هەموومان ئەوە دەزانین کە چالاکیی هونەری پێش چالاکیی بیرکردنەوەی زانستی، فەلسەفی دێت، بەڵام بەبێ درکپێکردنێکی ئەوتۆ توانیویانە شتێکی لێ تێبگەن. چالاکییەکانی بەر لە هونەریش بریتی بوون لە چالاکیی خۆژیێنی، کە ڕاوکردن و کۆکردنەوە دەگرنەوە. هەر چالاکییەکیش بەر ڕەگەزێک کەوتووە.

کاتێک مرۆڤ لە گۆ دەکەوێ، بوونی خۆی لەنێو چالاکییەکی هونەریدا دادەنێت. واتا هونەر خۆی دەکرێ وەک پێناسەیەک بۆ بوون ببینرێ؛ پەیامی بوون لە هونەردا جێی بکرێتەوە. بە گشتی بۆ تێگەیشتن لە واتەی هونەر یان چالاکیی هونەری، پێویستە چییەتیی هونەر دەربخەین و بۆ دەرخستنی چییەتیی هونەریش، دەبێ ئەو مەرجە بنەڕەتییانە دیاری بکەین کە بەرهەمێک دەکات بە هونەری و ئەوەی دی بە ناهونەری. لەگەڵ سەرهەڵدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی لە سەردەمی ئەفلاتووندا، ئەم بابەتە بووە بە بابەتی توێژینەوە. گەرچی ئەفلاتوون خۆی وێنەکێش و شاعیر بووە، بەڵام لەگەڵ ناسینی سوکرات وازی لێیان هێناوە و بووە بە قوتابیی سکرات. هەروەها مێژووی فەلسەفەی هونەر لە ئەفلاتوونەوە دەست پێ دەکات. ئەو هونەر وەک خزمەتێک بۆ بەرنامەیەکی هونەری بەکار هێناوە، واتە هونەر لەپێناو هونەر. گەرچی ئەفلاتوون لە کۆمارەکەیدا هونەری سنووردار کردووە و بۆ خزمەتی دەسەڵاتی پەروەردە بەکاری هێناوە.

پێویستە بپرسین چۆن بەرهەمی هونەری بناسین؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بۆ لای ئەرستۆ دەگەڕێینەوە. ئەرستۆ چەمکێک دادەدەڕێژێ بە ناوی (technē). ئەم چەمکە واتە بەخشینی هەموو چالاکییەک لەپێناو دروستکردن و بەرهەمهێنانی شتێک. بۆ ئەرستۆ درکپێکردنی هزری پێویسته بۆ ناسینی کارێکی هونەری؛ ڕاستە بابەتە هونەرییەکان لە هەریەک لە فۆرم و ماتەر (مادە) پێکدێ، بەڵام هونەر فۆرمە نەک ماتەر. ئەرستۆ نموونەی پەیکەرێک دێنێتەوە کە بە ڕاست پەیکەرە نەک تەنیا تاشەبەردێک. ماتەر هەرشتێک بێت، فۆرم بابەتی بۆ پەیدا دەکات. ئێمە لە پەیکەرەکە دەڕوانین نەک لە تاشەبەردەکە. تێڕامان و بیرکردنەوەی ئێمە لە فۆرمەکەیەوە دێت، فۆرمەکەش بڕیار و پەیام بۆ کارێکی هونەری دروست دەکات. ئەرستۆ بەگەڕخستنی هۆش بۆ ناسینی فۆرم دادەنێت و هەستەکان دەخاتە دواوە، بەڵام بەرهەمی هونەری کار لە هەستەکانمان دەکات نەک هۆش. مرۆڤ باسی ئەزموونی ئیستاتیکیی خۆی دەکات نەک درککردنە هزرییەکەی. لەگەڵ ئەوەشدا هەستکردن ناتوانێت فۆرم بدۆزێتەوە. گەر هونەر تەنیا پەیوەندی بە هەستەوە هەبێ، ئەوا ئاژەڵیش دەتوانێ هەست بکات. هەڵۆیەک چەند چاوی تیژ بێ و سەگیش چەند هەستی بۆنکردنی بەهێز بێ ناتوانێ چێژ لە بەرهەمی هونەری ببینێ، چون درککردنی هزرییان نییە. لە دونیای ئێستا، ئەوەی بۆ هەبووەکان و بوونە ناڕەسەنەکە (بە مانا هایدیگەرییەکەی) گرنگە، جوانییە نەک چێژی هزریی هونەری.

درێژەی ئەم توێژینەوەیە بە فایلی pdf لە دوگمەی (داگرتنی پەڕگەی pdf) دابگرە.

The post دیالێکتیکی تابلۆ appeared first on ژنەفتن.

باسکردن لە ژن، کێشە و گیروگرفتەکانی ژن ڕاستەوخۆ دەچێتە خانەی تەوەرێکی فێمینیستی؛ کە تێیدا هەوڵ بۆ بە مژارکردن و چارەسەرکردنی کێشەکانی ژن دەدرێت. ئەگەر چاوێک بخشێنین بە دەستپێکی سەرهەڵدانی فێمینیزم، ئەوا دەبێت بۆ نزیکەی دوو سەدە لەمەوبەر بگەڕێینەوە کە یەکەم جار وەک پەیڤ لە ١٨٣٧ لە لایەن “شاڕل فوغیێ” (فەیلەسوف، ئابووریزان و سۆسیالیست) لە فەڕەنسا سەری هەڵدا. دواتر گەیشتە وڵاتانی وەک بەریتانیا و ئەمریکا، ئوستراڵیا، هیند و چین..هەرچەندە بەپێی قامووسی ئاکسفۆردی ئینگلیزی بۆ یەکەم جار وشەی فێمینیست لە ١٨٥٢ و وشەی فێمینیزم لە ١٨٩٥ بەکار هاتوون. بەڵام فێمینیزم وەک ڕەوت یا خود شوڕشێک، لە کۆتاییی سەدەی نۆزدە و دەستپێکی سەدەی بیستدا سەری هەڵدا، کە تا ئێستا خۆی لە چوار شەپۆلدا دەبینێتەوە؛ بە­ناوبانگترینی شەپۆڵی دووهەمە.

هاوکات بە بڵاوبوونەوەی ئەم ڕەوتە لە جیهاندا تا دەگات بە ڕۆژهەڵاتی  ناوەڕاست، ژنانی کوردیش کەم تا زۆر لەم ڕەوتەدا جێیان گرت. ئەگەر دەستپێکی فێمێنیزمی کوردی، ئەو دامەزراوانە بن کە  ژنان لە سەرەتای خەباتی حزبایەتیدا دایانمەزراند، دەبێت بڵێین خەباتی ژنان لەو سەردەمەدا بە هۆی بارودۆخی کورد زیاتر خەباتێکی نەتەوەیی بووە تا خەباتێک کە ڕاستەوخۆ کێشەکانی ژن دەکاتە ئامانج. ئەمە لە مێژووی کۆنی کوردیشدا تا ڕادەیەک هەروا بووە، ژنان شان بە شانی پیاوان شەڕی هۆزایەییان کردووە. هاوکات ژنانێک هەبوون کە ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە؛ لەمانە دەکرێت ئاماژە بکەین بە: “حەلیمە خانمی هەكاری” کە حوكمڕانی ناوچەی باشكەڵا بووە. “فاتیمە” لە هەڕەتی گەنجێتیدا و لە ١٩٠٩ سەرۆكی هۆزی ئەزدینان بووە و خەڵكەكەی خۆی بە شاژن بانگیان كردووە. مەریەم خانم لە خێزانی ناوداری نەهری لەنێو شوێنكەوتووەكانی خۆیدا دەسەڵاتێكی زۆری هەبووە. “عادلە خانم” لە لایەن بەریتانییەكانەوە ناوی “شازادەی شێرەژن”ی پێ دراوە، دەگوترێ‌ لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەكەمدا گیانی ژمارەیەكی زۆر لە سەربازانی سوپای بەریتانیای رزگار كردووە. “ئەسینات بارزانی” كە لە سەدەی ١٧ ژیاوە، بە یەكەم ئافرەتی خاخام لە مێژووی جوودا لە قەڵەم دەدرێ. “مەستوورەی ئەردەڵان” شاعیر و نووسەرێكی كورد بووە، بە هۆی بەرهەمە ئەدەبییەكانیەوە ناوی دەركردووە. خانمە “شازادەی خانزاد” حوكمڕانی میرنشینی سۆران بووە كە قەڵاكەی هەتا ئێستاش لە رێگەی نێوان هەولێر و پیرمام ماوە. گەرچی ئەمانە ژنانێک نەبوون کە ڕاستەوخۆ کاریگەر بن لە ڕەوتی بەرەوپێش بردنی  ژن، واتە ئەوان مانیفێستێکیان بۆ ژنی کورد بەجێ نەهێشتووە، بەڵام ناکرێت توانا و بوێرییان ئینکار بکرێت. با بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی مۆدێرن، هەروەک باسم کرد دەتوانین بڵێین سەرەتای خەباتی فێمێنیزمی کوردی هاوکات بووە لەگەڵ خەباتی حیزبایەتی نەتەوەی کورد؛ کە هەنگاوێکی گرنگ بووە بۆ دەرخستنی ژن لە چواردیوارێک کە تەنها ماڵ و مناڵداری بە ئەرکەکەی زانراوە. ئەوەی مەبەستی منە لەم باسەدا گرێدراوبوونی پرسی ژن و پرسی کوردە، کە هەم لە خەباتی سیاسی مۆدێرندا هاوپشکن، هەم لە سینەمای کوردیدا. واتە پرسی ژن هەر لە دەستپێکی سینەمای کوردیدا خاڵێکی بەرچاوە.

لە پەنا بابەتی هەبوون یا نەبوونی سینەمایەکی کوردی، هاوکات چەمکی فێمینیزم چ وەک ڕەوت یا خود تیۆر هێشتا لەنێو کورددا بە شێوەیەکی پێویست جێی نەگرتووە و هەوڵی بۆ نەدراوە؛ هەر بۆیە ناتوانین بڵێین ئێمە خاوەن فێمینیزمێکی کوردی یان سینەمایەکی فێمینیستین، بەڵام ئەمە ڕاستییەکی حاشا هەڵنەگرە کە باسی ژن لە پەنا باسی سیاسیی کورد، لە زۆربەی فیلمە کوردییەکاندا بابەتێکی سەرەکی بووە.

لە درێژەی ئەم وتارەدا دەمەوێت بە کورتی باس لە پێناسە و مێژووی فیلمی فێمینیستی بکەم کە کەی و بە چ شێوەیەک سەری هەڵداوە. لێ ئامانج لەم وتارەدا ڤەکۆلینێکی گشتییە سەبارەت بە ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا، کە ئاخۆ ژنان تێیدا لە قاڵبی چ وێنەیەکدا نمایش و وێنا کراون.

• سینەمای فێمێنیستی چییە و کەی سەری هەڵداوە؟

بە زمانێکی سادە سینەمای فێمینیستی سینەمایەکە کە باسی ژن، کێشەکان و بابەتە پەراوێزخراوەکانی دەکات؛ بە واتایەکی تر سینەمایەکە کە تێیدا ناڕەزایەتی دەردەبڕدرێت بەرامبەر بە پێشاندانی ژن وەک ڕەگەزی دووهەم.

هاوکات لەگەڵ بەرەو پێشچوونی جیهان و زیاتر جێ گرتنەوەی تەلەڤیزیۆن و میدیای گشتی کە سینەما سەرەکیترینیانە، نیگەرانی پسپۆر و ڕەخنەگرانیش سەبارەت بە کاریگەری میدیایی گشتی لەسەر جڤاک و تاک سەری هەڵدا. پرسیاری سەرەکی ئەوە بوو کە ئایا میدیای گشتی چ پەیامگەلێک دەگوازێتەوە بۆ تاکی بینەر؟ بەو پێیەی میدیای گشتی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ کاریگەریی دەبێت لەسەر ڕێڕەوی نەوەی داهاتوو، کەواتە دەبێت ناوەڕۆکی بەرنامە، هەواڵ و فیلمگەلێک کە بڵاو دەکرێنەوە بەهای هەبێت و بە لاڕێدابردن یا خود کۆنترۆڵ کردنێکی سیستماتیک لە پشتیدا نەبێت.

لەگەڵ باسی کاریگەریی میدیای گشتی و دوابەدوای شەپۆڵی دووهەمی فێمینیزم، لە دەیەکانی شەست و هەفتادا فێمینیستەکانیش لەسەر بنەمای نووسراوەی فیکریی فێمێنیزم وەکوو«ژوورێک بە دیمەنگەوە» لە نووسینی “ویرجینیا وۆلف“، «رەگەزی دووهەم» لە نووسینی “سیمین دو بۆڤار” و دەروونشیکاری، دەستیان کرد بە ڕەخنەگرتن لە ڕۆڵی ژنان کە لە میدیای گشتیدا نمایش دەکرا. ئەمە بوو بە دەستپێکی سەرهەڵدانی تیۆری فیلمی فێمینیستی، هەروەها ڕێگەخۆشبوون بۆ فیلمگەلێک کە ژنان تێیاندا لە خستنەڕووی ئەو کێشانەی کە پەراوێز خرابوون یا هەر بە گرنگ نەزاندرابوون ڕۆڵی سەرەکی ببینن. ئەگەر”ژان دیلمان”ی “شانتاڵ ئاکێرمەن” یەکەمی ئەو جۆرە فیلمگەلە نەبێت، بێگومان بە یەکێک لە هەرە گرنگترینی ئەو فیلمانە هەژمار دەکرێت کە دەپڕژێتە سەر بابەتێکی پەراوێزخراوی وەک کاری سیزیفانەی ژنێکی خانەدار.

