هاوشێوەیییەکانی نێوان هزری مارکس و نیچە لەوانەیە لە یەکەم نیگادا بەرچاو نەبن. بەڵام هەر کامیان هونەر و، بەتایبەتیتر، دیدگایەکی هونەریان بە تانوپۆی ژیانێکی شیاو دادەنا. هەر بیرمەندێک بە شێوازی جیاواز ڕەخنە لە نوێباوی (مۆدێرنە) دەگرێت؛ نیچە لە ڕێی فەلسەفە و دەروونناسییەوە، مارکس لە ڕێی ئابوورییەوە. کەچی وەک یۆناس چێکا دەیگێڕێتەوە، ئەم دوو کێلەبەردەی مێژوو، دیدگایەکی ئارمانشاریی هاوبەشیان هەیە جا چ دەروونی بێت یان کۆمەڵایەتی، کە زۆر بە چڕی لەسەر چەسپاندنی ژیان لە ڕێگەی هونەرەوە چەقی بەستووە.

فریدریش نیچە لە پێشەکیی یەکەم پەرتووکیدا، هونەری بە “پیرۆزترین ئەرک و کردەی ڕاستەقینەی مێتافیزیکیی ئەم ژیانە” ناو برد، بانگەشەیەک کە ئاوازی بۆ تەواوی ڕێبازە فەلسەفییەکەی دانا. بەڵام ئاسۆبڵندیی ئەم دیدگایە بۆ هونەر بە هیچ جۆرێک لە فەلسەفەی ئەڵمانیی سەردەمی نیچەدا نامۆ نەبوو و، کارڵ مارکس بیرمەندێک کە ناوەکەی بە دەگمەن لەگەڵ جوانیناسیدا دەبەسترێتەوە، لە ڕاستیدا هەمان ئەم ئاواتە گەورەیەی هەبوو. هەردوو فەیلەسووفەکە کردەی جوانیناسییان بە دانەبڕاو لە هەبوونێکی ڕەسەنی مرۆڤانە دەزانی.

بەرەو کۆتاییەکانی سەدەی هەژدە، فەلسەفەی ئەڵمانی وەرچەرخانێکی گەورەی بەخۆوە دەبینی. فەلسەفەکەی کانت، نەریتەکانی فەلسەفەی “وشکەباوەڕی” (دۆگمایی) ڕووخاندبوو و زۆرێک لەو گریمانانەی بنکۆڵ کرد کە خواناسیی دامەزراو پەیڕەوی دەکردن. لە کاتێکدا زۆرێک گەشبین بوون و ئەمەیان وەک بەئاگابوونەوەی فەلسەفە لە “خەوی وشکەباوەڕی” خۆی دەبینی، هەندێکی تر دەترسان کە پاشەکشەی خواناسی، ژیان لە واتا و پاساوەکانی دابماڵێت. لەم چوارچێوەیەدا بوو کە زاراوەی “هیچباوەڕی” بۆ یەکەمجار بڵاو بووەوە، کاتێک فەیلەسووف فریدریش یاکۆبی فەلسەفەکەی کانتی بە هیچباوەڕانە تۆمەتبار کرد تا ئەو ئاستەی کە باوەڕ لاواز دەکات. هەندێکی تر هاودەنگ بوون لەگەڵ کانت، بەڵام نیگەرانی ئەو لەتبوونە ئاشتهەڵنەگرەی نێو هزری ئەو بوون: لەتبوونی نێوان فەلسەفەی بیردۆزی (کە مرۆڤی وەک بوونەوەرێکی سروشتی دەبینی، کە بە یاسا ناچارییەکانی فیزیا دیاریکراوە) و فەلسەفەی کردەیی (کە مرۆڤی وەک بکەرێک دەبینی، کە توانای ئازادی و هەڵبژاردنی ئاکاری هەیە). چۆن دەکرا ئەم دوو لایەنەی هەبوون کە وا دەنواندرا لەگەڵ یەکدا ناگونجێن، پێکبهێنرێنەوە؟

لە وەڵامی کێشەکانی سەرەوەدا بوو کە زنجیرەیەکی درێژ لە بیرمەندانی ئەڵمان هەوڵیاندا چارەسەرەکان نە لە خواناسی، نە لە مەعریفەتناسی یان زانستی سروشتیدا، بەڵکوو لە جوانیناسیدا بدۆزنەوە، و پێویستە دوو کاریگەرترین فەیلەسووفی سەدەی نۆزدەی ئەڵمانیا، کارڵ مارکس و فریدریش نیچە، وەک دانیشتووی ئەم چوارچێوەیە ببینرێن.

 فەیلەسووفە جوانیناسەکانی ئەم قۆناغە بەوە جیا دەکرێنەوە کە دیدگایان بۆ هونەر چەندە ئاسۆبڵندە و، بە لەبەرچاوگرتنی گەورەییی ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕوویان ببووەوە، ئەمە تێگەیشتنی سادە بوو: هونەر بۆ ئەوان دەبوو ئەو بۆشایییە پڕ بکاتەوە کە بەهۆی مەرگی خوداوە بەجێماوە.

پێش ئەوەی خۆیان بۆ فەلسەفە تەرخان بکەن، هەردوو مارکس و نیچە سەرەتا ویستیان بببنە هونەرمەند. خولیای سەرەکیی نیچە مۆسیقا بوو، و لە تەمەنی لاوێتییەوە تا دەیەی کۆتاییی ژیانی هۆشیاری، ئاوازی دادەنا، لە کاتێکدا مارکس دەیویست ببێتە هۆنەرێکی ڕۆمانتیک. هەندێک لە سەرەتاییترین نووسینە بەردەستەکانی هۆنراوەن، و وەک خوێندکارێکی گەنج، سێ دیوانی هۆنراوەی بۆ جێنیی هاوسەری نووسی. هەرچەندە ئەوان لە شوێنێکی تردا جێپەنجەی هەمیشەییی خۆیان دۆزییەوە، بەڵام هونەر هەرگیز بایەخی لەدەست نەدا بۆیان، نەک تەنها وەک خولیا و حەزێک لە ژیانی تایبەتیاندا، بەڵکوو وەک لایەنێک لە نووسینە فەلسەفییەکانیشیاندا.

نیچە بەناوبانگە بە وتەکەی کە دەڵێت “تەنها وەک دیاردەیەکی جوانیناسییە کە هەبوون و جیهان بۆ هەمیشە ڕەوایەتی پێ دەدرێت.” ئەو باوەڕی وابوو کە، لە نەبوونی خودادا، تەنها هونەر دەتوانێت ڕەوایەتیی جیهانێک بدات کە ئەوەندە پڕە لە ئازار. ئەمەش لەبەر ئەوەی هونەر توانای ئەوەی هەیە کە تەنانەت گەورەترین ژان و ئێشیش بگۆڕێت بۆ شتێکی جوان، و جوانی شتێکە کە خۆی ڕەوایەتیی بە خۆی دەدات. لە بیری گشتیدا، مارکس زۆرجار وەک پێچەوانەی بیرمەندێکی جوانیناس دەبینرێت، کەسێک کە هونەر کورت دەکاتەوە بۆ بارودۆخە ئابوورییەکانی کە تێیدا دادەهێنرێت، یان بۆ تەنها ئامرازێکی بەکەڵک بۆ بانگەشەی سیاسی، بەڵام هیچ شتێک لەمە دوورتر نییە لە ڕاستییەوە. مارکس خەفەتی بۆ ئەو شێوازە دەخوارد کە سەرمایەداری دەبێتە هۆی هەستێکی جوانیناسیی دواکەوتوو، چون جوانیی شتەکان بەهۆی بەهای ئاڵوگۆڕییانەوە پەردەپۆش دەکرێت: “بازرگانی کانزاکان تەنها بەهای بازرگانی دەبینێت نەک جوانی و خەسڵەتی تایبەتیی کانزاکە”.

هەردوو فەیلەسووفەکە سەیری یۆنانی کۆنیان دەکرد وەک قۆناغێکی نموونەیی لە دیرۆکی هونەردا، هەرچەندە نیچە باوەڕی وابوو کە یۆنانییە کۆنەکان لە سەردەمی هۆمیرۆسدا گەیشتبوونە لووتکە، و لەگەڵ سوکراتدا بارودۆخەکە بەرەو خراپی چوو، و بڵاوبوونەوەی ئەو جۆرە کەسەی کە نیچە بە “مرۆڤی سوکراتی” ناوی دەبرد، جۆرێک کە لە سەردەمی نوێباودا دەگاتە لووتکە. مرۆڤی سوکراتی کەسێکە کە گەڕان بەدوای ڕاستیدا دەخاتە سەرووی هەموو شتێکی ترەوە، و لە ڕێگەی ئەقڵی هێمن و دابڕاوەوە بەشداری لەم گەڕانەدا دەکات، و باوەڕی وایە کە ڕاستی چارەسەری هەموو شتێکە کە دەتوانین لە ڕێگەیەوە جیهان و هەموو دەردەکانی بسەلمێنین، ڕەوایەتی پێ بدەین، یان چاکی بکەین. بەم کارە، مرۆڤی سوکراتی بەهای هەستی جوانیناسی کەم دەکاتەوە، کە ناتوانرێت بە شێوەیەکی گونجاو لەلایەن ئەقڵەوە لێک بدرێتەوە، و بەمەش تاکە ڕێگەی گونجاو کە دەکرێت ژیانی پێ پاساو بدرێت جوانیی هونەری کەمنرخ دەکات.

نەک تەنها کردەی جوانیناسی بەوە ناسرابوو کە توانای سەلماندنی ژیانی هەیە، بەڵکوو لەلایەن زۆرێک لە بیرمەندانی ئەڵمانییەوە وەک ئامرازێک بۆ یەکخستنەوەی مرۆڤ و، بە هەمان شێوە، فەلسەفە سەیر دەکرا. لێرەدا سوودبەخشە کە ئاوڕێک لە ڕۆمانتیکی ئەڵمانی فریدریش شیلەر بدەینەوە. ئەمڕۆ، ئەو زیاتر وەک هونەر و شانۆنووسێک لەبیر دەکرێت، کە بە نووسینی “سروود بۆ شادی”، کە لە سیمفۆنیای نۆیەمی بتهۆڤندا بەکار هاتووە، هەروەها شانۆنامەی “ڕێگرەکان”، کە درامایەکی تراژیدیی کاریگەر بوو، ناسراوە. بەڵام لە سەردەمی خۆیدا، ئەو بەهەمان شێوە وەک فەیلەسووفێک کاریگەر بوو، کە بە نووسینەکانی وەک “دەربارەی پەروەردەی جوانیناسیی مرۆڤ”، یەکێک لە ئاسۆبڵندترین فەلسەفەکانی هونەری سەردەمی خۆی پێشکەش کرد. نەک تەنها کارەکانی لە گەشەسەندنی ئایدیالیزمی ئەڵمانیدا دوای کانت گرنگ بوون، بەڵکو کاریگەریشی لەسەر هەردوو مارکس و نیچە هەبوو.

شیلەر هێزی یەکخستنی دژبەرەکانی کە فەلسەفەی کانتی دایڕشتبوو، دایە پاڵ هونەر، وەک ئاشتکردنەوەی بیردۆز و کردەوە، ئازادی و پێویستی، ئەقڵ و هەستەکان، ماددە و گیان، بکەر و بابەت. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە، لە کردەی جوانیناسیدا، مرۆڤ بیرۆکەکان لە گیانەوە هەڵدەهێنجێت، و لە داهێنانی کارە هونەرییەکەدا، لە ماددەدا بەرجەستەیان دەکات. بۆ نموونە، ئەو کانڤاسەی بۆ نیگارکێشان بەکار دێت، یان ئەو بلۆکە مەڕمەڕەی بۆ پەیکەرتاشی بەکار دێت، شتی ماددی و ناچالاکن، کە بە پێویستی (یاساکانی سروشت) دیاری کراون، و لەگەڵ ئەوەشدا، لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی هونەرییەوە، دێن و بیرۆکەی گیانی و چالاک دەردەبڕن، کە بە ئازادیی مرۆڤ دیاریکراون. جیهانی ناوەوەی مرۆڤ لە دەرەوەدا بەدی دێت و بابەت بە بکەر ئاوێتە دەبێت. بەم شێوەیە، هونەر ئەوەی کە وا دەنواندرا دژ بەیەکە، ئاشتی دەکاتەوە، و بەمەش مرۆڤ دەکاتەوە بە یەکێکی تەواو. هونەر، بۆ شیلەر، دەرکەوتنی ئازادیی مرۆڤە.

“تەنها لە ڕێگەی ئەو جیهانە دەوڵەمەند و بەرجەستەیەی کە مرۆڤایەتی دایهێناوە، هەستەکانی مرۆڤیش دەوڵەمەند دەبن و پێدەگەن. ئەمەش هەستە باڵاکان پێکدێنێت: وەک گوێیەکی ئاوازناس، چاوێکی جوانبین؛ بە واتایەکی تر، ئەو هەستانەی کە دەتوانن لە دیاردەیەکی تاکەکەسیدا، جەوهەرێکی گەردوونی بدۆزنەوە.”

زۆر ئەگەری هەیە کە مارکس ڕێک لەم فەلسەفەیەوە وەریگرتبێت کاتێک لە دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ساڵی ١٨٤٤دا نووسیویەتی کە “مرۆڤ هەروەها داهێنراوەکانی بەپێی یاساکانی جوانی دەهۆنێتەوە.” کاریگەریی شیلەر بەتایبەتی ڕوونە کاتێک مارکس دەنووسێت کە “تەنها لە ڕێگەی ئەو جیهانە دەوڵەمەند و بەرجەستەیەی کە مرۆڤایەتی دایهێناوە، هەستەکانی مرۆڤیش دەوڵەمەند دەبن و پێدەگەن. ئەمەش هەستە باڵاکان پێکدێنێت: وەک گوێیەکی ئاوازناس، چاوێکی جوانبین؛ بە واتایەکی تر، ئەو هەستانەی کە دەتوانن لە دیاردەیەکی تاکەکەسیدا، جەوهەرێکی گەردوونی بدۆزنەوە.”

‌شوێنەواری ڕوونی هەمان کاریگەری لەلای نیچەش هەیە، کاتێک دەڵێت کە کەسێک لە دۆخی ئازادیی هونەریدا “شتەکان دەگۆڕێت تا هێزی خۆی ڕەنگ بدەنەوە، تا دەبنە ڕەنگدانەوەی تەواوکارییەکەی.” بە واتایەکی دیکە، مرۆڤ تەنها دەتوانێت خۆی بسەلمێنێت بە بەدیهێنانی بوونی ناوەکیی خۆی لە جیهانی دەرەوەدا لە ڕێگەی کردەی جوانیناسییەوە.

هاوشێوەیییەکی بەرچاوی دیکەی نێوان دوو بیرمەندەکە ئەوەیە کە هەردووکیان سەیری هونەریان نەک بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕوانگەی بینەرەوە دەکرد، وەک لەو کاتەدا باو بوو، بەڵکوو لە ڕوانگەی داهێنەرەوە. نیچە نووسیویەتی “کانت، وەک هەموو فەیلەسووفەکان، تەنها لە ڕوانگەی ‘بینەر’ەوە سەیری هونەر و جوانی دەکرد، لەبریی ئەوەی کێشەی جوانیناسی لە ڕێگەی ئەزموونەکانی هونەرمەندەوە (داهێنەر) ببینێت، و بەمەش بەبێ مەبەست ‘بینەر’ی خستە ناو چەمکی ‘جوان’ەوە.” هەر بۆیە، نیچە باوەڕی وابوو، زۆرێک لە فەیلەسووفەکان نەیانتوانیوە لە کاریگەریی ڕاستەقینەی هونەر تێبگەن، ئەوان خۆیان داهێنەری جوانیناس نین، و بەمەش ئاشنا نین بەو تین و تاوە ژیان‌بەخشەی کە تەنها لە دۆخی داهێنانی چالاکانەی جوانیناسیدا دێتە ئاراوە.

بە گۆڕینی جەمسەری ئەم تێڕوانینە، مارکس و نیچە دەستیان ڕاگەیشتە هەڵدانەوەی بارودۆخە ژێرخانییەکانی داهێنانی هونەری، لایەنی دەروونی بۆ نیچە، و لایەنی ئابووری بۆ مارکس، کە ئەمەش وای لێکردن باشتر شیاو بن بۆ گەڕان بەدوای ئەو زەمینەیەدا کە هونەر دەتوانێت بەڕاستی تێیدا ببووژێتەوە.

جێی ئاماژەیە کە، بۆ مارکس وەک بۆ نیچە، کردەی جوانیناسی تەنها لە کاری هونەریی ڕاستەقینەدا سنووردار نابێت، وەک ئەوانەی کە دەتوانیت لە پێشانگایەکدا دایبنێیت. بەڵکوو ئامانجی باڵای ئەوان ئەوەیە کە بە شێوازێکی جوانیناسییانە لە ژیان خۆی نزیک ببنەوە. وەک نیچە لە “زانستی گەش”دا دەیڵێت، “پێویستە ئێمە لە هونەرمەندانەوە فێربین لە کاتێکدا لەوان ژیرترین. چونکە عادەتەن لە حاڵەتی ئەواندا ئەم هێزە ناسکە لەو شوێنەدا دەوەستێت کە هونەر کۆتایی دێت و ژیان دەست پێ دەکات؛ ئێمە. بەڵام، دەمانەوێت ببینە هونەری ژیانی خۆمان.” نیچە جەختی لەوە دەکردەوە کە بە بیرکردنەوە لە ژیانمان وەک پارچەیەکی هونەری، دەتوانین وەک یەکەیەکی جوانی گشتگیر بیبینین کە چیرۆکێکی یەکگرتوو دەگێڕێتەوە. لە لایەکی ترەوە، مارکس جەختی لەوە دەکردەوە کە تەنانەت کاتێک کەلوپەل بۆ بەکارهێنانی کردەیی بەرهەم دەهێنین، بۆ نموونە، کەلـوپەلی ماڵ یان جلوبەرگ، دەتوانین بەپێی “یاساکانی جوانی” دیزاینیان بکەین، و بەم کارە خۆمان دەرببڕین، و خۆمان لەو شتانەدا ببینینەوە کە دروستیان دەکەین و لە ناویاندا دەژین. لە هەردوو حاڵەتەکەدا، ئامانجەکە ئەوەیە کە ژیان لە ڕێگەی چالاکیی داهێنەرانەی خۆمانەوە جوان بکەین.

فەلسەفەکانی مارکس و نیچە بێگومان جیاوازیی گەورەیان هەیە، بەڵام هاوکات هاوشێوەیی بنەڕەتیشیان هەیە کە لە وەرگرتنی باودا زۆر جار تێبینی ناکرێن یان فەرامۆش دەکرێن. بە سنووردارکردنی خۆمان تەنها لەسەر بابەتی جوانیناسی، دەتوانین هاوبەشیی بەرچاو لە نێوانیاندا بدۆزینەوە، هاوشێوەییەک کە تەنانەت دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ پڕۆژەیەکی هاوبەش. هەردوو بیرمەندەکە ڕەخنەگرن لە نوێباوی، و ڕەخنەی لێدەگرن بۆ دواخستنی گەشەی هەستی جوانیی ئێمە، و هەردووکیان ڕزگاری بە شتێک دەبینن کە لایەنێکی جوانیناسیی دانەبڕاوی هەیە. لە کردەی داهێنەرانەدا، ئێمە بیرۆکە ناوەکییەکانمان لە جیهانی دەرەوەدا بەدی دەهێنین، و کاتێک هونەر لە ژیاندا بەدی دێت، ژیان لە هونەردا دەچەسپێنرێت.

سەرچاوەکان (بۆ خوێندنەوەی زیاتر و قووڵبوونەوە):

• IwY2xjawMLGmZleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFLVTY4N0ViTHV6bXBBQXRFAR5O3dAEh_H4J8A50CegBqbLRukITp1I_gsHUbEjAiRAm1V2M5Ofn2b4PgPy7A_aem_SQVQcj

• نیچە، لەدایکبوونی تراژیدیا (١٨٧٢)، وەرگێڕانی: ڕۆناڵد سپیرز. کامبریج: چاپخانەی زانکۆی کامبریج.

• مارکس، دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ١٨٤٤، وەرگێڕانی: مارتن میلیگان. بەشی سێیەم، موڵکی تایبەت و کۆمۆنیزم، ل. ٤٦.

• نیچە، زەردەپەڕی بتەکان (١٨٨٨)، وەرگێڕانی: جودیس نۆرمان، لەناو: ئارۆن ڕیدلی و جودیس نۆرمان (ئامادەکاران) دژەمەسیح، ئەوەتا مرۆڤەکە، و نووسینەکانی تر. کامبریج: چاپخانەی زانکۆی کامبریج. بەشی “پێکدادانەکانی پیاوێکی نالەبار”، ژمارە ٩، ل. ١٩٦.

The post مارکس و نیچە: چۆن هونەر دەتوانێ فریادڕەسمان بێت؟ appeared first on ژنەفتن.

(١)

کاری ھونەری (قسان دەکات)، بەڵام نەک وەک ئەوەی رابردوو بۆ مێژوونووسانی جێھێشتووە، یان وەک بەڵگەنامەی مێژوویی کە بەردەوام خۆی نوێ دەکاتەوە، چونکە ھونەر وەک ھیگل تێیگەیشتووە، شتێک نییە لە ڕابردوودا بێت، بەڵکو ھونەر لە رێگای خودی زمانی کارەوە قسان دەکات، یان وەک(فیرناندۆ پیسوا Fernando Pessoa  ١٨٨٨-١٩٣٥)ی شاعیر دەڵێت: ئەوەی کە لە ھەر چرکەیەکدا دەیبینم، ئەوەیە کە ھەرگیز نەمدیووە. یان دەڵێت: لە ھەموو چرکەیەکدا وا ھەست دەکەم تازە لەدایک بووم.[1] ئەوە بە شتبوون ناگەیەنێت، بەڵکو دەرکەوتنی ھونەری جوانی و چرکەساتی داھێنانە. لێرەوەیە (ھایدگەر) کاری ھونەری وەک (شتێکی دروستکراو) سەیر دەکات، کە شتێکی دیکە دەڵێت، واتە رەھەندێکە کە تەجاوزی بە شتبوون دەکات، ئەو رەھەندەش لە جەوھەری کاری ھونەری نەبێت، ناناسرێتەوە! لە کتێبی (ئەسڵی کاری ھونەری)دا ھایدگەر لە تابلۆی (پێڵاوەکەی ڤان کوخ) دەدوێ و دەڵێ: دەشێ پێڵاوەکەی ڤان کوخ دوو دنیامان نیشان بدات، یەکەم: دنیایەک کە وەک ئەرک و نیاز پێڵاو پێوەی پەیوەستە، واتە وەک وەڵامدانەوەی زەوی بۆ جوتیار. دووەم: دنیایەک کە لە جەوھەری کاری ھونەرییدا دەردەکەوێت رەھەندێکی دیکەی ھەیە و ئاماژە بە لادێ دەکات، لەوێشەوە وەک ئامرازێک دەبێتە وەڵامدانەوەی جوتیار بۆ بێدەنگی زەوی. لە یەکەمیاندا پێڵاو شتێکی دروستکراوە و لە دووەمدا پێڵاو تەجاوزی بە شتبوون دەکات و لەگەڵ بێدەنگیی زەوی قسان دەکات.

کەواتە کاری ھونەری پێویستی بە تێگەیشتنە وەک ئەوەی شارەزایی زمان پێویستیەتی، لەوێوە تێدەگەین کە ھەمیشە کاری ھونەری شتیکمان پێدەڵێ، ھەمیشە شتێک بە مێژوونووسان دەبەخشێت، نەک ھەر ھێندە بەڵکو شت بە ھەمووان دەدات، بە مانایەکی دیکە ھەر یەکە و شتێکی لە کاری ھونەری دەست دەکەوێت. بەڵام کاری ھونەری وەک شتەکانی دیکە ناگوازرێتەوە، کاری ھونەری بەردەوام نابێت و دەمێنێتەوە بەو ئامانجەی ئەو شتەمان بۆ بگەڕێنێتەوە کە ئەوێ رۆژێ روویداوە، ئەوەش دەنگدانەوەی ھونەرە بەسەر نەوەکانی داھاتوودا[2]. کەواتە کاری ھونەری ئەو ناوەندە سەربەخۆیەیە کە (ھونەرمەند) لەمیانییەوە دەتوانێ (ئەزموونی بوونی خۆی) بەرەو پێدراوێکی جێگیر بەرێت، جێگیرکردنی ئەزموون وەک “گادامێر” دەڵێت وادەکات کارەکە لەلایەن خوێنەرانەوە دووبارە بەرھەم بھێنرێتەوە، واتە کاری ھونەری لە رێگای خوێندنەوەوە شیاوی بەشداریکردن و گۆڕین و گواستنەوە دەبێت.[3]

(٢)

کاتێک (فریدریک ھیگل ١٧٧٠-١٨٣١) ھەموو وێناکردنە ھەستەکی و ئەزموونگەرییەکانی بە عەقڵەوە بەستبۆوە. (وێنە) و (خەیاڵ) و (کردە)ی بە کاری عەقڵ دانا، ھەر لەسەر ئەو بنەمایەش لای وایە کە حەقیقەتی رەھا لە بەرانبەر سێ وێنە لە ئاگامەندیدا دەردەکەوێت: ھونەر، ئایین، فەلسەفە. ھونەر یەکەم قۆناغی دەرککردنی حەقیقەتی رەھایە و لە ھەمووان کەمتر بانگەشەی تەواوی دەکات. بە مانایەکی دیکە کاری ھونەری ھەمیشە ناتەواوی و بۆشایی و کەلێنەکانی پێویستی بە بەرھەمھێنانەوە و تەواوکردنی ئەویدیکەی جیاواز ھەیە، پێویستی بە خوێندنەوەی ئەویدیکەی جیاواز ھەیە تا بۆشایییەکانی پڕ بکاتەوە، کاری ھونەری ھەمیشە لە رێگای بەرھەمھێنانەوە و خوێندنەوەی ئەویدیکەی جیاوازەوە دەشێ بەرەو تەواوی ھەنگاو بنێت! لە کاتێکدا فەلسەفە بە تەنھا وێنەی تەواوی دەرککردنی رەھا دەکێشێت.

کاری ھونەری لای ھیگل دەرکەوتنی ھەستپێکراوەکانی بیرکردنەوەیە، یان ھونەر حەقیقەتی گشتییە و ھەمیشە بە ئاڕاستەی پێشبینیکردن کار دەکات، وەک چۆن رووەو عەقڵە: واتە عەقڵانی دەکەوێتەوە، بەو مانایەش بوونی ھەستی پەتی ئەگەرچی جوانیش نەبێ، بەڵام چونکە لە رێگای عەقڵەوەیە، جوان دەبێ، بە مانا ھیگلییەکە ئەوە بیرکردنەوەیە جوانی رۆناک دەکاتەوە. ھەر لەوێشەوە جوانی و حەقیقەت لە ھونەردا دەبنە یەک، بەڵام بە سروشت لێکجیان، چونکە حەقیقەت بیرکردنەوەیە، کاتێک لە خودی خۆی دەرک دەکرێت بەوەی کە فیکرەیەکی پەتییە، بەمجۆرە لای ھیگل حەقیقەت لە رێگای ھەستەوە دەرک ناکرێت، بەڵکو لە رێگای فەلسەفەوە دەرک دەکرێت[4].  فەلسەفە و ئاینیش خاوەنی یەک ناوەڕۆکن، بەڵام ئەو ناوەڕۆکە لە ئاییندا فۆرمی ئیمان و سۆز و ویژدان وەردەگرێت، لە فەلسەفەدا لە عەقڵدا دەبینرێت. بە دیوەکەی دیکە فەلسەفە و ئایین یەک بابەت کۆیان دەکاتەوە ئەویش حەقیقەتە… ھیگل لێکۆڵینەوە میتافیزیکەکەی خۆی لە رێگای ئەنتۆلۆژیا و ئەبستمۆلۆژیاوە دامەزراندووە.  

(٣)

(ئیمانۆیل کانت ١٧٢٤-١٨٠٤) بوو، گوتی: عەقڵی مرۆڤ ناتوانێ دەرک بە حەقیقەتی شتەکان وەک ئەوەی ھەیە، بکات! ھەموو ئەوەی دەشکرێ عەقڵی مرۆڤ بیناسێ لە (دیاردە) زێتر شتێکی دیکە نییە. وەک دەبینین کانت ڕووە و ھەست و جوانییە، بەڵام ھیگل بە ئاڕاستەی عەقڵ و مێژوودا دەڕوات! ئێمە لە دیاردەگەرایی ھۆسرل -فێربووین- کە ھەموو ئاگامەندییەک ئاگامەندییە بە شتێک، ئەو شتەش ھەمان ئەو بابەتەیە کە ئاگامەندی رووی تێدەکات. ئاگایی ئیستێتیکی یان شارەزایی ئیستێتیکی دەبێ ھەمیشە شارەزایییەک بێ روو لە بابەتەکەی، واتە روو لە ھەمان کاری ھونەری.

 کەواتە ئاگایی ئیستێتیکی شێوازی تێگەیشتنمانە لە ھونەر، یان شارەزایمانە لە ھونەر. بەڵام لە پێش کانت ئاگاییی ئیستێتیکی بە ئەخلاقەوە بەند دەکرا، دواتر کانت ھات و گوتی: حوکمی ئەخلاقی حوکمێکی عەقڵانی وێنەئامێزە و دوورە لە ھەست و ئاگایییەوە، وەک چۆن لە ھەموو بابەتێکی ناوەڕۆکئامێزی واقیعی بەدەرە. ئیتر لەوێوە حوکمی ئیستێتیکی لە ھەموو فیکرە و نیاز و یاسا و ئەخلاقێک رزگاری بوو. تیۆریی ھونەر بۆ ھونەر کە لە سەدەی (١٩) ھاتە کایەوە، درێژکراوەی جوانیناسیی کانتی بوو، کانت ئەو تیۆرییەی گەیاندە پلەیەکی بەرزتر. بەڵام گادامێر پێی وایە ھەرگیز کاری ھونەری وەک زەخرەفە بە شێوازی جوانی پەتی “کانت”ی رازی نابێت، بەڵکو کاری ھونەری بڕوای بە حەقیقەتی جوانی ھەیە. لێرەدا گادامێر بڕوا بە ھیگل دەکات کە پێی وایە (جوانیی سروشتی) رەنگدانەوەی (جوانیی ھونەری)یە. بەڵام ئەو بڕوابوونەی گادامێر پەیوەندی بە تێگەیشتنی ھیگل بۆ جوانی نییە، بەڵکو گادامێر قسان لە حەقیقەتی جوانی دەکات، چونکە بۆ ناسینی جوانی راستەوخۆ کانت دەکەوێتە پێش ھیگلەوە!

