هەنووکە پرسیار لە بوون ئەکەم

من لە دەرەوەی ئەوم یا ئەو لە دەرەوەی من.

چۆن تۆ بەدوای ئەودا ڕا ئەکەی

لەسەر شەقامەکان،

لە ماڵەوە :  لەسەر سفرە، لە نێو بالیف و

 لە لێواری لاپەڕەکان یان لە باڵکۆنی پەنجەرەکەوە ڕوو لە ئاسمان لێی ئەڕوانی.

تۆ بەدوای ئەودا ڕائەکەی.

(٢)

بیەی پسە ئانەیە دەرک کریۆ هەمان ئانەنە کە هەن..(*)

(٣)

ئێستا بوون لە دەرەوەی منە،

لە دەرەوەی پێوانەکردن و شۆڕ بۆتەوە بۆ نێو عەدەم.

ڕا ئەکا بەدوامدا،

هەندێ جار لەسەر شەقامەکان، یا لەسەر سووچی کۆڵانەکان بە دیارمەوە وەستاوە.

جارجارێ هەڵواسراوە بە پەنجەکانمەوە کاتێ پێیان ئەنووسم،

گەلێک جاریش خۆی فرێ ئەداتە سەر سەرینەکەم و

خەونی لەگەڵدا ئەبینم.

(٤)

بوون وەک خواوەندێکی لاسار ڕا ئەکا بە دوامدا

خۆی ئەبارێنێ بە سەرمدا وەک بەفر

باڵکۆنەکە پڕ ئەکا لە گوڵ

سەحەر پڕ ئەکا لە بۆن

 سیحر لە هەموو شتێ ئەکا.

بوون وەک خواوەندێکی لاسار ڕا ئەکا بە دوامدا

من لە دەرەوەی ئەو و ئەویش  بەدوای مندا سەما ئەکا.

یۆنان-  ڕێبەندانی ٢٠٢٥

پەراوێز:

 (*) ئەو دێڕە ( بڕگە یان پارچە یان فراگمێنتە  Fragment) کە لە شیعرەکەماندا بەکارمان هێناوە و بە زمانی هەورامی وەرمانگێڕاوە و خستوومانەتە ڕوو بە زمانی یۆنانی:

” تۆ خار ئەفتۆ نۆیین ئێستین تێ کە ئینە …τὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστίν τε καὶ εἶναι یان) واتە:  “بوون” ئەوەی کە دەرک دەکرێ هەمان ئەوەیە کە هەیە”یان “وەهایە “بوون” هەمان ئەو شتەیە کە دەرک ئەکرێ”

.ئەو بڕگە، بڕگەی سێیەم   B3یەلە دەقی” دەربارەی سروشت”ی فەیلەسوفی پێش سوکراتی پەرمەنیدیس.

لێرەدا بەکورتی چەند تێبینیەک سەبارەت بەو بڕگەیە کە وەرمانگرتووە دەخەینەڕوو:

یەکەم: سەبارەت بە “بوون” و “دەرک”کردن کە لە بڕگەیەدا هاتوون دەپرسین: ئایا کامیان پێش کامیان دەکەوێ؟ ئایا وەک یەک هەن؟ لە ڕاستیدا بڕگەکە بە دوو شێواز وەردەگێڕدرێت، (بوون هەمان ئەو شتەیە کە دەرک دەکرێ) یان (ئەوەی کە دەرک دەکرێ هەمان ئەو بوونەیە کە هەیە). بە سەرنجدان و بیرکردنەوە و لێوردبوونەوە بۆ “من” دەرک”کردن پێش”بوون”دەکەوێت. بەڵام بوون لە خۆیدا “پێش” دەرککردن دەکەوێت.

دووەم: ئایا پەرمەنیدیس لەم بڕگەیەدا “بوون” و “دەرک”کردن پێکەوە گرێ دەداتەوە و وەک هەمان شت بەیانی دەکات؟

سێیەم: ئەوەی تێبینی دەکرێت لە بڕگەی دواتری دەقەیدا  باس لە هەبوو”ئۆن” ئەو شتەی کە هەیە” دەکات. (ئەو شتەی کە هەیە هەمان ئەو شتەیە کە دەرک دەکرێ) یان (ئەو شتەی دەرک دەکرێ هەمان ئەو شتەیە کە هەیە). لەبەر ئەوە ئێمە واماندانا بۆ وەرگێڕانەکە “دەرککردن” پێش “بوون” بخەین.

