنی ئیدێئۆلۆگی نازی، لە ئەنجامیشدا بە هۆی بەرخۆدانی گشتی سەرناکەوێت. “عەقڵی دروست”[6][یان عەقڵی جەمعی] (هەروەها لەنێو ڕۆشنبیران)، کە وەها بەرخۆدانێک دەبینێت، ئێوە وەکوو فیلسووفێک سەیر ناکات. بەو بۆنە کە فەلسەفە و نازیسم هەرگیز ئاشتییان نایەت. لەم بڕوایەشدا [هەڵویستی] عەقڵی دروست حەق بە دەستە. جارێکی تر: ئێوە (و ئێمە) تەنیا لە دۆخێکدا دەتوانن بە ناسینی خۆتان و کارەکانتان لەگەڵ نازیسم (و لە ئەنجامدا هەڵوەشانەوەی فەلسەفەی خۆتان) خەبات بکەن، کە ڕاگەیاندنێکی گشتیتان لە ڕوانگە گۆڕدراوەکانی خۆتان هەبێت.
ئەم حەوتە بەستەیەکتان بۆ دەنێرم، هاوڕێیانم بە تەواوی دژبەری ئەم کارەمن و هەروەها تۆمەتباریان کردم کە یارمەتی پیاوێکم داوە کە بە ڕژیمێکەوە دەناسرێ وا هەزاران هەزار هاودینی منی بۆ ژوورگەلی گاز بەڕێ کرد. (بۆ ئەوە بە هەڵە تێنەگەن پێویستە بڵێم کە من نە تەنیا بە هۆی جوو بوونم دژە نازیسم بووم، کە هەر لە سەرەتاوە دژبەرێکی سیاسی و جڤاکی و هزریشی بووم. تەنانەت ئەگەر سەدلەسەد ئاریاییش بووبام.) هیچ شتێک ناتوانێت بەرهەڵستی ئەم بەڵگەیە بێت. من لە لای ویژدانی خۆمەوە، خۆم بەخشیوە و دەڵێم بەستەیەک بۆ پیاوێک دەنێرم کە لە ساڵی ١٩٢٨ تاکوو ١٩٣٢، فەلسەفەی لێ فێر بووم. دەزانم کە ئەمە بیانوویەکی لاوازە، فیلسووفی ساڵی ١٩٣٣ تا ١٩٣٤، ناتوانێت بە تەواوەتی لەگەڵ ساڵەکانی پێش ١٩٣٣ جیاوازی هەبێت. بەو بۆنە کە ئێوە سەبارەت بە دەوڵەتی نازی، لایانگری و پاساوی خۆتانتان لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە دەربری و بنیاد نا.

نامەی هایدێگر بۆ مارکوزە (٢٠/١/١٩٤٨)

