دڵڕەقی و چاوچنۆکی و کوشتوبڕ و یەکترشکاندن، هەڵپەی ناوبانگ و هێز و دەسەڵات، زادەی بە کۆمەڵایەتیبوونی تاک و دروستبوونی کۆمەڵگاکانن. ئەگەر مرۆڤ بە تەنها ژیابا، هیچێک لەمانە بەو ڕادەیە بوونیان نەدەبوو. سروشتی مرۆیی، خۆی لە خۆیدا دژی ئەو سیفاتانەیە، لێ دواتر ژینگە و دەوروبەر بە مانا بوونخوازییەکەی ڕەگی دزێوی تێدا دەچێنن. کەواتە چارەسەر چییە؟ ئایا هیچ هیوایەک هەیە بۆ بنبڕکردنی خراپەکاری و ڕەگی دزێوی لە مرۆدا؟

″ژان ژاک ڕۆسۆ”¹لە ساڵی ١٧٦٢ بۆ چارەسەرکردنی ئەو خووە دزێوانەی مرۆ و گەڕاندنەوەی بۆ سروشتی بەرایی خۆی، کتێبێکی گەورە دەنووسێت بە ناونیشانی: “دەربارەی پەروەردە: ئێمیل وەک نموونە”.²لەم کتێبەدا ڕۆسۆ زۆر بە ڕاشکاوانە و بێ هیچ سڵەمینەوەیەک ڕێگای پەروەردەیەکی دروست دەخاتە بەردەستی پەروەردەکاران و هانیان دەدا شێوازێکی نوێی پەروەردەیی بۆ منداڵەکانیان تاقی بکەنەوە و دوور بکەونەوە لە شێوازە کۆن و نەریتییە سواوەکان.
شێوازی پێشنیارکراوی ڕۆسۆ، پەروەردەی منداڵ هەر لە کۆرپەلەییەوە هەتا دەگاتە تەمەنی ٢٥ ساڵی دەگرێتەوە . ئەو پێی وایە تازە درەنگە بۆ ئەوەی کۆمەڵگاکان هەڵبوەشێنەوە و تاک بکرێتەوە بە خۆیەکی تەواو دابڕاو لە ژینگە ناڕێک و زیانبەخشەکەی، بەڵام  دەتوانرێت هەوڵ بدرێت لە ڕێی پەروەردەیەکی تایبەتەوە مرۆ لە سروشتی ڕاستەقینەی خۆی نزیک بکرێتەوە و هەوڵ بدرێت سروشتییانە گەورە ببێ و هیچ یاسا و ڕێسایەکی دیاریکراو لە فێربوون و پێگەیاندنیدا، بەسەریا نەسەپێنرێ و خۆویستانە لەو پێکەوەبوونەی لەگەڵ کۆمەڵگادا بەشداربێت.
خاڵی هەرە گرنگی ئەم کتێبەی ڕۆسۆ، جەختکردنەوەیە لەوەی  دەبێ پەروەردە و فێرکردن لە شێوازی (بەخشەر و وەرگر) خۆی دەرباز بکا و لەبری ئەوە فێرکاران هەوڵ بدەن لەگەڵ فێرخوازاندا بیر بکەنەوە و بپرسن و پێکەوە ڕێیەک بۆ فێربوون بدۆزنەوە. بە واتایەکی دیکە لەبری سەپاندنی شێوازێکی دیاریکراوی بیرکردنەوە و پرسیارکردن، دەبێ فێرخواز خودی خۆی فێری پرۆسەی بیرکردنەوە و پرسیارکردن بکرێت. لەبری کەڵەکەکردنی یاسا و ڕێسا و نەریتە باوەکان، هانی منداڵ بدرێ خۆی لایەنە باش و سوودبەخشە سروشتییەکانی خۆی پەرە پێ بدا و هیچ بیرۆکەیەکی زیانبەخش و هیچ نەریتێکی کۆن نەخزێنرێتە هۆشییەوە. فێربوونی ڕاستەقینە ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە فێرخواز هەست بکات فێربوونەکەی ئازادانە و سەرپشکانەیە، هەروەک چۆن پەروەردەی ڕاستەقینەش ئەو کاتە دەست پێ دەکا کە ئینسان ئازادانە پەرە بە سروشتی مرۆییانەی خۆی بدا و بە ویستی خۆی بچێتە نێو کۆمەڵەوە و ببێتە بەشێکی گرنگ لێیان.
ئەم بۆچوونانە لە “ئێمیل”دا ئەوەندە بە زەقی و ڕوونی نووسراون، کە هیچ بوارێکی نەهێشتۆتەوە بۆ لێکدانەوەی دی. ئەوە بۆیە سەروەختێک پەرلەمان لە پاریس دوای تەنها بیست ڕۆژ لە بڵاوبوونەوەی کتێبەکە، بڕیاری کۆکردنەوە و سووتاندنی کتێبەکە دەردەکات و داوا دەکات نووسەرەکەیشی بخرێتە زیندانەوە و سزا بدرێت، ڕۆسۆیش بێ هیچ ڕوونکردنەوە و بەرەنگارییەک بەرەو سویسرا هەڵدێت، چونکە هەم پەرلەمان و دادگای ئایینیی ئەو سەردەمە بەڵگەی تەواویان بۆ سزادانی لە بەردەستدا بوو، هەمیش ڕۆسۆ بەوپەڕی ڕاشکاوی و بێ هیچ خاترگیرییەک بۆچوونەکانی خۆی دەربڕیبوو، بە شێوەیەک لە بەرامبەر یاساکانی دەوڵەت و ئاییندا کەس نەیدەتوانی بچووکترین بەرگرییان لێ بکات!
ئەم کتێبەی ڕۆسۆ هەرچەندە وا بۆ سێ سەدە دەچێت بۆتە بنەمایەکی سەرەکیی پەروەردەی نوێ لە خۆراوا و لە سیستەمی پەروەردەدا زۆر بەوردی جێی بۆ کراوەتەوە، بەڵام ئەوەی گرنگە ئێمە بیزانین ئەوەیە کە ئەم کتێبە بەدەر نییە لە هەڵە و کەموکووڕی زۆر و تەنانەت لە چەندین جێدا بۆچوونەکانی بۆ ئەمڕۆی جیهان مەترسیدار و خراپن و قابیلی ڕەخنەی قووڵن. بۆ نموونە لەبارەی خوێندنەوەوە ڕۆسۆ پێی وایە کە منداڵ لە پێنج ساڵییەوە تا دوانزە ساڵی نابێت هیچ زمانێک جگە لە زمانی دایکی فێرببێ و نابێت بە هیچ جۆرێک لەو تەمەنەدا کتێب بخوێنێتەوە، دەبێ بەتەواوی بێئاگا بێت لە بابەتەکانی ئەدەب و مێژوو و جوگرافیا. بە بڕوای ڕۆسۆ منداڵ هەتا تەمەنی دوانزە ساڵی دەبێت تەنها یەک کتێب بخوێنێتەوە ئەویش کتێبی سروشتە و خۆی دادوەری لەنێوان شتەکاندا بکات، چونکە کتێب بۆ ئەو تەمەنە کەمەی منداڵ هیچی پێ نییە جگە لە ئازار و ناڕەحەتی. هەروەها بیروڕاکانی دەربارەی ژنان و قەدەغەکردنی خوێندن لێیان، بەو پێیەی سروشتی ژنانە سروشتێکی دژ و ناکۆکە لەگەڵ خوێندنەوە و تێگەیشتنی قووڵدا.
لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانین بڵێین “ئێمیل” کۆنترین مانیفێستی فەلسەفییە کە بەو شێوە تایبەتمەند و عەقڵانی و نوێگەرییە دەربارەی پەروەردە و سروشتی مرۆیی نووسرابێت و تا ڕادەیەکی زۆریش دوورکەوتبێتەوە لە شێوە ڕوانینی ئایینیانەی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتاکانی ڕێنسانس بۆ پەروەردەکردنی مرۆ لە منداڵییەوە. ئەمە سەرباری ئەو ڕاستییەی کە پەروەردە لەم کتێبەی ڕۆسۆوە، دەچێتە قۆناغێکی بەرزتر و باشتر، کە نەک بۆ ئەو سەردەمە، بەڵکوو تا ئێستاش لە سیستەمی پەروەردە نموونەییەکانی جیهاندا، جێی تایبەتی بۆ کراوەتەوە و بە بەردەوامی ئەزموون دەکرێت.