تیۆری فیلمی فێمینیستی، ڕاستەوخۆ سینەمای هاڵیوودی کردە ئامانج و دژی ئەو وێنەیە ڕاوەستا کە ساڵەها بوو لە ژن پێشان دەدرا. گرنگترین و ناسرواترینی ئەم ڕەوتە بریتین لە “کڵێەر جۆنستۆن، مالی هاسکل، تێرێزا دێ لاریتەس، رۆزالین کۆوارد، لۆرا ماڵڤی”هەر یەک لەم ڕەخنەگرانەی تیۆری فیلمی فێمینیستی بە شێوەی جیاواز ڕۆڵی ژنیان لەو فیلمانەدا کە تا ئێستا پێشان درابوون بردیانە ژێر پرسیار. “کڵێەر جۆنستۆن” دەڵێت: “لە سینەمای گشتیدا ژن تەنها وەک تەواوکەری پیاو دەناسرێت و پیاو وەک کارێکتەرێکی ئەکتیڤ و ژن وەک کارێکتەرێکی پەسیڤ پێشان دەدرێت”. ئەو باوەڕی وابوو؛ تەنانەت ئێلێمێنتەکانی سینەمایی وەک مۆنتاژ، دێکوپاژ و فیلمگرتن پیاوانەیە. “تێرێزا دێلارێتیس” پێی وا بوو کە تەکنەلۆجیای سینەما وەک دەستکردەکانی تری مرۆڤ ڕەگەز و ڕۆڵی جڤاکی قالبڕێژی دەکات، لە حالێکدا کە بوونی ڕاستەقینەیان نییە.”لۆرا ماڵڤی” کە گرنگترین و ناسراوترینی ڕەوتی تیۆری فیلمی فێمینستییە، وتارێکی لەژێر ناوی “چێژی بینگەیی و سینەمای گێڕانەوەیی” هەیە کە تێیدا ئاماژە  بەوە دەکات سینەمای فەرمی و هاڵیوودی سینەمایەکی پیاوانەیە، کە تێیدا ژن بە بەردەوامی لەژێر چاوتێبڕینی پیاوانەدایە، بۆیەش دەبێت سینەما لەم چێژە پیاوانەیە بەتاڵ بکرێت.

سەبارەت بە سینەمای فێمینستی “ئانیسڤاردا” کە بە دایکی شەپۆڵی نوێی سینەمای فەڕەنسا دەناسرێت، لە گۆتارێکی لە فیستیڤاڵی فیلمی کاندا دەڵێت: “سینەما بێ بەها ڕاستەقینەکانی فێمینیزم، تەنها دەبێتە پەردەیەک بۆ نمایشی پیاوسالاری. فێمینیزم شۆڕش دژی پیاوان نییە، شیشی کەبابیش نییە کە ئەگەر لایەکی داخ بکەن، منیش تا دەتوانم لایەکەی تری داخ بکەم. ئێمە تەنیا بۆ یەکسانی هەوڵ دەدەین. لە بیرمان نەچێت کە لە سەردەمی ئێمە پیاوانێکیش هەن کە ڕێزیان لە بەها فمێنیستییەکان گرتووە و هەوڵیان بۆی داوە، کەسانێک وەک “بێرگمان”، “تارکۆفسکی”، “گۆدار”. ناکرێ ئەمانە فەرامۆش بکەین، لێ پیاوانێکیش لە پیشەسازی سینەمادا هەن کە مافی ژنیان خواردووە و لەبەر چاویان نەگرتووە؛ بەڵام شۆڕشی ئێمە بۆ باشترکردنی بارودۆخەکە بەردەوامە”.

• ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا:

بە بڕوای من پرسی ژن و پرسی کورد لەو دوو پرسە تایبەتانەن کە خاڵی هاوبەشیان هەیە، هەردووکیان پرسێکی مێژوویین کە سەدان ساڵە لە هەوری ڕەشی چەوسانەوە ڕزگار نەبوونەتەوە، هەردووکیان بە مافەکانیان نەگەیشتوون لێ هەمدیسان هەردووکیان کۆڵیان نەداوە لە گەیشتن بەو مافانە. شایەد هەر بۆیەشە لە خەباتی سیاسیی کورددا ژنان و پیاوان تا ڕادەیەک هاوپشکن. ئەم باسە لە سینەمای کوردیشدا ڕەنگ دەداتەوە و وای کردووە دوو بابەتی لێک دانەبڕاو بن.

ئەو شتەی فیلمگەلێک لە خانەی فیلمی فێمینیستی جێ دەکات، چۆنیەتی باسکردن و پێشاندانی پرسی ژنە، بە واتایەکی تر، دەبێت وەک کێشەیەک پێشان بدرێت کە پێویستیی بە چارەسەرە، نەوەک ڕووداوێکی ئاسایی! ئەگەر بمانەوێ باسی ڕۆڵی ژن بکەین لە فیلمی کوردیدا، دەبینین کە ژن تێیدا نەک ڕۆڵێکی پەراوێزخراو، بەڵکوو بگرە تا ڕادەیەک ڕۆڵێکی سەرەکیی بووە.

ئێمە وەک کورد بە هۆی بارودۆخێک کە تێیدا دەژین و نەبوونی کیانێکی سەربەخۆ هێشتا خاوەن سینەمایەک نین کە هەموو چوارچێوە و پڕەنسیپەکانی سینەمایەکی نەتەوەیی پێویستییەتی. تا ئێستاش فیلمگەلێک دەچنە خانەی فیلم و سینەمای کوردی کە زمان، ئەکتەر و دەرهێنەرییان کورد نین! هەر بۆیە سەرەتا لەو فیلمانە دەست پێ دەکەم کە بە هۆی چیرۆکەکەیان لە ڕێزی فیلمی کوردیدا جێیان گرتووە، دواتر باس لەو فیلمانە دەکەم کە پرەنسیپەکانی وەک دەرهێنەر، زمان، چیرۆک و ئەکتەر هەموویان پێکەوە لە خۆ دەگرێت بۆ جێ گرتن لە سینەمایەکی نەتەوەییدا.   

• فیلمی “زارێ“کە بە یەکەم فیلم دادەنرێت باسی کوردی کردبێت، لە دەرهێنانی “حەمۆ بەکنازاریان” بەرهەمی ساڵی ١٩٢٦. فیلم چیرۆکی کوردە ڕەوەندەکانە کە لە قەدپاڵی شاخە بەفرینەکانی ئاگری و بناری شاخە بەردینەکانی ئەلاگێسی ئیرەڤان نیشتەجێن. زارێ کە ناوی فیلمەکەیە، ناوی کچی یەکێک لەو بنەماڵە کوردانەیە، ناوی باوکی مستۆ و دایکی نانۆیە، فیلم بە نزاکانی نانۆ دەست پێ دەکات، ئەو دوعا دەکات مانگاکەیان گوێرەکەیەکی مێیینەیان ببێت! فیلم سەرەڕای باسی سیاسی، ئەرباب-ڕەعیەتی، ژیان و گوزەرانی ڕەوەندەکان، هاوکات پرسی ژن دەکاتە ئامانج؛ لەتیفە خان(هاوسەری تەیموور بەگ) بڕیارە ژنی بە سەردا بێت. زارێ لە لایەن “تەیموور بەگ”ەوە دەدزرێت و ناچار دەکرێت ببێت بە هاوسەری دووهەمی، لێ چونکە زارێ ڕێگا نادات ئەم کارە سەر بگرێت، لە لایەن تەیموور بەگەوە تۆمەتی ناڕەوای لێ دەدرێت. هەروەک پێشتر ئاماژەم پێی کرد؛ ئەم بابەتانە تەنها کاتێک جێگای سەرنجن کە وەک کێشەیەک باس کرابن، نەوەک ڕووداوێکی ئاسایی؛ کە ئەمە لە فیلمی زارێدا بە جوانی ئاشکرایە. واتە ئەو زۆردارییەی سیستمی ئەرباب-ڕەعیەتی بەرامبەر بەخەڵک و بە تایبەت ژن هەبووە، وەک کێشەیەک پێشان دراوە. ئەمە لە کاتێکدایە کە لە سیستمێکی ئەرباب-ڕەعیەتیدا، ئەرباب دەسەڵاتی هەموو شتێکی هەیە، واتە نە باوکی زارێ جەسارەتی ئەوەی هەیە بڵێت: “کچەکەم هێشتا مناڵە و بۆ ئەرباب ناشێ”، نە هاوسەری تەیموور بەگ مافی ناڕەزایەتی دەربڕینی هەیە و نە زارێ. بەڵام نە لەتیفە خان کۆڵ دەدات و نە زارێ بە دووسەد مەڕەکەی ئەرباب ڕازی دەبێت. 

• “مێگەل” لە ساڵی ١٩٨٧ و “ڕێگا” لە ساڵی ١٩٨٢، دوو لە گرنگترین فیلمەکانی “یەڵماز گونەی“ن کە بە هۆی چیرۆک و دەرهێنەرەکەیانەوە دەچنە خانەی فیلمی کوردی. ئەوەی ئەم دوو فیلمە لەم باسەدا بە بەراورد لەگەڵ فیلمەکانی تر تایبەت دەکات پرسی ژنە، کە تێیدا زەقترین و سەرەکیترین بابەتن.

لە فیلمی مێگەل ڕۆڵی بێریڤان(مەلیکە دەمیراغ) پرسی سیاسیی کورد و پرسی ژن تەواوەن بە یەکەوە گرێ دەدات. ئەو بێدەنگە، بێدەنگیەکەی زمانێکە کە قەدەغە کراوە، هاوکات ژنێکە کە سەرکوت کراوە، نازانێت بە چ زمان ئازارەکانی هاوار بکات، کە دەترسێت داوای مافەکانی بکات. ئەو بەپێی پێناسەیەک کە سیستەمی پیاوسالاری بۆ ژن دیاریی کردووە نەیتوانیوە ئەرکەکەی جێبەجێ بکات، بێریڤان نەیتوانیوە مناڵی ببێت، نەیتوانیوە ئەو ئاشتییە بپارێزیت کە بە مناڵهێنانی ئەوەوە بەندە! لێ پرسەکە ئەمەیە؛ ئایا بێریڤان سزاواری ئەم هەڵسوکەوتەیە؟

• سەیدعەلی(تارق ئاکان) لە فیلمی ڕێگادا بەندکراوێکە، ئیزنەکان کراونەتەوە و ئەو بۆ سەردانی ماڵ و بنەماڵەکەی بەڕێدەکەوێت؛ بەڵام هەواڵی باش چاوەڕێی ناکات. زینێ(شەریفە سەزەر) خەیانەتی کردووە، زینای کردووە! کارێک کە دەبێت سەیدعەلی بکات پاککردنی ناموسێکە کە زینێی هاوسەری سەبەبەکەیتی.زینێ لە لایەن بنەماڵەکەیەوە زنجیر کراوە و چاوەڕێی حوکمێکە کە بنەماڵەکەی بۆی دەرکردووە. زینێ نەخۆشە، پەشیمانە و داوای لێبووردەیی دەکات لە سەیدعەلی، داوا دەکات لەنێو بەفرەکە بەجێی نەیهێڵێت و بەم شێوەیە سزای نەدات. لێ بە زیندوویی لە وەها سیستمێک ڕزگاری نابێت!  لەملاتر ئەمینە(مەرال ئۆرهونسای) هاوسەری مەحمەدسالح(خالد ئەرگون) دەبێتە قوربانی دوژمندارییەک کە هیچ تاوانێکی تێیدا نەبووە. مەولوود(حکمەت چەلیک) ئامۆژگاری هاوسەری داهاتووی دەکات کە لە ماڵەوە دەبێت قسەی ئەو بێت و گەر گوتیڕەشە، ڕەشە. کە نابێت جیا لە براکانی لەگەڵ ھیچ پیاوێکی‌تر قسە بکات و پێبکەنێت. بەڵامبۆ خودی خۆیڕەوایە بچێت بۆ سۆزانی خانە و هەرچییەک کە پێی خۆشە بیکات!

با بێینە سەر ئەو فیلمانە کە دەرهێنەر، ئەکتەر، چیرۆک و زمانیان بەتەواوی کوردییە. لە خوارەوە ژمارەیەک فیلمی کوردیم هەڵبژاردووە کە بژاردنیان بەپێی هیچ ڕێزبەندییەکی باش و خراپ نییە. بەڵکوو بە شێوەیەکی هەڕەمەکی هەڵبژێردراون.                            

 دوای ساڵی ١٩٢٦ و سێ فیلمەکەی بەکنازاریان کە سەبارەت بە کوردی ئێزیدی دروستی کردبوون، لە دەستپێک و کۆتایی دەیەی ٨٠ “تەیفوور بەتحایی” لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، “مەهدی ئومێد” لە باشووری کوردستان، وەک یەکەم دەرهێنەرانی کورد ناسران. تەیفوور بەتحایی لە دەستپێکی دەیەی ٨٠ چوار بەڵگەفیلمی بەرهەم هێنا کە ناوبانگترینی ‘نان و ئازادی’یە. دواتر لە ١٩٩٠ یەکەم فیلمی درێژی بە ناوی “گەلەگورگ”بەرهەم هێنا. سێناریۆی فیلمەکە لە لایەن مەهدی ئومێد نووسراوە کە سەرچاوەی گرتووە لە چیرۆکێک هەر بەم ناوە لە نووسینی نووسەری کورد حسێن عارف. پێش فیلمی گەلەگورگ لە ١٩٨٧ سێناریۆی فیلمی “تونێل” لە لایەن مەهدی ئومێد نووسرا و لە ١٩٨٨ دەست بەکاری بەرهەمهێنانی کرا و ئەمە بوو بە یەکەم فیلمی کوردی.