گادامێر ئاگاییی ئیستێتیکی بەو ئاگایەیە دادەنێ، کە بە فۆرمێکی ئیستێتیکی (سلبی) یان (ئیجابی) دەمانبەستێتەوە. وەک چۆن شارەزاییی ھونەری شارەزایییەکە شتێکی ھەیە بە ئێمەی بڵێ (ھەڵبەتە لە میانی حوکمکردن بە سەر فۆرمی ھونەری ئەوەی کە بریاری لە سەر دەدەین)، شتێک کە داوای تێگەیشتن و راڤەکردن دەکات. [5]

(٤)

(ھانز جۆرج گادامێر ١٩٠٠-٢٠٠٢) پێناسەی ھیرمینۆتیکا لە ھونەری روونکردنەوەی گوتراوی ئەویدیکەدا دەبینێتەوە، یان ھیرمینۆتیکا زمانی نامۆی ئەویدیکە روون دەکاتەوە. دەتوانین بڵێن ئەگەر ھیرمینۆتیکا بە شێوەیەکی گشتی خۆی لە راڤەکردندا ھەڵگرێتەوە، ئەوە خودی راڤەکردنیش دەکەوێتە سەر تێگەیشتن و دیالۆگ. ھەمیشە راڤەکردن ھەوڵدانە بۆ تێپەڕاندنی حاڵەتێک لە نامۆیی، کە ئێمە بەرانبەر بە بابەتێک ھەمانە، لەوێوە کە بابەتێک لامان روون نییە، بەڵام لە رێگای راڤەکردنەوە دەتوانین جۆرێک لە ھۆگری لەگەڵ دروست بکەین. دەبێ بزانین کە راڤەکردن وەک پێویست لە تێگەیشتنەوەیە و پێویستی بە تێگەیشتنە، بەڵام تێگەیشتن لەوێوە نایەتەدی کە (خود) دەست بە سەر بابەتدا بگرێ و بیخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە (وەک ئەوەی حەقیقەتی رەھا بێت) بەڵکو لە رێگای دیالۆگەوە خود بە سەر بابەتدا دەکرێتەوە، یان بۆ ئەویدیکە دەکرێتەوە، ھەر لەوێشەوە بە ھاوبەشی دەگەن! بەمجۆرە تێگەیشتن ئەو کاتە دێتە دی کە دیالۆگ لەئارادا بێ. ئەوەش چەمکی (بوون لە جیھان بە شێوەیەکی ئاشتییانە) جێگیر دەکات. لێرەدا جیھان بە مانای شارەزایی لەو ژیانەی کە تێیدا ژیاوین، دێت، شارەزایی لە رێگای ژیانمانەوە. بڕوانە تجلی الجمیل ل١١،١٢… بەو مانایە ھیرمینۆتیکای گادامێری لە رێگای (ئەزموونی ژیانەوە) یان شارەزابوون لە ژیانی مرۆڤەوە دێتە بەرھەم، و ھەوڵدانە بۆ نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە ژیان و تەجاوزکردنی نامۆیییەکانی، ئەوەش پەیوەندییەکی راستەوخۆی بە ھاوژیانی مرۆیی ھۆسرەل و راڤەکردنی -بوون لێرە لە جیھان -ی ھایدگەرەوە دەکات.

گادامێر پێیوایە ھونەر یەکێکە لە بابەتە مێژوویییەکان، ھەر ئەو بیرکردنەوەیەشە وا لە گادامێر دەکات بە لای ھیگلدا بکەوێتەوە، ئێمە لە رێگای ھونەرەوە دەشێ لە خۆمان بگەین. ھونەر مێژوو دروست دەکات، کاتێ کاریگەری بەسەر ئەوانەوە جێدەھێلێ کە گەیاندوویانە. لە کتێبی دەرکەوتنی جوانی لە لاپەرە ١٥، ١٩دا دەڵێت ھەموو گەیشتنێ بە ھونەر گەیشتنە بە خۆمان. بەو مانایەش ناشێ ھونەر لە ئاسۆیەکی مێژوویی (بە کاتی لە دایکبوونییەوە) بەند بکەین. ئەگەرچی ھەمیشە شتێک دەڵێ کە بە مێژووی رۆشنبیری و کۆمەڵایەتی دەیلکێنێ.

(٥)

کاری ھونەری خودی خۆی لە بوونێکی تایبەتدا پێشکەش دەکات، بوونێک کە بەکاری ھونەرییەوە پەیوەست بێت و ئامادەیییەکی ھەنووکەیی ھەبێت، ئامادەیییەک کە حەقیقەت لە رێگایەوە دەبێتە رووداو، یان بە مانایەکی دیکە ئەو ئامادەیییە دەرکەوتنێکی تایبەتی حەقیقەتە کە لە کاری ھونەریدا روو دەدات. ئەو دەرکەوتنەی شتەکان لە کاری ھونەریدا مانای چوونیانە بۆ ناو فۆرمێکی رێکخراو لە پەیکەرێکی وجودیدا کە ئەوەش دەبێتە فۆڕمی کاری ھونەری. ئەگەر فۆڕم دەرکەوتن و ئاشکرابوونی جیھان بێت لە ناو کاری ھونەریدا، ئەوە کار (لەمیانی فۆڕم لە بوونیدا) لە خودێتی و بابەتێتی تێدەپەڕێنێـت[6]. ئەو بیرکردنەوەیەش تەواو پێچەوانەی ھیگل دەکەوێتەوە، کە پێی وایە حەقیقەت لە رێگای فەلسەفەوە دەرک دەکرێت، نەک ھونەر. کاری ھونەری و حەقیقەتی کاری ھونەری لای ھایدگەر لە نێودژی نێوان رۆناکی و شاردنەوەدا دەرک دەکرێت، نیشتەجێبوونی خودی حەقیقەتیش لەو بوونە (دروستکراوە)دا (کە شتێکی دیکە دەڵێت) بۆ جەوھەری حەقیقەت دەگەڕێتەوە.

(٦)

کار و قسەکان پاشخانێکی رۆشنبیری و ھەستی لە ھونەرمەندان داوا دەکەن، ھەر لە سەر ئەو بنەمایەش بە کورتی (ھونەرمەند قەرەنی جەمیل)[7] بیر دەخەینەوە. قەرەنی جەمیل بۆ دەربڕینی (ئاستی فیکری) و (ھەستی ھونەری) لە کولتوورێکی چەقبەستوودا (ڕووداو) دروست دەکات. من لێرەدا ھەوڵ دەدەم فیکرەی بابەتی کاری ھونەری و ھەستی ھونەری وەک رووداو لە (پەیوەندی و گفتوگۆ)ی نێوان رابردوو و داھاتوو، ھەست و نەست، تاریکی و رۆناکی، دیار و نادیار بخوێنمەوە، بەو نیازەی (وەرگر) لە رێگای بەرجەستەکردنی گفتوگۆ و پەیوەندیی نێوان فیگەرەکان [8](figure)  شتەکان جوانتر ببینێت. لە سەرەتاوە تێگەیشتن لە گفتوگۆ و پەیوەندیی فیگەرەکان، زۆر شتمان لە تێگەیشتنی بنەڕەتی فیکرەی بابەتە دراماتیکیەکانی ھونەرمەند بۆ دەخاتە روو! رابردوو ئەگەرچی بەسەرچووە، بەڵام ھونەرمەند لە کارەکانیدا مانایەکی دیکە بەو رابردووە دەبەخشێت، دەمەوێ بڵێم جیاکارییەک ھەیە، لەنێوان بەخشینی مانا بە رابردوو و تەماشاکردنی داھاتوو.

مرۆڤ لە سەرەتای بوونییەوە لە نەوەکانی پێش خۆی روانیوە، بەڵام گۆڕینی رابردوو بۆ ھێزێکی گەورەتر لە داھاتوو، بەکارھێنانی ماناکانی رابردوو دژ بە داھاتوو، بەکارھێنانی رابردوو دژ بە داھێنان و بیرکردنەوە و بەرھەمھێنانەوە دەچێتە خانەی چەقبەستنەوە؟! ئەوەش خاڵی بنەڕەتی نێوان دوو جیھانبینییە. دەمەوێ بڵێم قەرەنی جەمیل ئەو چەقبەستنە رەت دەکاتەوە. بە دیوەکەی دیکەش جیاوازییەکی گەورە ھەیە، لە نێوان رێزگرتنی رابردوو و گۆڕینی رابردوو بۆ ئامێرێک دژ بە داھاتوو! رێزگرتنی رابردوو بەشێکە لە رێزگرتنی جیاوازی، بەڵام گۆڕینی رابردوو بۆ موقەدەس، میکانیزمێکی گرنکی بەرگری لەخۆکردنی دەسەڵاتی سیاسی و دەسەڵاتی ئایینییە، نەک دەسەڵاتی ھونەری. لە ئەدەب و ھونەردا ھەمیشە رابردوو پێویستی بە بەرھەمھێنانەوە و دووبارە خوێندنەوە و بەدواداچوونەوە ھەیە، ھەرگیز رابردوو ھەڵبژاردنی داھاتوو نییە، رابردوو ناتوانێ ھەڵوێست لە داھاتوو وەربگرێت، ئاماژەکردن نییە بە جەبرێک، کە دەبێ داھاتوو مەحکوم بێت بە ھەمان ھەڵبژاردن، بەڵکو ئاماژەیە بۆ توانای ھەڵبژاردن، توانای ھەڵبژاردنی دیار بە توانای ھەڵبژاردنی نادیار بەراورد ناکرێت؟!

رەنگە بەشێک لە تەماشاکردنی ئەو (گفتوگۆیە) لە ئاستی بابەت و فیکرەوە، تەماشاکردنێکی جیاوازی کولتوور و جیھانبینی لێبکەوێتەوە، بەڵام بەشێکی دیکەی ئەو تەماشاکردنە لە روانینی ھەستی ھونەرییەوە جیاوازیی (پەیوەندییەکان)ی لێدێتە بەرھەم. مەبەستمە بڵێم ھونەر بە دوو خاڵی زۆر بەھێزەوە بەندە، یەکەم: بەجێھێنانی رووداو بە شێوەیەکی ھونەرییانە! دووەم: بەجێھێنانی رووداو بە شێوەیەکی دادپەروەرانە. مەبەستم لە زاراوەی دادپەروەرانە ئەوەیە، کە ھونەر لە سەر ئاراستەکردن و ویست و پێویستییەکانی کۆ ناوەستێ، بەڵکو لە بوونێکی تایبەتی ئاستی رۆشنبیری و ھەستی ھونەری خۆی پێشکەش دەکات. مەبەستم لە زاراوەی ھونەرییانەش ئەوەیە، کە کاری ھونەری وەک ئامانج بۆ خۆی ھەیە. [9]

لە سیاسەتدا مێژوو بە رێکخستنی رووداو ھەڵدەسێت، ھەڵبەتە دوای روودانی، بەڵام لە ھونەردا رووداو خەڵق دەکرێ، یان لە لێوردبوونەوە و دنیای خەیاڵەوە دووبارە بونیاد دەنرێتەوە. جوانیی کاری ھونەری وەک رووداو ئەوەیە، کە لە ھەر چرکەیەکدا وا ھەست بکەیت یەکەمجارە دەیبینیت! بەو مانایەش دەتوانم بڵێم ھەمیشە ھونەر، جووڵە و چاوکرانەوەیەکی دیکەیە، دیار و نادیارە! ھونەر لەوەی دەیبینین شتێکی دیکە دەڵێت.

بەڵام خوێندنەوەی من بۆ (بەھای رەنگ) لای ھونەرمەند قەرەنی جەمیل لە پەیوەندیی نێوان رۆناکی و تاریکیدایە، رەنگی سێیەمی دووەمە بە بارستە و تۆنی تایبەت، لەوێشەوە فەزا و بەرجەستەبوونی جوڵەی بابەت نیشان دەدات! لە رەنگی سپی کە دەلالەتی بۆشایییەکانی داھاتوو و بۆشایییەکانی ناوەوەی ھەیە و بەھای جیاوازی ھەڵگرتووە، بەرەو خاکیبوون دەڕوا، کە ھەڵگری سیفەتی ئابوورییانەیە و بە فیکرەوە بەندە، بەڵام مەرج نییە ھەڵچوونەکانی ناوەوە بێت، وەک تەعبیرییەکان بیری لێدەکەنەوە. لە تەماشاکردنی مندا (بابەتەکان)ی قەرەنی جەمیل زێتر ئەبستراکت و دراماتیکین ھەڵگری پەیوەندییەکی ئاراستەنەکراون و کەوتوونەتە نێو فەزای ئاوابوونی مرۆڤ! جووڵە و بابەتی ئەو خۆ لە مرۆڤ لادانە (دەرنەکەوتن/ دەرکەوتنە)، دەشێ بە یەکێک لە دنیابینییەکانی ھونەرمەند بۆ زێدەڕۆیی گەشەی دانیشتووان و زێدەڕۆییی پاشماوەکانی مرۆڤ و رابردووی مرۆڤ بژمێردرێت؟! دەمەوێ بڵێم ئەوە تەماشاکردنی ھونەرمەندە وا دەکات دنیای (پوکاوەی مرۆڤ) ژیانی سەر زەوی وەک رووداوێکی مەعنەوی وێنا بکات، کە تێیدا کەلاکی رۆژانی رابردوو لەسەر یەک کەڵەکە کەوتوون و بە رەنگی سێیەمی دووەم لە دنیای تەواونەکراوی جووڵەی رووداودا بەرھەم بھێنێتەوە. بەڵام خەڵقکردنی کاری ھونەری وەک رووداو لەلای ھونەرمەند لەو تێگەیشتنەوە سەرچاوە دەگرێ، کە ھیچ لایەک کار بۆ لایەکەی دیکە ناکات (واتە ھەم تەماشای پووچی زەوییە و ھەم دیارنەبوونی ئاسمانە! نە مەرگ کار بۆ ژیان دەکات و نە ژیان کار بۆ مەرگ دەکات…)، بەڵکو بوونی خۆی لە پەیوەندیی دینامیکیی (دەرکەوتن و دەرنەکەوتن)دا لێکدەداتەوە.

ھونەرمەند قەرەنی جەمیل ھەستکردنمان بە (شوێن)ی رووداو لێدەسێنێتەوە، بەڵام وەک ئاگایی پڕمان دەکات لە (زەمەن)ی رووداو، کە لە بڕینی زەمەنە ئاسۆییەکانەوە ھاتووە و لە بوونێکی شاقولی تایبەتدا وەک پەڵەی (سپی/رۆناکی) دەردەکەوێتەوە. واتە ئەو بەشەی پەڵەی (سپی/رۆناکی) دەکەوێتە سەر، خۆی بۆ ھونەرمەند دەردەخات و دەبێتە ھۆکاری شاردنەوەی لایەنەکانی دیکەی نێو کارە ھونەرییەکە، بەڵام نابێ لە بیرمان بچێت ئەگەرچی دەرکەوتنەکە لایەنی ئۆنتۆلۆجی ھەیە، بەڵام دوایین راستی نییە، ئەوەش وەرگر ھاندەدات ھەوڵی دۆزینەوەی دیکە بدات؟! ئەو ئاسۆ و دەریچەیەی لە تابلۆکانی قەرەنی جەمیل رۆناکی لێدەڕژێ نادیارە و لە گفتوگۆی دیاردایە، رابردووە و لە داھاتوودایە، تاریکییە و لە رۆناکییدایە، ئەو پەیوەندی و گفتوگۆیە، پەیوەندی و گفتوگۆی کەللەسەر و میوەکانی (پۆل سیزان)مان بیر دەخاتەوە، (کەللەسەر و سوراحی ١٨٦٥)ی (سیزان)[10]  و میوەکانی… وەک دەزانین مۆتیفی [11](motif)  میوە لای سیزان زیندەگی و جوانی دەگەیەنێت! پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان مۆتیفەکانی کەللەسەر و میوە لەلایەن سیزان و تاریکی و رۆناکی لە لایەن قەرەنی جەمیل لە سەر ویست و داوا و پێویستییەکانی کۆ وێنا نەکراوە، بەڵکو لە روویەک لە روویەکانی شاردنەوەی پاشماوەکانی مرۆڤ و دوارۆژ بەرجەستە دەکەن، ئەو لەیەکچوونە لە تەماشاکردنی مندا دەشێ ترسی ھونەرمەندان بێت لە ژیان!

ژیان لای ھونەرمەند قەرەنی جەمیل رووداوێکی ترسناکە، ژیان لە کارەکانیدا لە دەرەوەی شوێن دێ و بە زەمەن رۆناکمان دەکاتەوە. دەتوانم بڵێم لە کۆی کارەکانی ھونەرمەندا پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان زەمەن و شوێن، تاریکی و رۆناکی، نائارامی بەڕێوەی دەبات، یەکێک لە ماناکانی ئەو گفتوگۆ و پەیوەندییەش بە شێوەیەکی گشتی بەرجەستەکردنی ئارامییە. بەڵام پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان (ئارامی و نائارامی) ناکەوێتە سەر بەرھەمھێنانەوەی ئەفسانە و کوشتنی فیکر، ناکەوێتە سەر تەماشاکردنی باوی کولتوور و وەلاخستنی ھەستی ھونەری، چونکە وەک گوتمان داھێنان وەک ئامانج بۆ خۆی ھەیە، داھێنان لە سەر ئاراستەکردن نەوەستاوە. دەشێ کاری ھونەری لای قەرەنی جەمیل نیشاندانی سەرەتای قارەمانێتی و پاشماوەکان بێت، لە رێگای پڕشنگەکانی داھاتووەوە… دەشێ ھونەرمەند قەرەنی جەمیل لە رێگای خودی (زمانی کار)ەوە بە شێوەیەکی ئینفۆرمەڵ[12] وێنە بکێشێ و خۆی بنوێنێ، بەڵام بەردەوام کولتووری چەسپاوی خودێتی و بابەتێتی و شێوازگەریی تێدەپەڕێنێـت.

١٤ی تەمموزی ٢٠١٥ ھەولێر

[1] (فیرناندۆ پیسوا، Fernando Pessoa) شاعیری پرتگالی لە (لەشبونە) لە ساڵی (١٨٨٨) لە دایکبووە و ھەر لەوێش دوای (٤٧) ساڵان لە ساڵی (١٩٣٥) کۆچی دوایی کردووە، ئەو پارچە شیعرە لە ئینگلیزییەوە (زاموا محەمەد) وەریگێڕاوە. بڕوانە: سایتی دەنگەکان ١٤/٤/٢٠١٥.

[2] تجلي الجميل- هانز جيورج جادامر، تحرير : روبرت برناسكوني، ترجمة ودراسة وشرح: د. سعيد توفيق. المجلس الاعلى للثقافة،ط 1997. ص21،22.

[3] كادامير، مفهوم الوعي الجمالي في الهيرمنيوتيكا الفلسفة، د. ماهر عبدالحسين حسن، دار التنوير 2009، ط1،ص34.

[4] نفس المصدر… ص71

[5] نفس المصدر… ص17.

[6] هايدغر، اصل العمل الفني، ترجمة: د. ابو العيد دودو، منشورات الجمل، ط1.

[7] قەرەنی جەمیل حەسەن ساڵی ١٩٥٤ لە ھەولێر لە دایکبووە، لە ساڵی ١٩٧٦-١٩٧٧ پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی لە شاری بەغداد تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٧٩- ٢٠٠٣ لە دەرەوەی وڵات (ئیتاڵیا، ئیسپانیا، ھۆڵەندا) ژیاوە، ئێستا مامۆستای پەیمانگای ھونەرە جوانەکان- بەشی شێوەکارییە.

[8] figure- نیگار، شێوە، نوێنەرایەتیکردن بە شێوەیەکی دیجیتالی، مەجاز…

[9] ئەو قسەیە لە گوتەیەکی ((ئیمانۆیل کانت ١٧٢٤-١٨٠٤)) ھاتووە کە دەڵێت: مرۆڤ و ھەموو بوونەوەرێکی عاقڵی دیکە وەک ئامانج بۆخۆی ھەیە، نەک وەک کەرەستە بۆ نیازی بەکارھێنان لە لایەن ویستی ئەو و ئەویدیکەوە. 

[10] ھونەرمەند پۆل سیزان )١٨٣٩_١٩٠٦ (لە ھەرێمی (ئێکس ئان پرۆفانس) فەرەنسا ھاتۆتە دنیاوە، لە لاوێتیدا ھەمیشە ھەستی بە دۆڕان کردووە، ژیان بە نیسبەت سیزان حەفیفەتێکی بزرە.. دواتر تا دوا تەمەنی ھەموو ژیانی خۆی بۆ نیگارکێشان تەرخان کردووە.

[11] – motif- بنەماى فيكرەى كارى هونەرى. تاكة نيطاريَط. الفكرة الرئيسية بعمل فني‏…  رَسْم مفرد‏

[12]   – informal- سادە، نا فەرمى، غَيْر رسمي. عامّي‏.

The post دەرکەوتنی جوانی و ھونەر appeared first on ژنەفتن.

ڕۆمانەكان شاری زۆریان دروست كردن و گریكەكان بە دامەزرێنەری تەلارسازی و شارسازانی مۆدێرن ئەژمار كراون، لە ئێستاشدا سەرمایەدارییەت لە هووشیارییەكی ئەقڵانییەوە دەست پێ دەكات و بۆ ئەوەی پارە پەیدا بكات، پاشان لە پارە كولتوور بەرهەم دەهێنێت. لە كۆندا شكۆ و سەرفرازی پێش پارە دەكەوت و لە جیهانی نویشدا پارە و سامان بنەمای دانایی و زانستن، هەر بۆیەشە لە جیهانی سەرمایەداریدا كەم پڕۆژەی سەرمایەی مادیی لە بواری تەلارسازیدا هەیە، لە هەمان كاتیشدا وەك بەرهەمێكی هونەری لێك نەدرێتەوە. ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕوون دەكاتەوە، كە بۆ سەرمایەدارییەت پارە دوائامانج نییە ئەگەر نەتوانرێت بكرێتە سەرمایەی ڕەمزی (Symbolic Capital)  وەك ئەوەی پیەر بۆردیۆی كۆمەڵناسی فەرەنسی فێری كردووین^[1]. سەرمایەی ڕەمزی هەمیشە دەكرێتەوە پارە و لە پارەش زیاتر بەهای هەیە، چونكە ئەو ڕەمزییەتەی دەیبەخشێت بە بەرهەمەكانی، جەوهەری ئەوان ناگۆڕێت، بەڵام بەهاكەیان بەرز دەكاتەوە. لێرەوە، مۆزەخانەیەك، یان هوتێلێك، یان ڕیستۆرانتێك و یاریگەیەكی منداڵان، گوندێكی نوێ، مۆڵەكان، یانەكانی ئەسپسواری و.. هەر تەنیا دروستكردنی بینایە و تەلار نییە، بەڵكوو لەبیربردنەوەی چوارچێوەی تەلارسازیببوونە كاركردییەكەیەتی بە پیشاندانی وەك شتێكی دیكە، وەك بەرهەمێكی هونەری كە دانسقەییی خۆی هەیە و بە جۆرێكی دیكە فەزاسازی كردووە. تەنانەت ئەم فەزاسازییە لە وڵاتانی دەرەوە، لە ژێرزەمین و شوێنی ڕاوەستانی شەمەندەفەرەكان، لە سازدانی بوورجەكان، لە دروستكردنی دەریاچەی دەستكرد، شەقامەڕێكان و ڕازاندنەوەی دیواربەندەكانیشدا ڕەنگی داوەتەوە. هیچ پارچەیەكی تەلارسازی لە فەزادا تەنیا بە قەبارەكەیەوە كە كۆدی ناسینەوەی بێت وەك تەلارێكی تایبەت نابینیت، ئەگەر لە هەمان كاتدا بەها هونەری و ڕەمزییەكەشی نەبینیت، بگرە زۆر جار ئەمەی دواییان یەكەمیانت بیر دەباتەوە. زۆربەی كەنیسەكان و ئەكواپاركەكان، ئێستاش هەندێك لە فڕۆكەخانەكان ئەم شوناسەیان وەرگرتووە.

2

بەم جۆرەش سەرمایەی مادی و پارە دەتوانێت وەك دەسەڵاتێك كار لەسەر دانایی بكات، دانایی ببێتە هۆی بەرهەمێهنانی زیاد لە دەستكەوتێك، كە یەكێك لەو دەستكەوتانە بەرهەمهێنانی كولتووری تەلارسازییە. هەر بۆیەشە تەلارسازی بە یەكێك لە ڕەگەزەكانی شارستانییەت دادەنرێت و بەشدارییەكی گرنگ و یەكلاكەرەوەی لە دروستكردنی شوناسی (National Identity) نەتەوەییدا هەیە. واتە دەتوانێت ببێتە هۆی ناسینەوە و جیاوازپیشاندانی مۆركی نەتەوەییی گەلان و جوگرافیا جیاوازەكان. هەر بۆیەشە كاتێك مرۆڤ دەچێتە وڵاتێك یەكەم ڕەگەز كە سەرنجی ڕادەكێشێت تەلارسازییەكەیەتی بە هەموو ڕەهەندەكانییەوە. كاتێك لە نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا بۆ ماوەی دە ڕۆژ سەفەری شاری (تۆرسهاونThorshavn)م لە وڵاتی (Færøerne/كۆمەڵەدوورگەی پەز)^[2]، كرد ڕووبەڕووی قەبارەیەك لە ڕەنگ و شێوەی كولتووری بوومەوە، كە لە هیچ شوێنێكی دیكەی جیهان نەمبینینەوە. پێكهاتە و ڕەنگ و هارمۆنیی تەلارسازیی شارەكە بەسەر قەبارە بینایەكەیدا ئەوەندە باڵادەست بوو، كە وات دەزانی كەوتوویتە نێو شەپۆلێك لە ڕەنگی ئارامەوە.

3

ئێمە لە هەرێمی كوردستان سەرمایەدارییەتمان نییە، بەڵكوو پارەدارمان هەن. هەر بۆیەشە لە سیی ساڵی ڕابردوودا سەرمایەدارییەت لەم وڵاتەدا لە شێوە مشەخۆرییەكەیدا هەڵتۆقیوە بەبێ ئەوەی بتوانێت كولتوورساز بێت. بینایەی بەرزی قیت كردوونەتەوە، بەڵام نیشانەكانی تەلارسازییان ئەوەندە لاوازە كە مرۆڤ هیچ متمانەیەكیان پێ ناكات. (لە یەكێك لە بەرنامە تەلەڤزیۆنییەكاندا) شارەزایەك ئەوەی خستە ڕوو كە “لەسەدا نەوەدی پەڕەشووتی ئاسانسۆری ئاپارتمانەكانی هەرێم ئێكسپایەر بوون و لە هەر ساتێكدا بۆیان هەیە بەر ببنەوە خوارەوە”^[3]. پارەدارانی ئێمە لەبەر ئەوەی وەك سەرمایەدار بیر ناكەنەوە، حوكوومەتیشیان ئەسیری ئەو هزرینە بەرتەسكەی خۆیان كردۆتەوە و لە پلانێكی ڕێككەوتن لەسەركراودا بواری تەلارسازیی ئێمەیان گۆڕی بۆ هەیكەلسازی. پێچەوانەكەشی هەر ڕاستە ڕوانگەی حوكوومەتی ئێمە ئەوەندە دوورە لە ڕوانگەیەكی تەلارسازییانەوە، ئەوەندە تەلارسازی كردۆتە قوربانیی درووشمەكانی وەك (ئاوادەنكرنەوە) و (دەستكەوت)، كە پێویستی بەوە نەبێت تەلارساز و ئۆربانیستەكان بخاتە نێو بازنەی بەرهەمهێنانی خۆیەوە و هەموو پرۆژەكانی بە كۆمەڵێك ئەندازیار و بەڵێندەر سپاردوون، كە یان ئەوەتا گەندەڵییان كردووە و وڵاتەكەیان بەجێ هێشتووە، یانژی ئەوەتا كۆمەڵێك شار و هەیكەلیان لە شێوەی زبڵێكی گەورەدا بۆ بەجێ هێشتووین.

هەر بۆیەشە كاتێك تەماشای تەلارەكانی هەرێمی كوردستان دەكەین، كە لەم سیی ساڵەدا دامەزراون، نەك هەر مۆركی كولتووری كوردستانمان بیر ناكەوێتەوە، نەك هەر ڕۆحێكی خۆماڵیانەیان نییە، بەڵكوو بە بەرچاومانەوە شارستانییەتێكی لە بلۆك دروستكراو دەبینین، كە هیچ بەهایەكی تەلارسازییانە و شارستانییانەی نییە. تەلارسازیی ئێمە بووە قوربانیی پارەدارانی بێ كولتوور، كە تەنیا وەك قەبارە و ڕواڵەت بیر لە تەلارسازی دەكەنەوە (چەند نهۆم بێت، شێوەی ڕواڵەتی چۆن بێت، ناوەكەی چەندە ئینگلیزی و ئەورووپی بێت و چ كەرەستەیەكی لە توركیا و كوێ و كوێوە هاتبێت و…)؛ نەك وەك هەنگاوێكی گرنگ بەرەو شارستانییەتسازی و دروستكردنی شوناس. بەم جۆرەش ئێمە لە ماوەی ئەم سێ دەیەیەدا نەك هەر دەستكەوتی تەلارسازییانەمان نەبووە، بەڵكوو بیرۆكەی تەلارسازییش لە زانكۆكاندا پاشەكشەی پێ كراوە و دەستەمۆی ژێر میكانیزمەكانی بازاڕی ئاوەدانكردنەوە و پڕۆژەكانی وەبەرهێنان كراوە و هۆشی ئەندازیارانە و تەلارسازییانە و بگرە شارسازییانەی ئێمە، بچووك كراوەتەوە بۆ سەر ئاستی هۆشی بەڵێندەر و ئەندازیارانی بندیوار و یەكەی ئەندازیاری نێو فەرمانگەكان، كە شارەزاییەكی باشیان لە مەزەندەكردن و خەمڵاندنی بڕی تیچوونی بوارەكانی تەلارسازییدا هەیە^[4]!. (ساڵی 2006 و 2007 كاتێك داواكرا خەمڵاندنێك بۆ دروستكردنی بەشی فەلسەفە بكرێت، بەشی خەمڵاندنی وەزارەت و سەرۆكایەتی زانكۆ و لایەنەكانی دیكە، بڕێكی خەیاڵییان بۆ ئەو پڕۆژەیە لەسەر ڕووبەری پێنسەد مەتر دووجا دیاری كرد، كە بووە ڕێگر لە بەردەم سەرفكردنیدا لەلایەن حوكوومەتەوە. بەڵام كاتێك مكووڕ بووین كە ئەو پڕۆژەیە بدرێتە كۆمپانیایەكی دڵسۆزی بوارەكە، بڕی ئەو تێچوونە لە 580 ملیۆنەوە گەیشتە تەنیا نزیكەی 83 ملیۆن بە تایبەتمەندیی زیاتریشەوە، كە لەو كاتەوە تا ئێستا ئەو بەشە كەمترین چاككردنەوەی تێدا كراوە، هەرچەندە لە ڕووی تەلارسازییەوە ڕەنگە بەهایەكی ئەوترە نەبێت).

ئەم وێنەیە ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە بەشەكانی خەمڵاندنی ئەندازیاری و بەڵیندەرە بازاڕییەكان و تەنانەت سیاسەتی تەلارسازیی حوكوومەتیش هیچ گوێ بە بنەماكانی تەلارسازی نادەن و تەنیا بیر لە دروستكردنی قەبارە دەكەنەوە، نەك داهێنان و بەرهەمهێنانی هونەری لە ڕێگەی تەلارسازییەوە.

4

وەك گوتم، لە زانكۆكانەوە دەستخراوەتە بینی بیرۆكە داهێنەرەكانی تەلارسازی و شارسازیی ئێمەوە. ئەمەش بواری پزیشكیشی گرتۆتەوە. ئێمە چیدی تەلارساز و پزیشك و شارساز بەرهەم ناهێنین، بەڵكوو لە قوتابیانی خوێندكارمان ئەو ئەندازیارانە بەرهەم دەهێنین، كە بەشێك لەو وانانە ناخوێنن كە بۆ داهێنان لە بوارەكەیاندا پێویستن و ڕوانگەیان پێدەبەخشن بۆ ئەوەی بتوانن لە پشت دروستكردنی قەبارەی بیناوە، شارستانییەت لە ڕێگەی تەلارسازییەوە بەرهەم بهێنن. دەرچوانی بواری ئەندازیاری و تەلارسازیی ئێمە لە ژێر كاریگەریی ناچارەكی خواستی بازاڕدا، كە بە دەست پارەدارانەوەیە، بڕوانامە وەردەگرن، بەڵام لە واقیعی كاردا وەك بەردەستی بەڵێندەرە چاوچنۆكەكان مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت.

