ئێکسپرسیۆنیزم ئەمەیە[1]

 هێرمان باڕ

گەلەریی کەونارا بە هاوبەشی لەگەڵ پەیمانگەی گۆتە لە ڕۆژانی ١٦ی٦ تا ٢٣ی ٦ ی ٢٠٢٥ پیشانگەیەکی تایبەتییان لە ژێر ناوی (بەرهەمە نەبینراوەکانم) بۆ هونەرمەند نامۆ ڕۆستەم زادە کردەوە و ئەم نووسینە سەرنجێکە لەسەر بەرهەمەکانی ئەو پیشانگەیە.

 مرۆڤێک لە زەلکاوێکدا بە شێوەیەکی تێکشکاو و داڕماو هاوکات کە هێزی ئەوەی تیایە بتوانێت وا سەرنج بدات، وات لێ بڕوانێت و وات لێ بکات کە لە خۆت ڕابمێنی و بترسیت، ترسێک لەوەی کە بۆ دەبێت مرۆڤێک لەم ئاستە لە گرۆتێسک کە ئێستاش لە هەناسە نەکەوتبێت کە هیچ، تەنانەت بە سەرنجدانی قامچی بارانت بکات. وات لێ بکات هاوکات کە سەرنجی ئەو دەدەیت بگەڕێیتەوە و لە خۆت ڕابمێنی کە من چیمە؟ بۆ وا سەرنجم دەدات؟ بۆ وا لێم دەڕوانێت؟

 ئەم تێڕوانینەی ئەو بۆ خۆی گەورەترین پرسیار لە تۆدا دروست بکات مرۆڤی نامۆ مرۆڤێکە پرسیارمەند کراوە و تووشی پرسیارت دەکات. ئەمە ئەو مرۆڤەیە کە لە بەرهەمی (نامۆ)دا لە بەرامبەرت ڕاوەستاوە.

  ئەگەر مرۆڤی ناو تابلۆکانی (نامۆ) وەک نامۆ باس بکەین، تووشی چەند پرسیار دەبین: تۆ سەرنجی چی دەدەی؟ ئەم مرۆڤانە بۆ وان؟ ئەم مرۆڤە  تێکشکاوانە لە چی ڕاماون؟ من چیمە کە ئاوا سەیرم دەکەن؟ پرسیاری چی و داوای چیم لێ دەکەن؟ دەیان پرسیاری دیکەش کە بە هەر جارێک لە تێڕوانین تووشی دەبین و لە هەر بەرهەمێکدا تووشی دەبین، جارێک بە تاک لێمان دەپرسنەوە، جارێک بە کۆمەڵ.

 مەبەستی ئێکسپرسیۆنیزم دیتنەوەی ڕێگایەک بوو بۆ دەربڕینی هەستەکانی مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت دۆخێک کە ئینسانی سەردەم تیا گیری کردووە باشتر بناسێنێت.

 ئەو هێڵانە کە لە بەرهەمهێنانی ئەو مرۆڤەی کە لە تابلۆکاندا دەبینرێت، هاوکات ئەو ڕەنگە زەقانەی کە شێوەکار هەوڵی داوە  بۆ ئەو فیگۆرانە کەڵکی لێ وەرگرێت تەنیا بۆ ئەوە نەبووە کە بتوانرێت بەرهەمێکی شێوەکاری پێشکەش بکات، بەڵکوو وەک هەڕەشەیەک کەڵکی لێ وەرگیراوە کە بەردەنگی پێ بترسێنێت،  بەردەنگی پێ هۆشیار بکاتەوە لەو دۆخەی کە هونەرمەند باسی دەکات. دۆخێک کەوا دەردەکەوێت هەڵکێشراوێک بێت لە هەستی هونەرمەند و ڕوانینی کۆمەڵگا.

 لە ڕاستیدا ئەو فیگۆڕ و پۆرترێتانەی کە لە بەرهەمەکان دەبینرێن تەنیا بە شێوەیەک لێی تێدەگەین کە ئەمە لە مرۆڤ دەچێت بەڵام ئەرخەیان نین کە مرۆڤیش بێت لە جێگەیەک بەولاوە ناتوانرێت ناوی بنێین مرۆڤ.

بۆیە من لێرەدا دەستی یاری بۆ لای هایدێگەر درێژ دەکەم و ناویان دەنێم داڕماو ئەو ئەو مرۆڤەی کە بە تێڕوانینی هایدێگەری لە دازاین [2]دوور کەوتووەتەوە و داڕماوە لە نێو ئەو شتەی کە پێی دەڵێت ڕۆژانەی نادیار، ئەو جێگەیەی کە تاکەکان پێیان خۆشە بە شێوەیەک بە ڕۆژانەیی ژیان بەسەر ببەن. لە سەردەمێکدا بێ ڕەخنە و بێ سەرنجدان لە خۆیان، لەگەڵ هەموو شتێکی کۆمەڵگا ڕێک کەوتوون و سازاون، لێرەدا پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ ڕەچەڵەکی جەوهەری خۆیان لە دەست داوە. تەنیا بۆئەوەی یەک دەست بن، لەگەڵ شەپۆلی کۆمەڵگا پێش دەڕۆن و نوقمی کۆمەڵگاێکی تووش بوو بە هێدۆنیزم- Hedonism ئەوەی دەیان بینین لە ڕاستیدا مرۆڤێکی بێ ڕەچەڵەک و دوور لە جەوهەرەی خۆیانن و دۆخ کردوونی بە مرۆڤێکی بەکارهێنەر و خولیایان بەکارهێنانی هەر شتێکە.

 ئەمە بوونەوەرێکی مرۆڤ ئاسایە کە وەک قوڕی دەستی گڵێنەسازێک خەریکە بە دەستی کۆمەڵگا و بێ گرینگیدانی دۆخی خۆی  بە هەر شێوەیەک پێیان خۆش بێ فۆرمی دەدەن و دروست دەکرێت و کەڵکی لێ وەردەگیرێت بۆ ئامرازەکانی خۆیان بێ ئەوەی سەرنج لە خۆی بدات و خۆی بوروژێنێت و

خۆی بخاتە ژێر ڕەخنە خەریکە ژیانێکی مایەپووچ بەسەر دەبات.

 ئێستا بەردەنگ بەرامبەر ئەم مرۆڤە ڕاوەستاوە، کە بە تاک و بە کۆمەڵ دیارە لە تابلۆکاندا بەڵام ئەوەی کە بۆ ئەو نامۆیە خۆی نییە، بەڵکوو تۆی! بۆیە ئەوەی کە دەبێ خۆی بخاتە ژێر پرسیار و سەرنج، تۆی نەک مرۆڤی بەرامبەرت بۆ ئەوەی ئەو چینی سەردەستی کۆمەڵگایە و ئەوەی خراوەتە کەمینەوە لە سەردەمی هەنوکەییی مرۆڤی دازاینە ئەگەر هونەرمەند بێت.

 ئەوە هونەرمەندە بە شێوەیەکی بەرچاو و لە ڕەوتێکی سەرنجڕاکێشی سەردەمیانە توانیویەتی هەستەکانی خۆی بخاتە ڕوو چون لەناو کۆمەڵگایەک دەژی کە پەراوێز خراوە. ئەم پەراوێزخستەش تێگەیشتن بێ یا ژیانی ڕۆژانەیی یا هەمووی ئەمانە پێکەوە.

هونەرمەند بە باشی کەڵکی لە ئێکسپرسیۆنیزمێک وەرگرتووە کە مرۆڤی تووشبووی هێدۆنیزمی سەردەم تێک بشکێنێت. وەک نامرۆڤێک کە لەناو زەق و دەقی ڕەنگەکان و دێفۆرمەبوونی هێڵەکان بێ بیرکردنەوە لەناو زەلکاوی ڕۆژانەدا لە چێژێکی بێ بنەمای بێکۆتایی خەریکە لاقەفرتە و دەستەفرتە دەکات.

هەر کەسیش ئەگەر لەو نەچێت قامکەی بۆ ڕادەکێشێت و لێ وەڕمێنێت وەکوو ئەوەی بیهەوێ ئەو وەک ریسوای کۆمەڵگا بناسێنێت. جێی باسە ڕەوتێک لە تێڕوانین لە شێوەکاری لەم سەردەمە خۆی دەرخستووە باسی تێپەڕبوونێک لەم دۆخە فەرعی یاخود ناڕاستەوخۆیە کە سەرنجەکان دەخاتە سەر خودی شێوەکار دەکات.  دەڵێت چیدی شێوەکاری نموونەیەک نییە بۆ بیرکردنەوە لە سۆبجێکتێک بەڵکوو خودی سۆبجێکتەکەیە و دەبێتە کانگای تێفکرین و هەڵگۆزین و هزری نوێ. لەم ڕەوتە بە جێگەی ئەوەی بچین بە شوێن ڕێچکێکی تایبەت کە بتوانین بە یاریدەی ئەو بەرهەم ڕاڤە بکەین؛ لە دڵی خودی ئەزموونی بەرهەم و شێوەکار باوەڕی نوێ خەلق دەکرێن. کە بەم شێوە شێوەکاری خۆی دەبێتە کەرەستەیەکی هاوتەریب لەگەڵ دەروونشیکاری و فەلسەفە و زمان.

بەرهەمی ڤیلاسکێز  فۆکۆ لە سەرنجێک لەسەر قەرەواشەکان

Las Menines» بەرهەمی ڤیلاسکێز-Diego Velázquez یاخود جیل دولوز-Gilles Deleuze لە شیکردنەوەی بەرهەمەکانی فرانسیس بەکۆن-بێکێن- Francis Bacon هەروەها ژاک دێریدا-Jacques Derrida لە سەرنجدانەوەی لەسەر سنووری  چوارچێوە و بەرهەم.

شێوەکاری وەک پانتایییەک یاخود گۆڕەپانی دەستپێکی ئەندیشەی تێگەیشتنێکی نوێ دێننە ئاراوە. جیا لەم بیرمندانە تەنانەت خودی ئەو شێوەکارانە وەک هاکنی- David Hockney و ماتی- Henry Matisse و بێکن-Francis Bacon خۆیان لە هەوڵی داڕشتنی بیرێکی نوێ بۆ شێوەکاری بوون. بیرۆکەیەک کە تەنیا لە شێوەکاریدا بۆیان نەڕوانیوە و تێکۆشانێک بووە لە چێوەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مێژوو، فۆرم، ڕەنگ و هێڵەکان کە ئەمە بە ڕوونی لە وتووێژ و لێکچێرەکانیان دیارە.

 مەسەلەکە یاخود باشترە بڵێم کێشەکە لێرەدایە، کە هونەری کوردی بە تایبەت بەشی هونەری بیناری یاخود دیداری- Visual Art لە کوردستان نەیتوانیوە کە لە زمانی وێناو  لەو چوارچێوە کە تەنیا خەریکی گێڕانەوەی نائاکادیمی رێئاڵیزمێکی زۆر خراپ لە نۆستالیژیای کولتوور تەوەر و کۆپی کردنێکی تەواوە، هەنگاو بەرەو دەروشیکاری هونەری ناوەرۆکدار بنێت کە خۆی خولقێنەری زمان بێت، زمانێک بۆ خوێنەری خۆی دروست بکات. هونەری سەردەم لە ئەمپرسیۆنیزم تا ئیکسپرسیۆنیزم لە کوبیزم تا دواهەمین ڕەوتەکانی لەندەن-  بە شێوەیەک هەوڵێک بوو کە خودی زمان بگۆڕن، نەک لە ڕێگەی وێنایی و نۆستالیژیاکردنی کۆپی ئاساییانەوە، بەڵکوو لەدەست بردن و گۆڕینی هەموو سووچەکان بۆ دروستکردنی زمانێکی نوێ لە قالبی هونەری Visual Art یاخود دیداری-بیناری.

 لەم سۆنگەوە (نامۆ) دوای نیو سەدە تێکۆشان هەر نامۆیە. چون ئەم هەوڵە لەو ئاستەدا پێک نەهاتووە کە Visual Art بەردەنگ دروست بکات یاخود.بەردەنگێک کە توانیبێتی ئەم هانگاوەی کە باسمان کرد هەڵی بێنێت. دروستکردنی ئەم بەردەنگە تەنیا پرۆژەیەک نییە بەڵکو پێویستی بە ژیانێکی هونەرییە. ژیانێکی هونەری کە شەپۆلێک لە تێکەڵاوییەکی ڕۆژانەی لەگەڵ بێت چ لە کۆمەڵگا چ لە زانکۆکان، ژیانێک کە کۆمەڵی بەردەنگ ناچار بە ئەندێشە دەکات و ناچار بە بیستن و دیتن کە  ئەمەش  دەبێتە هۆی  بەرهەمهێنانی ئەندێشەی کۆمەڵایەتیی هونەری. ئەکادیمیای کورد دوای چەند دەیە ئێستا نەیتوانیوە تێڕوانینێکی هونەری بۆ کۆمەڵگا دروست بکات بە هۆی ئەوەی خۆی لە کۆمەڵگا پەراوێز خستووە و هەموو شتێکی کردووەتە بۆنە و مەراسیم.

 دروستکردنی کۆمەڵگای بەردەنگ بۆ هونەر پێویستی بە بەرهەمی تیژە، بۆ ئەوەی بتوانێت بەردەنگ بجووڵێنێت و ئەو مرۆڤەی لە تابلۆکانی (نامۆ)دا سەرنجمان دەدەن بە ئاگا بێنێتەوە و هونەرمەند هەست بە ترس و دڵەڕاوکە نەکات لە بەرامبەر کۆمەڵگادا.

ئەم خاڵبەندییەی نێوان کۆمەڵگا و هونەرمەند ئەو سنوورەیە کە نامۆ بەهێڵە ڕەق و ڕەنگە زەقەکانی ویستوویەتی بیورووژێنێت و بۆ هونەرمەندی داهاتوو بە پڕۆبڵەماتیک یاخود پرسیار واژۆی بکات.

نامۆ باس لە بۆشایییەک دەکات کە لەناو ئارتیست و کۆمەڵگادا دروست بووە. بە شێوەیەک کە ئەوە مرۆڤەکانی ناو کۆمەڵگان کە تەنگیان بە نامۆ وەک هونەرمەند هەڵچنیوە و بەردەوام خەریکن بە سەرنجەکانیان و بە  تێڕوانینەکانیان وا دەکەن کە هونەرمەند خۆی بخاتە مەحکەمی خۆیەوە. یانی هونەرمەند لەگەڵ خۆی تووشی کۆنتاکت بێتو بە سەرسامی ئەم پرسیارە لە خۆی بکات: بە ڕاست من لە کۆمەڵگام یا لە کۆمەڵگا نیم یا ئەوان لە کۆمەڵگا نین و من لە کۆمەڵگام؟!!

لێرەدایە کە ئەو مرۆڤانەی کە ئارتیست دروستی کردوون لە ڕاستیدا ئارتیستیان بە سەرنجەکانیان بریندار کردووە بۆیە لە فۆڕمی مرۆڤیشدا نەماون چون لە جەوهەرەی رەچەڵەکی خۆیان دوور کەوتوونەتەوە و هەر کەس لەوان نەچێت دەیخەنە مەحکەمەوە.

Theorder of Thins:An Arechaeology of the Human Sciences

• Francis Bacon:Logique de laSensation – 1984 – Continuam
• The Truth in Paintin. – 1987 – U.N of Chicago Press – The Parergon

[1] Expressionismus – Hermann Bahr – 1916 – Judischer Verlag Athenaum (Frankfurt)

[2] Dasein- Sain und Zeit 1927

The post دوای نیوسەدە بۆ (نامۆ) هەر نامۆیە؟ appeared first on ژنەفتن.

لە 11.11.2017 بۆ 25.11.2017 لە شاری سلێمانی، گەڕەکی عەقاری کرایەوە.

ئەم پیشانگەیە وەکوو بەردەوامبوون بە پرۆگرامی کارکردنی گروپی هونەرمەندانی سەربەخۆ (کۆنسێپت ئارت) لەگەڵ هەندێ هونەرمەندی دیکەی کوردستان، بۆ نیشاندانی بەرهەمە تازەکانیان کە جۆرێکن لە مامەڵەکردن لەگەڵ ڕاوم و مەتریاڵی نوێدا وەکوو ڕەنگدانەوەی هونەری هاوچەرخ لە کوردستان.

پەیدابوونی هونەری هاوچەرخ لە پاش جەنگی جیهانیی دووەمەوە لە ئەوروپا و ئەمەریکا وەکوو دەربڕینێک بۆ گیرسانەوەی برینەکان و بەردەوامی ژیان و تازەکردنەوەی شێوەکانی پاش ئەو وێرانکارییە گەورەیەی کە جەنگی جیهانیی دووەم بەسەر مرۆڤایەتی هێنا.

بەم جۆرە هونەری پاش جەنگی جیهانیی دووەم نەک تەنها شێوەی نوێی لەگەل خۆی هێنا بەڵکوو مەتریاڵی نوێشی هێنا، ئەمەش لەلایەکەوە وەکوو پێویستییەک بۆ ناوەرۆکی کارە هونەرییەکە و ڕۆحی کاتەکە، لەلایەکی دیکەوە بووەتە هەڕەشە لەسەر بەکارهێنانی مەتریاڵە تەقلیدییەکان وەکوو دار و بەرد و برۆنز بۆ پەیکەر و زەیت لەسەر قوماش بۆ ڕەسمکردن.

ڕیشەی ئەم بایەخدانە بە ڕاوم و مەتریاڵی نوێ دەگەڕێتەوە بۆ هونەری مۆدێرنی کلاسیک لە سەرەتای سەدەی بیست کە هونەرمەندی ئەڵمانی (هەننا هوێخ Hannah Hoch )  کاغەزی لەسەر تابلۆکەی چەسپاند و بووە سەرەتایەک بۆ هونەری کۆلاژ و بۆ هونەرمەندانی کوبیست وەکوو (پاپلۆ پیکاسۆ و ژورژ براک) کە لە قۆنا‌غی کوبیزمی سەنتەتیزمدا لە دەوروبەری 1912 و 1913 پەرەیان پێدا وەکوو مەتریاڵی نوێ بۆ کاری هونەری، پاشان (ژۆرژ براک) بە (غەرە و قوم و زیخ) لەسەر قوماش تابلۆکەی دەچەسپاند، پێش ئەوەی بە ڕەنگی زەیتی کاری لە سەر بکا و پیکاسۆیش هەر لەو قۆناغە مەتریاڵی دیکەیشی بە یەکەوە دەچەسپاند وەکوو کارێکی هونەری سەنتەتیزم نیشانی دا.

لە کاتی دادایییەکانیش هەردوو هونەرمەند (کورت شڤتەرسی ئەڵمانی و مارسێل دوشای فەرەنسی) مەتریاڵی فڕێدراویان بۆ کارەکانیان بەکار هێنا، هونەرمەند شڤتەرس شتە فڕێدراوەکانی کۆ کردەوە لەناو چوارچێوەیەکدا وەکو کارێکی هونەری نیشانی دا، هونەرمەند مارسێل دوشا هەندێ بەرهەمی کارگەی هەڵبژارد و بڕیاری لە سەریان دا وەکوو کاری هونەری ببینرێن.

هەروەها هەردوو هونەرمەندانی بە ڕەچەڵەک ڕووسی (نائۆم گابۆ و ئەنتوان پفسنەر) لە سەرەتای بیستەکای سەدەی رابردوو (دار و شوشە)یان بۆ کارەکانیان بەکار هێنا وەکوو هونەری ئۆبجێکت لەناو ڕاومێکی واقعیدا دایاننان و بوون بە سەرەتایەکی تازە بۆ بەکارهێنانی مەتریاڵی نوێ لەناو ڕاومێکی واقیعیدا.

ڕاوم لە هونەری کۆنیشدا هەبووە و گشت تابلۆ و پەیکەرە کۆنەکانی ئەنتیک و سەدەکانی ناوەڕاست تا ئەمڕۆ مامەڵەیان لەگەڵ ڕاوم کردووە، بەڵام پرنسیپەکانی مۆدێرنەیە ڕووناکایییەکی تایبەت دەخاتە سەر ڕاوم و جەخت لەسەر لایەنە گرینگییەکانی دەکات و مانای نوێی تیا دۆزیوەتەوە و ڕەهەندەکانی بەرفراوانتر کردووەتەوە بە تایبەتی لە هونەری ئینستلەیشن.

بەم جۆرە هونەری پاش جەنگی جیهانیی دووەم بایەخدانەکەی بۆ مەتریاڵ و ڕاوم زیاد کردووە، ئەمەیش زیادتر لەگەڵ پەیدابوونی ئینستلەیشن ( 2 ) وەکوو شێوەیەکی نوێ بۆ کارە هونەری بە جۆرێ کە ئیدی ئینستلەیشنی هونەری لە ئینستلەیشنی ژیانی ڕۆژانەدا جیاکرایەوە و ناوی (ڕاوم ئینستلەیشن)ی لێ نرا.

ئەمەیش لەگەڵ کارەکانی هونەرمەندی ئەمەریکی (دان فلاڤین) لە حەفتاکانی سەدەی بیست زیادتر ڕوون بووەوە، هەرچەندە ئینستلەیشن زووتر لە کاری هونەریدا پەیدا بوو، بەڵام لە حەفتاکان بوو بە شێوەیەکی باو لە کاری هونەریدا و ئیدی گشت ئینستلەیشنێکی هونەری خۆی لە خۆیدا دەبێت بە (ڕاوم ئینستلەیشن) واتە کارێکی هونەری سێ ڕەهەندی کە مامەڵە لەگەڵ ڕاومدا دەکات.

لە هونەری هاوچەرخ ڕاوم لە کاری هونەریدا لەوەدا نەمایەوە کە بە هێزی وێنە لەناو خودی تابلۆکە دروست بکرێ وەکوو لە تابلۆی کوبیزم لە مۆدێرنەی کلاسیک دەبینرا بەڵکوو لە پاش جەنگی جیهانیی دووەمەوە ئیدی ڕوام ئاشکرا بوو بە ڕاومێکی واقیعی و بەشێکی گرینگ لە کارە هونەرییە سێ ڕەهەندییەکە، چ لە حاڵەتی ئۆبجێکت و چ لە حاڵەتی ئینستلەیشن.

ئەم دوو جۆرە کارکردنە هونەرییەش (ئۆبجێکت و ئینستلەیشن) پێویستیان بە خۆتازەکردنەوە هەبوو، چ لە ڕاومی کارە هونەرییەکە و چ لە مەتریاڵە بەکارهێنراوەکەی، بۆ ئەمەیش هونەرمەند پێویستی بە دۆزینەوەی مەتریاڵی نوێ هەبوو وەک ئامڕازێک بۆ تازەکردنەوەی شێوەی کارە هونەرییەکە، بۆیە لە کاری هونەری پاش جەنگی جیهانیی دووەمدا ژمارەیەکی زۆر لە مەتریاڵی نوێ دۆزرانەوە و لە شێوەی ئۆبجێکت و ئینستلەیشن بەکار هێنران وەکوو چەندین جۆری (خۆڵ و وردە بەرد) لە شێوەی دانان یان هەڵڕێژراو لەسەر زەوی یان (تەل، ئێلەگ، شوشە، ئاسن، ئاو، ئاگر، قیر، نەوت، خواردن، جل، شتومەکی کارەبا، زبڵوزار و سەدەها مەتریاڵی جۆراوجۆری دیکە) بەپێی داواکاری ناوەڕۆکی کارە هونەرییەکە تا ڕادەی بەکارهێنانی جەستەی هونەرمەندەکە خۆی وەکوو لە حاڵەتی پێرفۆمانس.

دۆزینەوەی ئەم مەتریاڵانە و بەکارهێنانیان لە کاری هونەریدا بوونە هۆی تازە بوونەوەی شێوەی کارە هونەرییەکە و فراونکردنی ڕەهەندەکانی ڕاوم.

بە تەریبی ئەم دۆزینەوە و بەکارهێنانی مەتریاڵی نوێیە، زانستی هونەریش ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە دۆزینەوەی مانا لە مەتریاڵە نوێیە بەکارهێنراوەکان و ڕاومەکانیاندا بینی ڕەهەندی نوێی تیایان دۆزیەوە و بە چەندین نووسین و وانە (موحازەرە) و کتێب ئاشکرایان کرد بە جۆرێ کە بەبێ ئەو توێژینەوە و نووسین و وانانە ئەستەمە تەنیا کارە هونەرییەکان بیانتوانیایە شێوەکانی کاری هونەری تازە بکەنەوە.

ئەم جۆرە کارکردنە لە خۆرئاواوە پەڕیوەتەوە بۆ کولتوورەکانی دەرەوەی خۆرئاوا و بڕوای بەوانیش هێناوە کە ڕۆح و پێداویستی کاتەکە داوای بەکارهێنانی مەتریاڵی نوێیان لێ دەکات و هونەری ئۆبجێکت و ئینستلەیشن وەکوو دوو شێوەی هونەری سێ ڕەهەند پێشبڕکێیان لەگەڵ پەیکەر کرد.

ژمارەیەک لە هونەرمەندانی کوردستانیش بە تایبەت لە شاری سلێمانی درکیان بەو پێداویستییە کردووە و ماوەیەکە سەرقاڵی بەکارهێنانی مەتریاڵی نوێن لە کارەکانیاندا و بە چەندین شێوە لە میانی ڕوامدا بەکاریان هێناوە، ئەمەیش وەکوو بەشداری ئەوان لە پرۆسەی تازەکردنەوەی شێوەکانی هونەر.

هەندێک لەوانە لە ئەنجامی ژیان و خوێندنیان لە وڵاتە ئەورووپییەکان و هەندێکیان بێ دەرچوونیان بۆ ئەو وڵاتانە هەر خۆیان درکیان بە پێویستی مەتریاڵی نوێ کردووە لە کاری هونەریدا و بە سەرکەوتووانە لە کارەکانی خۆیاندا بەکاریان هێناوە.

سەرەرای بچووککردنەوەی ڕووبەری ئازادی و بە حیزبی کردنی هونەر لە دامودەزگا فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان، ئەم هونەرمەندانە بەردەوامن لە داکۆکیکردن لە ئازادی  و بەها هونەرییەکان ئەمەیش بە دۆزینەوەی مەتریاڵی نوێ و ڕاومی گونجاو بۆ نیشاندانی کارەکانیان لە چەندین پیشانگەدا. چ تایبەت و چ بە کۆمەڵ.

یەکێک لەو گروپە هونەرییانەی کە ئەمڕۆ لە کوردستان بە چالاکانە کار بۆ ئەو بەها هونەرییانە دەکات گروپی هونەرمەندانی سەربەخۆ (کۆنسێپت ئارت)ە کە پیشانگەی (جەستەی بینراو – جەستەی نەبینراو)ی ڕێکخست لە مانگی یانزدەی ساڵی رابردوو و لە ژێرزەمینی ئەمەنەسوورەکە لە شاری سلێمانی نیشانیان دا، تیایدا هونەرمەندان (بەهجەت عومەر، ئەحمەد نەبەز، ڕەنج حیکمەت، گەیلان عەبدوڵا، ئاڤان سدیق و زامۆئا داراغا) بەشدار بوون، لە ڕێکخستنی هونەرمەند ئاڤان سدیق بوو.

ئەم پیشانگەیەی ئێستاش بەرهەمێکی نوێی گروپی هونەری سەربەخۆی (کۆنسێپت ئارت)ە و بە بەشداری لەگەڵ هەندێ هونەرمەندی دیکە کە پێکهاتبوون لە (ئاڤان سدیق، ئەیوب رەیوف، گەیلان عەبدوڵا، هەڵۆ لانۆ، محەمەد ئیسماعیل، شەمێران فەتاح، زامۆئا داراغا و زانا رەسوڵ)، ئەمەش هەر لە ڕێکخستنی هونەرمەند ئاڤان سدیق.

ئەمە پیشانگەیەک نییە تایبەت بۆ ئەم ڕووداوە تراجیدییانەی ئێستای کوردستان ڕێکخرابێ، بەڵکوو ماوەی زیاد لە حەوت مانگ دەبێت ئەم هونەرمەندانە سەرقاڵی ڕێکخستنی ئەم پیشانگەیەن و بە پێویستی ئەزانم بڵێم کە گروپی (کۆنسێپت ئارت) و هونەرمەندە بەشداربووەکانی ئەم پیشانگەیە بڕوایان بە هونەری (بۆنەکان – موناسبات) نییە، بەڵکوو بە بەردەوامی کاری هونەری وەکو دەربڕینێکی پێویست بۆ مرۆڤبوون و هونەرمەندبوونیانە.

ئەمانە درک بەوە دەکەن کە لە کوردستان دەژین و ئاشنان بە مێژووی کولتوورەکەیان و لەگەڵ گشت ڕووداوەکانی دەژین، ئەوان دەیانەوێ بە مەتریاڵی نوێ شێوە بۆ هەست و بیرۆکەکانیان دابنێن، نایانەوێ خیانەت لە بینەری کارەکانیان بکەن بە یاریکردن و وروژاندنی هەستی نەتەوایەتی و نیشتمانی لە پێناوی ڕازیکردنی حیزبێک یان ڕێکخراوێک، بەڵکوو لای ئەمان گرینگە شێوە و مەتریاڵی گۆنجاو بدۆزنەوە بۆ مانا و بەهاکانی ژیان و هونەرەکەیانی پێ دەوڵەمەند بکەن، دوور لە زمانی سیاسەت، بەڵکوو بە وێنەی مەتریاڵە نوێیەکان و ڕاومی کارە هونەرییەکانیان، لە پێناوی چالاککردنی (هەست و زەین و بیرکردنەوە)دا، وەکوو هەوڵدانێک بۆ پاککردنەوە و شوشتنەوەی هەست و ڕۆح و ویژدانی مرۆڤ لەو ژینگەیەی کە حیزب و دەسەڵاتی سیاسی و سستێمە هونەری و ڕۆشنبیرییەکەی لە کوردستان ماوەیەکە بەرهەمی دەهێنن.

ئەمان ژمارەیەکی کەمن لە هونەرمەندی شێوەکاری هاوچەرخی سەربەخۆ لە کاری هونەریدا بڕوایان بە فەردانییەت و ئازادی و تایبەتمەندیی هەریەکێکیان هەیە.

بۆ کارکردن لەگەڵ هونەرمەندانی دیکە و دونیای دەرەوەی خۆیان کراوەن، لەسەر بنەمای کاری هونەری و پرنسیپی ئازادییەکانی بە جۆرێ دەکرێت بڵێم ئەم هونەرمەندانە وەکوو تازەکەرەوەی ڕۆحی (دادا) کار دەکەن.

لە بەر ئەوەی نەمتوانیوە ڕاستەوخۆی کارە هونەرییەکان ببینم، هەوڵمداوە زانیاری لە هونەرمەندەکان خۆیان و ڕێکخەری پیشانگەکە (ئاڤان سدیق) وەرگرم بۆ نووسینی چەند دێڕێک بۆ وەسفی کارە هونەرییەکان.

جێگای پیشانگەکە لەوەوپێش ماڵێک بووە لە شێوازی ڕۆژئاوایی لە هەشتاکانی سەدەی بیست لە نزیکی قاوەخانەی کولتووری لە شاری سلێمانی (گەڕەکی عەقاری) دروست کراوە، لەسەر ڕووبەری ( 600) مەترە، ئەم هونەرمەندانە پاش هەوڵدان و هیلاکییەکی زۆر وایان لەو خانووە کرد کە ببێت بە جێگایەکی گونجاو بۆ پیشانگەکەیان.

هەرهونەرمەندێک لە ژوورێکی تایبەت کارەکەی خۆی نیشان ئەدا لە ناو کۆنسێپتی گشتیی پیشانگەکەدا، دانوستانەکانیان کردووە لە گەڵ ڕێکخەری پیشانگەکەدا هاوکاربوونە بۆ بەرجەستەکردنی کۆی پیشانگەکە و پرنسیپەکانی کە پێکهاتووە لە هاوچەرخ بوونی مامەڵەکردنیان لەگەڵ ڕاوم و مەتریاڵدا، بۆ دەربڕینی بیرۆکە و ناوەرۆکی کارە هونەرییەکان کە تێیدا (نەوت، دار، ئاسن، بەن، قاپ، میوە، چەقۆ، قوماش، خشت، ناسنامە، فۆتۆ، داتاشۆ، ڕووناکی، دەنگ و سندوقی فیشەک) و مەتریاڵی دیکەیان بەکار هێناوە و کارەکانیان لە شێوەی (ئینستلەیشن، ئۆبجێکت، فیلم، ڤیدیۆ و پێرفۆرمانس) نیشانداوە.

هەر هونەرمەندێک خاوەنی بیرۆکە و ناوەڕۆکی کارە هونەرییەکەی خۆیەتی لە ئەنجامی خوێندنەوە و سەرقاڵیدا لەگەڵ ئێستای هونەر و پەیوەندییەکانی بە لایەنە جۆر بە جۆرەکانی ژیانەوە دروستی کردووە، وەکوو لایەنی کۆمەڵایەتی و دەروونی و فەلسەفی و دینی تا دەگاتە لایەنی سیاسی و ئابووری و توانیویانە کارەکانیان لە شێوەیەکی هونەریدا نیشان بدەن جیاواز لە شێوەکانی ژیانی ڕۆژانە.

* ناوەڕۆکی کارەکەی هونەرمەند (ئاڤان سدیق) دەربارەی (بوون)ە ئەو ناوی (بەرەو ناوەوە)ی لە کارەکەی ناوە، تیایدا دەیەوێ بینەر بەرەو خۆی ڕاکێشێت، لە خودی خۆی نزیکی بکاتەوە، بۆ ئەوەی زیادتر لە خۆی بگات وەکو هەنگاوی یەکەم بۆ بوون.

بۆ ئەم مەبەستە هونەرمەند بە (شیشی ئاسن وبەنی قرتاو) ئینستلەیشن لە ناو ژوورەکەی خۆیدا دروست کردووە، لە شێوەیەکی سێ ڕەهەندی ئەندازیاری لە چەشنی حەلەزۆنی پێکهاتووە، بە شێوەیەک کە (گۆشەی) تیایە جیاواز لە شێوە بنەڕەتییەکەی حەلەزۆن کە خڕە، لە کارەکەی ئەمدا شێوەی لاکێشەی وەرگرتووە، ئەمەیش بە بۆچوونی هونەرمەند خۆی:- ئەکرێ وەکوو سیمبۆلێ ببینرێ بۆ سەرەتا و کۆتایی.

لایەکانی (پایە) کارەکە یەک بەرزییان نییە، لایەکی لە بنمیچی ژوورەکە نزیک بووەتەوە و لایەکانی دیکەی هەندێ نزمترن، پانی و درێژیشی نزیکن لە پانی و درێژی ژوورەکە، بەواتایەکی دی ڕاومی ژوورەکەی پێ پڕکردۆتەوە، ئەو بۆ ئەم کارەی هەشت پایەی شیشی ئاسنی ڕەش بەکار هێناوە لەگەڵ بەنی قرتاو و گلۆپێک.

جۆری تێکهەڵکێشان و بەستنەوەی بەنەکان بە شیشە ئاسنەکانەوە شێوەی چەند هێڵێکی ئاسۆیی بەیەکداچووە، ئەمەیش لەلایەکەوە کاری هونەری هێڵکاریمان دەخاتەوە یاد کە یەکێکە لە بنەما سەرەتایییەکانی هونەری (ئاڤان سدیق) خۆی.

لەلایەکی دیکەیشەوە هەستی پەردەیەک (چینێک) دەگەیەنن کە تیشک لە نێوانییەوە بێتە ناو جێگاکە. کاتێ کە بینەر دێتە ناو ژووری کارەکەیەوە تەنیا یەک ڕێگا لە پێش خۆی دەبینێ، ئەویش پاش چەند جارێک لە پێچکردنەوە بە دەستی چەپدا دەیگەیەنێ بە چەقی کارە هونەرییەکە و لەوێ خۆی بەتەنها دەوەستێ و لە سەرەوە گڵۆپێک دونیاکەی بۆ ڕووناک دەکاتەوە و لە خواریشەوە هونەرمەند هەندێ لە بەنەکانی بە چڕی لەسەر زەوییەکە داناوە ئەمەیش لەلایەکەوە وەکوو دروستکردنی پەیوەندی لەنێوان زەویی کارە هونەرییەکە و چواردەورەکەی و لەلایەکی ترەوە وەکوو مادەیەکی نەرم لە ژێر پێی بینەردایە  کە پێموایە دەکرێ وەکوو ڕێزی هونەرمەند بۆ بینەرەکەی هەستی پێ بکرێ. هونەرمەند ئاڤان سدیق بڕوای وایە کە مەتریاڵ ئەبێت بە بەشێک لە تەواوکردنی بیرۆکەی کارە هونەرییەکە، هەڵبژاردنی ئەو بۆ مەتریاڵی (بەن) و جۆری دانانەکەی و بەستنەوەکانی بە شیشە ئاسنەکانەوە ئەو هەستە بە بینەر دەگەیەنێ کە دابراو نییە لە دونیای دەرەوە، واتە بینەر هەست بە جۆرە بوونێک دەکا کە لە بۆچوونەکانی هایدگەرەوە نزیکە لەوێ کە:- لەکاتی نزیکبوونەوەی مرۆڤ لە خودی خۆیەوە پێویستە هەمیشە لە گەڵ دونیای دەرەوەیشدا بیت.