• فیلمی “تونێل” بە گوتەی مەهدی ئومێد باس لە جێنوسایدی کورد دەکات. ئەو لە فیلمەکەیدا تێکەڵاوییەکی مێژوویی وێنا کردووە، کە تێیدا زەردەشت دادەبەزێت و دەبێتە شاهیدی کارەساتی کورد. ڕووداوەکان لە تونێلێکدا ڕوو دەدەن، هەزاران کەس تێیدا بەدوای دەروازەی ڕزگارین. ئەوان لە کۆتاییدا بڕیاری دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی دەدەن، سەربەخۆییی کوردستان لە لایەن ژنێکی کورد ڕادەگەیێندرێت. دەرهێنەر دەڵێت ویستی من لەو فیلمەدا ئەوە بووە کە سیاسەتمەدارانی کورد بزانن هونەری کوردی داوای دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەکات. لێ ئایا ویستی ئەو لە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی کوردستان بە دەستی ژنێک، هاوکات بە مانای بەدیهاتنی ئازادیی ژنیشە؟ واتە ئەوە ئازادیی ژنە کە هاوکات سەربەخۆییی کوردستانیش بەدی دەهێنێت؟

• فیلمی “کلامەک ژ بۆ بەکۆ” بەرهەمی ١٩٩١ لە دەرهێنانی “نیزامەتین ئاریچ“؛ باس لە چیرۆکێکی سیاسی دەکات. بەکۆ(نیزامەدین ئاریچ) بە مەبەستی دۆزینەوەی جەمال(جەمالێ ژۆرا)ی برای کە بە نیازە بچێت و تەڤلی پێشمەرگەکان ببێت، بە قاچاخ لە باکوورەوە لە چەمی فوراتەوە دەربازی ڕؤژئاوا دەبێت، لەوێشەوە دەربازی سنووری باشوور دەبێت. ئەم پەڕی سنوور ژمارەیەک بنەماڵە لە ترسی شەڕی ئێران و عێراق لە ڕەشماڵەکاندا ژیان دەبەنە سەر. بەکۆ تەسلیمی زەینۆ(لوسکا حەسەن) دەکرێت تا چاوەڕێی هەواڵی براکەی بکات. زەینۆ بە جۆرێک ڕۆڵی سەرۆک یاخود بەڕێوەبەری ڕەشماڵەکانی ئەو ناوچەیە دەگێڕێت. زەینۆ خاوەن قسە و بڕیارە، پێشمەرگەکان دەبنە میوانی ئەو و ڕەوشی ناوچەکە لە ئەو دەپرسن. ئەوەی سەرنجڕاکێشە ڕۆڵی ژن لە فیلمەکەدا پەسیڤ نییە، بەڵکوو ژن لە فیلمەکەدا تا ڕادەیەک ڕۆڵێکی چالاک و ئەکتیڤی هەیە. ئەوان شان بە شانی پیاوان کار دەکەن، لە کۆبوونەوەکانیاندا شان بە شانی پیاوان دادەنیشن، بەشداری باسی سیاسیی دەبن و ڕای خۆیان دەردەبڕن.

• ·        “وڵاتی تیژە شیرینەکەم”بەرهەمی ٢٠١٣ لە دەرهێنانی “هونەر سەلیم“. بە گوتەی دەرهێنەر فیلمەکە باس له‌ پێشمه‌رگه‌یه‌كی كورد ده‌كات، كه‌ تووشی نه‌گونجان ده‌بێت له‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا و چۆنییه‌تی مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می نوێ و ئازادیدا، ئەو هەوڵی داوە له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ باسی دوو سه‌رده‌می كورد بکات، سه‌رده‌می شاخ و هەروەها سه‌رده‌می شار و ئازادی. لێ پاڵەوانی فیلمەکە گۆڤەندە، ژنێک کە شەڕی کۆمەڵگە دەکات بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی، ئەو ژنێکی ڕۆشنبیر و ھونەرمەندە، لە پاڵ ویستی پەروەدەکردنی مناڵان، حەز بە ژەنینی ئامێری ھەندپەن دەکات، کە چێژێکی تایبەتی بەخشیوە بە فیلمەکە. گۆڤەند بوێرانە سنوورەکان تێپەڕ دەکات و دەچێتە گوندی قەمەریان (گوندێکە دەکەوێتە شاڕۆچکەی خەلیفان سەر بە شاری سۆران لە پارێزگای هەولێر) تا ئەرکەکەی جێبەجێ بکات.

بە گشتی ژن لە فیلمەکانی ھونەر سەلیمدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن، ئەو لە چاوپێکەتنێکیدا دەڵێت: “من پێم وا نییە کە ژن کێشەی ھەیە، من پێم وایە ئەوە پیاوە کە کێشەی ھەیە”. ھەر بۆیەش لە فیلمەکانیدا ئەوەی سەرکەوتوو دەبێت ژنە نەک پیاو. لە فیلمی “ئەگەر بمری، دەتکوژم” جەخت دەکاتە سەر بابەتی ژن-نامووس. لە کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا. ژن بە پاساوی نامووس بەردەوام شەرعیەت بە کوشتنی دەدرێت، چونکە تەنیا کوشتنە کە نامووسیان پاک دەکات! بەڵام سیبا(پاڵەوانی فیلمەکە) وەک گۆڤەند سنوورەکان دەشکێنێت بۆ گەیشتن بە خواستەکەی، سەرکەوتووش دەبێت.

• “بیرئانینێن ل سەر کەڤری” بەرهەمی ٢٠١٣ لە دەرهێنانی “شەوکەت ئەمین کۆرکی“. چیرۆکی فیلم باس لە ئاستەنگە نەبڕاوەکانی دروستکردنی فیلمێکی کوردی دەکات لە کوردستاندا. بەرچاوترین ئاستەنگ دۆزینەوەی ئەکتەرێکی ژنە، لێ لە کوردستاندا هێشتا کولتووری سینەما جێی نەگرتووە، ژن نامووسێکە کە ڕێگەی پێ  نادرێت لە سینەمادا ڕۆڵ بگێڕێت، چونکە بەم شێوەیە شەڕەف و نامووسیان نەپاراستووە و نامووس شتێکە کە دەبێت پاک ڕابگیردرێ! سنوور(شیما مۆلایی) پاڵەوانی فیلمەکەیە، زۆر بە هەڵکەوت لە تەلەڤیزیۆندا دەبینێت کە داوای ئەکتەرێکی ژن دەکرێت، بۆ فیلمێک سەبارەت بە پرسی ئەنفال. سنوور کە باوکی ئەنفال کراوە و بە درێژایی تەمەنی ئازاری بێ باوکێتیی چێشتووە، دەیهەوێ ببێت بە بەشێک لەو فیلمە. لێ لە کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا ژن بڕیاردەری یەکەم نییە، سنوور باوکی نەماوە بەڵام مامەکەی دەبێت بڕیار بدات، لێ ڕازی نابێت، چونکە سنوور هێشتا هاوسەرگیری نەکردووە! هیوا(بەنگین عەلی) ئەڤیندار و کوڕەمامی سنوورە، ئەو بۆ سنوور مەرج دادەنێت کە ئەگەر ببێت بە هاوژینی، ئەوا ڕازی دەبێت بەشداری بکات لە فیلمەکەدا. سنوور بە ناچار قبوڵ دەکات ببێت بە هاوسەری هیوا، گەلۆ سەڕەرای ئەمە ڕزگاری دەبێت لە گوشارەکان؟ سنوور ئێستا نامووسی هیوایە، بەو پێیە هیوا خاوەنی سنوورە! ئەو دەبێت بە چاودێری سنوور، کەس نابێت دەستی بگرێت و نابێت لێی نزیک ببنەوە، چونکە ئەمە بۆ هیوا و دواتر بۆ سنوور سەرشۆڕییە کە ڕێگە دەدات بەم کارانە! بەڵام دواجار سەرکەوتن بۆ ئەو کەسەیە کە کۆڵ نادات.

• “کیسەڵەکانیش دەفڕن” بەرهەمی ٢٠٠٤ لە دەرهێنانی بەهمەن قوبادی. چیرۆکی فیلمەکە دنیای مناڵانی جەنگمان پێ پێشان دەدات، مناڵگەلێک کە مناڵێنیان لێ سەندراوە. ئەوان نە قسەکردنیان مناڵانەیە، نە بیرکردنەوە و نە کارگەلێک کە دەیکەن. ئاگرین(ئاواز لەتیف) یەکێک لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی فیلمەکەیە؛ ئەو کچێکی مێرمنداڵە کە بووەتە قوربانی جەنگ. ئاگرین لە کاتی هێڕشی سەدام بۆ هەڵەبجە لە لایەن سەربازەکانی بەعس دەستدرێژی دەکرێتە سەری. ئەو لە تەمەنێکی مێرمناڵدا دەبێت بە دایک، دایکی مناڵێک کە باوکەکەی ئاگرین و هەنگاو(هێڕش فەیسەل)یان بێدایک و باوک هێشتووە. ئێمە دەبین بە شاهیدی گوشارە دەروونییەکانی ئاگرین. جەنگ و دەستدرێژی؛ دوێنێی لێ کردووە بە کابووس و ئەمڕۆ و داهاتووییشی لێ سەندووە. ئاگرین بەردەوام بیر لە چوونەوە دەکاتەوە، چوونێک کە شایەد ڕزگاری بکات لەم هەموو ئازارە، لێ دواجار تەنها ڕزگارییەک کە شک دەبات خۆکوژییە!

وئێمە لە “نیوە مانگ”ی قوبادی هەمدیسان دەبینین ژن تێێدا ڕۆڵێکی پەراوێزخراوی نییە. ژن تێێدا ڕزگارکەرە، هێشوو(هەدیە تەهرانی) و نیوەمانگ(گۆلشیفتە فەراهانی) هەموو هیوای مامۆ(ئسماعیل غەفاری) و گروپەکەن.

گروپێک کە بڕیارە لە باشووری کوردستان کۆنسێرتێکی مۆسیقایی پێشکەش بکەن. فیلمەکە کەمایەسی کەمی دەنگی ژن پێشان دەدات لە سیستمێک کە ئیسلام و پیاوسالاری تێیدا سەردەستە. ژنانێک کە دەنگیان قەدەغە کراوە،  کە سرگون کراون!

• ·        “ڕەشەبا” بەرهەمی ٢٠١٦ لە دەرهێنانی “حوسێن حەسەن“، ئەم فیلمە هەوڵ دەدات تراژێدیای فەرمانی ٧٣یی ئێزیدییەکان بخاتە سەر پەردەی سینەما. لە ساڵی ٢٠١٤ ڕێکخراوی تێرۆریستیی داعش هێڕشی کردە سەر شنگال و نزیکەی ٥٠٠٠ کچ و ژنی ئێزیدیی وەک غەنیمەتی جەنگ بە ئەسیر گرت و کردیان بە کوێلەی جنسی. ڕەشەبا چیرۆکی تەنها یەکێک لەو هەزاران ژنەیە کە بەدیل گیراون. پێرۆ(دیمەن زەندی) ئەو کچەیە، ئەو چەندین جار فرۆشراوە، دەستدرێژی کراوتە سەری و ژیانی لێ بووە بە کابووسێک کە هەرگیز لێی ڕزگار نابێت. ڕێکۆ(ڕێکش شەهباز) خۆشەویست و دەزگیرانی پێرۆیە، ئەوان بڕیار بوو هاوسەرگیری بکەن، لێ جەنگ ڕێگە نادات. ڕێکۆ هەموو هەوڵەکانی دەدات تا خۆشەویستەکەی بدۆزێتەوە. ژنە شەڕڤانەکان کە ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە لە ڕزگارکردنی ژنە ئێزیدییەکان، ژمارەیەک ژنییان ڕزگار کردووە، ڕێکۆ بۆ زانینی ئەوەی کە ئایا پیرۆ یەکێکە لەو ژنانە، ڕوو دەکاتە ڕۆژئاوای کوردستان و پیرۆ دەدۆزێت. بەڵام پێرۆ ئیتر ئەو کچە دەم بە زەردەخەنەیە نییە. ئەوان پێکەوە دەگەڕێنەوە باشووری کوردستان و ئەمە دەستپێکی نەهامەتییەکانی نامووسێکە کە لەکەدار کراوە!

لە کۆمەڵگەی پیاوسالاردا نرخی ژن بە پەردەیەکەوە بەندە کە لە دەستدانی گەر بە ویست (بێ هاوسەرگیری) یا خۆد زۆرەملێ بێت یەک دەرەنجامی هەیە، ئەو دەبێتە ژنێکی عەیبدار و لەکەدار، وەک کاڵایەکی دەستە دوو کە پێشتر بەکارهێنراوە و ئیدی هیچ پیاوێک قبوڵی ناکات. پێرۆ سەرەڕای گشت نەهامەتییەکان، دەبێت بەرگەی گوشارە دەروونییەکانی ئەم سیستمەش بگرێت. گوشارگەلێک کە بووەتە هۆکاری خۆکۆژی زۆربەی ژنە گەڕێندراوەکانی ئێزیدی.