                      ئێمیل باسی چی دەکا؟
ئەم کتێبە دابەشکراوەتە سەر پێنج بەشی سەرەکی، لە بەشی یەکەمدا باس لە قۆناغی کۆرپەیی منداڵ کراوە و زۆر بەڕوونی ئاماژە بە ڕۆڵی دایەنەکان دەکات لە پەروەردەکردنی منداڵدا و ئاماژە بە گرنگی ئازادبوونی تەواوەتی منداڵ دەکات لە هەمبەر سروشت و داواکارییەکانیدا. ئەمە پاکترین ماوەی تەمەنی مرۆیە، کە تێیدا ژینگە و سەپێنراوە دەرەکییەکان هێشتا زەفەریان پێ نەبردووە و داگیریان نەکردووە. لەم قۆناغەدا منداڵ لە بەخێوکارەوە سیفەت و زمان و بەشێکی نەریت و خەسڵەتە گشتییەکان، بە شێوەیەکی سەرەتایی وەردەگرێت.
بەشی دووهەمی کتێبەکە تایبەتە بە قۆناغی پێنج ساڵی هەتا دوانزە ساڵی، کە نابێت منداڵ تێیدا کتێب بخوێنێتەوە و دەبێت هان بدرێت خۆی ڕاستەوخۆ لە سروشتەوە شتەکان وەربگرێت و لێکیان جیا بکاتەوە و تێیان بگات. خاڵی هەرە گرنگی ئەم بەشە کە تا ئێستایش بۆ پەروەردە بایەخی گەورەی هەیە دانەدانی وانەی ئەخلاقی و نەریتییە بە منداڵ، بەڵکوو لەبری ئەوە تەنها پێویستە لە سەرمان بە کردار لە خراپەکاری دووری بخەینەوە و هانی بدەین بەرەو چاکەکاری و هەڵسوکەوتی مرۆیانە ڕێنوێنی بکەین.
لە بەشی سێیەمدا کە تەمەنی هەرزەکارییە و لە ١٢ ساڵی بۆ ١٥ ساڵی دەگرێتەوە، ئیدی کاتی ئەوەیە منداڵ فێری زانست و زانیاری بکەین و لەمەشدا پێویستە منداڵەکە پشت بە خۆی ببەستێ و ڕاستەوخۆ لە سروشت و ژینگەی دەوروبەرەوە دەست بکات بە گەڕان و زانیاری. بۆ ئەم تەمەنەی منداڵ ڕۆسۆ پێشنیاری تەنها یەک کتێب دەکا، ئەویش (چیرۆکی ڕۆبنسۆن کرۆسۆ)یە کە بە شێوەیەکی سروشتی ژیاوە و لە ڕێی ئەزمونکردنی ژیانەوە فێری ژیانکردن و بەرگەگرتنی ناخۆشی و سەختییەکان بووە و لە کۆکردنەوەی زانیاریدا پشتی بە خۆی بەستووه. هاوکات فێرکردنی پیشەیەکی نوێ و بەسوود و جووڵاندنی جەستە و دەرخستنی وزە و توانا زۆر و زەوەندەکانی منداڵ.
لە بەشی چوارەمدا کە تەمەنی ( ١٥ بۆ ٢٠) ساڵی دەگرێتەوە، ڕۆسۆ داوا دەکات منداڵ فێری خۆشەویستیی ڕاستەقینە بکرێت و وای لێ بکرێت هەموو کەسێکی خۆشبوێ و ڕقی لە هیچ کەس و گروپێکی مرۆیی نەبێتەوە. هاوکات ڕێز لە بۆچوون و بیروڕای جیاواز بگرێت و هەموو کەس و بۆچوونێکی لە لا بەڕێز بێت. هەر لەم تەمەنەدا ئیدی دەبێت فێری خوێندنەوەی کتێب ببێت و زۆرتر بخوێنێتەوە، بەتایبەتی بابەتەکانی ئەدەبیات و مێژوو، ئەمەش لە پێناوی بەهێزکردنی یادەوەری و فراوانکردنی ئاسۆی خەیاڵ و بیرکردنەوە بە واتا فەلسەفییە قووڵەکەی.

بەشی پێنجەم و کۆتاییی کتێبەکە تەرخانکراوە بۆ باسکردن لە شێوازی پەروەردەکردنی کچ و گەورەکردنی، تا لە داهاتوودا ژنێکی سەنگین و ناوداری لێ دەربچێت و بەدەم داخوازی و پێویستییەکانی خێزانەکەیەوە بچێت و گرنگی بە لەشڕێکی و جوانی خۆی بدات و شیاوێتی ئەوەی تێدا بێت ببێتە دایکێکی باش و پەروەرەیەکی گونجاو و پێشکەوتووی منداڵەکانی بکات، چونکە دواجار کۆی ئەم کتێبە و جێبەجێکاری یەکەمیشی خانمانن و ئەوان دەتوانن بە باشترین شێواز پەروەردە ببەنە پێش و ئاڕاستەی بکەن بەرەو شکۆداری.
 بە شێوەیەکی گشتی هێڵی سەرەکی ئیشکردنی ڕۆسۆ لەسەر پەروەردە، پشت بەستنە بە سروشتی مرۆیی. پشت بەستنە بە توانستی فێربوون لە ڕێی هەستەکانەوە نەک عەقڵ و هۆش. وەک چۆن لە لای “هایدیگەر”³مرۆ دەتوانێت بە گەڕانەوە بۆ “بانگی ویژدان” ڕەسەنێتی خۆی لەدەست نەدات، لای ″ڕۆسۆ″یش بە گەڕاندنەوە بۆ “هێزی هەستەکی و بانگی سروشت” مرۆ دەتوانێت چاکەکاری لەدەست نەدات و لە خراپەکاری دووربکەوێتەوە.

      ئایا مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی خۆی؟
بیرکردنەوە و ڕوانینەکانی “ڕۆسۆ” دەربارەی سروشتی مرۆیی، هەمیشە جێی مشتومڕ و گفتوگۆی توند بووە، نەک بە تەنها لە نێوەندە فیکری و فەلسەفییەکاندا، بەڵکوو لە ناوەندە زانستی و پەروەردەیی و ئاینییەکانیشدا، بۆتە مژارێکی سەرەکی. خاڵی هەرە گرنگی نێو ئەو مشتومڕانەش، زۆربەی جار بەرمەبنای بەدحاڵیبوون بووە لە فەلسەفە و فیکری ڕۆسۆ. بەوەی کە زۆرێک لەوانەی لێکۆڵەر و تایبەتمەندی فەلسەفەکەی ڕۆسۆن، ئەویان بە شێوەیەک گرێداوەتە سروشتی مرۆییەوە، نەک هەر خوێنەری ئاسایی بەڵکوو زۆر جار توێژەر و خوێنەرە جدییەکانیشی بە هەڵەدا بردووە و وای تێگەیاندوون کە ڕۆسۆ تەرەفگیری تەواوەتیی دابڕانی تاکە لە ژینگەی کۆمەڵایەتی و لە هەوڵی گەڕانەوەیەتی بۆ سروشتە ڕاستەقینەکەی خۆی و ژیانکردنێتی بە تەنیایی!

بە لای “ڕۆسۆ”وە سروشتی مرۆیی هەڵگری خەسڵەتە نەرم و نیان و باشەکانی مرۆڤە، کە لە ڕێیەوە چاکەکاری و دادپەروەری و بەخشندەیی و لێبوردەیی دێتە دەرێ، لێ ژینگەی کۆمەڵایەتی و دەوروبەر ناهێڵن ئەم خەسڵەتانە تێیدا بە زەقی بمێننەوە و لەبری ئەوەوە تۆوی چاوچنۆکی و ڕکابەری و خۆپەرستی و ستەمکاری تیا دەچێنن

بەڵام ئایا ئەمە بەو شێوەیەیە؟ بێگومان نەخێر، خودی ڕۆسۆ لە چەندین شوێندا و لە بەشێکی زۆری کتێبەکانیشیدا ڕێک پێچەوانەی ئەو تەرزە ڕوانینە ئیشی کردووە. بە لای “ڕۆسۆ”وە سروشتی مرۆیی هەڵگری خەسڵەتە نەرم و نیان و باشەکانی مرۆڤە، کە لە ڕێیەوە چاکەکاری و دادپەروەری و بەخشندەیی و لێبوردەیی دێتە دەرێ، لێ ژینگەی کۆمەڵایەتی و دەوروبەر ناهێڵن ئەم خەسڵەتانە تێیدا بە زەقی بمێننەوە و لەبری ئەوەوە تۆوی چاوچنۆکی و ڕکابەری و خۆپەرستی و ستەمکاری تیا دەچێنن. ڕۆسۆ بۆ ئەوەی مرۆ لە سیفاتە خراپ و شەڕەنگێزییەکان دوور بکەوێتەوە، هانی دەدات بگەڕێتەوە بۆ ئەو زەخیرە چاکەکارییەی کە هەیەتی، هەوڵ دەدات ئەمە بیری مرۆ بخاتەوە تاکوو لە ژینگە کۆمەڵایەتییە خراپەکەدا نقوم نەبێت و هەقیقەتی خۆی لەبیر نەچێتەوە. بە واتایەکی تر ڕۆسۆ هەوڵ دەدات ئێمە لە چاکەکاری و ڕەسەنێتی نزیک بخاتەوە و لە سەپێنراوی دەرەکی و دژە مرۆیانە بمانپارێزێت. ئەو دەزانێت کە ئێمە ناتوانین بگەڕێینەوە بۆ دۆخی سروشتی خۆمان، بەڵام ئەم پێداگری کردنەی لەسەر بە باڵا زانینی ئەو دۆخە، لە پێناوی هێشتنەوەی تۆوی خۆبوونە لەنێو ژینگەیەکدا کە ڕقی لەو تۆوەیە و دەیەوێ بە هەر جۆرێک بووە نەیهێڵێت.