یەكێك لەو دوو وانانەی پێویستە لە هەموو ساڵەكانی خوێندندا بخوێندرێن و پسپۆڕی تایبەتی وانەكان بیڵێنەوە، وانەكانی ئاكار و جوانیناسییە، كە ڕەنگە لە پلانی هەفتانە و كۆرسەكاندا هەبن، بەڵام بەو ئاستە نین كە ڕوانگە و ڕوانین بە فێرخوازەكان ببەخشن^[5]. ئەم دوو وانەیە هەریەكەیان دەبێتە هۆكاری زیادكردنی پابەندێتی و بەرزكردنەوەی جۆرایەتی و هەروەها فراوانكردنی جیهانبینیی مرۆڤ. لە نەبوونی ئەم ڕوانگەیەدا، بۆچوونی كردەییانەی بەڵێندەر بەسەر ئەندازیاردا باڵادەست دەبێت و ئەندازیار وەك بەردەست مامەڵەی لەگەڵ دەكرێـت، یان لە كارەكەی دوور دەخرێتەوە.

نه‌خوێندنی بنه‌ماکانی جوانیناسیی کولتووری خۆماڵی له هه‌موو بواره‌کان و به‌تایبه‌تی له بواری خانووسازی خۆماڵی، یان بە گرنگ نەگرتنی؛ بەرهەمەكەی یان دەبێتە لاساییكردنەوە و كۆپیكردنەوە و دزیكردنی بیرۆكە، یانژی دەبێتە ئەو بینایانەی لە هەرێم دەیانبینین. یەكێك لە كاریگەرییەكانی خوێندنی جوانیناسیی تەلارسازی و ئۆربانیزم، ئەوەیە كە دەرفەت بۆ كولتوور و مۆركە خۆماڵییەكان دەڕەخسێنێت تا بە زمانی ئەندازیاری و تەلارسازی گوزارش لە خۆیان بكەن. قسەكە وا تێنەگەین دەمانەوێت بنەماكانی تەلارسازی و ئەندازیاری ملكەچی مۆركە كولتوورییە خۆماڵییەكان بكەین، بە پێچەوانەوە، مەبەستەكە ئەوەیە كە چۆن لە ناو زمانی ستانداردی تەلارسازی و ئەندازیاریدا ئەو كۆد و نیشانە و ئاماژە كولتوورییە خۆماڵییانە جێ بكەینەوە، كە دەتوانن جیاوازی دروستكەر بن. ئەگەر هەموو شتێك وەكیەكی لێ كرا، جیاوازی دەكەوێتە پەراوێزەوە و سەپاندن و لێكچوون و كۆپیكردنەوە دەبنە كولتوور. كولتووری ئێستەی تەلارسازیی ئێمە زیاتر مۆركی لاساییكراوەی خۆرئاوایی و توركی و كوێ و كوێی پێوە دیارە نەك كوردستانی. ئەمەش یەكێكی دیكەیە لە نیشانەكانی جیاوازیی سەرمایەدارییەت و پارەداران: سەرمایەدارییەتی خۆرئاوایی ئاسانكاری دەكات بۆ ئەوەی پەیكەری شارەكەی، یان پڕۆژەی شارەوانییەكە بە بێگانەیەكی كورد بسپێرێت تا جیاوازییان بۆ دروست بكات. كەچی لێرە پڕۆژه‌کانی نیشته‌جێبوون به ناوی بێگانه‌ی سەیر و سه‌مه‌رەوە ناو دەنرین، بێ ئه‌وه‌ی وێنه‌یەكی کوردستانییانە بەم وڵاتە بدەن، كە شوێنەواری 14000 ساڵ نیشته‌جێبوونی پێوه دیاره. ئاکرێ، ئامێدی، ماردین، هه‌ورامانی ته‌خت، پاڵه‌نگان، و ته‌وێڵه نموونه‌کانی به‌رجه‌سته‌ی هه‌بوونی هونه‌ری نیشتەجێبوونن له‌م وڵاته. لە ئێستادا زیاد لە چەند هونەرمەندی كورد لە دەرەوە دەناسم، كە لە ئەڵمانیا و هۆڵەندا و سوێد و دانمارك، ئەو كارانەیان پێ سپێردراون. نیاز بەیاتی، شوان كەمال، شۆڕش ئەمین و هووشار سەعید لەو هونەرمەندانەن.. بەڵام هەر ئەو هونەرمەندانە و چەندانی تر لە هەرێم جێگایان نابێتەوە، ئەمەش لە كاتێكدا كە هونەری پەیكەر و شارسازی لە كوردستاندا بە سفری ڕۆشنبیریی پەیكەرسازانە و تەلارسازییانەی خۆیدا تێپەڕ دەبێت، وێڕای چەند ڕیزپەڕێك. هەروەها دوو شارساز و ئۆربانیست دەناسم كە ئەوانیش (پ.ی. د. دیلان م ڕۆستەم و ئەندازیار فوئاد ئەحمەد)ن، كە هەریەكەیان خاوەنی چەندین پڕۆژەی ناوازەن و كەچی بەهۆی بیرۆكراسییەتی ئیداری و قەبووڵنەكردنیان لەلایەن تۆڕەداخراوەكانی ئەو بوارە لە حوكوومەت و كەرتی تایبەتیدا، بواری هیچ پڕۆژەیەكی ئەوتۆیان پێ نەدراوە.

خوێندنی ئاكارناسیش (Ethic)بە هەمان شێوە، كاریگەری لەسەر ڕوانگەی بواری تەلارسازی و ئەندازیاری هەیە، چونكە فیلتەرێكی بۆ دروست دەكات تا ئەوەی لە ڕووی ئاكارییەوە ڕێگەپێدراوە و خزمەت بە وڵات، ژینگە و مرۆڤ دەكات، جیا بكاتەوە لەوەی نائاكارییانەیە و هیچ پاساوێكی بۆ پێشخستنی تەلارسازی و ئەندازیاریی وڵاتەكە نییە. نەخوێندنی ئەم دوو بوارە، بە ڕوونی لەو پڕۆژانەدا دەبینرێن كە بەرهەم هاتوون، هەر لە شەقامەكانەوە، تا مۆڵ، باخچە، بانك، پرسگەی نێوان شاران و زۆر شوێنی دیكەش، كە دەكرا هەموویان ئەو زەمینەیە بن كە لە ڕێگەی تەلارسازی و فەزاسازیی ئەندازیارانەوە، بەشدارییان پێ بكرێت لە دروستكردنی شوناسی نەتەوەییدا بە زمانێكی ستانداردی جیهانی.

5

گەشت و گەڕان بە وڵاتاندا لە پرۆسەی گەشەكردنی سەرمایەداریدا، ڕۆڵێكی گرنگی بینیوە لەوەی سەرمایە بتوانێت گفتوگۆی نێوان كولتوورەكان و پەیوەندیی نێوان شارستانییەتەكان پێك بهێنێت. كاتی خۆی ئەسكەندەری مەكدۆنی بۆ داگیركردنی هەر ناوچەیەك ڕۆیشتبا، نموونەیەك لە كولتووری یۆنانی/مەكدۆنیایی لەگەڵ خۆی بۆ ئەو ناچەیە دەبرد و بینای دەكردەوە. كاتێك ئەسكەندەر مرد، لە یادوەریی خەڵكی ئەو ناوچانەدا كە داگیری كردبوون، بەشە شەڕانییەكەی سوپای ئەسكەندەر نەمانەوە، یان زۆر لاواز مانەوە، بەڵكوو ئەو كولتوور و شارستانییەتەی ئەسكەندەر لەگەڵ خۆی بۆ ئەو شوێنانەی بردبوون، مانەوە و بوونە جێی شانازیی وڵات و شوێنە داگیركراوەكان! خانووسازی به به‌رده‌وامی نیشانه‌ی قارەمانی شارستانییەت بووە. ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بوون و باڵاده‌ستی شارستانییەتی گەلان بووە.

هەژاری و نەشارەزای لە كولتووری خۆجێیدا دەبێتە هۆكاری فێربوونێكی هەژارانەش لە كولتوورەكانی دیكە. تۆ كاتێك مێژوو و كولتووری پڕبەهای میللەتی خۆت نەناسی، نە لە پڕۆژەكانتدا ڕەنگدانەوەی دەبێت، نە لە خەمیی سازدانەوەیشیدا دەبیت.

بەشێكی زۆری كولتوور و شارستانییەت لەم ڕێگەیەوە بۆ نێو كولتوور و شارستانییەتەكانی دیكە دەگوێزرێنەوە. لە جیهانی ئێستادا پێویست ناكات مرۆڤ وەك داگیركەر بچێت بۆ قەڵەمڕەوەكانی دیكە، بەڵكوو دەتوانێت سەفەر و گەشتیان بۆ بكات و لێیانەوە فێر بێت و ئەوەی خۆیان پێ ببەخشێت.

پارەداری ئێمە چونكە هەڵگری كولتووری سەرمایەداری نییە، كاتێك سەفەر و گەشتیش بۆ شوێنەكانی دیكەی جیهان دەكات، نە هیچی پێیە بیبەخشیت، نە هیچیش دەهێنێتەوە و فێر دەبێت. پارەدار شت ئەكڕێت بۆ خۆی و ماڵ و منداڵی بەڵام هیچ شتێك بۆ وڵات و نیشتمانەكەی ناهێنێتەوە. كولتووری پارەدارانی هەرێمی كوردستان، لە كولتووری بنەماڵەپەرستی تێپەڕی نەكردووە. بۆیە ئەمانە نەیانتوانیوە، تەلارسازی، كە دڵی بازرگانییەكەیانە؛ وەك چالاكییەكی كولتوورساز و شارستانییەت دروستكەر بناسێنن. هەژاری و نەشارەزای لە كولتووری خۆجێیدا دەبێتە هۆكاری فێربوونێكی هەژارانەش لە كولتوورەكانی دیكە. تۆ كاتێك مێژوو و كولتووری پڕبەهای میللەتی خۆت نەناسی، نە لە پڕۆژەكانتدا ڕەنگدانەوەی دەبێت، نە لە خەمیی سازدانەوەیشیدا دەبیت.

 
6

جیاوازییەكی دیكەی نێوان پارەداران و سەرمایەداران لە هەستی نیشتمانیاندایە: سەرمایەدار بە زۆر شێواز ئەم هەستەی دەردەبڕێت: پێشخستنی زمان و گرنگیدان بە زمان لە ڕیكلام، نووسین، پێناسەی بەرهەمەكانی و نووسراوە فەرمییەكانیدا بە زمانی زگماك. ئەمە جگە لە كڕینی بەرهەمی هونەرمەندانی وڵاتەكەی و ڕازاندنەوەی ئۆفیس و هوتێل و شوێنەكانی كارەكەی بە بەرهەمی هونەرمەندانی خۆماڵی. پارەدارانی ئێمە لە ڕووی بەكارهێنانی زمانی كوردییەوە زۆر لە پاشەوەن. هەندێكیان بە پاساوی ئەوەی (لە بەغدا گەورەبوون)، یان (بە عەرەبیی خوێندوویانە)! هیچ گرنگیی بە زمانی كوردی نادەن. واتە خودی خۆیان دەكەنە پێوەر لە بێتواناییاندا بەرامبەر بەكارهێنانی زمانی كوردی وەك ئەوەی ئەگەر خۆیان زمانەكەیان باش نەزانی؛ ئیتر ناتوانن لە بوارەكەشیاندا گرنگیی پێ بدەن. لیرەشەوە ڕەوایەتیی زۆر دەدەن بە زمانی بیانی و بە تایبەتیش زمانی عەرەبی و ئینگلیزی، كە دوو زمانی خۆهەڵكێشانن لە بواری بازرگانی و بازاڕ و قازانجدا. لە زۆربەی هەرە زۆری قوتابخانە و زانكۆ و خوێندنگە تایبەتییەكاندا، زمانی كوردی لاواز كراوە، نەك لەبەر ئەوەی زمانێكە بە كەڵكی بازرگانی و پەروەردە و تەكنەلۆژیا نایەت، لەبەر ئەوەی خاوەنكاران خۆیان زمانی زگماك نازانن و لێی شارەزا نین. ئەگەر حوكوومەت سیاسەتێكی زمانی پتە و پشتگیرانەی سەبارەت بە زمانی كوردی نییە، خۆ پارەدارەكان دەیاتوانی ئەم كەموكوڕییە پڕ بكەنەوە. بەڵام نەبوونی هووشیاریی نەتەوەیی نەك هەر لە بواری زماندا، بەڵكوو لە بوارە كولتوورییەكانیشدا لەكن پارەدارانی كورد زۆر لاوازە. ئەوان دەیانتوانی لە گەشەی شارەكەی خۆیاندا، لە ڕازاندنەوەی هوتێل و ئۆفیسەكانی خۆیاندا بە سوودوەرگرتن لە بەرهەمی هونەرمەندان و بە گەڕانەوەیان بۆ زمانزانان برەوێكی زۆر زیاتر بە هونەر و زمان و كولتووری كوردستان بدەن. نەبوونی هەستی نیشتمانی و هاونیشتیمانییەتی ئەوانی بەرەو ئاقارێكی دیكە بردووە، كە لاساییكردنەوەی خۆرئاوا و خۆهەڵكێشانیانە بە زانینی زمانی بیانییەوە. یان هەڵواسینی تابلۆی بازاڕی (زۆربەیان چینی و ئێرانی) و دانانی گوڵی پلاستیكی. هەروەها نەبوونی هەمان هەستی نەتەوایەتی و هاونیشتمانێتی، لە ناونانی هوتێل، شار و گوندەكانیانە بە ناوی بیانی و بەكارهێنانی ناوی وڵاتانە بۆ پرۆژەكانیان؛ ڕەنگی داوەتەوە: (گوندی ئەمەریكی، لوبنانی، ئەڵمانی، كۆری، فەرەنسی و ئیتالی) و كوێ و كوێوە بۆ چاوبەستكردنی هاووڵاتییانی كوردستان و سەندنەوەی شانازیی لە ناوە كوردییەكان. بەمج ۆرەش نەبوونی ئەو هەستە وای كردووە پابەندێتی بە شوێنەوە لەلای پارەدارانی كوردستان لاواز بێت. ئەوانە بەو جۆرە تەماشای خاك و شوێن دەكەن، كە ئامرازێكە بۆ بەرزكردنەوەی پڕۆژەكانیان، نەك ئامانجێكە بۆ دروستكردنی ژیانێكی جیاواز لەم نیشتمانەدا. هەر ئەم ڕوانگەیەشەوەیە كە ئەم پارەدارانە لە پاراستنی ژینگە و ژینواری هەرێمەكەدا ڕۆڵێكی ئەوتۆیان نییە و پاشماوەكانیان فرێدەدەنەوە نێو خاكی وڵاتەكە. ئەمە وێرای ئەوەی لە بەكارهێنانی كەرەستەی خاوی خۆماڵیدا تەواو كەمتەرخەمن و كەرەستەی هاوردەی توركی و ئێرانی، وەك پیرۆز تەماشا دەكەن.

7

لە ناو ئەم باروودۆخەدا بواری تەلارسازیی ئێمە چی بەسەر هاتووە؟ یەكەم شت ئەوەیە كە چەمكی تەلارسازی، كە هاوكاتە لەگەڵ جێسازی، شوێنسازی و پێگەسازی لەو شتەی كە پێی دەگوترێت: پڕۆژەكانی وەبەرهێنان و یەكەكانی نیشتەجێبوون؛ فرێدراوەتە دەرەوە چونكە هیچكامێك لەو پڕۆژانە شوناسبەخش نین^[6]، هاوپەیمانییەكی خراپی نێوان پارەداران، مقاولەكان و بازرگانان لەگەڵ بەشەكانی وەبەرهێنان لە (حوكوومەت، حزب و ئیدارەی شارەكان)، بۆتە هۆكاری ئەوەی كە تەلارسازی بە واتا ستانداردەكەی لە دنیای ئێمە فڕێ بدرێتە دەرەوە. لەگەڵ ئەم فرێدانەدەرەوەیەشدا جوانیناسی، ئاكار و ژینگەپارێزی و هێزی كاری خۆماڵی و چەمكی داهاتووش خراونەتە پەراوێزەوە و هەیكەلسازی جێگەی تەلارسازی گرتۆتەوە. نەبوونی چەمكی دواڕۆژ، هەموو هزرینێكیشی سەبارەت بە نەوەكانی داهاتوو بە پەراوێز خستووە: نەوەكانی داهاتوو لەلایەن ئەم پڕۆژە بەناو تەلارسازییانەوە، دەكەونە ژێر بەزەیی ئێكسپایەربوونە یەك بەدوای یەكەكانی نیشتەجێبوون! هەیكەلسازی نەیتوانیوە و ناشتوانێت داهاتووخواز بێت، چونكە تەنیا لە ڕووی قەبارە و قەبەیی و هەڵچوونەوە بەرەو ئاسمان هەڵچووە، بەڵام بە هیچ شێوەیەك تێشووی بۆ ڕۆچوون بەناو داهاتوودا پێ نییە و چاوەڕێی داڕمانێكی پاشەڕۆژییانەیە، جا ئەوە درەنگ بێت یان زوو، جا ئەوە بە بوومەلەزە بێت، یان بە قەدەری ئێكسپایەربوون. داهاتوو لەسەر بنەمای ئێكسپایەرەوە دروست ناكرێت، هەر وەك چۆن شوناس و شارستانییەتیش دروست ناكرێت.

دووەمین شت ئەوەیە كە چاوپۆشی لە دوو وانەی هەرە گرنگ لە بواری خوێندنی زانكۆییدا كراوە، كە ناخی ئەندازیاران و تەلاسازانی ئێمە بینا دەكات. هەتا ئەم دوو وانەیە مافی تەواوی خۆیان نەدرێتێ و لە پەیوەندی بە ژینگە و هەلومەرجی وڵاتەكەوە نەخوێندرێن، نەك بە كۆپیكردنەوەی بابەتی لە دەرەوەڕا هینراو بۆ ناو پۆلەكان؛ چارەنووسی تەلارسازی و پسپۆڕیی ئەندازیاری لە وڵاتی ئێمەدا نادیار و كارەكە هەر بەدەستی مقاولەكان و پارەدارانەوە دەبێت.

8

پێویستە پارەدار فێری كولتوورێكی سەرمایەدارانە بكرێت، بۆ ئەوەی پارە بتوانێت داهێنان و سەرمایەی ڕەمزی دروست بكات. بە مانایەكی دیكە پارە لە دەستی پارەداردا تەنیا چاوی لەپارەیە و تەنیا پارە وەك سەرمایە دەبینێت. ئەمەش وا دەكات كە پارە ئەو ڕۆڵە لە پێشخستنی كۆمەڵگەدا نەبینێت، كە پێویستە بیبینێت بۆ دروستكردنی شارستانییەت و شوناس. پارەی دەستی پارەداران خێری پێ دەكرێت، زەكاتی پێ دەدرێت، ڕیشووەی لێ دەردەچێت، “شیرینی” بە واتای “دەمچەوركردن”ی لێ دەردەهێنرێت و زۆر شتی دیكەش؛ بەڵام ناتوانێت دانایییەك دروست بكات، كە پێویستە بۆ ئەوەی پارە ببێتە سەرمایەی ڕەمزی و دەسەڵاتێكی كولتوورساز و شوناسبەخش. تەنیا ڕێگەیەك بۆ چارەسەری و سنووردانان بۆ ئەم پارەپەرستییە بێ كولتوورە، بوێری و پڕۆژەی ئەندازیار، ئۆربانیست و تەلارسازە لاوەكانمانن، كە هووشیارییان بەرامبەر ئەركەكانی خۆیان، داناییان بە پسپۆڕییەكەیان و دڵسۆزییان بۆ نیشتمانەكەیان؛ وا دەكات لەگەڵ پارەداران مامەڵەیەكی تایبەت بكەن و یارمەتییان بدەن تاكوو ئاستی هووشیارییان بەرز بكەنەوە بۆ ئاستی بوون بە سەرمایەدار. ئەو كاتە پڕۆژە هەیكەلسازییەكانی پارەداران دەچنە ئاستی پڕۆژەی شارستانسازی و كولتوورسازی و شوناسبەخشییەوە.

حزبی كوردی ئەوەندە نەزانە پێی وایە چونكە ئەوی تری بێگانە سەرچاوەی دەرامەتە، دەبێت مافی خاوەندارێتی بدرێتێ. ئەم پاساوە هەلی ڕەخساندووە ڕەوایەتی بدرێتە فرۆشتنی ڤیلا و خانوو و كۆشكەكان بە ئاوارە و بیگانەكان لەبەر ئەوەی پارەیان هەیە و سەرچاوەی جووڵەی ئابووریی كوردستانن.

9

بۆ تێگەیشتن لە خەسارناسی هەیكەلسازی لە هەرێمدا، نابێت هەر لێرەدا بوەستین: هەیكەلساز و خاوەنپارەكانی هەرێم، لە كەنار ئەو سیاسەتی ئاسانكارییەی لە حوكوومەتی هەرێمەوە بۆیان ئەنجام دەدرێت و كەس نییە مەچەكەیان بگرێت، خەریكی تەواوكردنی پڕۆسەی بەعەرەبكردنی هەرێمن. كارێك كە بەعسییەكان پێیان ئەنجام نەدرا، ئێستا خاوەنپارەكان و هاوكارەكانیان لە ڕێگەی پڕۆژەی نیشتەجیكردنی عەرەب و بە یاسا بەركارەكانی دەستەی وەبەرهێنان لە حوكوومەتی هەرێمدا ئەنجامی دەدەن. ئەمەش هەیكەلسازیی پارەداران لەوەی پرۆژەیەكی بێ دەروەستی و ناژینگەپارێز و ناتەلارسازانە بێت، دەكاتە پڕۆژەیەكی تەعریبی سپی و هێواش هێواش پڕۆژەكەی بەعس لە هەرێمدا بە ئامانجی خۆی دەگەیەنێت. هەرگیز پێمخۆش نییە لە گێڕانەوەی هونەریشدا بێگانەی لە دەرەوە هاتوو ببینم لە دنیای مندا ببێتە خاوەن هەموو شتێك. ڕەسەنێتی مانەوە و خاوەنداری بۆ خەڵكی خۆجێی دەھێڵمەوە، بەڵام هەستی بێگانەبوون لە بێگانان ناستێنمەوە. هەرگیز نابێت بێگانان لەسەر خاكی خانەخوێ ببنە خاوەن هەموو شتێك و هەستی بێگانەبوون و تاراوگەبوونیان لێ بەسەنرێتەوە. خۆشم بەو ئەزموونەدا تێپەڕبووم و لە وڵاتانی نامۆ ژیاوم و نەبوومە خاوەنی هیچ شتێكی هەمیشەیی، بۆیە هەرگیز ئەوەندە مرۆڤدۆستێكی گێل نابم پێمخۆش بێت بێگانەش لەسەر خاك و كۆمەڵگەی مندا ببێتە خاوەن هەر شتێك.. گێلێتی “مرۆڤدۆستیی ڕۆمانسیانە” و سیاسەتی پێكەوەژیانی گێلانە خۆشە بەڵام تێدا ژیانی ئازار بەخشە. پێمخۆشە لە برسان بمرم و بێگانە وەك خاوەنماڵ لە خاكی ڕەسەنی خۆمدا نەبینم. پەیوەندیی من بە خاكەوە، پەیوەندییەكی ڕیشەییترە لەوەی بە پارە كڕیبێتم. حزبی كوردی ئەوەندە نەزانە پێی وایە چونكە ئەوی تری بێگانە سەرچاوەی دەرامەتە، دەبێت مافی خاوەندارێتی بدرێتێ. ئەم پاساوە هەلی ڕەخساندووە ڕەوایەتی بدرێتە فرۆشتنی ڤیلا و خانوو و كۆشكەكان بە ئاوارە و بیگانەكان لەبەر ئەوەی پارەیان هەیە و سەرچاوەی جووڵەی ئابووریی كوردستانن. من دەسەڵاتم هەبێت لەسەر ئەرز یەك بست زەوی بە عەرەب نافرۆشم، بەڵام لەو ئاسمانە با هەموو تاوەرەكان بۆ ئەوان بێت. نووسەر و بەناو ڕۆشنیری كورد هەیە، ئەمە بە ڕەیسیزم و كۆنەپەرستی تێدەگات. بەس من یەكسەر بلۆكی دەكەم. بڕوام بە بەخشینی نیشتمان هەیە دوای ئەوەی بەدەستت هێنا، بەڵام پێش ئەوەی نیشتمانت هەبێت، هەڕاجكردنی كارێكی گێلانەیە.

ئەگەر لە ئەبوویەقزانەوە تا سەدام حسێن سیاسەتی بەعەرەبكردن بێت، ئەوە لە سایەی یاسا بەركارەكانی هەرێم و لە بواری نیشتەجێكردندا پڕۆسەی “خۆبەعەرەبكردن” بە ڕوونی دەبینینەوە.

10

یاسا بەركارەكارەكانی هەرێم لە بواری وەبەرهێناندا دەستی بێگانە دەگرن و زەوی هەرێمی كوردستانیان ڕادەست دەكەن. وەك لە كتێی (قەفەسی ئاسنین 2003)دا[7]، باس كراوە: بەعەرەبكردن و خۆبەعەرەبكردن مێژوویەكی دێرینەی لەسەر خاكی ئێمە هەیە. ئەگەر لە ئەبوویەقزانەوە تا سەدام حسێن سیاسەتی بەعەرەبكردن بێت، ئەوە لە سایەی یاسا بەركارەكانی هەرێم و لە بواری نیشتەجێكردندا پڕۆسەی “خۆبەعەرەبكردن” بە ڕوونی دەبینینەوە. ئەوەی لێرەدا بە بەراوورد بە سەرجەم مێژووی كورد جیاوازە ئەوەیە: لەو میژووە سیاسییەی خەباتی كورددا هەمیشە “كێشەی كورد و كوردستان” وەك “شوناس و خاك”، یان “شوناسێكی خاكمەند” لە چەقدا بوون. بۆ مانەوە لەسەر خاكی كوردستان و بۆ بەرجەستەكردنی شوناسی كوردستانیانەی نیشتمانەكەمان بە هەزاران كەس خوێنی خۆیان ڕشتووە. ئەوەی گشت میللەتان چێژی لێ وەردەگرن و بۆتە مایەی بەختەوەرییان ئەم كوردە لە خۆی گرتۆتەوە بۆ ئەوەی شكۆی خۆی بپارێزێت و سنوور و كەوشەنەكانی لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا بمێننەوە. لە ئێستادا تەنیا بە هۆكاری ئابووری و لەبەر ویست و قازانجی ژمارەیەكی كەمی وەبەرهێنەری كوردستان و بیانی، بەڵام بە پشتگیریی یاسایی و كارگێڕی و ئاسانكاری حوكوومەتی هەرێم؛ خەریكە كۆی شكۆی ئێمە و كۆی ئەو قوربانییانەی بۆ پاراستنی شكۆی كوردستان بوونەتە قووربانی لە بیر دەكرێت. كێشە نەتەوەی و مرۆییەكەی ئێمە هاتۆتە سەر دروستكردنی ڤێللا و باڵاخانە و فرۆشتنی بە عەرەبە بێگانەكان. ئەمەش ئەو جۆری بەعەرەبكردنەیە، كە هەرگیز عەرەبە شۆڤێنییەكان خۆیان نە بیریان لێ دەكردەوە و نە دەیانتوانی ئاوا ئاسان ئەنجامی بدەن. لەم فۆڕمە نوێیەی بەعەرەبكردندا هاوكات بە تەعریبی ئایدیۆلۆژی و مەزهەبی (شیعەگەری و سووننیگەری)، چەندین ئاراستەی هزری تائیفیش هێنراونەتە هەرێمی كوردستان. ئەوەندەی ئێستا وردەكولتووری شوێنە جیاوازەكانی عێراقی عەرەبنیشین لە شارێكی وەك هەولێر دەبینیتەوە، لە شوێنی خۆیان بەو قورسی و تۆخییە نەماوە و لێرە لە سۆنگەی سەردەستەیی مێژوویی عەرەبییەوە بەسەر كوردا، لەلایەن ئەو خانووكڕانەوە زیندوو دەكرێنەوە. ئەوەی نایانەوێت كوردی فێر ببن، تێكەڵ بە فرەكولتووریی هەرێم ببن و شێوازی پێكەوەژیانی هەمەچەشن پەسەند بكەن، لەو ڕوانگە سەردەستەیی و پاشایەتیكردنەی عەرەبیزمەوە هاتووە. لە ڕوانگەی داهاتووناسانەوە، چەند ساڵێكی دیكە كورد و نەتەوەكانی دیكەی هەرێم دەبنە كەمایەتی و كۆتایی بە زۆرینەی هاووڵاتییانی هەرێم دێت. لە ئێستادا ئەمە بە ڕوونی دەبینرێت: لە شارێكی وەك گەنجان (گەنجان سیتی) لە هەولێر، ژمارەی دانیشتوانی عەرەب لە(5) هەزار كەس تێپەڕی كردووە. زۆربەی ئەم خێزانانە لە 4 بۆ حەوت و بۆ 14 منداڵیان هەیە لە سێ بۆ چوار ژن[8]. ئەمەش پێمان دەڵێت لە داهاتوودا ئەمانە نەك هەر دەبنە فاكتەری ئەمری واقیع بەسەر هەرێمەوە، بەڵكوو زمان و كولتوورەكەشیان دەبێتە واقیعێكی نكوڵی لێ نەكراو. ئەمەش لە كاتێكدا بە كۆی دانیشتوانی ئەم شارە لە كوردی هەموو پارچەكانی كوردستانی مەزن و توركمان و مەسیحی و ئاشووری و.. دانیشتووی ئەم شارە ناگاتە 3500 كەس. بەم جۆرەش لە داهاتوودا ئەگەر ژمارەی عەرەبە كڕیارەكان بە ڕێژەی لەسەدا %3ش زیاد بكات، هەولێر پاش چەند ساڵێكی كەمی دیكە دەبێتە شارێكی زۆرینە عەرەب. ئەمەش وێڕای گۆڕینی شێوازی ژیان، تام و چێژ، زەوق، سەلیقە و كۆی ئەو فاكتەرانەی دیكە كە پیەر بۆردیۆ لە كتێبی (جیاوازی)[9]دا بەسەریان دەكاتەوە.

11

بەم جۆرەش هەیكەلسازەكان هەر تەنیا پڕۆژەی نیشتەجێكردن و وەبەرهێنان جێبەجێ ناكەن، بەڵكوو زۆر بە ئاشكرا درێژەیش بە پرۆسەی بە عەرەبكردن دەدەن. ئێمەی كورد نەك لە عێراقدا، بەڵكوو لە ئێران و توركیا و سووریای جارانیشدا مێژوویەكی تاڵمان لەگەڵ بەعەرەبكردن، بە تورككردن و بە فارسكردن، یان بۆ نەرمكردنەوەی ئەم دەستەواژەیە: بە(ئێرانیكردن) هەیە. ئەو مێژووە هەر تەنیا دەستكاریكردنی دیمۆگرافییانەی كوردستان، یان سیاسانە و شوناسی كورد نەبووە، بەڵكوو هاوشانیش بەوە بەتاڵانبردنی كولتووری ڕۆحی و توندووتیژی و داگیركاری ئایینی و ئایدیۆلۆژیشی لەگەڵ بووە، ئەمە وێڕای لە پێشچاوخستنی نیشتیمان و زمانەكەمان و پێشینەی كولتووریمان بە ئاستێك كە چەندین نەوەی كوردستان خۆیان بە زمانی ئەوانی تری نەیار لەبارەی كوردبوون و كوردستانیبوونی خۆیانەوە دەدوێن.