لە ڕاستیدا لە سیستمێکی پیاوسالاردا تەنها ژن نییە کە قوربانییە، پیاویش قوربانی هزری پیاوسالارییە. ڕێکۆ وەک باوکەکەی بیر ناکاتەوە، بۆ ئەو هیچ شتێک نەگۆڕاوە، پێرۆ هەر خۆشەویستەکەیەتی و ئەو لە سەر بڕیاری هاوسەرگیری خۆی سوورە، بەڵام باوکی سوێندی خواردووە کە ناهێڵێت بووکێکی وا عەیبدار و دووگیان پێ بنێتە ماڵی ئەو. لەملاتر باوکی پێرۆ دیار نییە کە ئایا خۆشحالە لە ڕزگاری کچەکەی؟ هاوکات ئەویش لەژێر کاریگەری قسەکانی کۆمەڵگە سەرلێشێواوە و نازانێت چۆن هەڵسوکەوت بکات.

دوماهیی ئەم باسە بە دوو لە بەرهەمەکانی ژنە دەرهێنەرێکی کورد بە ناوی “قودرەت گونەش” کۆتایی پێ دەهێنم؛ کە زۆربەی بەرهەمەکانی باس لە ژن و کۆمەڵگەی کوردستان دەکەن، باس لە ئازایەتی ژنانێکی کورد دەکات کە سەڕەرای ئەوەی زوڵمیان لێ کراوە و سەرکوت کراون (ئەمە چ لە لایەن سیستمەوە بێت و چ لە لایەن کۆمەڵگە و بنەماڵەوە بێت) لێ کۆڵیان نەداوە و هیچ شتێک ئەوانی لە خەبات بۆ گەل و نیشتمان نەوەستاندووە.

• “لەیلا زانا مژدەی گەلێک” بەرهەمی ٢٠٠٢ . بەڵگەفیلمەکە باس لە خەباتی سیاسی لەیلا زانا دەکات، باس لە توانا و بوێری ئەم ژنە کۆڵنەدەرە دەکات کە خۆی دەکاتە قوربانی گەل و نیشتمانەکەی. ئەو دەچێتە سەر سەکۆ و بۆ سەدان ژن و پیاوی کورد دەرسی ئازادی دەڵێت، دەرسی کۆڵنەدان و تێکۆشین بۆ گەیشتن بە مافەکانمان.

• بەڵگەفیلمی ژنە سووکایەتی پێکراوەکان(بە فەرەنسیfemmes_humiliées) بەرهەمی ٢٠٠٩ چیرۆکی دوو ژنی کوردە کە بە هۆکاری ئازار و ئەشکەنجەی سیستمی تورکیا، ناچار بۆ  تاراوگەپەنایان بردووە.”هۆزانجانێ” یەکێک لەو ژنانەیە، ئەو هونەرمەندە و گۆرانیبێژیی لە تەمەنی شەش ساڵیدا دەست پێ کردووە. لە تەمەنی یازدە ساڵی بە زۆر بەشوو دراوە، دواتر بە هەر جۆرێک بێت توانیویەتی خۆی لەو زوڵمە ڕزگار بکات. لێ بۆ کوێ؟ لە سیستمی فاشیستی تورکیادا ژنێکی کوردیی گۆرانیبێژ کە بە کوردی گۆرانیی عەشق و ئەڤین دەڵێت و بە کوردی دەژیت، ئایا دەکرێت چ مامەڵەیەکی لە بەرامبەردا بکرێت؟ ئەم بەڵگەفیلمە بەسەرهاتی جانێ و نازڵی تۆپ دەگێڕێتەوە. ئەوان باس لە ئەشکەنجەدان و دەستدرێژی سیستمی تورکیا دەکەن. باس و وەسفی برینەکانیان دەکەن، برینگەلێک کە بۆ هەتاهەتایە ئاسەواریان لەسەر جەستە و ڕۆحییان دەمێنێتەوە…

کۆتا قسە:

سینەمای کوردی سەرەڕای هەموو کەمایەسی و ئاستەنگەکان توانیویەتی تا ڕادەیەک خۆی پێناسە بکات، لە داخوازیگەلێک کە هەیەتی، لە پەیامگەلێک کە دەیهەوێت بگەیێنێت. گەرچی دەرهێنەری کورد یاخود سینەمای کوردی بەگشتی هێشتا خاوەن پلەتفۆرمێکی نەتەوەیی نییە کە لە هەموو لایەکەوە پشتیوانیی بکرێت، لێ هەوڵیداوە کارەسات و ئازارەکانی کورد، کێشە و بارودۆخی کورد لە چەندەها شێوەدا بخاتە سەر پەردە. یەکێک لەم کێشانە بابەتی ژنە. جێگای خۆشحاڵییە گەر لە وڵاتە ڕۆژاواییەکاندا سینەمای فێمینیستی دوای دەیان ساڵ لە هەبوونی سینەما سەری هەڵداوە، ئەوا سینەمای کوردی هەر لە سەرەتاوە بە جۆرێک خاوەن قالبێکی فێمینیستی بووە. فیلمەکانی سەرەوە تەنها بەشێک بوون لە سینەمای کوردی کە تێیدا زۆر کەم شاهیدی بە کاڵاکردنی ژنین، ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا بووکەڵەیەکی جوانکیلە نییە تا هەروەک ماڵڤی ئاماژەی پێ دەکات، لەژێر چاوتێبڕینێکی پیاوانەدا بێت، بەڵکوو ئەو خودی خۆیەتی. لێ ئەمانە تەنها بەس نین بۆ هەبوونی سینەمایەک کە پەیامەکەی یەکسانیخوازی بێت. باسکردن لە ژن و کێشەکانی نابێت تەنها لە بابەتی دایکایەتی، خۆشەویستی، نامووس و جەنگدا کورت بکرێتەوە. هاوکات ئێمە پێویستیمان بە ڕۆڵی ژنانێکە کە ببن بە ئیدۆل لە بوارگەلی زانستی، ئابووری، فەلسەفی، سیاسی، ئەدەبی، هونەر و سینەما و گشت ئەو بوارانەی کە تا ئێستا ژن کەمترین ڕۆڵی تێیدا هەبووە.ژنانی کورد پێویستیان بە پلەتفۆرمێکە کە خۆیا وەک تاکێکی سەربەخۆ تێیدا بناسن و بناسێنن. هەروەها بە مافەکانیان ئاشنا بن و هان بدرێن بۆ بەدەستهێنانیان. بۆ ئەم مەبەستەش بە بڕوای من سینەما باشترین ئامراز و پلەتفۆرمەکە بۆ بە ئەنجام گەیاندنی ئەم خواستانە دەتوانێت سەرکەوتوو بێت.

سەرچاوەکان:

• Laura Mulvey, Visual Pleasure.pdf (amherst.edu)
• فێمێنیسم و سینەما – چەکۆ ڕۆژهەڵات / گۆڤاری تیشک 57))
• صد زن؛ زنان و سینما، ازافزایش تولید فیلم تا جنبش برابری جنسیتی درسینما – BBC News فارسی
• نقد فمینیستی فیلم (hawzah.net)
• #Pispor (2) – EkremYildiz : YekemFîlmaKurdî “Nan û Azadî” ye. – YouTube
• فیلمی {زارێ} لە بۆتەی شووناسی نەتەوەید – YouTube
• KürdYönetmenKudretGüneşileRozerinUrucuKonuştu: – MEZOPOTAMYA HABER 24
• KudretGüneş (kameraarkasi.org)

The post ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا appeared first on ژنەفتن.

هونەرمەندی شێوەکار “هێرۆ شیخە” لە ساڵی ١٩٩١ لە شاری شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. هەتا تەمەنی حەڤدە ساڵی هەر لە شاری شنۆ ژیاوە. دوای خوێندن لە پەیمانگەی هونەرەجوانەکان بۆ ماوەی دوو ساڵ لەگەڵ بنەماڵەکەی دێنە بۆ باشووری کوردستان و لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە لە هەولێر دەژیت. هەر ئەو ساڵە لە بەشی شێوەکاریی کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی سەلاحەدین وەرگیراوە و درێژەی بە خوێندن داوە. هێرۆ شێخە پاش تەواکردنی زانکۆ دوو پیشانگای تایبەتی لە  ساڵێ ٢٠١٣، پێشانگای دووەمیشی ساڵی ٢٠١٤ کردووەتەوە. هەروەها بەشداری لە چەندین پێشانگای هاوبەش کردووە. شێوەکار شێخە ئیستا خوێندکاری ماستەرە لە کۆلێژی هونەرە جوانەکان.

 بۆ قسەکردن لەسەر ئەزموونی خۆی وەک هونەرمەندێکی شێوەکار و هونەری شێوەکاریی بەگشتی و لە کوردستان بەتایبەتی و بەپیشەییبوونی هونەری شێوەکاری و، هەروەها پرسی ژن لە هونەردا و لە تابلۆکانی هێرۆ شێخەدا و هونەری فێمینیستی و پێوەندیی سیاسەت و هونەر و چەندین پرسی دیکە ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ هونەرمەندی شێوەکار “هێرۆ شێخە”دا ساز داوە. هەروەها لەگەڵ وڵامەکانیدا چەندین تابلۆی خودی هێرۆ بڵاو دەکەینەوە.

دەستپێکی هێرۆ

دەستپێکی کاری نیگارکێشانم دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی ناوەندی لە قوتابخانە. لە پۆلی سێی ناوەندی مامۆستای وانەی هونەر ڕۆژێکیان بانگی کردمە لای مێزەکەی خۆی و وێڕایی هەڵدانەوەی پەڕەکانی دەفتەری نیگارەکانم وتی “دەزانی نەقاشی(نیگارکێشان)ت زۆر باشە. بۆچی ناچی لە هونەرستان نەقاشی بخوێنی؟” منیش کە تا ئەوکات قەت بیرم لەوە نەکردبووەو بە خەیاڵمدا نەهاتبوو، هەر نەشمدەزانی هونەرستان لە شارەکەمدا هەیە. هەمیشە لاساییی هاوپۆلییەکانم کردبووەوە کە لێیان دەپرسین دەتهەوێ لە داهاتوودا چی بخوێنی و چ پیشەیەکت پێ خۆشە هەر جارەو بە جۆرێک وەڵامم دەدانەوە. جارێک دەبوومە مامۆستا، جارێک دکتۆر، جارێک ئەندازیار، ئەگەرچی لەو قۆناغەدا بۆم دەرکەوتبوو زیاترین چێژ لە وانەی هونەر وەردەگرم. ساڵی دواتر کە چوومە قۆناغی دواناوەندی وانەی هونەر لە خشتەی وانەکان هەڵگیرابوو، بەڵام من هەر لە نیگارکێشان بەردەوام بووم. لەبەر ئەوەی کەسێکی گۆشەگیر و هەر لە سەردەمی منداڵییەوە بێ هاوڕێ بووم ئەوەم بە باشترین هاودەم دەزانی. دەچووم لە کتێبخانە کتێبی هێڵکاریم وەردەگرت و هێڵکارییەکانیم کۆپی دەکرد. ئەمە بوو بە سەرەتا و بناغەی کارکردنم بە شێوازێکی ئاکادیمی و ڕیالیستییانە بێ ئەوەی هیچ لەبارەی هونەر و ڕێبازە هونەرییەکان بزانم. بۆ ساڵی دوای ئەوە کە دەبووایە لەنێوان خوێندن لە بەشی زانستی و ئەدەبی یەکێکیان هەڵبژێرم، سەرەڕای ئەوەی زۆر کەس پێیان باش نەبوو بچمە پەیمانگای هونەر و پێیان وابوو بەم هەڵبژاردنە هەڵەیە داهاتووی خۆم تێک دەدەم، بەڵام من هەر بە قسەی خۆمم کرد و چوومە پەیمانگای هونەر و لە بەشی بیگارکێشان دەستم بە خوێندن کرد.

لە قۆناغی پەیمانگا لەو ئەرکانەی مامۆستاکان پێیان دەداین وەک هێڵکاری و ناسینی ڕەنگ و تەکنیکەکان، لەبەر ئەوەی بە خۆشەویستییەوە کارم دەکرد بەرهەمەکانم هەم بۆ مامۆستاکان و هەم بۆ ئەو کەسانەی لەدەرەوەی پەیمانگا کارەکانیان دەدیتم جێی سەرنج بوون. لە لایەک زۆر کەیفم بە خۆم دەهات کە دیمەنێکی سروشت، سروشتێکی بێگیان یان پۆرترێتێکم دەکیشاوە و دەیانگوت ئافەرین زۆر وەک خۆی دەچێت، لە لایەکیشەوە بەرەبەرە گومانی ئەوەم لا دروست دەبوو ئاخۆ بە کۆپیکردن و کاری ڕیاڵ دەمهەوێ بە کوێ بگەم. دوای دوو ساڵ خوێندنی پەیمانگا لە شاری شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاتمە باشوور و لە هەولێر لە کۆلێژی هونەرە جوانەکان وەرگیرام. لێرە کەوتمە ناو دنیایەکی تەواو جیاواز. ئەو مەدرەسە و شێوازە هونەرییانەی لە پەیمانگا تەنیا لەنێو کتێبی مێژووی هونەردا بەسانایی باسیان کرابوو و خوێندبووم لێرە بە شێوەی پراکتیکی کارم لەسەر کردن. هەوڵم دا زیاتر مەدرەسە و شێوازە جیاوازەکان بناسم و تاقیان بکەمەوە. کۆلێژ کە لە چاو پەیمانگا دنیایەکی ڕەنگاوڕەنگتر بوو هەروەها خۆشم هەوڵم دەدا زیاتر لە هونەر تێبگەم، وردە وردە و لەگەل تاقیکردنەوەی شێوازی نوێ زیاتر خۆم ناسی و سەربەستتر و بوێرانەتر خەریکی ئەزموون و خەتا بووم. ئەو ساڵانەی لە کۆلێژ بووم بۆم دەرکەوت شێوازی کارکردنی ئیکپرێشنیستەکان زۆر لە کەسایەتی و ڕۆحیەتی من نزیکە. من کەسێکی شەرمن و کەم‌دوو بووم، بەڵام زۆرم لە دڵدا بوو بۆ گوتن، ئەم شێوازی دربڕینە دەرفەتی پێدام بەوپەڕی ئازادییەوە خۆم و هەست و هزرم وێنا بکەم. چوار ساڵی کۆڵێژیش تێپەڕی. ئیدی کاتی ئەوە هاتبوو خۆم بم. دەستم کرد بە کەڵک وەرگرتن لە نیکارکێشان وەک ئامرازێکی خۆدەربڕین. وەک کچێک کە لە بارودۆخی ژیانی خۆم و ڕوانینی کۆمەڵگا بۆ ژن ناڕازی بووم، دەمهەویست بێزاربوونم لە ناحەزییەکانی ژیان و مرۆڤ دەرببڕم. بە پشتگوێ خستنی هەموو یاسا و ڕێسا ئاکادمییەکان تەنیا دەمویست ئەوەی لە دڵم دایە دەریببڕم.