ئەگەر بمەوێ لە نامەکەی ئێوە ئاوا تێبگەم کە بێ‌ڕادە نیگەرانی [هەڵسەنگاندنێکی] دروست سەبارەت بە کاری من و خودی منن، نامەکەتان بە وردی بۆم دەردەخا کە وتووێژ لەگەڵ ئەوانەی وا لە ساڵی 1933وە لە ئاڵماندا ناژین و دەسپێکی ناسیۆناڵ سوسیالیسم بە سەرەنجامەکەیەوە هەڵدەسەنگێنن، چەن دژوارە.
سەبارەت بە بابەتە سەرەکییەکانی نامەکەی ئێوە، دەمەوێ ئاماژە بەم خاڵانەی خوارەوە بدەم:
١. سەبارەت بە ١٩٣٣: من لە ناسیوناڵ سوسیالیسم چاوەڕوانی ئەمانەم بوو؛ بووژانەوەیەکی ژیانی ڕووحانی لە گشتێتی‌یەکەیدا، پێکەوە سازدانی دژایەتیگەلی جڤاکی[7] و ڕزگاری “دازاین[8]“ی ڕۆژئاوایی لە هەڕەشەی کۆمۆنیسم.  لە نامیلکەی دوکتوراکەمدا (ئایا بە تەواوی خوێندووتانە؟) و هەروەها لە گوتارێکدا لەژێر ناوی “جەوهەری زانست[9]” و دوو گوتاری‌تریش بۆ خوێندکارانی زانستگای “فرایبۆرگ[10]” ئەم بابەتانەم دەرخستووە. بەشێک لەوانە، نزیکەی ٢٥ تا ٣٠ ڕستەی، لە ڕۆژنامەی خوێندکاریی فڕایدبۆرگ لە چاپ درا. هەرچەن ئێستاکە بڕێک لەو ڕستەیانە بە هەڵە دەزانم.
٢. لە ساڵی ١٩٣٤دا لە هەڵە سیاسییەکەی خۆم تێگەیشتم و بە هۆی ناڕەزایەتیم لە دەوڵەت و حیزب، وازم لە سەرۆکایەتی هێنا. کە یەکەم (واتا چالاکییە حیزبییەکان) بۆ ئامانجگەلی بانگەشەیی، چ لێرە و چ لە دەرەوە، کەڵکاوەژوویی لێ کرا و دووهەم (واتا وازهێنان لە سەرۆکایەتی) هەر بە هۆی ئەو بەڵگەیانەوە، دەنگی دەرنەهات و منیش بۆ خۆم سەرنجم نەدان و ئەمەش کەم کاری من نەبوو.
٣. ئێوە بە تەواوی دروست دەڵێن کە من بە باشی نەمتوانی بەیاننامەیەکی گشت‌فام بڵاو بکەمەوە، بەو هۆیە کە ئەمە بە مانای تیاداچوونی خۆم و بنەماڵەم بوو. سەبارەت بەمە “یاسپێرس[11]” دەڵێت: زیندوو مانەوەمان گوناحی ئێمەیە.
٤. لە ئاخاوتنەکان و کلاسگەلی دەرسمدا، لەنێوان ساڵەکانی ١٩٣٣ تا ١٩٤٤، من هەڵوێستێکی ئەوەندە ڕوون و ئاشکرام بوو کە لەنێو ئەوانەی وا خوێندکارم بوون هیچیان نەکەوتنە نێو داوی ئایدیۆلۆژی نازی‌یەوە. ئەگەر بەرهەمەکانی ئەو دەورانەی من چاپ بکرێن، شایەتی ئەم حەقیقەتەن.
٥. نووسینی مکووڕنامەیەک لە دوای ساڵی ١٩٤٥، بۆ من ناشۆ بوو: لایانگرانی حیزبی نازی، بە ناحەزترین شێوە گۆڕانی سەرسپێرایەتی و جیابوونەوەی خۆیان [لە حیزب] ڕاگەیاند. لە هەر حاڵ، من هیچ لایەنێکی هاوبەشم لە گەڵیاندا نەبوو.
٦. سەبارەت بەو وتە دروستە کە ئێوە وتتان: “لەمەڕ رژیمێک کە هەزاران هەزار جووی کوشت، [رژیمێک] کە تیرۆری کرد بە دیاردەیەکی ڕۆژانە و هەر باوەڕێک کە پێوەندی بە ڕووح و ئازادی و حەقیقەتەوە بوو، کرد بە دژبەری قەسای‌قەسی خۆی.” تەنیا ئەمەم بۆ زیاد دەکرێ کە ئەگەر ئێوە بە جێگەی “جووەکان” دەتاننووسی “ئاڵمانییەکانی ڕۆژهەڵات[12]” [واتا ئاڵمانییەکانی ناوچەگەلی ڕۆژهەڵاتی]، پاشان هەر ئەم بابەتە بۆ یەکێک لە [وڵاتە] یەکگرتووەکانیش دروست دەردەهات، بەم جیاوازییەوە کە هەموو ئەو شتانەی لە ١٩٤٥وە ڕووی داوە، بووەتە زانیارییەکی گشتی، لە حاڵێکدا تیرۆری خوێناوی نازییەکان [بە دەستی ئەوان] لە خەڵکی ئاڵمان شاردراو بوو.