لەلایەکی دیکەشەوە بوونێک کە لە فەلسەفە ڕۆژهەڵاتییەکانەوە نزیکە، لەوەی کە :- کاتێک مرۆڤ بتوانێ لەگەڵ خۆیدا بێت، ناخیشی ڕووناک دەبێتەوە، ئەم ڕووناکییەیش دەگات بە دەرەوەی خۆی، بەمجۆرە مەتریاڵە بەکارهێنراوەکانی ئاڤان سدیق کە لە (شیش و بەنی خوری قرتا و گڵۆپێک) پێکهاتوون ئەکرێ وەکوو بەشێک لە بیرۆکەی کارە هونەرییەکە ببینرێ.

* هونەرمەند (ئەیووب ڕەئووف) بە کارێکی ڤیدیۆ بەشداری لەم پیشانگەیەدا کردووە و تیایدا (نەوت و داعش)ی کردووەتە بابەت و ناوی کارەکەی ناوە (ئێمە لە نێوان دوو ڕەشدا) مەبەستیشی لەمە ئەو دوو پەیامە ڕەشەیە کە نەوت و داعش هەیانە و دەڵێ :- هەرچەندە داعش پەیامەکەی بە ئاشکرا ڕەشە، بەڵام بە ڕای هونەرمەند نەوتیش هیچ خێر و بێرێکی بۆ وڵاتەکانی خۆی نییە، بۆیە لای ئەو پەیامەکەی نەوتیش هەر ڕەشە.

بۆ جێبەجێکردنی ئەم فیلمە هونەرمەند خۆی لەسەر پشت پاڵ دەکەوێ بە جۆرێ کە سەری شۆر ئەبێتە خوارەوە، بە بەرزی مێزەکە ( 30 ) سەنتیمەتر، سەری هونەرمەند دەچێتە ناو حەوزێک قووڵایییەکەی (10 ) سەنتیمەترە و کامێرایەک وێنەی دەموچاوی هونەرمەندەکە دەگرێ و کەسێکیش ڕەنگی ڕەش هێواش هێواش ئەڕژێنێتە سەر چەناگەی هونەرمەند بە جۆرێ کە لە چەناگەیەوە بۆ سەر دەموچاوی و ئیدی ڕەنگە ڕەشەکە گشت دەموچاوی هونەرمەند دادەپۆشێ.

* کارەکەی هونەرمەند (گەیلان عەبدوڵا) لەسەر یادەوەرییە، ئەو ناوی (باڵندەی ئاسنین)ی لێ ناوە و بیرۆکەی ئەم کارە لە کۆتاییی ساڵی (2015) لەلا دروست بووە، تیایدا بە ئاسن فڕۆکەیەکی دروست کردووە لەو شێوەی کە لە کاتەکانی منداڵیماندا بە کاغەز دروستمان دەکرد و بەرەو ئاسمان هەڵمان دەدا.

باڵندە ئاسنینەکەی هونەرمەند )گەیلان عەبدوڵا) دوو مەتر درێژە و مەتر و نیوێک پانە و لەلای پشتەوەی مەترێک لە ئاستی زەوی بەرزە، ئەو کارەکەی لە دەرەوی ژوورەکان داناوە، لە ناو باخچەی خانووەکە، بە ڕەنگی سپی هەر وەکوو ڕەنگی کاغەز ڕەنگ کراوە، نوکەکەی لە زەوییەکەدا چەقاندووە، بەم جۆرە جێگیرکردنە هونەرمەند دەیەوێ وێنەی جارانی فرۆکە بگۆڕێ.

ڕاوم لەم کارەی هونەرمەند (گەیلان عەبدوڵا) چوار دیوار دیاری ناکات، کراوەیە هەروەکو ئەو ڕاومەی کە لە واقیعدا فڕۆکە تیادا دەفڕێ ئیدی فڕۆکەی ڕاستی بێت یان فڕۆکەی کاغەز بەمەیش هونەرمەند بە پێچەوانەی کارەکانی دیکەوە ڕاومی نەگۆڕیوە بەڵکوو تەنیا وێنەی فڕۆکەکەی گۆڕیوە. هونەرمەند ئەم بیرۆکەی پێشتر لا دروست بووبوو، بەڵام بۆ ئەم پێشانگەیە جێبەجێی کردووە، لەلایەکەوە وەکو نیشاندانی پەیوەندیی ئێستای خۆی بە کاتەکانی منداڵییەوە و لەلایەکی دیکەش وەکوو پەیوەندیی خۆی بە منداڵی ئاوارە و هەڵهاتووەکان. وەکوو خۆی دەیگێڕێتەوە:- کاتێ کە لە فەرەنسا بووم لە شاری کالێ (سەرووی فەرەنسا) هەندێ کارم لە گەڵ منداڵە پەنابەرەکان کرد کە زۆربەیان باسی ڕاکردنی خۆیان دەکرد لە ترسی فڕۆکە، واتە بە ڕای هونەرمەند منداڵ یەکەمین قوربانی دەستی فڕۆکەیە.

هونەرمەند دەربارەی کارەکەی نووسیویەتی:- ئەو فڕۆکەیەی کە هەموومان بە منداڵی بە کاغەز دروستمان دەکرد و خۆشمان دەویست و بەرەو ئاسمان هەڵماندەدا، ئەمڕۆ لە زیهنی منداڵی، هەمان ئەو خۆشەویستییەی جارانی نەماوە، گۆڕانکاری ڕوویداوە بە سەر ئەو خۆشەویستییەی کە منداڵ بۆ فڕۆکەی کاغەز هەیبووە، ئێستا منداڵ لە فڕۆکە دەترسێ و لێی هەڵدێ، بۆیە من دەمەوێ بەم کارەم و بەم جۆرە دانانەی شکۆی فڕۆکە بشکێنم.

* هونەرمەندی فۆتۆگرافی (هەڵۆ لانۆ) فۆتۆکانی خۆی بۆ ئەم کارەی بەکار هێناوە، بەڵام ئەو وەکوو پیشانگەیەکی ئاسایی بۆ فۆتۆگراف نیشانیان نەداوە کە هەر فۆتۆیەک لە ناو چوارچێوەی خۆی بێت و لە قەد دیوار دایانبنێت، بەڵکوو فۆتۆکانی لەسەر جۆرە کاغەزێک چاپ کردووە کە بۆ پێچانەوەی جگەرە بەکار دێت، ئەو ئەم کاغەزەی بەکار هێناوە لەبەر ئەوەی زۆر نزیکە لە ڕەنگی کاغەزی (چیمەنتۆ)وە کە مەبەستی بووە، فۆتۆکانی بە تەنیشت یەکەوە لەسەر کاغەزەکە چاپ کردووە و بە چواردەوری ژوورەکەیدا دایناوە لە شێوەی پانۆڕاما، هەروەها تۆپی کاغەزەکەیش لە ناو ژووری پیشانگەکە وەک بەشێک لە کاری فۆتۆکانی داناوە، ئەمەیش لەلایەکەوە وەکو نیشاندانی مەتریاڵی کارەکەی و لەلایەکی دیکەوە شێوەی ئینستلەیشنی بە کارەکە بەخشیوە.

هونەرمەند (هەڵۆ لانۆ) ئەم جۆرە فۆتۆیانەی بۆ ئەم کارە هەڵبژادووە کە دیمەنی جێگاکان نیشان ئەدەن لە کاتی تەختکردنیان و دووبارە بە شیش و چیمەنتۆ بیناسازییان لەسەر دەکڕێ و سەرەتای دروستکردنی باڵەخانەی تازە دەبینرێ، کریکارەکانیش بچووک دەبینرێن و سەرقاڵی کارکردنن.

هەڵبژاردنی هونەرمەند بۆ وێنەی ئەم بابەتانە وەکوو ڕەخنەی خۆی دێت لەسەر سستێمی سەرمایەداری، کە بە ڕای ئەو خانووەکانمان پێ ئەڕووخێنێ و دووبارە دەبێ بینا بکرێتەوە، لەم حاڵەتەیشدا دەبێ دیسانەوە چیمەنتۆ و شیش بەکار بهێنرێت کە قازانجەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرمایەدارەکان، بینینی وێنەی مرۆڤەکانیش بە بچووکی، دیسانەوە مەبەستی دەرخستنی بچووکی مرۆڤ لە ناو سستێمی سەرمایەداریدا.

* هونەرمەند (محەمەد ئیسماعیل) بە فیلمێک لەم پیشانگەیەدا بەشدارە و ناوی (پاککردنەوەی ڕۆح)ی لێ ناوە وەکو ڤیدیۆ پێرفۆرمانس نیشانی دەدا، تیایدا بە کۆمەڵێ (قوماشی ڕەنگاوڕەنگ) و بەیەکەوە گرێدراو سەری خۆی پێدەپێچێت، درێژی قوماشەکە نزیکەی سەد مەتر دەبێ.

هونەرمەند (محەمەد ئیسماعیل) بیرۆکەی ئەم کارەی لە ساڵی 2013 لەلا دروست بووە بۆ یەکەم جار لە ئەکادیمیەی هونەر لە (ئەمستردام) نیشانیداوە و دووبارە لەم پیشانگەیەیشدا نیشانی دەدا.

ئەو لە سەرەتا قوماشەکەی بە تۆپەڵێ لە سەر زەوییکە داناوە، ئینجا سەرێکی قوماشە درێژەکە هەڵدەگرێ و بۆ سەری خۆی دەیبا و لە جیاتی قوماشەکە بەدەوری سەریدا بئاڵێنێ ئەو خۆی بەدەوری خۆیدا دەسوڕێنێتەوە و قوماشەکە دەئاڵێنێتە سەری، تائەو بسوڕێتەوە قوماشەکەیش زیادتر دەئاڵێتە سەری و ئیدی دەبێت بە تۆپەڵێکی گەورە بە سەرییەوە.

دوای تەواوبوونی پێچانەوەکەیش هەر دەستەکانی دەجووڵێنەوە بە ڕیتمی پێچانەوە. هونەرمەند دەیەوێ بەم کارەی یادگارییەکانی منداڵی خۆی نیشان بدا، کاتێک کە بە دەوری خۆیدا دەسوڕایەوە تاکوو دەکەوتە سەر زەوی، ئەو ئەم کارەی لە گەڵ بیرۆکەی تەسەوفدا تێکەڵاو دەکات، دوور نییە ئەم کارەی هونەرمەند محەمەد ئیسماعیل خولانەوەی دەروێشێکمان بخاتەوە بیر لە سەمادا. هونەرمەند بەم کارەی پەیوەندییەک دروست دەکات لە نێوان ئێستا و کاتەکانی منداڵیدا، دەڵێت :- هەست دەکەم لە کاتی خولانەوەکەمدا من هێشتا منداڵەکەی جارانم کە بەدەوری خۆمدا دەخولامەوە.

* هونەرمەند (شەمێران فەتاح) ژێرزەمینی خانووەکەی بۆ کارەکەی بەکار هێناوە کە لە نیشاندانی فیلمێک و کارێکی ئینستلەیشن پێکهاتووە، بەیەکەوە بە جۆرێک هەر یەکێکیان ئەوەی تر تەواو ئەکات. بینەر کە دێتە ناو ژووری کارەکەوە یەکسەر داگیرساندن و کوژانەوەی ڕووناکییەک لەگەڵ دەنگی گڵۆپێکدا دەبینرێ و دەبیسترێ.

بۆ جێبەجێکردنی ئەم کارە هونەرییە ژمارەیەک لە مەتریاڵی جۆراوجۆر بەکار هێناوە کە پێکهاتووە لە (نەوتی ڕەش، قاپ ( جام ) پارچەتەختە، حەوزێکی گەورە کە بە تەختە و نایلۆن دروستی کردووە و پڕی کردووە لە نەوتی ڕەش، ماتۆرێکی ئاوڕاکێشان، سۆندەیەکی باریک، سندوقێک بە تەختە دروست کراوە، دەنگی دڵۆپە، ئامێرێکی ڤیدیۆ و ڕووناکیی گڵۆپ) ئەو بە جۆرێک پەیوەندی لەنێوان نیشاندانی فیلمەکە و ئینستلەیشنەکەی خوارەوەی دروست کردووە، کە هەردووکیان لەیەک جیا ناکرێتەوە، وەکو یەک کاری هونەری دەبینرێن.

بینەر ئامێری ڤیدیۆکە نابینێ کە فیلمەکە نیشان دەدا لەبەر ئەوەی هونەرمەند لە ناو سندوقێکی تەختەدا شاردوویەتیەوە، بەڵام ئەوە دەبینێ کە ڤیدیۆکە لە قەد دیوارەکە نیشان ئەدا، ئەویش دڵۆپەی نەوتە ڕەشەکەیە کە وا دەردەکەوێت لە سەقفەکەوە دێتە خوارەوە و دەچێتە ناو جامەکەی خوارەوە و دەنگێکی وەکوو دەنگی دڵۆپە دەرئەهێنێ، بەڵام لە ڕاستیدا سەقفی ژێرزەمینەکە هیچی پێوە نییە.

هونەرمەند (شەمێران فەتاح) لە بەشی خوارەوەی کارەکەی، واتە لەسەر زەویی ژوورەکە بە پەیوەندییەکی ئاڵۆز و جوان ئینستلەیشنێکی جووڵاوی دروست کردووە کە بینەر تووشی سەرسوڕمان و تێڕامان دەکات، تەختەیەکی بەستوەتەوە بە سندوقەکەی کە ئامێری ڤیدیۆکەی تیا شاردۆتەوە، تەختەکە لە چەشنی جۆلانەی منداڵ دروست کراوە و بە بەردەوامی لایەکی بەرز دەبێتەوە کە جامەکەی لەسەرە و لایەکەی تری نزم دەبێتەوە کە شتێکی قورسی پێوە بەستووە و لە تەنیشتیەوە حەوزێکی گەورەی بە تەختە و نایلۆن دروست کردووە پڕی کردووە لە نەوەتی ڕەش.

هونەرمەند میکانیزمی ئەم ئینستلەیشنە جووڵانەوەیەکی بەردەوامی لەم جۆرە دروست کردووە، لە بنی جامەکەوە و لە ڕێگەی سۆندەیەکی باریکەوە و بە هێزی ماتۆرێک نەوتە ڕەشەکە لە حەوزەکەوە بۆ ناو جامەکە ڕائەکێشرێ، کاتی کە جامەکە پڕ ئەبێ لە نەوت و قورس ئەبێ دێتە خوارەوە نەوتە ڕەشەکە دەڕژێتە ناو حەوزەکەوە و لەو کاتەدا سەری ئەوسەری تەختەکە سوک دەبێ و بەرز دەبێتەوە و دەبێتە هۆی کوژاندنەوەی ڤیدیۆکە و لەو چرکەساتەدا ڕووناکییەک دائەگیرسێ و ئیدی ئەم یارییەی تەختەکە و پڕبوونی جامەکە لە نەوتی ڕەش و ڕژاندنی بۆ ناو حەوزەکە و دیسانەوە ڕاکێشانی نەوتەکە بۆ ناو جامەکە و کوژانەوەی ڤیدیۆکە و داگیرساندنی ڕووناکییەکە بەردەوام دووبارە دەبێتەوە.

نەوت مەتریاڵێکە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامیدا مشتومڕی لەسەرە، بەڵام هونەرمەند شەمێران فەتاح لەم کارەیدا یاری پێ دەکا.

* ناوەڕۆکی کارەکەی هونەرمەند (زامۆئا داراغا) دەربارەی یادەوەرییە، ئەو بۆ ئەم کارە پشتی بە زاکیرەی مەتریاڵ بەستووە، خشتی ماڵە کۆنەکان (خشتی قوری سوورەوکراو) تەختە و فۆتۆ و کارتی ناسنامەی بەکار هێناوە، خشتەکانی خستۆتە سەر گالیسکەیەکی تەختە کە پێنج (تایە)ی بچووکی لە ژێردایە بۆ جووڵانەوەی کارەکە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بە ئاسانی، ژمارەی گشتیی خشتەکان ( 454 ) خشت و نیوە، دانانی خشتەکان بە جۆرێکن کە بەتاڵاییان تیا نییە (بۆشایی لەنێوان خشتەکاندا نییە) واتە ئەو بەم خشتانە دیواری دروست نەکردووە، بەڵکوو شەش پاڵوویەکی پتەو و تۆکمە کە چەندین مانای لەخۆ گرتووە.

ئەو لە چەند لایەکی شەش پاڵووەکە خشتێکی دەرهێناوە و لە جیاتیی ژمارەیەک فۆتۆ و کارتی ناسنامەی داناوە. لەم کارەی هونەرمەند (زامۆئا داراغا) ئەکرێ باس لە زاکیرەی مەتریاڵ بکەین، خشتەکان کۆنن، مێژوویان هەیە و لەوەوپێش لە باڵەخانەی دیکە بەکار هێنراون (بەشداربوونە) هەڵگری چەندین ڕەنگ و درز و شکاوین بە واتایەکی دی هەڵگری جوانی و شکستن هێشتا جێگای بزماریان پێوە دیارە بە واتایەکی دی برینەکانیان کراوەن.

هونەرمەند بە هۆشیارییەوە خشتەکانی پاک نەکردۆتەوە (نەیشتوونەتەوە) بۆ ئەوەی مێژووی خۆیان بەڕاستی نیشان بدەن، هونەرمەند سیفاتی خشتەکانی بۆ ناو کارە هونەرییەکە گواستۆتەوە بە زاکیرەی خۆیانەوە لە کارە هونەریەکەیدا بەشداری پێ کردوون، لە دونیایەکەوە بۆ دونیایەکی دیکەی هێناون، واتە لە ژیانی ڕۆژانەیانەوە بوون بە کارێکی هونەری، بەم جۆرەیش وەزیفەکانیان گۆڕدراوە و مانایەکی دیکەیان پێ دراوە.

بەکارهێنانی فۆتۆ و کارتی ناسنامە هێندەی دیکە بیرۆکەی (زاکیرەی مەتریاڵ)ی کارەکەی هونەرمەندی بەهێزتر کردووە، ئەوە بە دروستکردنی پەیوەندی لەنێوان ئەم مەتریاڵانە هارمۆنییەکی لەنێوان زاکیرەی خشتەکان و فۆتۆ و کارتی ناسنامەکان کە (هەر خۆیان هەڵگری زاکیرەن) دروست کردووە وەکوو یەکەیەکی یەکگرتوو (وحدة واحدة)  نیشانی بینەری دەدا.

* هونەرمەند (زانا ڕەسوڵ) ناونیشانی (کتێبخانەکەی پوورە ئایشێ بە تامی بەکری بەقاڵ)ی بۆ کارە هونەرییەکەی داناوە کە تیایدا (سندوقی فیشەک، سندوقی فیشەکی هاوەن، میوە، قاپ، چەقۆ)ی بەکار هێناوە، هونەرمەند لە ناو ژوورەکەی خۆیدا گەشت سندوقی فیشەکە بەتاڵەکانی بەیەکەوە هەڵواسیوە، لە شێوەی هەڵواسینی تۆمەتبار، ئەو سندوقانە بە فیشەکەوە لە وڵاتی ئەمەریکاوە هاتوون بۆ کوشتنی مرۆڤ.

بەڵام هونەرمەند (زانا ڕەسوڵ) بەکاریانی هێناوە بۆ خزمەتی مرۆڤ، لە ناو هەر سندوقێک دوو ڕەفەی داناوە بۆ دانانی میوەکان لە ناو قاپدا، بەمەیش سندوقە فیشەکەکان بوون بە ڕەفەی موبەق (چێشتخانە) لە ژێر سندوقە هەڵواسراوەکانەوە، لە سەر زەوی تەختەی سندوقە فیشەکەکانی بە تەنیشت یەکەوە داناوە هەربەو زانیارییانەی خۆیانەوە کە جۆری (چەکەکە) وەسف دەکات و ئاشکرای دەکات کە ئەمە چەکی ( M4 )ن هەر وەک بەڵگەنامە بۆ تاوانەکانیان، لەسەریان نووسراوە هەر سندوقێک جێگای پێنج چەکی تێدا دەبیتەوە، سندوقی هاوەنەکانیش لە تەنیشت دیوارەکانی دەستە ڕاست و چەپدا داناوە، جارێکیان سێ سندوق و جارێکیان چوار سندوق، بە جۆرێکن کە بینەر بتوانێ لەسەریان دابنیشێت، ئەمەیش خۆی لە خۆیدا گۆڕینی ناسنامەی ئەو سندوقانەیە، کەمکردنەوەی هەیبەتیانە. گۆڕینی وەزیفەکەیەتی کە بەشداری لە کوشتن دەکەن بۆ وەزیفەیەکی تر، بۆ ئامرازێک کە زۆر بە ئاسانی مرۆڤ دەتوانێ لەسەریان دانیشێ وەکو نەهێشتنی ئەو ترسەی کە لە گەڵ خۆیان هێنابوویان.

هونەرمەند ئەم مەتریاڵە شەرانگێزانەی بۆ کارە هونەرییەکەی هەڵبژاردووە و تێکەڵاوی یەکتری کردووە لە گەڵ مەتریاڵی باش، لەگەڵ میوە کە بە ئاسانی لە ناو قاپ و لەسەر شانزە ڕەفە دانراون کە لە ناو سندوقە فیشەکەکان دروست کراون و چەقۆی موبەقیشی لەتەک قاپەکان داناوە، ئاڵای چەند وڵاتێکی لەسەر میوەکان چەقاندووە بۆ ئاماژەدان بۆ ئەو وڵاتانەی کە میوەکانی لێوەهاتووە، بەم جۆرە دەبێ مەتریاڵە شەرانگێزەکان قەبووڵی خزمەتکردنی مەتریاڵە باشەکان بکەن، بەمەیش ماناکانی مەتریاڵە شەرانگێزەکانی بە پێچەوانەوە گۆڕیوە (ئەخلاقی گۆڕیون) لە شەر و کوشتن و ناشرینییەوە بۆ بەشداریان لە ژیانی ڕۆژانەدا (ببن بە ڕەفە بۆ میوە و ببن بە کورسی تا مرۆڤ لەسەریان دابنیشێ) هەر وەکوو ئەم کارە هونەرییەی هونەرمەند زانا ڕەسوڵ نیشانی دەدا.

بۆ دەوڵەمەندکردنی کارە هونەرییەکە هونەرمەند خۆی وێنەی بەلەمێکی بە سەربەرەوخوار لە قەد دیواری دەستی چەپی ژوورەکە بە قەڵەم کێشاوە و دەنگیشی بەکارهێناوە (بە ئامێری تۆمارکراو) کە یادەوەریی خۆی لە گەڵ تامدا دەگێڕێتەوە، هونەرمەند بەم کارە دەیەوێت بینەر بەرەو دروستکردنی پەیوەندی بەرێ لە نێوان گشت ئەم مەتریاڵانەدا بۆ بیرکردنەوە ببات و ئەو دەڵێت:- تەنیا ئێستێتیک تێرم ناکات.

پەراوێزەکان:-

1/ لەلایەن ئیتیمۆلۆجییەوە؛ وشەی ڕاوم ( Raum )ی ئەڵمانی لە کرداری ( رۆیمن raumen ی ئەڵمانیەوە ) هاتووە بە مانای دروستکردنی جێگا، یان شوێن، یان چۆڵکردنی جێکایەک دێت، لە کۆندا وشەی ڕاوم بۆ جێگۆڕکێ و نیشتەجێبوونی خێڵ و کۆچبەرەکانیش بەکارهاتووە، بە ڕای (مارکۆزە شرۆیر Markus Schroer ) ئەم مانایەی ڕاوم لە تیۆرییەکانی فەلسەفەی کلاسیکدا جێی جۆی هەبووە، جگە لەم مانایانە هەر خۆی وشەی ڕاوم بە زمانی ئەڵمانی بە مانای ژووریش دێت، شرۆیر بڕوای وایە ڕاوم کاریگەری بە سەر گشت ئۆبجێکت و جەستەکانی ناوەوەی هەیە، ئەمەش بەڕای من دیسانەوە لایەنێکە لە میانی ئەم پیشانگەیە لە لایەنە هونەرییەکەی جیاناکرێتەوە، سۆسۆلۆجییەکەی ڕاوم دەگەیەنێ .

2/ ئینستلەیشن کارێکی هونەرییە شێوەکاری سێ رەهەندییە، بە مەتریاڵ مامەڵە لە گەڵ راوم دەکا.   

تێبینی :- ئەم نووسینەی سەرەوە لەگەڵ پیشانگەی (هەشت ڕاوم)دا بڵاو کراوەتەوە، واتە هونەرمەند گارا رەسوڵ وەک ئەندامێکی کارای گروپی (کۆنسێپت ئارت) بە نووسین لەسەر پیشانگەکە بەشداری کردبوو.

* ئەم نووسینە لە ( گۆڤاری ڕامان ) ژمارە ( 248 ) گۆڤارێکی مانگانەی ڕۆشنبیری گشتییە، دەزگای ڕامان دەری دەکات، خولی سێهەم، ساڵی بیست و دوو، کانوونی دووەمی ساڵی ( 2018 ) بڵاو بۆتەوە.   

The post کورتەیەک دەربارەی ڕاوم و مەتریاڵی نوێ لە هونەری شێوەکاریی هاوچەرخدا appeared first on ژنەفتن.

بەڵام ئەوەی جێی سەرنجە، ئێمەی کورد بە تایبەتی کوردی باشوور، هونەری سەرشەقام (گرافیتی)مان نییە وەک شێوازێک لە هونەر بۆ دەربڕین لە ناڕەزایەتی و یاخیبوون. ئەمەش بۆ من جێی پرسە، بۆچی هونەرمەندانی کورد هونەری (گرافیتی) بەکار ناهێنن وەک ئامڕازێک بۆ دەربڕین لە کێشە هەنووکەیییەکانی نێو کۆمەڵگە؟

هونەری گرافیتی وەک بزووتنەوەیەکی هونەری لە دەرەوەی یاسا

مێژووی ئەم هونەرە نادیارە هەندێک دەیگەرێننەوە بۆ سەرەتای مرۆڤایەتی، کاتێک لەسەر دیواری ئەشکەوتەکاندا وێنەیان دەکێشا، وەک چالاکییەکی پێکەوەیی بۆ ژیانی ڕۆژانەیان کە لە چەند  (کۆدێک و هێمایەک) پێک هاتبوو لە نێوان دانیشتووانی ئەشکەوتەکە بەکار دەهات لە جیاتی قسەکردن و پەیوەندیی نێوانیان کە ئەو کاتە زمان بوونی نەبوو کە لە ئێستادا پێی دەوترێت (زمانی وێنە) واتە ئەو وێنانە کە لە سەر دیواری ئەشکەوتەکان دەکێشران، لە هەمان کاتدا ئەم وێنانە بەشێک بوون لە (ڕێوڕەسمی ئایینی) لە نێوان ئەشکەوتنشینەکاندا.

لە دوای دروستبوونی شارستانییەتی مرۆڤایەتی، هونەری سەردیوار لە زۆربەی شارستانییەکانی کۆندا بەکار هاتووە، وەک شارستانییەتی میزۆپۆتامیا، فیرعەونەکان و شارستانییەتی مایا، ئەم هونەرە بەردەوام بوو تا ناو پەرستگا و کەنیسە و مزگەوتەکان. بەڵام لە هەر سەردەمە و قۆناغێکدا بە کۆنسێپتی جیاواز و دەربڕینی جیاواز خۆی نمایش دەکرد لە سەر دیوارەکان. 

لە ناوەڕاستی ساڵانی شەستی سەدەی ڕابردوو لە ئەمریکا بە تایبەتی لە شاری (نیو یۆرک و دیترۆیت) بە هەماهەنگی لەگەڵ موزیکی (هیپ هۆپ) ئەم هونەرە گەشەی کرد و بڵاو بووەوە بۆ ئەوروپا وەک بەرلین، پاریس، لەندەن، ڕۆما، ئیرلەندا و لەوێیەوە بۆ زۆربەی شارە گەورەکانی دی جیهان.

هونەری گرافیتی لە ئێستادا هونەرێکی یاخی و ناڕازیی دژ بە سیستمی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریی خۆسەپێنە لە هەمان کاتدا دژی توندوتیژیی پۆلیس و عەسکەرتاری و دیکتاتۆراکان و نەژادپەرستی و گەندەڵییە، لە ڕوویەکی ترەوە داکۆکی لە پێکەوەژیان، ژینگەپارێزی و مافی مرۆڤ، جێندەر و کەمەنەتەوایەتییەکان دەکات لە فۆرمێکی هونەری جیاوزدا. ئەم هونەرە بە تایبەتی دوای ڕووداوەکانی شۆڕشی قوتابییان لە (ئەمریکا و ئەوروپا) وەک ناڕەزایییەکی گەورە بە وێنەکێشان و نووسین لە سەر دیواری شارەکاندا بڵاو بۆوە.

ئەم هونەرە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە لەگەڵ کایە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان بەهاوبەشیکردنی لەگەڵ هاووڵاتیی ئاسایی بە کێشە هەنووکەیییەکانی ناو کۆمەڵگە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ.

لە هەمان کاتدا بەشداریکردنی هونەرمەندانە وەک چالاکەوانێکی ئەکتیڤیست لە زۆربەی چالاکییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی سەرشەقام بە تایبەتی لە خۆپیشاندان و دەربڕینی ناڕەزایی و ئامادەیی هونەرمەند لە کێشە چارەنووسسازەکاندا.

هونەری گرافیتی هەمیشە پەیامێکی ڕوون و ئاشکرای هەڵگرتووە کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی (کاتی) هەیە لەسەر شەقام و لە هەناوی شەقامەوە دروست دەبێ بە شێوەیەک کاریگەرییەکانی دەبنە باسوخواستی ڕۆژانەی خەڵکی، بە تایبەتی لە کاتی دروستبوونی کێشە و گرفتی سیاسی و کۆمەڵایەتی ناوخۆیی و دەرەکیدا.

هونەری گرافیتی لە زۆربەی وڵاتان بە دوو شێواز گوزارشت لە خۆی دەکا.

شێوازی یەکەم بە نووسین، واتە بە کارهێنانی (وشە و پیت) بە دیزاینێکی سەرنجڕاکێش لە هەمان کاتدا بە ڕەنگی زەق و قەبارەی گەورە، زۆربەی ئەو وشانەی کە بەکار دەهێنرێت وشەی زبر و نەشیاون لە ڕووی ئەدەبیاتی نێو کۆمەڵگەوە.

شێوازی دووهەم وێنەکێشان، بە چەندین شێوازی جیاواز و قەبارەی جیاواز بە دەربڕینێکی (ڕادیکاڵانە) لە فۆڕم و ڕەنگدا، لە هەندێ کاتدا وێنەی هێما و کۆدی (هەست هەژێن)ی نێو کۆمەڵگە دەکێشرێت بۆ ئیستفزازکردنی دەسەڵات.

لە هەندێ کاتدا وێنەی ئەو کەسایەتییانە دەکێشرێت کە وەک شۆڕشگێڕێک دەردەکەون لە نێو کۆمەڵگەدا بە هەمان شێوە ئەو کەسایەتییانە کە لە ڕووی یاساوە (یاساغ و قەدەغەکراون) لە نێو کۆمەڵگە وەک زیندانیکراوان و هەڵهاتووەکان (پەناهەندەی سیاسی) یان ئەو کەسە ئاساییانە کە بە ناحەق کوژراون بە دەستی پۆلیس و پیاوانی دەسەڵات.

هونەری گرافیتی هونەرێکی قەدەغەکراوە لە هەموو وڵاتێک (نایاسایییە) بە گشتی دەسەڵاتی سیاسی ساڵانە بوودجەیەکی خەیاڵی بۆ دابین دەکات لە پێناوی بنبڕکردنی هونەری گرافیتی بەرەنگاری. بە پلەی یەکەم بۆ سڕینەوە و خاوێنکردنەوەی دیوارەکانی شار. بە پلەی دووهەم چاودێریکردن لە ڕێگەی دانانی کامێرای چاودێری و زیادکردنی پۆلیسی بۆ کۆنتڕۆڵکردنی شەقامەکانی شار و دەرکردنی یاسا و ڕێسای قورس بە سزای دارایی و زیندانیکردنی هونەرمەندانی ئەم هونەرە بۆ ماوەی درێژخایەن.

بە شێوەیەکی گشتی هونەری گرافیتی ئەو هونەرە یاخییەیە کە دژی دەسەڵاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی و نادادپەروەری دەجەنگێت، لە هەمان کاتدا دژی هونەری قۆرخکراوی چەند چینێکی نێو کۆمەڵگەیە کە هونەر ئەبێ تەنها لە ناو (گەلەری و مۆزەخانەکاندا بوونیان هەبێ) بە پارە سەردان بکرێت و کڕین و فرۆشتنی پێوە بکرێت، ئەم هونەرە هونەری خەڵکە بە تایبەتی خەڵکی هەژار کە جێگرەوەی ئەو هونەرەیە کە دەسەڵاتی کولتووری پەسەندی کردووە و یاسا و ڕێسای بۆ داناوە.

هونەری گرافیتی دەنگی ئەو کەسانەیە کە دەنگیان نییە لە هەمان کاتدا ئەو هونەرەیە کە پرس دروست دەکات (ئەکتێکی هونەری) کولتووریی سیاسی و کۆمەڵایەتییە لە سەر شەقامەکان ئەنجام دەدرێت، کە ڕاستەوخۆ خەڵک بەشداری پێ دەکرێت لە ڕێگەی وروژاندنی هەسەت و نەستی خەڵکی ئاسایییەوە.

لێرەوە ئەو پرسیارەمان ڕووبەڕوو دەبێتەوە، کە ئایا بۆچی هونەری گرافیتی لەم ناوچە جوگرافییەدا بوونی نییە؟ لە گەڵ ئەوەی ئەو هەموو فشار و دژایەتی و زوڵم و زۆردارییە کە ڕووبەڕووی میللەتی کورد و تاکی کورد دەبێتەوە، لەلایەن دوژمنانی کوردەوە بە گشتی و دەسەڵاتی کوردی لە باشووری کوردستان بە تایبەتی.

ئەرک و بەرپرسێتی هونەرمەندانی شێوەکاری کورد لە بەرامبەر بە کێشەکانی نێو کۆمەڵگەدا لە کوێدایە؟ هونەری شێوەکاریی سەرشەقام لە نێو کۆمەڵگەی کوردیدا لە چ ئاستێکدایە؟ ئایا هونەری ناڕازیبوون هەیە لە نێو شەقامەکانی ئێمەدا؟ ئایا هونەرێک هەیە دژی ئەو هونەرەی کە ئێستا باوە لەسەر شەقامەکان؟ ئەمانە و چەندین پرسی جددی لە سەر هونەری سەرشەقام (گرافیتی) کە ئەبێت بکرێت و وەڵام وەرگرین! 

سەرەتا دەربارەی مێژوویەکی کورت.

لە سەروبەندی جەنگی جیهانیی دووهەمدا چەند سەربازێکی (پۆلۆنی) لە وڵاتی ئێرانەوە دەپەڕینەوە بۆ عێراق لە ناوچەی خانەقینەوە، دەچنە نێو سەربازگەکانی ئینگلیزەوە کە ئەو کاتە عێراق لە ژێر (ئینتیدابی) بەریتانیدا بوو. لە نێو ئەم سەربازانەدا هەندێکیان دەستڕەنگین و هونەرمەند بوون، وەک دەگێڕنەوە بۆ یەکەم جار لە سەر دیواری چەند (چایخانەیەک) لە شاری بەغداد وێنە دەکێشن لە هەمان کاتدا لە سەرەتای دروستبوونی پەیمانگای هونەرەجوانەکان بەشی شێوەکاری لە بەغداد هەندێک لەم سەربازە پۆلۆنیانە وانەی وێنەکێشان دەڵێنەوە، کە بە باوەڕی من ئەمە سەرەتای دروستبوونی هونەری سەردیوار بووە لە عێراقدا.

لە دوای شۆڕشی چواردەی تەموزی ساڵی 1958 و ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی حوکمی مەلەکییەت و هاتنەسەر حوکمی ) چەپی نەتەوەیی (و کاریگەری بە هونەری ئاڕاستە کراوی (ئیشتیراکیەت) لە هەندێ شوێنی بەغداد چەند پۆستەرێک و چەند دروشمی شۆڕشگێڕی دروست کران بۆ پاڵپشتی شۆڕش و دروستکردنی مۆنۆمێنتی ئازادی (نصب الحرة) لە مەیدانی ئازادی کە ئەمانە هەموو دەچێتەوە خانەی ڕاژەی خزمەتی دەسەڵاتی سیاسی ئەو کاتەوە لە ڕێگەی هونەرەوە.

