له‌ زه‌ینمدا ته‌نیا كه‌مپی كابینه‌كان ده‌بینم

زۆری سه‌قفه‌ ته‌واونه‌كراوه‌كان و گنه‌داره‌كان

گیاكه‌ڵه‌[1]و گابه‌رده ‌له‌گیاداپۆشراوه‌كانیی نێو چاڵئاوەكه ‌و‌[2]

 شڕوشیتا‌ڵه‌ ئاڵۆزكاوه‌كان كه‌ له‌سه‌ر كاشییه‌كان ده‌دره‌وشێنه‌وه‌[3]

بۆدلێر شاعیری مه‌زنی شاره‌. ئه‌و ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كانی له‌ سه‌رده‌می ئێستا و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌‌ی كه‌ زاڵه‌به‌سه‌ریدا وه‌رده‌گرێت، شاری گه‌وره‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ته‌واوی دونیای سه‌رده‌می نوێیه‌، شوێنێكی “قه‌ره‌باڵخ” و “پڕله‌خه‌ون” له‌گه‌ڵ ئه‌و تارمایییانه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژی ڕووناكدا چنگاوشی[4] ڕێبواران ده‌كه‌ن‌”. لێره‌دا چیتر باس، باسی گوڵ و باخچه‌ و كه‌ژ و ده‌شت نییه‌، ته‌نانه‌ت باسی دیمه‌نه‌ دڵگیره‌ شاعیرانه‌كانیش. له‌ شیعری “ئه‌نگۆره‌دا[5]” بۆدلێر وێنه‌یه‌ك له‌ ناشیرینییه‌كانی شار ده‌نه‌خشێنێت:

له‌شفرۆشی شه‌قامه‌كان ڕووناك ده‌كاته‌وه‌ 

له‌شفرۆشی وه‌ك مێرووله‌ گشت شوێنه‌كانی هاتووچۆی ده‌كاته‌وه‌

له‌شفرۆشی له‌ هه‌موو شوێنێك ڕێگایه‌كی نهێنی ده‌كاته‌وه‌

وه‌ك دوژمنێك ده‌ستی هاوكاری بۆ ببا

له‌شفرۆشی له‌ هه‌ناوی ئه‌م شاره‌چڵپاوه‌ خۆی ده‌له‌قێنێ

وه‌ك كرم له‌ مرۆڤی ده‌دزێ ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌یخوا

بۆ بۆدلێر پاریس پایته‌ختێكی كۆنه‌ كه‌ به‌ هه‌ڵاتنی خۆر چالاكییه‌ تاقه‌تپڕووكێنه‌كانی ده‌ست پێ ده‌كاته‌وه‌:

       كازیوه‌ی له‌رزۆك به‌ كراسی سوور و سه‌وزه‌وه‌

       له‌سه‌رخۆ به‌ره‌و ڕووباری چۆڵی سێن مل ده‌نێ

       پاریسی تاریك چاو هه‌ڵئه‌گڵۆفێ

       كه‌ره‌سته‌كانی به‌ده‌ست ده‌گرێت، پیره‌مێردی ئیشكه‌ری چالاك[6]

بۆدلێر به‌ گۆڕانكاری  له‌ وێنه‌ی هه‌ژاری و ناشیرینی كه‌ له‌ شاری گه‌وره‌دا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌‌ تا ئاستێكی سوریالی به‌رز ده‌كاته‌وه‌. دیمه‌نه‌كانی شار، كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی دونیای مۆدێرنن، به‌و گۆڕانه‌ی كه‌ شاعیر ده‌یكات ده‌بنه‌ دونیایه‌كی تر. هه‌ڵبه‌ت له‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ بۆدلێر تێیدا ده‌ژیا گۆڕان و گۆڕانكاری له‌ ڕه‌هه‌ندێكی تره‌وه‌ له‌ پرۆسه‌ی گۆڕانی شاری سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست بۆ شاری مۆدێرن ڕوویدا.