نامەی مارکوزە بۆ هایدێگەر (١٢/٣/١٩٤٨)

ماوەیەکی زۆر، بۆ ئەوە وڵامی نامەکەی ٢٠ی ژانڤیە‌تان بەمەوە یان نە، ئەرخەیان نەبووم. حەق بە ئێوەیە: وتووێژ لەگەڵ ئەوانەی وا لە ساڵی ١٩٣٣وە لە ئاڵماندا نین، بێ‌گومان دژوارە. بەڵام بە بڕوای من، هۆی ئەم بابەتە نائاگایی ئێمە لە بارودۆخی ئاڵمانی سەردەمی نازی نییە. ئێمە بە باشی ئاگاداریمان لەو بارودۆخە بوو -بگرە چاکتر لەوانەش وا لە ئاڵماندا بوون. پێوەندیگەلی ڕاستەوخۆم لەگەڵ زۆرێک لەو کەسانە، لە ساڵی ١٩٤٧دا، بۆ ئەم بابەتە ئەرخەیانی کردم.
بۆم ناکرێ شیکارییەک لەمەڕ ئەم حەقیقەتە کە ئێمە “دەستپێکی بزاڤی ناسیوناڵ سوسیالیسم‌مان بە ئاکامەکەیەوە هەڵسەنگاند” بکەم. ئێمە دەمانزانی و هەروەها خۆیشم بینیم کە دەستپێکی لە پێشدا ئاکامیشی دەگرتەوە [واتا دەستپێکی ئەو بزاڤە بە جۆرێک ئاکامیشی بوو]. بە ڕای من وا دیارە کێشەی ئەم وتووێژە بەم حەقیقەتەوە شی دەکرێتەوە کە: خەڵکی ئاڵمان، لە بەرامبەری وەرچەپینێکی قایم لە چەمکەکان و هەستەکان بوون، شتێک کە زۆربەی هەرە زۆریان بە ئاسانی قەبووڵیان کرد. جگە لەم حاڵەتە، بۆ من ناکرێ ئەم ڕاستییە بڵێم کە پیاوێکی وەکوو ئێوە – وا زیاتر لە هەمووان شارەزای فەلسەفەی ڕۆژئاوان- لە نازیسمدا ئەمانە ببینێت: ١. بووژانەوەی ژیانی ڕووحانی لە گشتێتی‌‌یەکەیدا، ٢. ڕزگاری دازاینی ڕۆژئاوایی لە هەڕەشەی کۆمونیسم. (کە لە هەر حاڵدا، خۆی پاژێکی بنەمایی ئەو دازاینەیە!). ئەمە کێشەیەکی سیاسی نییە بەڵکوو کێشەیەکی هزرییە -من وەسوەسە دەبم بڵێم: کێشەیەکی ناسین[13]‌ە، لە ڕاستیدا.

“تەنیا لە دەرەوەی چوارچێوی ئەقڵانییەتە کە دەکرێ جەنایەتێکی ئاوا، بە وتنی ئەم شتە کە “کەسانێکی تریش ئەم کارەیان کردووە”، ڕۆشن و هەموار و “شایانی فام” بکرێت“