“νοεῖνچوارەم: وشەی “نۆیین

ئەم وشە یان چەمکە وەک ڕاڤەکاران و وەرگێڕەکان ئاماژەی پێ دەدەن دەتوانرێت وەک “دەرکردن”،”عەقڵ” “دەرک یان هوشیاری عەقڵ”ی وەربگێڕێت. ئەوەی جێگای ئاماژەیە لای ئەنگساگۆراس ئەم وشەیەی بەمانای “عەقڵ”خراوەتەڕوو.

پێنجەم: دەقەکە (لە زمانی یۆنانی دێرین بۆ زمانی یۆنانی نوێ)چەند وەرگێڕانێکی بۆ کراوە، بۆ ئەو دێڕە کە بەکارمان هێناوە بڕوانە ئەم سەرچاوانەی خوارەوە:

• Παρμενίδης, Αποσπάσματα – (παμπάλαια) του Ποιήματος του Παρμενίδη, μτφρ., Βασίλης κάλφας, ΝΕΟ ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ, 2024.
• Παρμενίδης ο Ελεάτης. Περί φύσιος, Πρόλογος, Εισαγωγή, μετάφραση, Σχολεία, Γεώργιος Στεφ. Καραγιάννης, Συνεργασία (Εισαγωγή Ι), Δημ. Παπαδής, Ζήτρος 2003, σελ.78-79.
• Γιάννη Τζαβάρα. Σχόλια στο ποίημα του Παρμενίδη, Φιλοσοφικά Δημοσιεύματα 2016, σελ.104-105.

The post بوون لە دەرەوەی من appeared first on ژنەفتن.

ئەم جیهانە

 جیهان کاتێ لە مندا دەمرێ،

جاڵجاڵۆکەکان دەگەڕێن بۆ شوێنێکی دیکە بۆ خۆحەشاردان

باڵندەکان دەگەڕێن بۆ ئاسمانێکی دیکە بۆ فڕین و

گوڵەکانیش بۆ سروشتێکی دیکە بۆ گەورەبوون.

***                  

وەها جیهان لە دڵمدا دەمرێ،

شەقامەکان خاڵی دەبنەوە لە تیشکی خۆر،

ئاسمان دەگەڕێ تا بە ڕەنگێکی دیکە خۆی ڕەنگ بکا و

تۆش خۆت دەشاریتەوە لە جوانی.

ئەوە من نیم لەنێو جیهاندا دەمرم، بەڵکوو ئەوە  تۆ و جیهانن لە مندا دەمرن.

(٢)

جیهانێکی تر

جیهانێکی تر ئەوەیە،

تۆ نەبی بە پاسەوانی ڕەشەبا، سێبەر و ڕەهێڵە.

خۆت نەکەیت بە خاوەنی ئاسمان و

دەست نەبەی بۆ ئەو گۆرانییانەی لە خۆوە* هەن.

***

جیهانێکی تر ئەوەیە،

بەیانییەک زوو، بێ دوودڵی، بە دەنگی چۆلەکەکان بەخەبەر بێیت.

نیوەڕۆیەک، بەنێو شەقامەکاندا بەبێ دەنگی تێپەڕی.

ئێوارەیەک، پیاسەیەک بەنێو نەمریدا بکەی.

شەوێک، سەر بخەیتە سەر سەرین و بیر لە هیچ نەکەیتەوە .

***              

جیهانێکی تر ئەوەیە،

فریشتەکان سەرقاڵ بکەیت بە خۆتەوە.

بگەڕێی بە دوای دۆزینەوەی نەسیمدا.

لەژێر سێبەری درەختێکدا تا هەتایە ڕاکشێی.

ڕێ بدەیت کۆترەکان بە ئارەزووی خۆیان دەنگ هەڵبڕن و

ئاژەڵەکانش بگەڕێنەوە بۆ نێو باخچەکانی سروشت.

 ***                 

وەهایە جیهانێکی تر،

بگەڕێی بە دوای زانینی ئەو شتانەدا کە نین.

واز بهێنی لە هەڵدانەوەی لاپەڕەکان و

فێری فڕینێکی بێ باڵ ببیت.

سالۆنیک، هاوینی ٢٠٢٣

*لە خۆوە یان لەخۆوەبوون: مەبەست لەوەیە شتێک بە شێوەی خۆکرد و ئۆتۆماتیک دەبێت و هەیە.

The post جیهانێکی تر appeared first on ژنەفتن.