بە عەرەبكردن ئەگەر لەسەرەتاوە شیرینییەك، یان “دەمچەوركردنێك” بووبێت عەرەب لە هێرشی غەزوودا دابێتیان بە میللەتانی داگیركراو، ئەوە هەمشە هاوشان و هاوكاتیش بووە بە پرۆسەی “خۆبەعەرەبكردن” و “بەدووژمنكردن”ی ئەوانی تری غەیرە عەرەب كە نەهاتوونەتە ژێر ڕكێفی مسووڵمانبوونەوە. “خۆبەعەرەبكردن” ئەو میكانیزمە بوو كە كورد بۆ وەرگرتنی دڵنیایی و پاداشت خۆی تێدا بەشدار بووە. ئەمەش لەسەر بنەمای دۆزینەوە و خۆدانەپاڵی ڕەچەڵەكێكی عەرەبییانە بۆ خۆی بەند بووە. زۆربەی كاتیش ئەمە ئەو میكانیزمە بووە كە بنەماڵە و دەسەڵاتدارە كوردەكان لە مێژوودا، بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان پەنایان بۆ بردووە و سەجەلەیەكی عەرەبیانەیان بۆخۆیان داتاشیوە تا بیانباتەوە سەر كەسایەتییەكی ناوداری ئیسلام، بۆ نموونە (عەلی كوڕی ئەبوو تاڵیب)، یان هۆزێكی عەرەب. بەڵام “بەدووژمنكردن” زیاتر لەسەر یاخیبوونی كورد بۆ نەچوونە نێو ئەم داوەوە زانیاریمان دەداتێ و ئەوی تر (عەرەب) خۆی بەناچار دەبینێت كە لە (ئەوی تر) كە كوردە، “دووژمنێك” دابتاشێت. وەكچۆن “خۆبەعەرەبكردن” بەرئەنجامی تێفكرینی كوردە بۆ تەسلیمبوونی بە شوناسێك، كە خۆی نییە؛ لە كاتێكدا “بەدووژمنكردن” هەڵگری گوتاری ئەویترە لەسەر كورد كە نایەوێت تەسلیمی گوتاری “خۆگونجاندنی كورد” بێت لە چوارچێوەی پانعەرەبیزمی بەعسییەكاندا. بۆیە “غەزوو” لە شێوەی “ئەنفال”دا خۆی دووبارە دەكاتەوە. بەردەوامیی ئێستای ئەنفال ڕێك لە ڕێگەی وەبەرهێنانی بواری هەیكەلسازییەوە بە ئەنجام دەگات.

بەعس كاتێك ئەنفالی كوردی كرد لەبەر ئەوە بوو ئەم پڕۆژەی بەعەرەبكردنە لە ئاست كوردا بەتەواوی سەری نەگرت. بۆیە دەبوو كورد بە دووژمن بكرێت و ئەوەش ڕەوایەتی بە ئەنفالكردنی بدات. لە پرۆسەی ئەنفال و بە دووژمنكردن و بە عەرەبكردندا، زمان و شوناس و كولتوور و زەوق و سەلیەقیەی ئێمەی كورد لە مەترسییدا نەبوو، بەڵام لە پرۆسەی تەعریبی سپی و نیشتەجیكردنی وەبەرهێناندا هەموو ئەمانە لە مەترسیدان.  

2023

هەولێر

[1] ڕێبوار سیوەیلی: پییەر بۆردیۆ و كۆمەڵناسیی فەلسەفی. هەولێر: ڕێكخراوی زەریاب بۆ خزمەتگوزاری كولتووری، چاپی دووەم: 2013، ل: 76-86.

[2] https://g.co/kgs/V6TnH4.

[3] لەبەرنامەی كەناڵی ڕووداو: لەگەڵ ڕەنج كە لە پەیجی كەناڵەكەدا هەیە.

[4] Dilan M. Rostam: Evolved Sustainable Building Engineering in Vernacular Architecture of Kurdistan. ARO Journal: A Scientific Periodical Open Access Journal and has no APC & ASC. Vol. 5 No. 1 (2017): Issue Eight

[5] https://parametric-architecture.com/an-overview-of-antoni-gaudi-philosophy-and-work/.

[6] لە پەیوەندی شوێن و شوناس بڕوانە:

• ڕیبوار سیوەیلی: دیاردەناسی شوێن و شوناس، سلێمانی: ناوەندی غەزەلنووس، 2015.

[7] ڕێبوار سیوەیلی: قەفەسی ئاسنین یان بۆ ببمەوە بەعێراقی؟، چاپی یەكەم، سلێمانی: 2003 ڕەنج، چاپی دووەم ڕێكخراوی زەریاب، هەولێر: 2020.

[8]  ئەو ئامارانەم لە شوێنی فەرمی وەرگرتووە و سەرچاوەكەیان پارێزراوە.  

[9] پی یر بوردیو: تمایز: نقد اجتماعی قضاوتهای ذوقی. ترجمەء: حسن چاوشیان، تهران: ثالث، 2011.

The post لە تەلارسازیی شارستانییانەوە بۆ “هەیكەلسازی”ی بێ كولتوور appeared first on ژنەفتن.

هەموومان ئەوە دەزانین کە چالاکیی هونەری پێش چالاکیی بیرکردنەوەی زانستی، فەلسەفی دێت، بەڵام بەبێ درکپێکردنێکی ئەوتۆ توانیویانە شتێکی لێ تێبگەن. چالاکییەکانی بەر لە هونەریش بریتی بوون لە چالاکیی خۆژیێنی، کە ڕاوکردن و کۆکردنەوە دەگرنەوە. هەر چالاکییەکیش بەر ڕەگەزێک کەوتووە.

کاتێک مرۆڤ لە گۆ دەکەوێ، بوونی خۆی لەنێو چالاکییەکی هونەریدا دادەنێت. واتا هونەر خۆی دەکرێ وەک پێناسەیەک بۆ بوون ببینرێ؛ پەیامی بوون لە هونەردا جێی بکرێتەوە. بە گشتی بۆ تێگەیشتن لە واتەی هونەر یان چالاکیی هونەری، پێویستە چییەتیی هونەر دەربخەین و بۆ دەرخستنی چییەتیی هونەریش، دەبێ ئەو مەرجە بنەڕەتییانە دیاری بکەین کە بەرهەمێک دەکات بە هونەری و ئەوەی دی بە ناهونەری. لەگەڵ سەرهەڵدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی لە سەردەمی ئەفلاتووندا، ئەم بابەتە بووە بە بابەتی توێژینەوە. گەرچی ئەفلاتوون خۆی وێنەکێش و شاعیر بووە، بەڵام لەگەڵ ناسینی سوکرات وازی لێیان هێناوە و بووە بە قوتابیی سکرات. هەروەها مێژووی فەلسەفەی هونەر لە ئەفلاتوونەوە دەست پێ دەکات. ئەو هونەر وەک خزمەتێک بۆ بەرنامەیەکی هونەری بەکار هێناوە، واتە هونەر لەپێناو هونەر. گەرچی ئەفلاتوون لە کۆمارەکەیدا هونەری سنووردار کردووە و بۆ خزمەتی دەسەڵاتی پەروەردە بەکاری هێناوە.

پێویستە بپرسین چۆن بەرهەمی هونەری بناسین؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بۆ لای ئەرستۆ دەگەڕێینەوە. ئەرستۆ چەمکێک دادەدەڕێژێ بە ناوی (technē). ئەم چەمکە واتە بەخشینی هەموو چالاکییەک لەپێناو دروستکردن و بەرهەمهێنانی شتێک. بۆ ئەرستۆ درکپێکردنی هزری پێویسته بۆ ناسینی کارێکی هونەری؛ ڕاستە بابەتە هونەرییەکان لە هەریەک لە فۆرم و ماتەر (مادە) پێکدێ، بەڵام هونەر فۆرمە نەک ماتەر. ئەرستۆ نموونەی پەیکەرێک دێنێتەوە کە بە ڕاست پەیکەرە نەک تەنیا تاشەبەردێک. ماتەر هەرشتێک بێت، فۆرم بابەتی بۆ پەیدا دەکات. ئێمە لە پەیکەرەکە دەڕوانین نەک لە تاشەبەردەکە. تێڕامان و بیرکردنەوەی ئێمە لە فۆرمەکەیەوە دێت، فۆرمەکەش بڕیار و پەیام بۆ کارێکی هونەری دروست دەکات. ئەرستۆ بەگەڕخستنی هۆش بۆ ناسینی فۆرم دادەنێت و هەستەکان دەخاتە دواوە، بەڵام بەرهەمی هونەری کار لە هەستەکانمان دەکات نەک هۆش. مرۆڤ باسی ئەزموونی ئیستاتیکیی خۆی دەکات نەک درککردنە هزرییەکەی. لەگەڵ ئەوەشدا هەستکردن ناتوانێت فۆرم بدۆزێتەوە. گەر هونەر تەنیا پەیوەندی بە هەستەوە هەبێ، ئەوا ئاژەڵیش دەتوانێ هەست بکات. هەڵۆیەک چەند چاوی تیژ بێ و سەگیش چەند هەستی بۆنکردنی بەهێز بێ ناتوانێ چێژ لە بەرهەمی هونەری ببینێ، چون درککردنی هزرییان نییە. لە دونیای ئێستا، ئەوەی بۆ هەبووەکان و بوونە ناڕەسەنەکە (بە مانا هایدیگەرییەکەی) گرنگە، جوانییە نەک چێژی هزریی هونەری.

درێژەی ئەم توێژینەوەیە بە فایلی pdf لە دوگمەی (داگرتنی پەڕگەی pdf) دابگرە.

The post دیالێکتیکی تابلۆ appeared first on ژنەفتن.

ڕاستە هیچ پارچە هونەرێکی شێوەکاری نییە کە بووبێتە هۆی شۆڕش، بەڵام زۆر بەرهەمی هونەری هەن کە بەشدارییان لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕەکاندا کردووە، و گوزارشت لە گۆڕانکاریی شۆڕشگێڕانەیان لە کۆمەڵگادا کردووە.

بۆ نموونە ڕامبرانت (Rembramdt)(١٦٠٦-١٦٦٩) وەک یەکێک لە گەورەترین هونەرمەندەکانی ئەوروپا، بەرهەمی هەم شۆڕشی ئەڵمانیا بوو لە دژی دەسەڵاتی ئیسپانیا لە سەدەی شانزەهەمدا، هەروەها دیدگای ڕەخنەیی کۆمەڵگەی سەرمایەداری ئەڵمانیای لەدایک بوو – لەو کاتەدا – وەک بەڵگەی ئەو وێنەکێشانەکان، کە هاوسۆزییەکی قووڵیان بۆ سواڵکەرەکان هەبوو.

لە فەرەنسا لە سەردەمی شۆڕشدا هونەرمەند دەڤید(Jacques Louis David)(١٧٤٨-١٨٢٥) کە ئەندامی مەجلیسی شۆڕشی نیشتمانی بوو، تابلۆی “مەرگی مارا”ی تەواو کرد، ژان پل مارا (١٧٤٣-١٧٩٣) کە ڕۆژنامەنووسێکی شۆڕشگێڕی ڕاپەڕیو بوو، بە جۆش و خرۆشەوە لەلایەن دژە شۆڕشەوە کوژرا.

لە ساڵی ١٨٣٠دا هونەرمەندی فەرەنسی دۆلاکروا(Delacroix) (١٧٩٨-١٨٦٣) بە شێوەیەکی ڕەمزی شۆڕشی سووتاوی دەربڕی، لەو ساڵەدا لە تابلۆ بەناوبانگەکەیدا “ئازادی سەرکردایەتی گەل دەکات”، پاشان، لە ماوەی شۆڕشی ١٨٤٨دا، هونەرمەند لەگەڵ خۆیدا لە بازنەکانی هونەری پاریسدا زریانێکی دروست کرد تابلۆی نایاب “کرێکارانی کانگای بەردین” هاتە بەرهەم.

لە سەدەی بیستەمدا، هەم شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ و هەم شۆڕشی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩١٨-١٩٢٣ بزووتنەوەی هونەری بەهێزی ئاڤانگاردیان دروست کرد، پڕۆژە – تەواونەکراو – تاوەری تاتلین، کە بڕیار بوو مۆنۆمێنتێک بێت، بۆ ئەنتەرناسیۆنالی کۆمۆنیست.

لە ئەڵمانیا ئۆتۆ دیکس(Otto Dix)(١٨٩١-١٩٦٩) و جۆرج گرۆز(George grosz) (١٨٩٣-١٩٥٩) بەرهەمی هونەرییان بەرهەم هێنا کە بە توندی هێرشیان کردە سەر چینە دەسەڵاتدارەکان، دواتر جان هارتفیڵد(John Heartfield) (١٨٩١-١٩٦٨) کە تەکنەلۆژیای فۆتۆ-مۆنتاژ بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمی هونەری بەکار هێنا، بە توندی و بوێرانە هێرشی کردە سەر هیتلەر و نازیزم.

سەبارەت بە بزووتنەوەی سوریالیستی کە لەسەر دەستی ئاندرێ بریتۆن لەدایک بوو، بزووتنەوەیەک بوو کە ئامانجی سۆسیالیستی شۆڕشگێڕانەی ئاشکرای هەبوو. لەوانەش هونەرمەندانی وەک ماکس ئێرنست، و جۆن میرۆ – بە پێچەوانەی سەلڤادۆر دالی، کە لەلایەن ئەوانی دیکەوە دوور خرایەوە بەهۆی مەیلە فاشیستەکانییەوە.

هونەرمەندانی سوریالیست هەوڵیان دەدا ئاگاییی بۆرژوازی ئاشنا بە وێنەکانی نائاگایی کێشراو لەناو ببەن. هەندێک لە بەهێزترین هونەرە شۆڕشگێڕەکان لە مەکسیک، لە قۆناغی نێوان جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەمدا، بە هەمان شێوە هاتنە بەرچاو، لەلایەن دیوارنووسەکانی وەک مانۆنا ئۆرۆزکۆ، دەیڤید سیکویرۆس و دیێگۆ ریڤێرا.

لە سەردەمی شۆڕشی مەکسیکدا، ریڤێرا وێناکردنی کێشا کە مێژووی مەکسیکی لە فەتحی ئیسپانیاوە تا سەردەمی مۆدێرن بەرجەستە دەکرد، لە کاتێکدا بەرهەمەکانی هاوسەرەکەی فریدا کاهلۆ زیاتر خۆجیی زاتی بوون بەڵام کەمتر رادیکاڵ بوون.

لە قۆناغی دوای جەنگی جیهانیی دووەمدا، بزووتنەوە ڕادیکاڵەکانی شەستەکانی سەدەی ڕابردوو دەنگدانەوەیەکی بەهێزیان لە هونەردا بیست. خەباتی ڕەشپێستەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە کارەکانی هونەرمەندانی وەک ڕۆمار بێاردێن(Romare Bearden)(١٩١١-١٩٨٨) و بێتی سار(Betye saar)(١٩٢٦-) ڕەنگدانەوەی هەبوو، لە کاتێکدا لیۆن گولبێ بەرهەمێکی بەهێزی بەرهەم هێنا کە هێرشی کردە سەر جەنگی ڤێتنام.

ئەو قۆناغە لە مانگی ئایاری ١٩٦٨، لە پاریس، لە کاتی ڕووداوە مێژووییەکانی مانگی ئایاردا – ڕاپەڕینی خوێندکاران و مانگرتنی گشتی و داگیرکردنی کارگە – خوێندکارانی هونەر فاکەڵتی هونەرە جوانەکانیان داگیر کرد و کردیان بە کارگەیەکی خەیاڵی بۆ بەرهەمهێنانی پۆستەری شۆڕشگێڕانە، هێرشکردنە سەر سەرۆک دو گۆل، پۆلیسی ئاژاوەگێڕی ڕقی لێ بووەوە، و ئاهەنگگێڕان بەو کرێکارانەی کە ڕژانە سەر شەقامەکانی پاریس. درەوشانەوەی هونەری نایاب و پڕوپاگەندەی شۆڕشگێڕانە بوو.

بێگومان هەوڵدان بۆ سنووردارکردنی هونەر لە دۆزی سیاسی ڕاستەوخۆدا یان پێداگری لەسەر ئەوە بکرێت کە هونەر دەبێت خزمەت بە دۆزی سیاسی ڕاستەوخۆ بکات، هەڵەیەکی گەورە دەبێت. هونەر خزمەت بە هەموو ئەو پێشهاتانە دەکات کە پەیوەندییان بە کەسایەتیی مرۆڤەوە هەیە، وەک چۆن هونەر مامەڵە لەگەڵ خۆشەویستی و مردن و بینین و کۆی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەکات.

بەڵام لە شیکردنەوەی کۆتاییی سیاسەتی سۆسیالیستی و هونەری ڕادیکاڵدا دەتوانرێت بڵێین کە ئەوان بەشێکن لە تێکۆشانی کۆی گشتی بۆ ئازادیی مرۆڤ و هەر بۆیە شۆڕشگێڕ و هونەرمەندان هاوپەیمانن.

The post هونەر و شۆڕش appeared first on ژنەفتن.

دەتوانرێت هونەری سوریالیستی وەک هونەرێکی ئازاد و ناواقیعی پێناسە بکرێت کە بە ئازادی و تەواو لەسەرخۆ گوزارشت لە بیرۆکە و بۆچوونەکان دەکات، بەبێ بەربەستی ئەو عەقڵانیەتەی کە لەو سەردەمەدا زاڵ بووە، تەرکیز لەسەر ناوەڕۆکی هونەر دەکات نەک فۆرمەکەی، لە بەرهەمەکانیدا پشت بە خەیاڵ و مرۆڤ دەبەستێت نائاگایی و دروستکردنی هێماکان کە دەریدەبڕن. هونەرمەندانی سوریالیزم لەسەر تیۆرییەکانی فرۆید پێشەنگی دەروونشیکارییان گرتەبەر، بە تایبەت سەبارەت بە لێکدانەوەی خەونەکان.

سوریالیستەکان لە ڕێگەی کۆمەڵێک تەکنیکەوە هەوڵیان داوە ڕێکەوتنە کۆمەڵایەتییەکان تێپەڕێنن بۆ گەڕان بەناو نائاگاییدا، لەوانە وێنەکێشانی ئۆتۆماتیکی، تۆمارکردنی وێنەکان بە شێوەیەکی خۆبەخۆ و بێ کۆنترۆڵ و کۆنترۆڵنەکراو، کە هونەرمەند بەشێک لە جەستەی مرۆڤ دەکێشێت، بۆ نموونە سەری خۆی، پاشان دەچەمێنێتەوە کاغەزەکە و دەیگوازێتەوە بۆ هونەرمەندی داهاتوو.، کە بەشی داهاتوو زیاد دەکات، و بەم شێوەیە تا باقی ئەندامەکان تەواو دەبن.

سیفەتەکانی هونەری سوریال

– ناواقیعی و خەیاڵی فراوان.

– ئاڵۆزی.

– نادیار.

 -بەکارهێنانی ئایکۆن.

-وەسفی خەیاڵ و خەونەکان بکە.

– پشت بەستن بە نائاگایی.

شێوازی هونەری سوریال

سوریالیستەکان بە دوو شێوە پشتیان بە وێنەگرتنی بەستبوو:

شێوازی یەکەم/ پشت بەستن بە ئەنترۆپۆمۆرفیزمی واقیعی، شێوازێک کە لەلایەن هونەرمەندی ئیسپانی “سەلڤادۆر دالی”یەوە داهێنراوە و ناوی لێ نراوە (قسەکردن بە خەونەکان) و ئەویش هێماکانی خەونی بەکار هێناوە بۆ بەرزکردنەوەی شتە سروشتییەکان بۆ سەرووی واقیع لەژێر مەرجی ئەنترۆپۆمۆرفیزمی سروشتی خۆیان.

شێوازی دووەم/ هاوشێوەی شێوازی دووڕەهەندی تەختی کوبیستییە و ئەم لێکچوونەش بەهۆی ئەوەی لە فۆرمەکانی ئەزموونی نزیکترە بڵاو کرایەوە، بەڵام جیاوازە لە سوریالیزم لەوەی کە گرنگی بە شێوە و وێنە و ئەندازە نادات.

تایبەتمەندییەکانی قوتابخانەی سوریالیست:

– گێڕانەوەی خەیاڵ بۆ شوێنی کۆنی خۆی.

– ئامانجی دەربڕینی خۆیەتی دوور لەو سانسۆرەی کە عەقڵ دەیسەپێنێت.

– هەروەها ئامانجی خۆخزاندنە لە قووڵاییی نائاگایی بۆ گەڕان بەدوای سەرچاوەی ئیلهامبەخش بۆ هونەرمەند لە ڕێگەی سوریالیزم و سەرگەردانی لە نائاگاییدا.

– هەروەها دەرئەنجامی ناخۆشییەکان بوو، وەک چۆن دوای جەنگی جیهانیی یەکەم هات و، هەموو ئەو نووسەر و هونەرمەند و شاعیرانی ڕزگار کرد کە پەنایان بۆ برد، بۆ ئەوەی ڕزگاریان بێت لە دڵەڕاوکێ و گرژی بەهۆی ئەوەی کە ئەزموونیان کرد لە ترسناکییەکانی… کاریگەریی جەنگەکە.

– دەربڕینی ڕاستگۆیانە، وەک چۆن هونەرمەندی سوریالیست نزیکە لە نیوە خەوتووە، بۆیە دەست و فڵچەی خۆی بە دەربڕین ئازاد دەکات و لەم حاڵەتەدا تابلۆکە ڕاستگۆترە.

The post هونەری شێوەکاریی سوریالی appeared first on ژنەفتن.

نیگارکێشانی مەیدانی ڕەنگەکان، لەوانەش نیگارکێشانی ڕووکاری ڕەنگەکان، جۆرێکە لە دەربڕینی هونەری هاوچەرخ، کە تایبەتمەندە بە کێڵگە گەورە و یەکسانەکانی ڕەنگ کە پڕ دەکرێنەوە. ئەم بزووتنەوە هونەرییە لە ئەمریکا لە ناوەڕاستی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا لە دەربڕینی ئەبستراکتەوە پەرەی سەند. مارک ڕۆتکۆ(١٩٠٣-١٩٧٠)[1]، بارنێت نیومان(١٩٠٥-١٩٧٠)[2] (کە لە سوور و زەرد و شین دەترسێت) و کلیفۆرد تا ئێستاش پێشەنگ و نوێنەری ئەم ستایلەن.

زۆرجار، بۆیاخەکە ڕاستەوخۆ دەخرێتە سەر کانڤاسێکی ئامادەنەکراو (بەتاڵ دەکرێتەوە، ڕژاو، یان ڕشێنراوە) بەبێ بەکارهێنانی ئامێری نیگارکێشانی کلاسیک و بەم شێوەیە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو قوماشەکەوە (تەکنیکی تەڕکردنی پەڵە) – تەواو بەراورد دەکرێت بە بۆیاخکردنی کانڤاس.

نیگارکێشی ڕەنگاوڕەنگ مانایەکی زۆر گشتی هەیە بۆ بوون بە ڕەوتێکی هونەری، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە بە شێوازی زۆر جیاواز خۆی دەرخستووە، بەپێی ئەو وڵاتەی کە تێیدا گەشەی کردووە. بەم شێوەیە دەتوانرێت بەسەر دوو ئاراستەی سەرەکیدا دابەش بکرێت: یەکێک لە ڕیزبەندییە گەورەکان مارک ڕۆتکۆیە، کە تێیدا مەیلێک هەبووە بۆ بەکارهێنانی کۆنتراست لەنێوان کێڵگە ڕەنگاوڕەنگەکاندا. بەرهەمەکانی ڕۆتکۆ لە ڕاستیدا بە باندەکانی دوو یان سێ ڕەنگی دژبەیەک تایبەتمەندن، کە وەک بوونێکی داگیرکەر نیشان دەدرێن. ئاراستەیەکی دیکە پەیوەندی بە لێکۆڵینەوە لە یەک ڕەنگ هەیە، ئەویش گەڕان بەدوای تاکڕەنگدا.

         مەیدانی ڕەنگ

لە کۆتایییەکانی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکاندا، هونەرمەندە گەنجەکان لە ڕووی ستایلییەوە دەستیان کرد بە جیابوونەوە لە دەربڕینی ئەبستراکت. تاقیکردنەوە لەسەر شێوازی نوێ بۆ دروستکردنی وێنە؛ و ڕێگەی نوێ بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بۆیاخ و ڕەنگ. لە سەرەتای شەستەکاندا، زۆرێک لە بزووتنەوە نوێیە جۆراوجۆرەکان لە نیگارکێشی ئەبستراکتدا پەیوەندییەکی نزیکیان بە یەکەوە هەبوو و، بە شێوەیەکی ڕووکەش پێکەوە پۆلێن کرابوون؛ هەرچەندە لە درێژخایەندا جیاوازییەکی قووڵیان هەبوو. هەندێک لەو ستایل و بزووتنەوەیە نوێیانەی کە لە سەرەتای شەستەکاندا سەریان هەڵدا، بە وەڵامدانەوە بۆ دەربڕینی ئەبستراکت ناوزەد کراون: قوتابخانەی ڕەنگی واشنتۆن، نیگارکێشانی ڕەق، ئەبستراکتکردنی ئەندازەیی، مینیمالیزم و مەیدانی ڕەنگ.

هەروەها جەین دەیڤس(١٩٢٠-١٩٨٥)[3] نیگارکێشێک بوو کە بە تایبەتی بە تابلۆکانی هێڵی ڕاست و ڕەنگی ناسرابوو، وەک لێدانی خۆڵەمێشی ڕەش، ١٩٦٤، هەروەها ئەندامی گروپی نیگارکێشانی ئەبستراکت بوو لە واشنتۆن دی سی لە ماوەی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا کە بە قوتابخانەی ڕەنگیی واشنتۆن ناسرابوو. نیگارکێشانی واشنتۆن لە دیارترین نیگارکێشەکانی مەیدانی ڕەنگی ناوەڕاستی سەدەدا بوون.

جاک بوش(١٩٠٩-١٩٧٧)[4]، بیگ ئەی، ١٩٦٨. بوش نیگارکێشێکی کەنەدی بوو لە ئیکسپرێشنیستەکانی ئەبستراکت، لە ساڵی ١٩٠٩ لە تۆرۆنتۆ لە ئۆنتاریۆ لەدایک بووە، پەیوەندییەکی نزیک بەو دوو بزووتنەوەیە هەبوو کە لە هەوڵەکانی ئێکسپرێشنیستەکانی ئەبستراکت سەریان هەڵدا: نیگارکێشانی مەیدانی ڕەنگ و ئەبستراکتکردنی لیریک.

هونەرمەندان کە لە ساڵانی شەستەکاندا پەیوەندییان بە بزووتنەوەی مەیدانی ڕەنگەوە هەبوو، لە ئاماژە و دڵەڕاوکێکان دوور دەکەوتنەوە لە بەرژەوەندیی ڕووکاری ڕوون و گێستاڵت. لە سەرەتا تا ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، نیگارکێشانی مەیدانی ڕەنگ زاراوەیەک بوو بۆ کارەکانی هونەرمەندانی وەک ئان ترویت(١٩٢١٠١٩٨٨)[5]، جۆن مەکلافلین(١٨٩٨-١٩٧٦)[6]، سام فرانسیس(١٩٢٣-١٩٩٤)[7]، سام گیلام (١٩٣٣-٢٠٢٢)[8]، تۆماس داونینگ(١٩٢٨-١٩٨٥)[9]، ئێلۆسۆرس کێلی(١٩٢٣-٢٠١٥)[10]، پاوڵ فیلی(١٩١٠-١٩٦٦)[11]، فریدێل دزوباس(١٩١٥-١٩٩٤)[12] و جاک بوش، هاوارد مێهرینگ(١٩٣١-١٩٧٨)[13]، جەین دەیڤس، ماری پینچۆت مێیەر(١٩٢٠-١٩٦٤)[14]، جوڵس ئۆلیتسکی(١٩٢٢-٢٠٠٧)[15]، کینێس نۆلاند(١٩٢٤-٢٠١٠)[16]، هێلین فرانکنتالەر(١٩٢٨-٢٠١١)، ڕۆبەرت گودنۆ، ڕەی پارکەر، ئەل هۆڵد(١٩٢٨٠٢٠٠٥)[17]، ئیمێرسۆن وۆڵفەر، دەیڤید سیمپسۆن(١٩٣٧-٢٠١١)[18] و ئەوانی دیکە کە پێشتر پەیوەست بوون بە بەرهەمەکانی نەوەی دووەمی دەربڕینی ئەبستراکت. وە هەروەها هونەرمەندانی گەنجی وەک لاری پۆنس(١٩٣٧-)[19]، ڕۆناڵد دەیڤس(١٩٣٧-)[20]، لاری زۆکس(١٩٣٧-٢٠٠٦)[21]، جۆن هۆیلاند(١٩٣٤-٢٠١١)[22]، واڵتەر داربی بانارد و فرانک ستێلا(١٩٣٦-)[23].

هەمووان بە ئاراستەیەکی نوێدا دەڕۆیشتن دوور لە توندوتیژی و دڵەڕاوکێی پالێتی کردارەکان بەرەو زمانێکی نوێ و بەڕواڵەت ئارامتر لە ڕەنگەکان.

هەرچەندە مەیدانی ڕەنگ پەیوەندی بە کلیمەنت گرینبێرگ(١٩٠٩-١٩٩٤)[24]ەوە هەیە، بەڵام لە ڕاستیدا گرینبێرگ کە ڕەخنەگرێکی هونەری زۆر کاریگەریی سەدەی بیستە پێی باش بوو زاراوەی ئەبستراکسیۆنی دوای نیگارکێشی بەکار بهێنێت. لە ساڵی ١٩٦٤ کلیمەنت گرینبێرگ پێشانگایەکی کاریگەری بەڕێوە برد، پێشانگاکە پێناسەی نیگارکێشی مەیدانی لە ڕەنگدا فراوانتر کرد. نیگارکێشانی مەیدانی ڕەنگ بە ڕوونی ئاماژەی بە ڕەوتێکی نوێی لە نیگارکێشی ئەمریکیدا دەکرد، دوور لە دەربڕینی ئەبستراکت. لە ساڵی ٢٠٠٧ کارێن ویلکین کۆڕاتۆر پێشانگایەکی بە ناونیشانی ڕەنگ وەک مەیدان: نیگارکێشانی ئەمریکی ١٩٥٠-١٩٧٥ ڕێکخست کە گەشتێکی بۆ زۆرێک لە مۆزەخانەکانی سەرتاسەری ئەمریکا کردووە. لە پێشانگاکەدا چەند هونەرمەندێک بەشداربوون کە نوێنەرایەتی دوو نەوەی نیگارکێشیان دەکرد.

[1] Mark Rothko

[2] Barnett Newman

[3] Gene Davis

[4] Jack Bush

[5] Anne truitt

[6] John McLaughlin

[7] Sam francis

[8] Sam Gilliam

[9] Thomas downing

[10] Ellsworth kelly

[11] Paul Francis

[12] Friedel Dzubas

[13] Howard Mehring

[14] Mary Pinchot meyer

[15] Jules Olitski

[16] Kenneth Newman

[17] Al Held

[18] David G. Sorensen

[19] Larry Poons

[20] Ronald Davis

[21] Larry Zox

[22] John Hoyland

[23] Frank Stella

[24] Clement Greeenberg

The post مەیدانی ڕەنگ<br> ئەبستراکت و ڕەنگکردنی تابلۆکان appeared first on ژنەفتن.