      ڕوونکردنەوەی چەند لێڵی و ناڕوونییەک

کاتێک کۆی نووسینەکانی ڕۆسۆ دەخوێنینەوە، هەر لە نامەکەیەوە دەربارەی زانست و هونەر، تا دەگاتە کتێبە سەرەکی و گرنگەکانی، بە تایبەتی هەردوو کتێبی: (پەیمانی کۆمەڵایەتی)⁴و (ئێمیل)، درک بەوە دەکەین کە لای ڕۆسۆ سروشتی مرۆیی و دۆخە سروشتییەکە کراونەتە سێ بەشی سەرەکییەوە، ئەم سێ بەشەش سێ ڕەهەندی جیاواز و لەگەڵ ئەوەشدا بەیەکەوەبەستراویان هەیە، ئەوانیش:

یەک/ جیهانی دەرەکی (سروشتی دەرە مرۆیی):

هەموو ئەو کارکرد و وێنا دەرە مرۆییانە دەگرێتەوە کە ‌لە گەردووندا هەن، بە ئاسمان و زەوییەوە، بە ژینگە و ئەستێرە و مانگ و خۆر و ئاو و هەواوە، بە شار و دێهات و بیابان و تاڤگە و ڕووبار و…. هتد. ئەوەی کە بە شێوەیەکی بابەتییانە و بە پشت بەستن بە هەستەکانی بیستن و بینین و بەرکەوتنەوە مرۆڤ لێیان تێدەگا و دەکەوێتە ژێر هەژموونیانەوە، دواجاریش ئەم سروشتە گەردوونییە دەرە مرۆییە ڕۆڵی کاریگەر دەبینێت لە دیاریکردنی ڕوانین و ئایدیا و وێناکردنەکانی ئێمەدا بۆ جیهان و دەوروبەرمان.

دوو/ جیهانی ناوەکی (سروشتی ناوەکییانەی مرۆ):

بریتییە لە حەز و ئارەزوو و خولیا ناوەکییەکان و هەموو ئەو تێرمە چاکانەی کە لە ناخی مرۆڤدا هەن، وتمان چاک، ئاخر ڕۆسۆ پێی وایە مرۆڤ بە سروشت چاکەکارە و خواستی شەڕەنگێزی و خراپەکاری تیا نییە، کە ئەمە ڕێک پێچەوانەی ڕوانینەکانی “هۆبز”ە⁵، کە پێی وایە مرۆڤ بە سروشت شەڕەنگێزە و دەبێ لە ڕێی پەروەردە و سیستەمێکی توندەوە، بەرەو چاکەخوازی ئاڕاستە بکرێت. 

ئەم جیهانە ناوەکییەی کە ڕۆسۆ باسی دەکات، بنەمای سەرەکیی پەروەردەیەکی دروست و پێکەوەژیانێکی شایستەی مرۆڤەکانیشە لەگەڵ یەکدی. مکوڕبوونی ڕۆسۆ لەسەر زەرورییەتی پاراستنی ئەم جیهانە ناوەکییەوە و هێشتنەوەی بە باڵادەستی، هۆکاری سەرەکیی زۆرێک لە هەڵەتێگەیشتن و بەدحاڵیبوونەکانە سەبارەت بە فەلسەفە و دونیابینییەکەی.

سێ/ جیهانی کۆمەڵایەتی (سروشتی کۆمەڵایەتییانەی مرۆ):

بۆ شیکردنەوەی ئەم تێرمە ناڕوون و لێڵە، “ڕۆسۆ” پەنا دەباتە بەر مێژوو، مێژووی دێرین و مرۆی چاخە سەرەتاییەکان. لەوێوە نموونە و بەڵگە و پاڵپشتییەکانی دێنێتەوە و ئیشی لەسەر دەکات. ئەو لەو بڕوایەدایە گەلانی دێرین و مرۆی سەرەتایی کاتێک بەرکەوتن و پەیوەندییان لەگەڵ یەکدی زیادی کرد، ناچاربوون لە پێناوی پاراستنی گیانی یەکدیدا و بۆ دەستەبەرکردنی ئەمنییەت و ئارامییەکی جوزئی، دەستبەرداری بەشێک لە تایبەتمەندی و خواستەکانی خۆیان بن و پێکەوە پەیمانێک ببەستن، کە ڕۆسۆ خۆی ناوی لێدەنێت: (پەیمانی کۆمەڵایەتی). بەمەش سروشتی مرۆیی ڕوخسارێکی کۆمەڵایەتییانەی لەخۆگرت. ئەم ڕوخسارە سەرەتاییە ڕوخسارێکی پاک و بێکێشە بوو، چونکە بەرمەبنای خواستێکی ئازاد و پەیمانێکی خۆویستانە بوو، لە پێناو گەشەدان بە ژیاری مرۆییدا، مرۆڤ لەم قۆناغەدا باشترین ساتەکانی ژیانی لە مێژووی خۆیدا ئەزموون دەکرد، تاکەکانی ئەو کۆمەڵگا سەرەتاییانە دووربوون لە چاوچنۆکی و ئیرەیی و ڕق لێبوونەوە، هەموویان دڵسۆزانە بەرگرییان لە یەکدی دەکرد و بەتەنگ غەمی گشتییەوە بوون؛ بەڵام دواتر و لە ڕێی گەشەسەندنی مێژووییەوە، زۆرێک لە خاڵەکان و بنەما سەرەکییەکانی نێو ئەو پەیمانە سروشتییە کۆمەڵایەتییە ژێرپێ خران. ئیدی خاوەندارێتی تایبەت و هێز و سامان بوون بە هەڕەشەیەکی جدی بۆ سەر ئەم پەیمانە و تەنانەت بۆ سەر سروشتە پاکەکەی مرۆڤیش. ڕۆسۆ لە ڕێی گەڕاندنەوەی خوێنەرەوە بۆ سەرەتاکانی ئەم پەیمانە، دەیەوێت ئەوە بسەلمێنێت کە ئەو دژی کۆمەڵایەتیبوون نییە، بەڵکوو لە هەوڵی پاراستنی پەیمانە کۆمەڵایەتییه سەرەتاییەکەدایە. ئاخر بەلای ئەوەوە هۆکاری زۆرێک لە کێشەکانی دونیا، دوورکەوتنەوە و لادانە لە بنەما سەرەکییەکانی ئەو پەیمانە کۆمەڵایەتییە. خاڵی هەرە گرنگی ئەو پەیمانەش (هاوبەشیی و هاوغەمیی)ە کە لێیەوە ئیدی تۆوی خۆپەرستی و تەقەلا بۆ خاوەندارێتی و خواست بۆ بە کۆیلەکردنی ئەوانی دی، لە ناودەبات. ئەم هزری هەرەوەزییە، ئەم هاوبەشی و هاوغەمییە دەبێتە هەوێنی زۆرێک لە فەلسەفە و ڕێبازەکانی دواتر، بەتایبەتی لای بیریار و توێژەر و فەیلەسوفانی ڕەوتی مارکسیزم، تەنانەت خودی مارکس خۆیشی لەمەدا گەڕاوەتەوە سەر ڕۆسۆ.

لەنێوان ئەو سێ بەشەدا کە ئاماژەمان پێکرد، ناکرێت بەشێکیان جیا بکەینەوە و تەعمیمی بکەینە سەر بەشەکانی دی. ئەم سێیە بۆ تەواوکردنی تێگەیشتنمان لە ڕۆسۆ یاریدەمان دەدەن و لە هەڵە خوێندنەوە و هەرزە ڕاڤەیی بە دوورمان دەگرن. چونکە هیچ کام لەم بەشانە بە تەنها زامنی تێگەیاندن ناکەن، بەڵکوو دەبنە زامنی بەدحاڵیبوون.