مێتا-فەیسبووک بەم شێوە ڕوون دەکەینەوە کۆکردنەوەی شتەکانە لەنێو یەک فەزادا، هەروەها هەلرەخساندن بۆ بنیادنانی پێکەوەبوون لە سەروو پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و بەدەستهێنانی زانیاریی مرۆڤەکان بە خۆیان و دەوروبەر و دنیا لە سەروو ئەو بوونەی ئێستا تێیدا دەژین، بەڵام تەنها ڕاڤەکردنی وشەکە بەو شێوەیە (ژیانکردن لە سەروو ژیانکردنی ئەم شێوەی ئێستا) بەس نییە بۆ ناسینی جەوهەری مێتا-فەیسبووک، بەڵکوو پێویستە بنەڕەتی بیرکردنەوە لە مێتا فەیسبووک ڕوون بکەینەوە کاتێک بنەڕەتەکەمان ئاشکرا کرد ئیتر ڕێگامان بۆ ڕووناک دەکاتەوە بۆ زانین و تێگەیشتن و مشتومڕکردن لە بارەیەوە.

– بنەڕەتی بیرکردنەوەی مێتا-فەیسبووک

بنەڕەتی مێتا – فەیسبووک بریتییە لە کردنی گشت بە یەک، هەوڵە بۆ پێکەوەبەستن و پێکەوە گرێدانەوەی گشت بە یەکەوە بە مەبەستی جووڵە پێ کردن و گواستنەوەی بۆ سەروو ئەو شێوە ژیانکردنەی ئێستا، واتە دەرکەوتنی شێوازێکی نوێی ژیانکردن لە سەروو ئەو شێوە ژیانەی کە ئێستا تێیدا دەژین و بوونی هەیە، ئەمە تەنها ناونانێکی ڕووت نییە، بەڵکوو تیۆریزەکردنی (گشت بە یەک). بیرۆکەی ئەم هەوڵە تازەیەی مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ بیرکردنەوە قووڵەکەی پارمێنیزیس [٢]کە پێی وابوو یەک گشتە واتە هەموو ئەوەی کە هەیە لە یەکەوە هاتووەتە ئاراوە تێڕامانەکەی پارمێنیزیس بوون ناسیییە، تێڕامانە سەبارەت بە بوون و پەیدابوون، بەڵام مێتا فەیسبووک کردنی هەموومانە بە یەک واتە نەک “یەک گشتە” وەک ئاماژەمان پێدا بەڵکوو “گشت دەکات بە یەک” هەموو کۆ دەکاتەوە لە یەک یەکەدا لە ڕێگای هۆکاری پێکەوەبەستن و گرێدانەوەوە. کاتێ گشت دەبێ بە یەک واتە پرۆسەی هەموومان دەبین بە یەک لە ڕێگای مێتا-فەیسبوکەوە  قۆناغی سەروو لەم جۆرە لە ژیان  دێتە ئاراوە، کە لەپاڵ خۆیدا نەک شێوەکەی واتە شێوەی ئەو ژیانەی ئێستا هەیە و تێیدا دەژین دەگۆڕێ، بەڵکوو (ئەگەر)ی گۆڕینی جەوهەرەکەشی لێ دەکرێت، چونکە کاتێ گشت دەبێ بە یەک ئیتر پێویستە هۆکارەکانی هەموو ئەو ڕووداوانەی ڕوو دەدەن ببن بە یەک. لەبەر ئەوە ئەم قۆناغە پێویستی بە تێڕامانی قووڵ و دانەبڕوا و لە بیرکردنەوەی دەوێ.

بوون بە خودا لە ڕێگای بوون بە یەک

کاتێک هۆکارەکانی هەموو ئەو ڕووداوانە دەبن بەیەک ئیتر هەمومان دەبین بە یەک کەس و پرۆسەی  بەخودابوونی مرۆڤ لەم ڕێگایەوە خۆی بەرجەستە دەکات، ئەمەش بەگەڕانەوە بۆ ئەو هەوڵانەی پێشتری مرۆڤ کە تاقی کراونەتەوە دووبارە تاقی دەکرێتەوە و هەموو ئەو تێڕامانانە بەگەڕ دەخرێن تا بە یەکجار ئەو وێنەیە بەرجەستە بێ کە مرۆڤ دەبێ بە یەک، کاتێ بوو بە یەک دەبێ بە خودا. لێرەوە مرۆڤ هەم دەبێ بە خودای خۆی هەم خودای دەوروبەری خۆی (دەوروبەر مەبەستمان ئاژەڵەکان و درەخت و سەوزی و دەریا و زەریاکان…) بەڵام ڕەنگە دووبارە هەوڵەکانی بە خودای کردنی مرۆڤ لە ڕێگای پرۆسەی گواستنەوەی (گشت بە یەک) لە ڕێگای مێتافەیسبووک مرۆڤ بەرەو چارەنووسێکی پڕ ئازار ببات، هەر وەک چارەنووسی پرۆمیسێیا، چونکە هەوڵی پرۆمێسێیا جارێکی دیکە بە شێوەی نوێ لە ڕێگای تەکنیکەوە خۆی نمایش دەکاتەوە.