لەدوای ئەم کارانە ماوەی دوو ساڵێک زۆر کەم کارم کرد. لە ماوەی ئەو دابڕانەدا بەوە گەیشتم بەبێ نیگارکێشان بوونێکی ناتەواوم. لەوە تێگەیشتنم تەنیا هونەر دەتوانێت مانا بدات بە ژیانم و ناخی شڵەژاوم ئارام بکاتەوە. دەستم کردەوە بە وێنەکێشان بەڵام ئەم جارەیان تەنیا بۆ دەربڕینی ئازار و ناڕەزایەتی دەربرین نەبوو. ئەمجارەیان لە جیاتیی ئەوەی مەبەستی سەرەکیم بینەر بێت و بمهەوێت پەیوەندیی لەگەڵ بەردەنگ دروست بکەم، خۆم بوومە بەردەنگی یەکەم و هەرچی لەو کۆتاییانەدا کێشاومەتەوە تەنیا و تەنیا بۆ زیاتر نزیک بوونەوە لە خودی خۆم و لێکۆڵینەوە لە شوناسی خۆمە. ئەگەر هەڵە نەبم هەست دەکەم بەرهەمەکانم زیاتر ئیگزیستانسیالیستین. ئیدی بۆم گرینگ نییە بینەر لە پێش تابلۆکەم  بوەستێت و بە نیگایەکی پڕپرسیارو زۆر جار بە تەوسەوە بڵیت “جا باشە ئەوە چییە؟! ئەوە یانی چی؟!”، زۆر هاوڕێ پێیان وایە لە ئاست بەرهەمەکانم کەمتەرخەمم  و پێشنیار دەکەن کارەکانم لە وڵاتانی ڕۆژاوا پێشان بدەم بۆ ئەوەی بینەری زیاترم هەبێت. بەڵام ئێستا زۆر بوونی ژمارەی بینەر بە لامەوە گرینگ نییە. گرینگ ئەوەیە بە ئاستێک گەیشتووم تا ڕادیەکی زۆر سەربەستانە ئەوەی بۆ خۆشم زۆر جار نازانم چییە وێنا بکەم.

ئیگزیستانسیالیستی و هونەر

لەو ڕووەوە کە بەرهەمەکانم هەوڵی وێناکردنی ئەزموونە تاکەکەسییەکانم دەدەن و لەم قۆناغەدا مەبەستم وردبوونەوە لە شوناس و کەسایەتیی خۆمە، پێم وایە بوونگەران لەبەر ئەوەی لەم شێوازی بیرکردنەوەیە‌دا جەخت لەسەر شیکردنەوەی خود و خۆناسین لە دنیابینییەکدا دەکرێت کە ناسینی ئاستەمە.

لە بەرهەمە هونەرییەکانی بوونگەراکان‌دا بابەتە سەرەکییەکان بریتیین لە خۆف، دڵەراوکێ، نامۆیی، وەرەسی، پێشاندانی بێ‌هۆبوون و بێ‌مانابوونی ژیان و بوونی بۆشایی لە وجودی مرۆڤدا و هەروەها پێگەی تاک لە جیهاندا. ئەم مژارانە لە بەرهەمی شێوەکاران بۆ نموونە فریدا کالۆ، فرانسس بێیکن، ئامێدێۆ مۆدیلیانی ‌و ئالبێرتۆ جاکۆمێتی‌دا ڕوون و ئاشکران.

ژن لە بەرهەمەکانیدا

هەر بەپێی ئەم بۆچوونانەی پێشتر باسم کردن، ژن لە تابلۆکانمدا خەریکی وردبوونەوە لە خۆی و پرسیارکردن سەبارەت بە بوون و پێگەی خۆی لەم جهانەدایە. واتە بەدوای پێناسەکردنی ژندا نیم. وەک ژنێک کە لەناو ئەم کۆمەڵگەیەدا گەشەم کردووە، هەموو کات بە هەستیارییەوە لە کاریگەرییەکانی لەسەر ژیان و کەسایەتیی ژن ڕوانیومە. پێم وایە نەک هەر ژنان بەڵکوو مرۆڤ بەگشتی سەرەڕای پێشکەوتن و داهێنانەکانی، لە ڕووی ڕۆحی و کەسێتییەوە زیاتر و زیاتر تووشی سەرلێشێوان دەبێت. هەر لەبەر ئەمەشە کارەساتەکان زیاتر و زیاتر دەبن. هەموو کات ئەو کارەساتانە کە زیاتر کاریگەرییان لەسەر ژنان هەیە، لە کارەکانمدا ڕەنگ دەدەنەوە. بەڵام من لەجیاتیی ئەوەی لە فۆڕمی هونەری ناڕەزایەتیی دەربڕێن کەڵک وەرگرم یان بمهەوێت ژن تەنیا وەک بوونەوەرێکی پاسیڤ و ماف زەوتکراو وێنا بکەم، زیاتر بیرم بۆ لای هۆکار و دەرئەنجامەکانی ئەم ڕووداو و کارەساتانە دەچێت. لەوانەیە بەوە بڵێن ڕەش‌بینی بەڵام لەبەر ئەوەی گەشە‌کردنی ڕۆحی و کەسایەتیی مرۆڤ بەلامەوە زۆر لە پێشکەوتن لەهەر بوارێکی دیکەدا گرینگترە، ئاکار و کردارە نەرێنییەکان زیاتر سەرنجم ڕادەکێشن.

ژن لە تابلۆکانمدا، جگە لە چەند تابلۆیەک هاوار ناکەن، لەبەر ئەوەی گومانیان هەیە بتوانن تەنیا بە هاوارکردن خۆیان ڕزگار بکەن و گۆڕانێک دروست بکەن. ئەو ژنانە هەندێک کات نیگایەکی تاساویان هەیە، هەندێک جار بە گومانەوە لە بینەر دەڕوانن، هەندێک جار بە بێزارییەوە، جاری وا هەیە چاوەکان پڕپرسیارن، یان لە نەهامەتییە دووبارەکان ماندوو بوونە و چاوی دیتنیان نییە و لەنێوان هیوابڕاوی و گەشبینیدا ماونەتەوە. لەگەڵ ئەمانەدا بوونی خۆم و پرسیارەکانم سەرەکیترین بابەتی تابلۆکانمە. لە دوای کێشانەوەی هەر تابلۆیەک زیاتر لە خۆم تێدەگەم. واتە دەتوانم بڵێم نیگارەکانم فانتازیا نین و ڕەگ و ڕیشەیان لە واقیعدایە، بەڵام بابەتەکان بە فیلتەری تێگەیشتن و بەکگراوندی پەروەردەی هونەری و فیکریی مندا وەک تاکێک تێدەپەڕن و دووبارە وێنا دەکرێنەوە.

ماتریاڵی مەعنەوی

سەبارەت بە کارەکانی خۆم نازانم هۆگریم بۆ بەرهەمی ئەم هونەرمەندانە بووەتە هۆکاری ئەوەی لەسەر ئەم شێوازە و نیگار بکێشم و ئەم بابەتانە ببن بە ماتڕیاڵی مەعنەوی بەرهەمەکانم، یان هەر تایبەتمەندیی کەسێتیمە هانم‌ دەدات بەم شێوەیە خۆم وێنا بکەم. بەڵام لەوە دڵنیام هەڵبژاردنی فۆرمی کارەکانم بە ئەنقەست و بۆ لاسایی‌کردنەوەی ئەم هونەرمەندانە نەبووە و نازانم تا کەی لەسەر ئەم فۆرم و شێوازە هونەرییە بەردەوام دەبم لەبەر ئەوەی مێشک و هزری هەزار بە هەزارم هەر ڕۆژە و داوای جۆرێک دەربڕینم لێ دەکات. تا ئێستا چەندین جار بڕیارم داوە ئیدی لەسەر ئەم فۆڕمە بەردەوام دەبم بەڵام دوای کێشانەوەی چەند تابلۆیەک هەست دەکەم خەریکە بەربەست بۆ خۆم دادەنێم، بۆیە فۆڕمەکە دەگۆڕێت بەڵام ناوەڕۆک یان مەتڕیالی مەعنەوی هەمان شتە و دووبارە دەبێتەوە.

هاودەمی ماسی و ژن لە کۆمەڵەبەرهەمێکدا

لەمێژ بوو بیرم سەرقاڵی ژیانی ئەو ژنانە بوو بۆ پارستنی گیان و ژیانیان هانایان بۆ ماڵی داڵدەدانی ژنان بردووە. هەوڵم دا خۆم بگەیەنمە لایان، ماوەیەک لەگەڵیان بژیم بۆ ئەوەی باشتر لە خۆیان و لە ئازارەکانیان تێبگەم. هەر لەوێ لەژێر کاریگەریی ئەو ژینگە و فەزایەی تێیدا دەژین تابلۆکان بکێشمەوە و داوا لە خۆشیان بکەم ئازار و چیرۆکەکانیان بە ڕەنگ و هێڵ دەرببڕن و بۆ خۆیان تابڵۆی ژیانی خۆیان وێنا بکەن. بەو هیوایەی کاریگەریی ئەرێنیان لەسەر دابنێت. چەند جار سەردانی بەرپرسانی ئەو شوێنەم کرد، بەڵام بە داخەوە هاوکار نەبوون و دەرفەتیان پێ نەدام. بەڵام باس‌کردن لەم بابەتە جگە لە وێناکردنی ئازاری ئەم ژنانە، لە بنەڕەتدا بۆ ڕۆحی خۆم پێویست بوو. ئەوە بوو بڕیارم دا هەر بە پشت بەستن بە خەیاڵ و هەستی هاوئاسا بوون  ( Sympathyهمزاتپنداری) لەگەڵ ئەم ژنانە، دەست بە کێشانەوەی ئەم کۆمەڵە تابلۆیە بکەم. ئەگەرچی ئیستاش مەراقی تاقیکردنەوەی ژیان لەنێو کەشی ئەو پەناگەیەدا بەرینەداوم و زیاتر هەوڵدەدەم ڕەزامەندیی بەرپرسان وەرگرم، لەبەر ئەوەی بە دڵنیایییەوە هەڵسوکەوتی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەم ژنانە بەرهەمی ڕەسەنتر و مانادارتری لێ دەکەوێتەوە.

لە داڕشتنی ئەم تابلۆیانەدا لە موتیفی ماسی وەک هێمایەک کەڵکم وەگرتووە. ماسی و ژن لە تابلۆکاندا هاودەمن. لە کارە سەرەتاییەکاندا ماسی سوور لە داڕشتنەکاندا زاڵە. ماسی بەگشتی و ماسیی سوور بەتایبەتی لە کۆنەوە و لە کولتوور و ئایینە جۆراوجۆرەکاندا وەک هێمای ژیان، سەرکەوتن، شادی، گەشە و خۆشەویستی پێشاندراوە. هەموو ئەمانە ئەو ئاواتانەن مرۆڤ بەدرێژاییی ژیانی لەدوای وەدیهێنیانە. وێڕایی بەکارهێنانی ئەم هێمایە، ڕەنگەکانیش گەشتر و زیندووترن. بەرە بەرە تا بەرەو کارە کۆتایییەکان بچی ڕەنگەکان تاریکتر دەبن و ئێسکبەندی ماسی شوێنی ماسیی سوور دەگرێتەوە. سەرەتا لە تابلۆکاندا هیوایەک هەیە بۆ ژیان، گەشبینییەکی ڕێژەیی هەیە. هێشتا هیوایەک بۆ وەدیهێنانی خەونەکان هەیە. بەڵام زۆربەی ئەو ژنانەی لەم دۆخەدا دەژین، تووشی خەمۆکی دەبن. هەندێکیان تا ڕادیەک لە دەست نەهامەتییەکانیان وەتەنگ دێن و ڕوو دەکەنە خۆکوشتن. لەم وێنانەدا هەوڵم داوە ساتە کەسی و تەنیایی و بێدەرەتانیی ئەم ژنانە پێشان‌بدەم.