لە دوای هاتنی ڕژێمی بەعسی فاشیست بۆ سەر حوکمی عێراق هونەر بە گشتی و هونەری سەرشەقام گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هات، هەمووی چووە ژێر بەرژەوەندیی حیزبی پێشەواوە (حیزب القائد) بە سەرۆکایەتی خوێنڕێژ (سەدام حسێن) بۆ گەورەکردن و پیرۆزکردنی دیکتاتۆریەتەکەی و ترساندنی هاووڵاتیی ئاسایی و ڕەوایەتدان بە جەنگی کەنداوی یەکەم (جەنگی قادسیە) کە لە زۆربەی شار و شارۆچکەکانی عێراق وێنەی دیکتاتۆری فاشیست و دیواربەندی (چیرۆکی سەرکەوتنی نەتەوەیی و حیزبی) بە قەبارە گەورە لەسەر دیوار و باڵەخانەکان دروست کرابوو، هەتا وای لێ هاتبوو وێنەی خوێنڕێژ سەدام حسێن لە هەموو جێگەیەک بوونی هەبوو تەنانەت لە ناو ماڵەکانیشدا.

لەگەڵ پڕۆسەی ئازادکردنی عێراق لە ساڵی (2003) ئەم وێنە و دیواربەندانە هەمووی بەر لێشاوی ناڕەزایی خەڵک کەوتن و سووتێنران و لابران لە ماوەیەکی کەمدا هیچیان بوونی نەما.

لە دوای پڕۆسەی ئازادکردنی عێراق وێنەی کەسایەتیی سیاسی و نەتەوەیی لەسەر دیواری شەقامەکان نەدەبینران. بەڵام شێوەیەکی دیکە دروست بوو کە خۆی لە ریکلامی بازرگانی و بانگەشی هەڵبژاردن دەبینیەوە بۆ نموونە وێنەکردنی بەربژێرەکان و ناساندنی بە خەڵک لە ڕێگەی وێنەکێشانیان لەسەر دیوارە بەتایبەتی (دیوارە کۆنکرێتییەکانی نێوان شەقامەکان) وەک بانگەشەی هەڵبژاردن ئەویش بە شێوەیەکی کەم لە دوای هاتنی چاپی دیجیتاڵی لە سەر (فلێکس) ئەوەش بوونی نەما.

لەگەڵ دروستبوونی شەڕی مەزهەبی لە عێراق و بڵاوبوونەوەی وێنەی سەرۆک مەزهەب و چەند سەرکردەیەکی دینی و سیاسی (عێراقی و ئێرانی) لە شاری بەغداد و شارە شیعەکانی باشووری عێراق، بۆ گەورەکردن و پیرۆزکردنی ئەو کەسایەتییانە و چەسپاندنی دەسەڵاتی ناوچەگەری، بەتایبەتی بەکارهێنانی هەمان ئەو شوێنانە کە ڕژێمی پێشوو بەکاری دەهێنا بۆ دیواربەندییەکانی.

لەگەڵ دروستبوونی ناڕەزاییەکانی (تەشرین)ی ساڵی (2016) لە شاری بەغداد، لەژێر کاریگەریی (بەهاری عەرەبی) بەتایبەتی وڵاتانی (تونس، میسر، لوبنان، یەمەن) خۆپیشاندەرەکان بە تایبەتی هونەرمەندە گەنجەکان هەستان بۆ یەکەمین جار بە وێنەکێشان (گرافیتی) لە سەر دیوارەکانی شاری بەغداد وەک ناڕەزاییەک و یاخیبوونێک لەو دەسەڵاتە سیاسییە گەندەڵە کە ئەو کاتە عێراقیان حوکم دەکرد. بەم شێوەیە بۆ یەکەم جار لە عێراقدا هونەری (گرافیتی) دروست دەبێت وەک هونەرێکی ناڕەزایی و یاخی لە هەناوی کۆمەڵگەوە دروست ببێت، خەڵکی عێراق بەر هونەرێک کەوتن کە پێشتر بوونی نەبووە ئەو هونەرەی کە پاڵپشتیی لە خۆپیشاندەرەکان دەکات و کێشەکانی بە کێشەی خۆی دەزانێ و داکۆکی لێ دەکات بۆ سەرکەوتن و گۆڕانکاری لە دەسەڵاتی سیاسی.

سەرەتاکانی نووسینی سەردیوار لە هەرێمی کوردستانی عێراق

لەگەڵ بەرپابوونی شۆڕشی کوردی لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردوو دژ بە حکومەتی عێراقی بە تایبەتی لە شارە گەورەکانی هەرێمی کوردستان (سلێمانی، هەولێر، کەرکوک، دهۆک، کۆیە، هەڵەبجە) هەندێ جار دروشمی شۆڕشگێرانە و داکۆکی لە مافی کورد و سەربەخۆییی میللەتی کورد لەسەر دیوارەکان دەنووسرا بە تایبەتی لە سەر دیواری بارەگا حیزبییەکانی کە ئەوکاتە هەندێکیان بارەگایان هەبوو لە ناو شارەکاندا.

تا دروستبوونەوەی شۆڕشی نوێ لە دوای هەرەسی ساڵی (1974) و کاریگەریی شۆڕشی نوێ بە بیروباوەڕی (چەپی مارکسی لینینییەوە) و کاریگەریی هونەری ئاراستەکراوی (ئیشتیراکی) لە پێناو بیڕوباوەڕی حیزبیدا، دیواری شارە کوردنشینەکان پڕ بوون لە دروشم و هێمای بزووێنەری شۆڕشگێڕی. بۆ نموونە دروشمی (بژی گەل، هیزی گەل، حوکمڕانی بۆ گەل) لە زۆربەی زۆری شارەکاندا دەبیندرا. لە هەمان کاتدا بوونی چەند وێنەیەک لە سەر دیوارەکان وەکو (چێ گیڤارا، شەهید ئارام، شەهید هاوڕێ جبار و خاڵە شەهاب کە لە ژێر وێنەکەیدا نووسرابوو (کەم بژی کەڵ بژی) و هەندێ هێمای حیزبی وەک (چەکوش و داسی کۆمۆنیستەکان و ئەستێرە سوورەکەی کۆمەڵەی ڕەنجدەران) ئەم وێنە و هێمایانە بە شێوازی چاپی خێرا (لەسەر  فلیمی تیشک – ئەشیعە هەڵکۆڵرابوون وە بە بۆیەی سپرای سوروڕەش) چاپ دەکرا لە سەر زۆربەی دیواری گەڕەکە هەژارنشینەکانی شار.

ئەم وێنە و هێمایانە بە هەمان شێوەی هونەری (گرافیتی) بوو. بەڵام بە فۆڕمی بچووک و سادە و ساکار، ئەو کەسانەی کە ئەم کارەیان دەکرد زۆربەیان خەڵکی ئاسایی و ئەندامانی حیزب بوون بە نهێنی و لەژێر فشارێکی گەورەدا ئەم کارەیان ئەنجام دەدا لە ترسی گیران و سزادان، لەگەڵ ئەوەی کە هیچیان هونەرمەند نەبوون و ئاگاداری هونەری گرافیتی نەبوون. 

بە جۆرێکی دی، زۆربەی زۆری (توالێتی مزگەوتەکانی) شار بووبوون بە شوێنی خۆبەتاڵکردنەوە هەم وەک جەستەیی هەم وەک خۆبەتاڵکردنەوەی دەروونی. دژ بە دەسەڵاتی فاشیستی نەتەوەپەرستی بەعسی لەسەر دیوار و دەرگای توالێتی مزگەوتەکان پڕ بووبون لە دروشمی (بێ فلتەر) زۆر بە ئازادانە خەڵک ڕاوبۆچوونەکانی خۆیان دەنووسی و جنێویان دەدا بە دەسەڵات و جاشە کوردەکان کە کاریان بۆ دەسەڵات دەکرد.

بە باوەڕی من لەم هەوڵانە زیادتر نەبوو، هەندێ جاریش لە سەر پشتی کورسیی پاسەکان (پاسی مەسلەحە) و لە وێستگەی پاسەکاندا هەندێ وشە و دروشم دەنووسرا تێکەڵێک بوو لە ناڕەزایی و سۆز و خۆشەویستی و وشەی کۆمیدی و جنێودان. لە کۆتاییی ساڵی حەفتا و تا ناوەڕاستی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو هونەرمەند و خۆشنووس (خالید زامدار) لە گەڕەکی گۆیژە لەسەر شەقامی  سابوونکەران دووکانێکی خۆشنووسی و وێنەکێشانی هەبوو لە بەرامبەر دووکانەکەی دیوارێکی (گڵ) هەبوو بە گەچ سواغی دابوو کارێکی ناوازە و سەرنجڕاکێشی ئەنجامدەدا لەو کاتەدا. هەموو ڕۆژێک پەندێکی پێشینانی (پیرەمێرد) یان کۆپلەیەک لە شیعر کە بگونجێت لەگەڵ بارودۆخی  سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕۆژەکەدا بە خەتێکی جوان و هونەری لەسەر ئەو دیوارە دەینووسی، بەیانی زوو دەهات بە ڕەنگی سپی دەیسڕییەوە و دووبارە نووسینێکی تازەی بۆ ئەو ڕۆژ دەنووسییەوە، ئەم کارە ڕۆژانە بەردەوام بوو لە سەری. تا وای لێهات دەنگی دایەوە خەڵکی شارەکە بە تایبەت دەڕۆیشتن بۆ بینینی ئەو نووسینانە کە ڕۆژانە دەینووسی و دەیسڕیەوە، چەند جارێک رژێمی بەعسی فاشیست لێپرسینەوەیان لەگەڵ کرد و هەندێ جاریش فشاریان دەخستەسەر، ئەوەی گرنگ بوو لەم پەند و شیعرانە ئەوەبوو کە پەیوەست بوو بە کێشە و گرفتەکانی نێو کۆمەڵگەکە واتە وەک دەربڕینێکی هونەرییانە دەیویست خەڵکی سادە بەشدار بکات لە گەڵ ڕاوبۆچوونەکانی خۆی.  

تا دەهات فشاری ڕژێمی فاشیست توندتر دەبوو لە کۆتایییەکانی ساڵی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو ئەنجومەنی شۆڕشی بەعس بڕیار دەدات کە لەسەر هەر دیواری مالێک یان شوێنێکی گشتی دروشمێک یان هێمایەکی دژ بە دەوڵەت و (سەرۆکی فەرماندە) ببینرێت، دەستبەجێ خانووەکە بە شۆفل دەڕوخێندرێ و خێزانەکەی ڕاگوێزی باشووری وڵات دەکرێت و دووچاری زیندان دەبێتەوە. 

بە هەمان شێوەی شارەکانی دی عێراق لە ناوچە کوردییەکاندا، واتە هەرێمی کوردستان وێنە و دیواربەندیی خوێنڕێژ (سەدام حسێن) و چیرۆکی سەرکەوتنەکانی حیزبی بەعسی عەرەبی بە گشت دیوار و باڵەخانەکانە گشتییەکانەوە بوونی هەبوو، بە شێوەیەکی پلانداڕێژراو و بێزارکەر تا فشاری دەروونی بخاتە سەر هاووڵاتییان.

لە دوای ڕاپەڕینی ساڵی (1991) هەموو وێنە و دیواربەندەکانی ڕژێمی بەعس داگیران و سووتێنران، لە هەندێ شوێنی گشتیدا لە جێگەی ئەو دیواربەند و وێنانە، وێنەی شەهیدانی شۆڕش و سەرکردەکانی شۆڕشی کوردی دانران.

لەگەڵ هەڵگیرساندنی شەڕی براکوژی، هەرێمی کوردستان کرا بەدوو بەشەوە، هەرێمی (سەوز) کە زۆربەی باڵەخانەکان و دیوارە گشتییەکانی ئەم زۆنە بە ڕەنگی سەوز و ئاڵا و هێما و لۆگۆی (ی ن ک) داپۆشرا کە تا ئێستاش زۆربەی زۆری کۆمیتە و ڕێکخستنەکان و بارەگاکانی ئەم زۆنە ڕەنگی سەوزی پۆشیوە. بە هەمان شێوە هەرێمی (زەرد) لق و بارەگا حیزبیەکانی و شوێنە گشتییەکان بە ڕەنگی زەرد و هێما و لۆگۆی حیزبی (پ د ک) داپۆشران.

ئیتر بەم شێوەیە  شەهیدەکانی ڕێگەی ئازادیی کورد جیا کرانەوە، لە هەر هەرێمە و سەرۆک و شەهیدەکانی لە سنووری زۆنەکەی خۆی لە سەر دیوارەکان نمایش دەکران، ڕەنگی سەوز و زەرد بوون بە ناسنامەی هەردوو هەرێمەکە.

ئەم شێوازە لە مامەڵەکردنە لەگەڵ وێنەی سەرشەقام و دیاریکردنی ڕەنگی تایبەتی بە زۆرەملێ و دانانی وێنەی سەرۆک حیزبەکان و کوڕی سەرۆکەکان و شەهیدانی شەڕی براکوژی پیرۆزکردنی ناوچەگەری و شارچێتی. کاریگەریی پێشوەختی سیاسەتی کولتووری ڕژێمی بەعسی فاشیست بوو کە پێشتر پەیڕەو دەکرا لە هەموو عێراق، کە بۆ حیزبە کوردییەکان ماوەتەوە وەک میراتی کە ناتوانن لێی دەرباز بن تا ئێستاش.

وەک پێشتر باسمان کرد کە چۆن وێنەی خوێنڕێژ سەدام حسێن و دیواردبەندەکانی لە هەموو سوچ و قوژبنێکی ئەم وڵاتە بوونی هەبوو. چەند مانگێک لە دوای ڕاپەڕین، ناڕەزایی و خۆپێشاندان سەریهەڵدا لە دژی شێوازی بەڕێوەبردن و گەندەڵی و نەبوونی خزمەتگوزاری کە ئەو کاتە حوکمڕانی هەرێمی کوردستان (بەرەی کوردستانی) گرتبوویە ئەستۆ. ڕۆژ بەڕۆژ ناڕەزایییەکان زۆرتر دەبوو لێکەوتەکانیشی زیاتر توندوتیژتر دەبووەوە، هەر لە کوشتنی (بەکرعلی، سۆرانی مامە حەمە، کاوە گەرمیانی، وەدات حسێن و سەردەشت عوسمان) و شەهیدانی 17ی شوبات و خۆپیشاندانەکانی دوای حەڤدەی شوبات و گرتنی ناڕەوای ڕۆژنامەنووسان و تەسکبوونەوەی فەزای ئازادی و هاتنی ئیسلامی سیاسی توندڕەو (داعش) بۆ هەرێمی کوردستان و دروستبوونی تەنگەژەی ئابووری و نەدانی مووچەی فەرمانبەران و راگەیاندنی ڕیفڕاندۆم، لە دەستدانی لە 51٪ خاکی هەرێمی کوردستان و هاتنی پەتای ڤایرۆسی کۆڤید نۆزدە (کڕۆنا) و کێشەی هەرێم لەگەڵ بەغداد لە سەر نەوت و بوودجە و زیادبوونی هەژاری و بێکاری و مەترسی لە دەستدانی قەوارەی هەرێم بە گشتی وەک ئیدارەیەکی سەربەخۆ لە عێراق.

لەگەڵ ئەم هەموو هۆکارە گرنگ و چارەنووسسازانە و زۆربوونی خۆپێشاندان و ناڕەزایی گشتی، لەلایەن فەرمانبەران و مامۆستایان و خوێندکارانەوە نەبێتە هۆکاری دروستبوونی هونەری (گرافیتی).

بە پێچەوانەوە ئەوی دەبوو ڕووبدات ڕووی نەدا، بەڵام جۆرێکی دی لە وێنەی سەرشەقام و دیواربەندی دروست بوو، دەسەڵاتی کولتووری و سیاسی هەرێم خۆی سەرپەرشتی ئەم ڕەوتە دەکات و پارە و بوودجەی بۆ دابین دەکات. تەنانەت توانیویەتی گشت هونەرەکانی سەر شەقام کۆنترۆڵ بکات لە هەمان کاتدا قۆرخیشی بکات بۆ بەرژەوەندیی خۆی، وەک پێشتر باسمان لێوە کرد لە دانانی (وێنە و پەیکەر و مۆنۆمێت) ڕێگەدان و کارئاسانی بۆ بۆنە و یادە حیزبییەکان، لە هەمان کاتدا بە حیزبی کردنی یادە (نەتەوەیی و کولتوورییەکان) لەسەر بنەمای ناوچەگەری و حیزب و خێڵەکی.

دەبوو ئێستا وێنەی (بەکر علی) شاعیر لەسەر هەموو دیوارەکانی شاری سلێمانی بوونی هەبووایە وەک هێمایەک بۆ (نادادپەروەری) بە هەمان شێوە وێنەی (سەردەشت عوسمان) لە هەولێر و (کاوە گەرمیانی) لە گەرمیان و (سۆرانی مامە حەمە) لە کەرکوک و (وەدات حسێن و شێروان شیروانی و هاوڕێکانی) لە سەر دیوارەکانی شاری دهۆک و گشت هەرێمی کوردستان هەبووایە یان لە زۆربەی سەر دیوارەکان ڕستە بەناوبانگەکەی (مامۆستا ئازاد)  (مەعاشەکەت جوانە گەواد) بوونی هەبووایە وەک ئیلهامێک بۆ هونەری گرافیتی لە هەرێمی کوردستان. 

کۆنسێپت و ئامانجی وێنەی سەر شەقامەکانی کوردستان

1/ نەرێتێکی سیاسی و هونەرێکی ئاراستەکراوی ڕژێمی پێشووە.

2/ لە بەرژەوەندیی دەسەڵاتی سیاسی و حیزبدایە.

3/ وەک ئامۆژگاری و فێرکردنی یاسا و ڕێسا بەکار دەهێنرێت (دەستەمۆکردن) 

4/ پیرۆزکردن و گەورەکردنی کەسایەتیی سیاسی و کۆمەڵایەتی سەر بە دەسەڵات.

5/ پیشاندانی مێژوویەکی کاڵ و کرچ و یادەوەریی شوێن. 

6/ تەنها بۆ جوانکاری بەکار دەهێنرێت بەتاڵ لە ناوەڕۆک. 

بۆ نموونە لە شاری سلێمانی دیواربەندی (شەقامی سالم) هەموو چەند ساڵ جارێک وێنەکان دووبارە دروست دەکەنەوە بەڵام لەبەر ناشیرینی و ئاستنزمی کوالیتی دیواربەندەکە و خاڵی لە کۆنسێپت و پەیامێک هیچی دی ناگەیەنێت، تەنها ژینگەی شار پیستر دەکات.

دیواربەندی بەرامبەر (زانکۆی سلێمانی) لە سەر شا شەقامی سلێمانی، کە لە یادەورییەکی بێ مانا و جوینەوەی مێژوو هیچی دی هەڵنەگرتووە هەندێ جار وەک (ئەلبوومی یادەوەریی خێزانی) دەردەکەوێت وەک لە کارێکی هونەری گشتگیر و پڕ لە پەیام و بیرکردنەوە. لەگەل چەند هەوڵێک تەنها لە پێناوی (جوانکردنی شوێنەکاندایە) کە لەسەر دیواری باڵەخانەکان کێشراون. بەڵام ئەم هەوڵانە کۆنسێپتیان نادیارە و هیچ پەیامێکیان لەخۆ هەڵنەگرتووە، لە هەمان کاتدا شوێنەکانیش زۆر باش نین و نابینرێن (بەرچاو نییە).

بۆ نموونە باڵەخانەی (دەبۆکە لەسەر شەقامی مەولەوی و باڵەخانەی تەنیشت بانکی شیمال)  لەگەڵ ئەو دیواربەندانە کە لەسەر دیواری قوتابخانەکان دەکێشرێت، کە زۆربەیان ئاستی نزمە لە ڕووی هونەری و کوالیتیەوە وە زۆر (کیچە) تەنها پڕکردنەوەی دیوارەکانە بە ڕەنگ.

ئەوەی ئێستا باوە لە نووسین، سەر دیوارەکان بە گشتی لە ئاستێکی زۆر نزمدایە لە هەموو ڕوویەکەوە بە تایبەتی لە ڕووی ) هونەری و ڕێزمانییەوە) بە هەمان شێوە لە ڕووی فۆرم و شێوەوە، بەڵام لە ڕووی کۆنسێپت و پەیامەوە زۆر بەتاڵە بۆ نموونە :-

1/ لیژنەی زیادەڕۆیی سەرۆکایەتیی شارەوانییەکان کە لە ڕێگەی نووسینی سەر دیوارەوە ئاگاداری خاوەن موڵکەکان دەکەنەوە، کە ئەمە یەکێکە لە ناشیرینترین دیاردەکان کە بوونی هەیە لە ئێستادا.

2/ نووسینی سەر دیواری قوتابخانەی کچان و زانکۆکان کە زۆربەی بابەتی ئەویندارییە.

3/ نووسینی سەر دیواری کەلاوەکان بە تایبەتی بۆ قەدەغەکردنی فڕێدانی خۆڵ و خاشاک.

4/ نووسینی سەر دیوای شوێنە گشتییەکان کە بەکار دەهێنرێت بۆ ڕیکلام.

5/ نووسینی سەر دیواری ماڵان کە بەکار دەهێنرێت بە مەبەستی فرۆشتنی خانوو لەگەڵ  موڵکی هاووڵاتییان.

لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت ئەوەی کە ئێستا هەیە لە نووسین و وێنە لە سەر دیوارەکانی نێو شارەکانی هەرێمی کوردستان هونەری (گرافیتی) نییە و هونەرمەندانی کورد تا ئێستا نەگیشتوونەتە وەر ئەو قەناعەتە کە هونەر و ڕاوبۆچوونەکانیان لە سەر دیواری شەقامەکان بنەخشێنن و هاوبەشی پێ بکەن لەگەڵ خەڵکی ئاسایی ناو کۆمەڵگە.

١٤/١١/٢٠٢٤

تێبینی :- لە دوای ڕاپەڕینی ساڵی (1991) دونیای هونەری ئێمە بەرەو کراوەیەکی گەورە ڕۆیی لەسەر ئاستی هەموو بەشەکانی هونەر و کولتوور بە تایبەتی هونەری شێوەکاری، ئەم کرانەوەیە وایکرد کە هونەر هەنگاوی گەورە و باش بنێت وە پێبنێتە قۆناغی گرنگەوە و بەهۆی ئەو پەیوەندیانەی کە دروستبوو لەگەڵ دونیای دەرەوەی هەرێمی کوردستان و کردنەوەی هەموو سنوورەکانی پەیوەندی لەگەڵ هونەری جیهانیدا. 

گەر بڵێین هونەرمەندانی ئێمە بێ ئاگابووە لەسەر هونەری (گرافیتی) ئەوە غەدرێکی گەورە ئەکەین بە تایبەتی وانەی هونەری دیواربەندی (الفن الجداري) یەکێک بوو لە وانەکانی پەیمانگای هونەرەجوانەکانی سلێمانی کە خوێندکار فێری دەبوو.

سوپاس و پێزانیم بۆ بەڕێزان :-  مامۆستا قادر میرخان ، مەریوان قەفتان، هونەرمەند سامان علی ، حەمە ئازاد بەرزنجی .

سەرچاوە :-

1/ الجرافيتي كأداة احتجاج سياسي ثورة يناير نموذجا , سمر ممدوح .

2/ الرسم علي الشوارع فن مجاني و ابداع خارج السرب , دلال العكيلي .

3/ الجرافيتي فن المشاغبين يحاصر أبرز فنون الشارع , فادي فرنسيس .

4/ فن الجرافيتي ( Graffiti ) من التعبير الشارعي الي التصنيف التشكيلي , متحف فرحات الفن من أجل الإنسانية .

5/ فن الشارع أبداع و احتجاج و تجارة , وكالة الأنباء الأسبانية .

6/ جرافيتي بغداد أسئلة الهوية ,  محمد حياوي .

7/ الجرافيتي و مواجهة النساء للقهر تجليات الفن أثناء و بعد الربيع العربي , د. آمنة النصيري .

8/ غرافيتي عربي.. فن الشارع فن الحرية , ميموزا العراوي .

9/ الجرافيتي فن تحاربة السلطة , هبة حلمي .

10/ حركة ثقافية ام تمرد.. ماذا تعرف عن فت الشارع , حفصة علمي .

11/ الجرافيتي .. عندما تتكلم الجدران , د. خالد خنفي محمود .

The post هونەری گرافیتی لە نێوان ناڕەزایەتی و یاخیبووندا appeared first on ژنەفتن.

هونه‌ری ژماره‌یی زاراوه‌(تێرم)ێکی تازه‌یه‌ به‌ له‌به‌رچاوگرتنی په‌ره‌سه‌ندن و پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆژیا كه‌ چه‌ندین بواری جیا له‌خۆ ده‌گرێت. بۆیە هونەری دیجیتاڵ بابەتی بەردەوامی لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونە، کە ئەمەش وا دەکات پێناسەکردنی بە شێوەیه‌كی جێگیر ئەستەم بێت.

هونەری دیجیتاڵ بەستراوەتەوە بە تاقیکردنەوە و زانست و ڕۆشنبیریی بەکاربەر و تەکنەلۆژیاوە. له‌وانه‌یه‌ کاری هونەری دیجیتاڵ ببێتە هۆی هاوکاریی نێوان هونەرمەند و تیمێکی لێکۆڵەر و بەرنامەڕێژ و ئەندازیار و دیزاینەر. وەک وتمان هونه‌ری دیجیتاڵ خۆی له‌ زۆر بواری جیادا ده‌دۆزێته‌وه‌ و هەر بۆیە پانتایییه‌كی زۆر له‌ كاره‌ هونه‌رییه‌كانی وه‌ك نمایشی زیندوو (spectacle vivant) یان هونه‌ری شێوه‌كاری دەگرێتەوە.

 هونه‌ری دیجیتاڵی به‌رهه‌مێكی به‌رنامه‌ بۆكراو و پڕۆگرامسازه‌‌، كه‌ جێگیر نه‌كراوه‌. کۆدێک له‌ شێوەی زمانی دووانەیی پێکهاتووە کە شێوه‌ و هه‌یكه‌لی خۆی ئاشکرا دەکات.

زۆربه‌ی كات په‌یوه‌ندییه‌ك له‌ نێوان كاره‌ هونه‌رییه‌ دیجیتاڵییه‌كان و بینه‌ر له‌ رێگه‌ی بینین و ده‌نگ وده‌ستلێدان(له‌مس) دروست دەبێت… ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندیی ئاساییی نێوان به‌رهه‌مێكی هونه‌ری و بینه‌ر ده‌گۆڕێت. بێگومان تەکنەلۆژیای دیجیتاڵ و میدیای کارلێکەر بەرەنگاریی بیرۆکە تەقلیدییەکانی کاری هونەری و هونەرمەند ده‌بێته‌وه‌، كه‌ کارەکە کرانەوەیەک دروست دەکات چونکە ئەو کارلێککردنه‌ی بینەر زۆر جار ڕێگە دەدات کۆدێك له‌ كاره‌كه‌ دروست بێت و گەشە بكات. هونەرمەند له‌ به‌رهه‌مهێنانی كارێكی دیجیتاڵی دروستکەر و میدیاکار و ئاسانکەری کارلێککردنەکانی نێوان جەماوەر و کارەکانێتی.

له‌ سه‌ره‌تادا، هونەری دیجیتاڵ ئامرازە داهێنەر و جۆراوجۆرەکانی پەیوەست بە زمانی دیجیتاڵ کۆ دەکاتەوە. له‌ ساڵانی ١٩٦٠، هونه‌ری ژماره‌یی له‌ دونیای هونه‌ری هاوچه‌رخدا گەشەی کرد و خۆی سه‌پاند. چەند تایبەتمەندییەکی جیاواز وەک ڕاستی مەجازی[2]، ڕاستی گەورەکراوە، هونەری دەنگی و وێنه‌دار[3]، هونەری وه‌چه‌[4]‌ و هونەری کارلێکەر[5] لەخۆ دەگرێت. وه‌ به‌بێ له‌بیركردن بە سەرهەڵدانی هونەری نێت[6]، فۆتۆگرافیی دیجیتاڵی و هونەری ڕۆبۆتی كه‌ ئه‌مانه‌ش ده‌چێته‌ خانه‌ی هونه‌ری ژماره‌یییه‌وه‌.

هونه‌ری ژماره‌یی (دیجیتاڵ ئاڕت) چی له‌خۆ ده‌گرێت و جۆر و كاره‌ هونه‌رییه‌كانی چین؟

•  وێنه‌كێشانی دیجیتاڵی (Digital painting)
• ２-                     فۆتۆگرافیی دیجیتاڵی (digital photography)
• ３-                     دیجیتاڵ ئه‌نسته‌ڵه‌یشن (digital installations)
• ４-                     ڤیدیۆ، ئه‌نیمه‌یشن و وێنه‌ی جووڵاو (Videos, animation, and the moving image)
• ５-                     هونه‌ری نێت وۆرك و ئه‌نته‌رنێت (Internet and networked art)
• ６-                     هونه‌ری سۆفتوێر (Software art)
• ７-                     هونەری کارلێکەر (interactive art)
• ８-                     هونه‌ری فۆتۆمۆنتاژ (photomontage art)
• میدیای نوێ (New Media Art)
• پیكسڵ ئارت (Pixel Art)

پێناسه‌ی جۆره‌كانی هونه‌ری دیجیتاڵی

وێنه‌كێشانی دیجیتاڵی (Digital painting)

لە دەیەی ١٩٩٠دا دەرکەوت و تەکنیکی نەریتی به‌كارهێنانی ڕەنگی ئاوی و ره‌نگی ڕۆنی و دانانی ڕه‌نگ به‌ تۆپه‌ڵ (impasto painting) لەخۆ دەگرێت. لە کاتێکدا هونەرمەند بە بەکارهێنانی کۆمپیوتەر، تابلێت و پێنوسی دیجیتاڵی وێنه‌كان ده‌كێشێت، بەڵام خودی پرۆسەکە هاوشێوەی نیگاركێشان بە کەرەستە تەقلیدییەکان نییه‌. وێنە دیجیتاڵییەکان تایبەتن بە وێنە بینراوەکانی هونەری کۆمپیوتەر وەک دووبارەکردنەوە و شێواندنی توخمەکان، هه‌ندێكجار دەکرێت ببێتە هۆی وێنەکردنی ئەبستراکت یان تابلۆی سێ ڕه‌هه‌ندی کە بە هەمان شێوە لە بەکارهێنانی واقیعی مەجازی. وه‌ك بەرنامەی ([7]Tilt Brush) ی گوگڵ و كاره‌كانی هونەرمەندانی وەک ئاندری یوجه‌یزی (Andrej Ujhazy) و ئەلیکساندرا گۆرجزنسکی (Alexandra Gorczynski) به‌ نموونه‌.

فۆتۆگرافیی دیجیتاڵی (digital photography)

فۆتۆگرافیی دیجیتاڵ، بەکارهێنانی ئەو وێنانە دەگرێتەوە کە لە واقیعەوە گیراون و لە ڕێگەی وێنە و سکان و وێنەی سەتەلایت و تۆمارە گونجاوه‌كانی دیکەی کە به‌رده‌ستن بۆ ئه‌نجامدانی كارێكی هونه‌ری. زۆر جار به‌ لێكدان و تێكهه‌ڵكێشانی ئه‌و پارچانه‌ی کە هه‌ڵدەبژێردرێن، سنوورەکان لێڵ دەکات و تێگەیشتنی ئێمە لە ڕاستی دەشێوێنێت. تەکنیکە تەقلیدییەکانی کۆلاژ و کۆکردنەوەی توخمەکان و هەروەها تێکەڵکردنی كه‌ره‌سته‌ بینراوەکان لە ڕێگەی تەکنۆلۆژیای مۆرفینگەوە[8]، بەشێکن لەم چین و جۆره‌ وێنەی دیجیتاڵ کە هونەرمەندانی وەک نانسی بورسۆن (Nancy Burson) و دانیال کانۆگار (Daniel Canogar)  و تۆماس ڕووف (Thomas Ruff) و ئەندرێس گۆرسکی (Andreas Gorsky) ڕابەرایەتی دەکەن .

دیجیتاڵ ئه‌نسته‌ڵه‌یشن (digital installations)

دیجیتاڵ ئه‌نسته‌ڵه‌یشن لە نزیکەوە پەیوەندی بە هه‌یكه‌لسازی یان پەیکەرتاشییەوە هەیە بۆ سروشتی سێ ره‌هه‌ندییه‌كه‌ی بەڵام نیشانه‌كاری (typology) نوێ لە پەیوەندی بە بینەر پێشکەش دەکەن. زۆربه‌ی كات، ئەم جۆرە کارە هونەرییانە دەکرێت کارلێک بن له‌گه‌ڵ بینه‌ر — واتا داخڵکردن و به‌شداریكردنی سەردانیکەران به‌ (جووڵەی جەستە، دەنگ و لەمس) له‌ كاره‌كاندا. لە بەرامبەردا ئەم كاره‌ هونەرییانە بینه‌ر نقوومی ژینگەیەکی نوێ و بۆشایییه‌كی سه‌رسوڕهێنه‌ر یان گۆڕینی سروشتی دەوروبەریان ده‌كرێن وه‌ك ڕاستی مەجازی ([9]VR) و ڕاستی گەورەکراو ([10]AR) نموونەی ئەم جۆره‌ تەکنەلۆژیایەن.

ڤیدیۆ، ئه‌نیمه‌یشن و وێنه‌ی جووڵاو (Videos, animation, and the moving image)

 دیمەنێكی زۆر ئاشكرا سه‌باره‌ت به‌ پرسی واقیع پێک دەهێنن. ئەم تەکنەلۆژیایە به‌ جارێك ڕێگە بە تۆمارکردنی تەواوی ڕووداوێک دەدات لە فه‌زا(بۆشایی) و له‌ کاتدا. لە هەمان کاتدا پرۆسەی لێكدان و گۆڕینی ئەوەی کە بە ڕاستگۆیی ڕوو دەدات. به‌ دوو جۆر پێناسەی وێنەی جووڵاو دەکەن: له‌ لایه‌ك كرده‌ی ڕاستەوخۆ، ئەنیمەیشن و دونیای سێ ره‌هه‌ندی لە لایەکی تر. وێنەی جووڵاو زۆر جار پاڵپشتیه‌كی ناوازه‌ ده‌كات بۆ گەشەکردنی واقیعی مەجازی و‌ خنكان و نقوومبوون له‌ ژینگە، ئەمەش به‌سته‌ر(لینك)ی نزیکیی خۆی له‌گه‌ڵ هونەری ئه‌نسته‌ڵه‌یشن ڕوون دەکاتەوە. نموونەی هونەرمەندانی دیجیتاڵی كه‌ کار بە ڤیدیۆ دەکەن بریتین لە (Pipilotti Rist، Ryoji Ikeda، Yoshi Sodeoka، Toni Dove et Jacques Perconte)

هونه‌ری نێت وۆرك و ئه‌نته‌رنێت (Internet and networked art)

له‌ ناوه‌ڕاستی ساڵانی نه‌وه‌ده‌كان، ئه‌نته‌رنێت فه‌زایه‌كی چالاك بوو بۆ تاقیكردنه‌وه‌ی كاری هونه‌ری. نێت ئاڕت له‌ تێرمی ئه‌نگلۆفۆنی وه‌رگیراوه‌، كه‌ لێره‌دا ئه‌نته‌رنێت وه‌ك ناوه‌ندێكی بڵاوكردنه‌وه‌ و له‌ سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه‌ وه‌ك فه‌زایه‌كی داهێنان و به‌رهه‌مهێنانی كاری هونه‌ری به‌كار دێت.

نێت ئاڕت جۆرێكه‌ له‌ هونه‌ری دیجیتاڵ، كه‌ له‌ رێگه‌ی ئه‌نته‌رنێته‌وه‌ بڵاو ده‌بێته‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ له‌ هونه‌ر، به‌ره‌نگاری زاڵێتی سیسته‌می گه‌له‌ری و مۆزه‌خانه‌كان بووەته‌وه‌ و تیایدا په‌یوه‌ندیی جوانیناسانه‌ یان هونه‌ری، له‌ رێگه‌ی ئه‌نته‌رنێته‌وه‌ ڕوو ده‌دات. له‌ زۆرێك نموونه‌كاندا، بینه‌ر له‌ ڕه‌وتی په‌یوه‌ندییه‌كاندا به‌شداری چالاكانه‌ ده‌كات.

هونه‌رمه‌ندانی نێت ئاڕت: Vuk Ćosić, Jodi.org, Alexei Shulgin, Olia Lialina, Heath Bunting, Daniel García Andújar.