ئه‌و پاریسه‌ی كه‌ هه‌وێنی ئافراندنی باشترین به‌رهه‌مه‌كانی بۆدلێر بوو، به‌ تایبه‌ت په‌خشانه‌شیعره‌كانی له‌ كۆبه‌رهه‌میی “وه‌ڕه‌سییه‌كانی[7]“دا، په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رده‌مێكه‌وه‌ كه “جۆرج ئۆژن هۆسمان” به‌ فرمانی ناپلیۆنی سێیه‌م، پاریسی به‌پێی به‌رنامه‌یه‌كی دیاریكراو و به‌ مه‌به‌ستی به ‌مۆدێرنكردنی شار، سه‌ره‌تا ڕووخاند و دواتر سه‌رله‌نوێ دروستی كردەوه‌. هۆسمان كۆمه‌ڵه‌ بوولڤارێكی[8] فراوانی له‌ ناوه‌ڕاستی به‌شه‌ كۆنه‌كه‌ی شاردا دروست كرد كه‌ بڕیار بوو ئه‌م بوولڤارانه‌‌ ڕۆڵی شاده‌ماره‌ سه‌ره‌كییه‌كان له‌ سیستمی شاردا ببینن. دروستكردنی ئه‌م بوولڤارانه‌‌، ڕووخاندنی ته‌واوی ناوچه‌ له‌چینكۆدروستكراوه‌كان و زۆرێك له‌ بیناكان، ئاواره‌بوونی دانیشتووانه‌كانیان و لەو‌ناچوونی هه‌ندێك له‌ گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كانی شاری لێ كه‌وته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆكاری تێكشاندنی ئه‌و په‌ڕژینه‌ی كه‌ تا ڕاده‌یه‌ك به‌ چوارده‌وری جیهانه‌ هه‌ژارنشینه‌كانی شاردا كێشرابوو. به‌م شێوه‌ هه‌ژاره‌كان بۆ یه‌كه‌مجار به‌ره‌و به‌شه‌كانی تر شار ڕۆیشتوون و هه‌نگاویان نایه‌ نێو ئه‌م میوانی و خوانه‌ تازه‌یه‌وه‌. له‌ هه‌ردوو به‌ری گه‌ڕه‌كه‌كاندا، فرۆشگا و نووسینه‌گه‌ی بازرگانی و بینای شووشه‌یی و چه‌نده‌ها ڕێستۆران و كافتریا به‌ چرا و گڵۆپی غازی و د‌ره‌وشانه‌وه‌ فریوده‌ر و ڕازاوه‌یییه‌‌ سیحرئاساكه‌یان دروست بوون، ئیدی به‌م شێوه‌یه‌ ژیانی شه‌وانه‌ی پاریس له‌گه‌ڵ شانۆكان و جوانكارییه‌كانی و عه‌یش و نۆشه‌كانی شه‌وانه‌ی ده‌ستی پێ كرد و خوو و خولیای خه‌ڵكی به‌ره‌به‌ره‌ تووشی گۆڕان كرد. ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م وێنه ‌و دیمه‌نانه‌ به چه‌ندین جار له‌ به‌رهه‌مه‌كانی بۆدلێردا به‌دی ده‌كه‌ین. بۆ نموونه‌ له‌م پارچه‌یه‌ی “چاوی هه‌ژاران[9]“دا وه‌سفی دیمه‌نه‌ دره‌و‌شاوه‌كه‌ی شار به‌م شێوه‌یه‌یه‌:

بوولڤارێكی پڕ له‌ داروپه‌ردوو كه‌ شكۆی خۆی له‌ كافتریایه‌كی نوێدا ده‌خاته‌ ڕوو. شه‌وقی ڕووناكی به‌ د‌ره‌وشاوەیییه‌وه‌ دیمه‌نێكی شكۆمه‌ندی دروست كردووه‌… ڕووناكییه‌ك كه‌ به‌ هه‌موو هێزیه‌وه‌ سپیایییه‌‌ به‌رچاوه‌كه‌ی دیوار و ئاوێنه‌ گه‌وره‌كان و پێچوخواری سه‌قف و ئاوێنه‌كان ئاشكرا ده‌كات…[10]