ئەوەی “ئێمیل” بە ئێمەی بەخشیوە، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و بنەڕەتییە لە سیستەمی پەروەردەکردندا، بەوەی کە تاک تێیدا هەم پەیوەست بێت بە بەرپرسیارێتییە کۆمەڵایەتییەکانییەوە و هەمیش پارێزگاری لە مانەوەی جیهانە ناوەکییەکەی خۆی بکات بە پاکێتی. لە یەککاتدا هەم بەخشەر بێت و هەمیش وەرگر

               ئێمیل چی بە ئێمە بەخشی؟

لە کۆتاییدا دەشێت ئەو پرسیارە لە خۆمان بکەین، کە ئاخۆ ئێمیل چی بە ئێمە بەخشی و چی گۆڕانێکی لە بونیادی پەروەردەییی ئێمەدا دروست کرد؟ بۆ وەڵامی ئەمە، دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ مێژووی پەروەردە و دۆخی پەروەردە لە پێش “ڕۆسۆ” و بەراوردکردنی بە سەردەمی دوای ئەو. بێگومان ڕۆسۆ لە ڕێی “ئێمیل”ەوە دابڕانێکی ئەپستمۆلۆژی گەورەی دروست کرد لەگەڵ سەردەمە تاریکەکاندا، تانانەت لەگەڵ فەلسەفەی نوێی ئەوروپی و چاخی ڕێنسانیشدا. گرنگترین کارێک کە “ڕۆسۆ” هێنایە نێو پەروەردەوە، کەنارخستنی ئەو تێڕوانینە باوە بوو کە پێی وابوو مرۆڤ بە سروشت شەڕەنگێزە و دەبێت لە ڕێی هێزی پەروەردە و سەپاندنی سزاوە، ملکەچیی یاساکانی دەوڵەت و کۆمەڵگە و ئایین بکرێت و تۆوی چاکەکاری لە ناخیدا بچێنرێت. “ڕۆسۆ” هات و ئەمەی بەتەواوی ڕەتکردەوە، ڕوانینێکی نوێی بەرجەستە کرد و مرۆی کرد بە ناوەندی خێر و چاکە و کۆمەڵگەشی کرد بە هۆکاری دروستبوونی خراپەکاری. سیستەمی پەروەردەی ڕۆسۆ، دژی بەکارهێنانی ئایدۆلۆژیا و بیرۆکە و نەریتە گشتییەکانە لە پرۆگرامی خوێندندا و بەلای ئەوەوە منداڵ دەبێت سەرپشک و ئازاد بکرێت لە هەڵبژاردنی ئەو بیروباوەڕ و ڕێبازانەی کە بەلایەوە پەسەندن، هەروەک چۆن سەرپشکشیش بکرێت لە ڕەتکردنەوە و نەخوێندنەوەیاندا. ئەمە جگە لە قەدەغەکردنی لێدان و سەپاندنی ئەزبەرکردن. لەمەوە تێدەگەین کە ئەوەی “ئێمیل” بە ئێمەی بەخشیوە، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و بنەڕەتییە لە سیستەمی پەروەردەکردندا، بەوەی کە تاک تێیدا هەم پەیوەست بێت بە بەرپرسیارێتییە کۆمەڵایەتییەکانییەوە و هەمیش پارێزگاری لە مانەوەی جیهانە ناوەکییەکەی خۆی بکات بە پاکێتی. لە یەککاتدا هەم بەخشەر بێت و هەمیش وەرگر، فێربوون و خوێندنەوە و تێهزرینی ئازدانەتر و کراوەتر بێت بە ڕووی خۆی و بە ڕووی جیهانیشدا. لە ڕێی ئێمیلەوە ئێمە دەتوانین گوێبیستی بانگەوازی ویژدان بین(بە دەربڕینە هایدیگەرییەکەی)، لە ئەمانەش گرنگتر گەیشتنە بە ئازادییەکی بێخەوش و ڕەسەن. ئازادییەک کە تەنها لە ڕێی گەڕانەوە بۆ جیهانی ناوەکیی خۆمان و ڕێکخستنی شێوازی پەیوەندیمان بە جیهانی دەرەکییەوە دێتە دی.

         ترس لە  ئێمیل، ترس لە سروشتی مرۆیی

نەک تەنها لە سەردەمی “ڕۆسۆ”دا ، بەڵکوو لە سەردەمەکانی دواتر و تا دەگاتە ئێستامان؛ بیرۆکەکانی نێو ئێمیل و پەیمانی کۆمەڵایەتی هەمیشە ڕووبەڕووی ڕەخنە و بە نەفرەتکردن بوونەتەوە، بەردەوامییش وەک مەترسییەکی گەورە تەماشای ئەم بیرۆکانە کراوه. بۆچی؟ چونکە مرۆڤ بە گوێگرتن لە ناخی خۆی و گەڕانەوە بۆ جیهانی ناوەکی، بە ناڕاستەوخۆ دەکەوێتە جەنگێکی گەورەوە لەگەڵ دونیای دەرەخۆییدا، لە کاتێکدا ئایین و کولتوور و نەریت و یاسا و دەسەڵات ئەمەیان ناوێ و  دەیانەوێ لەبری ئەوە جێی خۆیان بکەنەوە و ببنە نوێنەری جیهانە ناوەکییەی مرۆڤ. بێگومان دروستبوونی نەوەیەکی وەها، کە دژی سەپێنراوە دەرەکییەکان بێت و هەوڵی بەخۆبوون بدات؛ کە ببێتە خودسەنتەر و ئیعاز لە ویژدان و هزری خۆیەوە وەرگرێت، نەک بە تەنها دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر پێگەی ئێستای بتە سیاسی و ئایینی و فەرهەنگییەکان، بەڵکوو دەبێتە هەڕەشەیەکی جدیش بۆ سەر کەلەپوور و میتۆلۆژیا و مێژووی گۆڕدراوی هەزاران ساڵەش! لێرەوەیە کە ترس لە ئێمیل، ترس لە گەڕانەوە بۆ سروشتی مرۆیی دەبێتە ترسێکی دەستەجەمعی و بە کۆدەنگ ڕەت دەکرێتەوە، بەتایبەتی لەو کۆمەڵگایانەی کە هێشتاش لە ناواخنیاندا قۆناغی میتۆلۆژیا و تەوتەمییان تێنەپەڕاندووە و بە تەواوی دژی کرانەوە و بەرەو پێشچوونی کۆمەڵگەن.

پەراوێزەکان

The post ڕۆسۆ لە دەلاقەیەکی ترەوە appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م ده‌روونناسه وه‌ك پێداگۆگێك ئیش ‌له‌سه‌ر چه‌مكی ڕه‌فتاری ڕكابه‌ریی (Challenging Behavior)  ده‌كات، ڕه‌فتاری ڕكابه‌ری به ‌مانای هه‌موو ئه‌و هه‌ڵسوكه‌وتانه‌ی ‌كه لە ‌لا‌یه‌ن كه‌سی بیركۆڵ و ئه‌وتیسته‌وه ‌ئه‌نجام ده‌درێن و ده‌بنه ‌هۆی دروستكردنی كێشه ‌و گرفت بۆ ده‌وروبه‌ر: (له‌خۆدان، گازگرتن، جنێودان، شت هاویشتن، ئازارادانی به‌رامبه‌ر و تفكردن و هتد.). میتۆده‌كانی هێلسكۆڤ جه‌ختكردنه ‌له‌سه‌ر چۆنیه‌تی مامه‌ڵه‌كردن‌ له‌گه‌ڵ ‌ئه‌م ڕه‌فتارانه ‌له ‌ڕێی ڕاهێنان و ڕێنماییكردنی دایك و باوك، مامۆستا و ئه‌و كارمه‌ندانه‌ی ‌ئیش له‌گه‌ڵ مناڵ و گه‌نج و كه‌سی گه‌وره ‌كه ‌ئه‌و‌تیزم و (ADHD) و بیركۆڵه‌كان ده‌كه‌ن، یان ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خاوه‌ن پێداویستی تایبه‌تن.

هێلسكۆڤ خاوه‌نی چه‌نده‌ها خه‌ڵاتی ڕێزلێنانی تایبه‌ته‌، له‌وانه‌ش: خه‌ڵاتی په‌زڵ یان مه‌ته‌ڵ (Puzzelpiec)  كه ‌ساڵی (2009) له‌سه‌ر ئیشه‌كانی ده‌رباره‌ی ئه‌وتیزم، پێی به‌خشراوه‌، وه‌كچۆن‌هه‌مان ساڵ خه‌ڵاتی باشترین وانه‌بێژیشی له ‌لایه‌ن كۆنفێكسی دانیماركییه‌وه ‌پێ به‌خشراوه، ئه‌ندام و ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری پلانی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌وتیزمه ‌له ‌دانیمارك (National Plan Autism) .

پێشتر من له ‌ڕێی خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌كانییه‌وه ‌ناسی بووم، به‌ تایبه‌تی كتێبی (ڕه‌فتاری گرفتخوڵقێنه‌ر)، پاشتر به‌هۆی ئاماده‌بوونمه‌وه ‌له ‌لێكچه‌رێكیدا ‌كه ‌ده‌رباره‌ی ئه‌و كێشانه پێشكه‌شی كرد‌، توانیم ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ی له‌گه‌ڵدا دروست بكه‌م و داوای لێبكه‌م چاوپێكه‌وتنێك ساز بكه‌ین. ئه‌وه‌بوو ئه‌ویش خۆشحاڵی خۆی نیشاندا.  ئه‌مه‌ی خواره‌وه ‌ده‌قی ئه‌و دیالۆگه‌‌‌یه كه‌ ١٤\٠٦\٢٠١٣له‌ شاری ڤاربێری (Varberg) له ‌وڵاتی ‌سوید له‌گه‌ڵی سازكراوه‌‌:

شارا: سوپاس بۆ ‌ئه‌م ده‌رفه‌ته‌، وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك حه‌ز ده‌كه‌م له ‌زاری خۆته‌وه‌ بزانم كه‌ هێلسكۆڤ كێیه‌؟

هێلسكۆڤ: وه‌ك ده‌روونناسێك نزیكه‌ی پانزه ‌ساڵه له ‌بواری سایكۆلۆژیدا كار ده‌كه‌م، پێشتر له ‌بواری پیشه‌سازیدا كارم كردووه‌. ته‌مه‌نم ٢٧ ساڵ بوو كاتێك ده‌ستم كرد به ‌خوێندنی نیرۆسایكۆلۆژی. له‌گه‌ڵ ژنه‌كه‌مدا ده‌ژیم و پێكه‌وه ‌مناڵێكی زۆرمان هه‌یه‌، كه ‌ئێستاكه ‌هه‌موویان گه‌وره بوو‌ن . بچوكترین مناڵم به‌یانی ئاهه‌نگی هاوسه‌رگیری هه‌یه‌، ده‌زانم كه‌ ئاهه‌نگێكی  خۆش و گه‌وره‌ ده‌بێت. 