هونه‌ری سۆفتوێر (Software art)

هونه‌ری سۆفتوێر یان هونه‌ری كۆمپیوته‌ر. كارێكی هونه‌رییه‌ كه‌ به‌ به‌كارهێنانی به‌رنامه‌سازی سۆفتوێر دروست كراوه‌. دروستكردنی ئه‌م فۆرمه‌ هونه‌رییه‌ له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌ندانی تازه‌كار و پرۆفیشناڵه‌ كه‌ به‌دوای وێنایه‌كی نوێی هونه‌ردا ده‌گه‌ڕێن له‌ ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی پڕۆگرامه‌ كۆمپیوته‌رییه‌كاندا و پێشكه‌شی بینه‌ری ده‌كه‌ن.

پاکێجی سۆفتوێرەکە دەتوانێ نەرم ئامڕازی بازرگانی بێت یان دیزاینێكی سۆفتوێری تایبەت، هەندێک جار سۆفتوێر یان هونەرەکانی کۆمپیوتەر دەتوانن ئاماژەیه‌ك بن بە وێنایه‌كی کارلێکی بینراو و هەروەها وێنایه‌كی نه‌گۆڕ و نه‌جولاوی دیزاین کراون بۆ ئەوەی تەنها ببینرێن.

لە کاتێکدا هەندێک کەس هونەری سۆفتوێر بە هەر جۆرە هونەرێک دەزانن کە بە بەکارهێنانی سۆفتوێر دروست کرابێت، هەندێکی تر جیاوازی دروست دەکەن لەنێوان دروستکراوە ئەلکترۆنییە جیاوازەکان. کاتێک کاری هونەری دیزاین دەکرێت بۆ ئەوەی لەسەر ئینتەرنێت نمایش بکرێت، دەکرێت بە هونەری ئینتەرنێت یان به‌ هونەری براوسەر ناو ببرێت.

سەرەڕای ئەو وێنە ناکارلێکانەی لەسەر وێب بەردەستن، هەندێکیش یاریی ڤیدیۆیی بە جۆرێک لە هونەری سۆفتوێر دەزانن.

هونه‌رمه‌ندانی سۆفتوێر به‌ نموونه‌: Roy Ascott, La Plissure du Texte – Jeux – Reynald Drouhin

هونەری کارلێککەر (interactive art)

هونەری کارلێککەر، فۆرمێکی هونەری دینامیکییە کە وەڵامی بینەر دەداتەوە. ژانرێکی هونەرە کە بینەران بە جۆرێک لە جۆرەکان بەشداری دەکەن بە پێشکەشکردنی زانیاری بۆ دیاریکردنی دەرئەنجامەکەی. بە پێچەوانەی فۆرمەکانی هونەری نەریتی کە کارلێکی بینەر تەنها کارلێکێکی دەروونییە. هەندێک لە ئەنستەڵەیشنە هونەرییە کارلێککەرەکان داوا لە هونەرمەند یان بینەران دەکەن کە ببنە بەشێک لە کارەکە، تا بینەر نەبێ بە بەشێک لە کارە هونەرییەکە ئەوا کارەکا ناتەواو دەبێت. هەروەها هونەری کارلێککەر لەسەر بنەمای پێشکەوتنی کۆمپیوتەر و تەکنەلۆژیایە، بەشداربوو وەڵامی ئەو تەکنەلۆژیایە دەداتەوە کە لەلایەن هونەرمەندەوە دانراوە وەک کارە هونەرییە گشتییەکانی daniel rozin  وRafael Lozano-Hemmer.

هونه‌ری فۆتۆمۆنتاژ (photomontage art)

لە هونەردا بەگشتی، )مۆنتاژ( بریتییە لە دروستکردنی پێکهاتەیەک لە چەندین وێنە پێکەوە لکێندراون بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی هونەری تێکەڵ ببن. ئەنجامەکەی کۆکردنەوەیەکی نوێیە کە ڕەنگە وێنەیەک لە خۆیدا دروست بکات، چیرۆکێک، بابەتێک مانای هونەریی بگەیەنێت. ئەم جۆرە هونەرە لە ڕێگەی بەکارهێنانی (پڕۆسێسی فۆتۆگرافی) دەبێت، بە لەبەرچاوگرتنی هونەری فۆتۆگرافی بە شێوەیەکی نوێتر، وەک پرۆسێسێکی دیجیتاڵی شایستەیە. بەو پێیەی وێنەکان زیاتر شێوەیەکی ڕێک و پێکیان هەیە، فۆتۆمۆنتاژەکان زیاتر ڕێکخراون، کە بە شێوەی کۆمەڵێک لە وێنە داڕێژراون.

فۆتۆمۆنتاژ پێکهاتەیەک دەبێت لە چەندین وێنە کە بە جۆرێک ڕێکخراوە کە لە ڕێگەی چەندین نموونەی وێنەی جۆراوجۆرەوە پێکەوە پەیامێک دەرببڕن. هەروەها دەتوانرێت زاراوەی دیکە بۆ چەند وێنەیەک بەکار بهێنرێت کە وەک دوو یان زیاتر لەسەر یەک وێنە کۆ کراونەتەوە.

بەکارهێنانی زاراوەی (کۆلاج) زۆر جار لە قسەکردنی باودا بەکار دەهێنرێت بۆ ئەوەی لەگەڵ فۆتۆمۆنتاژدا بەکار بهێندرێت. بەڵام مێژووی وشەی کۆلاج ئەوەمان بۆ دەردەخات کە جیاوازییەکی دیار هەیە. کۆلاجێک بە بەکارهێنانی شێوازی تەقلیدی (چەسپ کردنی وێنەکان لەسەر یەکتر). بەڵام فۆتۆمۆنتاژ لە ئەنجامی بەکارهێنانی بەرنامەی کومپیوتەری بە نموونە فۆتۆشۆپ یان پۆست پرۆسێسکردن دروست دەکرێت وەکوو کارەکانی هونەرمەند  Uğur Gallenkuş

میدیای نوێ (New Media Art)

هونەری میدیای نوێ ئاماژەیە بۆ هەموو جۆرەکانی هونەری هاوچەرخ کە بە بەکارهێنانی فۆرمەکانی نوێی تەکنەلۆژیای میدیا دروست کراون، گۆڕانکارییان بەسەردا هاتووە، یان گواستراوەتەوە. ئەمەش هونەری دیجیتاڵی، هونەری کارلێک، هونەری ئینتەرنێت و، هونەری مەجازی دەگرێتەوە، هەروەها کارە هونەرییەکان کە بە بەکارهێنانی ڕۆبۆتیک، یارییە ڤیدیۆییەکان، بایۆتەکنەلۆژیا، چاپی سێ ڕەهەندی و ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەر دروست کراون. هونەری میدیای نوێ پۆلێکە کە سەرپێچی لە پۆلێنکردنی ئیستاتیک دەکات لەگەڵ بەردەوامبوونی فۆرمەکە لە فراوانبوون و تەکنەلۆژیای نوێی میدیایی لەلایەن هونەرمەندانەوە داهێنرا و لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت. بۆ نموونە کارەکانی Exonemo

پیكسڵ ئارت (Pixel Art)

هونەری پێکسڵ جۆرێکە لە هونەری دیجیتاڵی کە وێنەکان لەسەر ئاستی پێکسڵ دروست دەکرێن و دەستکاری دەکرێن بە بەکارهێنانی نەرمەکاڵایەکی دەستکاریکردنی گرافیک. ئەوەی پێناسەی هونەری پێکسڵ دەکات، شێوازی بینراوی ناوازەیە، کە تاکە پێکسڵەکان وەکو بلۆکی بیناسازی کە وێنەکە پێکدەهێنن، کار دەکەن. کاریگەرییەکە شێوازێکی بینراوە کە زۆر هاوشێوەی هونەری مۆزایک. هونەرمەند Mark Bern بە نموونە.

[1] (l’art numérique)

[2] la réalité virtuelle

[3] l’art audiovisuel

[4] l’art génératif

[5] l’art interactif

[6]  Net-art

[7]https://www.google.com/search?q=Tilt%20Brush&tbm=isch&tbs=rimg:CbcL0EZRwc9NYTdgDDhSCyEG&rlz=1C5CHFA_enIQ868IQ868&hl=en&sa=X&ved=0CB0QuIIBahcKEwi40diFrpryAhUAAAAAHQAAAAAQCw&biw=1284&bih=700

[8] morphing technology  https://www.google.com/search?q=morphing%20technology&tbm=isch&tbs=rimg:Ca3_14P75tfkYYSt025uG7Vg7sgIMCgIIABAAOgQIABAA&rlz=1C5CHFA_enIQ999IQ999&hl=en-US&sa=X&ved=0CB0QuIIBahcKEwj4loHXs5n3AhUAAAAAHQAAAAAQBg&biw=1526&bih=1150

[9] Virtual reality (VR)

[10] augmented reality (AR)

The post <strong>هونه‌ری ژماره‌یی </strong> appeared first on ژنەفتن.

هەموومان ئەوە دەزانین کە چالاکیی هونەری پێش چالاکیی بیرکردنەوەی زانستی، فەلسەفی دێت، بەڵام بەبێ درکپێکردنێکی ئەوتۆ توانیویانە شتێکی لێ تێبگەن. چالاکییەکانی بەر لە هونەریش بریتی بوون لە چالاکیی خۆژیێنی، کە ڕاوکردن و کۆکردنەوە دەگرنەوە. هەر چالاکییەکیش بەر ڕەگەزێک کەوتووە.

کاتێک مرۆڤ لە گۆ دەکەوێ، بوونی خۆی لەنێو چالاکییەکی هونەریدا دادەنێت. واتا هونەر خۆی دەکرێ وەک پێناسەیەک بۆ بوون ببینرێ؛ پەیامی بوون لە هونەردا جێی بکرێتەوە. بە گشتی بۆ تێگەیشتن لە واتەی هونەر یان چالاکیی هونەری، پێویستە چییەتیی هونەر دەربخەین و بۆ دەرخستنی چییەتیی هونەریش، دەبێ ئەو مەرجە بنەڕەتییانە دیاری بکەین کە بەرهەمێک دەکات بە هونەری و ئەوەی دی بە ناهونەری. لەگەڵ سەرهەڵدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی لە سەردەمی ئەفلاتووندا، ئەم بابەتە بووە بە بابەتی توێژینەوە. گەرچی ئەفلاتوون خۆی وێنەکێش و شاعیر بووە، بەڵام لەگەڵ ناسینی سوکرات وازی لێیان هێناوە و بووە بە قوتابیی سکرات. هەروەها مێژووی فەلسەفەی هونەر لە ئەفلاتوونەوە دەست پێ دەکات. ئەو هونەر وەک خزمەتێک بۆ بەرنامەیەکی هونەری بەکار هێناوە، واتە هونەر لەپێناو هونەر. گەرچی ئەفلاتوون لە کۆمارەکەیدا هونەری سنووردار کردووە و بۆ خزمەتی دەسەڵاتی پەروەردە بەکاری هێناوە.

پێویستە بپرسین چۆن بەرهەمی هونەری بناسین؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بۆ لای ئەرستۆ دەگەڕێینەوە. ئەرستۆ چەمکێک دادەدەڕێژێ بە ناوی (technē). ئەم چەمکە واتە بەخشینی هەموو چالاکییەک لەپێناو دروستکردن و بەرهەمهێنانی شتێک. بۆ ئەرستۆ درکپێکردنی هزری پێویسته بۆ ناسینی کارێکی هونەری؛ ڕاستە بابەتە هونەرییەکان لە هەریەک لە فۆرم و ماتەر (مادە) پێکدێ، بەڵام هونەر فۆرمە نەک ماتەر. ئەرستۆ نموونەی پەیکەرێک دێنێتەوە کە بە ڕاست پەیکەرە نەک تەنیا تاشەبەردێک. ماتەر هەرشتێک بێت، فۆرم بابەتی بۆ پەیدا دەکات. ئێمە لە پەیکەرەکە دەڕوانین نەک لە تاشەبەردەکە. تێڕامان و بیرکردنەوەی ئێمە لە فۆرمەکەیەوە دێت، فۆرمەکەش بڕیار و پەیام بۆ کارێکی هونەری دروست دەکات. ئەرستۆ بەگەڕخستنی هۆش بۆ ناسینی فۆرم دادەنێت و هەستەکان دەخاتە دواوە، بەڵام بەرهەمی هونەری کار لە هەستەکانمان دەکات نەک هۆش. مرۆڤ باسی ئەزموونی ئیستاتیکیی خۆی دەکات نەک درککردنە هزرییەکەی. لەگەڵ ئەوەشدا هەستکردن ناتوانێت فۆرم بدۆزێتەوە. گەر هونەر تەنیا پەیوەندی بە هەستەوە هەبێ، ئەوا ئاژەڵیش دەتوانێ هەست بکات. هەڵۆیەک چەند چاوی تیژ بێ و سەگیش چەند هەستی بۆنکردنی بەهێز بێ ناتوانێ چێژ لە بەرهەمی هونەری ببینێ، چون درککردنی هزرییان نییە. لە دونیای ئێستا، ئەوەی بۆ هەبووەکان و بوونە ناڕەسەنەکە (بە مانا هایدیگەرییەکەی) گرنگە، جوانییە نەک چێژی هزریی هونەری.

درێژەی ئەم توێژینەوەیە بە فایلی pdf لە دوگمەی (داگرتنی پەڕگەی pdf) دابگرە.

The post دیالێکتیکی تابلۆ appeared first on ژنەفتن.

نیچه

‌

“جوانیناسیی هونه‌ری مودێڕن ئه‌وه‌نده‌ سێبه‌ری داناوه‌ له‌سه‌ر هونه‌ر، کاری هونه‌ری چیتر وه‌ک ڕابردوو‌ نابێته‌ پێوه‌ر و مه‌حه‌کی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا”

ئاگامبێن

ده‌سپێکی باس

به‌ وته‌ی ئاگامبێن هونه‌ری مودێڕن تاکوو داهێنه‌ره‌که‌ی تیرۆر نه‌کا ڕاناوه‌ستێ، ئه‌م بڕیاره‌ داچڵه‌کێنه‌ره‌ی ئاگامبێن بۆ لێکدانه‌وه‌ی هونه‌ر به‌گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری مودێڕن و گرنگتر له‌مه‌ش به‌ مه‌به‌ستی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ ده‌ستچووی هونه‌ره‌ له‌ ئێستادا. به‌ وته‌ی ئاگامبێن یه‌که‌مین قوربانیی هونه‌ری مودێڕن هونه‌رمه‌نده‌که‌یه‌تی‌. ئاگامبێن ده‌ڵێ: کار و چالاکیی هونه‌ری، بێگومان ئه‌و شته‌یه‌ که‌ ساز ده‌کرێ، به‌ڵام هونه‌ر شتێک ده‌ڵێت به‌ده‌ر له‌و شته‌ی که‌ هه‌یه‌، واته‌ ئه‌و شته‌ی که‌ به‌یانی ده‌کات به‌ده‌ر له‌و شته‌یه‌ که‌ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خودی زمان، زمان‌‌ له‌ هه‌مان کاتدا‌ ئاماژه‌ به‌ خۆی ده‌دات ئاماژه‌یه‌ بۆ شتێکی تر به‌ده‌ر له‌ خۆی، به‌ڵام  کاری هونه‌ری شتێکی تر به‌دیار ده‌خات، کاری هونه‌ری زیاتر وه‌ک شوبهاندن (ته‌مسیل) ده‌رده‌که‌وێ، چونکه له‌ کاری هونه‌ریدا ‌هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌ی که‌ ساز ده‌کرێ، شتێکی تر به‌رهه‌م دێت، ئه‌وه‌ی که‌ به‌رهه‌م دێت به‌شی تاریک و به‌تاڵی هونه‌ره‌، هه‌ما‌ن سیاچاڵه‌که‌یه‌، “هونه‌ری مودێڕن به‌و جۆره‌ی که‌ ئاگامبێن ئاماژه‌ی بۆ ده‌کا به‌ مه‌به‌ستی سه‌وادی گه‌یشتن به‌ مانایه‌کی ڕه‌ها به‌ شێوه‌یه‌کی ئۆختاپووسی له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ته‌واوی ماناکان قووت بدا و له‌ کۆتاییدا شوێن بۆ مانه‌وه‌ی نیشانه‌ و فۆرمگه‌لی بێمانا بکاته‌وه‌”. بۆیه‌ ئاگامبێن باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ده‌ستچووی هونه‌ر ده‌کا و هاوکات باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وی مانا بۆ هونه‌ر ده‌کات، چونکه‌ ئه‌و پێی وایه‌ هونه‌ری مودێڕن به‌ هۆی ناڕازیبوون به‌ جیاوزایی نێوان دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) و هاوکات جێگۆڕکێی پراکسیس به‌ پۆئسیس له‌ ڕاستیدا دۆخی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤی له‌سه‌ر زه‌میندا تێک داوه‌.  

“حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، چیه‌تیی هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و ئیستاتیکا، هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی”

کاتێک باس له‌ چه‌مکێکی وه‌کوو هونه‌ر به‌ گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین بێگومان له‌گه‌ڵ پرسێکی باسهه‌ڵگر، فره‌ڕهه‌ند و پلۆراڵی وه‌ک “حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی (aesthetics ) که‌ بیرمه‌ندێکی وه‌ک نیچه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر هه‌ستیارانه‌ لێی دواوه‌‌، رووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه‌. هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت وه‌ک فه‌رهادپوور ده‌ڵێ: هونه‌ر وه‌ک فۆرم و به‌شێک له‌ حه‌قیقه‌ت، پێوه‌ندیی نێوان ئه‌م دوو چه‌مکه‌ و  حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و له‌ولاتریش پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی چۆنه‌ و لێره‌ش به‌ چ جۆره‌ هونه‌رێک ده‌ڵێن هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و جیاوازیی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی ‌ یان به‌ ته‌عبیره‌ گشتییه‌که‌ی هونه‌ری “عامه‌” چییه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌یش که‌ ده‌بێته‌ هۆی جیاکه‌ره‌وی هونه‌ری ئاسایی و هونه‌ری داهێنه‌رانه‌، ئه‌مانه‌ و ده‌یان پرس و بابه‌تی تر به‌م باسه‌وه‌ له‌ پێوه‌ندیی نێوان (حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و جوانیناسی و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی) جێی باس و لێدوانی وردی فه‌لسه‌فی، ئه‌ده‌بی و هونه‌ری چه‌ندین بیرمه‌ندی وه‌ک “کانت، هێگل، نیچه‌، کی یرکگور، بنیامین، ئادۆڕنۆ و دیکه‌ی بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت” بووه‌. له‌ کۆی ئه‌و پرسیارانه‌دا ئه‌وه‌ی کە زیاتر  سه‌رنجمان راده‌کێشێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڕیاره‌ هونه‌ر له‌ چ جۆره‌ حه‌قیقه‌تێک له‌ گه‌ڵ ئێمه‌دا بدوێ؟ حه‌قێقه‌تێکی ڕه‌ها؟ یان حه‌قیقه‌تێکی ڕێژه‌یی؟ پرسێکی تر له‌ کۆی باسه‌که‌دا ئه‌وه‌یه‌ هونه‌ر چ جۆره‌ پێوه‌ندییه‌کی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ جوانیناسیدا؟ بۆچی هه‌موو کاڵا و شتومه‌کێک له‌ هه‌و‌ڵی ئه‌وه‌دایه‌ وه‌ک هونه‌ر ده‌ربکه‌وێ و  خۆی به‌دیار بخات؟ هه‌ر چه‌شنه‌ ڕوانینێکی ئوبژه‌کتیڤ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا وه‌ک فه‌رهادپوور ئاماژه‌ی پێ ده‌دا له‌ خۆیدا جۆرێک چه‌واشه‌کردنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌، ئه‌م چه‌واشه‌کردنه‌ی حه‌قیقه‌تی هونه‌رە ته‌نانه‌ت له‌ خودی وشه‌ی “هونه‌ر”یشدا به‌ ئاشکرا ده‌بینرێ.

ئه‌مه‌یش له‌ کاتێکدایه‌ هه‌ر کات باس له‌ حه‌قیقه‌تێکی ئیستاتیکی وه‌ک هونه‌ر ده‌که‌ین ته‌واوی ئاگایی و زانیاریی ئێمه‌ له‌ هونه‌ر به‌ هۆی ئاگاییمانه‌وه‌یه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ری نه‌ خودی چه‌مکی هونه‌ر، به‌مه‌وه‌ هونه‌ر حه‌قیقه‌تێکی جوانیناسانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌رهه‌می هونه‌ری به‌رده‌وام له‌ هه‌ناوی دۆخێکی مێژوویییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵمان ده‌دوێ، بۆیه‌ هه‌ر ئه‌م جیاوازییه‌ی نێوان (هونه‌ر و به‌رهه‌می هونه‌ری) یه‌کێک له‌و ناته‌بایییه‌ دیالیکتیکییانه‌یه‌ که‌ خودی هونه‌ری کردووه‌ به‌ گۆڕه‌پانی پڕ له‌ کێشه‌ی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت. له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ زۆربه‌ی بیرمه‌ندان و ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌بی و هونەری به‌ گومانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێناسه‌کردنی (هونه‌ر چییه‌ و ئه‌ده‌بیات چییه‌)دا هه‌ڵسوکه‌وتیان کردووه‌. پێناسه‌ی هونه‌ر و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ به‌ جۆرێک پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر و ماهیه‌تی هونه‌رمان بۆ ده‌ورووژێنێت، هه‌ندێک له‌ نووسه‌ران و ڕه‌خنه‌گران له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌دا باس له‌ چه‌ندین شێوازی جۆراوجۆریان کردووه‌، له‌وانه‌ “سامۆیل بێکێت” له‌ وتووێژێکدا له‌ وڵامدانه‌وه‌ به‌م پرسیاره‌ (چیه‌تیی هونه‌ر) و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ ده‌ڵێت: له‌ زۆر ڕێگاوه‌ هه‌وڵ ده‌درێ بێهووده‌ شتێک بگوترێ که‌ من ئێستا بۆ وتنی وه‌ها شتێک خه‌ریکم بێهووده‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م، تاکوو ئێستا من دووسه‌د تا سێسه‌د له‌م رێگایانه‌م ئەزموون‌ کردووه‌.

نووسه‌رانێکی وه‌کوو بێکێت که‌ ژیانیان به‌ ته‌واوی تێکه‌ڵ به‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بە، ‌باس له‌ دووسه‌د تا سێسه‌د رێگای جۆراوجۆر ده‌که‌ن‌ بۆ داڕشتنی پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر، ئه‌مه‌ش سه‌یر نییه‌، نه‌وه‌‌ک هه‌ر بێکێت به‌ڵکوو “ئادۆڕنۆ”یش له‌ کتێبی “تیۆریی جوانیناسی”دا ده‌یان شێوازی جیاوازی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پرسی (چیه‌تیی هونه‌ر)دا ئەزموون‌ کردووه‌، گرنگترینیان رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و ناته‌باییی نێوان دوو جه‌مسه‌ری پارادۆکسیکاڵ و دژبه‌که‌، که‌ ده‌رخه‌ری جۆرێک له‌ دیالیکتیکی مێژوویی و ماناییی نێوان ئه‌و دوو جه‌مسه‌ره‌یه‌ کە باسی ده‌کات، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ “ئادۆڕنۆ” له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌ک به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا یان باشتر بڵێم له‌پێناو به‌دیارکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا باسی ده‌کا له‌گه‌ڵ ئه‌و دیالیکتیکه‌ی هێگڵ که‌ ده‌رئه‌نجامی “سەنتێز” یان “کوللیه‌ت”ی لێ‌ ده‌که‌وێته‌وه‌ جیاوازه‌، چونکه‌ ئادۆڕنۆ پێی وایه‌ حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردایه‌ نه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و سه‌رمه‌دییه‌ و نه‌ حه‌قێقه‌تێکی ‌‌مه‌به‌ستدار (غایی).

موراد فه‌رهادپوور له‌ وتارێکدا که‌ باس له‌ هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت ده‌کا به‌پێی ئه‌م تیۆره‌ی ئادۆڕنۆ و ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌یه‌کدا به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ری ده‌یخاته ‌ڕوو، ئاماژه‌ به‌ چوار جۆر ناته‌بایی ده‌کات.

یه‌که‌م: ناته‌بایی نێوان به‌ کاڵابوونی به‌رهه‌می هونه‌ری و به‌رگری و مه‌قاومه‌تی به‌رهه‌می هونه‌ری له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌م به‌ کاڵابوونه‌دا. دووه‌م: ناته‌باییی نێوان به‌شتبوون(فێتیشیسم)ی به‌رهه‌می هونه‌ری و “نه‌فی” ئه‌و به‌شتبوونه‌یه‌. سێیه‌م: دژایه‌تی و ناته‌باییی نێوان “هونه‌ر و ژیان”ه.‌ چواره‌م: ناته‌بایی و دژایه‌تیی نێوان فۆرم و مانایه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا.

دیاره‌ من نامهه‌وێ بچمه‌ ناو ورده‌کارییه‌کانی ئه‌م باسه‌وه‌ و لێره‌دا به‌و دیالیکتیکه‌وه‌ سه‌رقاڵ ببم، مه‌به‌ست له‌م باسه‌ش ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ بوو نیشانی بده‌م حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردا هه‌یه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و ئه‌به‌دی نییه‌ و هاوکات خاوه‌نی کوللیه‌تێکی گشتگیر و مه‌به‌ستدار نیه‌. به‌ڵکوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر ڕێژه‌ییه‌ و وه‌ک نیچه‌ له‌ وته‌یه‌کدا ده‌ڵێ: “پێوه‌ندیی جوانی و حه‌قیقه‌ت ترسی موقه‌ده‌سی ته‌واوی ژیانم بووه‌”. به‌مه‌وه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ پێناسه‌یه‌‌کی تاکڕه‌هه‌ند و یه‌کده‌ست که‌ حه‌قیقه‌تی هونه‌ر وه‌ک شتێکی ئه‌به‌دی ، ڕه‌ها و مه‌له‌کووتی  یان کوللیه‌تێکی گشتگیر پێناسه‌ بکا، له‌ ڕاستیدا پێناسه‌یه‌کی چه‌واشه‌کارانه‌یه‌ له‌ خودی هونه‌ر و ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ی که‌ له‌ هه‌ناوی هونه‌ردایه‌.

“هونه‌ر و جوانیناسی”

له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و جوانیناسی”دا زیاتر باس له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت” و هاوکات چیه‌تیی هونه‌ر، دێته‌ ئاراوه‌. بۆ ئه‌م باسانه‌ش بۆچوونی جیاواز و جۆراوجۆر و دژبه‌یه‌ک و ناته‌با بوونی هه‌یه‌، له‌ تیۆریی جوانیناسیی کانته‌وه‌ بگره‌ تا بۆچوونه‌کانی هێگڵ و نیچه‌ و بنیامین و پۆل ڤالێری و شۆنبێرگ و شوپێنهاور و، هاوکات بۆچوونی تایبه‌تی ئادۆڕنۆ سه‌باره‌ت به‌ چه‌مکی جوانیناسی به‌ ده‌یان و سه‌دان بۆچوون و ڕوانگه‌ی جیاواز سه‌باره‌ت به‌م چه‌مکه‌ و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی له‌ لایه‌ک و لایه‌کی تر هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت و له‌م دواییانه‌شدا کتێبه‌ به‌ ناوبانگه‌که‌ی ئومبرتۆ ئێکۆ (مێژوویی جوانی و دزێوی) له‌ به‌ردستدایه‌. لێره‌دا بۆ ئه‌م باسه ئاماژه‌ به‌ دوو پارادایمی جیاواز ده‌ده‌م، یه‌که‌م پارادایمێکی ڕه‌ها و جاویده‌ به‌ نیسبه‌ت هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌وه‌ ئه‌مه‌ش ده‌ڕواته‌وه‌ سه‌ر شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری بێخه‌وش و په‌تی، “شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری په‌تی و بێخه‌وش که‌ هه‌ڵگری دیدێکی لاهووتی و نیرڤانایییه‌ و به‌ جیاکردنه‌وی ته‌واوه‌تی هونه‌ر له‌ واقعیه‌ت  کار ده‌کا” له‌ لایه‌ک و له‌لایه‌کی تره‌وه‌  تێڕوانینێکی گشتگیر و گشتیشه‌ به‌ نیسبه‌ت ئه‌مری جوانیناسی.

 وه‌ک دیاره‌  ئه‌م پارادایمه‌ لای شوپێنهاور کاری پێ ده‌کرێت، چونکه‌ ڕوانینی ئارتۆر شۆپێنهاور ده‌رباره‌ی ئه‌شیا به‌ گشتی ڕوانینێکی جوانیناسانه‌یه‌، شۆپێنهاور سەبارەت بە هونه‌ر باوه‌ڕی به‌ حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و ئه‌به‌دی هه‌یه‌ و پێی وایه‌ به‌ هۆی هونه‌ره‌وه‌ و له‌ ڕێگای هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ نیرڤانا و ئه‌به‌دییه‌ت، به‌مه‌وه‌ له‌ ته‌واوی ره‌نج و نه‌هامه‌تییه‌کانی ژیان ڕزگارمان ده‌بێت. ئه‌م پارادایمه‌ که‌ هه‌ڵگری دید و بۆچوونی شوپێنهاوره‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانیناسی و هاوکات هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر له‌ ڕاستیدا هه‌ڵوشێنه‌ری ئه‌و دیالیکتیکه‌یه‌ که‌ ئادۆڕنۆ باسی ده‌کا.

پارادایمی دووه‌م که‌ پارادایمێکی ‌ کانتییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌ که‌ پێی وابوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و جاویده‌ و له‌ ڕێگه‌ی هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ ئه‌به‌دییه‌ت و نیرڤانا و هاوکات بۆ ده‌ربازبوون له‌ هه‌موو ڕه‌نج و کۆسپه‌کانی به‌رده‌م ژیان ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ لای هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، به‌ڵام لای کانت ئه‌م پارادایمه‌ ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌یه‌،‌ جوانی نه‌وه‌ک هه‌ر چه‌مک نییه‌ به‌ڵکوو ناکرێ وه‌کوو کانسێپتیش تاوتوێی بکه‌ین و هه‌ڵسوکەو‌تمان له‌ گه‌ڵیدا هه‌بێ، به‌مه‌وه‌ جوانی نابێته‌ شوێنکه‌وته‌ی‌ وته‌زا و چه‌مکۆی ئه‌ره‌ستوویی، کانت ده‌ڵێ: جوانی ئه‌زموونێکه‌ به‌ هۆی چه‌‌مکه‌کانه‌وه‌ ناناسرێ، به‌مه‌وه‌ ناکرێ پێناسه‌ی مه‌فهوومی و په‌یوه‌سته‌ له جوانی ئاراسته‌ بکرێ، بۆ نموونه‌ بڵێین ئه‌م شته‌ جوانه‌ یان ئه‌مانه‌ نموونه‌ی جوانین، بۆیه‌ ڕوانگه‌ی جوانیناسانه‌ی “کانت” یان با بڵێم جوانیناسیی کانتی لایه‌نی ناجیاکاری و مێژوویی زیاتر ده‌سته‌به‌ر ده‌کا و هاوکات به‌ نیسبه‌ت لێکدژه‌کانه‌وه‌ هه‌ستیارتر هه‌ڵسوکه‌وتیش ده‌کات، ئه‌مه‌ یه‌کێک له‌و بۆچوونانه‌ی کانته‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانی و چه‌مکی جوانیناسی. بۆچوونی دووه‌می کانت سەبارەت بە پرسی جوانی، نامه‌به‌ست بوونه‌ له‌ ئه‌زموونی جوانیناسیدا. کانت پێی وایه‌ له‌ کاتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌مان له‌گه‌ڵ پرسی “جوانی”دا، ئیتر ئه‌و جوانییه‌ سروشتی بێت یاخود هونه‌ری، پێویسته‌ ته‌واوی داواکاری و ئاره‌زووه‌کانمان وه‌لابنێین و به‌ حاڵه‌تێکی بێ مه‌به‌ست سه‌یری جوانی بکه‌ین، ئه‌م بێ مه‌به‌ست سه‌یرکردنه‌ی جوانی، ئیتیک(ئه‌خلاق)یش ده‌گرێته‌وه‌، به‌مه‌وه‌ کانت ده‌ڵێ جوانی له‌ خۆیدا نه‌ چاکه‌ و نه‌ خراپه‌، واته‌ نه‌ خێره‌ و نه‌ شه‌ڕه‌. هاوکات پرسی جوانی له‌گه‌ڵ هیچ کام له‌ چه‌مکه‌کانی ئاوه‌زی هزری و کرده‌یی به‌روارد ناکرێ، ئه‌م بێ مه‌به‌ست ڕاونینه‌ به‌ نیسبه‌ت جوانییه‌وه‌ ده‌لاله‌ت ده‌کا له‌سه‌ر حاڵه‌تی  ئۆتۆنۆمی به‌ر‌هه‌می هونه‌ری و ئه‌وه‌ی که‌ ئادۆڕنۆ وه‌کوو ئۆتۆنۆمی ده‌ق باسی ده‌کا و به‌ هۆی لۆژیکی ده‌روونیی خۆیه‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر به‌شتبوون و به‌کاڵابوونی ده‌قدا به‌رگری ده‌کات. سێیه‌مین بۆچوونی کانت سه‌باره‌ت به‌ “جوانیناسی” یان با بڵێم مانای کانتی له‌ جوانیناسی ئه‌م وته‌یه‌ی کانته‌ که‌ ده‌ڵێ: مه‌به‌ستداربوونی بێ مه‌به‌ست (قصدیت بدون قصد) لێره‌دا ئه‌و دیالیکتیکه‌ی نێوان به‌شتبوونی ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ری له‌ لایه‌ک و مه‌قاومه‌ت و به‌رگریی ده‌ق له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و به‌شتبوونه‌دا پێکهاته‌ی لۆژێکی زمان تێک ده‌شکێنێت، کانت ده‌ڵێت: بەرهەمی هونه‌ری ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌ک خۆی ده‌ربخات که‌ ده‌رکه‌وتنی مه‌به‌ستی هونه‌رمه‌ند تیایدا به‌دیار نه‌بێ، بێگومان ئێمه‌ هیچ ده‌قێکی هونه‌ری له‌ ئه‌نجامدا نابینینه‌وه‌ که‌ مه‌به‌ستێکی تایبه‌ت له‌ هێنانه‌ئارای ئه‌و ده‌قه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ڵام کانت پێی وایه‌  نابێ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ ده‌قدا ‌دیار بێت، بۆیه‌ ئێمه‌ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ دوو ڕه‌هه‌ندی (مه‌به‌ستدار و بێ مه‌به‌ست) له‌ ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ریدا به‌ره‌وڕوو ده‌بینه‌وه‌.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌”

هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ چییه‌ و له‌ کۆی ئه‌و پێناسانه‌ی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ (حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی، حه‌قیقه‌تی هونه‌ری و جوانیناسی) که‌ باس کران هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ وه‌ک خۆی چ پێناسه‌یه‌ک وه‌رده‌گرێ؟ به‌ جۆرێکی تر هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ که‌ خۆی له‌ پێناسه‌یه‌کی گشتی و گشتگیری وه‌ک “پۆئێسیس– پراکسیس”دا ده‌بینێته‌وه‌ و جیاوازی‌ له‌گه‌ڵ هونه‌ری ئاساییدا چییە؟

بۆ لێکدانه‌وی ئه‌م باسه‌ پێویسته‌ بچینه‌وه‌ لای ئه‌فلاتوون و پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم-میوانی”دا سه‌باره‌ت به‌ دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس” وه‌ربگرین. ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا ئێمه‌ به‌ مانای سه‌ره‌کیی چه‌مکی “پۆئێسیس” ئاشنا ده‌کا، پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون له‌ “پۆئێسیس” به‌م جۆره‌یه‌؛ (هه‌ر شتێک ببێته‌ هۆی به‌دیهاتنی شتێکی تر که‌ پێشتر بوونی نه‌بووه‌) له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، واته‌ بوونی شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، یان له‌ (نه‌بوون و شاردراوه‌یی به‌ره‌و بوون و ده‌رکه‌وتن) واته‌ شتێ که‌ بەرهەمهێنراو‌ و داده‌هێنرێ، واته‌ له‌ حاڵه‌تی داهێناندا بێ، “پراکسیس”یش کرداره‌، هه‌ر چه‌شنه‌ کار و چالاکییه‌کی ئینسان لای ئه‌فلاتوون ده‌بێته‌ پراکسیس. به‌ڵام  پێم باشه‌ بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی زیاتری چه‌مکی‌ “پراکسیس” بچمه‌وه‌ لای ئه‌رەستوو، ئه‌ره‌ستوو ئه‌گه‌رچی تا ڕاده‌یه‌ک له‌گه‌ڵ پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوونه‌، به‌ڵام هه‌ندێ جیاوزایی ‌دیاریشی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌فلاتوون به‌ تایبه‌ت سەبارەت بە چه‌مکی پراکسیس. لای ئه‌ره‌‌ستوو “کار” یان کردار به‌ مانای چالاکییه‌ک دێت که‌ له‌ حاڵه‌تی ده‌رکه‌وتندا بێت، (دەرکەوتنی شتی نوێ-حدوث) ئه‌مه‌ مانای ته‌واوی “پراکسیس”ه‌ لای ئه‌ره‌ستوو. ده‌رئه‌نجامی ئه‌و چالاکییه‌ هه‌ر شتێک بێت، ده‌بێته‌ “پراگما” بۆیه‌ به‌و که‌سانه‌ی که‌ زیاتر ئه‌هلی کار و چالاکی و به‌ کردارکردنن، ده‌گوترێ “پراگماتیست”. به‌پێی بۆچوونه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو، “پراگما” هۆکاری “فۆرمالی-صوری”یه‌ و سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌ هۆکاری “فینالی-غایی”، واته‌ پراگما به‌پێی پۆلێنه‌به‌ندییه‌ لۆژیکییه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو هۆکاری مه‌به‌ست نییه‌، به‌ڵکوو هۆکاری فۆرمالییه‌، چونکه‌ چالاکییه‌ک به‌ مه‌به‌ست نه‌گه‌یشتبێ هێشتا باس له‌ بنه‌ماکانی خۆی ده‌کات.