پرۆمیسێیا: “لە میسۆلۆجیای یۆنانییدا خودای ئاگر بوو، ئەو عاشقی ئەسینای کچی زیۆس بوو، زیۆس هەموو شتێکیدایە کە بیداتە مرۆڤ جگە لە ئاگر، بەڵام ئەو ئاگر بەبێ ئاگاداری زیۆسی خوداوەند  دەداتە مرۆڤ، زیۆسی خوداوەند پێی دەزانێت و سزایەکی سەختی دەدات دووری دەخاتەوە و لە لوتکەی چیایەک هەڵیدەواسێ هەموو ڕۆژێک باڵندەیەک دێت بەشێک لە جگەری پرۆمیسێیا دەخوات و بە شەو چاک دەبێتەوە “لێرەوە پرۆمیسێیا ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە ئەو لەپێناو خۆشبەختی مرۆڤدا ئاگرەکە لە خودا دەبات تا گەرمی و ڕووناکی بۆ بهێنێت و دووری بخاتەوە لە ئازار بەڵام پرۆمیسێیا خۆی دەکەوێتە نێو ئازارێکی قووڵەوە، بە هەمان شێوە مێتا وەک مژدەیەکی نوێی بۆ مرۆڤ هاتۆتە ئاراوە لەپێناو بەدیهێنانی شێوازێکی نوێی ژیانکردن لە سەروو ئەو شێوە ژیانەی کە ئێستا تێیدا دەژین و بوونی هەیە، بەڵام ڕەنگە مێتا بە هەمان شێوەی پرۆمێسیا هەمان ئازاری پرۆمیسێیا لەگەڵ خۆیا بهێنی ئەو یەک بوونە لە گشتدا (مێتا) بە ڕۆژ پارچەیەک لە جگەری مرۆڤ بخوات و بە شەو چاک ببێتەوە.

٢٧/ ١/٢٠٢٢

تێبینی:

لە زمانی یۆنانییدا پیتێکمان هەیە پێی دەگوترێت (زێلتا) کە پیتی چوارەمە لە پیتەکانی زمانی یۆنانی ئەو پیتە نە پیتی (ز )کوردی یان پیتی (زیتا) ئینگلیزی یان پیتی (ذ)ی عەرەبییە هەر بۆیە من لە ناوەکاندا (ز) لە جیاتی (زێلتا) بەکار دەهێنم، چونکە لەکاتی بەکارهێنانی ناودا پێویستە ناوەکان بەو شیوەیەی گۆ دەکرێن و دەنووسرێن لە زمانی یەکەمدا بەکار بهێنین، مەگەر ئەو  پیتانەی کە ناوەکە پێکدێنن لە زمانی دووەمدا نەبن. بەهەمان شێوە پێویستە ناو بە زمانی یۆنانی چۆن دەخوێنرێنەوە و گۆ دەکرێن بەو شێوەیە بەکاریان بێنین یان( نزیک لە زمانی یۆنانی) هەر بۆیە لیرەدا ناوی پارمێنیزیس بەو شێوەیەی کە نزیکە لە زمانی یۆنانی  بەکارم هێناوە و ناگەڕێمەوە سەر ئەو شێوە بەکارهێنانە کە لە زمانەکانی دیکەدا بۆ ناوی ئەو فەیلەسوفە کەجێیان گرتووە.

پەراوێزەکان:

[1] کتێبەکە گرنگەکەی ئەریستۆتالیس ” مێتافیزیک” لە سەردەمی ڕۆمانییەکاندا ناو نرا، هەروەها مێتافیزیک وەک وشە لە هیچ دەقێک لە دەقەکانی ئەریستۆتالیسدا نەهاتووە. لەگەڵ ئەوەدا ڕەچەڵەکی وشەکە وشەیەکی ئەرستۆییە، هەروەها لە تێڕامانەکانی فەلسەفەی دێرینی یۆنانی وشەی وەها بوونی نییە بۆ زانیاریی زیاتر سەبارەت بە ڕەچەڵەک وشەکە و بەکارهێنانیدا لەنیو مێژووی فەلسەفە دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ئەم سەرچاوەیە:

Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά -Βιβλίο Α, Εισαγωγή, μετάφραση, σχολεία,Βασίλης Κάλφας ,Εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ,2014.