دوای ئه‌وه‌ی خوێندنم ته‌واو كرد ده‌ستم كرد به ‌ئیشكردن له‌بواره‌كه‌ی خۆمدا. سه‌ره‌تا ئیشم لێكۆڵینه‌وه‌ بوو له‌ كاریگه‌ری و ئیشی مێشك و په‌یوه‌ندی به ‌ده‌وروبه‌ره‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی تاكه‌كه‌س، به ‌تایبه‌تی كاره‌كه‌م په‌یوه‌ندی به‌و كه‌سانه‌وه‌ هه‌بوو كه ‌له‌ ژیانیاندا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون، زیاتر مه‌به‌ستم له‌و لاو و هه‌رزه‌كارانه‌یه ‌كه ‌دوچاری ڕه‌فتار و كرده‌وه‌ی تاوانكاری هاتوون و كۆمه‌ڵگه ‌به ‌تاوانباریان ده‌زانێت. ئه‌وه‌بوو دواتر لێكۆڵینه‌وه‌كانمان برده‌ ناو كایه‌ی پێداگۆگییه‌وه. له ‌توێژینه‌وه‌كه‌ماندا بۆمان ده‌ركه‌وت ئه‌و كارمه‌ندا‌نه‌ی كار له‌گه‌ڵ كه‌سانی خاوه‌ن پێداویستی تایبه‌تدا ده‌كه‌ن، شێوازی زۆر توندوتیژیان له‌گه‌ڵدا به‌كار ده‌هێنن: بۆ نموونه ‌به‌ستنه‌وه‌یان یا زۆر كار و كرده‌وه‌ی نابه‌جێی تر‌. ده‌ره‌نجام گه‌یشتینه ‌ئه‌وه‌ی كه ‌ده‌بێت ئه‌م كه‌سانه ‌به ‌شێوه‌یه‌كی باشتر ما‌مه‌ڵه ‌بكرێن. ئه‌م توێژینه‌وانه‌ی ئێمه ‌بوونه ‌مایه‌ی مشتومڕ و گفتوگۆیه‌كی زۆر له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌، ئیتر خه‌ڵك كه‌وته ‌پرسیاركردن له‌وه‌ی كه‌ ده‌بێت چی بكه‌ین و چۆن مامه‌مه‌ڵه‌ بكه‌ین تا بارودۆخی كه‌سانی خاوه‌ن پێداویستی تایبه‌ت باشتر بكه‌ین. من خۆم له‌م پێنج ساڵه‌ی دواییدا زیاتر وه‌ك پێداگۆگ به‌ ته‌نیا له ‌ڕێی كۆمپانیا تایبه‌تییه‌كه‌ی خۆمه‌وه‌ كارم كردوه‌‌ و، له‌گه‌ڵ كه‌سانی تر له ‌سوید و دانیمارك و ئینگلته‌راش هه‌ر كارم كردوه‌. ئێمه ‌ئیشمان له‌سه‌ر به‌ره‌و پێشبردنی ئه‌و میتودانه ‌كردوه ‌كه ‌یارمه‌تی هه‌رچی زیاتر باشتركردنی ژیانی ئه‌‌م كه‌سانه ده‌دات.

شارا: بۆ من كتێبی ڕه‌فتاری گرفتخوڵقێنه‌ر (Troublesome Behaviour)، كتێبێكی گرنگه ‌له ‌بواری پێداگۆگی ئه‌و‌تیزمدا‌، تۆ ئیشت له‌سه‌ر هه‌ردوو لایه‌نی پراكسیس و تیۆری كرد‌وه‌. به ‌ڕای تۆ بۆچی پێویست ده‌كات ئه‌م كتێبه ‌وه‌ك پرۆگرامی خوێندن له ‌لایه‌ن پێداگۆگ و ئه‌و كارمه‌ندانه‌ی كه‌ ئیش له‌گه‌ڵ ئه‌م كه‌سانه‌دا ده‌كه‌ن، بخوێنرێت؟

هێلسكۆڤ: به‌ر له‌وه‌ی‌ كتێبه‌كه‌ی خۆم بنووسم، هه‌موو ئه‌و كتێبانه‌ی كه ده‌مخوێند‌نه‌وه‌، زیاتر باسیان له‌ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م جۆره ‌كه‌سانه ‌ده‌كرد. به‌ڵام ئێمه ‌ده‌زانین ئه‌و كه‌سانه‌ی ئیشیان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ین، له ‌نه‌خۆشییه‌كانیان چاك نابنه‌وه، هه‌ر بۆیه ‌وا باشتره ‌زیاتر كار ‌له‌سه‌ر ئه‌و میتۆدانه ‌بكه‌ین كه ‌ژیانیان باشتر ده‌كات. ئه‌م كتێبه‌ی من باسكردنه‌ له‌و میتۆدانه‌ی كه‌ ژیانی ئه‌م كه‌سانه ‌باشتر و ئاسانتر ده‌كات و، ‌هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ی ‌بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌م كه‌سانه‌دا پێویستن، دیاره ‌ئه‌ویش له ‌ڕێگه‌ی ڕاهێنان و ڕێنماییكردنی كارمه‌نده‌كان و ئه‌و كه‌سانه‌ی ‌كه ‌ئیشیان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ن.

شارا: تۆ ‌باس له‌ چه‌مكی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌یت، ده‌توانیت بۆم ڕوون بكه‌یته‌وه ‌په‌یوه‌ندی ده‌سه‌ڵات به ‌بواری پێداگۆگییه‌وه چییه‌‌؟

هێلسكۆڤ: له ‌ڕاستیدا چه‌مكی ده‌سه‌ڵات زۆر زۆر ئاڵۆزه‌. له‌ جیهانی خۆرئاوادا هۆبز یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی كه ‌زۆر به ‌باشی وه‌سفی ده‌سه‌ڵات ده‌كات و پێیوایه ‌‌بریتییه ‌له‌و هێزه‌ی ‌كه ‌تۆ وه‌ریده‌گریت، واته ‌له‌و كه‌سانه‌وه‌ وه‌ریده‌گریت كه ‌ده‌سه‌ڵاتت به‌سه‌ریاندا هه‌یه‌. ئه‌و خه‌ڵكه ‌ده‌سه‌ڵاتی خۆی به ‌قه‌رز ده‌دات به ‌تۆ تاوه‌كو تۆش ئیش بۆ خۆشگوزه‌رانی ئه‌وان بكه‌یت. ئه‌وه‌ی ‌له ‌وه‌سفه‌كه‌ی هۆبزدا بۆ ده‌سه‌ڵات گرنگه‌ ئه‌وه‌یه ‌كه ‌خه‌ڵكی ده‌سه‌ڵاتی خۆی بۆ تۆ ‌جێده‌هێڵێت و ڕاده‌ستت ده‌كات. گه‌ر تۆش ئه‌م ده‌سه‌ڵاته ‌له ‌خزمه‌تی خه‌ڵكیدا به‌كاری نه‌هێنیت، ئه‌وا تۆ وه‌ك خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات ده‌بیته ‌دیكتاتۆر! لێره‌دا مه‌سه‌له‌كه ‌په‌یوه‌ندی به ‌كات و زه‌مه‌نه‌وه ‌هه‌یه‌‌، چونكه ‌خه‌ڵك ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ت لێ وه‌رده‌گرێته‌وه ‌كه ‌پێشتر به‌ ئاره‌زووی خۆی پێی به‌خشیویت. ‌به‌ڵام به ‌داخه‌وه ‌ئه‌مجاره‌یان به ‌زه‌بروزه‌نگ و له ‌ڕێی به‌كارهێنانی توندوتیژییه‌وه ‌خه‌ڵك ده‌سه‌ڵاتی خۆییت لێده‌سه‌نێته‌وه‌. ده‌توانین بڵێین ئه‌مه ‌دۆخی ته‌واوی ئه‌و سیستمه ‌سیاسیانه‌یه ‌كه ‌لە ‌خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا فه‌رمانڕه‌وایه‌تی ده‌كه‌ن.

ئه‌و كه‌سه‌ی كه ‌ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌سته ‌ده‌بێت ئه‌و خه‌ڵكه‌ی خۆش بوێت كه بێده‌سه‌ڵاته‌. له ‌كاتێكدا مه‌رج نییه‌ ئه‌وه‌ی كه ‌بێده‌سه‌ڵاته ‌‌خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی خۆش بوێت. دیاره‌‌ ‌ئه‌مه‌ش بۆ خۆی زۆر شتێكی باشه‌.