خستنه‌ڕووی ئه‌م دیمه‌نانه‌ له‌گه‌ڵ وه‌سفی ڕازاوه‌یی به‌رچاوی فه‌زای نێو كافتریاكان له‌گه‌ڵ وێنه‌ و په‌یكه‌ری زۆری خواوه‌نده‌كان، خواوه‌ندی ژن، ساقییه‌كان، باز و تانجییه‌كان پێكه‌وه‌ ته‌واو ده‌كرێت. دواتر ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م دیمه‌نه‌ ڕازاوه ‌و پڕله‌شكۆیه‌ له‌نێو چاوی حه‌په‌ساو و ساكاوی ماڵباتێكی هه‌ژاری شڕپۆش ده‌بینین كه‌ به‌ نیگا حه‌په‌ساو و واقوڕماوه‌كه‌یان، ده‌ڕواننه‌ ئه‌م جیهانه‌ دره‌وشاوه‌. نه‌ ڕق و كینه ‌و تووڕه‌یییه‌كیان له‌ دڵدایه‌ نه‌ یاخیبوونێكیان له‌ مێشكدایه‌‌، ته‌نیا ده‌یانه‌وێت ئه‌وانیش له‌م خوان و میواندارییه‌ بێوێنه‌یه‌ ئاماده‌ بن و به‌شێكیان هه‌بێت له‌م هه‌موو نووره‌ فریوده‌ر و دڵڕفێنه‌.

شار له‌ زاتی نووسینی بۆدلێردا، ئاماده‌بوونێكی جیدی هه‌یه‌ و به‌شێكی جیانه‌كراوه‌یه‌ له‌ تانوپۆی نووسینی ئه‌و. ئه‌و به‌ كتێبێكی شیعری لیریك وه‌ڵامی هه‌موو گۆڕانه‌ گه‌وره‌ كۆمه‌ڵاییه‌تییه‌كان و گۆڕانی بیناسازی شار ده‌داته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیدا ڕوو ده‌دات و، هه‌موو ناوه‌ڕۆكه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌م گۆڕانانه‌، له‌ خه‌م و دڵگیری نامۆ و سه‌یری شاری نوێ، هه‌مووی به‌ ته‌نیا له‌م كتێبه‌ بچووكه‌ به‌ڵام به‌نرخه‌دا شوێن ده‌كاته‌وه‌. شاعیر ڕوو له‌ هه‌رچی شتی ئاشنا و باوه‌ وه‌رده‌گێڕێت. چه‌ند وشه‌یه‌كی وه‌ك ڤاگۆنی ئه‌سپ، تراموا، چرا و گڵۆپی غازی بۆ یه‌كه‌مجار له‌ قامووسی شیعره‌كانی بۆدلێردا به‌دی ده‌كه‌ین. پۆل كلودل[11] هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ شیعری بۆدلێر به‌ پێكهاته‌یه‌ك له‌ شیعری ڕاسین[12] و په‌یامهێنه‌ری ده‌زانێت.

پرۆژه‌ و پێكهاته‌ی نوێی پاریسی گه‌وره‌، فه‌زایه‌كی دروست كرد بۆ كۆبوونه‌وه‌ی خه‌ڵكانێكی زۆر و به‌ركه‌وتنی تایبه‌تی نێوانیان و دروستبوونی په‌یوه‌ندیی ناكۆتای نێوانیان، كه‌ ئه‌م شتانه‌ ته‌نیا له‌ نێو ئەم فه‌زایه‌ی شاردا ده‌سته‌به‌ر ده‌بوو. به‌م شێوه‌یه‌ بوو كه‌ چه‌مكی چین و توێژه‌كان له‌ سه‌ر بنه‌مای ڕووخساری شار دروست بوو و بووه‌ یه‌كێك له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی شیعری بۆدلێر. چین و توێژه‌كان له‌ شیعری بۆدلێردا مه‌به‌ست چینێكی تایبه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ به‌ڵكوو ڕه‌نگدانه‌وه‌ی چین و توێژێكی بێ فۆرمن له‌ ڕێبواران و پیاسه‌كه‌ران و خه‌ڵكانی سه‌ر شه‌قام، دانیشتووانێكی زۆر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بۆدلێر هه‌رگیز خۆی له‌ بوونی ئه‌واندا بێبه‌ری ناكات به‌ڵام به‌ تایبه‌ت باسی هیچكامیشیان ناكات.