کاکی فیلسووف، ئایا ئێوە تێکچوونی دازاینی ڕۆژئاوایی‌تان لەگەڵ بووژانەوەیدا بە هەڵە [لە جێی یەک] گرتووە؟ ئەم تێکچوونە لە هەموو وتەیەکی “پێشەواکان” و لە هەموو ستایل و کردارێکی “ئێس‌ئا”[14] پێش لە ساڵی ١٩٣٣دا نەبوو؟
لە هەر حاڵ، دەمەوێت تەنیا وڵامی بەشێک لە نامەکەتان بەمەوە، تا بێ‌دەنگیم بە هاوڕا بوونم لەگەڵ ئەو شتانە مانا نەکرێتەوە.
ئێوە نووسیوتانە هەموو شتێک کە من لەمەڕ کۆمەڵکوژی جووەکانەوە دەڵێم، هەر بەو ئەنازە بۆ وڵاتە یەکگرتووەکانیش ڕاست دەردێت ئەگەر، لە جێگەی جووەکان، ئاڵمانییەکانی ڕۆژهەڵات دابنرێت. بە وتنی ئەم ڕستەیە، ئایاکوو ئێوە لە دەرەوەی ئەقڵانییەت و ئەو چوارچێوەیە کە لە نێویدا وتووێژ بۆ مرۆڤەکان مەیسەر دەبێت، ڕانەوستاون؟ لەبەر ئەوەی کە، تەنیا لە دەرەوەی چوارچێوی ئەقڵانییەتە کە دەکرێ جەنایەتێکی ئاوا، بە وتنی ئەم شتە کە “کەسانێکی تریش ئەم کارەیان کردووە”، ڕۆشن و هەموار و “شایانی فام[15]” بکرێت. بێجگە ئەمە چلۆن دەکرێ ڕەنج و تیاچوونی هەزاران هەزار مرۆڤ، لەگەڵ جێ‌بەجێ بوونی ئیجباری کۆمەڵێک کەس، کە هیچ کام لەم ڕەنجانەیان نەچەشت (جیا لە چەن بابەتی تایبەت) بە یەکێک لە قەڵەم بدرێت؟ لە ڕوانگەی هاوچەرخدا، بە ڕوونی دیاره کە جیاوازی نێوان “ئوردووگاگەلی کاری زۆرەملێ[16]“ی نازییەکان و دەرکردن و دەستبەسەرکردنی ساڵەکانی دوای شەڕ، وەکوو جیاوازی نێوان نامرۆڤایەتی و مرۆڤایەتییە. بە ڕای ئێوە، ئەگەر وڵاتانی یەکگرتوو، “ئاشویتس” و “بوخێنواڵد[17]” یان -لەگەڵ هەموو ئەو شتانەی کە تیایدا ڕووی دابوو- بۆ ئاڵمانییەکانی ڕۆژهەڵات و نازییەکان دادەنا، هەموو شتێک ڕێک‌و‌پێک دەبوو! [ کێشەیەک دروست نەدەبوو]. [تەنانەت] ئەگەر جیاوازی نێوان مرۆڤایەتی و نامرۆڤایەتی بە هۆی ئەو شتانەوە کەم ڕەنگەوە بووبێت، ئەمە تاوانی مێژوویی نازییە کە بە دنیا نیشانی دا دوای تێپەڕینی ٢٠٠٠ ساڵ لە دازاینی ڕۆژئاوایی، مرۆڤەکان دەتوانن چی بێننە سەر یەکدا. وادیارە کە تووەکە کەوتووەتە بان زەوییەکی نەخت: شایەد ئێمە هێشتاکە ئێستاش ئەو شتانەی کە لە ساڵی ١٩٣٣ ڕوویداوە ئەزموون دەکەین. من لەوەی کە ئێوە ئەم بابەتە وەکوو “بووژانەوەی ژیان” دادەنن، تێناگەم.

سەرچاوەی بابەتەکە کتێبیی هێربێرت مارکوزەیە.

TECHNOLOGY, WAR AND FACISM

پەراوێزەکان:

1.Todtnauberg

2.Nazi Regime

3.Gestapo

4.Private Sphere

5.Cosmic Misunderstanding

6.Common Sense

7. Social Antagonisms

8. Dasein

9. The Essence of Scince

1⁰. Freiburg

¹¹. Jaspers

1². East Germans

1³. Cognition

1⁴. SA

1⁵. Comprehend

1⁶. Concentration Camps

1⁷. Auschwitz and Buchenwald

The post نامەکانی هێربێرت مارکوزە و مارتین هایدێگەر appeared first on ژنەفتن.