ژان پۆل سارتەر بە پێچەوانەی فەیلەسووفەکانی کلاسیکی یۆنان، بە شێوەی زارەکی یان لە ڕێگەی گوتارەکانییدا بە ناو جیهانی فەلسەفەکەی پەلکێشمان ناکات. سارتەر بەردەوام دەنووسێت، ڕەنگە تاکە فەیلەسوفی سەدەی بیستەم بێت کە بەو شێوە فراوانە هەزاران پەڕەی دەستنووسی لە دوای خۆی بەجێ هێشتبێت. سارتەر بە درێژاییی تەمەنی هەرگیز بیرۆکە قووڵە فەلسەفییەکانی لە گوتارەکانیدا باس نەکرد. تەنیا هەندێک گوتاری نەبێت کە بە شێوەیەکی گشتی قسە لەسەر بوونخوازی دەکات. بۆ خوێندنەوەی سارتەر و تێگەیشتن لێی پێویستە بۆ کتێب و وتارەکانی بگەرێینەوە. خوێندنەوەی سارتەر سانا نییە، چونکە کتێب و وتارەکانی پەنتایییەکی زۆری ڕەفەی کتێبخانەکانی داگیر کردووە. زۆری نووسین لە بوارە جیایەکانی ئەدەب و فەلسەفدا و ئەو وتار و کتێبە قەبارە گەورانەی کە بەرهەمی ساڵانێکی دوورودرێژی نووسەرە، زۆرجار خوێنەر تێیدا ون دەکات و لە ئەنجامدا بە سەرلێشێواوی لێی دێتە دەرەوە. ئەو لە منداڵییەوە دەنووسێت، تامەزۆری بۆ نووسین وای لێ دەکات دەرمانی وزەبەخش بەکار بهێنێت، تا بە درێژاییی شەو بەردەوام بێت. شەونخوونی سارتەر و خوێندنەوە و نووسینی بێ پچڕان بۆ ماوەی چەندین کاتژمێر هێدی هێدی کاریگەری لەسەر چاوەکانی دروست دەکات و بەو ڕادەیەی کە لە کۆتایییەکانی تەمەنیدا نابینا دەبێت.[1]

دابەشکردنی تێڕوانین و ڕەوتی فکری سارتەر بەسەر دوو قۆناغی جیاوازدا، ڕەنگە هێندە سانا نەبێت، چونکوو سارتەر کۆمەڵێک بیرکردنەوەی نەگۆری فەلسەفی هەیە، کە لە بەرهەمە ئەدەبییەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە و تا کۆتایییەکانی تەمەنی بەرگریی لێیان کردووە. لێرەدا زیاتر مەبەستمانە دوو جۆری جیاوازی تێڕاونینی سارتەر بۆ هونەر و ئەدەبیات بەسەر دوو قۆناغدا دابەش بکەین. قۆناغی یەکەم پێش جەنگی جیهانیی دووەم و قۆناغی دووەم پاش جەنگی جیهانیی دووەم. لە قۆناغی پێش جەنگی جیهانیی دووەمدا سارتەرێک دەبینین کە بایەخێکی ئەوتۆ بە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی نادات و زیاتر بەناو خود و تاکێتیی خۆیدا ڕۆ چووە. گرنگیدان بە فەلسەفەی بوونخوازی و بە پووچ زانینی ئەو دۆخ و واقیعەی ژیانی مرۆڤ کە بەبێ ویستی خۆی تێی کەوتووە، لە بیرۆکە سەرەکییەکانیدان. ئەو بۆ هێوربوونەوەی ململانێی و دۆخە نائارامە دەروونییەکەی، بەردەوام دەنووسێت و خۆی لە جیهانی خەیاڵ دانابرێت. سارتەر هونەر و ئەدەبیات بە ئامرازێک دەزانێت بۆ هەڵاتنی تاک لەو پووچییەی کە تێی کەوتووە. کارەکتەری دەقە ئەدەبییەکانی بۆ دۆزینەوەی واتای بوون لە هەوڵێکی بەردەوامدان. کارەکتەرەکان بۆ گەیشتن بە ئارامی و ژیانێکی ئاسودە، تێکەڵی مرۆڤەکانی تر نابن و لە تەنیاییی خۆیاندا، سەرقاڵی هونەر و ئەدەبیاتن. هونەر وەک تاکە چەکی دەستی کارەکتەرەکان، خۆیانی تێدا ون دەکەن و لە جیهانێکی خەیاڵیدان. سارتەر لەم قۆناغەدا خەیاڵی کردووەتەوە ناوەندی بیرکردنەوەکانی لە دژی واقیعدا هەر بۆیە دەڵێت، خەیاڵ واتا دژەدنیا (anti-monde). یان خەیاڵ خۆی لە خۆیدا نەفیکردنەوەی واقیعە. یان بە دەربڕینی خودی سارتەر، خەیاڵ نەفیکردنەوەی هەڵومەرجی بوونە لە جیهاندا.[2] (Négation des conditions d’étredans le monde)

لە تێڕوانینی سارتەردا گەرچی ژیان لە جیهانی خەیاڵدا، وەک واقیع نییە، بەڵام وەڵامدەرەوەی مەیلی واقیعی ژیانە، بۆ ئەو کەسانەی کە هونەر و ئەدەبیات وەک تاکە ڕێگەی ڕزگاریی خۆیان لە پووچی دەبینن. هەر بۆیە ئەم قۆناغەی ژیانی سارتەر زیاتر هەڵاتنە لەو واقیعەی کە تیدا دەژی و پەنابردنێتی بۆ جیهانی خەیاڵ. سارتەر تابلۆیەکی شاڕڵی هەشتەم وەک نموونە دەهێنێتەوە و دەڵێت، کاتێک لە جیهانی واقیعدا لێی دەڕوانین، تەنیا هەست بە ڕەنگ و تێکەڵبوونی ئەو کەرەستانە دەکەین کە تیدا بەکار هاتوون، بەڵام بەم جۆرە وێنەی ڕاستەقینەی شاڕل نابینین. بۆ بینینی تابلۆیەکە تەنانەت گەر چاویشمان لەسەری بێت، پێویستە خۆمان لە کەرەستە ماددییەکان ڕزگار بکەین پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ ببەین و تابلۆ ماددییەکە فەرامۆش بکەین. لێرەدا سارتەر مەبەستێتی کە چێژی ڕاستەقینەی هونەر کەرەستە و ڕەنگەکان نین، جوانیناسیی هونەر نەک لە جیهانی واقیعدا، بەڵکوو لە جیهانی خەیاڵدا واتا پەیدا دەکات. سارتەر لە درێژەی ئەم بابەتدا باس لە حەقایەتی جەنگاوەرێک دەکات، کە ئالودەی خۆشەویستیی ئافرەتێک بووە. کاتێک جەنگاوەرەکە ناچارە گەشتێکی دوورودرێژ بکات و ناتوانێت خۆشەویستەکەی لەگەڵ خۆی ببات، داوا لە وێنەکێشێک دەکات وێنەی خۆشەویستەکەی بۆ بکێشێت. جەنگاوەرەکە بە درێژاییی گەشتەکەی کاتێک بیری خۆشەویستەکەی دەکات، وێنەکە لە بەرانبەر خۆی دادەنێت و بەوردی لێی دەڕوانێت و بەم جۆرە دڵی خۆی دەداتەوە. چەند مانگێک تێدەپەڕێت و دواجار جەنگاوەرەکە بۆ شارەکەی دەگەرێتەوە. کاتێک لە دوورەوە لە خۆشەویستەکەی دەڕوانێت بە تامەزرۆیی بەرەو ڕووی هەنگاو دەنێت، بەڵام کاتێک لێی نزیک دەبێتەوە، لە پڕدا ئەم هەستەی بەسەردا زاڵ دەبێت، کە چیتر ئەڤین و تامەزرۆییی جارانی بۆ خۆشەویستەکەی نەماوە. ئەگەرچی وێنەکە و خۆشەویستەکەی جیاوازییەکی ئەوتۆیان نییە و لێک دەچن، بەڵام وێنەکێشەکە ڕەهەندێکی خەیاڵی داوەتە وێنەکە و هەر ئەم وێنە خەیاڵییە جەنگاوەرەکەی دیلی خۆی کردووە. جەنگاوەرەکە بە هەر تێڕوانینێکی بۆ وێنەکە، ڕاستەوخۆ لە جیهانی واقیع دوور دەکەوێتەوە و تابلۆکە چیتر وەک ڕەنگ و کەرەستە ماددییەکان نابینێت. ئەو دزەی کردووەتە خەیاڵی وێنەکێشەکە و تابلۆیەک دەبینێت کە لە جیهانی واقیعدا بوونی نییە. ڕوخساری ماددی خۆشەویستەکەی چیتر ئەو چێژەی پێ نادات کە لە جیهانی خەیاڵدا، وەریدەگرت.[3]

قۆناغی دووەمی تێفکرین و بیرکرنەوەی ژیانی سارتەر، دەکەوێتە پاش جەنگی جیهانیی دووەمدا. گەرچی بابەتە فەلسەفییەکانی سارتەر لەم قۆناغەشدا بەردەوامن و هێشتا لەگەڵ بووندا دەستەویەخەن، بەڵام چیتر سارتەرێکی تاکخواز و بێهیوا نابینین، بۆ ئاسودەیی و ئارامیی خۆی مرۆڤەکان پشتگوێ بخات و پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ بەرێت. کاریگەرییەکانی جەنگی جیهانیی دووەم و گیان لەدەستدانی هەزاران مرۆڤی بێتاوان، بێگومان تێفکرین و ڕوانگەی سارتەر بۆ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی دەگۆرێت. سارتەر لەم قۆناغەدا هونەر بە شێوە گشتییەکەی لە تاکخوازییەوە بەرەو کۆمەڵخوازی دەبات. گەر لە قۆناغی یەکەمدا مرۆڤەکان زیاتر لە تەنیاییی خۆیاندا دەژیان و پەیوەندییەکی ئەوتۆیان بە کەسانی ترەوە نەبوو، لە قۆناغی دووەمدا نەک هەر پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤەکانی تر دروست دەکەن بگرە بەرپرسیاریشن لە بەرامبەر یەکتریدا. کرداری تاکێک دەتوانێت، کاریگەری لەسەر کۆی مرۆڤەکاندا هەبێت. فەرماندەیەکی سەربازی دەتوانێت بە بڕیارەکەی ببێتە هۆی هەڵگیرساندنی شەڕ یان دامرکاندنەوەی. هەمووان بەرپرسن لەبەرامبەر کردارەکانیان لە هەمبەر کەسانی تردا. سارتەر بوونی مرۆڤ پەیوەست دەکات بە ئەنجامدانی کارێک کە کاریگەری لەسەر مرۆڤەکانی تردا هەبێت و هەموو تاکێک وەک تاکێکی دەروەست (پابەند) دەربکەوێت. گەر دەرکەوتنی هێڵی تێفکرینی سارتەر لە هەردوو قۆناغدا بە شێوەیەکی بەرجەستەکراو دەرنەکەوێت کە هەمووان هەستی پێ بکەن، هۆکارەکەی تێکەڵبوونی بیرۆکە فەلسەفییەکانی سارتەرە لە دەقە ئەدەبییەکانیدا. بۆیە لە هەر دوو قۆناغەدا هەست بە گۆڕانی بنەمای فەلسەفەی بوونخوازی سارتەر ناکرێت و تەنیا تێڕوانینی سارتەر بۆ هونەر و ئەدەبیات دابەشی سەر دوو قۆناغ دەبێت. قۆناغی یەکەم هەڵاتنە لەو واقیعە پووچەی کە تاک تێی کەوتووە و بەڕێژەیەکی بەرچاو بێهیوایی و ڕەشبینی تێدا دەبینرێت. قۆناغی دووەم، دۆزینەوەی چارەسەرێکە بۆ پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان و ئەو ئەرک و بەرپرسیاریەتییەی کە لە کۆمەڵگادا لە سەریانە، بەڵام بە هیوا و ئومێدەوە. من ئازادم لە ژیاندا و خۆم دەتوانم چارەنووسێک بۆ خۆم دیاری بکەم.

ڕەنگە هەردوو بەرهەمی هێڵنج[4] (La Nausée) و مێشەکان^٥ (Les Mouches) باشترین نموونە بن، کە تێڕوانین و ڕوانگەی سارتەری لە هەردوو قۆناغدا تێدا بدۆزینەوە. هێڵنج یەکەمین ڕۆمانی سارتەرە کە لە ساڵی (١٩٣٨) پێش جەنگی جیهانیی دووەمدا، نووسراوە و بە کاریگەرترین ڕۆمانی دادەنرێت. بەڵام شانۆنامەی مێشەکان لە ساڵی (١٩٤٣) لە پاش جەنگی جیهانیی دووەمدا چاپ کراوە. کاتێک لە کارەکتەری سەرەکیی ڕۆمانی هێلنج ورد دەبینەوە، مرۆڤێک دەبینین کە لە تەنیاییدا خەریکە پێچ دەخوات و خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کەسانی تر دەدزێتەوە. ئەو تەنانەت پەیوەندی لەگەڵ خێزانەکەشی پچڕاندووە و بێ دۆست و هاورێ، خەریکی وردبوونەوەیە لە کەلوپەلە بێگیانەکان و چۆنییەتیی ڕەنگدانەوەیان لە دەروونی خۆیدا. ئەم کارەکتەرە کۆمەڵگا و مرۆڤەکانی پشتگوێ خستووە و شەڕ لەگەڵ بوونی خۆیدا دەکات و لە سووچێکدا دانیشتووە و دەنووسێت. ڕەشبینی و ڕشانەوە بە ڕووی ژیاندا لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەم کارەکتەرەن.  بە پێچەوانەوە کاتێک شانۆنامەی مێشەکان دەخوێنینەوە، هەست دەکەین کە مرۆڤەکان چیتر تەنیا نین، بەڵکوو خەریکی ململانێ و کێشمەکێشن لەپێناو ژیاندا. مێشەکان بە نزیکی پازدە کارەکتەرەوە، گێڕانەوەی خەیانەت و درۆ و دووڕوویی و ئەڤین و ڕەق و سەردەمی گەنجی و پیرییە کە هەرکام لە کارەکتەرەکان لە دۆخی جیاوازدا تێی دەکەون. هەڵسوکەوت و کرداری کارەکتەرەکان کاریگەرییان لەسەر ژیانی یەکتردا دەبێت. وەک بڵێی سارتەر کارەکتەری ڕۆمانی هێڵنج لە تەنیایی دەردەهێنێت و بە ڕوخساری جیاواز دەیخاتە کۆمەڵگاوە بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی مرۆڤەکانی تر ببێتەوە. لێرەدا مرۆڤەکان دەتوانن لە ڕێگەی ئازادیی خۆیانەوە هەڵبژاردن بکەن و بێهیوا نەبن لە چارەنووسی خۆیان.

بە بڕوای سارتەر نووسین هێزێکی ڕزگاریخوازی هەیە و ئەمەش لە بیرۆکە و پرۆژەکانی نووسەرەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە ئەرکی نووسەرە کە کێشمەکێش لە زەینی خوێنەر دروست بکات و جیهان بەو هەموو ململانێی و نادادپەروەرییەوە بەو شێوەیە کە هەیە

هەروەک ئاماژەی پێکرا، سارتەر لە ڕێگەی داهێنانی هونەری و ئەدەبیاتەوە مەبەستێتی تەنیایی و بۆشاییی ناخی مرۆڤ پڕ بکاتەوە هەر بۆیە ئەرک و بەرپرسیارەتییەکە دەخاتە سەرشانی نووسەرەوە. لە ڕوانگەی سارتەردا نووسەر دەتوانێت کۆمەڵگایەک وێنا بکات، کە پایەکانی بە دەست خوێنەرەوە بلەرزێت. ئەو دەتوانێت هاوسەنگی ئێستای کۆمەڵگا تێک بدات و هەموو شتێک سەرەوژێر بکات. پرۆژەی تازە ڕابگەیەنێت و دەست بۆ تابۆکان ببات. ئەوە نووسەرە کە دەتوانێت بیر و ئەندێشە خوێنەر هەڵبتەکێنێت و کۆمەڵگا ڕووبەڕووی نۆرمی تازە بکاتەوە. وشەکانی نووسەر دەتوانن کاریگەری دروست بکەن و ڕێگەی نوێ بۆ خوێنەرانیان بکەنەوە. بە بڕوای سارتەر نووسین هێزێکی ڕزگاریخوازی هەیە و ئەمەش لە بیرۆکە و پرۆژەکانی نووسەرەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە ئەرکی نووسەرە کە کێشمەکێش لە زەینی خوێنەر دروست بکات و جیهان بەو هەموو ململانێی و نادادپەروەرییەوە بەو شێوەیە کە هەیە، بەڵام لە دۆخێکی خەیاڵیدا (کە ئەگەری ڕوودانی هەبێت) وێنا بکات و بیخاتە بەردەم خوێنەرەوە. نووسەر بۆ ئەوەی بخوێنرێتەوە و هەموو ئەو بابەتانەی کە لە زەینیدا وێنای کردوون، بۆ جیهانی واقیع بگوازرێتەوە، پێویستی بە هزری داهێنەرانەی خوێنەرە. کاتێک دەقێکی ئەدەبی دەخوێنرێتەوە، چیتر وەک بەرهەمێکی زەین و خەیاڵی نووسەر نامێنێت بەڵکوو خەیاڵی خوێنەریشی تێکەڵ دەبێت کە لەلایەن هێزی داهێنەرانەی خوێنەرەوە ڕێگەی خۆی بۆ جیهانی واقیع دەکاتەوە. گەر سارتەر باوەڕی بە نووسەری دەروەست (پابەند) بێت، لە هەمان کاتدا باوەڕیشی بەو خوێنەرە هەیە کە بێدەنگیی ناو هەر دەقێکی ئەدەبی بخوێنێتەوە. ڕاستە نووسەر پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ دەبات، بەڵام ئەرکی خوێنەرە لێی تێبگات و بۆ واقیع بیگوازێتەوە. هەر بۆیە ئەرکی خوێنەر لە ئەرکی نووسەر کەمتر نییە.

[1]بۆ زیاتر قوڵبوونەوە بەناو ژیان بەرهەمەکانی سارتەردا بڕوانە کتێبی: احمدی، بابک، سارتر کە می نوشت، چاپ پنجم، تهران، نشر مرکز، ١٣٨٣.

[2] آذری، جمشید (١٣٨٩)، دنیای تصور، هنر و ادبیات از منظر سارتر، پژوهش ادبیات معاصر جهان، شمارە ٥٨، ص٢١

[3]سعیدی، حجتی (١٣٩٧)، بازخوانی نسبت ادبیات و اخلاق در دورە اندیشەورزی سارتر، مجلە نقد و نظریەی ادبی) سال دوم، دورەی دوم، شمارە پیاپی ٤. ص١٥٧-١٥٩

[4] Sartre, Jean-Paul( 2007),La Nausée, Paris, Gallimard.

The post ئەدەب و هونەر لە تێڕوانینی ‘ژان پۆل سارتەر’دا appeared first on ژنەفتن.

سینەما ئامرازێکی کاریگەرە لە دونیای مۆدێرندا. کاریگەری لەسەر بینەران بەجێ دەهێڵێت، تەنها بۆ کات بەسەربردن و داهاتی بازرگانی نییە. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی ناوەڕۆکی فیلمی (زەر)ـە. سەبارەت بە پەیوەندی نێوان ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی نەتەوەیی دژ بە کۆلۆنیالیزم لە باکووری کوردستان. بۆ کۆکردنەوەی داتا میتۆدی شیکردنەوەی ناوەڕۆک بەکار هاتووە. ئامرازی کۆکردنەوەی داتا بریتی بووە لە شیکردنەوەی نیشانەیییانە، ئەو وێنانە شیکردنەوەیان بۆ کراوە کە لە دیمەنەکانی فیلمەکەدان.

دەرئەنجامی ئەم توێژینەوەیە ئەوە دەخاتە ڕوو چەوسانەوەی کورد لەلایەن کۆلۆنیالیزمی تورک، لە ڕێگەی سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە کاری لەسەر کراوە و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ مانا بەدەستەوە دەدات. نیشانەکان ڕۆڵ دەگێڕن لە ئاماژەکردن بە سەرکوتی سیاسی، نەتەوەیی، کولتووری و کۆمەڵایەتی. بە سوودبینین لە سینەمای نەتەوەیی، دۆکیۆمێنتی و کەمینەکان توانراوە ڕوانگەیەکی دژە کۆلۆنیالیستیانە بەرهەم بێت. زیاتریش لە ڕێی ئەدەبیات و فۆلکلۆر و گۆرانی و داستانە کوردییەکان دەوڵەمەند کراوە. دەریدەخات بە هەموو شێوە کولتووری و سیاسییەکان شوناسی کورد سەرکوت دەکرێت. ئەوە خراوەتە ڕوو کە ڕەوتی سینەمای دژەفاشیزم لەو فیلمەشدا ڕەنگی داوەتەوە.

وشە کلیلییەکان: شوناس، سینەمای کورد، نیشانەناسی، کۆلۆنیالیزم، باکووری کوردستان.

پێشەکی

سینەما هەرچەندە تەمەنەکەی هێندە زۆر نییە بەراورد بە بوارەکانی دی هونەر، بەڵام توانیوویەتی هەموو بەشەکانی تری هونەریش لەخۆیدا کۆ بکاتەوە. سەرهەڵدانی سینەما لە وڵاتانی ئەوروپاوە لە سەدەی ١٩ سەری هەڵدا و بەپێی زەمەن گواسترایەوە بۆ هەموو جیهان. لەمڕۆدا بەشێکی زۆر لە وڵاتان خاوەن سینەمای تایبەت بە خۆیانن. دەرکەوتنی سینەمای کورد بۆ سەرەتای چارەگی دووەمی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە. هەرچەندە گەشەی سینەمای کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان هاوشێوەی یەکدی نەبووە، بەڵام مۆرک و خەسڵەتی تایبەت بە خۆی هەیە.

لە سەرەتای هەشتاکانەوە سینەمای کورد لە باکووری کوردستان بە دەرکەوتنی یەڵماز گۆنای دەگەشێتەوە. گۆنای لەدوای خۆیەوە کاریگەری دادەنێتە شێوازی کارکردنی بەشێکی زۆر لە سینەماکارانی باکووری کوردستان. گۆنای نیشانی دەدات کە چۆن بتوانن سوود لە سینەمای دۆکیۆمینتی ببینن لە وێناکردنی ناڕاستەوخۆی کۆلۆنیالیزم و ستەمەکانی.

لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە سێ تیۆری لەبارەی کۆلۆنیالیزم، نیشانەناسیی سینەما و سینەمای فاشیزم بخرێتە ڕوو. تیۆرییەکان لە پەیوەندی بە چەوساندنەوەی گەلی کورد و شێوازەکانی بەرەنگاری شی کراونەتەوە. هەریەک لە تیۆرییەکان لەگەڵ شێوازی کارکردن و دەرخستنی ئاماژەکان لە فیلمەکەدا تاووتوێ کراوە. لە ڕێگەی شیکردنەوەی وێنە و هێما و گوزارەکانی نێو فیلمەکەوە، هەوڵ دراوە گرنگی سینەمای کورد نیشان بدرێ بە سوود بینین لە ئەدەبیات و فۆلکلۆری کوردی. هەروەها ئەو لایەنە دەربخات چۆن شوناسی کورد لە فیلمێکدا دەردەکەوێت و چەندپارچەییی ئەو شوناسە، گرفت و کێشەکانی بە شێوەیەکی نیشانەیی خراوەنەتە ڕوو.

ئامانجی توێژینەوە:

هەر توێژینەوەیەک بە مەبەستێکی دیاریکراو ئەنجام دەدرێت. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە کار لەسەر نیشاندانی خەباتی نەتەوەییی کورد بکات لە باکووری کوردستان و ئەو چەوساندنەوەی کورد دووچاری کراوە لەلایەن دەوڵەتی سەرکوتکار. هەوڵ دراوە باس لە ڕەوشی سیاسیی کورد و خەباتی نەتەوەیی بکرێت لەو پارچەیەدا. هەروەها لە ڕێی فیلمێکەوە دەمانەوێ شیکردنەوە بۆ ئەو زەبروزەنگە بکەین کە لەوێدا دەوڵەت بەسەر کوردەکانی سەپاندووە.

کێشە و پرسیاری توێژینەوە:

خەباتی سەربەخۆیی، بە مانایەکی دی پرسە سیاسییەکان، تا ڕادەیەکی زۆر گرێدراوی چەند بواری دیکەشن. بۆ تێگەیشتن لە شێوەی بەرگریکردنی گەلێک یاخود بۆ تێگەیشتن لە بنەما و سیستەمی سیاسی چەوسێنەری هەر وڵاتێک، ڕەنگە هەر ئەوە بەس نەبێت چاو ببڕینە پێکهاتەی دەسەڵاتەکەی، یاخود کۆی هێزی بەرگریکار لە بەرانبەر چەوسێنەردا. بەڵکوو ئەو لایەنانەی تریش لەبەرچاو بگرین کە پرسی سیاسیی خۆی لێیان پەخش دەکاتەوە. لەوانە: مێژوو، فەلسەفە، کۆمەڵناسی، سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. ئەو بوارەی دەمانەوێ پرسی سیاسی تێدا لەبەرچاو بگرین سینەمایە.

سینەما کاریگەری دادەنێت لەسەر پانتایییەکانی کولتوور، سیاسەت، دەروون، نەتەوایەتی. دەکرێ بڵێین سینەما هەر وێنەیەکی جووڵاوی ڕاگوزەر نییە بینەر بە دیاریەوە کات بەسەر ببات، دەکرێ سینەما لە ڕووی سیاسییەوە ئامرازێک بێت بۆ سەپاندنی دەسەڵات بەسەر لایەنێک و گروپێکدا. ڕەنگە بە هەمان شێوە لایەنی سەرکوتکراویش گەر بواری بۆ بڕەخسێت، دیوەکانی چەوساندنەوەی خۆی نیشان بدات. ئەمەش وابەستەی پرسێکمان دەکات کە پرسی ناسنامەی نەتەوەیییە لە سینەمادا.

کورد نەیتوانیووە وەک دەوڵەتی مۆدێرن حوکمڕانی بکات، دووچاری تاوانی مرۆیی بووەتەوە. کولتوورەکەی دووچاری زەبروزەنگ بووەتەوە و مەترسی لەناوچوونی هەبووە لە جلوبەرگ، تا دەگات بە زمان و ئەدەبیاتەکەی. جیا لەمانەش سینەمایە. لە سەرێکەوە نەهێڵدراوە کورد بەئاسانی دەستی پێی بگات، یا گەر بەرهەمیشی هەبووبێت سەرکوت کراوە. دەستڕاگەیشتنی کورد بە سینەما لەڕووی پڕبەرهەمی نوێیە، ڕەنگە وەک تاقانە، بەرهەمی کۆنمان هەبێت. مەبەست لە دەستڕاگەیشتن سینەما وەک پڕۆژەیەکی کولتووری، سیاسی، ڕۆشنبیری لە بەردەستی کورد نەبووە، تا سوودی لێ ببینێت. لە بەرهەمی سینەماییی وڵاتان گەر نیشان درابێت بە مەبەست بووە.

بۆ تێگەیشتن لە ناسنامەی کورد دەبێ بۆ ئەو بەرهەمانە بگەڕێینەوە کە خۆی بەرهەمی هێناون. لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە دەرکەوتن و نیشاندانی ناسنامەی نەتەوەییی کورد لە بەرهەمێکی سینەماییی کوردی لە باکووری کوردستان شی بکرێتەوە و لە چوارچێوەی چەند تیۆرییەک ڕاڤەی دیمەن، و مانا و گوزارە سیاسی و نەتەوەیییەکانی فیلمەکە بکرێت. کەواتە لەم توێژینەوەیەدا دەمانەوێ بگەینە وەڵامی ئەم پرسیارە: پەیوەندی نێوان شوناس و خەباتی نەتەوەیی لە فیلمی زەر چۆن دەردەکەوێت؟

چۆن نیشانە و هێما لە بەخشینی مانای سەرکوتکردن و خەبات ڕۆڵ دەگێڕن لە فیلمی زەر؟

گرنگیی توێژینەوە:

ئەم توێژینەوەیە پەیوەندی نێوان ناسنامەی کورد و سینەمای کورد دەردەخات. لەو ڕووەوە کە سینەمای کورد تا ڕادەیەک زۆر نوێیە، ڕەخنە و شیکردنەوەی بەرهەمە سینەمایییەکانیش زۆر کەمە. بەهۆی سیستەمی سیاسی و سانسۆر لە باکووری کوردستان، ڕەنگە بوار کەم بووبێت دەربارەی ئەو بەرهەمانە بنووسرێت. ئەم توێژینەوە لە چوارچێوەی بواری کۆمەڵناسی سینەما بە بابەتێکی تازە دادەنرێت بۆ کتێبخانەی کوردی و دەکرێ لە داهاتوودا زیاتر سوودی لێ ببینرێت.

میتۆدۆلۆژی:

ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی شوناسی کوردە لە فیلمێکدا. میتۆدی شیکردنەوەی ناوەڕۆک بەکار هاتووە، شێوازێک و ئامرازێکی توێژینەوەی زانستییە، ناوەڕۆکی میدیای بینراو شی دەکاتەوە. لە دووتوێی بابەتەکان دەکۆڵێتەوە، دەکرێ وێنە، گۆرانی، دۆکیۆمێنت و دەقی ئەدەبی یاخود دیمەنی میدیا و ڕاگەیاندنی بینراو بن. ئەو پەیامانەی پەخش دەکرێ باکگراوندە هزری، ئایینی، کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتوورییەکەی شی دەکاتەوە. میتۆدێکە لە شیکردنەوەی پەیامی فیلم گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و لە دەرەوەی پەیوەندی گرێدراو بە مرۆڤەکانەوە ڕووبەڕوو دەتوانێ شیکردنەوە بۆ ڕەفتاری تاکەکان و دیاردەکان بکات لە کۆمەڵگەدا. شیکردنەوەی ناوەڕۆک یارمەتی توێژەر دەدات لە شیکردنەوە و خوێندندەوەی بابەتی توێژینەوەکە. یەکێ لە تایبەتمەندییەکانی ئەوەیە کە لە شیکردنەوەی فیلمە سینەمایییەکان دەتوانێت هەڵسەنگاندنی وێنەی هەر کۆمەڵگەیەک لای کۆمەڵگەیەکی تر بکات. بەم شێوەیە ئەم میتۆدە ئاشنامان دەکات بە گوتاری زاڵکراوی لایەنێک بەسەر لایەنێکی تردا(ئەبراش، ٢٠١٣: ٣٠٦-٣١٦).

ئەم میتۆدە هەڵبژێردراوە، چونکە توێژەر بۆی گرنگە بزانێ ئاخۆ چ پەیامێک لە پشتەوەی فیلمەکەدا هەیە. ئەم میتۆدە بەکار هاتووە، چونکە داتای کۆکراوە بۆ شیکردنەوە بریتییە لە فیلم. بەم میتۆدە دەتوانرێ باشتر دیاردە و نیشانە مەبەستدارەکان کە وەک پەیامێک ئاڕاستە کراون شی بکرێتەوە.

نموونە هەڕەمەکی و نموونە ناهەڕەمەکییەکان دوو جۆری سەرەکیی نموونەن. لەم توێژینەوەیە نموونەی وەرگیراو، بریتییە لە نموونەی مەبەستدار کە جۆرێک نموونەی ناهەڕەمەکییە. ئەم نموونەیە بەکار هێنراوە، چونکە بە لای توێژەر بەشێک لە دیمەنەکانی فیلمەکە کۆددارن و مانای پەنهانیان هەیە نەک هەموو دیمەنەکان. ئەمەش پەیوەستە بە ئەزموونی توێژەر لەو بوارەدا و بەپێی چەند پێوەرێکی لۆژیکی ئەم دیمەنانە هەڵبژێردراون. دیمەنە گرینگەکان سکرین کراون و بە شێوەی دۆکیۆمێنت بەش بەش کراون. لە تەواوی فیلمەکە بەشێک لە دیمەنەکان وەرگیراون کە زۆرترین سوود دەگەیەنن بە توێژینەوەکە(بۆکانی، ٢٠٢٠: ١٢٨).

لەم توێژینەوەیەدا کۆمەڵگەی توێژینەوە بریتییە لە چەند دیمەنێکی فیلمەکە. ئەم چەند دیمەنە هەڵبژاردوون، چونکە زۆرترین سوود دەگەیەنن بەو دەرئەنجامەی کە توێژەر دەیەوێ پێی بگات. ئەو دیمەنانە وەک دیارە بە شێوەی نیشانە دەردەکەون و ڕوون نین، بۆ توێژەر جێی شیکردنەوەیە و پێک بەستانەوەیەکی باشی هەیە لەگەڵ ئامانجەکانی توێژینەوە. تەنها فیلمێک هەڵبژێرداوە و شیکردنەوەی بۆ کراوە. زانیاریی کۆکراوە و وەدەستهاتووش بریتییە لەو دیمەنانەی کە لە فیلمەکدا دەردەکەون. توێژەر دوای چەند جارێک سەیرکردنی فیلمەکە و وردبوونەوەی قووڵ، ئەو دیمەنانەی بەلایەوە بایەخدارن جیای کردوونەتەوە، جا دیمەنەکان دەکرێ دیالۆگ، وێنە، گۆرانی و چەندانی دیکە بن(بۆکانی، ٢٠٢٠: ٨٦-٨٧). نموونە وەرگیراوەکان لەم فیلمەدا بریتین لە (٢١) دیمەن.