 پێناسه‌ی‌ ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس به‌ مانای (داهێنان و بەرهەم) هه‌موو داهێنانێکی مرۆڤ له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌گرێته‌وه‌ و هه‌ر جۆره‌ کار و چالاکییه‌ک که‌ ده‌رئه‌نجامه‌که‌ی داهێنان بێت ده‌ڕواته‌ خانه‌ی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌. بۆیه‌ کاتێک باس له‌ پۆئێسیس و پراکسیس دێته‌ ئاراوە‌، ئێمه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ی (ئارخێ-ἀρχή) به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگه‌ (خاستگاه‌) که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ چه‌مکی “پۆئێتیک”دا هه‌یه‌ و هاوکات وشه‌ی (تێخنێ-‌Τέχνες) هه‌مان وشه‌ی “تەکنیک” ناوێ که‌ یونانییه‌کان بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری وه‌کوو (پیشه‌گه‌ری)، ئه‌و زه‌رفه‌ی که‌ دروستیان ده‌کرد و بۆ هه‌مارکردنی خۆراک و خواردنه‌وه‌ به‌کاریان ده‌هێنا. یان په‌یکه‌رتاشێک که‌ هه‌یکه‌ل و په‌یکه‌رێک ساز ده‌کا و شاعیرێک که‌ شیعرێک ده‌ڵێ، هه‌موویان جۆرگه‌لێکن له‌ داهێنان و ئافراندن، یونانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت “تێخنێ” واته‌ تەکنیک، کردارێ که‌ ده‌گات  به‌ داهێنان. به‌م پێناسه‌یه‌ ئێمه‌ جیاوازییه‌ک له‌نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ (خلاقانه‌) و هونه‌ری ئاساییدا نابینین، ته‌نانه‌ت ئه‌و کرێکاره‌ش که‌ ڕۆژانه‌ خه‌ریکی ئه‌نجامدانی کار و چالاکییه‌ ده‌رئه‌نجامی  کاره‌که‌ی ئه‌ویش ده‌بێته‌ جۆرێک داهێنان، به‌مه‌وه‌ چالاکی ئه‌و کرێکاره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شاعیر‌ و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ داهێنان ده‌کات جیاوازییه‌کی نییه‌. به‌ڵام جۆرجیۆ ئاگامبێن له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا باس له‌ جیاوازییه‌کی سه‌ره‌کی له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رانه‌ ” و هونه‌ری “ئاسایی”دا دەکات.

“لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی پۆئێسیس و پراکسیس له‌ ڕوانگه‌ی ئاگامبێن”ه‌وه‌

ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا که‌ دوو چه‌مکی فه‌لسه‌فی و هونه‌رین‌ و یۆنانییه‌کان بۆ یه‌که‌مجار به‌کاریان هێناوه‌ و دواتر له‌ زمانی لاتیندا ئه‌ره‌ستوو له‌ وشه‌ی ئارخێ به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگەی‌ هونه‌ر، هه‌روه‌ها تێخنێ، چالاکی و کرده‌ی مرۆڤ که‌ڵک وه‌رده‌گرێ باس له‌ چه‌ند شتێک ده‌کا. یه‌که‌م: ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی وه‌زعیه‌تی پۆئێتیکی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا به‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی هوڵدەرلین به‌وه‌ی که‌: مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا شاعیرانه‌ ده‌ژی. دووه‌م: لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) لای ئه‌فلاتوون و ئه‌ره‌ستوو. سێیه‌م: ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن به‌وه‌ی که‌ جێگۆڕکێی کردووه‌ به‌ دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیس و له‌ شوێنی پۆئێسیس، پراکسیس به‌کار دێنێت. چواره‌م: جیاوازیی‌ نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی‌. پێنجه‌م: به‌رزتر نرخاندنی پۆئێسیس له‌ پراکسیس و کشانه‌وه‌ به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا.

ئاگامبێن کۆی باسه‌که‌ی له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا سه‌باره‌ت به‌ وه‌زعیه‌تی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤه‌ له‌سه‌ر زه‌میندا (که‌ هایدیگه‌ر به‌‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌که‌ی هوڵدەرلین باس له‌ دۆخی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌کا و له‌‌ هه‌ناوی هه‌موو هونه‌رێکدا شیعر ده‌بینێ) وه‌زعییه‌‌تی شاعیرانه‌ی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویدا به‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌، به‌و مانا کاتێک ده‌ڵێین مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا وه‌زعییه‌تی شاعیرانه‌ی هه‌یه‌، واته‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ی هه‌یه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت چالاکیی داهێنەرانه‌ (فعالیت فر- آورانه‌) له‌ ئێستادا به‌ مانای پراکسیسه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ چالاکی داهێنه‌رانه‌ لای یونانییه‌کان و به‌تایبه‌ت به‌ پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون “پۆئێسیس” بووه‌، نه‌وه‌کوو پراکسیس، به‌ڵام ئاگامبێن ‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ له‌ ئێستادا وه‌ک پراکسیس ناو ده‌بات نه‌وه‌کوو “پۆئێسیس”. ئاگامبێن ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن ده‌گرێت به‌وه‌ی که‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” نابینێ و به‌ هه‌ڵه‌ به‌کاریان ده‌هێنێت، ئاگامبێن له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” یان فه‌ر ئاوه‌ری- داهێنان و کردار له هونه‌ری مودێڕندا نه‌ماوه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت یونانییه‌کان قایل بوون به‌ جیاوازییه‌کی بنه‌مایی له‌نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس – پراکسیس”دا.

 لای یونانییه‌کان چالاکیی پیشه‌گه‌رێک و چالاکیی هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار یان شاعیرێک جۆرێک له‌ پۆئسیس بووه‌، به‌م مانا هه‌موو توێژه‌کان به‌ پیشه‌گه‌ر و شاعیر و شێوه‌کار و په‌یکه‌رتاشه‌وه‌ خه‌سڵه‌تێکی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، ئه‌ویش هاوبه‌شبوونه‌ له‌ خه‌سڵه‌تی پۆئێسیس بووندا و به‌‌ جۆرێک هه‌موویان سه‌رقاڵی ‌داهێنانن واته‌ خه‌ریکن شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ ده‌خولقێنن و ده‌یهێننه‌ پانتایی بوون و ده‌رکه‌وتن، به‌ڵام پراکسیس به‌ مانای ئه‌نجامدان و کاراکردنه‌وه‌یه،‌ واته به‌ کرده‌ییکردن و وه‌ک ئه‌ره‌ستوو ده‌ڵێت چوونه‌ حاڵه‌تی “پراگما”وه‌. ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ هه‌موویان گرێ ده‌داته‌وه‌ به‌ سروشته‌وه‌ یان به‌ مانا یونانییه‌که‌ی (فووزیس)ه‌وه.‌ به‌ بووچوونی ئاگامبێن، ئه‌فلاتوون پێی وابووه‌ هه‌موو شتێک ته‌نانه‌ت “فوزیسیش” که‌ بۆ خۆی هۆکاری خۆیه‌تی له‌وه‌ی که‌ خۆی ده‌ێنێته‌ گۆڕه‌پانی ده‌رکه‌وتن و هاوکات کار و چالاکیی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ش که‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ شتێکی تر دێته‌ گۆڕپانی بوون و ده‌رکه‌وتنه‌وه‌، وه‌ک یه‌ک خاوه‌نی خه‌سڵه‌تێکی پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ن. به‌ڵام ئاگامبێن له‌م بابه‌ته‌دا زیاتر به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوات تاکوو ئه‌فلاتوون، بۆچی ئاگامبێن زیاتر به‌ لای ئه‌رستوودا ده‌شکێته‌وه‌ و خۆی به‌ ئه‌ره‌ستووه‌وه‌ ده‌به‌ستێ نه‌وه‌ک ئه‌فلاتوون؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی “ئه‌ره‌‌ستوو له‌ ماتماتیکدا قایل بوو به‌ جیاوازی سەبارەت بە دوو شت‌، یه‌که‌م ئه‌و شته‌ی که‌ به‌ هۆی خودی سروشته‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، دووه‌م ئه‌و شته‌ی که‌ بوونی ئه‌و به‌ستراوه‌ به‌ هۆکارێکی تره‌وه‌ له‌ چه‌شنی ته‌کنیک یان لێهاتووییی شتێکی تر. ئه‌ره‌ستوو جیاوازی داده‌نێت له‌نێوان ئه‌م دوو شته‌دا. واته‌ شتێ که‌ به‌ هۆی سروشته‌وه‌ دێته‌ بوون وه‌کوو خودی سروشت و دیارده‌کانی ناو سروشت که‌ به‌هۆی ” فووزیس”ه‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و له‌ نه‌بوونه‌وه‌ دەگوازرێنه‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون  و حزوور په‌یدا ده‌که‌ن، هه‌روه‌ها ئه‌و شتانه‌ش که‌ به‌ هۆی هۆکارگه‌لێکی تره‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن، بۆ نموو‌نە شیعرێ که‌ به‌ هۆی شاعیرێکه‌وه‌‌ ده‌خولقێ یان تابلۆیه‌ک که‌ به‌ هۆی شێوه‌کارێکه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێ یان خود په‌یکه‌رێ که‌ به‌ هۆی په‌یکه‌رتاشێکه‌وه‌ دێته‌ گۆڕه‌پانی بوونه‌وه.

ئێستا شیعره‌که‌ و تابلۆکه‌ و هه‌روه‌ها په‌یکه‌ره‌که‌ به‌ هۆی ته‌کنیک و لێهاتووییی هه‌رکام له‌ هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار/شاعیر و په‌یکه‌رتاش له‌ نه‌بوونه‌وه‌ گواستراونه‌وه‌ته‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون و ده‌رکه‌وتوون‌، یان به‌ ته‌عبیری ئه‌فلاتوون له‌ حاڵه‌تی شاردراوه‌ییدا گواستراونه‌ته‌وه‌ بۆ حاڵه‌تی رووناکی. به‌پێی بۆچوون و به‌ڵگاندنه‌که‌ی ئاگامبێن، ئه‌ره‌ستوو پێگه‌ی پۆئێسیس به‌رزتر له‌ پراکسیس ده‌بینێت. ئاگامبێن پێی وایه‌ خه‌سه‌ڵه‌ت و جه‌وهه‌ری پۆئێسیس ئه‌وه‌یه‌ که‌ پۆئێسیس حاڵه‌تێکه‌ له‌ حه‌قیقه‌ت. بۆیه‌ ئاگامبێن لێره‌دا به‌ رێگاکه‌ی ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوا و هه‌مان پێگه‌ بۆ پۆئێسیس قایل ده‌بێ که‌ ئه‌ره‌ستوو پێی قایل بووه و شکۆ و پێگه‌ی پۆئێسیس له‌ پراکسیس به‌ به‌رزتر ده‌زانێ، چونکه‌ ئاگامبێن پێی وایه‌ پۆئێسیس فه‌زای ڕه‌سه‌نی مرۆڤ وه‌ک هه‌بوونی دۆخی شاعیرانه‌ لەسه‌ر زه‌ویندا وێنا ده‌کات، به‌مه‌وه‌ هایدیگه‌ر و ئاگامبێن هه‌وڵ ده‌دن ئه‌م جۆره‌ ڕوانینه‌ی ئه‌ره‌ستوو سەبارەت به‌ پۆئێسیسه‌وه‌ به‌ مانای کردنه‌وه‌ی جیهان بۆ نیشته‌جێبوونی ته‌واوی مرۆڤ بگه‌ڕێننه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌وڵی ئاگامبێن ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێگه‌ و شکۆی ڕه‌سه‌نی کار و چالاکیی هونه‌ری به‌ وێرانکردنی بۆچوون و تێڕوانینی ئیستاتیکای چه‌قبه‌ستوو له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌ی مودێڕندا بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌و به‌ستێنه‌ی که‌ پێویست بوو پرسیاری بونیادی له‌ مانای ئیستاتیکا وه‌ک زانستێک که‌ چاودێری کاری هونه‌ری ده‌کا بڕه‌خسێنێت، بۆیه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیی ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا گه‌ڕانه‌وه‌ی پێگه‌ و شکۆی پێشووتری کار و چالاکیی هونه‌رییه‌، هونه‌ر وه‌کوو پێکهێنه‌ر و  سازده‌ری راسته‌قینه‌ی کردار و باوه‌ڕه‌کان.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی”

وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌م پێدا پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا به‌ مانای داهێنان (فه‌ر ئاوه‌رده‌) هه‌موو کار و چالاکییه‌کی ئینسان له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌خاته‌ نێو که‌یسی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌  (پۆئێسیس) له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا ئێمه‌ له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ یان ده‌سته‌واژه‌ی (ئارخێ) به‌ مانای ئاخێزگه‌ و بنەما که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ پۆئێسیسدا هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها (تێخنێ‌) هه‌مان تەکنیکی زمانی ئینگلیزی که‌ یونانییه‌کان له‌و سه‌رده‌مه‌دا بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری له‌ چه‌شنی (پیشه‌گه‌ری ، مسگه‌ری، زێڕینگه‌ری، کرێکاری، په‌یکه‌رتاشی، شاعیری) به‌کاریان ده‌هێنا. تایبه‌تمه‌ندیی هاوبه‌شی ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه چ ئه‌و پیشه‌گه‌ره‌ی که‌ سوفاڵ یان خشتێ ساز ده‌کا یان ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ په‌یکه‌رێ ساز ده‌کا یان ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ سه‌رقاڵی چێکردنی کارێکی نوێیه‌ و  یان خود ئه‌و شاعیره‌ی که‌ شیعرێک ده‌خولقێنێ به‌م پێناسه‌یه‌ی ئه‌فلاتوون لە خانه‌ی پۆئێسیسدایە‌‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر کام له‌م که‌سایه‌تییانه‌ سه‌رقاڵی چالاکی و داهێنانی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی، بۆیه‌ یۆنانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت تێخنێ‌ واته‌ کار و چالاکییه‌ک که له‌ ئه‌نجامدا‌ ده‌بێته‌ داهێنان، به‌مه‌وه‌ چیتر جیاوازییه‌ک نامێنێ له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رێتی‌” و هونه‌ری “ئاسایی”دا، بۆ نموونه ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ له‌ زه‌ینی داهێنه‌رانه‌ی خۆی که‌ڵک وه‌رده‌گرێ بۆ ئه‌وه‌ی شتێکی نوێ ساز بکات، یان ئه‌و شاعیره‌ی که‌ خۆی به‌ زمانه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌کا و له‌گه‌ڵ زمان کایه‌ ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی شیعرێکی نوێ بخولقێنێ له‌گه‌ڵ ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ به‌ ئامێر و که‌ره‌سته‌ی به‌رده‌ست ڕۆژانه‌ کار ده‌کا و به‌رهه‌می کاره‌که‌ی له‌ ئه‌نجامدا ڕه‌نگه‌‌ شتێکی تازه بێت جیاوازییه‌‌کی نییه‌، جورجۆ ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیسدا له‌م جیاوزاییه‌ ده‌دوێت. ئاگامبێن داهێنانی هونه‌ری له‌ ته‌واوی به‌ستێنه‌کانی هونه‌ردا چ‌ هونه‌ری که‌لامی (virbal art) له‌ چه‌شنی (شیعر و چیرۆک و ڕۆمان)  یان هونه‌ری به‌سه‌ری و دیداری له‌ چه‌شنی (سینه‌ما، فۆتۆگرافی، شانۆ، شێوه‌کاری و په‌یکه‌رتاشی) به‌ پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ ده‌زانێ. ئاگامبێن له‌ ڕاستیدا پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ به‌ یه‌کێک له سه‌ره‌کیترین ‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ داده‌نێ و به‌ زیادکردنی  پاشگری (داهێنه‌رێتی) بۆ هونه‌ر قامک ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و جیاوزاییه‌ی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی. ئاگامبێن کاتێک باس له‌ جیاوازیی پراکسیس له‌ پۆئێسیس ده‌کا، پراکسیس به‌ ده‌رکه‌وتنی ئیراده‌ و هێزی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌ بۆ ئه‌م باسه‌ش ئاماژه‌ به‌ پێناسه‌ شیعرییه‌که‌ی “نۆڤالیس” ده‌دات “که‌ڵکوه‌رگرتنی داهێنه‌رانه‌ (پۆئێسیس ) و پراکتیکی (پراکسیس) و ئاگایانه و ویسته‌کی (ارادی) له‌ ئه‌ندامه‌کانی ئێمه‌. ئاگامبێن له‌ باس و لێدوانی ئه‌م پێناسه‌یه‌ی “نۆڤالیس” سه‌باره‌ت به‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌  ئاماژه‌ به‌ چه‌مکی “پراکسیس” ده‌دا و ده‌ڵێت پاش ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر ده‌بێت به‌ کارێکی پراکتیکی  به‌ هۆی داهێنه‌رێتییه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی پراکسیسێکی ئاسایی ده‌رباز ده‌بێ و ده‌بێت به‌ پاراکسیسێکی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ له‌ چه‌شنی دا‌هێنانی ئیستاتیکی، واته‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وی که‌ پراکسیسێکی داهێنه‌رێتییه‌ هاوکات داهێنانێکی ئیستاتیکیشه‌. به‌مه‌وه‌ کاتێک باس له‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین له‌ ڕاستیدا باس له‌ کار و ڕه‌وتێکی داهێنه‌رانه‌ی ئیستاتیکیش ده‌که‌ین، کاتێک باس له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئافرێنه‌ر ده‌که‌ین، دیاره‌ مه‌به‌ستمان هونه‌رمه‌ندێکی چالاک و ئافرێنه‌ره‌ که‌ به‌ هۆی تایبه‌تمه‌ندیی داهێنه‌رێتییه‌وه جیا ده‌بێته‌وه‌ له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئاسایی که‌ داهێنانێکی ‌ئاسایی ده‌کات، به‌م پێناسه‌یه‌ی ئاگامبێن له‌ که‌سایه‌تیی هونه‌رمه‌ندی ئافرێنه‌ر و هونه‌ری داهێنه‌رێتی، دیاره‌ له‌نێوان کاری سیاسه‌تمه‌دارێک و پیشه‌گه‌رێکدا و هاوکات  شاعیر و ڕۆماننووس و شێوه‌کارێکدا جیاوازییه‌کی بونیادی بوونی هه‌یه‌، کار و چالاکیی سیاستمه‌دار یان کرێکارێک،  له‌وانه‌یه‌ به‌تاڵ بێت له‌ داهێنانێکی ئیستاتیکی، به‌ڵام کاری شاعیر یان ڕۆماننووس  یان خود تابلۆی شێوه‌کارێک وه‌ک پراکسیسێکی هونه‌ری به‌ هۆی ئه‌و داهێنه‌رێتییه‌ی‌ که‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی کاره‌که‌دا خه‌رج کراوه،‌ هه‌ڵگری داهێنانێکی ئیستاتیکی هونه‌رییه‌.

ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌‌ که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌

1-(بین کانت و هگل) تقریراتی درباره‌ ایده آلیسم ‌آلمانی، دیتر هنریش: ترجمه‌ هومن قاسمی.. تهران کتاب رایزن، ١٣٩٥ پاورقی  درس دوم: تجربه‌ درونی و نظریه‌ فلسفی، ص ٣٤ اصطلاح پراگما نزد ارسطو.

2- (انسان بی محتوا) جورجو آگامبن؛ ترجمه‌ داود میرزایی؛ نشر .. چاپ اول  تهران شب خیز.. ١٤٠٠ فصل ٨ “پوسیس و پراکسیس”

3-( انسان بی محتوا ) …. فصل٧  و ٩ .. ساختار کار اصیل هنری..فقدان شبیه‌ چهره‌ است.

4- (پاره‌های فکر) هنر و ادبیات؛ مراد فرهادپور؛ انتشارات طرح نو. چاپ دوم؛ 1392؛ هنر، صورت حقیقت؛ نکاتی پیرامون زیبایی شناسی آدرنو.

5-(هنر و زبان) هانس گئورگ گادامر، پل ریکور، ترجمه‌. مهدی فیضی؛ نشر شب خیز؛ چاپ اول ١٣٩٩.

The post هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌ک بۆ دووانه‌ی “پۆئسیس و پراکسیس” له‌ ڕوانگه‌ی “جۆرجیۆ ئاگامبێن”ه‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

دوێنێ، ڕێكەوتى ١٨ .٠٦ .٢٠٢٢ لە شارى كاسڵ لە ئەڵمانیا پانزەیەمین پێشانگاى هونەرى “دیكۆمێنتا” Documenta دەستى پێ كرد. دیكۆمێنتا پێنج ساڵ جارێك دەكرێتەوە و لەسەر ئاستى جیهان بە گەورەترین ڕووداوى هونەریى شێوەكاری دادەنرێت كە خەڵاتەكەى بۆ هونەر دەكرێت بە نۆبڵى ئەدەبیات و ئۆسكارى سینەما بەراورد بكرێت. كارەكان لەم پێشانگایەدا لە ڕووبەرێكى گەورەى ناوەندى شارەكەدا، لە ٣٢ شوێنى بەرفراوانى كراوە و داخراودا، پیشان دەدرێن و ماوەى سەد ڕۆژ بەردەوام دەبێت. بە گوێرەى داتاكان لەو ماوەیەدا زیاتر لە یەك ملیۆن كەس لە ناوخۆى ئەڵمانیا و جیهانەوە سەردانى شارەكە دەكەن. جگە لە نمایشى كارە شێوەكارییەكان چەندین چالاكی تر بەڕێوە دەچن، وەكوو كۆڕ و سیمینار، پێشانگاى كتێب، كۆنسێرتى میوزیك، سەما. لە بنەڕەتدا ئەم پێشانگایە ساڵى ١٩٥٥ لەلایەن ئارنۆڵد بودەى هونەرمەندەوە بۆ یەكەمجار ڕێك خراوە بە ئامانجى ناساندنى ئەو ستایل و بەرییانە هونەرییانەى كە لە ماوەى دەسەڵاتدارێتیى نازیدا دەرفەتیان پێ نەدرابوو تێكەڵ بە كۆمەڵگەى ئەڵمانى ببین.

لە چواردەیەمین پێشانگاى دیكۆمێنتادا (٢٠١٧) خەڵاتى یەكەم بەخشرایە هونەرمەندى كورد “هیوا ك.” بۆ كارى When We were Exhaling. ئەم جارەیان پتر گرنگى بە كارى دەستەجەمعى دراوە و یەكێك لە ئامانجەكانى پێشانگاى ئەمساڵیش هەر ئەوەیە كە هونەرمەندانى وڵاتانى جیهان لە كارى پێكەوەییدا لێك نزیك ببنەوە. بەڵام هەوڵێك دەستبەجێ دژ بەم بانگەشەیە وەستایەوە، ئەویش ناڕەزایەتى بەشێك لە لایەنگرانى زایۆنیزم بوو دژ بە پێشانگاكە. لێرەدا تەنیا سەرنجێك لەسەر ئەم پرسە دەردەبڕم و لە ڕۆژانى داهاتوودا ڕەنگە چەند كارێكى هونەرى بخەمەڕوو.

پوختەى ئەم مەسەلەى ناڕەزایەتییە ئەمەیە كە كارگێڕیى پێشانگاى پانزەیەمینى دیكۆمێنتا سپێردراوە بە ڕوان گروپ Ruangruppe كە گروپێكى هونەریى ئەندۆنیزین. گروپە دژە دژە-سامییەكان لەبەر دوو هۆكار لەم كارە ناڕازیین:

یەكەم: هونەرمەندى موسوڵمانى ئەندۆنیزى و فەڵەستینى بانگهێشت كراون و كارەكانیان لە شوێنە بەرچاوەكاندا نمایش دەكرێن، لە كاتێكدا هیچ هونەرمەندێكى ئیسرائیلى بانگهێشت نەكراوە.

دووەم: هەندێك لە ئەندامانى ڕوان-گروپ مەیلى پۆستكۆلۆنیالیزمیان هەیە. جا لەم بارەدا كە ئەوان دژ بە كۆلۆنیالیزمن، ئیسرائیلیشیان لە ڕیزى دەوڵەتانى كۆلۆنیالیستدا حسێب كردووە بەو پێیەى وەك كۆلۆنى خۆى دەستى بەسەر بەشێك لە خاكى فەلەستیندا گرتووە. بەلاى هەندێك لە گروپە بەرەنگارەكانى دژە-سەمەتیزمەوە، ئەم هەڵوێستە بە واتاى جووبێزى و ڕاسیزمە.

بەم ناڕەزایەتییەوە پێشانگاكە دەستى پێ كرد، تەنانەت سەرۆكوەزیران “شتاین مایار” دوودڵى خۆى بەرامبەر پێشانگاكە دەربڕى، بەشێكى بەرچاویش لە ڕۆژنامەگەریى ئەڵمانى هێندەى تر حەشۆیان دا و كردیان بە باسى گەرمى ڕۆژ؛ تەنانەت ڕۆژنامەى Bild بە “سكانداڵ” ناوى برد. هێندەى بزانم هێشتا شتێكى جددى بۆ بەرگریكردن نەنووسراوە جگە لە یەك دوو ڕوونكردنەوەى ناڕاستەوخۆى كارگێڕیى پێشانگاكە و شارى كاسڵ، وەك بڵێى هیچ كەس ناوێرێت خۆى لە قەرەى ئەم پرسە بدات، بۆ ئەوەى بە “دژە-سامى” و “لایەنگرى موسوڵمان” تۆمەتبار نەكرێت. بەلاى منەوە ئەم هێرشە بۆ سەر دیكۆمێنتا عادیلانە نییە، لەبەر ئەوەى خۆى بڕێك مەیلى ڕاسیستى تێدایە. چۆن؟

گومانى تیا نییە كە بزووتنەوەى دژە ڕاسیزم كاریگەریى گەورە و بەرچاوى هەبووە لەسەر كۆمەڵگەى ئەڵمانى دواى نازیزم تاوەكوو ئێستا. ئەو هەمەڕەنگییەى لە كۆمەڵگەى ئەڵمانیدایە و ئەو پێشوازییەى لە دە ساڵى ڕابردوودا لە پەنابەران، بە پەنابەرانى موسوڵمانیشەوە كراوە، بەرهەمى ئەو خەباتە درێژەیە. لەگەڵ ئەوەیشدا ڕاسیزم هێشتایش بەرچاوە، بەم پێیەى خەباتى دژە ڕاسیزم گرنگییەكەى هەر وەكوو خۆیەتى، بەڵام ئێستا هەندێك شت گۆڕاون. جووەكان توانیوویانە تاڕادەیەك ژیان و سەلامەتى نەك ئەوانەى كە لە ڕۆژئاوا دەژین، بەڵكوو جووەكانى نێو چوارچێوەى دەوڵەتى ئیسرائیلیش گەرەنتى بكەن. ئەوان دەزانن هێشتایش لە كۆمەڵگەى ڕۆژئاواییدا دژایەتیى سامى بنەبڕ نەبووە، بۆیە تەواو هەستەوەرن بەرامبەر هەر كردە و گفتارێك كە بە ئاستەم بۆنى جووبێزیى لێ بێت بۆ ئەوەى نەهێڵن بە هیچ جۆرێك زەمینەى هۆڵۆكۆستێكى تر بسازێتەوە. لە بەرامبەردا فیگورێكى تر هەتا بێ سەلامەتى ژیان و كەرامەتى زیاتر لەدەست دەدات، ئەویش فیگورى مرۆڤى موسوڵمانە، بەتایبەت لە دواى جەنگى ئۆكرانیاوە پەنابەرى ڕۆژهەڵاتى زۆرینە موسوڵمان “پلەى دوو”ى نەك كۆمەڵگە، بەڵكوو پلەى دووى پەنابەرانیشن؛ زیادەن و ڕێیان لە ئەوروپییەكانى دیكە گرتووە. ئەوە ڕاستە كە بەشێكى بەرچاو لە پەنابەرانى موسوڵمان كێشەى زۆریان بۆ كۆمەڵگە ئەوروپییەكان ناوەتەوە، هەر لە توندڕەوییەوە تاوەكو پەچە، لە نەریتگەرایییەوە تاوەكوو كارى ڕەش، بەڵام لە ئێستادا هەر گوتارێك دژ بە “موسوڵمان” لە ڕۆژئاوا، تەنانەت ئەگەر لاى جوویشەوە بێت، دەچێتە خزمەتى ڕاسیزمى دژە موسوڵمانەوە. ئەو جووانەى كە پتر لەم هێڵە ڕاسیستییە نزیك دەبنەوە زایۆنیستەكانن؛ جووە دەمارگیرەكان بۆ دەوڵەتى ئیسرائیل كە هەر ڕەخنەیەك لە دەوڵەتەكە وەك دژایەتیى سامى لێك دەدەنەوە. ئەم ناڕەزایەتییەى وا ئێستا بەرامبەر دیكۆمێنتا هەیە ڕێك گوتارێك هەڵگریەتى كە “دەوڵەت” و “گەل”ى ئیسرائیل هاوشوناس و تەبا دەبینێت، واتە نەك خۆى هیچ كارێكى دەوڵەتەكەى سەركۆنە ناكات، بەڵكوو هەر سەركۆنەیەك بە ڕاسیزم بەرامبەر هەموو گەلى جوو لێك دەداتەوە.

دوێنێ زایۆنیستەكان بەرامبەر ئەو بینایەى كە لە فریدریش پلاتزى شارى كاسڵ بۆ بەرێوەبردنى پێشانگاكە تەرخان كراوە، بە ئاڵاى ئیسرائیلەوە خۆپیشاندانیان كرد و هەندێك لە دروشمەكانیان ئەمانە بوون: “ئیسرائیل بۆ زایۆنیزم”؛ “نابێ هیچ سەكۆیەك بۆ ئەوانە هەبێت كە دژى ئیسرائیلن”، “هاوپشتى بۆ سەروەرێتیى [دەوڵەتى] جوو”، “دژ بە بە هەر دژە زایۆنیستێك”. بەلاى منەوە ئەم پرسە وەك “دژایەتیى سامى” قابیلى داكۆكى نییە. میشێل وۆڵف-زۆن لە وتارەكەیدا زۆر هەوڵ دەدات پاساوى ئەم ناڕەزایەتییە بەوە بدات كە دەوڵەتى ئیسرائیل پارێزەرى گەلى جووە، لەبەر ئەوە هەركەس ئەم مافە بۆ جوو بە ڕەوا نەبینێت ئەوا ڕاسیستێكى دژە سامییە. ئەو هەندێ لە هونەرمەندانى ڕوان-گروپ بە بەشدار لە كەمپەینى Boycott, Divestment and Sanctions (BDS)ـى نەیار بە ئیسرائیل تۆمەتبار دەكات؛ هەروەها دەڵێت ئەو ئەندامانە سەركۆنەى كۆلۆنیالیزمى ڕۆژئاوایى و ئیسرائیلییان كردووە، بەڵام سەركۆنەى كۆلۆنیالیزمى چینى، ڕووسى، عوسمانى و ئەندۆنیزییان (!) نەكردووە. هەڵبەت دەشێت وا بێت ئەگەرچى هەرگیز ناشێت كۆلۆنیالیزمى فەرەنسى بە هى ئەندۆنیزى بەراورد بكرێت، بەڵام هێشتا ئەم پاساوە بەس نییە و خۆیشى پارادۆكسیكاڵە: وۆڵف-زۆن هەموو فەڵەستینییەكان لەوێوە بە دژە سامى تۆمەتبار دەكات كە دان بە دەوڵەتى ئیسرائیلدا نانێن، بەڵام ئەو جووەى وا هیچ شتێك، نە دەوڵەت و نە خاك و نە ژیان بۆ فەڵەستینییەك بە ڕەوا نابینێت، بە ڕاسیزم تۆمەتبار ناكات. لە لایەكی تر ناوهێنانى چەندبارەى “موسوڵمان” لە وتارەكەیدا، هەر وەك لە زۆربەى ئەو وتار و ڕاپۆرتانەى تردا وا دەربارەى ئەم پرسەن، ئەنقەستە و زەمینەسازییە بۆ شتێك كە دەكرێت بە “موسوڵمانبێزى” ناوى ببرێت.

دژایەتیى ڕاسیزم تەنیا لەو هاوسەنگییەدا كاریگەر و حەقیقییە كە بەسەر خۆیدا هەڵنەگەڕێتەوە، كە دژایەتیى ڕاسیزم بێت لە هەموو فۆڕمەكانیدا. دژایەتیى ڕاسیزم ئەو كاتە بەهاى هەیە كە توندڕەوى بۆ نەتەوە/دەوڵەت/نەژاد تا ئەو ڕادەیە تۆخ نەكاتەوە كە خۆراك بە توندڕەویى دیكەى ڕاسیستى بدات. دژایەتیى ڕاسیستى بەرامبەر جوو گەر بە واتاى دەرمارگیری بێت بۆ نەتەوەیەك، بۆ raceـێك بە ناوى “جوو”، ئەوا بە واتاى دژایەتیى ڕاسیزمە لەپێناو ڕاسیزمدا نەك لەپێناو نا-ڕاسیزم.

جگە لەو وێنەى كارەكەى هیوا كە لە چواردەیەمین پێشانگاى دیكۆمێنتا، ساڵى ٢٠١٧ گیراوە، سەرجەم وێنەكانى دیكە كارى پێشانگاى دیكۆمێنتاى پانزە ٢٠٢٢ن و لەلایەن نووسەرى ئەم یاداشتە كورتەوە چركێنراون.

The post پێشانگاى هونەریى دیكۆمێنتا و سەرنجێك appeared first on ژنەفتن.

هونەرمەندی شێوەکار “هێرۆ شیخە” لە ساڵی ١٩٩١ لە شاری شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. هەتا تەمەنی حەڤدە ساڵی هەر لە شاری شنۆ ژیاوە. دوای خوێندن لە پەیمانگەی هونەرەجوانەکان بۆ ماوەی دوو ساڵ لەگەڵ بنەماڵەکەی دێنە بۆ باشووری کوردستان و لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە لە هەولێر دەژیت. هەر ئەو ساڵە لە بەشی شێوەکاریی کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی سەلاحەدین وەرگیراوە و درێژەی بە خوێندن داوە. هێرۆ شێخە پاش تەواکردنی زانکۆ دوو پیشانگای تایبەتی لە  ساڵێ ٢٠١٣، پێشانگای دووەمیشی ساڵی ٢٠١٤ کردووەتەوە. هەروەها بەشداری لە چەندین پێشانگای هاوبەش کردووە. شێوەکار شێخە ئیستا خوێندکاری ماستەرە لە کۆلێژی هونەرە جوانەکان.

 بۆ قسەکردن لەسەر ئەزموونی خۆی وەک هونەرمەندێکی شێوەکار و هونەری شێوەکاریی بەگشتی و لە کوردستان بەتایبەتی و بەپیشەییبوونی هونەری شێوەکاری و، هەروەها پرسی ژن لە هونەردا و لە تابلۆکانی هێرۆ شێخەدا و هونەری فێمینیستی و پێوەندیی سیاسەت و هونەر و چەندین پرسی دیکە ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ هونەرمەندی شێوەکار “هێرۆ شێخە”دا ساز داوە. هەروەها لەگەڵ وڵامەکانیدا چەندین تابلۆی خودی هێرۆ بڵاو دەکەینەوە.