کۆمەڵەبەرهەمی (هەورییەکەی دایکم)

ئیستاش کۆمەڵە تابلۆیەکم لە بەردەستە کە ساڵی ٢٠١٧ دەستم پێ کرد و ئێستا دووبارە کاری لەسەر دەکەمەوە.ئەم تابلۆیانەش وەک زۆربەی کارەکانی پێشترم باس لە هەست و شوناسی ژن بە تایبەت ژنی کورد دەکەن. ناوی ئەمانە (هەورییەکەی دایکم)ە. بیرۆکەی ئەم تابلۆیانە لەوەوە سەرچاوەی گرت کە دەمهەویست دایکم کە هەردەم پشتیوانم بووە و هانی داوم خۆم بم و لە کارەکەم بەردەوام بم، بهێنمە ناو تابلۆکانم. وەک زۆربەی کارەکانی پێشووترم بابەت و ناوەڕۆکی تابلۆکان ژن و تێڕامانەکانی لە خود و ژیانە. هەوریم وەک ماتریاڵێک هەڵبژارد کە پەیوەندیی بە ژیانی دایکم و زۆربەی ژنانی کوردەوە هەیە. لە زۆربەی بیرەوەرییەکانی منداڵیمدا دایکم ئەم کراسە هەورییەی لەبەردایە. دوای چەند ساڵێک کراسەکەی کۆن بوو  و ویستی فڕێی بدات بەڵام من هەڵمگرت و لەبەر فیگەری ناو تابلۆکانم کرد. لە ڕوانینی منەوە هەر شتێکی بێگیان ئەگەر بۆ ماوەیەک لەگەڵ کەسێک بێت دەبێتە بەشێك لەو مرۆڤەو بەشێک لە ڕۆح و بوونی ئەو کەسە لە خۆیدا هەڵدەگرێت. لەبەر ئەوەی بە درێژاییی ئەو ماوەیەی لەگەڵی بووە شایەتی ساتە خۆش و ناخۆشەکان و هاوبەشی هەستەکانی بووە. کاتێک لەم تابلۆیانەم دەڕوانم خەیاڵی ئەو هەستە خۆش و ناخۆشانەی دایکم و هەورییەکەی هەڵمدەگرێ.

هونەری فێمینیستی

دەرکەوتن یان دەستپێکی هونەری فێمینیستی هاوکات لەگەڵ جووڵانەوەی فێمینیستی و بە ماوەیەکی کورت دوای سەرهەڵدانی هونەری هاوچەرخ هۆکارێک بوو ژنان چیدیکە خۆیان بە پاشکۆی پیاوان نەزانن. هەوڵ ‌بدەن یان باشترە بڵێین شەڕ بۆ ئەوە بکەن ئەو غەدرەی بە درێژاییی مێژوو لێیان کرابوو، بخەنە ژێر پرسیار و بەرنگاری ببنەوە. لە هونەریشدا وەک بوارەکانی دیکەی ژیان هەموو کات ژنان وەک ئۆبژەیەک لێیان دەڕوانرا کە تەنیا ئەرکیان هەڵسوکەوتی بەدڵی پیاوان یان جوان بوون و چێژدان بە پیاوان بوو. تەنانەت زۆربەی ژنانیش لە ڕووی بێ‌ئاگایی و بە‌ هۆی پەروەردەی هەڵەوە بڕوایان بە ئەم شێوازی بیرکردنەوەیە هەبوو و خۆیان لە ڕوانگە و گۆشەنیگای پیاوانەوە هەڵدەسەنگاند و هەموو هەوڵیان ئەوە بوو بەدڵی پیاوان بن. بەڵام هەوڵ و چالاکییەکانی ژنانی ئازاد و سەربەخۆ کە بڕوایان بە خۆیان و تواناییەکانیان هەبوو لە کۆمەڵگەدا بەگشتی و بەتایبەتی لە دنیای هونەردا بووە دەستپێکی وەرچەرخانێکی بنەڕەتی. بەر لەم بزووتنەوەیە توانایی ژنانی هونەرمەند دانی پێدانەدەنرا. ئەگەرچی ژنان بە درێژاییی مێژوو بەرهەمی هونەرییان خوڵقاندووە، بەڵام تەنیا ناوی پیاوان و لە لایەن پیاوانەوە تۆمار کراون. “ئارتمیسیا جێنتلیسکی“ی نیگارکێشی سەردەمی بارۆک نموونەیەکە لەو ژنە هونەرمەندانەی هونەر و داهێنانەکەیان لە لایەن پیاوانەوە دەستی بەسەردا گیرا. ئەم هونەرمەندانە بەگشتی لەژێر دەستی پیاوێکی بنەماڵەکەیان کاریان دەکرد و بەرهەمەکانیان یان بە ناوی پیاوانی بنەماڵەیان دەناسرانەوە یان بۆ ئەوەی بفرۆشێن ناسناوی پیاوانەیان بۆ بەکار دەهێنرا.

تەنانەت لە سەردەمی مۆدێرنیشدا سەرەڕای تەواوی گۆڕانگاری و پیشکەوتنەکان هەڵاواردنی ڕەگەزی لە هونەردا هەر بەردەوام بوو. ژنە نیگارکێشی ئیمپرێشنیست “بریت مۆریسۆ” کە یەکێک لە پربەرهەمترین نیگارکێشانی گروپی ئیمپرێشنیستەکان بوو، بە هۆی ڕەگەزییەوە نکۆڵی لێ دەکرا. یان یەکەمین نیگارکێش بە شێوازی ئابستراکت کاری کردبێت ژنێکی سویدی بە ناوی “هێلما ئێت کلینت” بوو، بەڵام ئەمەشیان هەر وەک داهێنانێکی پیاوانە تۆمار کراوە.

بەر لە بزووتنەوەی فێمینیستی و هەوڵەکانیان تەنیا بەرهەمی هونەریی پیاوان ڕێزی لێ دەگیرا و وەک هونەری باڵا باسی دەکرا. لە سەرەتای سەرهەڵدانی هونەری فێمینیستیدا کە شەپۆلی یەکەمی هونەری فێمینیستیشی پێ دەگوترێت، ژنانی وەک “ئیڤا هانس” و “لویس بۆرگێس” و چەندین ژنی دیکە بە وردبوونەوە لە شوناسی ژن و وێناکردنی بوێرانەی ئەزموونە تایبەتییەکانیان، هەروەها بە تەکنیک و فۆرمی ڕەسەن و داهێنەرانەیان سەلماندیان ژنانیش دەتوانن لە داهێنانی هونەریدا پێشڕەو بن و لە دنیای هونەردا هاوتای پیاوانن و زۆر کات داهێنەرتریشن. پاش ئەو هونەرمەندانە یەکێک لە کاریگەرترین ڕووداوە پەیوەندیدارەکان بە ژنان و هونەر لە حەفتاکانی سەدەی بیستدا ڕوویدا. لەو ساڵانەدا ئینستەلێیشنەکەی جودی شیکاگۆ بە ناوی خوانی شەو یانThe Dinner Party   و هەروەها وتارەکەی “لیندا ناکڵین” و پرسیاری وتارەکەی سەبارەت بەوەی بۆچی لە مێژوودا باس لە هیچ هونەرمەندێکی مەزنی ژن نەکراوە، بووەنە دوو ڕووداوی گرینگ کە لێکۆڵینەوە و بەهەند وەرگرتنی زیاتری داهێنانی هونەریی ژنانیان بە دوای خۆیاندا هێنا. دواتر کەسانێکی دیکەی وەک کچە گەریلاکان(Guerrilla Girls) دژی هەڵاواردنی ڕەگەزیی بەگشتی و هەڵاواردنی ژنانی هونەرمەند و هەروەها ڕوانگەی ئۆبژێکتڤ سەبارەت بە ژنان ناڕەزایەتییان دەربڕی، هەروەها چالاکییەکانیان جموجۆڵی زیاتری خستە نێو هونەری هاوچەرخ  کە تا ئەو کاتیش هەر پیاوان تێیدا باڵادەست بوون و گرینگی زیاتر بە بەرهەمەکانیان دەدرا. بە چاوخشاندنێک بە مێژووی کورتیی بزووتنەوەی فێمینیستی لە دنیای هونەردا بەڕوونی کاریگەرییان بۆمان دەردەکەوێت. بەڵام ئەم بزووتنەوەیە هێشتا بە ئامانجە سەرەکییەکەی نەگەیشتووە و ژنان هێشتا پێگەی شیاویان لە دنیای هونەردا وەدەست نەخستووە. وەک چۆن سەرەتای سەرهەڵدانی هونەری فێمینیستی هاوکاتە لەگەل خەباتی ژنان بۆ وەدەستخستنی دادپەروەری لە هەموو بوارەکانی دیکەدا، تا کاتێک ژنان لە هەموو بوارەکانی ژیاندا مافی هاوتای پیاوانیان نەبێت، هونەری فێمینیستیش هەر دەمێنێت.

سەبارەت بە کارەکانی خۆم بێگومان ڕەگەز کاریگەریی لەسەر شێوەی کارکرن و بابەت و نێوەڕۆکی کارەکانم هەیە. ئەمە بە ئەنقەست نییە بابەتی سەرەکیی زۆربەی تابلۆکانم ژنە. هیچ کات هەوڵی ئەوە نادەم بۆ پێناسە‌کردنی کارەکانم یان گونجاندنیان لە چوارچێوەی هونەری فێمینیستیدا بەرهەمم هەبێت. من ئەوەم کە لە تابلۆکانمدا دەردەکەوێت. ئەگەر وەک هونەری فێمینیستی پێناسە بکرێت، یان نا کێشە نییە. دەربارەی ئەو پرسیارە کە ئەم جۆرە لە هونەر چۆن خزمەتی بە دۆزی ژنان و یەکسانیی جێندەری دەکات؟ لەوانەیە نیگارکێشان و باسکردن لە ژن لە تابلۆکاندا کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر باشتربوونی بارودۆخی ژنان بە ڕێژەیەکی بەرچاو یان دابینکردنی یەکسانی بۆیان نەبیت، بەڵام خودی کردارەکە و کارکردن و خۆدەربڕین لە بوارێکدا کە وەک زۆربەی بوارەکانی دیکەی پەیوەندیدار بە داهێنان، بە هەرێمێکی پیاوانە ناسراوە، ڕێگایەکی بەرنگاربوونەوەی ئەم تێگەیشتنەیە کە بەرهەمی پیاوان بەرزتر دەنرخێنت و لەوانەیە دروستکردنی گۆڕانێک بێت بەرەو باش بوون. 

مامەڵەکردن لەگەڵ فۆڕمدا

فۆڕم یان ڕواڵەتی گشتیی تابلۆ یان ئەوەی لەسەر پانتاییی تابلۆ بە چاو دەبینرێت لە نیگارکێشاندا لە چەند توخمی سەرەکیی وەک هێڵ، ڕەنگ، شێوە و داڕشتن پێک دێت. هەر یەک لەم توخمانە وێڕای ئەوەی مانای جیاوازیان هەیە، دەتوانن هەستی جیاواز بۆ بینەر بگوازنەوە، یان هەستێکی تایبەت لە بینەردا بورووژێنن. بۆ نموونە هێڵی شکاو یان هێڵی لارهەستی ناجێگریی و شڵەژان یان تووڕەی و شێوان پیشان دەدات. هێڵی چەماوە هەستی ئارامی و جێگیری دەردەخات.

 ڕەنگیش بە هەمان شێوە. ڕەنگی سوور هێمای خرۆشان، وزە، خۆشەویستی، هێز، شەڕ، مەترسی و توندوتیژییە. بەپێچەوانەوە شین هێمای ئاشتی، ئارامی، جێگیری وهارمۆنییە. بینەر لە دوای دیتنی ئەو توخمانە و ئەو کاریگەرییەی لە سەری دادەنێن مانا و ناوەڕۆکی بەرهەمەکە لێکدەداتەوە.

نیگارکێش بە هەڵبژاردنی ئەو توخمە گونجاوانەی لە کۆتاییدا فۆڕمی بەرهەمەکە پێکدێنن، دەتوانیت ئەو بابەت یان ناوەڕۆکەی لە هزر و هەستیدا هەیە، سەرکەوتووانەتر وێنا بکات و مەبەستەکەی باشتر بپێکێت و کرۆک یان ئامانجی بابەتەکە بۆ بینەر بگوازێتەوە. واتە پەیوەندییەکی دانەبڕاو لەنێوان فۆڕم و ناوەڕۆکدا هەیە و ئەم دووانە تەواوکەری یەکترن.

لە پەیوەندیی لەگەڵ بەرهەمەکانی خۆم‌دا ئەگەرچی بە هۆی خوێندنی ئاکادیمییەوە زانیاریم لە سەر توخمە هونەرییەکان و تایبەتمەندییەکانیان هەیە، بەڵام ئەوەی زیاتر پشتی پێ دەبەستم غەریزەیە، لەبەر ئەوەی بە ڕای من بەبێ خوێندنی زانستیی هێڵ و رەنگیش مرۆڤ بە شێوەیەکی غەریزی لە ڕەگەزەکانی پێکهێنەری کاری هونەری تێدەگات. هۆکارەکەشی ئەوەیە هەمان ئەو ڕەگەزانە لە سروشت‌دا هەن و لە زەینی تاک‌دا جێگیر بوونە. زۆربەی ئەو هونەرمەندانەی بە پشت‌بەستن بە ئەزموونی کەسی و غەریزەییان کاری هونەرییان کردووە، ڕەسەنترین بەرهەمیان خوڵقاندووە. جا هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە لە زۆربەی بەرهەمەکانمدا گوێ دەدەمە هەستەکانم و لێیاندەگەڕێم ئازادانە فۆڕمەکانم بۆ دیاری بکەن. بەر لەوەی دەست بە کێشانەوە بکەم لە زەینمدا بابەت(نێوەڕۆك) و فۆڕم کە بەیەکەوە گرێدراون، هاوکات دروست دەبن. نێوەڕۆک و فۆڕم بە یەک ڕادە بیرم سەرقاڵ دەکەن. هەموو کات فۆڕم هاوتەریب لەگەڵ نێوەڕۆک لە خەیاڵمدا دروست دەبێ. بەڵام کاتێک فڵچە هەڵدەگرم و دەست بە بەرجەستەکردنی خەیاڵم دەکەم، زۆر خۆم بەو فۆڕمەی لە زەینمدایە نابەستمەوە و ئازادانە خۆم دەردەبڕم. کاتێک تووڕم، یان ئارامم، یان سەرلێشێواوم، بێ ئەوەی خۆم بمهەوێت، واتا بە شێوەیەکی ناخودئاگایانە جۆری هێڵ و ڕەنگ و تێکسچەر و تەنانەت ماتریاڵیش دەکەونە خزمەتی هەست و نەستم و نێوەڕۆک لە فۆڕمێکی ڕەسەندا دێتە سەر تابلۆ. هەست دەکەم هەر ئەم سەربەستییەشە بووەتە هۆکاری ئەوەی لە زۆربەی نیگارەکانمدا لەدوای تەواوبوونیان بینەر بەسانایی لە هەستی من وەک بەدیهێنەری تابلۆ تێدەگات.