 واته ‌بەپێی هزر و بیری‌ هۆبز و ئاكاری مۆدێرنه‌ی خۆرئاوا، پێویسته ‌‌كه‌سی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات، ‌كه‌سێكی باش بێت. تۆ بۆ ئه‌وه ‌ده‌سه‌ڵاتت نییه ‌تا خۆت ده‌و‌ڵه‌مه‌ند و خۆشگوزه‌ران بكه‌یت، به‌ڵكو ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی به ‌ده‌سته‌وه‌یه‌‌ هی خه‌ڵكه و پێویسته ‌له ‌به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكدا به ‌كاری بهێنیت. ‌ئه‌‌و یاسایه‌ی كه ‌‌بۆ ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌، به‌م شێوه‌یه ئیش ده‌كات: خه‌ڵكی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات، هێزی خۆی به‌سه‌ر خه‌ڵكی بێده‌سه‌ڵاتدا پیاده ‌ده‌كات و به‌كار ده‌هێنێت، به‌ڵام ئه‌و كه‌سه‌ی كه ‌ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌سته ‌ده‌بێت ئه‌و خه‌ڵكه‌ی خۆش بوێت كه بێده‌سه‌ڵاته‌. له ‌كاتێكدا مه‌رج نییه‌ ئه‌وه‌ی كه ‌بێده‌سه‌ڵاته ‌‌خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی خۆش بوێت. دیاره‌‌ ‌ئه‌مه‌ش بۆ خۆی زۆر شتێكی باشه‌. 

تا ئێره‌ په‌یوه‌ندی به ‌‌ئاسته ‌سیاسییه‌كه‌وه‌یه‌‌، به‌ڵام هه‌مان لێكدانه‌وه ‌‌بۆ ئیشكردن له ‌بواری پێداگۆگی و پرۆسه‌ی فێربوونیشدا هه‌ر ڕاسته‌، به‌و مانایه‌ی كه‌‌ مامۆستا یاخود كارمه‌نده‌كان  تا ئه‌و كاته‌ ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه‌ كه ‌خوێندكاره‌كان ده‌سه‌ڵاتیان پێده‌به‌خشن. ئه‌گه‌ر مامۆستایه‌ك بیه‌وێت له ‌ڕێی ‌قیژه ‌و هاوار و لێدانه‌وه ‌ده‌سه‌ڵاتی خۆی ڕاگرێت ئه‌وا دڵنیابه ‌كه ‌مامۆستایه‌كی سه‌رنه‌كه‌وتووه ‌له ‌كاره‌كه‌یدا و هیچ مه‌عریفه‌یه‌كی پێداگۆگی ‌بۆ فێركردنی خوێندكاره‌كانی پێ نییه‌. به ‌مانا‌یه‌كی دی، كاتێك مامۆستا ده‌سه‌ڵاتی خۆی له‌ ڕێی توندوتیژییه‌وه ‌به‌سه‌ر خوێندكاردا ده‌سه‌پێنێت، زۆر جار ڕووبه‌ڕووی ئه‌م حاڵه‌تانه ده‌بێته‌وه‌: یا ده‌بێته‌ مایه‌ی ترساندنی خوێندكاره‌كه، كه‌ له‌م دۆخه‌‌شدا هیچ فێر نابێت. یان خوێندكاره‌كه ‌هه‌ست ده‌كات مامۆستایه‌كی گه‌مژه ‌و نه‌فامی هه‌یه‌، كه ‌دیسان له‌م حاڵه‌ته‌شدا هه‌ر هیچ فێر نابێت. كه‌واته ‌بۆ ئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی فێربوون سه‌ركه‌وتوو بێت، پێویسته ‌مامۆستا كار و هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌دا بكات ‌(هه‌ڵبه‌ت‌ مه‌به‌ستم له ‌خوێندكاره‌كانیه‌تی) كه ‌پایه ‌و ده‌سه‌ڵات (واته ‌ئۆكتۆریتێت)ی ئه‌ویان ڕاگرتووه. وه‌ك ده‌بینین ‌وشه‌ی ئۆكتۆریتێت زۆر سه‌رنجڕاكێشه ‌و ڕۆڵێكی گرنگ ده‌بینێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوێندكاران ئۆكتۆریتێتی خۆیان ده‌ده‌نه ‌ده‌ست مامۆستا تا بڕیاری به‌سه‌ردا بدات، به‌ڵام ئه‌م پرۆسه‌یه‌ش ته‌نها له‌و ‌كاته‌دا‌سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت كه ‌مامۆستا‌ به ‌شێوه‌یه‌ك ئیش به‌م ده‌سه‌ڵاته ‌بكات كه ‌خوێندكاره‌كانی پێی بڵێن به‌ڵێ، واته ‌بڕیاره‌كانی قبوڵ بكه‌ن. به‌ مانایه‌كی دی، به‌كارهێنانی هێز و توندوتیژی پرۆسه‌ی فێركردن په‌ك ده‌خات، له‌ كاتێكدا ‌‌به‌كارهێنانی  هێزی نه‌رم یان‌هێزی میتۆده‌كانی پێداگۆگی، خوێندكاری ڕه‌خنه‌گر و به‌هره‌مه‌ندت بۆ دروست ده‌كات. تۆ ده‌توانیت ‌مامۆستایه‌كی به ‌ده‌سه‌ڵات بیت و خوێندكاری به‌ توانا و بیرفراوان دروست بكه‌یت. ئه‌ڵبه‌ته‌ كاتێك دێته ‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی ئیشكردن له‌گه‌ڵ كه‌سانی خاوه‌ن پێداویستی تایبه‌ت، كێشه‌كه ‌زۆر سه‌ختتر ده‌بێت، چونكه ئه‌سته‌مه ‌بۆ ئه‌م كه‌سانه‌ بتوانن هه‌موو شتێك به‌ ڕاستی و دروستی ئه‌نجام بده‌ن، هه‌ر بۆیه‌ ئیشی پێداگۆگ یان كارمه‌ندێك كه ‌ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌سته‌ بریتییه ‌له ‌ڕه‌خساندنی ئه‌و كه‌شوهه‌وا و هه‌لومه‌رجه‌ی وا ده‌كات ئه‌و ‌كه‌سانه ‌بتوانن كاره‌كانیان به ‌ئاسانی ئه‌نجام بده‌ن، له‌وه‌ش گرنگتر، ئه‌ركێك نه‌خه‌نه ‌سه‌رشانیان كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌مان توانای جێبه‌جێكردنیان نییه‌. ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرنگه ‌ئه‌وه‌یه‌ كه ‌پێویسته ‌كه‌سی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات توانای به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ڕه‌چاو بكات بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌كانی.

من بۆم هه‌یه ‌به ‌سه‌رۆك وه‌زیران بڵێم گه‌مژه ‌و نه‌فام، چونكه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو خه‌ڵكی سویددا هه‌یه، منیش یه‌كێكم له‌و خه‌ڵكه، لێ ئه‌و بۆی نییه ‌به ‌من بڵێت گه‌مژه‌ و نه‌فام، چونكه‌ وه‌ك سه‌رۆك وه‌زیران پێویسته ‌ڕێزی هاونیشتمانیانی خۆی بگرێت.

شارا: له ‌یه‌كێك له ‌نووسینه‌كاندا باس له‌وه ‌ده‌كه‌ی كه ‌تۆ بۆت هه‌یه ‌به ‌سه‌رۆك وه‌زیران بڵێت گه‌مژه ‌و نه‌فام، به‌ڵام ئه‌و بۆی نییه ‌وا به ‌تۆ بڵێت! مه‌به‌ستت چییه‌؟

هێلسكۆڤ: به‌ڵێ به ‌دڵنیاییه‌وه ‌ئازادی ڕاده‌ربڕین مافێكی گرنگی مرۆڤه‌‌. من بۆم هه‌یه ‌به ‌ڕا‌ینفیڵدی سه‌رۆك وه‌زیران بڵێم گه‌مژه ‌و نه‌فام، چونكه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو خه‌ڵكی سویددا هه‌یه، منیش یه‌كێكم له‌و خه‌ڵكه، جا با حه‌زم به ‌چا‌ره‌شی نه‌بێت‌، لێ ئه‌و بۆی نییه ‌به ‌من بڵێت گه‌مژه‌ و نه‌فام، چونكه‌ وه‌ك سه‌رۆك وه‌زیران پێویسته ‌ڕێزی هاونیشتمانیانی خۆی بگرێت. گه‌ر ڕێزی خه‌ڵكی خۆی نه‌گرێت، ئه‌وا هێدی هێدی خه‌ڵك له‌سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات لای ده‌بات. كه‌واته ‌سه‌رۆكی ئاقڵ و زیره‌ك ئه‌و سه‌رۆكه‌یه‌‌ كه ‌ئیش بۆ ئه‌وه ده‌كات‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی خۆشیان بوێت، سه‌رۆكی زیره‌ك پایه ‌و ده‌سه‌ڵاتی خۆی (واته‌ ئۆكتۆریتی خۆی) به‌ خۆشه‌ویستی خۆی بۆ خه‌ڵك ده‌هێڵێته‌وه، له ‌ڕێی ئه‌وه‌ی كه ‌خه‌ڵكی خۆش بوێت،‌ نه‌ك به‌ توندوتیژی به‌رامبه‌ر خه‌ڵك. 