[٢] پارمێنیزیس لەنێوان ساڵانی ٤٧٠-٣٤٠ پێش زایین لە ناوچەی ئیلێیا کە دەکەوێتە باشووری ئیتالیای ئێستا ژیاوە، فەیلەسوفی پێش سوکراتییە و یەکێکە لە فەیلەسوفە گرنگەکانی نێو مێژووی فەلسەفە. ئەو تەنیا یەک بەرهەمی لەدوای خۆی بۆ بەجێ هێشتووین کە بە شێوەی شیعر نووسیویەتی هەر لەبەر ئەوە هەندێک کەس ناونیشانی شیعریان بۆ بەرهەمەی بەکار هێناوە، هەندێکیش ناونیشانی بەرهەمەکەی بە دەربارەی بوون یان دەربارەی سروشت  ناوی دەنێن.

پارمێنیزیس یەکەم کەسە کە ڕایگەیاند زەوی خڕە و دەکەوێتە ناوەڕاستی گەردوونەوە هەروەها دوو پێکهاتە هەن ئەوانیش: گەرمی و شێ. پێکهاتەی یەکەم بەدیهێنەرە و پێکهاتەی دووەم ماددەیە. ئەو پێی وابوو مروڤ لە خۆرەوە پەیدا بووە چونکە هۆکاری یەکەمە، هەروەها هەریەک لە گەرمی و شێ ئەو دوو پێکهاتەن کە هەموو هەبووەکانیان لێ پەیدا دەبێ، لە لایەکی ترەوە ئەو  پێی وابوو دەروون و عەقڵ یەک شتن.

 بۆ زانیاریی زیاتر سەبارەت بەو پەراوێزە بڕوانە ئەم سەرچاوانەی خوارەوە:

– Βασίλης Κάλφας και Γιώργος  Ζωγραφίδης, Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι, Το ΒΗΜΑ – ΙΝΣ,2013.

– Διογένης Λαέρτιος, Εισαγωγή, μετάφραση, σχολεία, Θεόδωρος Γ. Μαυροπούλος, Εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ,2012.

The post مێتا-فەیسبووک و ئازارەکەی پرۆمیسێیا appeared first on ژنەفتن.

خودا لە مرۆڤ هەڵدێ،

لە بۆشایی نێوان ڕەنگەکان و تۆنەکان،

لەو گۆرانییانەی بۆ خۆشبەختی وتران،

لەو  میوزیکەی سیحری لە دەنگی ئەو کرد،

ڕەنگە تاکە بوونەوەرێ خودا فریو بدا، مرۆڤ بێ.

-٢-

بایەک هەڵدەکا لەگەڵ خۆیا بێدەنگی و

تەنیایی و

سوڕانەوە بەدەوری سفردا دێنێ.

مرۆڤ سروشت فریو ئەدا.

-٣-

جەنگ دەست پێ ئەکا،

شەپۆلەکان

نەهامەتییەکان ئەخەنە دڵمان،

ڕۆحمان خاڵی ئەکەنەوە لە توڕەیی و

لە ڕوانین و

لە خودا.

-٤-

مردن هەڵدەکا،

بە شەقام و کۆڵان و گەڕەکەکاندا،

ژیان ترسنۆکانە خۆی ئەشارێتەوە.

مرۆڤ، ژیانیش فریو ئەدا.

-٥-

لەش ئاو ئەیبا و

ماسییەکان دڵیان تەنگ نابێ و

هیچ خاکێکیش نییە بکەوێتە کەناری.

مرۆڤ، دەریاکانیش فریو ئەدا.

-٦-

ئاگر بەرئەبێتە لەش و گیان،

داستانەکان بێدەنگ ئەبن و

شاخەکانیش ڕوویان ئەکەنە ئاسمان.

مرۆڤ، سەوزیش فریو ئەدا.

-٧-

بێدەنگی دێ و

ئەو گۆرانییانەی بۆ جوانی و

خاک و

خودا گوتران کۆتاییان دێ.

مرۆڤ، دەنگیش فریو ئەدا.

-٨-

ڕووناکی دێ،

بەدوای شوێنێ ئەگەڕێ لەدەرەوەی دەنگ و تۆن،

لەدەرەوەی ڕێکەوتن،

لەدەرەوەی بینیین.

ڕەنگە تاکە بوونەوەرێ مرۆڤ فریو بدا ڕووناکی بێ.

یۆنان

٢٠٢١/١١/٧

The post جەنگی جیهانیی چوارەم appeared first on ژنەفتن.