دوای لێوردبوونەوە لە بایەخی هەر دیمەنێک، لەم توێژیەوەیە میتۆدی خوێندنەوەی نیشانەیییانە Semiotic Analysis بەکار هێنراوە بۆ شیکردنەوەی داتای کۆکراوە(بۆکانی، ٢٠٢٠: ٨٥). ئەم میتۆدە بریتییە لە خوێندنەوە و شیکردنەوەی نیشانە، دەلالەت، جیاوازی و هێما و واتا و پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دیمەنەی دەردەکەوێت و ئەو مانایەی دروستی دەکات. توێژەر دەچێتە قووڵاییی بابەتەکەوە تا بە لۆژیکییانە ئەوە بخاتە ڕوو کە چ پەیوەندییەک لە نێوانیاندا هەیە. شیکاری نیشانەناسییانە پەیوەندییەکی فرەمانایی بۆ ئەو وێنانە دەکات کە لە دیمەنی سەرەتاییدا بە جۆرێک دەردەکەون و دەکرێ ماناکانیان شتی تریش بێت(Marvasti, 2003: 74-75).

بەشی یەکەم: چەمکەکان و چوارچێوەی تیۆری

تەوەری یەکەم: چەمکەکان

شوناس و شوناسی نەتەوەیی Identity and National Identity

شوناس یەکێکە لە چەمکە ئاڵۆز و جێ مشتومڕەکان. لە زمانی ئینگلیزیدا لە بەرانبەر وشەی (identity) بەکار هاتووە. وشەی شوناس لە دوو مانای جیاواز و دژبەیەکدا دەردەکەوێت، لە لایەکەوە جەختکردنەوەیە لەسەر جیاوازی، لە لایەکی ترەوە گوزارشتێکە لە وەک یەکدی بوون لەنێو گروپدا. شوناس بریتییە لەو کۆمەڵە تایبەتمەندییە تاکی و کۆمەڵییەی کە جیاواز و سەربەخۆ دەردەکەوێت لە ئاستێکی بەراوردکاری بەوانی تر و بەردەوام لە گۆڕاندایە.

شیکردنەوەی شوناس وەک پرسێکی تاکییەتی یا کۆمەڵی، شرۆڤەی زۆری بۆ کراوە. شوناس پڕۆسەیەکە بۆ خۆناسینی تاک لە کۆمەڵدا، شتێکی مێژوویی و پێشبینیکراوە و بنەماسازی بۆ دەکرێت. جەختکردنەوە لێی، بەردەوام جیاوازییەکان نیشان دەدات و قووڵی دەکاتەوە. لە هەر شوێنێکیش جیاوازی هەبێت، مانا دەبەخشرێ و ناکۆکی دێتە کایەوە(گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ٢٢١-٢٢٤). کۆمەڵە خەڵکێک لە چوارچێوەی خاکێکی دیاریکراو دەژین، دەبنە خاوەنی شوناسێکی گەورەتر لە شوناسی گروپ کە شوناسی نەتەوەییە. بریتییە لە ئینتیما و بایەخدان بە کۆمەڵێک بنەمای هاوبەش لە چوارچێوەی وڵاتێک یاخود خاکێکدا، ئەم خەسڵەتانە دواجار دەبێتە ڕەنگدانەوەیەکی کولتووری لەسەر کۆی لایەنەکانی ژیان. شوناسی نەتەوەیی بەشداری دەکات لە تێگەیشتنی نەتەوە بۆ خۆناسین و درککردن بە جیاوازبوون لە نەتەوەکانی دی.

بنیاتنانی شوناسی نەتەوەیی ڕەهەندی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری هەیە. ئەم چەمکە لەدوای (پەیمانی وێستافلیا)وە زێدەتر گەشەی سەندووە. خەسڵەتێکی سەرەکی بووە لە بنیاتنانی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن. شوناسی خێڵ و ناوچەیی تێدەپەڕێنێت. پێویستی بە ئەزموونی بەکۆمەڵ و کۆیادەوەری نەتەوەیی هەیە. لەمیانەی پڕۆسە مێژوویییەکاندا بۆ گروپەکە کەڵەکە بووە، بەهۆی ئەدەب و کولتوورەوە شێوە دەگرێ. کەواتە مەرجی هەبوونی ناسیۆنالیزمە(وانج، ٢٠١٤: ٢٢١-٢٢٦/سەیدی، ٢٠١٩: ماڵپەڕی پەیسەر).

توانەوە و ئاوێتەبوونی کولتووری Cultural Assimilation and Integration

توانەوەی کولتووری ئاماژەیە بۆ هەڵوەشانەوەی بنەما ناسێنەرەکانی شوناسی کەسێک، کەمینەیەک یا نەتەوەیەک. بە فشار و هەندێ جاریش خۆڕسکانە ڕوو دەدات. کاتێ تاک لە ژینگەیەکەوە دەچێتە ژینگەیەکی تر، یاخود لەو ژینگەیەی تێیدا لەدایک دەبێت، دەخرێتە بەر جێبەجێکردنی کۆمەڵێک نۆرم و ڕێسا زۆر جاریش یاسا. توانەوەی کولتووری دەکرێ لە نێوخۆی وڵاتێکدا بوونی هەبێت، زیاتر لەنێو ئەو وڵاتانە کە وڵاتی فرە نەتەوەن. کاتێ نەتەوەی سەردەست یاخود لایەنی دەسەڵاتدار زمان، جلوبەرگ، پەروەردە، ئایین و کۆمەڵێک بیروباوەڕی خۆی بەسەر هەموو وڵاتدا دەسەپێنێ، ئەوا کەمینەکان جا ئایینی، زمانی، ڕەگەزی هەر جۆرێک بن تووشی توانەوەی بەهاکانیان دەبن.

ئاوێتەبوونی کولتووریش چەمکێکی تری کۆمەڵناسانەیە. تاک لە کولتوورێکی دیاریکراودا سەرباری هەبوونی وردە کولتووری ناوچەیی، ناچارە پابەند بێت بە کۆمەڵێ ڕێسای گشتی. ئەوەی ئاوێتەبوون و توانەوە لە یەکدی جیا دەکاتەوە، لە زۆربەی باردا توانەوەی کولتووری بەهۆی فشاری توندی دەسەڵاتە، بەڵام ئاوێتەبوون زیاتر بەهۆی هێزی نەرم و پەروەردە و زمان و کولتوورەوەیە کە نەتەوەی زاڵ کولتووری خۆی زیاتر دەسەپێنێت (گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ١٢٧-١٢٩).

کولتوور چەند هۆکاری خۆناسینە، هێندەش هۆکاری خۆجیاکردنەوەیە. بەشێکە لە پێناسەیەک بۆ کۆمەڵ، ئەوە سیستەمە کولتووری و بەها کولتوورییەکانن جیاوازی دادەنێن لەنێوان من و ئەویدی. بەرزنرخاندن و ستایشکردنی هەر کولتوورێکیش، نیشانەی کەمتر نیشاندانی کولتوورێکی دیکەیە. زۆرینەی کێشە سیاسییەکان هەر کێشەی سیاسی نین، بەڵکوو کێشەی کولتووری قووڵیان لە پشتەوەیە. کورد نەتەوەیەکی کولتوورییە و توانیویەتی کولتووری خۆی بپارێزێت، بۆیەش بوونی کورد هەر لەڕێی کولتوورەکەیەوە ماوەتەوە و پارچەبوونی کوردستانیش پارچەبوونی ئەو کولتوورەیە.

کولتووری کوردی لە هەر بەشێکی کوردستان چەندە کەوتە ژێر کاریگەری کولتوورەکانی ئەم وڵاتەوە، هێندەش کاریگەری لەسەر کولتووری کوردی وەک یەکدەستیی کولتووری هەیە لە هەر چوار پارچە(سابیر، ٢٠٠٨: ٣٧-٣٩). لە کوردستانی باکوور کولتووری کوردی بە هەموو بەشە پێکهێنەرەکانییەوە لەژێر فشاری دەوڵەت لە توانەوە و ئاوێتەبوونێکی قووڵدایە، هەر بۆیەش دەکرێ هەر لەڕێی بەشە پێکهێنەرەکانی کولتوورەوە کوردبوونی خۆی بسەلمێنێت.

سینەما و سینەمای نەتەوەیی Cinema and National Cinema

سینەما هونەری حەوتەمە، لە دوای شانۆ، میوزیک، سەما، نیگارکێشی، پەیکەرسازی و بیناسازی و هەمووانی لەخۆ گرتووە. وشەیەکی یۆنانییە بە مانای جووڵە دێت. وەک زاراوەوە واتا کۆمەڵێک وێنە کە بەدوای یەکدا دێن و مەبەستێک دەگەیەنن(نەزەری، ٢٠١٧: ٥). فیلمەکەی برایانی لۆمێر لە فەڕەنساکە ساڵی ١٨٩٥ بەرهەم هاتووە، بە یەکەمین بەرهەمی سینەمایی دادەنرێت. لە ئەمریکا ساڵی ١٩٠٥ یەکەمین هۆڵی نمایش کراوەتەوە. لە ١٩١٠ بەولاوە کۆمپانیاکانی دروستکردنی فیلم دروست بوونە(گرکانی، ٢٠٠٢: ٨-٩).

سینەما ئامرازێکی هونەرییە بۆ نیشاندانی دیاردە و ڕووداوە مێژوویییەکان و کولتوورەکان. لەمڕۆدا دیاردەیەکی شارستانییە و لە جیهاندا بایەخێکی زۆری پێ دەدرێت. بینەران لەڕێی ئەم شاشەیەوە پەیام، زانیاری، وێنە و جووڵە دەبینن و هەریەکەیان بە شێوەیەک لە شێوەکان تێی دەگات(عوسمان، ٢٠١٠: ٥-٧). سینەما لەپێناو ئامانجێکی دیاردا کار ناکات. ئەمەش وا دەکات چەندین جۆری سینەمامان هەبێت، مێژوویی، داستانی، کولتووری، دۆکیۆمنتی، نەتەوەیی و چەندین جۆری تریش.

سینەمای نەتەوەیی لە بنەڕەتدا ژانرێک نییە. زیاتر دەکرێ بە سیاسەتی سینەمای نەتەوەیی ناوی ببرێت، واتە هەوڵ بدرێت لە چوارچێوەی فیلمدا پرسە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی نەتەوە لەمەڕ کولتوور و پرسی نیشتیمانیدا ببرێتە سەر شاشە. هەروەک چۆن لە ڕوانگەی بیندێکت ئەندرسۆنەوە دەوڵەت کۆمەڵگەیەکی خەیاڵییە کە هەستی شوناس و گرێدراوی و پابەندی دەبەخشێتە تاکەکان. ئەمەش لەڕیگەی بڵاوکراوەکانەوە دەبێت، بە تایبەت ئەدەبیات وادەکات سنوورێکی دیاریکراو لەمەڕ مێژوو، خاک، یادەوەری لای تاکەکان سازببێ لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا.

سینەمای نەتەوەیی زیاتر لە وڵاتانی دیکتاتۆری سوودی لێ بینراوە. ئەڵمانیای سەردەمی نازی، سۆڤیەتی سەردەمی ستالین. بەڵام دەکرێ سینەمای نەتەوەیی ئامرازێکی نەتەوە ژێردەستەکانیش بێ بۆ داڕشتنەوەی شوناس، مێژوو، کولتوور و خاکەکەیان

سینەمای نەتەوەیی زیاتر لە وڵاتانی دیکتاتۆری سوودی لێ بینراوە. ئەڵمانیای سەردەمی نازی، سۆڤیەتی سەردەمی ستالین. بەڵام دەکرێ سینەمای نەتەوەیی ئامرازێکی نەتەوە ژێردەستەکانیش بێ بۆ داڕشتنەوەی شوناس، مێژوو، کولتوور و خاکەکەیان. وەک گوتمان لای بیندێکت ئەندرسۆن گەشەی چاپ ئامرازێک بووە لە سوودگەیاندن بە ڕەوتی ناسیۆنالیزم. ڕۆژنامە و ڕۆمان هەستی نەتەوەیی لای هەمووان دروست دەکەن، کەواتە سینەماش دەتوانێ ئەم ڕۆڵە ببینێ بۆیە شوناسی نەتەوەیی و سینەمای نەتەوەیی پەیوەندیان بە یەکەوە هەیە(یوسفی، ٢٠١٧: ماڵپەڕی ڕووداو).

تەوەری دووەم: کورتەیەکی مێژوویی لەبارەی سینەمای کورد

فیلمەکانی هامۆبێک نازاریان سەرەتای سینەمای کوردە، چونکە باس لە کورد دەکات و ناسراوترینیان فیلمی (زارا)یە کە ساڵی ١٩٢٦ بەرهەمی هێناوە لە ئەرمەنستان. لە ماوەی ساڵانی ١٩٣٣-١٩٦٧ چەندین فیلم لەلایەن دەرهێنەرانی بیانی سەبارەت بە کورد بەرهەم هات، بەڵام ئەم بەرهەمانە بە شێوەیەکی خراپ کوردیان نیشان دەدا. فیلمەکانی یەڵماز گۆنای لە باکووری کوردستان توانی هەنگاوێکی گەورە بۆ پێکهێنانی ڕوانگەیەکی نوێی سینەمایی دابمەزرێنێ لە سەرەتای هەشتاکان، چونکە دەستپێکی نیشاندانی کورد بوو لە سینەمادا لایەن کورد خۆیەوە.

لە باشووری کوردستان ساڵی ١٩٨٩ بەرهەمهێنانی فیلمی (مەم و زین) دەستی پێ کرد. دواتر لە ١٩٩٠ فیلمی (نێرگز بووکی کوردستان)ی جەعفەر عەلی بەرهەم هات. لە هەموویان گرینگتر فیلمی (گۆرانییەک بۆ بەکۆ)ی نیزامەدین ئاریچ  بوو کە بە کردەوە زمانی کوردی تێدا بەکار هات لە ١٩٩٣. لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ١٩٩٩ فیلمی (ساتێک بۆ مەستی ئەسپەکان)ی بەهمەن قوبادی بەرهەم هات. بەم شێوەیە لە ساڵی ٢٠٠٠ـەوە سینەمای کورد توانی بکەوێتە سەرپێی خۆی و شێوە بگرێ. (حسێن، ٢٠١٤: ٩-١٠/سینا، ٢٠٢٠: ماڵپەڕی خاک).

کەواتە سێ قۆناغمان هەن. قۆناغی یەکەم: ئەو فیلمانەی لەبارەی کوردەوە دروست کراون و زیاتر وێنایەکی خراپی کورد نیشان دەدەن. قۆناغی دووەم: ئەو فیلمانەی کورد بەرهەمی هێناون و چیرۆکی کوردین، وەک فیلمەکانی یەڵماز گۆنای بەڵام زمان بیانییە. قۆناغی سێیەم: دەرهێنەر و ئەکتەر و چیرۆک و زمانی فیلم و سەرجەم ڕەگەزەکان کوردییە(محەمەد، ٢٠٢٠: ماڵپەڕی پەیسەر).

بەرهەمەکانی یەڵماز گۆنای لەو کە جۆرانەن شوێندانەربوون لەسەر سینەماکاران کار لەسەر سینەمای دۆکیۆمێنتی بکەن. وەک چەکێکی شارستانی دەکرێ سوودێکی زۆری لێ ببینرێ لە خەباتی نەتەوەیی(عارف، ٢٠٠٧: ١٦-١٩/مەحمود، ٢٠١٥: ٤٤-٤٥). دەبینین زۆر لە فیلمە کوردییەکان لە دوای گۆنایەوە، لەژێر کاریگەریی پرسە نەتەوەیییەکان و سینەمای دۆکیۆمێنتی بەدەر نەبوونە.

تەوەری سێیەم: چوارچێوەی تیۆری

دژە کۆلۆنیالیزم

تیۆرییەکانی دژە کۆلۆنیالیزم سەبارەت بە مەسەلەی خەباتی نەتەوە ژێردەستەکان دژ بە وڵاتانی کۆلۆنیکارن. شێواز و هۆکارەکانی دەستەمۆکردنی نەتەوەی بەکۆلۆنیکراو خراوەتە ڕوو، بەشی زۆریان ڕەهەندی دەروونی و سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری بە توندی لەبەرچاو دەگرن. ڕابەرانی پێک دێن لە ئالبێر میمی کتێبی (ڕوخساری داگیرکار ڕوخساری داگیرکراو) پێی وایە نەتەوەی بەکۆلۆنیکراو سووکایەتی بە کولتوور و مێژووی دەکرێت. فرانز فانوونکتێبی (پێستی ڕەش دەمامکە سپییەکان، دۆزەخییەکانی سەر زەوی) بەکۆلۆنیکراو لەڕووی دەروونییەوە خۆی پێ کەمە و خۆی بە کولتووری نەتەوەی کۆلۆنیکار هەڵدەواسێ(ئاشکرۆفت، گریفیس، تیفین، ٢٠١٩: ٣٦٣-٣٦٥).

ئیسماعیل بێشکچی نووسەر و کۆمەڵناسێکی تورکە، ساڵی ١٩٣٩ لەو وڵاتە لەدایک بووە. ماوەی ١٧ ساڵ بەهۆی پشتگیریکردنی دۆزی کورد لە تورکیا لە زینداندا بووە و چەندین کتێبیشی هەر سەبارەت بە دۆزی کورد لە تورکیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەراست و کۆلۆنیالیزم نووسیوە. بێشکچی ئەندامی فەخری دامەزراوەی (PEN)ـە. کاندیدی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بووە.

لە کتێبەکەیدا (کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی) ١٩٩١ پێی وایە کۆلۆنیالیزمی تورک جۆرێکە لە کۆلۆنیالیزمی نێوەخۆیی، وەک ئەوە نییە وڵاتێک لە جوگرافیای دوورەوە بچێ وڵاتێکی تر داگیر بکات. دەوڵەتی تورک لەڕێگەی سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە توانیویەتی دەسەڵاتی بەسەر گەلی کورددا بسەپێنێت. سیاسەتێک وا دەکات نەتەوەی ژێردەست بێ ناسنامە و زمان و کولتوور بێت. ناکۆکی دروست دەکەن لەنێو نەتەوەی ژێردەسەت. ئەم سیاسەتە هزری نەتەوەیی لەناو دەبات، دوژمنایەتییەکی قووڵ لەنێوان کوردەکان لە هەر چوار پارچە دروست دەکات(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٠٨-٢١٢).

وڵاتانی دی نکوڵی لە کورد ناکەن بەڵکوو لەسەر مەسەلە سیاسییەکان ناکۆکیان هەیە، تورکیا نکوڵی لە کورد دەکات. بەپێی فەرهەنگی زمانی تورکی ساڵی ١٩٣٦، کورد ناوی کۆمەڵەیەکە لەو تورکانەی زۆربەیان زمانی خۆیان گۆڕیوە و بە فارسییەکی شکاو قسە دەکەن کە لە تورکیا و عێڕاق و ئێراندان. چاپی شەشەمی هەمان فەرهەنگ ١٩٧٤ بەم شێوە باس لە کورد دەکات: کۆمەڵە کەسێک کە بە ڕەگەز تورکن، زمانیان گۆڕیوە. (بێشکچی، ٢٠٠٠: ٢٠٧-٢٠٩). ئەمە یەکێکە لە ئەنجامەکانی بە کۆلۆنیکردنی کوردستان. ڕاستییەکی زانستی تێدا نییە کورد وەک تورکە شاخاوییەکان دەناسێندرێ.

لە ڕوانگەی بێشکچی لەناوبردنی کولتووری کوردی یەکێکە لە سیاسەتە ئایدۆلۆژییە سەرەکییەکانی تورک. دەوڵەت لەڕێگەی کۆمەڵێ پسپۆڕی میوزیک و ئەدەبەوە گۆرانییەکان وەردەگێڕێتە سەر زمانی تورکی و دواتر لە ڕێگەی چەند گۆرانیبێژێکی کوردەوە هەمان گۆرانی بە تورکی دەگوترێنەوە. ئەمەش کۆلۆنیالزمی ئەدەبی و کولتوورییە(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٣٥-٢٣٧). ئەم بابەتە بۆ سینەماش ڕاستە. تورکیا لەڕێی فیلم و دراماکانەوە، لەڕێ دەرهێنەر و ئەکتەری خودی کوردەوە، دەیەوێ وێنایەکی ناشیرین لە کورد نیشان بدات.

نیشانەناسی

پێکهاتەباوەڕی قوتابخانەیەکی فیکرییە. لە فەڕەنسای شەستەکان لەلایەن فێردیناند دوسۆسۆرەوە دامەزرا. هەوڵ و ڕانان و میتۆدێکی نوێ بوو لە زانستی مرۆڤایەتی. سۆسۆر لە (کۆرسێک لە زمانەوانی گشتی) ١٩١٦ زمانی وەک سیستەمێک لە ئاماژەکان ناساندووە. لەو مانایەدا کە بچووکترین یەکەی زمان، واتە وشەلە پێکهاتەیەکی دیارکراودایە کە مانا دەبەخشێت. ئەم وشەیە لە ڕەوتی مێژوویدا گرنگ نییە، بەڵکوو لە ڕەوتی ئێستایدا گرنگی هەیە. وشە دالێکە کە هەڵگری مانایەکە پێی دەوترێ مەدلوول، پەیوەندییەکەیشیان خۆڕسکە. بەگشتی پێکهاتەباوەڕی گرنگی بەو ئاماژانە دەدات کە لە شتەکانەوە دەکەونەوە، یاخود شتەکان لە پاشخانی خۆیاندا لە پێکهاتەدا هەڵگری مانان نەک ئەوەی کە خۆیان مانادار بن(ئیگڵتن، ٢٠١٦: ٢٢١-٢٢٣).

ڕۆڵان بارت تیۆریی داڕێژەری ئەدەبی، کۆمەڵناس و نیشانەناسی فەڕەنسی. ساڵی ١٩١٥ لەو وڵاتە لەدایک بووە. هزر و بۆچوونەکانی لەنێو کۆمەڵێ قوتابخانەی وەک پێکهاتەباوەڕی، نیشانەناسی، تیۆریی کۆمەڵایەتی، مرۆڤناسی و پاش پێکهاتەباوەڕی جێیان دەبێتەوە. ئەو لە شیکردنەوەی سیستەمە نیشانەیییەکان لە نیشانەناسیی کۆمەڵایەتی و کولتوور ڕۆڵی گرنگی هەبووە.

نیشانەناسی لە سینەمادا ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕێت. بەهۆی پانتایییەکی تیۆریی فراوانی زمانناسی، نیشانەناسی، کۆمەڵناسی و فەلسەفە، سەیرکردنی سینەما دەرچووە لە ڕەهەندە جوانیناسییەکەی بۆ بینەر. ئەمڕۆ هەموو بەرهەمە سینەمایییەکان شیکردنەوە و خوێندنەوەی قووڵیان بۆ دەکرێت. نیشانەناسی سینەما بوارێکە لەلایەن چەندین نووسەری وەک کریستییەن میتز، پاولۆ پازۆلینی، ئۆمبێرتۆ ئیکۆ و ڕۆڵان بارت کاری لەسەر کراوە و زۆربەیشیان لەژێر ڕۆشناییی کارەکانی سۆسۆرن. بەم شێوەیە نیشانەناسی لایەنی کولوتووری، کۆمەڵایەتی، دەروونی و هزری بەرهەم دەردەخات.

لە کتێبی (ئوستوورەناسییەکان) ١٩٥٧ درێژەی بە ڕاڤەکەی سۆسۆر دا. وشە کە ناونراوە دال هەڵگری یەک مەدلوول نییە، مەدلوولیش بۆ خۆی دەبێت بە دالێک و مەدلوولی تر یا چەندین مەدلوولی تایبەت بەخۆی هەیە. بە باوەڕی ئەو نیشانەکان لە هەموو شوێنێک هەن، بەتایبەت لە جیهانی میدیادا. هەمیشە وێنەکان و ڤیدیۆکان هەڵگری چەند مەدلوولن کە لەلایەن دەسەڵاتەوە زەمینەسازی بۆ کراوە بۆ بەخشینی مانایەک. بۆیەش لە ڕوانگەی بارتەوە دەکرێ زمانناسی بە بەشێک لە نیشانەناسی دابنێین، چونکە نیشانەناسی بۆ خۆی بوارێکی سەربەخۆیە(بێرتێنز، ٢٠١٥: ١١٢-١١٦).

تیۆریی داڕێژەرانی نیشانەناسی شه‌ش سیسته‌می نیشانەناسی له‌ سینه‌مادا دیاری دەکەن: یه‌ك: سیسته‌می وێنه‌یی‌. ئه‌م ده‌سته‌یه‌ زۆرتر ئاماژه‌ به‌ كاركردی نیشانەکانی ڕوخسار دەدەن. دوو: سیسته‌می جووڵاو‌. زۆرتر ئاماژه‌ به‌ جووڵه‌كانی كامێرا، بڕگه‌ بڕگه‌كردنی فیلم و مۆنتاژ له‌ سینه‌مادا ده‌كات. سێ: سیسته‌می زمانناسانه‌ی ئەدەبی‌. بریتییه‌ له‌ پێگه‌ی وته‌، زمانی وێژه‌یی، وتووێژ و شرۆڤه‌ ده‌ره‌كییه‌كان. چوار: سیسته‌می زمانناسانەی نووسین‌. بریتییه‌ له‌ به‌شێكی به‌ربڵاو له‌ كاركردی نووسین له‌ سینه‌مادا، سه‌ردێری فیلم، نیشانەکانی نووسینی نێو پێكهاته‌ی فیلم. پێنج: سیسته‌می زمانناسانه‌‌. به‌ جۆره‌ جیاوازه‌كانی ده‌نگ و‌ پێگه‌ی ده‌نگه‌ ئاسایییه‌كان له‌ سینه‌مادا ئاماژه‌ ده‌كات. شه‌ش: سیسته‌می میوزیکی‌. بریتییه‌ له‌ میوزیکی فیلم و سیناریۆ. کەواتە نیشانەناسی شتێک بە شتێکی دیکە دەناسێنێت. چەمک لە بری چەمک، هێماکان هەڵگری واقیعگەلی کۆمەڵایەتین لە سینەمادا، یاخود زۆر ڕەهەندی واتادار لە پشتەوەی ئەو شتانەدا هەن کە دەردەخرێن(بەهرامی، ٢٠١٣: ماڵپەڕی ئاسۆی ڕۆژهەڵات).

زۆر جار کاتێک کەمینەکان لەژێر فشار و کاریگەریی دەسەڵاتدا دەخرێنە ژێر سانسۆرەوە، سوود لە سیمبولەکان وەردەگرن. بۆ گەیاندنی پەیامێک ڕەنگە سیناریست نەتوانێ دیالۆگ و مۆنۆلۆگی مەبەستدار بنووسێ، بەڵام دەکرێ لەڕێی وێنە، ئاماژە و جووڵەوە ئەو مەبەستە بگەیەنێ. لەنێو سینەمای کورددا کارکردن لەسەر سیمبول دەکرێ جێ بکرێتەوە. واتە بۆ نیشاندانی نەهامەتییەکی وەک جینۆساید لەبری نیشاندانی ڕووداوەکە وەک خۆی، لەڕێی ئامرازی ترەوە بچینەوە بەدوای پرسەکەدا. وەک پرسی جوولەکە بە چەندین شێوە کاری لەسەر کراوە، فیلمی (Jojo Rabbit) نموونەیەکە. بێ نیشاندانی کوشتن، پرسی قڕکردنی جوولەکەکان دەورووژێنێت لە سەردەمی نازییەکان.

هونەر وەک بەرهەمهێنان

واڵتەر بنیامین فەیلەسووف و ڕەخنەگری کولتووری. ساڵی ١٨٩٢ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە. لەژێر کاریگەریی ئایدیالیزمی ئەڵمانی، ڕۆمانتیسیزم و مارکسیزمی خۆرئاوایی بووە، نزیک بووە لە بیرمەندانی قوتابخانەی فرانکفۆرت. بەرهەمەکانی لە چوارچێوەی ڕەخنەی جوانییناسی، ڕەخنەی ئەدەبی و ماتریالیزمی مێژوویین. هونەر و کولتووری جەماوەری یەکێک بوو لە بابەتە سەرەکییەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرت. مارکۆزە و ئادۆرنۆ بە شێوەیەکی ڕەشبینانە لە هەمبەر کولتووری بەکاربەری کۆمەڵگە هەڵوێست وەردەگرن، بەڵام بنیامین زیاتر بەلای گەشبینیدا چووە.

لە چوارچێوەی تیۆرییە مارکسیتییەکان، بنیامینیش هاوشانی بیرمەندانی تر سەبارەت بە دەرکەوتنی سینەما دەدوێت. لەوانە برێخت، ئایزنشتاین، ڤێرگتۆڤ، پۆنتیۆرڤۆ، ترۆتسکی، کراکاوەر، گارڤراس و ڕۆزێلینی لەو مارکسیستانە بوون لە پەیوەندی نێوان هونەر و مارکسیزم یا بە دیاریکراوی بەشێکیان سەبارەت بە مارکسیزم و فیلم لە ڕەوتی دژە فاشیزم نووسیویانە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٠١-٢٠٣).

بنیامین لە (کاری هونەری لە سەردەمی بەرهەمهێناوەی تەکنیکیدا) ١٩٣٥ پێی وایە گۆڕان لە شێوەی بەرهەمهێنانەوەی میکانیکی کولتووردا دەبێتە هۆی گۆڕانی کارکردی کولتوور لە کۆمەڵگەدا. ئەمە بنەڕتییەکە توشی بەرهەمهێناوە دەبێت، بەهای باو لەدەست دەدات، هەر بۆیە لە ڕەوتی بەکارهێناندا ماناکەی بەدەستەوە دەدا، نەک لە ڕەوتی بەرهەمهێنان. لای بنیامین بەکاربەری کولتوورێکی گەشبینانەیە، نەک هێندە ڕەشبینانە بێ. وەک لای مارکۆزە و ئادۆرنۆ دەردەکەوت. مانا لە بەرهەمدا ناشاردرێتەوە چیدی، ئەمەش دیموکراتیزەبوونی بەرهەمی هونەرییە(بەشیرییە، ٢٠٠٦: ٢٧-٢٨).

فیلم بابەتە ناگرنگ و ڕۆژانەیییەکان دەخاتە بەر هاوێنەی کامێرا. جیهان وەک زیندانێک دەترازێنێ و ئەو بابەتانەی ڕۆژانە لە واقیعی ئێمەدا هەن و بە چاوی ئاساییی خۆمان نایبینین، فیلم نیشانی دەدات. فۆرم و تەکنیکی فیلم وامان لێ دەکات بەردەوام بەر ئەو نهێنییانە بکەوین کە درکمان پێ نەکردبوون. هەر بەرهەمێکی هونەری لە ئەگەر و ئیمکانی واقیعەوە سەرچاوە دەگرێت و وشیاری پێویستە، بارودۆخێکی کۆمەڵایەتیی مەعریفیش دەخاتە ڕوو(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٢٠-٢٢٢). دەکرێ بابەتێکی زۆر سادە بکرێ بە پنتێکی سەرەکی لە بەخشینی مانایەکی فراواندا. لەنێو سینەمای کورد کەمتر بەر ئەم هەوڵە دەکەوین، زیاتر وێنای شتەکان لە قاڵبی خۆیدا نیشان دەدرێت. فیلمەکانی سەبارەت بە هەڵەبجە و ئەنفال هەموویان تژین لە کوشتن. دەتوانرێ لە بابەتی ڕۆژانەیییەوە بپرژێینە سەر پرسە گرنگەکان.