بینەر، بەردەنگی نیگارکێشی

هیچکات بیر لەوە ناکەمەوە تابڵۆکانم بۆ چ جۆرە بەردەنگێکە. لەوانەشە هەر ئەمە هۆکار بێت ناتوانم بەپێی داوای کەسانی دیکە و بەدڵی ئەوان نیگار بکێشمەوە و بیکەمە سەرچاوەی داهاتی مادی. وەک پێشتریش ئاماژەم پێکرد یەکەم بەردەنگی کارەکانم خۆمم. دوای تەواوبوونی هەر تابڵۆیەک، کاتێک دەست لە کار هەڵدەگرم و پێم وایە بەرهەمەکە کامڵ بووە، ئەگەرکاریگەریی لەسەر خۆم دانێت، ئەوە پێم بەرهەمێکی باشە و زۆربەی کات کە بەرهەمە کۆتایییەکە بەدڵی خۆم بێت و بە ڕای خۆم لە وێناکردنی ئەوەی لە خەیاڵمدا بووە سەرکەوتوو بوومە، ئەوە بینەریش ئاسانتر پەیوەندیی لەگەڵ دەگرێت. سەرەڕای ئەوەی گرینگیی زیاتر بە ڕازیبوونی خۆم لە بەرهەمەکەم دەدەم، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەست دەکەم سروشتی کارەکانم بەجۆرێکە بینەران بە بەکگراوندی فیکریی جیاوازەوە دەتوانن تا ڕادەیەکی کەم یان زۆر پەیوەندییان لەگەڵ بگرن. لەبەر ئەوەی نێوەڕۆکی زۆربەی تابلۆکان ئازار و خولیا هاوبەشەکانی مرۆڤەکانن. ئەگەر تێنەگەیشتنیش هەبیت ئاساییە. وەک بینەرێک لە یەکەم پیشانگام وتی تابلۆکان بەجۆرێکن بینەر هەم لێیان تێدەگات و هەم لێیان تێناگات. بۆ خۆشم هەر بەم شێوەیە لێیان دەڕوانم و لەگەڵی هاوڕام. هەموو کات شتێک لە تابڵۆکاندا هەیە، بۆ خۆشم لێی تێناگەم. سەرەتا وام دەزانی ئەوە خاڵێکی لاواز و نەرێنییە، بەڵام دوایی هاتمە سەر ئەو باوەڕەی کە ئەوە ڕەنگدانەوەی سروشت و تێگەیشتنی خۆمە. خۆشم زۆر جار لە خۆم تێناگەم. زۆر جار تووشی سەرلێشوان دەبم. ئەمەش زۆر ئاساییە و بەرهەمی ڕەسەن (ئەگەر سەرکەوتوو بووبم لە بەرهەمهێنانیدا) پێویستی بە ڕاستگۆییە. پێش هەموو کەس ڕاستگۆبوون لەگەڵ خۆم و هەست و تێگەیشتنەکانم، ئێستا بۆم ئاساییە جگە لەو پرسیارانەی لەدوای دیتنی تابلۆکانم لە لای بینەر دەورووژێن، بۆ خۆشم زۆر پرسیارم بۆ دروست ببێت. وەک پێشتر باسم کرد لە کاتی نیگارکێشان‌دا ئازادیی خۆدەربڕێن سەرەکیترین ئامانجمە. لەبەر ئەوەی وەک سروشتی تاکەکەسی مرۆڤێکم کەم دەدوێم. هۆکارەکەشی یان ئەوەیە کە من تواناییی خۆدەربڕینێکی ئازادانەم بە وشەکان نییە یان هەندێک بابەت هەیە وشە لە باس کردنیان بێ توانایە، بەڵام کە دەست بە وێناکردن دەکەم هەست بە سەربەستییەک دەکەم ئاستەمە بە وشە باس بکرێت. سەبارەت بەوەی کە بەردەنگی کورد وەک ڕەخنەگر تەماشا دەکەم، پێویستە ئاماژە بە چەند شت بکەم.  هونەری شێوەکاریی مۆدێرن و هاوچەرخ ئێستاش بە لای زۆرینەی خەڵکی کوردەوە شتێکی نوێ و نامۆیە. یەکێک لە هۆکارەکانی ئەوەیە سەرەڕای ئەوەی ژیانی مرۆڤی کورد لە کۆنەوە ئاوێتەی هونەر بووە، بەڵام بەهۆی ناسەقامگیربوونی ژیانی بە ناچاری لێی دابڕاوە و دواتر بەتایبەت لە هەرێمی کوردستان بە هۆی سەقامگیرێکی ڕێژەییەوە کتوپڕ هونەری شێوەکاری لە وڵاتانی رۆژاواوە هێنرا و بێ ئەوەی هیچ پێشینەیەک و ڕوونکردنەوەیەک لەبارەی ئەم شێوازە هونەرییانەوە بکرێت، خرایە بەرچاوی بینەر. هۆکارێکی دیکەی گرینگی نەدان بە پەروەردەی هونەرییە، ئیستاش لە زۆربەی قوتابخانەکان هونەر وەک وانەیەکی لاوەکی لێی دەڕوانرێت. هەوڵیک بۆ ناساندنی هونەر و گەشەپێدانی تواناکان لەم بواردەدا نادرێت. بەڵام کەمینەیەکیش لەنێو بینەرانی بەرهەمە شێوەکارییەکان هەن بە پشت بەستن بە خۆیان لە ڕووی هونەرییەوە خۆیان پەروەردە کردووە و زۆر جار ڕەخنەکانیان بەسوود بوون.

هونەری هاوچەرخ و نیگارکێشان

یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی هونەری هاوچەرخ ڕزگارکردنی هونەر لە چەنگ مێدیۆمە کۆنەکانی بەرهەمهێنانی هونەر بوو. نیگارکێشانیش کە مێدیۆمی نەریتی بەرهەمهێنانی هونەری بوو، ئامانجی سەرەکییان بوو. بەڵام سەرەڕای هەموو هەوڵەکان وێنەکێشان پێگەی خۆی هێشتا لە دەست نەداوە و وەک ئامرازێکی سەرەکیی داهێنانی هونەری کەڵکی لێوەردەگیرێت. وێنە‌کێشان بە درێژاییی مێژوو چەندین قۆناغی جیاوازی تێپەراندووە و گۆڕانکاریی زۆری بەسەردا هاتووە. لەماوەی نزیک بە دووسەت ساڵی ڕابردوو باس لە “مەرگی نیگارکێشان” وەک مێدیۆمێک کراوە. سەرەتای ئەم باسە بۆ داهێنانی کامێرای فۆتۆگرافی لە ساڵی ١٨٣٠ دەگەڕێتەوە. بەڵام بەپێچەوانەوە، ئەم داهێنانە نەبووەتە هۆی مەرگی نیگارکێشان وەک مێدیۆم. داهێنانی فۆتۆگرافی، کرداری نیگارکێشانی لە ئەو ئەرکەی  پێی‌سپێردرابوو، ڕزگاری کرد. پێش داهینانی کامێرا نیگارکێشان نەیتوانیبوو خۆی لە چوارچێوەی دووبارەکردنەوە و لەبەرگرتنەوەی ڕاستەخۆی سروشت دەرباز بکات و بووبوو به کەرەستەی تۆمارکردنی ڕووداوە مێژوویییەکان یان وێناکردنی چیرۆکی ئاینی و ئەفسانان. کامێرای فۆرتۆگرافی ئەم ئەرکەی لەسەر شانی هونەرمەندان هەڵگرت. بوو به هۆی وەدیهاتنی ڕێبازی هونەری وەک ئیمپرێشنیزم و پۆست ئیمپرێشنیزم کە هونەرمەندانی سەر بەم بزووتنەوەیە سەربەستانە دەستیان بە تاقیکردنەوەی ڕەنگ و لێکۆڵێنەوە لە کاریگەریی ڕووناکیی بە سەر ڕەنگدا کرد، هەروەها لە هەڵبژاردنی بابەتی نوێی ئازادتر بوون. لەدوای ئەمانە فوڤیستەکان، بەتایبەت “هێنری ماتیس” ڕەنگ و فۆڕمیان لەو ڕۆڵە نەریتییەی پێ درابوو ئازاد کرد و ژیانێکی نویێان بە هونەری نیگارکێشاندا. پاش ئەوان ئیکسپرێشنیستەکان وێنە‌کێشانیان کردە ئامرازێکی دەربڕینی ئاڵۆزییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی سەردەمی خۆیان. واتە لەم قۆناغەدا داهێنانی فۆتۆگرافی نەیتوانی هونەری نگارکێشان لەنێو ببات.  

باسی مەرگی وێنەکێشان جارێکی دیکە بە نمایش‌کردنی ڕێدی مێیدەکانی “مارسێل دۆشان”( Marcel Duchamp) دەستی ‌پێ کردەوە. دۆشان بە ئینستەلێیشنێک کە لە لکاندنی تایەیەکی پاسکیل و ستوونێکی دارین دروستی کرد بە گژ پێناسە کۆنەکانی هونەردا چووە. دۆشان بەو کارەی کارامەبوون لە بواری نیگارکیشان یان باشترە بڵێین پێویستیی بوونی “سکێڵ”ی وەک پێداویستییەکی بەرهەمهێنانی هونەر و هونەرمەندبوون بردە ژێر گومان و گرینگی زیاتری بە کۆنسێپت لە بەرهەمهینانی هونەریدا و سەرەتای هونەری هاوچەرخی دامەزراند. تەواوی مێدیۆم‌ و ماتریاڵ و هەروەها یاساکانی جوانیناسی خستە ‌ژێرپرسیار. بەڵام بە ماوەیەکی کەم دوای ئەم داهێنانەی دۆشان، سوریالیزم لە وێنەکێشاندا سەری هەڵدا. دواتر ئەبستراکت ئیکسپرێشنیزم و دوای ئەوە نێۆئێکسپرێشنیزم و چەندین بزووتنەوە و شێوازی دیکەی گرینگ لە دنیای هونەردا سەریان هەڵدا. ئەمە لە حاڵێکدا بوو کە هونەری چەمکی و پێرفۆرمێنس ئارت هاوکات لەگەڵ شێوازە نوێیەکانی وێنەکێشان خەریک‌بوون گەشەیان دەکرد. کەواتە ئەگەرچی هونەری هاوچەرخ بە شکاندنی بەربەستەکان و لادان لە نۆرم و یاساکانی جوانیناسی دەستی هونەرمەندی لە داهێنانی هونەریدا کراوەتر کرد و دەرفەتی داهێنانی زیاتری پێدان، بەڵام نەیتوانی بە یەکجارەکی وێنەکیشان لەنێو ببات. تەنانەت هەندێک لە هونەرمەندانی هاوچەرخی وەک “ترێیسی ئێمن” لە دوای کارکردن لە بواری ئینستەلێیشن لە تازەترین پێشانگایدا کە ئەمساڵ بەڕێوە چوو، تابلۆی نیگارەکانی نمایش کرد.

بەپیشەییبوونی هونەری شێوەکاری

ژمارەیەکی کەم لەو کەسانەی کاری شێوەکاری دەکەن دەتوانن بیکەنە پیشەیەک و داهاتی مادی بۆیان هەبێت. تەنات لە وڵاتانی ڕۆژاوایش کە بازاری هونەر چالاکە و ساڵانە  میلیۆنان دۆلار بۆ کڕین و فرۆشتنی بەرهەمە شێوەکارییەکان خەرج دەکرێت، هێشتاش ژمارەی ئەو کەسانەی لەو بازاڕەدا سەرکەوتوو دەبن بە بەراورد لە گەل ژمارەی گشتیی ئەو کەسانەی لەو بواردە کار دەکەن، زۆر کەمە. کردنی بەرهەمی شێوەکاریی بە سەرچاوەی داهات بۆ زۆربەی هونەرمەندان کارێکی ئاسان نییە، ئەوەی لە بازاڕی هونەر و بەگشتی لە مارکێتینگ شارازا بێت و بتوانێت لەو بازاڕەدا خۆی بناسێنیت یان لە لایەن فرۆشیاران و کیورێترەکانەوە سەرنجی بدرێتێ دەکرێ بڵێین بەخت ڕووی تێکردووە و دەتوانێت لە داهێنانەکانی دەستکەوتی مادی هەبێت. بەڵام لە کوردستان کە بازاڕی هونەری نییە یان زۆر لاوازە شێوەکاری ناتوانێت ببێتە پیشە. لەبەر ئەوەی بەرهەمی هونەری لە لایەن خەڵکەوە داواکاری لەسەر نییە کە ئەمە یەکەم مەرجی مارکێتینگە. هۆکاری سەرەکیی نەبوونی داواکاریش نەبوونی زانیاری و لاوازیی پەروەردەی هونەری لە کۆمەڵگەدایە.