بۆ بۆدلێر شار نه‌ ڕه‌هه‌ندێكی عاتیفی هه‌یه‌ و نه‌ تایبه‌ته‌مه‌ندییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و دڵڕفێن، به‌ڵكوو شوێنی هاتووچۆی لێقه‌وماوان و به‌دبه‌خته‌كان و نائومێدان و كوێره‌كان و پیره‌ژنه‌ ناشیرینه‌كانی نێو قومارخانه‌كانه‌. قسه‌ی ئه‌و ڕووی له‌ “دایكێكی جه‌رگ سووتاوه‌” ئیتر “له‌شفرۆش بێت یا قه‌دیس”، ڕووی ده‌می له‌وانه‌یه‌ كه‌ كه‌س نایانناسێته‌وه‌ ئه‌گه‌رچی “هێشتا ڕۆحیان تیاماوه‌”، ڕووی ده‌می له‌ “تارمایییه‌كی لاواز و تێكشكاوه‌”، له‌وانه‌ی “له‌ نێو فرمێسكدا تێراو” ده‌بن و “له‌ مه‌مكی ده‌ڵه‌گورگی میهره‌بان ئازار ده‌مژن”، بۆ ئه‌و “هه‌تیوه‌ له‌ڕولاوازانه‌یه‌ كه‌ وه‌گ گوڵ ده‌ژاكێن” بۆ “ئه‌و ژنه‌ ڕه‌شه‌ لاواز و داهێزراوه‌یه‌”، بۆ “مێشكی مرۆڤه‌كان”، بۆ “زیندانییه‌كان، شكستخواردووه‌كان…. و بۆ زۆرێكی تریش!”

لێره‌دا بۆدلێر له‌گه‌ڵ زۆرێك له‌ هه‌ژاران و نائومێده‌كان هاوسۆزی ده‌رده‌بڕێت و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی وێنه‌ی ئه‌وان له‌ ڕۆحی خۆیدا به‌دی ده‌كات. به‌ سه‌ره‌نجدان بۆ كوێره‌كان، به‌ خه‌مه‌وه‌ بیر له‌م نوقسانییه‌ی ئه‌وان ده‌كاته‌وه‌ و گله‌ییی ئه‌وه‌ له‌ شار ده‌كات كه‌ “تا ئاستی سته‌مكاری فریوی چێژی خواردووه‌”، ئه‌مه‌ ده‌ڵێت و پێده‌كه‌نێت و نه‌ڕه‌ ده‌كات. ته‌نانه‌ت ڕووی ده‌می له‌ ته‌رمێك ده‌كات كه‌ هه‌ڵیانواسیووه‌ و هاوخه‌می خۆی وا باس ده‌كات:

 له‌سێداره‌دراوی گاڵته‌جاڕ، ئازاركانت هی منن!

له ‌سیمای ئه‌ندامه‌كانت

وه‌ك ڕشانه‌وه‌یه‌ك كه‌ هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای ددانه‌كانم

هه‌ستم به‌

ڕووباری درێژی تاڵاوی ئازاره‌ دێرینه‌كان كردبوو![13]

به‌زه‌یی و هاوسۆزییه‌ك كه‌ له‌ قووڵاییی ڕۆحی شاعیره‌وه‌ هه‌ڵده‌قووڵێت، له‌ شارێكی لێوانلێو له‌ پاشماوه ‌و زبڵی‌ مرۆیی، هه‌ستی “هاوسۆزییه‌كی به‌ ئازار” له‌ ئه‌ودا به‌ خه‌به‌ر دێنێت كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ شیعره‌كانییدا، له‌ ڕاستیدا كاریگه‌ره‌ و بیرهێنه‌ره‌وه‌ی سۆز و عاتیفه‌یه‌كی مرۆیی و پاكه‌.