بنیامین پێی وابوو ئەو ژانرە هونەرییانەی ‌كە شیاوی ئەوەن لە سەرووی هەموواندا بن، ژانرەکانی وەك سینەما و وێنەگرین. نابێت موڵكی تایبەتیی كەسانێكی دیاریكراو بن، بەم شێوەیە مانایەکی شۆڕشگێڕی هونەر شێوە دەگرێت. ئەركی هونەرمەندی شۆڕشگێڕ ئەوەیە گۆڕان بەسەر شێوازە كۆنەكانی بەرهەمهێنانی هونەریدا بهێنیت. بنیامین فیلم وەک پڕۆژەیەکی سیاسی دەبینێت، هەر بۆیەش لای ئەو فیلم هونەرێکی جەماوەرییە و لە خزمەتکردن بە شۆڕشدا گرنگی خۆی هەیە. ئەمەش لە چوارچێوەی ڕوانگەکانی بنیامین لەمەڕ کولتووری جەماوەری خراوەتە ڕوو(ئیگلتۆن، ٢٠٠٨: ١٠٠).

“پیشەسازیی کولتووری دەتوانێ بە شێوەیەکی سەیر ژمارەیەکی زۆری بابەتە شۆڕشگێڕییەکان وەک پڕوپاگەندە بەکار بهێنێ و بیانخاتە خزمەت ئەو دەسەڵاتەوە“

سەبارەت بە سینەمای ئەوکاتی نازیزم باس لە چەمکی (بەجوانیناسیکردنی سیاسەت) دەکات و دەڵێت کە چۆن کۆمۆنیزمیش لەڕێگەی (بە سیاسیکردنی هونەر)ەوە وەڵامی فاشیزم دەداتەوە. پێی وایە ئەو دوو بەرەوپێشچوونە کە تەکنەلۆژیا هۆکارییەتی، یەکەمیان تەواو کۆنەخوازانەیە و ئەوەی دووەمیان تەواو پێشکەوتنخوازانەیە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٥١-٢٥٢). دەکرێ ئەم پەیوەندییە لە پەیوەندی نێوان سینەمای کورد لە باکوور و سینەمای تورک بەراورد بکرێ. سینەمای تورکیا هەوڵ دەدات وێنایەکی ناشیرین لە کورد نیشان بدات و تا ڕادەیەکی زۆر فاشیستییە، بەڵام سینەمای کورد دەکرێ زۆر لە بە سیاسیکردنی ناڕاستەوخۆی ڕووداوەکان سوود ببینێ.

سینەما گرنگی لەوەدایە دەکرێ لە دەستی هەر کەسێکدا بێت، ئەمەش دووری دەخاتەوە لە فاشیزم، بەرەو ڕەوتێکی شۆڕشگێڕییانەی دەبات. بە هاتنە سەر دەسەڵاتی نازیسم، بنیامین وتی:“پیشەسازیی کولتووری دەتوانێ بەشێوەیەکی سەیر ژمارەیەکی زۆری بابەتە شۆڕشگێڕییەکان وەک پڕوپاگەندە بەکار بهێنێ و بیانخاتە خزمەت ئەو دەسەڵاتەوە”. ئەرکی هونەرمەندان ئەوەیە هونەرێک بهێننە بەرهەم کە فاشیستەکان نەتوانن بە سوودی خۆیاندا بیشکێننەوە(جویل، ماتیسیین، ڤیدیل، ٢٠١٦: ١١٠-١١٢).

کورتەیەک دەربارەی فیلمی “زەر”

زەر لە دەرهێنانی (کازم ئۆز)ـە و ساڵی ٢٠١٧ بەرهەم هێنراوە. ماوەکەی کاتژمێرێک و پەنجا و سێ خوولەکە و ڕووداوەکان لە ساڵی ٢٠١٤ ڕوو دەدەن. زمانی فیلم تورکییە لەگەڵ کەمێک کوردی. کوڕێک بە ناوی (ژان) کە لە ئەمریکا دەژیت و بواری میوزیک دەخوێنێت. ڕۆژێکیان داپیرەی ژان (زەر یاخود زەریفە) لە تورکیاوە دەهێنرێتە ئەمریکا بۆ چارەسەری نەخۆشی و وا بڕیارە ژان ئاگاداری بێت. ژان لەو چەند شەوەی لای دەبێت، حەز بە گۆرانییەک دەکات کە داپیرەی بۆی دەچڕێت. دوای کۆچی دواییی داپیرەی و گەڕانەوەی ژان بۆ تورکیا، هەوڵ دەدات ئەم گۆرانییە کۆنە بدۆزێتەوە. ئەمەش دووچاری کۆمەڵێک پرسی دەکات کە پەیوەستە بە مەسەلەی نەژاد، ڕەگەز، نەتەوە و کولتوور کە لە مێژوویەکی کۆندا هەن. بەمەش پەی بە کوردبوونی داپیرەی دەبات، دەزانێ یەکێک بووە لە ڕزگاربووانی جینۆسایدی دەرسیم لە ساڵی ١٩٣٨.

بەشی دووەم: گفتووگۆی توێژینەوە

بابەتی یەکەم: لاوازکردنی شوناسی نەتەوەییی کوردان لە باکووری کوردستان

هەموو کەس خاوەنی شوناسە چ وەک تاک، چ لەنێو گروپدا. ئەم شوناسە بە شێوەی کولتووری و سیاسی ساز دەکرێ، دەبێتە شوناسێکی نەتەوەیی کە لەسەر بنەمای هۆگریی هاوبەش لە کۆمەڵگەدا دروست دەبێت(ئەحمەدزادە، ٢٠١٢: ٢٤٦-٢٤٧). زەریفەی داپیرەی ژان ھەمیشە خەون دەبینێ بە جینۆسایدی دەرسیم، لەو کاتەدا منداڵ بووە و بردوویانە بۆ شاری ئاڤیۆن. لە خەوەکەیدا ناوی شارەکانی ئەلازیگ، مالاتیا، سیڤاس و قەیسەری دەهێنێت، وەک دیارە وێستگەکانی گواستەنەوە بوون. دەریدەخات شوناسی نەتەوەیی چەندە پەرش بووە، بەهۆی جینۆسایدەوە.

پەرتکە-زاڵبە یەکێکە لەو سیاسەتانەی کە وا دەکات نەتەوەیەک تووشی داڕمانی کولتووری و کۆیادەوەری هاوبەش بێت. وڵاتانی کۆلۆنیکار سوودی لێ دەبینن بۆ ئەوەی درێژە بەو ژێردەستەیییەی بە کۆلۆنیکراو بدەن

لەڕوانگەی (گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ٢٢٨) کولتوور بە گرنگترین سەرچاوەی شوناس دادەنرێت و تاکەکان بەهۆیەوە تایبەتمەندبوون بەدەست دەهێنن. زمانیش وەک بەشێکی کولتوور گرنگە لەو پەیوەندییەدا. زمانی کوردی لە باکووری کوردستان لەلایەن دەوڵەتەوە بە ناشارستانی و بێ نرخ دانراوە و قەدەغە کراوە(بێشکچی، ٢٠٠٠: ٢٠٢). یەکەم جار لە ڕێی گۆرانییەکەی داپیرەی ژانەوە زمانی کوردی دەردەکەوێت. لەو کاتەدا ژان بە سەرسوڕمانەوە لە داپیرەی دەپرسێت تۆ چۆن کوردی دەزانیت؟(پاشکۆی ٢) تورکیا نکوڵی لە ناسنامەی کورد دەکات. لەوێ کولتووری کوردی بە گشتی کار لەسەر توانەوە و ئاوێتەبوونی کراوە. یەکێک لەو لایەنانەش بریتییە لە زمان، گۆرانی و فۆلکلۆر.

پەرتکە-زاڵبە یەکێکە لەو سیاسەتانەی کە وا دەکات نەتەوەیەک تووشی داڕمانی کولتووری و کۆیادەوەری هاوبەش بێت. وڵاتانی کۆلۆنیکار سوودی لێ دەبینن بۆ ئەوەی درێژە بەو ژێردەستەیییەی بە کۆلۆنیکراو بدەن(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٥٤). کاتێ ژان دەگەڕێتەوە ناوچە کوردییەکان، بە زمانی کوردی لێی دەپرسن تۆ کێی؟ ئەویش دەڵێت: “من لە زمانی تۆ تێناگەم”. ئەمە دەریدەخات کە چۆن کوردەکان پارچەپارچە و بەش بەش بوونە لەم وڵاتەدا و شوناسیان پەرتەوازە بووە.

یەکێک لە میکانیزمەکانی پەرتکە-زاڵبە دانانی سیخوڕە لە گوند و ناوچە کوردییەکان، بۆ ئەوەی دووبەرەکی لە نێویان دروست بکەن(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٧٣). لە دیمەنێکی فیلمەکەدا یەکێک لە کەسەکانی نێو چایخانەکە، بە شێوەی تەنز بە هاوڕێکانی دەڵێت: “ڕەنگە ژان سیخوڕ بێت”. کەواتە لەوێ ژینی کوردەکان بە بارودۆخێکی سەختدا دەڕوا. فشارەکانی دەوڵەت لە ناوچانە لەوپەڕی خۆی دایە و وایان لێ دەکات بە دژی یەک هەڵوێست بگرن.

لە ئەنجامی بابەتی یەکەمدا، دەگەینە ئەوەی بڵێین دەوڵەتی تورکیا بە هەموو شێوەیەک کار لەسەر لەیەکتر ترازان و دوورخستنەوەی کوردەکان دەکات لە یەکدی. لەڕێی دەرکردنی یاسای تایبەت و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، تا دەگات بە لایەنی کولتوور و هونەر، دەیەوێ ناسنامەی کورد بسڕێتەوە. سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە بە شێوەیەکی زۆر بە زەبر گورزی لە کوردەکان وەشاندووە.

بابەتی دووەم: نیشانەناسی سینەمایی

نیشانەناسی بوارێکی توێژینەوەیە، لە مانای ئەو شتانە دەکۆڵێتەوە کە لە شتێکدا شاردراونەتەوە. زمان، وێنە و دیمەنەکان دەکرێ مانای پەنهانیان هەبێ، واتە نیشانەناسی ناوەڕۆکی ئایدۆلۆژیی چالاکییە جیاوازەکان کەشف دەکات(کولەر، ٢٠١٧: ١٦١-١٦٢). ژان کە دەگاتە ناوچە کوردییەکان، تانک و زرێپۆشەکان دەردەکەون. ڕەنگە تێپەڕینی کاروانێکی سەربازی دیمەنێکی ئاسایی بێت لە دیمەنی یەکەمدا، بەڵام مەدلوولی دووەم ئەوەیە ئۆپەراسیۆن و چالاکییە سەربازییەکانی دەوڵەت لە ناوچە کوردییەکان بوونی هەیە، سەرباری ئاساییی دۆخی ناوچەکە.

زەریفە ئەو دوو گوێزە و بوخچەیەی لا ماوە کە خوشکەکەی لە کاتی ڕاگواستەنەکەدا پێی دەدات. دواتریش ئەو دوو گوێزە دەکەونە دەستی ژان و بە درێژاییی فیلمەکە جاروبار گوێمان لە دەنگی بەیەکدادانیان دەبێت وەک ئاماژەیەک بۆ وەبیرهێنانەوەی کارەساتێکی مێژوویی. نیشاندانی هەرجارەی گوێزەکان دەردەچێ لەو تێگەیشتنە باوەی بینینی گوێز هەمانە. لە دیمەنی پرسەدا دەنگی بەیەکدادانیان دەگاتە دوا ئاستی بەرزی، مەبەستیش لێی بیرخستنەوەی کارەساتێکی میژوویییە.

نیشانەناسان شەش سیستەمی نیشانەیی لە شرۆڤەی فیلمدا ڕەچاو دەکەن: وێنە، ڤیدیۆ، زمانناسی، ناونیشانی فیلم، فۆنیتیک، میوزیک(بەهرامی، ٢٠١٣: ماڵپەڕی ئاسۆی ڕۆژهەڵات). ناوی فیلمەکە (زەر) ناوی داپیرەی ژانیشە، داستانێکی فۆلکلۆری کوردییە، باس لە کوڕ و کچێک دەکات یەکتریان خۆشویستووە و بە یەکدی نەگەیشتوون، دواتر بووە بە گۆرانی. کولتووری کوردی لە شارەکان دووچاری توانەوە بووەتەوە، زێدەتر لە ناوچە گوندنشینەکان وەک خۆی ماوەتەوە. زەر و ژان ناوی سیمبولیکن. ژان پێی وایە ناوەکەی فەڕەنسییە، بێئاگایە داپیرەی ئەو ناوەی لێ ناوە و مانای (ئازار)ـە.

بارت پێی وایە دال هەڵگری یەک مانای باو نییە، خۆی دەبێتەوە بە دال و مەدلوولی دووەمی هەیە. سینەماش پڕە لە هێما و وێنە کە هەڵگری مانایەکن بەدەر لە مانای یەکەمیان، ئەم مانایەش لە پێکهاتەدایە(بێرتێنز، ٢٠١٥: ١١٧-١١٨). لە دوو دیمەنی وانەی میوزیک، وانەیەک میوزیکی بلوزە، تایبەت بووە بە ڕەشپێستە ئەفریقییەکانی ئەمریکا. دووەم وانە باس لەو ھۆکارە کۆمەڵایەتییانە دەکات وا دەکەن جۆرێک میوزیک شێوە بگرێ. لێرەدا تەنها وەک دوو وانە سەبارەت بە مێژووی میوزیک دەرناکەون، کارکردی سیاسییان هەیە. پێمان دەڵێ چۆن میوزیک ڕۆڵ دەگێڕێ لە خەباتی نەتەوەیی.

ژان بە شەمەندەفەر دەچێت بۆ هۆزات. شەمەندەفەر هێڵێکی گواستنەوەیە، دەکرێ ئەمە بە دوو مەبەست بێ. یەک: تابلۆی سەر شەمەندەفەرەکە ناوی ئەو ناوچانەیە ڕێڕەوی ڕاگواستنی کوردانی دەرسیم بوون. دوو: نیشانی دەدات ناوچە کوردنشینەکان لەلایەن دەوڵەتەوە پەراوێز خراون لەڕووی خزمەتگوزاری. لەوێ بەرەبەرە هۆکارەکانی گواستنەوە زەحمەت تر دەبن. ژان کە دەگاتە گوندەکە، دەڵێت پێویستە لە هوتێل بمێنێتەوە، پێی دەڵێن لێرە هوتێل نییە. دوای بە خاک سپاردنی داپیرەی، شەمەندەفەرێک لە دواوەی گۆڕەکە دەردەکەوێت. لە تەواوی ئەو دیمەنانەدا، شەمەندەفەر وەک دالێک ماناکەی تەنها هێڵێکی گواستنەوە نییە. بەڵکوو مەدلوولی دووەمی بریتییە لە گوزارشتکردن لەوەی چۆن ئامرازێکی گواستنەوە و بە تورککردنی کوردەکان بووە لە جینۆسایدی دەرسیم. لە ئەنجامی ئەم بابەتەدا دەبینین کۆمەڵێ هێما و وێنە و دیمەن هەن کە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ دەیانەوێ مانایەک بدەن بەدەستەوە، بە شێوەیەکی ڕوون دەرناکەون. بەڵکوو بە شێوەی سیمبولیک کار بۆ نیشاندانیان کراوە. هەر لە چەوسانەوە، جینۆساید، ڕەوشی خراپی ناوچە کوردییەکان و چەندین بابەتی دی. بە شێوازێکی لێهاتووانە ئازار و زوڵممان بیر دەخاتەوە بە ناڕاستەوخۆ.

بابەتی سێیەم: سینەمای نەتەوەیی وەک ئامرازێکی شۆڕشگێڕی

دژایەتی فاشیزم بابەتێکی سینەمای دۆکیۆمێنتییە، تایبەت دوای گەشەی سینەمای سۆڤیەت لە دژی نازیسم. لەم چل ساڵەی دواییشدا بە تەواوی پەرەی سەندووە(مەحمود، ٢٠١٥: ٢٦). لە دەستپێکی فیلمەکەدا دێرێکی شاعیری کورد جەمال سورەیا نووسراوە: (لەپێش مێژوودا سەگەکان دەوەڕین). ئەو یەکێک بووە لەوانەی ماڵباتەکەی لە جینۆسایدی دەرسیم ئاوارە بووە لە زێدی خۆی. ژان بە خەیاڵ لە وێستەگەیەک چەند سەربازێک دەبینێ کوردەکان دەگوازنەوە دوای جینۆسایدەکە. لەو کاتەدا کە ناوەکان دەخوێندرێنەوە، ناوی زەریفەی داپیری ژان و ناوی جەمال سورەیا دەبیستین.

بنیامین پێی وایە پرسە ڕۆژانەیییەکان دەبنە پرسی جددیی لە فیلمدا. هەر بەرهەمێکی هونەریش مۆرکی سەردەمێکە، کە ڕەنگدانەی دۆخی کۆمەڵایەتی تێدا دەردەکەوێت(کەمالی، ئەکبەری، ٢٠١٧: ١٦٥-١٦٦). ژان لە پرسەی داپیرەی داوا دەکات گۆرانیی زەری بۆ بڵێن کە گۆرانییەکی کوردییە. باوکی پێی دەڵێت شتێک نییە بە ناوی زمانی کوردی و ئەوان بیزانن. ژان زیاتر پێداگری دەکات و باوکی زللەیەکی لێ دەدات. لە دواوەیان وێنەی (ئەتاتورک) بە دیوارەکەدا هەڵواسراوە، ئەمە پێمان دەڵێت کە باوکی چەندە دەیەوێ ڕا بکات لە شوناسی و کوردبوونی خۆی.

گۆڕان لە شێوازە کۆنەکانی بەرهەمێنان، خەسڵەتێکی سەرەکیی ڕەوتی شۆڕشگێڕی هونەرییە لای بنیامین. هەر بۆیەش فیلم دەتوانێ ببێتە پڕۆژەیەکی سیاسی(ئیگڵتۆن، ٢٠٠٨: ٩٩). کۆمەڵێ دیمەن هەن ڕاستەوخۆ بەرەو لای پرسی جینۆسایدەکەمان دەبەن. لەوانە: پەیکەری سەید ڕەزای دەرسیم. بەهۆی جووڵانەوەکەی سەید ڕەزا، دەوڵەت چەندین هەزار کوردی لەم ناوچەیە کۆمەڵکوژ کرد. ژان چاوی بەو چەند تابلۆیە دەکەوێت کە سەبارەت بەو کوشتارە هەن. هەروەها وێنەی ئەحمەد کایا دەبیندرێ، وەک گۆرانیبێژێکی ناسراو کە بەهۆی کوردبوونی لە تورکیادا دەربەدەر کرا. هەموو ئەمانە برەودانە بە نیشاندانی کارەسات لە فۆڕمێکی بەرزی هونەریدا. فیلم هونەرێکی جەماوەرییە لای بنیامین. بەشێکە لەو ئامرازەی خزمەت بە ڕەوتی شۆڕشگێڕی دەکات دژ بە فاشیزم، هەر بۆیە داهێنەرانەیە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٥٥-٢٥٦). کە کچ و کوڕە گەریلاکان دەردەکەون، گەریلا وەک خۆیان دەبینین کە بەتەواوی مرۆڤدۆست دەردەکەون. ئەمەش دژ بەو وێنانەیەکە کە ئێمە لە سینەمای تورکی دەیبینین و دیدگای خراپ سەبارەت بەوان نیشاندەدرێ. لێرەدا هەمان ئەو پەیوەندییەی لەنێوان سینەمای نازیزم و سینەمای کۆمۆنیزم هەبوو بۆ سینەمای کورد و تورک دەبیندرێ.

سینەمای نەتەوەیی هەرچەندە ژانرێکی سەربەخۆ نییە، بەڵام کار لەسەر جۆرێک دەرکەوتنی ناسنامە و شوناسی گەل دەکات. کە تووشی زوڵم و ستەم بۆتەوە، بۆیە هەڵگری پەیام و گوتاری سیاسییە(یوسفی، ٢٠١٧: ماڵپەری ڕووداو). لە دیمەنێکدا ئەو پیاوەی قەرارە گۆرانیی زەر بۆ ژان بڵێت، وادەزانێ ژان کوڕەکەیەتی لە دەرەوەی وڵات هاتووەتەوە. کاتێ ژان دەپرسێ بۆ کوڕەکەی لە کوێیە؟ پێی دەگوترێ کە لە ترسی دەوڵەت ناتوانێ بگەڕێتەوە.

جینۆساید وەک خەون نیشان دەدرێ، ئەمەش هەمیشە بینەر دەهێڵێتەوە تا دوا ساتی فیلمەکە نەزانێت ڕووداوەکان بەرەو کوێ دەیبەن. لە کۆتایی هەموومان دەپرسین بۆچی گوندی ئیسکۆر بوونی نەماوە؟ کۆتایییەکی تەواو سیمبولیکە. ژان کە خۆی دەخاتە چەمەکەوە، دەبینێت ژیان لە خوارەوە هەر بەردەوامە و زۆربەی شتەکان وەک خۆیان ماون. ئەمەش مانای خۆبەدەستەوەنەدان و هەبوون و جەختکردنەوەیە لە شوناسی بەرگری گەلێک سەرباری ئەو هەموو زوڵمەی دەرهەقی کراوە.

بەم شێوەیە لە ئەنجامی ئەم بابەتەدا دەڵێین سینەمای نەتەوەییی کورد تا ڕادەیەکی زۆر توانیویەتی لەم فیلمەدا وەک ژانرێک دەربکەوێت و ڕۆڵ ببینێت لە نیشاندانی کارەساتێکی مێژوویی. فیلمەکە لە بەرەنگاری دژ بە فاشیزم سەرکەوتنێکی باشی بەدەست هێناوە و وەک سینەمای کەمینەکان خزمەت بە شۆڕشێکی شارستانیانە دەکات.

دەرئەنجامی توێژینەوە:

لە کۆتاییی ئەم توێژینەوەیەکە نموونەکان بریتی بوون لە دیمەنەکانی فیلمێک. پرسیارەکان بریتی بوون لە دوو پرسیار، و بە شێوەی شیکردنەوەی ناوەڕۆک کار لەسەر شیکردنەوەی دیمەنەکان کرابوو. گەیشتین بەم دەرئەنجامە؛ پەیوەندییەکی پتەو لەنێوان نیشاندانی ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی نەتەوەیی هەیە لە فیلمی زەردا. ئەو دیمەنانەی خراونەتە ڕوو بە شێوەی ناڕاستەوخۆ سەرکوتکردن و کۆلۆنیکردنی کوردەکان نیشان دەدات لە باکووری کوردستان، کە لە ڕێی چەندین سیاسەتی کولتووری و یاساییەوە لەلایەن دەوڵەتەوە بە ئەنجام دەگەیەندرێت. لەم فیلمەدا دید و تێڕوانینێکی دژەکۆلۆنیالیستی هەیە لە دەرخستنی کولتوور، سیاسەت، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و تەواوی ئەو لایەنانەی بەرهەمهێنانەوەی چەوساندنەوە زیاد دەکەن.

فیلمەکە لەژێر کاریگەریی سینەمایەکی دیاریکراو نییە و بە فۆڕم و ستایلی دیاریکراو بەند نییە. کۆمەڵێ کەرەستەی گرنگ هەن: ئەدەب و فۆلکلۆری کوردی، کولتووری کوردی بە گشتی، خەباتی نەتەوەیی و ئەنفال و جینۆساید، تێکەڵکردنی ژانرەکانی وەک سینەمای دۆکیۆمێنتی و نەتەوەیی و کەمینەکان سوودیان لێ بینراوە. سیاسەتی دەوڵەتی تورکیا لەپێناو پەرتکردن و زاڵبوون بەسەر کورددا ئەنجام دراوە کە خەسڵەتێکی سەرەکیی کۆلۆنیالزیمە. ئەم ستەمە نکوڵی لێ دەکرێت، بۆیە بە شێوەی نیشانە و ئاماژەی ناڕاستەوخۆ لە فیلمەکەدا دەردەکەون. ئەمەش وا دەکات کە سینەمای کورد جیا لە سینەمای نەتەوەیی، هاوکات سینەمایەکی دژە فاشیزم بێت.

لیستی سەرچاوەکان

ئەحمەدزادە، هاشم (٢٠١٢). زمان ئەدەب و ناسنامە. چاپی یەکەم، هەولێر، دەزگای ئاراس.

ئیگڵتن، تێری (٢٠١٦). تیۆریی ئەدەبی. و: عەتا قەرەداغی. چاپی یەکەم، سلێمانی، ناوەندی ئەندێشە.

ئیگڵتۆن، تێری (٢٠٠٨). مارکسیزم و ڕەخنەی ئەدەبی. و: عەبدولخالق یەعقوبی. چاپی یەکەم، هەولێر، دەزگای ئاراس.

بەشیرییە، حسەین (٢٠٠٦). تیۆری کولتووری. و: مەنسوور تەیفووری. چاپی یەکەم، سلێمانی، پڕۆژەی ی.ن.ک.

بۆکانی، سابیر (٢٠٢٠). میتۆدی توێژینەوەی زانستی. چاپی دووەم، سلێمانی، خانەی چوارچرا.

بێرتێنز، هانز (٢٠١٥). بنەماکانی تیۆریی ئەدەبی. و: عەبدولخالق یەعقووبی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

بێشکچی، ئیسماعیل (٢٠٠٠). تێزی تورک بۆ مێژوو. و: ئاسۆس هەردی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

بێشکچی، ئیسماعیل (٢٠٠٢). کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی. و: حەمە ڕەشید. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

جویل و ئەوانی تر (٢٠١٦). قوتابخانەی فرانکفۆرت. و: عوسمان حەمە رەشید. چاپی دووەم، سلێمانی، ناوەندی جەمیل رۆژبەیانی.

حسێن، شۆڕش محەمەد (٢٠١٤). رەوتی فیلمسازیی کوردی. چاپی یەکەم، سلێمانی، بڵاوکراوەکانی جەمال عیرفان.

سابیر، رەفیق (٢٠٠٨). کولتوور و ناسیۆنالیزم. چاپی سێیەم، سلێمانی، چاپخانەی تیشک.

عارف، حەمە کەریم (٢٠٠٧). یەڵماز گۆنای. چاپی یەکەم، سلێمانی، چاپکراوەکانی پڕۆژەی کتێبی یانەی قەڵەم.

عوسمان، عەدنان (٢٠١٠). چیرۆکی سینەما. چاپی یەکەم، هەولێر، چاپخانەی منارە.

کولەر، جۆناسان (٢٠١٧). رۆلان بارت. و: هاوار محەمەد. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای ئایدیا.

کەمالی، ئەکبەری (٢٠١٧). واڵتەر بنیامین. و: پەیمان عەلیپوور. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای ئایدیا.

گرکانی، گیتا (٢٠٠٢). مێژووی سینەما. و: ستار کەریم. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

گوڵمحەمەدی، ئەحمەد (٢٠٠٧). بەجیهانیبوون کولتوور شوناس. و: عەوڵا بەهرامی. چاپی یەکەم، هەولێر، موکریانی.

محەمەد، پێشڕەو (٢٠٢٠). دیالەکتیکی هونەری سێیەم. چاپی یەکەم، سلێمانی، ناوەندی ڕەهەند.

مەحمود، ئیبراهیم (٢٠١٥). یەڵماز گۆنای و ڕۆڵی سینەمای دۆکیۆمینتی لە خەباتی نیشتمانیدا. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

نەزەری، مێهناز (٢٠١٧). سینەما حەوتەمین هونەر. و: ئاریا ئەحمەدی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

وانج، سۆفیا ئیزابێلا (٢٠١٤). پەرەسەندنی شوناسی نەتەوایەتی کورد و ئەگەرەکانی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان. و: یاسین سەردەشتی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای جەمال عیرفان.

گۆڤار

ئاشکرۆفت، گریفیس، تیفین (٢٠١٩). دژە کۆلۆنیالیزم. (ئۆنڵاین). و: بەڕۆژ ئەسعەدی. گۆڤاری تیشک. ژمارە ٥٢، لا ٣٦٣-٣٦٦. دواجاری بینین ٢٠ی نیسان ٢٠٢١ لە:

سەرچاوە ئەلیکترۆنییەکان

بەهرامی، جەمشید (٢٠١٣). هێماناسی لە سینەمادا. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٢٥ی شوبات ٢٠٢١ لە:

http://asoyroj.net/kurdish/detail.aspx?=hewal&jmara=3408&Jor=10

زەر، 2020. (ئۆنڵاین). ماڵپەڕی کورد سینەما، ٢٠١٧، تورکیا، دواجاری بینین ١ی ئادار ٢٠٢١ لە:

سەیدی، سەعید (٢٠١٩). شوناس و شوناسی نەتەوەیی. (ئۆنلاین). دواجاری بینین ٢٠ی شوبات ٢٠٢١ لە:

سینا، خوسرەو (٢٠٢٠). کورتەیەک لەسەر مێژووی سینەمای کورد. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٥ی ئادار ٢٠٢١ لە:

محەمەد، هەوراز (٢٠٢٠). قۆناغەکانی دەرکەوتنی کورد لە سینەمادا. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٥ی ئادار ٢٠٢١ لە:

یوسفی، هاوڕێ (٢٠١٧). شوناس و سینەمای نەتەوەیی. (ئۆنلاین). دوایین جاری بینین ٢٠ی شوبات ٢٠٢١ لە:

سەرچاوە ئینگلیزییەکان

Marvasti, Amir (2003). Qualitative Research in Sociology. First Published, New York, SAGE Publications.

The post شوناس و خەباتی نەتەوەییی کورد لە باکووری کوردستان: appeared first on ژنەفتن.

یەکەم: کاریگەرێتیی فریدریک نیتشە بە سەر هایدیگەرەوە.

دووەم: تێگەیشتنی خودی هایدگەر بۆ هونەر.