دەستپێکی هێرۆ

دەستپێکی کاری نیگارکێشانم دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی ناوەندی لە قوتابخانە. لە پۆلی سێی ناوەندی مامۆستای وانەی هونەر ڕۆژێکیان بانگی کردمە لای مێزەکەی خۆی و وێڕایی هەڵدانەوەی پەڕەکانی دەفتەری نیگارەکانم وتی “دەزانی نەقاشی(نیگارکێشان)ت زۆر باشە. بۆچی ناچی لە هونەرستان نەقاشی بخوێنی؟” منیش کە تا ئەوکات قەت بیرم لەوە نەکردبووەو بە خەیاڵمدا نەهاتبوو، هەر نەشمدەزانی هونەرستان لە شارەکەمدا هەیە. هەمیشە لاساییی هاوپۆلییەکانم کردبووەوە کە لێیان دەپرسین دەتهەوێ لە داهاتوودا چی بخوێنی و چ پیشەیەکت پێ خۆشە هەر جارەو بە جۆرێک وەڵامم دەدانەوە. جارێک دەبوومە مامۆستا، جارێک دکتۆر، جارێک ئەندازیار، ئەگەرچی لەو قۆناغەدا بۆم دەرکەوتبوو زیاترین چێژ لە وانەی هونەر وەردەگرم. ساڵی دواتر کە چوومە قۆناغی دواناوەندی وانەی هونەر لە خشتەی وانەکان هەڵگیرابوو، بەڵام من هەر لە نیگارکێشان بەردەوام بووم. لەبەر ئەوەی کەسێکی گۆشەگیر و هەر لە سەردەمی منداڵییەوە بێ هاوڕێ بووم ئەوەم بە باشترین هاودەم دەزانی. دەچووم لە کتێبخانە کتێبی هێڵکاریم وەردەگرت و هێڵکارییەکانیم کۆپی دەکرد. ئەمە بوو بە سەرەتا و بناغەی کارکردنم بە شێوازێکی ئاکادیمی و ڕیالیستییانە بێ ئەوەی هیچ لەبارەی هونەر و ڕێبازە هونەرییەکان بزانم. بۆ ساڵی دوای ئەوە کە دەبووایە لەنێوان خوێندن لە بەشی زانستی و ئەدەبی یەکێکیان هەڵبژێرم، سەرەڕای ئەوەی زۆر کەس پێیان باش نەبوو بچمە پەیمانگای هونەر و پێیان وابوو بەم هەڵبژاردنە هەڵەیە داهاتووی خۆم تێک دەدەم، بەڵام من هەر بە قسەی خۆمم کرد و چوومە پەیمانگای هونەر و لە بەشی بیگارکێشان دەستم بە خوێندن کرد.

لە قۆناغی پەیمانگا لەو ئەرکانەی مامۆستاکان پێیان دەداین وەک هێڵکاری و ناسینی ڕەنگ و تەکنیکەکان، لەبەر ئەوەی بە خۆشەویستییەوە کارم دەکرد بەرهەمەکانم هەم بۆ مامۆستاکان و هەم بۆ ئەو کەسانەی لەدەرەوەی پەیمانگا کارەکانیان دەدیتم جێی سەرنج بوون. لە لایەک زۆر کەیفم بە خۆم دەهات کە دیمەنێکی سروشت، سروشتێکی بێگیان یان پۆرترێتێکم دەکیشاوە و دەیانگوت ئافەرین زۆر وەک خۆی دەچێت، لە لایەکیشەوە بەرەبەرە گومانی ئەوەم لا دروست دەبوو ئاخۆ بە کۆپیکردن و کاری ڕیاڵ دەمهەوێ بە کوێ بگەم. دوای دوو ساڵ خوێندنی پەیمانگا لە شاری شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاتمە باشوور و لە هەولێر لە کۆلێژی هونەرە جوانەکان وەرگیرام. لێرە کەوتمە ناو دنیایەکی تەواو جیاواز. ئەو مەدرەسە و شێوازە هونەرییانەی لە پەیمانگا تەنیا لەنێو کتێبی مێژووی هونەردا بەسانایی باسیان کرابوو و خوێندبووم لێرە بە شێوەی پراکتیکی کارم لەسەر کردن. هەوڵم دا زیاتر مەدرەسە و شێوازە جیاوازەکان بناسم و تاقیان بکەمەوە. کۆلێژ کە لە چاو پەیمانگا دنیایەکی ڕەنگاوڕەنگتر بوو هەروەها خۆشم هەوڵم دەدا زیاتر لە هونەر تێبگەم، وردە وردە و لەگەل تاقیکردنەوەی شێوازی نوێ زیاتر خۆم ناسی و سەربەستتر و بوێرانەتر خەریکی ئەزموون و خەتا بووم. ئەو ساڵانەی لە کۆلێژ بووم بۆم دەرکەوت شێوازی کارکردنی ئیکپرێشنیستەکان زۆر لە کەسایەتی و ڕۆحیەتی من نزیکە. من کەسێکی شەرمن و کەم‌دوو بووم، بەڵام زۆرم لە دڵدا بوو بۆ گوتن، ئەم شێوازی دربڕینە دەرفەتی پێدام بەوپەڕی ئازادییەوە خۆم و هەست و هزرم وێنا بکەم. چوار ساڵی کۆڵێژیش تێپەڕی. ئیدی کاتی ئەوە هاتبوو خۆم بم. دەستم کرد بە کەڵک وەرگرتن لە نیکارکێشان وەک ئامرازێکی خۆدەربڕین. وەک کچێک کە لە بارودۆخی ژیانی خۆم و ڕوانینی کۆمەڵگا بۆ ژن ناڕازی بووم، دەمهەویست بێزاربوونم لە ناحەزییەکانی ژیان و مرۆڤ دەرببڕم. بە پشتگوێ خستنی هەموو یاسا و ڕێسا ئاکادمییەکان تەنیا دەمویست ئەوەی لە دڵم دایە دەریببڕم.

لەدوای ئەم کارانە ماوەی دوو ساڵێک زۆر کەم کارم کرد. لە ماوەی ئەو دابڕانەدا بەوە گەیشتم بەبێ نیگارکێشان بوونێکی ناتەواوم. لەوە تێگەیشتنم تەنیا هونەر دەتوانێت مانا بدات بە ژیانم و ناخی شڵەژاوم ئارام بکاتەوە. دەستم کردەوە بە وێنەکێشان بەڵام ئەم جارەیان تەنیا بۆ دەربڕینی ئازار و ناڕەزایەتی دەربرین نەبوو. ئەمجارەیان لە جیاتیی ئەوەی مەبەستی سەرەکیم بینەر بێت و بمهەوێت پەیوەندیی لەگەڵ بەردەنگ دروست بکەم، خۆم بوومە بەردەنگی یەکەم و هەرچی لەو کۆتاییانەدا کێشاومەتەوە تەنیا و تەنیا بۆ زیاتر نزیک بوونەوە لە خودی خۆم و لێکۆڵینەوە لە شوناسی خۆمە. ئەگەر هەڵە نەبم هەست دەکەم بەرهەمەکانم زیاتر ئیگزیستانسیالیستین. ئیدی بۆم گرینگ نییە بینەر لە پێش تابلۆکەم  بوەستێت و بە نیگایەکی پڕپرسیارو زۆر جار بە تەوسەوە بڵیت “جا باشە ئەوە چییە؟! ئەوە یانی چی؟!”، زۆر هاوڕێ پێیان وایە لە ئاست بەرهەمەکانم کەمتەرخەمم  و پێشنیار دەکەن کارەکانم لە وڵاتانی ڕۆژاوا پێشان بدەم بۆ ئەوەی بینەری زیاترم هەبێت. بەڵام ئێستا زۆر بوونی ژمارەی بینەر بە لامەوە گرینگ نییە. گرینگ ئەوەیە بە ئاستێک گەیشتووم تا ڕادیەکی زۆر سەربەستانە ئەوەی بۆ خۆشم زۆر جار نازانم چییە وێنا بکەم.

ئیگزیستانسیالیستی و هونەر

لەو ڕووەوە کە بەرهەمەکانم هەوڵی وێناکردنی ئەزموونە تاکەکەسییەکانم دەدەن و لەم قۆناغەدا مەبەستم وردبوونەوە لە شوناس و کەسایەتیی خۆمە، پێم وایە بوونگەران لەبەر ئەوەی لەم شێوازی بیرکردنەوەیە‌دا جەخت لەسەر شیکردنەوەی خود و خۆناسین لە دنیابینییەکدا دەکرێت کە ناسینی ئاستەمە.

لە بەرهەمە هونەرییەکانی بوونگەراکان‌دا بابەتە سەرەکییەکان بریتیین لە خۆف، دڵەراوکێ، نامۆیی، وەرەسی، پێشاندانی بێ‌هۆبوون و بێ‌مانابوونی ژیان و بوونی بۆشایی لە وجودی مرۆڤدا و هەروەها پێگەی تاک لە جیهاندا. ئەم مژارانە لە بەرهەمی شێوەکاران بۆ نموونە فریدا کالۆ، فرانسس بێیکن، ئامێدێۆ مۆدیلیانی ‌و ئالبێرتۆ جاکۆمێتی‌دا ڕوون و ئاشکران.

ژن لە بەرهەمەکانیدا

هەر بەپێی ئەم بۆچوونانەی پێشتر باسم کردن، ژن لە تابلۆکانمدا خەریکی وردبوونەوە لە خۆی و پرسیارکردن سەبارەت بە بوون و پێگەی خۆی لەم جهانەدایە. واتە بەدوای پێناسەکردنی ژندا نیم. وەک ژنێک کە لەناو ئەم کۆمەڵگەیەدا گەشەم کردووە، هەموو کات بە هەستیارییەوە لە کاریگەرییەکانی لەسەر ژیان و کەسایەتیی ژن ڕوانیومە. پێم وایە نەک هەر ژنان بەڵکوو مرۆڤ بەگشتی سەرەڕای پێشکەوتن و داهێنانەکانی، لە ڕووی ڕۆحی و کەسێتییەوە زیاتر و زیاتر تووشی سەرلێشێوان دەبێت. هەر لەبەر ئەمەشە کارەساتەکان زیاتر و زیاتر دەبن. هەموو کات ئەو کارەساتانە کە زیاتر کاریگەرییان لەسەر ژنان هەیە، لە کارەکانمدا ڕەنگ دەدەنەوە. بەڵام من لەجیاتیی ئەوەی لە فۆڕمی هونەری ناڕەزایەتیی دەربڕێن کەڵک وەرگرم یان بمهەوێت ژن تەنیا وەک بوونەوەرێکی پاسیڤ و ماف زەوتکراو وێنا بکەم، زیاتر بیرم بۆ لای هۆکار و دەرئەنجامەکانی ئەم ڕووداو و کارەساتانە دەچێت. لەوانەیە بەوە بڵێن ڕەش‌بینی بەڵام لەبەر ئەوەی گەشە‌کردنی ڕۆحی و کەسایەتیی مرۆڤ بەلامەوە زۆر لە پێشکەوتن لەهەر بوارێکی دیکەدا گرینگترە، ئاکار و کردارە نەرێنییەکان زیاتر سەرنجم ڕادەکێشن.

ژن لە تابلۆکانمدا، جگە لە چەند تابلۆیەک هاوار ناکەن، لەبەر ئەوەی گومانیان هەیە بتوانن تەنیا بە هاوارکردن خۆیان ڕزگار بکەن و گۆڕانێک دروست بکەن. ئەو ژنانە هەندێک کات نیگایەکی تاساویان هەیە، هەندێک جار بە گومانەوە لە بینەر دەڕوانن، هەندێک جار بە بێزارییەوە، جاری وا هەیە چاوەکان پڕپرسیارن، یان لە نەهامەتییە دووبارەکان ماندوو بوونە و چاوی دیتنیان نییە و لەنێوان هیوابڕاوی و گەشبینیدا ماونەتەوە. لەگەڵ ئەمانەدا بوونی خۆم و پرسیارەکانم سەرەکیترین بابەتی تابلۆکانمە. لە دوای کێشانەوەی هەر تابلۆیەک زیاتر لە خۆم تێدەگەم. واتە دەتوانم بڵێم نیگارەکانم فانتازیا نین و ڕەگ و ڕیشەیان لە واقیعدایە، بەڵام بابەتەکان بە فیلتەری تێگەیشتن و بەکگراوندی پەروەردەی هونەری و فیکریی مندا وەک تاکێک تێدەپەڕن و دووبارە وێنا دەکرێنەوە.

ماتریاڵی مەعنەوی

سەبارەت بە کارەکانی خۆم نازانم هۆگریم بۆ بەرهەمی ئەم هونەرمەندانە بووەتە هۆکاری ئەوەی لەسەر ئەم شێوازە و نیگار بکێشم و ئەم بابەتانە ببن بە ماتڕیاڵی مەعنەوی بەرهەمەکانم، یان هەر تایبەتمەندیی کەسێتیمە هانم‌ دەدات بەم شێوەیە خۆم وێنا بکەم. بەڵام لەوە دڵنیام هەڵبژاردنی فۆرمی کارەکانم بە ئەنقەست و بۆ لاسایی‌کردنەوەی ئەم هونەرمەندانە نەبووە و نازانم تا کەی لەسەر ئەم فۆرم و شێوازە هونەرییە بەردەوام دەبم لەبەر ئەوەی مێشک و هزری هەزار بە هەزارم هەر ڕۆژە و داوای جۆرێک دەربڕینم لێ دەکات. تا ئێستا چەندین جار بڕیارم داوە ئیدی لەسەر ئەم فۆڕمە بەردەوام دەبم بەڵام دوای کێشانەوەی چەند تابلۆیەک هەست دەکەم خەریکە بەربەست بۆ خۆم دادەنێم، بۆیە فۆڕمەکە دەگۆڕێت بەڵام ناوەڕۆک یان مەتڕیالی مەعنەوی هەمان شتە و دووبارە دەبێتەوە.

هاودەمی ماسی و ژن لە کۆمەڵەبەرهەمێکدا

لەمێژ بوو بیرم سەرقاڵی ژیانی ئەو ژنانە بوو بۆ پارستنی گیان و ژیانیان هانایان بۆ ماڵی داڵدەدانی ژنان بردووە. هەوڵم دا خۆم بگەیەنمە لایان، ماوەیەک لەگەڵیان بژیم بۆ ئەوەی باشتر لە خۆیان و لە ئازارەکانیان تێبگەم. هەر لەوێ لەژێر کاریگەریی ئەو ژینگە و فەزایەی تێیدا دەژین تابلۆکان بکێشمەوە و داوا لە خۆشیان بکەم ئازار و چیرۆکەکانیان بە ڕەنگ و هێڵ دەرببڕن و بۆ خۆیان تابڵۆی ژیانی خۆیان وێنا بکەن. بەو هیوایەی کاریگەریی ئەرێنیان لەسەر دابنێت. چەند جار سەردانی بەرپرسانی ئەو شوێنەم کرد، بەڵام بە داخەوە هاوکار نەبوون و دەرفەتیان پێ نەدام. بەڵام باس‌کردن لەم بابەتە جگە لە وێناکردنی ئازاری ئەم ژنانە، لە بنەڕەتدا بۆ ڕۆحی خۆم پێویست بوو. ئەوە بوو بڕیارم دا هەر بە پشت بەستن بە خەیاڵ و هەستی هاوئاسا بوون  ( Sympathyهمزاتپنداری) لەگەڵ ئەم ژنانە، دەست بە کێشانەوەی ئەم کۆمەڵە تابلۆیە بکەم. ئەگەرچی ئیستاش مەراقی تاقیکردنەوەی ژیان لەنێو کەشی ئەو پەناگەیەدا بەرینەداوم و زیاتر هەوڵدەدەم ڕەزامەندیی بەرپرسان وەرگرم، لەبەر ئەوەی بە دڵنیایییەوە هەڵسوکەوتی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەم ژنانە بەرهەمی ڕەسەنتر و مانادارتری لێ دەکەوێتەوە.

لە داڕشتنی ئەم تابلۆیانەدا لە موتیفی ماسی وەک هێمایەک کەڵکم وەگرتووە. ماسی و ژن لە تابلۆکاندا هاودەمن. لە کارە سەرەتاییەکاندا ماسی سوور لە داڕشتنەکاندا زاڵە. ماسی بەگشتی و ماسیی سوور بەتایبەتی لە کۆنەوە و لە کولتوور و ئایینە جۆراوجۆرەکاندا وەک هێمای ژیان، سەرکەوتن، شادی، گەشە و خۆشەویستی پێشاندراوە. هەموو ئەمانە ئەو ئاواتانەن مرۆڤ بەدرێژاییی ژیانی لەدوای وەدیهێنیانە. وێڕایی بەکارهێنانی ئەم هێمایە، ڕەنگەکانیش گەشتر و زیندووترن. بەرە بەرە تا بەرەو کارە کۆتایییەکان بچی ڕەنگەکان تاریکتر دەبن و ئێسکبەندی ماسی شوێنی ماسیی سوور دەگرێتەوە. سەرەتا لە تابلۆکاندا هیوایەک هەیە بۆ ژیان، گەشبینییەکی ڕێژەیی هەیە. هێشتا هیوایەک بۆ وەدیهێنانی خەونەکان هەیە. بەڵام زۆربەی ئەو ژنانەی لەم دۆخەدا دەژین، تووشی خەمۆکی دەبن. هەندێکیان تا ڕادیەک لە دەست نەهامەتییەکانیان وەتەنگ دێن و ڕوو دەکەنە خۆکوشتن. لەم وێنانەدا هەوڵم داوە ساتە کەسی و تەنیایی و بێدەرەتانیی ئەم ژنانە پێشان‌بدەم.

کۆمەڵەبەرهەمی (هەورییەکەی دایکم)

ئیستاش کۆمەڵە تابلۆیەکم لە بەردەستە کە ساڵی ٢٠١٧ دەستم پێ کرد و ئێستا دووبارە کاری لەسەر دەکەمەوە.ئەم تابلۆیانەش وەک زۆربەی کارەکانی پێشترم باس لە هەست و شوناسی ژن بە تایبەت ژنی کورد دەکەن. ناوی ئەمانە (هەورییەکەی دایکم)ە. بیرۆکەی ئەم تابلۆیانە لەوەوە سەرچاوەی گرت کە دەمهەویست دایکم کە هەردەم پشتیوانم بووە و هانی داوم خۆم بم و لە کارەکەم بەردەوام بم، بهێنمە ناو تابلۆکانم. وەک زۆربەی کارەکانی پێشووترم بابەت و ناوەڕۆکی تابلۆکان ژن و تێڕامانەکانی لە خود و ژیانە. هەوریم وەک ماتریاڵێک هەڵبژارد کە پەیوەندیی بە ژیانی دایکم و زۆربەی ژنانی کوردەوە هەیە. لە زۆربەی بیرەوەرییەکانی منداڵیمدا دایکم ئەم کراسە هەورییەی لەبەردایە. دوای چەند ساڵێک کراسەکەی کۆن بوو  و ویستی فڕێی بدات بەڵام من هەڵمگرت و لەبەر فیگەری ناو تابلۆکانم کرد. لە ڕوانینی منەوە هەر شتێکی بێگیان ئەگەر بۆ ماوەیەک لەگەڵ کەسێک بێت دەبێتە بەشێك لەو مرۆڤەو بەشێک لە ڕۆح و بوونی ئەو کەسە لە خۆیدا هەڵدەگرێت. لەبەر ئەوەی بە درێژاییی ئەو ماوەیەی لەگەڵی بووە شایەتی ساتە خۆش و ناخۆشەکان و هاوبەشی هەستەکانی بووە. کاتێک لەم تابلۆیانەم دەڕوانم خەیاڵی ئەو هەستە خۆش و ناخۆشانەی دایکم و هەورییەکەی هەڵمدەگرێ.

هونەری فێمینیستی

دەرکەوتن یان دەستپێکی هونەری فێمینیستی هاوکات لەگەڵ جووڵانەوەی فێمینیستی و بە ماوەیەکی کورت دوای سەرهەڵدانی هونەری هاوچەرخ هۆکارێک بوو ژنان چیدیکە خۆیان بە پاشکۆی پیاوان نەزانن. هەوڵ ‌بدەن یان باشترە بڵێین شەڕ بۆ ئەوە بکەن ئەو غەدرەی بە درێژاییی مێژوو لێیان کرابوو، بخەنە ژێر پرسیار و بەرنگاری ببنەوە. لە هونەریشدا وەک بوارەکانی دیکەی ژیان هەموو کات ژنان وەک ئۆبژەیەک لێیان دەڕوانرا کە تەنیا ئەرکیان هەڵسوکەوتی بەدڵی پیاوان یان جوان بوون و چێژدان بە پیاوان بوو. تەنانەت زۆربەی ژنانیش لە ڕووی بێ‌ئاگایی و بە‌ هۆی پەروەردەی هەڵەوە بڕوایان بە ئەم شێوازی بیرکردنەوەیە هەبوو و خۆیان لە ڕوانگە و گۆشەنیگای پیاوانەوە هەڵدەسەنگاند و هەموو هەوڵیان ئەوە بوو بەدڵی پیاوان بن. بەڵام هەوڵ و چالاکییەکانی ژنانی ئازاد و سەربەخۆ کە بڕوایان بە خۆیان و تواناییەکانیان هەبوو لە کۆمەڵگەدا بەگشتی و بەتایبەتی لە دنیای هونەردا بووە دەستپێکی وەرچەرخانێکی بنەڕەتی. بەر لەم بزووتنەوەیە توانایی ژنانی هونەرمەند دانی پێدانەدەنرا. ئەگەرچی ژنان بە درێژاییی مێژوو بەرهەمی هونەرییان خوڵقاندووە، بەڵام تەنیا ناوی پیاوان و لە لایەن پیاوانەوە تۆمار کراون. “ئارتمیسیا جێنتلیسکی“ی نیگارکێشی سەردەمی بارۆک نموونەیەکە لەو ژنە هونەرمەندانەی هونەر و داهێنانەکەیان لە لایەن پیاوانەوە دەستی بەسەردا گیرا. ئەم هونەرمەندانە بەگشتی لەژێر دەستی پیاوێکی بنەماڵەکەیان کاریان دەکرد و بەرهەمەکانیان یان بە ناوی پیاوانی بنەماڵەیان دەناسرانەوە یان بۆ ئەوەی بفرۆشێن ناسناوی پیاوانەیان بۆ بەکار دەهێنرا.

تەنانەت لە سەردەمی مۆدێرنیشدا سەرەڕای تەواوی گۆڕانگاری و پیشکەوتنەکان هەڵاواردنی ڕەگەزی لە هونەردا هەر بەردەوام بوو. ژنە نیگارکێشی ئیمپرێشنیست “بریت مۆریسۆ” کە یەکێک لە پربەرهەمترین نیگارکێشانی گروپی ئیمپرێشنیستەکان بوو، بە هۆی ڕەگەزییەوە نکۆڵی لێ دەکرا. یان یەکەمین نیگارکێش بە شێوازی ئابستراکت کاری کردبێت ژنێکی سویدی بە ناوی “هێلما ئێت کلینت” بوو، بەڵام ئەمەشیان هەر وەک داهێنانێکی پیاوانە تۆمار کراوە.

بەر لە بزووتنەوەی فێمینیستی و هەوڵەکانیان تەنیا بەرهەمی هونەریی پیاوان ڕێزی لێ دەگیرا و وەک هونەری باڵا باسی دەکرا. لە سەرەتای سەرهەڵدانی هونەری فێمینیستیدا کە شەپۆلی یەکەمی هونەری فێمینیستیشی پێ دەگوترێت، ژنانی وەک “ئیڤا هانس” و “لویس بۆرگێس” و چەندین ژنی دیکە بە وردبوونەوە لە شوناسی ژن و وێناکردنی بوێرانەی ئەزموونە تایبەتییەکانیان، هەروەها بە تەکنیک و فۆرمی ڕەسەن و داهێنەرانەیان سەلماندیان ژنانیش دەتوانن لە داهێنانی هونەریدا پێشڕەو بن و لە دنیای هونەردا هاوتای پیاوانن و زۆر کات داهێنەرتریشن. پاش ئەو هونەرمەندانە یەکێک لە کاریگەرترین ڕووداوە پەیوەندیدارەکان بە ژنان و هونەر لە حەفتاکانی سەدەی بیستدا ڕوویدا. لەو ساڵانەدا ئینستەلێیشنەکەی جودی شیکاگۆ بە ناوی خوانی شەو یانThe Dinner Party   و هەروەها وتارەکەی “لیندا ناکڵین” و پرسیاری وتارەکەی سەبارەت بەوەی بۆچی لە مێژوودا باس لە هیچ هونەرمەندێکی مەزنی ژن نەکراوە، بووەنە دوو ڕووداوی گرینگ کە لێکۆڵینەوە و بەهەند وەرگرتنی زیاتری داهێنانی هونەریی ژنانیان بە دوای خۆیاندا هێنا. دواتر کەسانێکی دیکەی وەک کچە گەریلاکان(Guerrilla Girls) دژی هەڵاواردنی ڕەگەزیی بەگشتی و هەڵاواردنی ژنانی هونەرمەند و هەروەها ڕوانگەی ئۆبژێکتڤ سەبارەت بە ژنان ناڕەزایەتییان دەربڕی، هەروەها چالاکییەکانیان جموجۆڵی زیاتری خستە نێو هونەری هاوچەرخ  کە تا ئەو کاتیش هەر پیاوان تێیدا باڵادەست بوون و گرینگی زیاتر بە بەرهەمەکانیان دەدرا. بە چاوخشاندنێک بە مێژووی کورتیی بزووتنەوەی فێمینیستی لە دنیای هونەردا بەڕوونی کاریگەرییان بۆمان دەردەکەوێت. بەڵام ئەم بزووتنەوەیە هێشتا بە ئامانجە سەرەکییەکەی نەگەیشتووە و ژنان هێشتا پێگەی شیاویان لە دنیای هونەردا وەدەست نەخستووە. وەک چۆن سەرەتای سەرهەڵدانی هونەری فێمینیستی هاوکاتە لەگەل خەباتی ژنان بۆ وەدەستخستنی دادپەروەری لە هەموو بوارەکانی دیکەدا، تا کاتێک ژنان لە هەموو بوارەکانی ژیاندا مافی هاوتای پیاوانیان نەبێت، هونەری فێمینیستیش هەر دەمێنێت.

سەبارەت بە کارەکانی خۆم بێگومان ڕەگەز کاریگەریی لەسەر شێوەی کارکرن و بابەت و نێوەڕۆکی کارەکانم هەیە. ئەمە بە ئەنقەست نییە بابەتی سەرەکیی زۆربەی تابلۆکانم ژنە. هیچ کات هەوڵی ئەوە نادەم بۆ پێناسە‌کردنی کارەکانم یان گونجاندنیان لە چوارچێوەی هونەری فێمینیستیدا بەرهەمم هەبێت. من ئەوەم کە لە تابلۆکانمدا دەردەکەوێت. ئەگەر وەک هونەری فێمینیستی پێناسە بکرێت، یان نا کێشە نییە. دەربارەی ئەو پرسیارە کە ئەم جۆرە لە هونەر چۆن خزمەتی بە دۆزی ژنان و یەکسانیی جێندەری دەکات؟ لەوانەیە نیگارکێشان و باسکردن لە ژن لە تابلۆکاندا کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر باشتربوونی بارودۆخی ژنان بە ڕێژەیەکی بەرچاو یان دابینکردنی یەکسانی بۆیان نەبیت، بەڵام خودی کردارەکە و کارکردن و خۆدەربڕین لە بوارێکدا کە وەک زۆربەی بوارەکانی دیکەی پەیوەندیدار بە داهێنان، بە هەرێمێکی پیاوانە ناسراوە، ڕێگایەکی بەرنگاربوونەوەی ئەم تێگەیشتنەیە کە بەرهەمی پیاوان بەرزتر دەنرخێنت و لەوانەیە دروستکردنی گۆڕانێک بێت بەرەو باش بوون. 

مامەڵەکردن لەگەڵ فۆڕمدا

فۆڕم یان ڕواڵەتی گشتیی تابلۆ یان ئەوەی لەسەر پانتاییی تابلۆ بە چاو دەبینرێت لە نیگارکێشاندا لە چەند توخمی سەرەکیی وەک هێڵ، ڕەنگ، شێوە و داڕشتن پێک دێت. هەر یەک لەم توخمانە وێڕای ئەوەی مانای جیاوازیان هەیە، دەتوانن هەستی جیاواز بۆ بینەر بگوازنەوە، یان هەستێکی تایبەت لە بینەردا بورووژێنن. بۆ نموونە هێڵی شکاو یان هێڵی لارهەستی ناجێگریی و شڵەژان یان تووڕەی و شێوان پیشان دەدات. هێڵی چەماوە هەستی ئارامی و جێگیری دەردەخات.

 ڕەنگیش بە هەمان شێوە. ڕەنگی سوور هێمای خرۆشان، وزە، خۆشەویستی، هێز، شەڕ، مەترسی و توندوتیژییە. بەپێچەوانەوە شین هێمای ئاشتی، ئارامی، جێگیری وهارمۆنییە. بینەر لە دوای دیتنی ئەو توخمانە و ئەو کاریگەرییەی لە سەری دادەنێن مانا و ناوەڕۆکی بەرهەمەکە لێکدەداتەوە.

نیگارکێش بە هەڵبژاردنی ئەو توخمە گونجاوانەی لە کۆتاییدا فۆڕمی بەرهەمەکە پێکدێنن، دەتوانیت ئەو بابەت یان ناوەڕۆکەی لە هزر و هەستیدا هەیە، سەرکەوتووانەتر وێنا بکات و مەبەستەکەی باشتر بپێکێت و کرۆک یان ئامانجی بابەتەکە بۆ بینەر بگوازێتەوە. واتە پەیوەندییەکی دانەبڕاو لەنێوان فۆڕم و ناوەڕۆکدا هەیە و ئەم دووانە تەواوکەری یەکترن.

لە پەیوەندیی لەگەڵ بەرهەمەکانی خۆم‌دا ئەگەرچی بە هۆی خوێندنی ئاکادیمییەوە زانیاریم لە سەر توخمە هونەرییەکان و تایبەتمەندییەکانیان هەیە، بەڵام ئەوەی زیاتر پشتی پێ دەبەستم غەریزەیە، لەبەر ئەوەی بە ڕای من بەبێ خوێندنی زانستیی هێڵ و رەنگیش مرۆڤ بە شێوەیەکی غەریزی لە ڕەگەزەکانی پێکهێنەری کاری هونەری تێدەگات. هۆکارەکەشی ئەوەیە هەمان ئەو ڕەگەزانە لە سروشت‌دا هەن و لە زەینی تاک‌دا جێگیر بوونە. زۆربەی ئەو هونەرمەندانەی بە پشت‌بەستن بە ئەزموونی کەسی و غەریزەییان کاری هونەرییان کردووە، ڕەسەنترین بەرهەمیان خوڵقاندووە. جا هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە لە زۆربەی بەرهەمەکانمدا گوێ دەدەمە هەستەکانم و لێیاندەگەڕێم ئازادانە فۆڕمەکانم بۆ دیاری بکەن. بەر لەوەی دەست بە کێشانەوە بکەم لە زەینمدا بابەت(نێوەڕۆك) و فۆڕم کە بەیەکەوە گرێدراون، هاوکات دروست دەبن. نێوەڕۆک و فۆڕم بە یەک ڕادە بیرم سەرقاڵ دەکەن. هەموو کات فۆڕم هاوتەریب لەگەڵ نێوەڕۆک لە خەیاڵمدا دروست دەبێ. بەڵام کاتێک فڵچە هەڵدەگرم و دەست بە بەرجەستەکردنی خەیاڵم دەکەم، زۆر خۆم بەو فۆڕمەی لە زەینمدایە نابەستمەوە و ئازادانە خۆم دەردەبڕم. کاتێک تووڕم، یان ئارامم، یان سەرلێشێواوم، بێ ئەوەی خۆم بمهەوێت، واتا بە شێوەیەکی ناخودئاگایانە جۆری هێڵ و ڕەنگ و تێکسچەر و تەنانەت ماتریاڵیش دەکەونە خزمەتی هەست و نەستم و نێوەڕۆک لە فۆڕمێکی ڕەسەندا دێتە سەر تابلۆ. هەست دەکەم هەر ئەم سەربەستییەشە بووەتە هۆکاری ئەوەی لە زۆربەی نیگارەکانمدا لەدوای تەواوبوونیان بینەر بەسانایی لە هەستی من وەک بەدیهێنەری تابلۆ تێدەگات.

بینەر، بەردەنگی نیگارکێشی

هیچکات بیر لەوە ناکەمەوە تابڵۆکانم بۆ چ جۆرە بەردەنگێکە. لەوانەشە هەر ئەمە هۆکار بێت ناتوانم بەپێی داوای کەسانی دیکە و بەدڵی ئەوان نیگار بکێشمەوە و بیکەمە سەرچاوەی داهاتی مادی. وەک پێشتریش ئاماژەم پێکرد یەکەم بەردەنگی کارەکانم خۆمم. دوای تەواوبوونی هەر تابڵۆیەک، کاتێک دەست لە کار هەڵدەگرم و پێم وایە بەرهەمەکە کامڵ بووە، ئەگەرکاریگەریی لەسەر خۆم دانێت، ئەوە پێم بەرهەمێکی باشە و زۆربەی کات کە بەرهەمە کۆتایییەکە بەدڵی خۆم بێت و بە ڕای خۆم لە وێناکردنی ئەوەی لە خەیاڵمدا بووە سەرکەوتوو بوومە، ئەوە بینەریش ئاسانتر پەیوەندیی لەگەڵ دەگرێت. سەرەڕای ئەوەی گرینگیی زیاتر بە ڕازیبوونی خۆم لە بەرهەمەکەم دەدەم، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەست دەکەم سروشتی کارەکانم بەجۆرێکە بینەران بە بەکگراوندی فیکریی جیاوازەوە دەتوانن تا ڕادەیەکی کەم یان زۆر پەیوەندییان لەگەڵ بگرن. لەبەر ئەوەی نێوەڕۆکی زۆربەی تابلۆکان ئازار و خولیا هاوبەشەکانی مرۆڤەکانن. ئەگەر تێنەگەیشتنیش هەبیت ئاساییە. وەک بینەرێک لە یەکەم پیشانگام وتی تابلۆکان بەجۆرێکن بینەر هەم لێیان تێدەگات و هەم لێیان تێناگات. بۆ خۆشم هەر بەم شێوەیە لێیان دەڕوانم و لەگەڵی هاوڕام. هەموو کات شتێک لە تابڵۆکاندا هەیە، بۆ خۆشم لێی تێناگەم. سەرەتا وام دەزانی ئەوە خاڵێکی لاواز و نەرێنییە، بەڵام دوایی هاتمە سەر ئەو باوەڕەی کە ئەوە ڕەنگدانەوەی سروشت و تێگەیشتنی خۆمە. خۆشم زۆر جار لە خۆم تێناگەم. زۆر جار تووشی سەرلێشوان دەبم. ئەمەش زۆر ئاساییە و بەرهەمی ڕەسەن (ئەگەر سەرکەوتوو بووبم لە بەرهەمهێنانیدا) پێویستی بە ڕاستگۆییە. پێش هەموو کەس ڕاستگۆبوون لەگەڵ خۆم و هەست و تێگەیشتنەکانم، ئێستا بۆم ئاساییە جگە لەو پرسیارانەی لەدوای دیتنی تابلۆکانم لە لای بینەر دەورووژێن، بۆ خۆشم زۆر پرسیارم بۆ دروست ببێت. وەک پێشتر باسم کرد لە کاتی نیگارکێشان‌دا ئازادیی خۆدەربڕێن سەرەکیترین ئامانجمە. لەبەر ئەوەی وەک سروشتی تاکەکەسی مرۆڤێکم کەم دەدوێم. هۆکارەکەشی یان ئەوەیە کە من تواناییی خۆدەربڕینێکی ئازادانەم بە وشەکان نییە یان هەندێک بابەت هەیە وشە لە باس کردنیان بێ توانایە، بەڵام کە دەست بە وێناکردن دەکەم هەست بە سەربەستییەک دەکەم ئاستەمە بە وشە باس بکرێت. سەبارەت بەوەی کە بەردەنگی کورد وەک ڕەخنەگر تەماشا دەکەم، پێویستە ئاماژە بە چەند شت بکەم.  هونەری شێوەکاریی مۆدێرن و هاوچەرخ ئێستاش بە لای زۆرینەی خەڵکی کوردەوە شتێکی نوێ و نامۆیە. یەکێک لە هۆکارەکانی ئەوەیە سەرەڕای ئەوەی ژیانی مرۆڤی کورد لە کۆنەوە ئاوێتەی هونەر بووە، بەڵام بەهۆی ناسەقامگیربوونی ژیانی بە ناچاری لێی دابڕاوە و دواتر بەتایبەت لە هەرێمی کوردستان بە هۆی سەقامگیرێکی ڕێژەییەوە کتوپڕ هونەری شێوەکاری لە وڵاتانی رۆژاواوە هێنرا و بێ ئەوەی هیچ پێشینەیەک و ڕوونکردنەوەیەک لەبارەی ئەم شێوازە هونەرییانەوە بکرێت، خرایە بەرچاوی بینەر. هۆکارێکی دیکەی گرینگی نەدان بە پەروەردەی هونەرییە، ئیستاش لە زۆربەی قوتابخانەکان هونەر وەک وانەیەکی لاوەکی لێی دەڕوانرێت. هەوڵیک بۆ ناساندنی هونەر و گەشەپێدانی تواناکان لەم بواردەدا نادرێت. بەڵام کەمینەیەکیش لەنێو بینەرانی بەرهەمە شێوەکارییەکان هەن بە پشت بەستن بە خۆیان لە ڕووی هونەرییەوە خۆیان پەروەردە کردووە و زۆر جار ڕەخنەکانیان بەسوود بوون.