به‌كارهێنانی هێز و زه‌بروزه‌نگ له‌ لایه‌ن پێداگۆگه‌وه‌ به‌ ئامانجی په‌روه‌رده‌كردن هیچ نییه‌ جگه‌ له ‌شكستی پرۆسه‌ی فێربوون.

شارا: ئه‌م وه‌ڵامه‌ت پرسیارێكی تری لا دروست كردم سه‌باره‌ت به ‌‌به‌كارهێنانی توندوتیژی وه‌ك تاكه‌ چاره‌یه‌ك بۆ گۆڕینی ڕه‌فتاری ئه‌وی تر، جا له ‌بواری پێداگۆگیدا بێت یان له ‌سیستمی سیاسیدا، ڕای تۆ له‌م باره‌یه‌وه ‌چییه‌؟

 هێلسكۆڤ: ده‌بێت هه‌مووان ئه‌و ڕاستییه‌ بزانن كه ‌توندوتیژی تا سه‌ر بڕ ناكات. واته ‌ڕه‌نگه ‌تۆ بتوانیت كه‌سێك بۆ ماوه‌یه‌كی كورت بێده‌نگ بكه‌یت، به‌ڵام ئه‌مه ‌مانای ئه‌وه ‌نییه ‌كه ‌كێشه‌كه‌ت چاره‌سه‌ركردوه‌. چونكه ‌توندوتیژی به‌ته‌نها توندوتیژی به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌. ‌گه‌‌ر من له‌ پرۆسه‌ی پیداگۆگی یان سیاسیدا به ‌ته‌نها میتۆدی (هێز)م به‌كار هێنا، ئه‌وا بێگومان هه‌ر به‌ (هێز)یش وه‌ڵامم ده‌درێته‌وه. ڕه‌نگه ‌ئه‌م میتۆده ‌بۆ په‌یوه‌ندییه‌ك ڕاست و شیاو بێت كه ‌له ‌بنه‌ڕه‌تدا له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌كسانی دروست نه‌بووه‌‌، به‌ڵام بۆ په‌یوه‌ندییه‌ك كه ‌لایه‌نه‌كانی یه‌كسان بن (بۆ نموونه ‌په‌یوه‌ندی نێوان دوو برا كه‌ هاوتا و هاوشێوه‌ بن)، دوو شێواز هه‌یه ‌بۆ مامه‌ڵه‌كردنیان له‌گه‌ڵ یه‌كتری: یان ئه‌وه‌تا باشن بۆ یه‌ك و ته‌باو هاوكاری یه‌كن، یان توندتیژن به‌رامبه‌ر یه‌ك و شه‌ڕ ده‌كه‌ن! دیاره ‌به ‌ڕای من باشتر وایه ‌شێوازی یه‌كه‌م هه‌ڵبژێرن، واته‌ هاوكاری یه‌ك بكه‌ن و ته‌بابن. به‌ڵام گه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كمان هه‌بوو له‌نێوان برا گه‌وره‌یه‌كی به‌هێز و برا بچوكێكی لاواز و بێده‌سه‌ڵاتدا، ئه‌وا ئه‌ركی سه‌رشانی برا گه‌وره‌ به‌هێز و ده‌سه‌ڵاتداره‌كه‌یه ‌كه‌ به‌رگری له ‌برا بچوكه ‌لاوازه‌كه‌ی بكات و نه‌یچه‌وسێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی له‌م مه‌سه‌له‌یه‌‌دا گرنگه ‌و مه‌به‌ستمه ‌بیڵێم ئه‌وه‌یه ‌كه ‌برا گه‌وره ‌له‌م دۆخه‌دا هێزی خۆی له‌ پێناوی هه‌رچی زیاتر باشكردنی برا بچكۆله‌كه‌یدا به‌ كار بهێنێت، واته ‌له ‌په‌یوه‌ندیی ده‌سه‌ڵاتدا پێویسته ‌چه‌وسانه‌وه‌ و توندوتیژی له ‌فه‌رهه‌نگی خۆیدا لاببات و له ‌جێیان ته‌بایی و هاوكاریكردن به‌ كار بهێنێت. پێناسه‌ی من بۆ پێداگۆگی ئه‌وه‌یه ‌كه ‌كه‌سی پێداگۆگ ‌‌ده‌بێت به ‌شێوه‌یه‌ك ئه‌رك و مه‌رج بۆ خوێندكاره‌كه‌ی دابنێت كه ‌ئه‌م خۆی به‌و شێوه‌یه ‌بیری لێ نه‌كردۆته‌وه‌. به‌ڵام له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه ‌بتوانێت به ‌شێوازێك ئه‌و ئه‌ركه‌ به ‌سه‌رشانی خوێندكاره‌كه‌دا بدات كه ‌بتوانێت قه‌بوڵی بكات و بڵێت به‌ڵێ! لێ ئه‌گه‌ر هاتوو خوێندكاره‌كه ‌وتی نه‌خێر بۆ ئه‌و مه‌رج و ئه‌ركانه‌، ئه‌وا كۆی پرۆسه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كه ‌شكستی هێناوه‌. كه‌واته ‌‌‌پێویستی به‌وه‌یه ‌هێز به‌ كار بهێنێت ‌تا سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێت، له‌ كاتێكدا به‌كارهێنانی هێز و زه‌بروزه‌نگ له‌ لایه‌ن پێداگۆگه‌وه‌ به‌ ئامانجی په‌روه‌رده‌كردن هیچ نییه‌ جگه‌ له ‌شكستی پرۆسه‌ی فێربوون.

له‌و وڵاتانه‌دا ‌كه ‌توندوتیژی وه‌ك سیستمی سیاسی تێدا په‌یڕه‌و ده‌كرێت، ده‌بینین كه ‌ژیان تیایدا ئاژاوه ‌و كاوسه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ی توندوتیژن‌، كه‌چی هه‌مووشیان باس له ‌ڕێكخستن و هه‌بوونی ستره‌كتۆر ده‌كه‌ن ‌بۆ ڕێككردنه‌وه‌ی ژیانیان.

شارا: ده‌مه‌وێت به‌شی دووه‌می گفتوگۆكه‌مان تایبه‌ت بێت به‌ قسه‌كردن بێت له‌سه‌ر ئه‌وتیزم. من خۆم وه‌ك پێداگۆگێك له‌گه‌ڵ كه‌سانی ئه‌وتیست و بیركۆڵ ئیش ده‌كه‌م، پێشموایه ‌كه‌م تا زۆر هه‌موو كه‌سێك شتێك له ‌نیشانه‌كانی ئه‌و‌تیزمی تیایه‌. مه‌به‌ستم زیاتر  ئه‌و‌تیزمی ناوازه‌یه‌‌‌(A typical Autism).[1] ده‌توانیت باسی ئه‌م جۆره‌ له‌ ئه‌وتیزم بكه‌ی؟ به ‌ڕای تۆ  كو‌لتوور یان كۆمه‌ڵگه‌‌ هیچ ڕۆڵ و كاریگه‌رییه‌كیان هه‌یه ‌له‌سه‌ر تۆخكردنه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ له ئه‌وتیزم؟ 