 لەو وڵاتانەی بازاڕی هونەرییان گەرمە ئەگەر هونەرمەند هەوڵ بدات دەتوانێت هونەرەکەی بکاتە سەرچاوەی داهات. بەڵام ئەوە شتێکی ڕووەنە کە  لە کوردستان بازاڕی هونەرمان نییە. دەکرێ بڵیین گەلەری و کیورێیتێری هونەریمان هەر نییە. ئەگەر گەلەرییەکیش هەبێت ئەوە بینەری بەو رێژەیە نییە، لەبەر ئەوەی کات دانان بۆ چوونە گەلەری و دیتینی بەرهەمی شێوەکاری نەبووەتە کولتوور. ئەگەر بینەریش هەبێت کە ڕێژەی زۆر کەمە، کەم کەس هەیە بەرهەمەکان بکڕێت. ئەوەی من تێبینیم کردبێت لەناو بینەری کاری هونەری لە کوردستان دوو جۆرە بینەر هەن. جۆرێکیان کە زۆرینەن، ئەوانەن توانای کڕینی بەرهەمەکانیان هەیە بەڵام لە بایەخی کارەکان تێناگەن و پێیان خەسارە ئەو بەرهەمانە بکڕن. ژمارەیەکی کەمیش لە بینەران لە بایەخی بەرهەمەکان تێدەگەن و پێیان خۆشە ببنە خاوەنی بەرهەمەکان بەڵام توانای مادییان لەو ئاستەدا نییە بتوانن بەرهەمەکان بکڕن. ئەمانە چەند هۆکاریی سەرەکیین بووەنەتە ڕێگر و وای کردووە تەنیا ژمارەیەکی کەم لە هونەرمەدانی کورد لە بە‌پیشەییکردنی هونەرەکەیاندا سەرکەوتوو ببن. ئەم ژمارە کەمەش کە سەرکەوتوو دەبن زۆربەیان  بازاڕی بەرهەمەکانیان لە وڵاتانی دیکەیە یان باشترە بڵێم کڕیارەکانیان خەڵکی بیانین. ئەگەرچی لەم چەند ساڵەی دواییدا بازاڕی ئۆنلاین دەرفەتی بە هونەرمەندان داوە بەرهەمەکانیان بە بینەری زیاتر پێشان بدەن بەڵام لەو جیهانە مەجازییەشدا سەلیقەکان هەمان سەلیقەی دنیای واقعین. هەمان ئەو کێشانەی لە بازاڕی هونەریی دنیای واقعیدا هەن، لەوێش هەن.

هونەر و سیاسەت

لەو ڕوانگەیەوە کە سیاسەت کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ژیانی ڕۆژانە و چارەنووس و داهاتووی جیهان و مرۆڤان هەیە و ئەم پەیوەندییە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ چڕتر دەبێت، هەروەها لەو ڕوانگەیەوە کە سەرەتاییترین مەبەستی هونەر پەیوەندی‌گرتن و دەربڕینی هەست و ئازارە، دەکرێت بڵێین “هەموو ئەکتێکی هونەری سیاسیشە”.کاریگەریی بڕیار و کردەوە سیاسییەکان لەسەر ژیانی مرۆڤ تا ڕادەیەکە، تەنانەت کاریگەریی لەسەر ئەو هەوایەش هەیە هەڵیدەمژین و پێی دەژین. بۆ نموونە ئەو کارەساتانەی مرۆڤ لەم ڕۆژانەدا بە هۆی گۆڕانی کەشوهەوا دەستە‌وئێخەیەتی، دەرئەنجامی سیاسەتە. سیاسەت کار لە ڕۆح‌ و هەستی مرۆڤ دەکات و تاکەکان لە سۆنگەی ئەو بارودۆخەی بە هۆی سیاسەت و بڕیارە سیاسییەکان بۆیان دەخوڵقێندرێت لە ژیان دەڕوانن. کەواتە هونەرمەندیش بەرهەمی دەوروبەر و ژینگەکەیەتی و لەوانەیە بێ‌ئەوەی مەبەستی بێت و بێ‌ئەوەی بۆخۆی هەستی پێ ‌بکات، سیاسەت خۆی دەخزێنێتە نێو بەرهەمە هونەرییەکانی.

هونەر و سیاسەت پەیوەندیی مێژوویی کۆنیان هەیە. دەکرێت ئەم پەیوەندییانە بەسەر چەند جۆردا دابەش بکرێن. ئەگەر بگەڕێنەوە سەردەمی دروستبوونی یەکەم شارستانییەتەکان، یەکێک لە گرینگترین ئامانجەکانی بەکارهێنانی هونەر بریتی بوو لە دەستگرتن بەسەریدا بە مەبەستی کاریگەریی دانان لەسەر تاکەکان و ملکەچکردن و ژێردەستەکرنی کۆمەڵگەکان ‌و پێداهەڵگوتن بە سیاسەتی پاشا و فەرمانڕەوایان. هاوکات لەگەڵ سەرەتای شارستانییەت مرۆڤ لە گرینگی هونەر وەک ئامرازێکی پەیوەندی‌گرتن تێگەیشتووە و دەستەڵاتداران و حکومەتەکان هەوڵیان داوە خەڵک و هاووڵاتییانیان بە کەڵکوەرگرتن لەم ئامرازە بخەنە ژێر ڕکێفی خۆیان. ئەم نموونە هونەرییانەی لە ئیمپراتوریەتەکانی مێزۆپۆتامیا بەردەستن، جگە لە بەهای جوانیناسییان ئامانج و ئەرکی سەرەکییان پڕوپاگەندە و برەودان بە دەستەڵاتی حاکمان بووە. نواندنی شکۆی پاشا و بەستنەوەی هێزیان بە خواوەندەکان‌ و وزە مێتافیزیکییەکان، شەڕ و سەرکەوتن، داگیرکردن و سەرکەوتن بەسەر دوژمندا بابەتی سەرەکیی پاشماوە هونەرییەکانی ئەو سەردەمەن. نموونەیەکی سەرەتایی و گرینگی بەجێماو لەو سەردەمە بۆ کەسە لە دار دروستکراوەکەی شاری ئورە کە دیمەنی شەڕی ئەو سەردەمەی لەسەر نەخشێندراوە. ئەو بەرهەمە هونەرییە سەرکەوتنی سۆمەرییەکان لە شەڕدا و شکستی بەرهەڵستکارانیان و بەکۆیلەکردنیان ‌و شکۆی ڕێبەرەکەیان پێشان دەدات. دەگوترێت سۆمەرییەکان لەگەڵ خۆیان دەیانبردە مەیدانی شەڕ و وەک ئاڵایەک بۆ وەبیرهێنانەوەی ئازایەتیی خۆیان و ترس خستنە دڵی دوژمنانیان هەڵیاندەدا.

ڕەوتی کەڵکوەرگرتن لە هونەر وەک بەهێزترین ئامرازی پڕوپاگەندە لە قۆناغە مێژووییەکان تا ئەم سەردەمەش بەردەوامە. لە سەردەمی مۆردێرندا و لە ماوەی شەڕە جیهانییەکان و بەتایبەت شەڕی جیهانیی دووەم وڵاتانی جیاواز و حکومەتە فاشیست و دیکتاتۆرەکان مێدیۆمە جیاوازە هونەرییەکانی وەک فیلم، بیناسازی، پۆستێریان وەک ئامرازی سەرەکیی پڕوپاگەندە و راکێشانی خەڵکی ئاسایی بۆ بەشداریی کردن لە شەڕ و بەرەوپێش بردنی مەرام و ئایدیۆلۆژیی خۆیان بەکار دەهێنا.

هاوکات لەگەڵ بەکارهێنانی هونەر لە بەرژەوەندیی دەستەڵاتدا، هونەر وەک ئامرازی دەربڕینی ناڕەزایەتی بەکار هێنراوە. لە تەواوی بزووتنەوە و سەرهەڵدانی کۆمەڵگەکاندا هونەر وەک چەکێکی بەهێز لە دژی سەرکوتکاری، نایەکسانی و توندوتیژی کەڵکی لێوەرگیراوە. لەو کاتانەدا هونەر ڕۆڵی کاریگەری لە بردنە ژێر پرسیار و دژایەتی‌کردنی دەستەڵاتداران و هەوڵی لادانی بەربەستەکان و ڕەخساندنی دەرفەتی دەنگهەڵبڕین لە جیاتیی ستەملێکراوان هەبووە. وەک چەند نموونەیەک لە دەرىڕینی نارەزایەتی و ڕەخنەگرتن لە سیاسەتی دەستەڵاتداران دەکرێت ئاماژە بە بزووتنەوەی ڕۆمانتیسم بکرێت کە هۆکارێکی سەرەکی سەرهەڵدانی دەربڕینی دژایەتی لەگەڵ شۆڕشی پیشەیی و سیاسەتی بەکار‌هێنانی زانست وەک ئامرازی دەستکاریکردنی سروشت بە مەبەستی بەرهەمهێنانی کاڵای زیاتر و دابڕاندنی مرۆڤ لە سروشت و لە ئەنجامدا لە ڕۆح و شوناسی خۆی بوو. یەکێکی دیکە لە دیارترین نموونەکانی تێکەڵاویی هونەر و سیاسەت بزووتنەوەی دژە شەڕی داداییەکان لە دوای شەڕی جیهانیی یەکەم بوو کە بە هۆی هەستیاربوونی کۆمەڵێک نووسەر و هونەرمەند سەبارەت بە لێکەوتە وێرانکەرەکانی شەڕ بنیاتنرا و بە زمانێکی زبر ڕەخنەی لە بارودۆخی خوڵقیندراو بە هۆی سیاسەتە هەڵەکانەوە گرت. تەنانەت لە هونەری هاوچەرخیشدا ئەو هونەرمەندانەی لە بەرهەمەکانیاندا زیاتر باس لە بابەتی سیاسی و بارودۆخی کۆمەڵایەتی دەکەن، ناودارترن. (مارینا ئابرامۆڤیچ) کە یەکێک لەو هونەرمەندانەیە، ڕیشە و هۆکاری هەڵبژاردنی ژان و خوێن وەک تەوەری سەرەکی لە پێرفۆرمێنسەکانیدا دەرئەنجامی ئەزموونی ژیانی منداڵی لە سەردەمی دیکتاتۆریەتی کۆمۆنیستی لە سلۆڤاکیا و پەروەردەبوون لە بنەماڵەیەکی سەر بە ئەم ڕژێمە‌دایە. (ئای وی وی) هونەرمەندی خەڵکی وڵاتی چین بە هۆی ڕەخنەگرتن لە گەندەڵی و پێشێل‌کردنی مافەکانی مرۆڤ لە لایەن دەستەڵاتدارانی وڵاتەکەی لە جیهاندا ناسراوە. (بەنکسی)، هونەرمەندی بەریتانی کە وەک چالاکڤانێکی دژی شەڕ، دژی کاڵاگەرایی، دژی فاشیزم و دژی داگیرکاری لە ڕێگەی گرافیتییە ڕەخنەگرانەکانی بەناوبانگ بووە.

بەرهەمی هونەرمەندانی کوردیش هەموو کات لەژێر کاریگەریی سیاسەتدا بووە بەتایبەت لەو ڕوانگەیەوە کە نەتەوەیەکین بە درێژاییی مێژوو دوژمنانمان لە هەوڵی لەناوبردنمان و داگیرکردنی خاکمان و ئاسمیلەکردنمان بوونە، هونەر یەکێک لە ئامرازە سەرەکییەکانی بەرنگاربوونەوە بووە. لە هەموو پارچەکانی کوردستان هونەرمەندان لە ڕێگەی بەرهەمە هونەرییەکانیانەوە لە دژی دارگیرکەرانیان هەڵوێستیان هەبووە. لە باشووری کوردستان لە بواری شێوەکاریدا لە سەرەتای سەدەی ڕابردووەوە کە هونەرمەندانی ئەم ناوچەیە لەگەڵ هونەری شێوەکاریی مۆدێرن ئاشنا بوون، بەرهەمەکانیان هەر لە سەرەتاوە مۆرکی سیاسی پێوە دیارە. ئەم هونەرمەندانە کە لە حەفتاکانەوە بەرهەمەکانیان زیاتر تێکەڵ بە سیاسەت بووە، بەم هۆیەوە کە زۆربەیان تاڵی شەڕ و کارەساتەکانیان چێشتووە و تەنانەت لە نێویاندا کەسانێک هەن پێشمەرگە بوونە، سیاسەت بووەتە بەشێکی دانەبڕاو و تەوەری سەرەکیی بەرهەمەکانیان. ڕووداوە سیاسییەکان بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە بەرهەمەکانیاندا وێنا کراون. ئەگەرچی وەک نەتەوەیەکی دابەشکراو شێوازی ڕەنگدانەوەی سیاسەت لە بەرهەمی هونەرمەندانی هەموو بەشەکانی کوردستان جیاوازە بەڵام لە هەموو پارچەکان پەرۆشیی سەرەکییان کێشە و پرسە نەتەوەیی و کۆمەڵایەتییەکانیانە.

The post پرسیار و گەڕان بەدوای شوناسدا appeared first on ژنەفتن.