نیتشە پێی وایە: هونەر وەکوو بەرجەستەبوونی “ویستی هێز ” ڕەتدانەوەی هیچگەرایەتییە. واتا هونەر تەنها فۆرم و شێواز نییە، بەڵکوو لە پاڵ فۆرمیشدا واتا بە ژیان دەدات. داهێنانی فۆرم و واتا هونەرمەند دەکات بە هونەرمەندی فەیلەسوف؛ ئەرکی هونەرمەند وەکوو هونەرمەندێکی فەیلەسوفی گەشبین، دەبێتە ئەوەی کە بێهودەییی ژیان بگۆڕێت.
بێگومان نیتشە بیریارێکی سەر بە قوتابخانەی هیچگەرایەتییە، هیچ شتێک لە سەرووی توانای مرۆڤەوە نییە، هیچ ئاڕاستەکەرێک ناتوانێت ڕێنیشاندەر و ئاڕاستەکەری مرۆڤ بێت. جیاوازیی نیتشەش لەگەڵ هیچگەرایەکانی تردا، بۆ بە توانایی “ویستی هێز” لە بوونی مرۆڤدا دەگەڕێتەوە.
نیتشە نایەوێت مرۆڤ لە ئاستی بێهودەیی و لە واتا بەدەری بووندا زەبوون و نائومێد بێت، گرنگە مرۆڤ ئەو باردۆخە تێپەڕێنێت، ئەمەش بە بەها دینییەکان و نۆڕمە کۆمەڵایەتییەکان ڕوو نادات، چونکی بەهای دینی و جڤاکی ناهێڵن مرۆڤ سەر بە خۆی بێت بەڵکوو  کۆیلە بەرهەم دێنێت.
تەنها “ویستی هێزە” واتا و بەها بە ژیان دەدات، مرۆڤی باڵا و هونەرمەند دەهێنێتە بوون. بۆیە هایدیگەریش هاوشێوەی نیتشە و لەژێر کاریگەریی “نیتشە”دا، هونەر لە ژیانی مرۆڤدا بە پێویستییەکی ڕەها دادەنێت، تاکوو ڕەشبینی بەرانبەر ژیان بگۆڕێت.¹
کەوایە لەم شیکردنەوەیەوە دەگەین بەو بڕوایەی ئەوە تەنها بیرکردنەوەی فەلسەفی نییە، کە واتا بە ژیان دەبەخشێت، بەڵکوو داهێنانی هونەرمەندانەش دەتوانێت هەمان ڕۆڵ بگێڕێت، چونکە هونەر بۆ “هایدیگەر” گەیشتنە بە “ڕاستیی بوون”، نەک لاساییکردنەوە و کۆپیکردن. هونەر و فەلسەفە دوو شێوازی داهێنەرانەن کە دەتوانن هیچگەرایەتی ڕەت بکەنەوە. هونەر هەر وەکوو فەلسەفە لە کاتی نەهامەتی و تەنگ و چەڵەمەدا دەتوانێت بێهودەییی ژیان بگۆڕێت بۆ پێویستییەکی مێژوویی. بۆیە تێگەشتن لە “هونەر” زۆر گرنگ و بایەخدارە، تەنها مرۆڤ دەتوانێت خاوەندارێتی لە “هونەر” بکات، لەنێو هەموو تاکەکانیشدا تەنها مرۆڤە ڕەسەنەکانن دەتوانن داهێنەرانە بیر بکەنەوە، کە گوزارشت لە دوو جۆر بوون دەکات، داهێنەرەکان و لاساییکەرەوەکان یان مرۆڤی بەرز و مرۆڤی بچووک کە لە فەلسەفەی هایگەردا بە مرۆڤی ڕەسەن و مرۆڤی ناڕەسەن پۆڵین دەکرێن. ئەمەش (دەرخەری ئەوەیە هەموو مرۆڤەکان ڕەسەن نین و داهێنەرانە ناژێن، مرۆڤە ناڕەسەنەکان، سەربەستی و ئازادیی خۆیان دۆڕاندووە ناتوانن داهێنەرانە بژێن، بونیان داگیر کراوە و لەنێو خەڵکانی تردا تواونەتەوە، لە ڕوانگەی خۆیانەوە تەماشای دەوروبەر دەکەن هەموو کەسێک دەبێتە ئەوان و پێیان وایە هیچ کەسێک خودی خۆی نییە.)² جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە ڕەسەنایەتی بە داهێنان دەبەستێتەوە، ئەو ئەنجامە بە دەستەوە دەدات کە تەنها بوونە ڕەسەنەکان هونەرمەندن؛ یان ئەوەی ناڕەسەنە هونەرمەند نییە. کەواتا هونەر وەک داهێنان لەسەر بوونی مرۆڤی ڕەسەن و سەربەست ڕادەوەستێت؛ ئەو مرۆڤانەی سەربەستانە واتا و بەهای جوانی بە “بوون” دەدەن. بەڵام لە هەمان کاتیشدا کۆمەڵێک مرۆڤی ناڕەسەنیش دەدۆزینەوە کە خۆیان بە هونەرمەند دەزانن کە زیاتر کەسانی حزبی و خاوەن ئایدۆلۆژیایەکی دیاری کراون.

داهێنانی فۆرم و واتا هونەرمەند دەکات بە هونەرمەندی فەیلەسوف؛ ئەرکی هونەرمەند وەکوو هونەرمەندێکی فەیلەسوفی گەشبین، دەبێتە ئەوەی کە بێهودەییی ژیان بگۆڕێت

ئایا دەتوانین ئەوانە بە هونەرمەند ناوزەند بکەین؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت ڕاستەوخۆ بگەڕێینەوە بۆ تێگەیشتنی خودی هایدیگەر سەبارەت بە شیکردنەوەی زمان. هایدیگەر دەڵێت: (هەموو مرۆڤەکان چ ڕەسەن یا ناڕەسەن زمان بەکار دێنن، بەڵام بەکارهێنانەکە لە مرۆڤێکی ڕەسەنەوە بۆ مرۆڤێکی ناڕەسەن دەگۆڕێت. زمانی “بوونی ڕەسەنانە” ڕاستیی بوون دەردەخات. بەڵام زمانی ناڕەسەنانە ڕاستیی بوون دەرناخەن، زیاتر خاوەن زمانێکی لە کارکەوتوون، زیاتر خۆی لە ئاوخاوتنی ڕووکەشانە و دەمەتەقێ دەبینێتەوە  و قسەکانیان زۆر بازاڕیین، ئەمەش تەنها لە قسەکرندا نامێنێتەوە بەڵکوو پەل دەهاوێژێت بۆ ناو نووسین، وا دەکات نووسینەکانیش هەروەکوو ئاخاوتنەکانیان زۆر بێ بایەخ بن هیچ داهێنانێکیان تێدا نەبێت، زیاتر  نووسینی سواو و دوبارەبووەوەن، ئەمە خۆی بە سەر خوێندنەوەشدا ساخ دەکاتەوە.) ³هەروەها سەبارەت بەم جۆرە زمانە هایدیگەر دەڵێت: (گوتنێکە هەموو کەسێک دەتوانێت شەنەی تێدا بکات؛ ڕوونکردنەوە بەبێ دیاریکردنی جیاوازییەکان دەهێنێتە کایەوە، لەم گۆڕانەدا گوتار ناتوانێت بوون -لە-نێو-جیهان بە تێگەیشتنەوە بۆ ئێمە ڕوون بکاتەوە، بەڵکوو هەبووەکانیش دەشارێتەوە).⁴

لەم تێگەشتنەوە دەتوانین ئاماژه بۆ دوو جۆر هونەر بکەین؛ ڕەسەن و ناڕەسەن، ئەم جیاکردنەوەیەش لە سەر پێوەری ڕاستیی بوون دادەمەزرێت.هونەری ڕەسەن “ڕاستیی بوون” دەردەخات، بەڵام هونەری ناڕەسەن “ڕاستیی بوون” دەشارێتەوە. هونەری ناڕەسەن هەروەکو گوتاری لە کار کەوتوو دەبێتە هونەرێکی بازاڕی و بێبایەخ، هەموو کەسێک دەتوانێت لێی تێبگات و چێژی لێ وەربگرێت، ئەم جۆرە هونەرە هیچ داهێنان و فەلسەفەیەکی تێدا نییە و  هیچ پەیامێکی بۆ بینەر پێی نییە، ئەگەر هونەرێک هەموو ئامادەبووان وەکوو یەک لێی تێبگەن و وەکوو یەک چێژی لێ وەربگرن، ناتوانرێت وەکوو هونەرێکی ڕەسەن لێی بڕوانین، چونکی وەک ئاشکرایە هیچ مرۆڤێک خاوەن یەک جۆر بیرکردنەوە و یەک تێڕوانین نین، دەبێت هەرکەسە و تێگەیشتنی تایبەتی هەبێت ئەگەر  هەمووان پێکەوە وەکوو یەک چێژ ببینین مانای وایە هیچ پەیام و فکرێک لە پشت ئەو هونەرەیەوە نییە و هونەرێکی زۆر لۆکاڵی بازاڕییە.
بۆ ئەوەی ئەم پرسە بە بەڵگەیەک ساخ بکەینەوە دەبێت ئەو ڕووداوە بگێڕینەوە که بەسەر خودی “فردریش نیتشە”دا هاتووە، ئەویش بەم شێوەیەیە: (فریدریش نیتشە دەچێت بۆ ئۆپێراکەی “ڕیچارد ڤاگنەر”، دەبینێت هەرچی هەیە لەوێدا بەرزەپێ ڕادەوەستان و چەپڵە بۆ کارەکەی لێ دەدەن. ئەمە نیتشە توڕە دەکات و بە خێرایی هۆڵەکە جێدەهێڵێت، چونکی وەک بەشێک لە گاڵتەجاڕی وەسفی دەکات، دەگاتە ئەو بڕوایەی لەژێر سایەی ئەم جۆرە ستایلەدا هیچ گۆڕانکاری و ڕیفۆرمێک دروست نابێت، ئەمەش بەیەکجاری نیتشە نائومێد دەکات، دەبێتە هۆی درزبوونی پەیوەندی نێوان نیتشە و ڤاگنەر، چونکی نیشتە پێی وایه هونەر دەبێت پەیامی هەڵگرتبێت و ڕیفۆرم لە بوونی تاکەکان دروست بکات، چەپڵەڕێزان و بۆن لەخۆدان و تێگەشتنی هەمووان وەکوو یەک هیچ پەیوەندییەکی بە داهێنانی هونەرییەوە نییە.)⁵
لێرەوە دەتوانین ئەوە بەیان بکەین ئەرکی بنەڕەتیی هونەری ڕەسەن ئەوەیە کە “ڕاستیی بوون” پیشان دەدات و لەو پێناوەشدا تێدەکۆشێت کە ڕاستیی بوون دەربخات.
بۆ زیاتر سەلماندنی ئەم ڕوانینە تیشک دەخەینە سەر وتەیەکی “جاک دێریدا” فەیلەسووفی فەرەنسی لەو بارەیەوە دەڵێت: (نابینا ئەو کەسە نییە  کە چاوی لەدەست داوە، بەڵکوو نابینا ئەو کەسەیە کە بینایی لەدەست داوە).⁶
لێرەدا مەبەستی “دێریدا” لە نابینا، ئەو کەسانەیە کە چاویان هەیە، دەبینن، بەڵام نازانن چۆن دەبینن و چ دەبینن، یان ناتوانن فێری هونەری بینین بن، شێوازێکیان نییە بۆ بینینی شتەکان، چونکی خاوەنی مەعریفەکی ئەوتۆ نین بتوانن لە سایەوە دیوی دووەمی شتەکان وەک خۆی ببینن.

لێرەوە لەوە تێدەگەین ئەوە تەنها هونەرمەندە، لە ڕێگەی مەعریفەی خۆیەوە و لە ڕێگەی بەکارهێنانی کەلوپەل و ماتریاڵەکانەوە، لە ڕێگەی چاوی سێیەمەوە کۆیان دەکاتەوە و دەتوانێت کارێکی هونەری لێ دروست بکات، ئەوەی هونەرمەند ئەنجامی دەدات لە دونیای ڕاستییەوە بەرجەستەیە، ئێمە هەمووان ئەو ماتڕیاڵ و کەرەستانە دەبینین و لە بەرچاوماندان، بەڵام چاوی هونەرمەند جیاواز لە چاوی ئێمە دێت فۆڕمێکی تر دەدات بەو کەرەستانە.
بۆیە دەتوانین بڵێین هونەرمەند کەسێکە لە سەرووی سرووشتەوە و چاوساخێکە لە وڵاتێکی نابینادا دێت ڕاستی و حەقیەقەتێکمان بۆ باس دەکات بەبێ ئەوەی ئێمە هەستمان پێ کردبێت، بۆیە ئەوەی هونەرمەندێک دەیبینێت و بەدی دەکات، خەڵکێکی ئاسایی نایبینێت.

کەوایە تێدەگەین کە هونەر ئەو ڕۆڵە گرنگ و پڕواتایە دەبینێت، هەریەکێک لە هەر ڕوویەکەوە ڕاستیی بوون دەردەبڕێت، ئیتر چ نووسەر بێت یان شاعیر بێت، یان میوزیکژەن بێت یان نیگارکێش و، یان هونەرمەند و فەیلەسووف. هونەر بە هەموو شێوەکانیەوە “ڕاستیی بوون” ئاشکرا دەکات. لەم ڕێگەشەوە دەتوانین پەی بە جوانی هونەریش ببەین، چونکی جوانی هونەر لەوەدایە کە ڕاستیی بوون دەر ببڕێت.
هایدیگەر کاری زۆری لەسەر هونەر کردووە، بەتایبەتی لە کۆتایییەکانی ژیانیدا بە چڕی ڕۆچووەتە نێو کایەی هونەرییەوە، وەکو هاوتای فەلسەفە وێنای کردووە، چونکی پێی وابووە، هونەریش هەروەکوو فەلسەفە لە واتای “ڕاستیی بوون” دەکۆڵێتەوە. 

لێرەوە دەتوانین ئەوەی لێ هەڵهێنجێنین، وەک چۆن فەلسەفە پرسیار دەکات و دەیەوێت بگات بە ڕاستییەکان و لە ژیانی خەڵکی دەکۆڵێتەوە، ئاوها هونەریش بە هەمان شێوە وەک هەبوویەک ڕاستیی بوون دەردەخات و خۆی لە لاساییکردنەوە و کۆپیکردن دەپارێزێت، ڕاستیی بوونیش بۆ  هەمووان وەکوو یەکە، هەریەکە ئەم گەیشتن بەو ڕاستیی بوونە لە ڕێگای داهێنانە هونەرییەکانەوە بەدەست دێت، لێرەوە دەگەین بەو ئەنجامەی کە هەردوو بیرکردنەوەی فەلسەفی و هونەری سەر بە یەک جۆری بیرکردنەوەن، هونەریش هەروەکوو فەلسەفە لە کاتی نەهامەتی و قەیراندا خۆی نمایش دەکات و خۆی دەردەخات و دەبێتە فریادڕەس، بۆیە فەلسەفە و هونەریش هەمان ئامانج و ستراتیژیان هەیە، هەردووکیان داهێنەرانە عەوداڵی دۆزینەوەی ڕاستیی بوونن. لێرەوە  گرنگی کارەکەی هایدیگەر زیاتر درکی پێ دەکرێت، کاتێک دێت هونەر دەکاتە بابەتی فەلسەفە، هونەر دەکاتە بابەتی گەڕان بەدوای ڕاستیدا.
هایدیگەر پێی وایە:(کاتێک پرسیاری ڕاستی و حەقیقەت هەموو مێژووی فەلسەفە دادەپۆشێت، مانای وا نییە کە ئێمە نەتوانین ئەم پرسیارە، بە سەر بواری هونەردا پراکتیک بکەین، پێی وایە هونەریش دەستکەوت و جێکەوت و بەرهەمێکی مرۆڤانەیە، بریتیە لە هەوڵ کۆشش و توانای مرۆڤ بۆ گەڕان بە دوای بوونی خۆی ئەوەش لە میانەی خستنە سەری جۆرێک لە ڕاستی بە سەر بەرهەمەکانی خۆیدا ئیتر چ هونەری بن یان زانستی).⁷
هەموو مرۆڤێک بەپێی شارەزایی و تێگەیشتنی خۆی دەزانێت هەر کارێکی هونەری لە میانەی بەکارهێنانی شتێکەوە بەرجەستە دەکرێت، ئیتر ئەو شتە دەستکاری کرابێت یان وەکوو خۆی مابێتەوە، بۆ ئەوەی کارێکی هونەری بەرهەم بهێنرێت، دەبێت شت یان کۆمەڵە شتێک ئامادەگیان هەبێت، لێرەدا “شت” لای هایدیگەر دەبێتە بنەما و ئەسڵی کاری هونەری کە بە یەکێک لە پایە گرنگەکانی کاری هونەری دادەنرێت. هایدیگەر زۆر کاری لەسەر کردووە، چونکی ڕەگەزێکی گرنگی کاری هونەرییە. لە ڕوانگەی هایدیگەرە “شت” سێ ڕەهەندی هەیە:

ڕەهەندی یەکەم: وەکوو هەڵگری کۆمەڵێک سیفەت و تایبەتمەندی، کاتێک تەنێک یان شتێک لە خۆیدا، یان لە میانی دەستکاریکردنەوە پێی دەناسرێتەوە، بۆ نموونە کاتێک ناوی ئاسن دەهێنرێت، یەکسەر ڕەقی و پتەوی و هێزمان بیر دەخاتەوە.
ڕەهەندی دووەم: شت بریتییە لە لە یەکێتیی فرەییی ئیدراکە هەستییەکان، واتا لە میانی شتەکانەوە کۆمەڵێک ئیدراکی هەستیمان بۆ دروست دەبێت، کە ڕاستەوخۆ لەنێو ئەم یەکێتییەی شتەکەدا بەرجەستە بوون و دەبن.
ڕەهەندی سێیەم: شت بریتیە لەو ماددەیەی کە شێوەی پێ بەخشراوە، واتا ئەسڵی شتەکە دەستکاری کراوە، گۆڕاوە بۆ فۆرمێکی تایبەت و جیاواز.⁸
ڕەهەندی سێیەم زیاتر لە دوو ڕەهەندەکەی تر جێگەی بایەخ و سەرنجە، چونکە زۆر کەس لە کاری ژیانی ڕۆژانەیدا فۆرم بە شتەکان دەبەخشێت بەبێ ئەوەی مەبەستێکی هونەریشی لە پشتەوە بێت. لێرەدا “هایدیگەر” وەکوو ئامڕاز یان کەلوپەل یان ئامێر دەیناسێت. هایدیگەر شتەکان بە گرنگ و بایەخدار وەسف دەکات بۆ نمایشکردنی بوون، لە کاتی خستنەڕووی ڕاستی و حەقیقەت، چونکە ئەمان لە سەر دەستی هونەرمەند دەبنە مایەی پیشاندانی ماهیەتی ڕاستەقینەی شتەکان. بۆ نموونە: (کاتێک هایدیگەر لە کاتی تێڕامانی لە “جووتە پێڵاوەکەی ڤانکوخ” تەنها جووتێک پێڵاوی شڕ نابینێت بەڵکوو دونیای ئەودیوی پێڵاوەکان دەبینێت، جەخت دەکاتە سەر ئەوەی کە هەموو ژیانی دونیای لادێ لەنێو تابلۆی ئەم جووتە پێڵاوە بوونیان هەیە.)⁹
لێرەدا کاری هونەری دەتوانێت ڕاستی بەرهەم بهێنت نەک وەک شتێک. کاتێک هایدیگەر دێت بابەتکی هونەری هەڵدەبژێرێت، بۆ ئەوەی لە ڕێگەیەوە قسە لەسەر فەلسەفەی هونەر بەگشتی و جوانیناسیی هونەر بکات، لە زۆر لایەنەوە گرنگی تایبەتی خۆی هەیە، ئەوەی هایدیگەر کردوویەتی تەنها پیشاندانی جووتێک پێڵاوی ڤانکوخ نییە، بەڵکوو ئەودیوی پرسەکە گرنگە، کە هونەر بەشێکی گرنگ و دانەبڕاوە لە ژیانی تاکەکان، کاتێک تابلۆیەک لەنێو ژوورەکانمان هەڵدەواسین تەنها بۆ ئەوە نییە کە چێژی لێ دەبینین بەڵکوو ڕاستییەک پیشان دەدەن، کاری هونەری هەمیشە شتێکی تایبەت دەدرکێنێت و هەمیشە پەیامێک بە گوێی کەسەکان دەچەپێنێت.
هایدیگەر لە ڕێگەی ئەم تابلۆیەی “ڤان کوخ“ەوە هونەر و ڕاستیی بوون پێکەوە گرێ دەدات. کاتێک بینەر دەڕوانێتە تابلۆی جووتە پێڵاوەکە، دەزانێت گوزارشت لە ڕاستییەک لە پشت خۆیەوە دەکات وەکوو هایدیگەر ڕاڤەی دەکات و دەڵێت: (جوتیارێکی کۆڵکێش و ماندووە، لەنێو کێڵگەدا  کاری کردووە، لەنێو ژینگەیەکی تایبەت ژیاوە. بەرهەمە هونەرییەکە جیهانێکی نوێ بۆ بینەر دەکاتەوە ئەویش دەرخستنی “ڕاستی بوونە”.) ¹⁰ئاشکرایە کە بەرهەمی هونەری “شتە”، لە ڕێگەی ئەو شتەشەوە ڕاستیی بوون ئاشکرا دەکات، هونەرمەند لە ڕێگەی مادە و کەلوپەل و ئامرازەکانەوە جیهانێکی نوێ دەخوڵقێنێت. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم پرسە هایدیگەر دوو چەمک بەکار دەهێنێت ئەوانیش “زەوی و جیهان”ن.

مرۆ لە سەر زەوی جێنشین دەبێت و دەیگۆڕێت بۆ کێڵگە و کشتوکاڵ، لە ڕێگەی بەرهەمە کشتوکاڵییەکانیەوە پێداویستی و قوتی ڕۆژانەی دابین دەکات، ئیتر ئەو زەویە وەکو خۆی نامێنێتەوە چونکی فۆرمەکەی گۆڕاوە و خانوو و باخی لەسەر بنیات نراوە، شەقام دروست کراوە، زەوی دەبێتە بناغەی چالاکی هەبووەکان، هونەرمەندێکی پەیکەرتاش، تاشەبەردێک دەکاتە پەیکەرێک ئەو ماتریاڵ و تاشەبەردە  هەمان خودی “زەوی”یەکەیە، هونەرمەند لە ڕێگەی داهێنان و کاری هونەرییەوە دەیگۆڕێت بۆ “جیهان” ئەو جیهانەی خۆی دەیەوێت، بۆیە کاتێک بینەر دەڕوانێتە بەرهەمە هونەرییەکە پەیکەرێک دەبینێت نەک تاشەبەردێک، چونکە بەردەکە چووەتە ئەودیو فۆرمە هونەرییەکەوە.)¹¹ بە شێوەیەکی گشتی هونەر ڕاستیی بوون دەردەخات، تەنها هونەرمەندی ڕەسەنیش دەتوانێت بەو ڕاستیی بوونە بگات، چونکی هونەرمەندی ڕەسەن داهێنەرانە دەڕوانێته بوون و شاعیرانەش ڕەنگەکانی ژیان دەگۆڕێت.

هایدیگەر سێ جۆر بیرکردنەوەی دەستنیشان کردووە، ئەوانیش: بیرکردنەوەی ژمێریاری و  بیرکردنەوەی فەلسەفی و بیرکردنەوەی هونەرمەندانەیە. بیرکردنەوەی یەکەم سەر بە تەکنۆلۆجیایە و ئامانج لێی وەبەرهێنانە، لەم جۆرە بیرکردنەوەیەدا تەنها ئاکام زەروورین، لەم جۆرە بیرکردنەوەیەدا، جیاوازییەکان نەک دەخرێنە پەراوێزەوە بەڵکوو قەدەغەش دەکرێن. بەڵام بیرکردنەوەی “فەلسەفی و هونەری” بە پێچەوانەی جۆری یەکەمەوە، داهێنەرانەیە و سەرچاوەکەشی دەستەڵاتی داهێنەرانەی بوونێکی ڕەسەنە، لەگەڵ دەربڕینی ڕاستییەکاندا بیرەکان دەورووژێنێت و لایەنە شاراوەکانی بوون دەردەخات، هەردووکیان چاوگەکانیان بریتین لە بوونێکی داهێنەرانەی ڕەسەن.¹²
ئامانجیان ناسینی ڕاستیی بوون و دەرخستنی حەقیقەتی بوونە. هەرچەند هونەر تاڕادەیەک جیاوازە لە فەلسەفە، بەڵام جیاوازییەکانیان زیاتر پەیوەندی بە شێوازی دەربڕینەوە هەیە بۆ نموونە: فەلسەفە زیاتر بۆ ئەوەی شرۆڤەی پرسێک بکات پەنا بۆ شێکردنەوە و توێژینەوە دەبات، هونەریش بەتایبەتی شیعر بە ڕووداو ڕاستی دەناسێت. بۆ نموونە دەربڕینی هونەرییانەی “نالی” بۆ “سالم” لە نامەیەکدا بەم شێوازە دەردەکەوێت.

(داخۆ دەروونی سافە، گوڕەی ماوە تانجەڕۆ
یا خۆ ئەسیری خاکە بە لێڵی دەکا عەبوور)¹³

خاکی نالی ئەو خاکەی تانجەڕۆی تێدا هەڵدەقوڵێ بۆ مرۆڤی کورد بووە، بە خاکی بێگانە. کۆچی نالی لە مەنفایەکەوە بۆ مەنفایەکی ترە، خاکە ڕەسەنەکەی خۆی جێهشتووە چونکە بووە بە “وێرانە خاک” و ناوەڕۆک و ڕوخساری گۆڕاوە.
تانجەڕۆی نالی بە گوڕی و ڕەوان مێژوو تۆمار ناکات، لەنێو قوڕ و لیتەی گەندەڵی و شێواندنی ڕاستیدا چەقیوە. لەم ڕێگەیەوە پرس بە “سالم”ی هاوڕێی دەکات دڵنیا نییە لەوەی خاکی بێگانەکراوی ڕزگاری بووبێت. ئەم پارچە هۆنراوەیە ڕاستیی بوونێکی شێوێنراومان بۆ دەردەخات.
لەبەر ئەو ژیانە تاڵ و نالەبار و ناهەموارەی کە تاکی کوردی تێی کەوتبوو، چ لە ڕووی سیاسی یان ڕۆشنبیری و یان کۆمەڵایەتییەوە بێت، لە سەردەمی مێرنشینی باباندا بە هۆی جەنگی ناوخۆی لەنێوان [سلێمان پاشا و محموود پاشا]ی برایدا، هەریەکە لەم برایانە بۆ مانەوەی خۆیان و پاراستنی کورسی و بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەستی دەرەکییان هێنایە سەر خاکی سلێمانی و کردیانە وێرانە خاک و نالیش ناچار بە دەرپەڕاندن کرا و بووە کۆچەرێکی هەمیشەیی. ئەمە بۆ خۆی دەرخستنی ڕاستیەکە، ئەگەر چی ڕاستییەکی تاڵیشە.

کەوابوو بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین وەها لە هونەر تێبگەین کە یەکێک لەو دەرفەتە گرنگ و پڕبایەخەیە، کە هەمووان دەتوانن لە ڕێگەی بەرهەمی هونەرییەوە، بە دوای مانای بوون و ڕاستیی بووندا بگەڕێن. هەر یەکە و بە فۆرم شێواز و ستایلی تایبەتی خۆی، ئەمەش وا دەکات هونەر وەک چرایەکی ڕووناک وا بێت بۆ دۆزینەوەی بوون و دەست ڕا گەیشتن بە ڕاستیی بوون. هەر بۆیە “هونەر” بەدەر لە چێژ و شێواز و فۆرم و ستایل دەیەوێت شتێکمان بۆ ئاشکرا و بەیان بکات ئەویش دەرخستنی ڕاستیی بوونە، ئەمەش خۆی بۆ خۆی ئەو پەیام و مانا هەقیقیەیە کە هونەر دەتوانێت پێمان ببەخشێت.کە ئەمەش پەیوەندی بە ژیانی خۆمانەوە هەیە، بۆیە بەدەر لە ئامراز و کەرەستە و فۆرم هونەرێک لەدایک دەبێت، کە پەیوەندی بە جیهانی مرۆڤەوە هەیە، وەک بەشێک لە داهێنانەکانی مرۆڤ لێی دەڕوانرێت. هونەر تەنها بۆ مرۆڤ ئامادەگی و دەرخستنی هەیە، تەنها خودی مرۆڤیشە خاوەنی ڕاستەقینەی هونەرە. هونەرمەندیش پێش ئەوەی لایەنی جوانی و چێژ لە بەرهەمەکەی بەرجەستە بکات، تیشکمان دەخاتە سەر لایەنێکی گرنگی بەرهەمەکە، پرسێک دەخاتە ڕوو کە پەیوەستە بە حەقیقەت و ڕاستیی بوونەوە.

بۆ ئەوەی ئێمە شرۆڤەی بەرهەمێکی هونەری یان توێژینەوە لەسەر هەر کارێکی هونەری بکەین، دەبێت وەها چاوەڕوانی هونەر بکەین کە پەیام و ناوەڕۆکێکی گرنگی پێیە کە ئێمە هۆشیار و بێدار دەکاتەوە و کە چۆن بەدوای بوونی خۆمان و ڕاستیی بووندا بگەڕێین. هونەر هاوتای فەلسەفەش دەتوانێت سەربەخۆمان بکات.واتا ئەوەی گرنگە بۆ ئێمە شیکردنەوەی دیوی ناوەوە و دیوی دووەم و چاوی سێیەمی بەرهەمەکەیە. ئێمە دەبێت لە کاتی بینینی بەرهەمێک یان دەقێک دەبێت تێڕابمێنین و ئەو پرسە لە خۆمان بکەین، ئەم کارە هونەرییانه چ پەیامێکیان پێیە؟ و دەیەوێت چ شتێک بە ئێمە بڵێت؟ چ پرسێک دەکاتە بەرباس ئامانج و ستراتیژەکەی چییە؟ هەروەکوو چۆن زانست یان فەلسەفە ڕاستییەکان ئاشکرا دەکات، ئاوهاش هونەر هەمان ئامانجی هەیە ئەویش  گەیشتنە بە “ڕاستیی بوون”. لەگەڵ دەرخستنی حەقیقەت و ڕاستیی بووندا، دەتوانین دەستمان بە لایەنێکی گرنگتریش بگات ئەوش بەهای جوانی هونەرە، چونکی ئاشکراکردنی ڕاستی خۆی لە خۆیدا لە هەناوی خۆیدا جوانیشی هەڵگرتووە.

لێرەوە تێدەگەین هەموو بەرهەمێکی هونەری ڕەسەن، یەک ئامانج و یەک پەیام و بە یەک شێوە خۆی دەردەخات، هونەریش بە هۆی ئەوەی ڕەهەندێکی فیکری هەیە، بە شێوەیەک لە شێوەکان خۆی شاردووەتەوە، ئێمە لە ڕێگەی تێڕوانین و ڕۆچوونە قووڵەکانی خۆمانەوە دەتوانین ئەوەی شاراوەیە ئاشکرای بکەین بۆیە بینەری ڕژد هەرگیز ڕووکەشانە ناڕوانێتە بەرهەمی هونەری بەڵکوو تەرکیز دەکات و ڕۆ دەچێتە ناو کارەکەوە تاوەکوو دیوی دووەمی بدۆزێتەوە، چونکە هەموو کارێک دوو جۆر ڕوانین دەردەخەن ئەوانیش دیار و نادیارن ئەوەی کە نادیارە مانای نەبوون نادات بەڵکوو پێویستە فیکرمان زیاتر بەگەڕ بخەین بۆ دوزینەوەی کۆدی پشت پەیامە هونەرییەکە، بۆ نموونە لە ڕۆژدا ئەستێرە دیار نییە، ئەمە مانای نەبوون نییە، بەڵکوو بە هۆی ڕووناکیی ڕۆژەوە نایبینین بەڵام بە خۆێندنەوە و تەرکیزمان هەموو هەبووەکان دەبینین. ئێستا بە دروستی لەوە تێگەشتووین، کە “هونەر” یەکێک لەو باشترین دەرچانەیە کە تاکەکان دەتوانن بۆ دەربازبوون لەو قەیرانە فیکری و کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و سیاسییانەی کە تێی کەوتوون بە هۆی نادادی و نایەکسانی و ناشەفافییە دروستکراوەی کە بە زۆر سەپێنراوە، تاکەکان بە هاوکاری هونەر دەتوانن بوون بۆ خۆیان بگێڕنەوە و لەوێشەوە پەی بە تەواوی حەقیقەت و ڕاستییەکانی تریش ببەن. هونەر ئەو پەیامە باڵا و سۆپەرمانەیە دەتوانێت تاکەکان بە شێوەیەک ئاڕاستە بکات، کە بتوانن پەتی کۆیلایەتی و ڕازی بوون بە قەدەر بپچڕێنن و لە ڕێگەی هونەری ڕەسەنەوە سەر بە خۆیان بن. ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە وەک چۆن فیکر خورافیات و خەیاڵ و ئەفسانە قاو دەدات، ئەوە بە دڵنیایییەوە داهێنەری هونەرمەندانەش دەتوانێت هەمان ڕۆڵ بگێڕێت، بەئاسانی توانای ئاشکرا کردنی لایەنە تەڵخ و ناڕۆشنەکانی هەیە، دەتوانێت ڕاستیی بوونمان بۆ بدۆزێتەوە. هونەر ئەو فریادڕەسە حەقیقیەیە نەک “واتای بوون” بەڵکوو “ڕاستی بوون”یش بەگشتی ئاشکرا دەکات.

پەراوێزەکان

The post هونەر وەک ڕاستیی بوون لای هایدیگەر appeared first on ژنەفتن.