هونەری هاوچەرخ و نیگارکێشان

یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی هونەری هاوچەرخ ڕزگارکردنی هونەر لە چەنگ مێدیۆمە کۆنەکانی بەرهەمهێنانی هونەر بوو. نیگارکێشانیش کە مێدیۆمی نەریتی بەرهەمهێنانی هونەری بوو، ئامانجی سەرەکییان بوو. بەڵام سەرەڕای هەموو هەوڵەکان وێنەکێشان پێگەی خۆی هێشتا لە دەست نەداوە و وەک ئامرازێکی سەرەکیی داهێنانی هونەری کەڵکی لێوەردەگیرێت. وێنە‌کێشان بە درێژاییی مێژوو چەندین قۆناغی جیاوازی تێپەراندووە و گۆڕانکاریی زۆری بەسەردا هاتووە. لەماوەی نزیک بە دووسەت ساڵی ڕابردوو باس لە “مەرگی نیگارکێشان” وەک مێدیۆمێک کراوە. سەرەتای ئەم باسە بۆ داهێنانی کامێرای فۆتۆگرافی لە ساڵی ١٨٣٠ دەگەڕێتەوە. بەڵام بەپێچەوانەوە، ئەم داهێنانە نەبووەتە هۆی مەرگی نیگارکێشان وەک مێدیۆم. داهێنانی فۆتۆگرافی، کرداری نیگارکێشانی لە ئەو ئەرکەی  پێی‌سپێردرابوو، ڕزگاری کرد. پێش داهینانی کامێرا نیگارکێشان نەیتوانیبوو خۆی لە چوارچێوەی دووبارەکردنەوە و لەبەرگرتنەوەی ڕاستەخۆی سروشت دەرباز بکات و بووبوو به کەرەستەی تۆمارکردنی ڕووداوە مێژوویییەکان یان وێناکردنی چیرۆکی ئاینی و ئەفسانان. کامێرای فۆرتۆگرافی ئەم ئەرکەی لەسەر شانی هونەرمەندان هەڵگرت. بوو به هۆی وەدیهاتنی ڕێبازی هونەری وەک ئیمپرێشنیزم و پۆست ئیمپرێشنیزم کە هونەرمەندانی سەر بەم بزووتنەوەیە سەربەستانە دەستیان بە تاقیکردنەوەی ڕەنگ و لێکۆڵێنەوە لە کاریگەریی ڕووناکیی بە سەر ڕەنگدا کرد، هەروەها لە هەڵبژاردنی بابەتی نوێی ئازادتر بوون. لەدوای ئەمانە فوڤیستەکان، بەتایبەت “هێنری ماتیس” ڕەنگ و فۆڕمیان لەو ڕۆڵە نەریتییەی پێ درابوو ئازاد کرد و ژیانێکی نویێان بە هونەری نیگارکێشاندا. پاش ئەوان ئیکسپرێشنیستەکان وێنە‌کێشانیان کردە ئامرازێکی دەربڕینی ئاڵۆزییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی سەردەمی خۆیان. واتە لەم قۆناغەدا داهێنانی فۆتۆگرافی نەیتوانی هونەری نگارکێشان لەنێو ببات.  

باسی مەرگی وێنەکێشان جارێکی دیکە بە نمایش‌کردنی ڕێدی مێیدەکانی “مارسێل دۆشان”( Marcel Duchamp) دەستی ‌پێ کردەوە. دۆشان بە ئینستەلێیشنێک کە لە لکاندنی تایەیەکی پاسکیل و ستوونێکی دارین دروستی کرد بە گژ پێناسە کۆنەکانی هونەردا چووە. دۆشان بەو کارەی کارامەبوون لە بواری نیگارکیشان یان باشترە بڵێین پێویستیی بوونی “سکێڵ”ی وەک پێداویستییەکی بەرهەمهێنانی هونەر و هونەرمەندبوون بردە ژێر گومان و گرینگی زیاتری بە کۆنسێپت لە بەرهەمهینانی هونەریدا و سەرەتای هونەری هاوچەرخی دامەزراند. تەواوی مێدیۆم‌ و ماتریاڵ و هەروەها یاساکانی جوانیناسی خستە ‌ژێرپرسیار. بەڵام بە ماوەیەکی کەم دوای ئەم داهێنانەی دۆشان، سوریالیزم لە وێنەکێشاندا سەری هەڵدا. دواتر ئەبستراکت ئیکسپرێشنیزم و دوای ئەوە نێۆئێکسپرێشنیزم و چەندین بزووتنەوە و شێوازی دیکەی گرینگ لە دنیای هونەردا سەریان هەڵدا. ئەمە لە حاڵێکدا بوو کە هونەری چەمکی و پێرفۆرمێنس ئارت هاوکات لەگەڵ شێوازە نوێیەکانی وێنەکێشان خەریک‌بوون گەشەیان دەکرد. کەواتە ئەگەرچی هونەری هاوچەرخ بە شکاندنی بەربەستەکان و لادان لە نۆرم و یاساکانی جوانیناسی دەستی هونەرمەندی لە داهێنانی هونەریدا کراوەتر کرد و دەرفەتی داهێنانی زیاتری پێدان، بەڵام نەیتوانی بە یەکجارەکی وێنەکیشان لەنێو ببات. تەنانەت هەندێک لە هونەرمەندانی هاوچەرخی وەک “ترێیسی ئێمن” لە دوای کارکردن لە بواری ئینستەلێیشن لە تازەترین پێشانگایدا کە ئەمساڵ بەڕێوە چوو، تابلۆی نیگارەکانی نمایش کرد.

بەپیشەییبوونی هونەری شێوەکاری

ژمارەیەکی کەم لەو کەسانەی کاری شێوەکاری دەکەن دەتوانن بیکەنە پیشەیەک و داهاتی مادی بۆیان هەبێت. تەنات لە وڵاتانی ڕۆژاوایش کە بازاری هونەر چالاکە و ساڵانە  میلیۆنان دۆلار بۆ کڕین و فرۆشتنی بەرهەمە شێوەکارییەکان خەرج دەکرێت، هێشتاش ژمارەی ئەو کەسانەی لەو بازاڕەدا سەرکەوتوو دەبن بە بەراورد لە گەل ژمارەی گشتیی ئەو کەسانەی لەو بواردە کار دەکەن، زۆر کەمە. کردنی بەرهەمی شێوەکاریی بە سەرچاوەی داهات بۆ زۆربەی هونەرمەندان کارێکی ئاسان نییە، ئەوەی لە بازاڕی هونەر و بەگشتی لە مارکێتینگ شارازا بێت و بتوانێت لەو بازاڕەدا خۆی بناسێنیت یان لە لایەن فرۆشیاران و کیورێترەکانەوە سەرنجی بدرێتێ دەکرێ بڵێین بەخت ڕووی تێکردووە و دەتوانێت لە داهێنانەکانی دەستکەوتی مادی هەبێت. بەڵام لە کوردستان کە بازاڕی هونەری نییە یان زۆر لاوازە شێوەکاری ناتوانێت ببێتە پیشە. لەبەر ئەوەی بەرهەمی هونەری لە لایەن خەڵکەوە داواکاری لەسەر نییە کە ئەمە یەکەم مەرجی مارکێتینگە. هۆکاری سەرەکیی نەبوونی داواکاریش نەبوونی زانیاری و لاوازیی پەروەردەی هونەری لە کۆمەڵگەدایە.

 لەو وڵاتانەی بازاڕی هونەرییان گەرمە ئەگەر هونەرمەند هەوڵ بدات دەتوانێت هونەرەکەی بکاتە سەرچاوەی داهات. بەڵام ئەوە شتێکی ڕووەنە کە  لە کوردستان بازاڕی هونەرمان نییە. دەکرێ بڵیین گەلەری و کیورێیتێری هونەریمان هەر نییە. ئەگەر گەلەرییەکیش هەبێت ئەوە بینەری بەو رێژەیە نییە، لەبەر ئەوەی کات دانان بۆ چوونە گەلەری و دیتینی بەرهەمی شێوەکاری نەبووەتە کولتوور. ئەگەر بینەریش هەبێت کە ڕێژەی زۆر کەمە، کەم کەس هەیە بەرهەمەکان بکڕێت. ئەوەی من تێبینیم کردبێت لەناو بینەری کاری هونەری لە کوردستان دوو جۆرە بینەر هەن. جۆرێکیان کە زۆرینەن، ئەوانەن توانای کڕینی بەرهەمەکانیان هەیە بەڵام لە بایەخی کارەکان تێناگەن و پێیان خەسارە ئەو بەرهەمانە بکڕن. ژمارەیەکی کەمیش لە بینەران لە بایەخی بەرهەمەکان تێدەگەن و پێیان خۆشە ببنە خاوەنی بەرهەمەکان بەڵام توانای مادییان لەو ئاستەدا نییە بتوانن بەرهەمەکان بکڕن. ئەمانە چەند هۆکاریی سەرەکیین بووەنەتە ڕێگر و وای کردووە تەنیا ژمارەیەکی کەم لە هونەرمەدانی کورد لە بە‌پیشەییکردنی هونەرەکەیاندا سەرکەوتوو ببن. ئەم ژمارە کەمەش کە سەرکەوتوو دەبن زۆربەیان  بازاڕی بەرهەمەکانیان لە وڵاتانی دیکەیە یان باشترە بڵێم کڕیارەکانیان خەڵکی بیانین. ئەگەرچی لەم چەند ساڵەی دواییدا بازاڕی ئۆنلاین دەرفەتی بە هونەرمەندان داوە بەرهەمەکانیان بە بینەری زیاتر پێشان بدەن بەڵام لەو جیهانە مەجازییەشدا سەلیقەکان هەمان سەلیقەی دنیای واقعین. هەمان ئەو کێشانەی لە بازاڕی هونەریی دنیای واقعیدا هەن، لەوێش هەن.

هونەر و سیاسەت

لەو ڕوانگەیەوە کە سیاسەت کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ژیانی ڕۆژانە و چارەنووس و داهاتووی جیهان و مرۆڤان هەیە و ئەم پەیوەندییە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ چڕتر دەبێت، هەروەها لەو ڕوانگەیەوە کە سەرەتاییترین مەبەستی هونەر پەیوەندی‌گرتن و دەربڕینی هەست و ئازارە، دەکرێت بڵێین “هەموو ئەکتێکی هونەری سیاسیشە”.کاریگەریی بڕیار و کردەوە سیاسییەکان لەسەر ژیانی مرۆڤ تا ڕادەیەکە، تەنانەت کاریگەریی لەسەر ئەو هەوایەش هەیە هەڵیدەمژین و پێی دەژین. بۆ نموونە ئەو کارەساتانەی مرۆڤ لەم ڕۆژانەدا بە هۆی گۆڕانی کەشوهەوا دەستە‌وئێخەیەتی، دەرئەنجامی سیاسەتە. سیاسەت کار لە ڕۆح‌ و هەستی مرۆڤ دەکات و تاکەکان لە سۆنگەی ئەو بارودۆخەی بە هۆی سیاسەت و بڕیارە سیاسییەکان بۆیان دەخوڵقێندرێت لە ژیان دەڕوانن. کەواتە هونەرمەندیش بەرهەمی دەوروبەر و ژینگەکەیەتی و لەوانەیە بێ‌ئەوەی مەبەستی بێت و بێ‌ئەوەی بۆخۆی هەستی پێ ‌بکات، سیاسەت خۆی دەخزێنێتە نێو بەرهەمە هونەرییەکانی.

هونەر و سیاسەت پەیوەندیی مێژوویی کۆنیان هەیە. دەکرێت ئەم پەیوەندییانە بەسەر چەند جۆردا دابەش بکرێن. ئەگەر بگەڕێنەوە سەردەمی دروستبوونی یەکەم شارستانییەتەکان، یەکێک لە گرینگترین ئامانجەکانی بەکارهێنانی هونەر بریتی بوو لە دەستگرتن بەسەریدا بە مەبەستی کاریگەریی دانان لەسەر تاکەکان و ملکەچکردن و ژێردەستەکرنی کۆمەڵگەکان ‌و پێداهەڵگوتن بە سیاسەتی پاشا و فەرمانڕەوایان. هاوکات لەگەڵ سەرەتای شارستانییەت مرۆڤ لە گرینگی هونەر وەک ئامرازێکی پەیوەندی‌گرتن تێگەیشتووە و دەستەڵاتداران و حکومەتەکان هەوڵیان داوە خەڵک و هاووڵاتییانیان بە کەڵکوەرگرتن لەم ئامرازە بخەنە ژێر ڕکێفی خۆیان. ئەم نموونە هونەرییانەی لە ئیمپراتوریەتەکانی مێزۆپۆتامیا بەردەستن، جگە لە بەهای جوانیناسییان ئامانج و ئەرکی سەرەکییان پڕوپاگەندە و برەودان بە دەستەڵاتی حاکمان بووە. نواندنی شکۆی پاشا و بەستنەوەی هێزیان بە خواوەندەکان‌ و وزە مێتافیزیکییەکان، شەڕ و سەرکەوتن، داگیرکردن و سەرکەوتن بەسەر دوژمندا بابەتی سەرەکیی پاشماوە هونەرییەکانی ئەو سەردەمەن. نموونەیەکی سەرەتایی و گرینگی بەجێماو لەو سەردەمە بۆ کەسە لە دار دروستکراوەکەی شاری ئورە کە دیمەنی شەڕی ئەو سەردەمەی لەسەر نەخشێندراوە. ئەو بەرهەمە هونەرییە سەرکەوتنی سۆمەرییەکان لە شەڕدا و شکستی بەرهەڵستکارانیان و بەکۆیلەکردنیان ‌و شکۆی ڕێبەرەکەیان پێشان دەدات. دەگوترێت سۆمەرییەکان لەگەڵ خۆیان دەیانبردە مەیدانی شەڕ و وەک ئاڵایەک بۆ وەبیرهێنانەوەی ئازایەتیی خۆیان و ترس خستنە دڵی دوژمنانیان هەڵیاندەدا.

ڕەوتی کەڵکوەرگرتن لە هونەر وەک بەهێزترین ئامرازی پڕوپاگەندە لە قۆناغە مێژووییەکان تا ئەم سەردەمەش بەردەوامە. لە سەردەمی مۆردێرندا و لە ماوەی شەڕە جیهانییەکان و بەتایبەت شەڕی جیهانیی دووەم وڵاتانی جیاواز و حکومەتە فاشیست و دیکتاتۆرەکان مێدیۆمە جیاوازە هونەرییەکانی وەک فیلم، بیناسازی، پۆستێریان وەک ئامرازی سەرەکیی پڕوپاگەندە و راکێشانی خەڵکی ئاسایی بۆ بەشداریی کردن لە شەڕ و بەرەوپێش بردنی مەرام و ئایدیۆلۆژیی خۆیان بەکار دەهێنا.

هاوکات لەگەڵ بەکارهێنانی هونەر لە بەرژەوەندیی دەستەڵاتدا، هونەر وەک ئامرازی دەربڕینی ناڕەزایەتی بەکار هێنراوە. لە تەواوی بزووتنەوە و سەرهەڵدانی کۆمەڵگەکاندا هونەر وەک چەکێکی بەهێز لە دژی سەرکوتکاری، نایەکسانی و توندوتیژی کەڵکی لێوەرگیراوە. لەو کاتانەدا هونەر ڕۆڵی کاریگەری لە بردنە ژێر پرسیار و دژایەتی‌کردنی دەستەڵاتداران و هەوڵی لادانی بەربەستەکان و ڕەخساندنی دەرفەتی دەنگهەڵبڕین لە جیاتیی ستەملێکراوان هەبووە. وەک چەند نموونەیەک لە دەرىڕینی نارەزایەتی و ڕەخنەگرتن لە سیاسەتی دەستەڵاتداران دەکرێت ئاماژە بە بزووتنەوەی ڕۆمانتیسم بکرێت کە هۆکارێکی سەرەکی سەرهەڵدانی دەربڕینی دژایەتی لەگەڵ شۆڕشی پیشەیی و سیاسەتی بەکار‌هێنانی زانست وەک ئامرازی دەستکاریکردنی سروشت بە مەبەستی بەرهەمهێنانی کاڵای زیاتر و دابڕاندنی مرۆڤ لە سروشت و لە ئەنجامدا لە ڕۆح و شوناسی خۆی بوو. یەکێکی دیکە لە دیارترین نموونەکانی تێکەڵاویی هونەر و سیاسەت بزووتنەوەی دژە شەڕی داداییەکان لە دوای شەڕی جیهانیی یەکەم بوو کە بە هۆی هەستیاربوونی کۆمەڵێک نووسەر و هونەرمەند سەبارەت بە لێکەوتە وێرانکەرەکانی شەڕ بنیاتنرا و بە زمانێکی زبر ڕەخنەی لە بارودۆخی خوڵقیندراو بە هۆی سیاسەتە هەڵەکانەوە گرت. تەنانەت لە هونەری هاوچەرخیشدا ئەو هونەرمەندانەی لە بەرهەمەکانیاندا زیاتر باس لە بابەتی سیاسی و بارودۆخی کۆمەڵایەتی دەکەن، ناودارترن. (مارینا ئابرامۆڤیچ) کە یەکێک لەو هونەرمەندانەیە، ڕیشە و هۆکاری هەڵبژاردنی ژان و خوێن وەک تەوەری سەرەکی لە پێرفۆرمێنسەکانیدا دەرئەنجامی ئەزموونی ژیانی منداڵی لە سەردەمی دیکتاتۆریەتی کۆمۆنیستی لە سلۆڤاکیا و پەروەردەبوون لە بنەماڵەیەکی سەر بە ئەم ڕژێمە‌دایە. (ئای وی وی) هونەرمەندی خەڵکی وڵاتی چین بە هۆی ڕەخنەگرتن لە گەندەڵی و پێشێل‌کردنی مافەکانی مرۆڤ لە لایەن دەستەڵاتدارانی وڵاتەکەی لە جیهاندا ناسراوە. (بەنکسی)، هونەرمەندی بەریتانی کە وەک چالاکڤانێکی دژی شەڕ، دژی کاڵاگەرایی، دژی فاشیزم و دژی داگیرکاری لە ڕێگەی گرافیتییە ڕەخنەگرانەکانی بەناوبانگ بووە.

بەرهەمی هونەرمەندانی کوردیش هەموو کات لەژێر کاریگەریی سیاسەتدا بووە بەتایبەت لەو ڕوانگەیەوە کە نەتەوەیەکین بە درێژاییی مێژوو دوژمنانمان لە هەوڵی لەناوبردنمان و داگیرکردنی خاکمان و ئاسمیلەکردنمان بوونە، هونەر یەکێک لە ئامرازە سەرەکییەکانی بەرنگاربوونەوە بووە. لە هەموو پارچەکانی کوردستان هونەرمەندان لە ڕێگەی بەرهەمە هونەرییەکانیانەوە لە دژی دارگیرکەرانیان هەڵوێستیان هەبووە. لە باشووری کوردستان لە بواری شێوەکاریدا لە سەرەتای سەدەی ڕابردووەوە کە هونەرمەندانی ئەم ناوچەیە لەگەڵ هونەری شێوەکاریی مۆدێرن ئاشنا بوون، بەرهەمەکانیان هەر لە سەرەتاوە مۆرکی سیاسی پێوە دیارە. ئەم هونەرمەندانە کە لە حەفتاکانەوە بەرهەمەکانیان زیاتر تێکەڵ بە سیاسەت بووە، بەم هۆیەوە کە زۆربەیان تاڵی شەڕ و کارەساتەکانیان چێشتووە و تەنانەت لە نێویاندا کەسانێک هەن پێشمەرگە بوونە، سیاسەت بووەتە بەشێکی دانەبڕاو و تەوەری سەرەکیی بەرهەمەکانیان. ڕووداوە سیاسییەکان بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە بەرهەمەکانیاندا وێنا کراون. ئەگەرچی وەک نەتەوەیەکی دابەشکراو شێوازی ڕەنگدانەوەی سیاسەت لە بەرهەمی هونەرمەندانی هەموو بەشەکانی کوردستان جیاوازە بەڵام لە هەموو پارچەکان پەرۆشیی سەرەکییان کێشە و پرسە نەتەوەیی و کۆمەڵایەتییەکانیانە.

The post پرسیار و گەڕان بەدوای شوناسدا appeared first on ژنەفتن.

 لە سەدەی ناوەڕاستەوە هەتا ئەمڕۆ ئەم تەکنیکە بەکار هێنراوە بۆ هەڵواسینی تابلۆ لە کەنیسە و لە ماڵاندا، لەبەر ئەوەی ڕەسم وەک پەیکەر خاوەنی سێ ڕەهەند نییە، خاوەنی بارستایی نییە و ناتوانێت بە سەربەستی بوونی هەبێت وەک پەیکەرێک، بۆیە پێویستی بە هەڵگر(Supports )ێک هەیە و هەروەها بە ڕووبەر( Surfaces)ێکیش هەیە بۆ وێنەکێشان. لە کوردستان چەند دەستەواژەیەکی لاتینی بەکار دەهێنن، بەڵام من لێرەدا وشەی هەڵگر بۆ Supports و ڕووبەر بۆ Surfaces و تەخت بۆ Backgraound بەکار دەهێنم.

تابلۆ بریتییە لە شکڵ و ڕەنگ و تەخت، هەموو ئەمانە خۆیان لەسەر ڕووبەرێک دەبیننەوە. وێنەکێشانی شکڵ و تەختێک لەسەر ڕووبەرێک بە ئۆتۆماتیکی سوژە دەگرێتە خۆی، بۆ نموونە مرۆڤێک لە ژوورێکدا، سێوێک لە دارستانێکدا، سێوەکە شکڵە و دارستانەکە دەبێتە تەخت، پەیوەندییەکی دیالەکتیکی هەیە لەنێوان سێوەکە و دارستانەکەدا پەیوەستە بە هزری هونەرمەندەوە چۆن ئەو پەیوەندییە بەرجەستە دەکات، دەگونجێنێت، چیمان بۆ ڕاوەکردن دەکات. چۆنیەتیی وێنەکێشانی ئەو سێوە لەو دارستانەدا هزر و بۆچوونی هونەرمەندمان بۆ ناوزەد دەکات، هەقیقەتێکی ترمان بۆ واڵا دەکات لەژێر ئەو شکڵەی کە بە ڕووکەش خۆی دەنوێنێت. دوو شکڵیش بە تەنیشت یەکەوە لە پەیوەندییەکی دیالەکتیکدا سوژە پێک دەهێنن لەسەر تەختێک.

لە سەدەی بیستەوە لە ئەوروپا هەموو پێکهاتەکانی هونەری شێوەکاری درایە بەرپرسیار؛ بە بزووتنەوە سەرەکییەکانی وەک کوبیست، شکڵ درایە بەرپرسیار، بە سوریالیست سوژە، بە هونەری ئەپستراکسیۆن خۆ دەربازکردن لە فیگۆر بۆ گوزارشتکردن لە باسێک… تاد، تەنها پێکهاتەیەک کە نەدرابووە بەر پرسیار، هەڵگر و ڕووبەر بوون، بۆیە ئەم بزووتنەوەیە بە دواهەمین بزووتنەوەی هونەری دەناسرێت لەبەر ئەوەی دواهەمین پێکهاتەی هونەری وەک بەربەست دایە بەر پرسیار، دوای ئەم بزووتنەوەیە هیج کەرەستەیەک و باسێکی تر نەماوە نەدرێنە بەر پرسیار لە هونەریی شێوەکاریدا، خۆ ئەگەر تاوەتاو ناوێک دەنێن لە سەردەمێکی هونەری، ئەوا تەنها دووبارەبوونەوەی ئەو چەمکانەن کە لە ڕابردوودا بەرجەستە کراون و کەرەستەیەکی نوێ یان چەمکێكی نوێ  نادەنە بەر پرسیار، تەنها بۆ ناسینەوەی هونەری سەردەمێکە. ئەم هۆکارەشە کە زۆر لە خەڵکی بێئومێد دەکەن، وەک ئەوەی گەشتبینە بنبەست و لە کۆتاییی شارستانیەتەکەماندا خۆمان بەرانبەر بە دیوارێک بببینینەوە، خۆمان لە بەردەم بۆشایییەکدا ببینینەوە، بۆشاییش هەردەم جێگای ترسە بۆ شارستانیەتێک کە بە پایداری لە داهێنان و خۆ نوێکردنەوەدایە. بەڵام دەبێت ئەم بزووتنەوەیە وەک شکاندنی دواهەمین بەربەست وەربگرین بە مەبەستی بەخشینی ئازادییەکی تەواو بە هونەرمەند، لە هەمان کاتدا تیشک خستنە سەر ئەو کەرەستەیە کە تا ئەو ساتە نەدرابووە بەر پرسیار، هونەرمەند بەبێ ئاگایی و بە خۆکاری  بەرجەستەی دەکرد.

یەکەمین پیشانگای گروپی “سەپۆرت و سورفاس” لە ساڵی ١٩٦٩ لە مۆزەخانەی هونەری مۆدێرن لە پاریس بوو. گروپی “سەپۆرت و سورفاس” کەرەستەکانی وێنەکێشانی ڕابردوویان دەدایە بەر پرسیار، واتە “هەڵگر و ڕووبەر”. دەتوانین بڵێین کە بزووتنەوەی “سەپۆرت و سورفاس” دواهەمین بزووتنەوەی هونەری ڕەچەشکێنی فەرەنسی بوو، دواهەمین  بزووتنەوە بوو لە مێژووی مۆدێرنیتێی فەرەنسا و هونەردا بۆ قوفڵدانی هەموو ڕەوتە هونەرییە مێژووییەکان.

مانیفێستی سەپۆرت و سورفاس

ئۆبژەی وێنەکێشان (تابلۆ)، وێنەکە خۆیەتی، پەیوەندی تەنها بەخۆیەوە هەیە، بانگی هیچ شتێکی تر ناکەن لە دەرەوەی خۆیان (بۆ نموونە، کارەکتەری هونەرمەند، مێژووی هونەر، بیۆگرافی هونەرمەند) نابێتە پەنجەرەیەک بۆ دەربازبوون، لەبەر ئەوەی ڕووبەر(سورفاس) بە لێکدابڕانی فۆرم و ڕەنگەکان دەکرێن، ڕێگرە لە بەردەم دەرهاویشتنی مەنتال یان بەلادابردنی خەیاڵی بینەر، وێنەکێشان ئاکتێکە لە خودا و لە گۆڕەپانەکەی خۆیدا دەبێت تەنگژی بنێیتەوە. بریتی نییە لە گەڕانەوەیەک بۆ سەرچاوە، نە پوختەییەکی بنەما، تەنها ڕووتکردنەوەی کەرەستەی وێنەکانە کە ئاکتی ڕەسمکردن پێک دەهێنێت. لێرەوەیە بێلایەنی کاری بەرجەستەکراو، بێبەشی لە گێڕانەوە و قوڵاییی پڕواتا.

وەک دەیخوێننەوە و سەرنج دەدەن مانیفێستەکە تەواو پێچەوانەی ئەو چەند پەرەگرافە بوون کە لەسەرەوە نووسیم بۆ باسکردن لە شکڵ و تەخت. ئەبێت ئەوە بوترێت کە لەم مانیفێستەدا سێبەری فیکرەی هونەری کۆنسێپتول هەست پێ دەکرێت لە بێلایەنی وێنەکێشاندا بۆ ئەفراندنی تابلۆیەک، بەڵام ئەوەی بزووتنەوەکە  پێداگری لێ دەکات گۆڕانکارییە لە هەڵگر و ڕووبەر؛ گروپی سەپۆرت و سورفاس، خۆیان بەوە پێناسە دەکەن، کە ڕەوتێکن دەوری ماتریاڵ بە گرنگ و دەخەنە ئاستی ئاکتی ئافراندن و کاری بەرجەستەکراودا؛ دەبێت هەڵگر و ڕووبەر بەشداری بکەن لە کاری بەرجەستەکراو، بە بێلایەن نەمێننەوە. بەڵام ئاکتی وێنەکێشان تەنها وەک سەرفکردنی وزەیەک دەبینن لە هونەرمەندا نەک ئاکتێکی مانادار بۆ گوزارشتکردن لە باسێک. وەک ڕامبۆ دەڵێت: “ئەکسیۆن ژیان نییە، جۆرێک لە بە فیڕۆدانی هێزێک، تووڕەبوونێک”. بە مانای ئاکتێك بە مەبەستی دەربڕینی سوژەیەکی بەواتا، گرنگ نییە، گرنگ بە فیڕۆدانی ئەو وزەیەی کە تیاماندا کۆبووەتەوە.

  ئەگەر پێش بزووتنەوەی سەپۆرت و سورفاس، هەندێک هونەرمەند وەک ڕۆشنبێرگ (1925-2008 Rauschenberg) لە ئەمەریکا گرنگیان ئەدا بە دەوری هەڵگر و ڕووبەر، وەک چۆن لە تابلۆکانی “پۆل سێزان”دا چەمکی کوبیست چەکەرەی کردبوو پیش بزووتنەوەی کوبیست، ئەوا بە بزووتنەوەی سەپۆرت و سورفاس بە ڕاشکاوانە و بە تیۆری هونەرمەندان گرنگیان دەدا بە ڕۆڵی ئەو دوو کەرەستە ترادیسۆناڵانە و گۆڕانکارییان تێدا دەکرد.

یەکێک لە بە ناوبانگترین هونەرمەندانی سەپۆرت و سورفاس، (کۆلۆد ڤیالا-Claude vialat)یە، ڤیالا بەڕێوەبەری خوێندنگای هونەرە جوانەکانە لە شاری نیم( Nimes)ی خوارووی فەرەنسا. ڤیالا سەردەمێک وێنەکانی لەسەر خێمەی سەربازی نەخش دەکردن، ئێستاکە لەسەر قوماشی کەڵچەری جیاواز و شکڵی جیاواز. هەردەم هەمان شکڵ دووبارە دەکاتەوە و لەگەڵ سەردەمیشدا تابلۆکانی لەناو دەچن، ڤیالا دژی گەورەکارە، دژی شاهەسەرە ( masterpiece ).

ڤیالا لە پێشانگایەکدا کە دیوارەکانی هەمووی پڕکردبوویەوە بە تابلۆ هەمە جۆرەکانی لە ڕووی قەبارە و ڕەنگەوە، خۆیشی لەولاوە بە تەنیا قوت ڕاوەستابوو بە جلوبەرگێکی سادەوە، دیمەنێكی شاز و سەرنجڕاکێش بوو بۆ من کاتێک بینیم وەک هونەرمەندانی تر خۆی خەریک نەکردبوو بە کارێکەوە یان دەوری خۆی بدات بە چەند کەسیک بۆ گرنگی دان بە خۆی، بۆیە وەک شکڵێک لە تابلۆکانی دەهاتە پێشچاوم. پاش چاوخشاندن بە تابلۆکانیدا چوومە بەردەمی و ڕاشکاوانە پێم وت:

– بێزار نەبوویت لە دووبارەکردنەوەی هەمان شکڵ؟

لە وەڵامدا وتی: سەیری کارەکانم بکە، ئەگەر وا هەست دەکەیت زۆرم لە خۆم کردووە بۆ وێنەکێشانیان، ئەگەر لەزەتیان تێدا نابینیت، ئەتوانیت ئەو پرسیارەم لێ بکەیت. ئێوە دەتوانن بەردەوام بن لە کاری خۆتان، بەڵام من زۆر لە خۆم ناکەم.

ڕاستە، کاتێک خۆت دەبینیتەوە لە بەردەم تابلۆیەکی ڤیالا، وەشاندنی فڵچە و تێکەڵکردنی سپی لەگەڵ هەمو ڕەنگەکان، ڕووناکی و شەوقی ڕەنگەکانی، هەست بە سەرفکردنی خۆڕسکانەی وزەیەکی بێ ئەندازە لە هەوەس و ئارەزوویەکی دەوڵەمەند دەکەین، ڕووناکی و شەوقی ڕەنگەکان بە خەبەرمان دەکەنەوە بەبێ ئەوەی سوژەیەک پێشنیار بکات لەسەر ڕووبەری تابلۆکەی. بێگومان ئەستەمە ئێمە بتوانین خۆمان لە سوژە دەرباز بکەین، لەبەر ئەوەی ئەو شکڵەی ڤیالا وەک خۆی دەڵێت بە ڕێککەوت لە شکڵی هەڵوژەیەکەوە وەریگرتووە لەبەر ئەوەی حەزی لە هەڵوژەیە، بەڵام شکڵ و تەخت گونجێنراون، کەوتوونەتە پەیوەندییەکەوە، ناتوانین تەنها وەک تەنگژیەک بیانبینین لەناو تابلۆکە خۆیدا و نەیبەستینەوە بە جیهانی دەرەوە، ئەمەش بە ئۆتۆماتیکی دەىێتە سوژە، بێ شک سوژەیەکی دیاریکراو نییە لە دەرەوەی تابلۆکەوە خزێنرابێتە ناو تابلۆکە، سوژەکە لەناو تابلۆکەدا دروست دەبێت، لەنێوان ڕەنگ و شکڵ و چۆنایەتیی قوماشەکە.

چەند وتەیەکی ڤیالا لە دیبەیتێکدا:

 “شکڵەکە بۆ من هیج گرنگییەکی نییە، سیستەمێکی ئیشکردنە، شکڵەکەم ناگۆڕم، خۆ ئەگەر بیگۆڕم، دەگەڕێمەوە بۆ خاسیەتی هەمان شکڵ، گرنگی بۆ من پڕکردنەوەی ڕووبەرێکە بە ڕیتمێک، دۆزینەوەی ڕیتمێکە، هەستیش دەکەم کاتێک ڕووبەرێکی فراوانم لە بەردەمدایە، ئەوەی هاوگرتوویی دەبەخشێت بە کارەکەم، ڕیتمە هەتا شتێكی تر. کاتێک ڕەنگەکان دەخەمە سەر قوماشەکەم لەبەر ئەوەی چۆنایەتیی قوماشەکان جیاوازن نازانم چۆن قوماشەکە دەیگرێتە خۆی، بە چ شێوەیەک کاردانەوەی دەبێت لەسەری، چی بەسەر دێت! هەرچۆنێک بێت دەرئەنجامەکەی قبووڵ دەکەم. ئەگەر قبووڵی نەکەم لەو پرەنسیپەوەیە کە من کەسێکی کامڵ نیم بتوانم قبوڵی بکەم، لەبەر ئەوەی باسێکی ترم بۆ پێشنیار دەکات، بەڵام وردە وردە لەگەڵ کارکردندا خۆی دەگونجێنێت. لەسەر کەرەستەیەک کار دەکەم، شکڵێکە چەند دەرفەتێکم پێ دەبەخشێت، فۆرمێكی فیگوراتیڤ نییە، گوزارشت لە هیچ ناکات، فۆرمەکە بیانوویەکە، دەتوانم بڵێم واژۆیەکە، ئەوەی گرنگە بەلامەوە وەرچەرخاندنیەتی، هەموو ڕۆژێک ئەو کارە دەبینم کە چاوەڕوانم نەدەکرد، لەو دیو دیواری ئەگەری بوونەوەیە، هەر ڕۆژە و تابلۆیەک دەکەم و پاش گوزارشتکردن و وردبوونەوە، شتێکی نوێ تێدەگەم، بەو جۆرە بەردەوام دەبم، هیچ شتێک لەوەوبەر بڕیار نەدراوە، نازانم بۆ کوێ دەڕۆم، مێتافۆری کارەکەم ڕۆژانەیە.

من لەناو قوڵایییەکی بەربەستدا کار دەکەم، بەربەست مەبەست لە وێنەکێشانە، هەموو جارێک هەوڵ دەدەم ئەو بەربەستە زیاتر پاڵ پێوەنێم و چارەسەری نوێ بدۆزمەوە. خەڵکی زۆر جار قوماشی جیاوازم بۆ دەهێنن لە جیهانی جیاوازەوە، هەر کە قوماشەکە دێتە بەردەمم ئیتر دەست دەکەم بە کارکردن بەگوێرەی ئەوەی دێت بە بیرمدا. ئێمە چرچێک قبووڵ ناکەین لەسەر هەڵگر و ڕووبەێکی ترادیسیۆنێل، بەڵام لەسەر قوماشێک بەبێ هەڵگر، چرچێکی ناشیرین یان کەوالێتیی قوماشیک کە ڕانەکێشرابێت لەسەر چوارچیوەیەک دەبێتە شکڵێکی ئەرێنی. بە هۆی ئەوەی کە قوماشی جیاواز و کەوالێتی و ڕەنگی جیاواز دەنووسێنم بەیەکەوە، وەک ڕووبەرێک یارمەتیم ئەدات وێنەکان زیاتر بن، ماتریالی زیاتر بن، بە گشتی هەموو ئەم پارچە جیاوازانە دەبنە جیهانێکی ئەرێنی پێکەوە.