هێلسكۆڤ: به‌ڵێ. به ‌دڵنیاییه‌وه‌هه‌ردووكیان كاریگه‌ری خۆیان هه‌یه‌. دیاره ‌ئه‌وتیزمی ناوازه‌ سیفه‌ت و خاسیه‌ته‌كانی نه‌رمترن‌، به‌ڵام ئه‌مه ‌مانای ئه‌وه ‌نییه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ ئه‌وتیزمی هه‌یه،‌ هه‌ڵگری سیفات و خاسیه‌تی بیۆلۆژی ئه‌وتیزم نییه‌. دوو ساڵ له‌مه‌وبه‌ر توێژه‌ره‌وه‌یه‌ك به ‌ناوی (سباستیان لوندستروێم) ‌له ‌شاری (یۆتۆبۆری) توێژینه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر هه‌شتا هه‌زار دایك و باوك ئه‌نجام دا. مه‌به‌ستی توێژینه‌وه‌كه‌ی لوندستروێم دۆزینه‌وه ‌و دیاریكردنی نیشانه‌كانی ئه‌وتیزم بوو. ئه‌و گه‌یشته ‌ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه ‌‌به‌پێی مانوێلی[2] (DSM 5) ، ١٢ نیشانه‌ی ئه‌وتیزم هه‌یه. له‌ كۆی ئه‌و خه‌ڵكه‌ی ‌كه ‌توێژینه‌وه‌كه‌ی له‌سه‌ر ئه‌نجامدابوون، ده‌ركه‌وت كه‌‌‌(1%) یان هه‌موو نیشانه‌ و خاسیه‌ته‌كانی ئه‌وتیزمیان هه‌بووه‌،  (3%) یان شه‌ش سیفات و نیشانه‌یان هه‌بووه‌،‌(35%) یشیان یه‌ك نیشانه‌یان هه‌بووه‌. كه‌واته ‌به‌پێی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه ‌له‌ سێ به‌شی ئه‌و دانیشتوانه ‌كه‌مه‌ به‌شێكی ـ به‌ شێوه‌یه‌ك له ‌شێوه‌كان ـ هه‌ڵگری سیفات و خاسیه‌تی ئه‌وتیزم بوون. به‌ڵام به‌شێكی زۆری هۆكاره‌كانی تۆخبوونه‌وه‌ی ئه‌و نیشانانه‌ش‌ په‌یوه‌ندیان به‌و كۆمه‌ڵگه ‌و سیستمه‌وه‌یه ‌كه‌ مرۆڤه‌كانی تیا ده‌ژین. واته ‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ئه‌ر‌ك و فه‌رمانێكی زۆر بخاته ‌سه‌ر تاكه‌كانی، ئه‌وا تا بێت كه‌سی ئه‌وتیست زیاتر ده‌كات له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌دا. به‌ڵام به ‌پێچه‌وانه‌وه،‌ گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كراوه‌ بێت و ئیش له‌سه‌ر ئارامی و دڵنیایی تاكه‌كانی بكات ئه‌وا تا بێت هه‌رچی كه‌متره‌ سیفا‌ت و خاسیه‌ته‌كانی ئه‌وتیزمی ناوازه‌ له ‌تاكه‌كانیدا ده‌بینیت. هه‌ر بۆیه ‌ده‌بینیت ده‌ستنیشانكردنی نیشانه‌كانی ئه‌و‌تیزم له‌ وڵاتێكه‌وه ‌بۆ وڵاتێكی تر ده‌گۆڕێت. كاتێك كه ‌باسی ئه‌وتیزمی ناوازه‌ ده‌كه‌ین، ئه‌گه‌ر كه‌سێك خاوه‌نی كاره‌كته‌ری ئه‌وتیستی بێت و له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ستراكتوریدا بژی (واته ‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه ‌هه‌موو شتێك به ‌پلان و ‌به‌رنامه‌ڕێژی ده‌كات‌)، ئه‌وا كێشه‌ی نییه‌و به‌ باشی ژیانی خۆی به‌ڕێ ده‌كات‌، له ‌كاتێكدا ئه‌وه‌ی ئه‌م سیفات و خاسیه‌تانه‌ی نه‌بێت، ناتوانێت له ‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی وه‌هادا به ‌باشی هه‌ڵبكات، سه‌یر نییه ‌ئه‌مه‌؟!

ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی كه‌ ئیش له‌سه‌ر چه‌مكه ‌مرۆییه‌كان ده‌كات و به‌ها و دید و بۆچوونی مرۆیی‌ بۆ ژیان هه‌یه‌، له‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا مرۆڤ كه‌متر ‌كاره‌كته‌ری ئه‌وتیزمی هه‌یه‌

‌له‌ په‌نجاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا له ‌‌ئه‌وروپا، ‌ساڵانی (١٩٥٠-١٩٦٠) كۆمه‌ڵگه‌یه‌كمان هه‌بوو كه ‌تیایدا ئه‌ندازیار خاوه‌نی پله‌وپایه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بوو، له‌به‌ر ‌ئه‌وه ‌كه‌سی خاوه‌ن كاره‌كته‌ری ئه‌وتیستیمان زۆر بوو. ده‌مه‌وێت بڵێم ‌له ‌كو‌لتوور و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا كه ‌تیایدا گرنگیه‌كی زۆر به ‌ته‌كنیك ‌دەد‌رێت، كه‌سانی خاوه‌ن سیفه‌ت و خاسیه‌تی ئه‌وتیزم باشتر ژیان به‌ڕێوه ده‌به‌ن‌. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه ‌ئه‌م جۆره ‌كو‌لتووره‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌یان به‌دیوێكی ئه‌وتیزمدا ده‌به‌ن. به‌ڵام ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی كه‌ ئیش له‌سه‌ر چه‌مكه ‌مرۆییه‌كان ده‌كات و به‌ها و دید و بۆچوونی مرۆیی‌ بۆ ژیان هه‌یه‌، له‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا مرۆڤ كه‌متر ‌كاره‌كته‌ری ئه‌وتیزمی هه‌یه‌، به‌ڵام ژیان بۆ كه‌سێك كه ‌ئه‌وتیزمی هه‌بێت زۆر زه‌حمه‌ته‌! به ‌مانایه‌كی دی، كو‌لتوور كاریگه‌رییه‌كی دوولایه‌نه ‌و دووفاقی هه‌یه‌. بۆ نموونه ‌ژاپۆن وڵاتێكه ‌‌كه‌سی ئه‌وتیزمی زۆره‌، به‌ڵام ئه‌م كه‌سانه ‌زۆر به‌ باشی ده‌توانن له‌گه‌ل سیستم و ستراكتوری ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه ‌هه‌ڵبكه‌ن. له ‌كاتێكدا لێره‌ كه‌سانی ئه‌وتیست به ‌باشی ناتوانن هه‌ڵبكه‌ن له‌گه‌ڵ سیستمی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا.

شارا: من حه‌ز ده‌كه‌م ئه‌و كتێبه‌ت ‌(ڕه‌فتاری ‌گرفتخوڵقێنه‌ر) وه‌ربگێڕم بۆ سەر زمانی كوردی‌. به‌ ڕای تۆ ئه‌م كتێبه‌ چۆن ده‌توانێت ‌سوود به ‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك بگه‌‌یه‌نێت كه‌ هێشتا ئیشكردن تیایدا به‌ پێداگۆگی له‌ بواری ئه‌وتیزمدا شتێكی تازه‌یه‌؟ 

هێلسكۆف: له ‌هه‌موو دونیادا كه‌سی خاوه‌ن پێداویستی تایبه‌ت و ئه‌و‌تیزم هه‌یه‌. به‌ڵام هه‌ندێ كۆمه‌ڵگه ‌به‌ هۆی هه‌ندێك ڕووداوی مێژووییه‌وه‌، جا چه‌وساندنه‌وه‌ی سیاسی بێت یان هه‌ژاری، نایپه‌رژێته ‌سه‌ر پێداویستی و ژیانی كه‌سه ‌لاواز و بێده‌ره‌تاكانی خۆی، چونكه‌ به ‌لای ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌وه‌‌ هه‌وڵدان بۆ مانه‌وه‌ی میلله‌ته‌كه‌یان وه‌ك گشت گرنگتره ‌له ‌بایه‌خدان به ‌گروپێكی تایبه‌ت له ‌مرۆڤ. به‌ڵام تا وڵات ‌ده‌وڵه‌مه‌ندتر بێت و به‌ره‌و خۆشگوزه‌رانی و گه‌شه‌كردنی زیاتر بڕوات، ئه‌ركی سه‌رشانیه‌تی كه‌ زیاتر گرنگیش به ‌كه‌سه ‌كه‌مئه‌ندام و لاوازه‌‌كانی بدات. ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم ئه‌مڕۆ كوردستان وڵاتێكی ده‌وڵه‌مه‌نده ‌و به‌ پرۆسه‌ی ‌گه‌شه‌كردنێكی به‌رده‌وامدا تێده‌په‌ڕێت‌، له‌به‌ر ئه‌وه ‌هیچ بیانوویه‌كی نییه‌ كه ‌ئیدی ئاوڕ له‌ كه‌سه ‌لاواز و كه‌مئه‌ندامه‌كانی نه‌داته‌وه‌. ئه‌م كاره‌ش به‌ر له ‌هه‌ر شتێك پێویستی به‌ مه‌عریفه‌یه ‌له‌و ‌بواره‌دا تا به ‌باشترین شێوه‌ یارمه‌تی ئه‌م جۆره‌ مرۆڤانه ‌بده‌ن، ڕه‌نگه ‌كتێبه‌كه‌ی من له‌م ڕووه‌وه ‌بایه‌خ و ‌گرنگی هه‌بێت.

پەراوێز:

[1]  (A typical Autism)  بەمانای ئەو چەشنە لە پشێوی گەشەكردن دێت كە بە جۆرێكی تر دیاری نەكرابێت، واتە وەكوو جۆرەكانی تری ئوتیزم نیشانەكانی دیاری نەكرابێت.

[2] DSM, Diagnostic and statistical manual of mental disorders، یان مانوێلی ئامار و دەستنیشانكردنی نەخۆشییە ئەقڵییەكان، بریتییە لە سیستمێكی دەستنیشانكردن و پۆلێنكردنی پشێوی دەروون، شانبەشانی گەشەپێدانی دەرمانسازیی

The post ده‌سه‌‌ڵات و پێداگۆگی و ئه‌وتیزم appeared first on ژنەفتن.