 ئێمە جارێکی تر بەردەوامیمان دا بە ئەمریکاییەکان. ئەو هونەرمەندانەی بۆ من گرنگن، مۆریس لویس( 1912-1962 Morris Louis )، ڕۆشنبێرگ( 1925-2008 Rauschenberg)، بێگۆمان جاکسن پۆلۆک (1912-1956 Jackson Pollock ). ئەگەر گەنجە ئەمریکاییەکان ئەمڕۆ وەک ئێمە کار دەکەن، جارێکی تر دەست دەکەنەوە بە هەڵوەشاندنەوەی تابلۆ، بە کارێکی ئەرێنی دەزانم، بەڵام ئەوان وەک دەق، ئەوەی وتراوە جێبەجێی دەکەن، ئێمە هەرگیز وەک مەرجی پێشوەخت نەمانبینیوە، وەک دەرئەنجامێک ڕەچاومان لێکردووە، هەمیشە هەوڵیشمان داوە دەرئەنجامەکەمان بگوێزینەوە، بەڵام بە شێوەی پێشنیارکردن نەک سەپاندنی، ئێمە هەردەم دەرئەنجامەکەمان گواستووەتەوە).

وەک سەرنج ئەدەین لە وتەکانی ڤیالاد باسی سوژەیەک ناکات لە دەرەوەی تابلۆکە. کاتێک دەڵێت؛ شکڵەکە وەک ئەوەی خۆی دەنوێنێت لەسەر قوماشەکە قبووڵی دەکەم و شەڕی لەگەڵ ناکەم. ئەمە سوژەیەکە لەناو تابلۆکەدا و لەدەرەوەی تابلۆکەوە نەهێنراوەتە ناو تابلۆکە، بەڵام دەتوانین بیبەستینەوە بە جیهانی دەرەوە.

***

ئەو سەردەمەی لە قوڵاییی ئەشکەوتەکاندا مرۆڤی سەرەتایی بە ڕاستەوخۆ گوزارشتیان لە هەست و ئارەزووی خۆیان دەکرد (دیواری ئەشکەوتەکان وەک هەڵگرێک)، پێوستیان بە دروستکردنی هەڵگر و ڕووبەرێکی دیاریکراو نەبووە، ڕاستەوخۆ لەسەر دیواری ئەشکەوتەکان گوزارشتیان لە هەستی خۆیان کردووە، بێشک چۆنایەتیی دیواری ئەشکەوتەکان کاریگەری هەبووە لەسەر نەخشەکانیان، بەڵام ئەوان مۆدێلێکیان نەبووە بە لاڕێیان ببات، هونەرمەند ڕاستەوخۆ بەبێ بەربەستی کۆمەڵایەتی وێنەی کێشاوە، واتە خودی باڵا لەژێر پاڵەپەستۆی یاسا کۆمەڵایەتییەکاندا نەبووە، یاسا کۆمەڵایەتییەکان کە ئەمڕۆ لە شارستانیەتەکەماندا خۆیان دەبیننەوە لە چەند شکڵێکی جیاوازی هونەریدا، زۆربەیان هان دراون لە لایەن بەرەیەکەوە لەهەر سەردەمێکدا بە جیاواز لەوی تر، لە ڕابردوودا بەسەر هونەرمەنداندا سەپێنرابوو بە ڕەسمکردنی سوژەکانی بایبڵو لە سەردەمی مۆدێرندا بە ڕیالیسمی سۆسیالیستی و لە پۆست مۆدێرندا بە مۆدێلی هونەری بازرگانی،  لەنێو ئەم ڕەوتە هونەریانەدا، هونەمەند پێویستی بە هەوڵدانێکی بێ شومارە بۆ خۆدۆزینەوە لەناو هەموو ئەو مۆدێلانەدا، بە تایبەتی جۆری گوزارشت، بۆیە ئامانجی هەموو بزووتنەوە هونەرییەکان هەوڵدان بووە بۆ دۆزینەوەی زمانە هونەرییە ڕەسەنەکە بە تێکشکاندنی هەموو ئەو بەربەستانەی کە شارستانیەت سەپاندبوونی بەسەر هونەر و هونەرمەندا، هەڵگر و ڕووبەریش بەشێکن لەو چەمکە سەپێنراوانە. ئەم زمانەش (زمانی گوزارشت) بریتی نییە لە قانونێک لە لایەن کەسانێکەوە سەپێنرابن یان ئەفرێندرابن بۆ پەیڕەویکردنی لە کاتی وێنەکێشاندا، بەپێچەوانەوە گەڕانەوەیە بۆ زمانی ڕەسەنی گوزارشت بە ئاگایییەوە. وەک هەموو زانستێکی تری مرۆڤایەتی، بۆیە ڕاڤەکردن لەسەر هەموو پێکهاتەکانی هونەر، شکڵ و باس و هەڵگر و ڕووبەر و گوزارشت، پێویستییەکی حەتمی بوون بۆ بەردەوام بوون و بەئاگاهاتنەوەی هونەرمەند لە کاری نەخشکردندا لە شارستانیەتدا.

 مەبەست لە چەمکی گوزارشت، وەرچەرخانی هزرە بە وێنە بۆ کەسی بەرامبەر، چۆن ئەو وێنەیەی بەرجەستەی دەکەم دەتوانێت ببێتە ڕەنگدانەوەی هزرم، لەبەر ئەوەی ئێمەی مرۆڤی ساپیان ئەگەر لە کەڵچەرێکەوە بۆ کەڵچەرێکی تر، لە تاکێکەوە بۆ تاکێکی تر جیاوازین، ئەوا لە دەروونماندا، لە نەستماندا سەمبۆل و شکڵەکان هەمان مانایان هەیە، وەک چۆن لە خەودا، لەبەر ئەوەی وێنەکێشان غەریزەیەکە لای مرۆڤ، بەڵام ئەگەر هونەرمەند یان بینەران نەتوانن وێنەیەک بخوێننەوە لەبەر ئەوەیە مرۆڤی مۆدێرن لە شارستانیەتدا ئەو غریزەیەی بزر کردووە، وەک زۆر لە توانای تر، وەک بۆنکردن و هەستکردن، یاخود ئازاد نییە لە بیرکردنەوەدا؛ ڕەچاوی مۆدێلێكی بیرکردنەوە دەکات.

پەڕەیەک و چەند قەڵەمێکی ڕەنگاوڕەنگ بخەرە بەردەم منداڵێک، بەبێ تەنگژی دەتوانێت گوزارشت لە هەستی خۆی بکات بە ئازادی، هەر بۆیەش ئەو منداڵانەی کە دژواریان بەرامبەر دەکرێت، یان لاقە دەکرێن، بۆ دۆزینەوەی ڕاستی ڕووداوەکە،  قەڵەم و پەڕەیان دەخەنە بەردەست، منداڵەکە ئەوەی بە زمان ناتوانێت بیدرکێنێت بە وێنە گوزارشتی لێ دەکات. ئەگەر زارۆکێک ئەو توانایەی هەیە لەبەر ئەوەی خۆی بەرامبەر بەربەستی کۆمەڵایەتی نابینێتەوە، بەڵام هونەرمەندێکی سەردەمەکەمان ئەو توانایەی لەدەست داوە لە جەنجاڵی بازاڕی هونەریدا کە زۆربەیان خۆیان لە زمانی ڕەسەنی گوزارشتدا نابیننەوە، بۆیە ئەمڕۆ هونەرمەندێک ناتوانێت گوزارشت لە هەستی خۆی بکات ئەگەر شارەزایی لە بزووتنەوە هونەرییەکاندا نەبێت، کە جۆرێک لە ئازادی پێ دەبەخشن، لەبەر ئەوەی ئێمە مرۆڤی شارستانین، توانای سەرتایی خۆمان بزر کردووە.  بۆیە کاری زۆر لە مامۆستاکانی هونەرە جوانەکان لە ئەورووپا فێرکردنی خوێندکاران نییە بە جۆرێک لە وێنەکێشان، بەڵکوو بریتییە لە، لەبیربردنەوەی هەموو ئەو جۆرە گوزارشتانەی کە بوونەتە مۆدێل بۆ خوێندکار، واتە گەیاندنیانە بە خاڵی سەرەتای گوزارشت، بۆیە نابێت هونەرمەند خۆی لە پشت قەڵای ئەو بیرۆکەیەوە بشارێتەوە وەک چۆن دەڵێن؛ من بیر دەکەمەوە کەواتە هەم. بە هەمان شێوە بڵێت؛ مادام دەزانم نەخشی سێوێک یان بزنێک بکەم کەواتە من هونەرمەندم. هونەرمەند بە مانای وەدەستخستنی توانای گوارشت دێت، بیرکردنەوەش بە مانای پاساودان و ڕاڤەکردن دێت. ڕاستە پێش هەموو شتێک توانای هونەرمەند بەهرەیە وەک دەنگخۆشی و توانا و بەهرەی تر، بەڵام بەهرە بەتەنها بەس نییە.

وشەیArts  لە لاتینیەوە هاتووە بە مانای هونەر دێت، بە یۆنانی دەبێتە تەکنێ، بە مانای تەکنیک، تەکنیک و دەستڕەنگینی، کەواتە هونەر پێش هەمو شتێک تەکنیکە، هونەرمەند ئەو کەسەیە پێش هەموو شتێک خاوەنی تەکنیکێکە. بۆ هونەری شێوەکاری پێویستمان بەوەیە بزانین چۆن فڵچەیەک دەوەشینین، چۆن شکڵێک دروست دەکەین، وەک چۆن بۆ مۆسیقا دەبێت بزانین ئالەتێک بژەنین، ئەمە سەرەتایە. بەبێ تەکنیک هونەر بوونی نییە، بەبێ کارکردنیش نازانین تەکنیک چییە، بەبێ کارکردن شارەزایی تەکنیک بوونی نییە،

هونەرمەندە بەناوبانگەکان هەردەم بەبێ وچان کاریان کردووە بۆ ماڵیکردنی تەکنیکێک کە لەگەڵ زەمەندا دەبێتە شوناسی هونەرمەند خۆی وەک تەکنیکێک. وشەی هونەر، بەمانای زانینی تەکنیک دێت، تەکنیک بۆ دەستڕەنگین و بۆ هونەرمەند پێویستە، هونەر و دەستڕەنگینی خاڵێکی هاوبەشیان هەیە ئەویش تەکنیکە، وەرگێڕانی ماتریاڵە بۆ ئەفراندنی کارێکی هونەری، وشەی؛ oeuvre بە لاتینی، مەبەست لە کاری هونەرییە، بە مانای بەرهەمی کرێکارێک دێت، واتە هونەر کارکردن و ماندووبوونە. هونەر بە مانای ئیلهامی  هونەرمەند دێت، ئیلهام لەناو دەرووندایە و بە تەنیا ناتوانێت ببێتە هونەر، هونەرمەند ئەو ئیلهامە وەردەچەرخێنێت بۆ ماتریاڵ و تەکنیک، شکڵێک دەکات بە بەری هزردا، ئیتر ئەوە بە بینین بێت یان بە بیستن یان بە هەستپێکردن (دەست لێدان). نابێت ئێمە تەکنیک بەوە تێبگەین کاتێک لەژێر تابلۆیەکەوە نووسراوە؛ تەکنیکی کۆلاژ، یان بۆیەی یەکریلیک، ئەمان کەرەستەن، تەکنیک بریتییە لە هونەری بەکارهێنانی ئەم کەرەستانە پێکەوە، گونجاندنیانە بۆ بە ماتریاڵکردنی ئەوەی لە هزردایە.

دەبێت هەردەم کاری دڵفڕێن و کاری هونەری جودا بکەینەوە، کاری هونەری دەرئەنجامی پاساودان و پرسیارکردن و لێکۆڵینەوەیە لەو شکڵەی لەو باسەی بەرجەستەی دەکەین، هەموو شکڵ و باسێک دەبێت بدرێنە بەر پرسیار لەلایەن هونەرمەندەوە؛ بۆچی ئەو شکڵە دەکێشم؟ لەسەر چ تەختێک؟ بۆچی ئەو باسە دەهروژێنم؟ چۆن گوزارشت لەو باسە دەکەم؟ کاری هونەرمەند بەرهەمی ئاگایییە، بە زمانی گوزارشتی هونەری.

مەرج نییە شکڵێک دڵفڕین بێت کەواتە کارێکی هونەرییە یان جوانە لە ڕووی گوزارشتەوە. گرنگیش نییە هونەرمەند چ سوژەێەکمان بۆ پێشنیار دەکات، گرنگ ئەوەیە چۆن گوزارشت لە باسێک دەکات، چونکێ ئەگەر ھونەر غەریزەیە و خاوەنی زمانێکە، ئەوا گوزارشتێکی پێشوەخت بوونی نییە جگە لە ئەفراندنیەوە نەبێت لە لایەن ھونەرمەندەوە، بێشک یاسایەک هەیە بۆ گوزارشت، لۆژیکێک هەیە بۆ گوزارشت کە ناتوانرێت بە زمانی زانستی باسی لێوە بکرێت.

کاتێک کارێک دەبینین دڵفڕێنە، واتە هەست بە ئاسودەیی دەکەیت بە تێڕوانینی، بەڵام مەرج نییە ئەوە کارێکی ئەقڵانی بێت، مەرج نییە هەقیقەتێکمان بۆ نمایش بکات، پێ دەچیت پەردەپۆشی بێت بۆ هەقیقەت، لەبەر ئەوەی هەقیقەت وەک ئەوەی کە هەیە و خۆی نمایش دەکات بە ڕووکەش ئاسودەمان ناکات، بەپێچەوانەوە هەقیقەت وەک ئەوەی شاراوەیە ئاسودەمان دەکات، بۆیە کارێکی هونەری مەرج نییە لەبەر ئەوەی دڵفڕینە کەواتە هەقیەتی شتەکانمان بۆ نمایش دەکات. ئەفلاتون لە سەردەمی خۆیدا دژی ئەو هونەرمەندانە ئەوەستایەوە کە بە ڕیالیزم شکڵەکانیان دەکردەوە  لەبەر ئەوەی ئۆبژە شکڵێکی هەڵخەڵەتێنەری هەقیقەتی هەستپێکراوە. بۆ ئەفلاتون جوانی خاسیەتی هەقیقەتە.

ئەفلاتون دەڵێت: “هونەری کۆپیکردنەوە زۆر دوورە لە هەقیقەتەوە… بۆ نموونە هونەری شێوەکاری، پینەچیەکمان پیشان ئەدات، یان دارتاشیک، یان هەر کاربەدەستێکی دەستڕەنگینی تر،  بەبی ئەوەی هیچ زانیارییەکی هەبێت لەسەر کارەکانیان، بەڵام ئەمەش ڕێگری ناکات لەوەی کە هونەرمەندێکی چاک بێت و بیەوێت پیشانی نەزانان و منداڵانی بدات کاری پینەچی و دارتاشی چییە، بە جۆرێک کە لاساییکردنەوە بە هەقیقەت بزانن”.

هەرگیز مرۆڤی ئەشکەوتەکان شکڵی ڕیالیزمیان نەکردووە، هەرچەندە لێکدانەوەی هەندێک لە کۆڵەرەوە ئەوەیە گوایە وەک منداڵ نەیانتوانیوە شکڵیکی ڕیالیزم بکەن، بەڵام شکڵێکی ڕیالیزم بە چ مەبەستێک؟ بۆ گوزارشتکردن لە چی؟ لە کاتێکدا شکڵێکی ڕیالیست واڵای هیچ هەقیقەتێکی تر ناکات لەوەی بە ڕووکەش دەبینرێت، بۆ مرۆڤێکی کۆکەرەوە و ڕاوکەری ئەو سەردەمە کە هەموو ژیانی ڕۆژانەی بیرکردنەوە و وردبوونەوە بووە لە دەوروبەری، بە تایبەتی لە سەردەمێکدا ئەوان هێزی خودایان لە گوڵێک لە درەختێک لە ئاژەڵیکدا دەبینی.

زۆر لە هونەرمەند و ئەنتەلەکتوێلەکان هەوڵیان داوە گوزارشتێکی ئۆبژەکتیڤی جوانی بکەن، بەڵام جوانی دەرئەنجامی هەستکردنە بە پەیوەندی، واتە پەیوەندیی دیالەکتیکی لەنێوان شکڵەکاندا لە هونەری شێوەکاریدا، واتە هارمۆنی گشتی ئەو کەرەستانەی کە پێکەوە گونجێنراون، بۆیە جوانی پەیوەستە بە پەیوەندییەوە. کاتێک سەیری ئەو نەخشەی ئەشکەوتی لاسکۆ دەکەین؛ ڕاوکەرێک پاڵکەوتووە و چوکی ڕەپ، ڕمێک بە تەنیشتیەوە و بەرامبەری ئاژەڵێک ورگی هەڵدڕاوە، هونەرمەند دەیەوێت باسێکی گرنگمان بۆ واڵا بکات لەژێر ئەو شکڵانەوە کە لە پەیوەندییەکی دیالەکتیکدان. (لە وتارێکی تردا باسی ئەم نەخشە دەکەین).

پێش ئەوەی نیوتن و ئاینشتاین بە یاسای ماتماتیک و فیزیا ڕوونی بکەنەوە بۆچی و چۆن سێوێک لە دارێکەوە دەکەوێتە خوارەوە، ئەو سێوە هەر بەو یاسایە دەکەوتە خوارەوە، کاری مرۆڤ ئەفراندنی ئەو یاسایە نییە بەڵکو دۆزینەوەی بوو، ئەم دۆزینەوانەش بە گەڕان و لێکدانەوە بەرجەستە کراون. دۆزینەوەی هەموو ئەم زانیارییانەش لە بواری زانستی و دەرونی و هونەری و … تاد، لە سەردەمی ڕێنیسانسەوە دەستی پێ کرد و لە سەدەی بیستەمدا تەقییەوە. میشێل فوکۆ، پرسنی و ئارەزووی تاکی ئەوروپایی بۆ گەڕان بەدوای زانست و لێکۆڵینەوە لە هەمو بوارێکدا، دەگەرێنێتەوە بۆ کەڵچەری مەسیحی، کەڵچەری مەسیحی پاڵنەر و دینامیکی سەرەکییە بۆ گەڕان بەدوای زانیاریدا؛ کاتێك تاکەکانیان ساڵی چەند جارێک کۆنفیسیۆن ( confession) دەکەن لەبەردەم پیاوێکی دینیدا، (کۆنفێسیۆن بریتییە لە دانپیانان و وتنی ڕاستی لە بەردەم قەشەیەکی کەنیسەدا)، بریتییە لە؛ بۆچی و چۆن و بە چ مەبەستێک، بۆ گەیشتن بە هەقیقەتی ڕووداوەکان، پێویستمان بە پاساودان و تێڕامان و ڕاڤەکردنە.

بێگومان هونەر هەمان هەقیقەتی زانستی نییە، واتە هەمان لۆژیک پەیڕەوی ناکات، بەڵام هونەر وەک ماتماتیک خاوەنی لۆژیکێکە.  پاسکال جیاوازی دەکرد لەنێوان هەقیقەتی دڵ و هەقیقەتی ئەقڵانی. (هەقیقەتی ئەقڵانی ئەوەیە کە زاناکان ڕوونی دەکەنەوە بە زانست، ڕووی دەمی دەکاتە ئەنتەلێکت، هەقیقەتی دڵ گوزارشتی لەناو هونەر و دیندا دەدۆزنەوە، ئەم دوو جۆرە هەقیقەتە ناتوانرێت بەراورد بکرێن، ئەوە کاری فەیلەسووفە ئاشتیان بکاتەوە بەیەکەوە).بە یۆنانی بە هەقیقەت دەوترێت ئەلێتێیالا (Allétheala)، بە مانای لابردنی پەردە دەێت، پەردەی ڕووکەش، هەروەها بە مانای هەقیقەت دێت، بۆیە دەوری هونەر دۆزینەوەی هەقیقەتە.

خۆ ئەگەر ئەورووپاییەکان خۆیان جودا دەکەنەوە لە هونەری ئەفریقایی و ئەبۆریژێن و …تاد، ئەوا دەبێت دان بەو ڕاستییەدا بنێین کە هونەری سەدەی بیست بە ئاگاییەکی تەواو جیاوازەوە بەرجەستەکراوە، وەک هەموو زانستێکی تر لە ئەوروپا. ئەگەر نەخشی سەر دیواری ئەشکەوتەکان، هونەری ڕەسەن بوون، ڕاستەوخۆ گوزارشتی مرۆڤ بوون بەبێ بەربەست، پێویستیان بە دانە بەرپرسیاری شکڵ و تەخت نەبووە، ئەوا مرۆڤی شارستانی بەبێ ئەو زانیارییانە ناتوانێت گوزارشت لە هەستی خۆی بکات.

نەخشەکانی بیست هەزار ساڵ لەمەوبەری ناو ئەشکەوتەکان بە هەمان ئاگایییەوە نەکراون، واتە ئەگەر گوزارشتێکی ڕەوانی هونەری بێت، ئەوا ئاگایییان بە دەوری شکڵ و تەخت نەبووە، شکڵ و تەختیش بەرهەمی شارستانی نین لە بنەچەدا بەڵکوو لە شارستانیەتدا بە ئاگاییەوە لێکدانەوەیان بۆ کراوە، لەبەر ئەوەی مرۆڤی شارستانی لە هەقیقەیەتێکی تردا دەژی، ئەو هەقیقەتەش پێویستی بە ئاگایییە بە باری ژیانی خۆی وەک مرۆڤێکی شارستانی لەناو شارستانیەتدا. وەرچەرخانی مرۆڤی کۆکەرەوە و ڕاوکەر بۆ مرۆڤی کشتوکاڵی و شارستانی، تەواو دەوری هونەری وەرچەرخاند، هونەر وەک کارێکی سەربەست و هونەرمەند وەک هزرێکی سەربەست بوونی نەبوو، بۆیە پێویستمان بە ئەنتەلێکتە بۆ وەدەستخستنەوەی توانای گوزارشت لە شارستانیەتدا، دەوری هەموو بزووتنەوە هونەرییەکان لە کوبیستەوە هەتا بزووتنەوەی سەپۆرت و سورفاس دۆزینەوەی توانای هونەری گوزارشتە.

The post سەپۆرت و سورفاس <br>دواهەمین بزووتنەوەی هونەری لە مێژووی مۆدێرنی فەڕەنسادا appeared first on ژنەفتن.

ئەوە بوو ئەو ڕووداوەی کە هەستی شەمێران فەتاحی جوڵاند و بیری بەرەو کارێکی هونەری شێوەکاری برد نەک بەرەو کارێکی ئەدەبی، ئەو لە پاش بینینی ڕووداوەکە و گوێگرتنی بۆ دەنگی بنی پێڵاوی مرۆڤەکە و تف و جنێوی پیاوە بەتەمەنەکە، بینی کە گشتی بە ڕێککەوت دروست بووبوو، بیرکردنەوەی بەرەو کارێک نەبرد کە گێرانەوەی تیابێ، تەنانەت بیریشی بۆ کاری سینەمایش نەچوو، بەڵکو بۆ کارێکی هونەری شێوەکاری کە ببینرێ و مامەڵەی ڵەگەڵ بکردرێ، ئەمەیش کارەکتەری وەکوو هونەرمەندێکی شێوەکار ئەسەلمێنێ و جیای ئەکاتەوە لە کارەکتەری شاعیرێک یان چیرۆکنووسێک، بیری ئەو بۆ پەیکەر چوو لەبەر ئەوەی خۆی لە بنەڕەتدا هونەرمەندی پەیکەرە. هەرچەندە ڕەفتاری پیاوە بەتەمەنەکە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە مایەی ڕەخنەیە و ئەگەر لە هەمان کاتدا رۆژنامەنووسێکی ڕەخنەگر یان ژنێکی خاوەن بۆچوونی فێمینیست ئەو ڕووداوەی ببینیایە ئەوکات لەوانە بوو کابرا بدرایە بەر لێشاوی قسە و ڕەخنەی توند، بەڵام ئەمە بابەتەکەی ئێمە نییە، بەڵکو بابەتەکەی ئێمە ئەوەیە کە چۆن ئەم ڕووداوە لای هونەرمەندێکی شێوەکار بوو بە کارێکی هونەری.

پاش بینینی ڕووداوەکە و دروستبوونی وێنایەک لەناو مێشکی هونەرمەنددا، هەر زوو کەوتە گەڕان بۆ پەیداکردنی مەتریاڵی ئەو کارە هونەرییەی کە لە خەیاڵیدا وێنەکەی دروست بووبوو، مەتریاڵەکان پێکهاتبوون لە خولخلۆکەیەکی ناو موبەریدە، بەن(پەت)، دوو تاک پاژنەی بەرزی پێڵاوی ژنان، بۆرییەکی مسی کورت و سندووقێک کە لە تەختەدار دروست کرابوو. شەمێران فەتاح کارە هونەرییەکەی لە دوو بەش بیناکردووە، بەشی سەرەوە و بەشی خوارەوە، و لەناو ڕاومی پێشانگاکە وەکوو یەکێ لە کارە هونەرییە بەشداربووەکان دایناوە، سوودیشی لە سەقفی بیناکە بۆ دامەزراندنی کارەکە وەرگرتووە، لە بەشی سەرەوە، هونەرمەند خولخلۆکەکەی ناو موبەڕیدەکەی بەکارهێناوە و بەنێکی پێوە ئاڵاندووە بە هەردوو دیوی خولخلۆکەکەدا شۆڕبۆتەوە و لە بەشی خوارەوەیدا  هەردوو لای بەنەکەی بە دوو تاکە پاژنەی پێلاوەکان بەستۆتەوە کە لە هەمان کاتدا بۆتە هۆی ڕاگرتنی بەنەکە، بۆ ڕاگرتنی ئەم بەشەی سەرەوەی کارەکە بۆرییە مسە کورتەکە و بەنێکی دیکەی بەکارهێناوە بە جۆرێ کە بە هۆیەوە بۆرییە مسە کورتەکە بە ناو خولخلۆکەکەدا تێپەرێنێ و لە ڕێگەی بەنێکی  دیکەوە بە سەقفی (بنمیچی) هۆڵی پیشانگاکەوە هەڵیواسیوە بۆ ئەوەی سەرجەمی کارەکە ڕابگرێ. بۆ بەشی خوارەوەی کارەکە سەندووقێکی تەختەی بەکارهێناوە و دەنگ گەورەکەرێکی تیاداناوە، هەر لایەنێ لە لایەنەکانی سنووقەکە ٥٠ بە ٥٠ سانتیمەترە و بەرزیەکەشی ٦٥ سانتیمەترە، ئەم بەرزییەیش گونجاوە لەگەڵ لەشی مرۆڤ بۆ ئەوەی دەستی بینەرەکانی بە ئاسانی پێبگا، سندووقەکە لە دار موعاکس دروست کراوە. هونەرمەند بە جۆرێ بەشی سەرەوەی کارەکەی هەڵواسیوە و مەودایێکی زۆر کەمی هێشتووەتەوە لەنێوان بنی پاژنەی پێڵاوەکان و ڕووبەری سەرەوەی سەندووقەکە بۆ ئەوەی لە کاتی دەست لێدانی بینەرەکان بەریەک بکەون، کە مەبەستی هونەرمەند بووە بۆ ئەوەی بینەر بتوانێ یاری بە پەتەکە بکا، واتا بە دەستی خۆی پەتەکە بە ئاستەم ڕابکێشێت، ئەوکاتە بنی پاژنەی پێڵاوەکە بەر ڕووبەری سەرەوەی سەندوقەکە دەکەوێ و دەنگێکی لێوە دێ کە لە دەنگی پێلاوی بن بەرزی ژن بچێ لەکاتی ڕۆیشتندا.   

ئەم دەنگە یەکێکە لە ئامانجی کارە هونەرییەکە، بە تایبەت کە سەندووقەکە دەنگەکە گەورەتر دەکاتەوە، ئەمە لە لایەکەوە و، لە لایەکی دیکەوە ئەم بەریەک کەوتنە پەیوەندی لەنێوان بەشی سەرەوەی کارەکە لەگەڵ بەشی خوارەوەی دروست دەکات، لەم حاڵەتەدا هونەرمەند، بینەر لە کارەکەیدا بەشدار دەکات بە مەبەستی گەیاندنی هەستێکی خۆش و لەوانەیشە تۆزێ بینەر بێنێتە زەردەخەنە، واتا بیگەیەنێتە ئەو حاڵەتەی کە هونەرمەند خۆی تیای ژیا لە کاتی بینینی بۆ هاتنەخوارەوەی کوڕە گەنجەکە و ئاوڕدانەوەی پیاوە بەتەمەنەکە و تێفکردنەکەی کە هونەرمەندی هێنایە پێکەنین. ئەم هەستە بە ئاسانی لە هونەری سینەما، شانۆ ئەبینرێ، و لە شیعر و چیرۆک و ڕۆمانیش لە کاتی خوێندنەوەدا هەستی پێدەکرێ، بەڵام زۆر بە دەگمەن لە کاری هونەری شێوەکاریدا دەبینرێ و درکی پێدەکرێ و، کەم هونەرمەندی شێوەکار هەن توانیبێتیان ئەو هەستە لە کارەکانیاندا نیشان بدەن، لە کارە ئەوروپییەکاندا لای هونەرمەندی هاوچەرخی سویسری جان تاگیلیJean Tinguely زۆر ئاشکرا بەدی دەکرێ، هەروەها لە هەندێ لەو کارانەیشدا کە بە یەکەوە لەگەڵ نیکی دی سانت فال دروستیان کردووە. 

هونەرمەند شەمێران فەتاح خۆی ئەڵێ: بیرۆکەکە یەکەمجار دەربارەی پێلاوە بن بەرزەکە بوو، پاشان گۆڕانکاریم تیایکرد و لە کۆتاییدا بووە ئەم کارە هونەرییە کە تیایدا ویستومە بزانم دەنگی پاژنەی بەرزی پێڵاوی ژن چ وێنایەک لای بینەر دروست دەکات، واتا گۆڕانی حاڵەتێکی ژیانی ڕۆژانە بۆ هونەر، گۆڕانی دەنگ بۆ بینین. لەم حاڵەتەدا دەکرێ باس لە کارەکتەری هونەرمەندی شێوەکار بکرێ و تایبەتمەندێتی ئەو کارەکتەرە لە ڕووی عەقڵی و دەروونییەوە، بە تایبەت لە کولتوورێک وەکوو کولتووری ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی کە کێشەی لەگەڵ وێنە و بینین و درککردنی کاری هونەری هەیە، هەروەها توانای ئەو جۆرە هونەرمەندە شێوەکارە (لێرەدا مەبەستم شەمێران فەتاح)ە بۆ گۆڕانی ڕووداوێکی ژیانی ڕۆژانە بۆ کارێکی هونەری شێوەکاری، بۆ پەیکەرێکی جوڵاوە کە لە هەمان کاتدا توانای هونەرمەندەکە بۆ بەکارهێنانی مەتریاڵی ژیانی ڕۆژانە و کەرەستەی هونەری نوێ و تەکنیک دەگەیەنێ.

 ئەو دەنگەی کە لەم کارە هونەرییە دێتەدەرێ دەرئەنجامی دەستتێوەردانی بینەرە بۆ کارە هونەرییەکە، بە واتایەکی دی بڵێم دەنگێکە لە بەشداری بینەر بۆ کارە هونەرییەکە دروست دەبێ، واتا بێ بینەر ئەم دەنگە بوونی نییە، ئەمەیش ئەکرێ وەکوو جۆرێکی نوێ لە پەیوەندی کاری هونەری لەگەڵ ڕاومدا ببینرێ بەڵام بە دەنگ نەک بە شێوە و مەتریاڵ لەبەر ئەوەی بابەتەکەی ئێمە ئەمجارە لەسەر دەنگە. دەنگ لەم کارەی شەمێران فەتاح جیایە وەک لە دەنگ لە کارەکانی جان تاگیلی لەبەرئەوەی لەم کارەی شەمێران فەتاح کارەهونەرییەکە خۆی دروستی ناکا بەڵکو لە دەستتیوەردانی بینەرەوە دروست دەبێ لە کاتێکدا لە کارەکانی تاگیلی دەنگەکە هونەرمەند خۆی دروستی دەکات بێ دەستتێوەردانی بینەر کاری خۆی دەکا. بەشداری بینەر لە کارەهونەرییەکەدا یانخود هێنانە ناوەوەی بینەر بۆ ناو کارە هونەرییەکە مەبەستی هونەرمەندە داداییە نوێیەکان بوو لە پاش دووەمین جەنگی جیهانییەوە وەکوو جەختی ئەوان بۆ شکاندنی سنوور لەنێوان هونەر و ژیانی ڕۆژانە کە لە ئەنجامی تەجروبەکانی هونەرمەندی کۆمپۆنیستی ئەمریکی جۆن کەیچJohn Cage  لە کۆتایی پەنجاکان دروستبووە و پاشان هونەری ڕووداو(هاپینینگ) و فلوکسوس و هونەری دەنگ (Sound Art)ی لێ پەیدابوون وەکوو چەند جۆرێکی هونەری نوێی لە دەیەت شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو کە ئەم کارەی هونەرمەند شەمێران فەتاحیش ئەکرێ وەکوو جۆرێ لە تەقالیدی هونەری ئەو کاتە ببینرێ. ئەم کارەی هونەرمەند شەمێران فەتاح هیندە ئاستی هونەری بەرزە کە ناکرێ بە سیاسەتەوە بگلێ وەکوو ڕێکخەری پیشانگاکە دەڵێ.[2] ڕێکخەری پیشانگا بە گشتی نابێ ئازادی کارە هونەرییەکان بە لایەکی دیکەدا بەرێ کە خۆی بیەوێ و نایشکرێ فەردانیەتی هونەرمەندەکان سنووردار بکات لە ژێر بەهانەی بیرۆکەی پیشانگاکە.                                                    

 بەشێک لە ئێستاتیک و بەهاکانی هەر پیشانگایەک لە ئازادی کارە هونەرییەکانیدایە، ئەو دەنگەی لە کارەکەی شەمێران فەتاحەوە دروست دەبێت هونەرمەند دروستی ناکات هەرچەندە مەبەستی بووە، بەڵکو لە ئەنجامی بەریەککەوتنی کارە هونەرییەکە و بینەردا دروست دەبێ وەکوو لەسەرەوە ئاماژەمان پێیدا، دەنگێک نییە لەدەرەوە کە هونەرمەند بیقۆزێتەوە و بیکات بە بەشێ لە کارە هونەرییەکە وەکوو ئەوەی هەندێ لە هونەرمەندانی بواری هونەری دەنگ دەیکەن، بەڵکو دەنگێکە لە بنەرەتدا موڵکی کارە هونەرییەکە و بینەرەکەیەتی، ئەمانە گشتیان ڕەهەندی ئێستاتیکی کارە هونەرییەکە پێکدێنن کە نابێ دەستکاری بکرین بە تایبەت لەبەر فەردانیەتی کارە هونەرییەکە وەکوو یەکێ لە مەرجەکانی هونەری هاوچەرخ، دەنگەکە خۆی خۆی ئاراستە دەکات بەرەو ئەو بینەرەی کە دروستی دەکات لەگەڵ ئەو بینەرانەی کە گوێ لێدەگرن، دەنگێکی پڕ هەستە و ڕەهەندێکی کۆمەڵایەتی لەخۆ دەگرێ.

ئەگەریش کارێکی هونەری ناوەڕۆکێکی سیاسی لەخۆ بگرێ ئەمە ئاساییە بەو مەرجەی لایەنە ئێستێتیکێکەی نەکات بە قوربانی ناوەڕۆکە سیاسییەکەی وەکوو ئەو هەڵەی کە لە دۆکیۆمێنتای چواردە ڕوویدا، ئەوکات بەتاڵ ئەبێتەوە لە هونەر. ئەم کارەی شەمێران فەتاح هونەرێکی پەتییە و لایەنە ئیستێتێکێکەی هێندە بەرزە کە سیاسەت قەبووڵ ناکات.

تێبینی: من ئەم بابەتەم پیش سەش ساڵ لە کولتوور مەگەزین بڵاوکردەوە، بەڵام ئەمجارە بە گۆڕان و دەستکارییکی زۆرەوە لێرە بڵاوی ئەکەمەوە.

[1].بێجگە لە شەمێران فەتاح و شێرکۆ عەباس، هونەرمەندان شیروان فاتیح، کانی کامیل، خەبات عەباس، رۆستەم عەزیز و رێبین مەجید، و هەردی کوردەیش تیای بەشداربوونە

[2]بروانە  چاوپێکەوتنەکەی هەڵگورد بارام ڵەگەڵ شێرکۆ عەباس لە سۆشیاڵ میدیادا

The post شەمێران فەتاح، وێنای دەنگ appeared first on ژنەفتن.