من برین و چه‌قۆم

زلله ‌و ڕوومه‌تم

زنجیر و كه‌ره‌سته‌ی ئه‌شكه‌نجه‌م

 قوربانیم و ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ر

له‌ نێو دڵی خۆمدا ئه‌و خوێنمژه‌م

یه‌كێك له‌و ئاواره‌ گه‌ورانه‌م‌

كه‌ مه‌حكوومی پێكه‌نینێكی سه‌رمه‌دین و

‌ ناتوانن زه‌رده‌خه‌نه‌ بكه‌ن.

بۆدلێر به‌ هەمان شێوه‌ له‌و بڕگه‌ شیعره‌ی “چین و توێژه‌كان”دا باسی ده‌كات، شاعیر به‌ هه‌ڵگری به‌هره‌یه‌كی ناوازه‌ ده‌زانێت كه‌ ده‌توانێت ڕۆ بچێته‌ نێو به‌رگی هه‌ر دیارده‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ بیه‌وێت و شێوه‌ و حاڵه‌تی  خۆی بگۆڕێت و به‌م شێوه‌یه‌ له‌ سێڵاوی پڕ له‌ شه‌پۆلی چین و توێژه‌كاندا به‌ ئاسانی قووت بخواته‌وه‌.[14]

شاعیر خاوەنی ئه‌و پله‌ ناوازه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت به‌پێی ویستی خۆی هه‌م خۆی بێت و هه‌م ئه‌وی تریش. هاوشێوه‌ی ئه‌و ڕۆحه‌ سه‌رگه‌ردانانه‌ی به‌دوای جه‌سته‌یه‌كدا ده‌گه‌ڕێن، شاعیر ده‌توانێت هه‌ركاتێك بیه‌وێت ڕۆبچێته‌ نێو هه‌ركه‌سێكه‌وه‌ كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت. بۆ شاعیری ته‌نیا، هه‌موو شوێنێك به‌تاڵه‌. ئه‌گه‌ر شوێنێكیش له ‌به‌رانبه‌ریدا داخرا بێت هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تیپه‌ڕین به‌وێدا هیچ نرخێكی بۆی نییه‌. ڕێبواری ته‌نیا و نوقمبووی نێو بیركردنه‌وه‌، له‌م هاوسۆزییه‌ جیهانگره‌ ده‌گاته‌ سه‌رمه‌ستییه‌كی تایبه‌ت. له‌وێدا كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌مووان ببێت به‌ یه‌ك، له‌ چه‌ند چێژێكی تاهێنه‌ر تێده‌گات، كه‌ كه‌سێكی خۆپه‌ره‌ستی وه‌ك سندووق داخراو، یان كه‌سێكی ته‌مه‌ڵی وه‌ك گیاندارێكی لیق و نه‌رم و گۆشه‌گیر، تا ئه‌به‌د بێ به‌شه‌ له‌م شتانه‌‌. ئه‌و هه‌موو ئیش و كاره‌كان و هه‌موو چێژ و ڕیسوایییه‌كان كه‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌كان دروست ده‌كه‌ن ده‌كات به‌ هی خۆی.

ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی به‌ عه‌شقی ده‌زانن، زۆر بچووك و سنووردار و هیچه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌رزه‌بوونه‌ وه‌سف نه‌كراوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌م سۆزانیبوونه‌ پیرۆزه‌ی ڕۆح، كه‌ خۆی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ قاڵبی شیعر و چاكه‌ ته‌سلیمی هه‌ركه‌سێك ده‌كات كه‌ كه‌مجار خۆی ده‌رخات یان بێگانه‌یه‌ك.

بۆدلێر له‌ شیعری جوان و به‌ناوبانگی “بۆ ژنه‌ ڕێبوارێك”، عه‌شقێكی ڕاگوزه‌رمان پیشان ده‌دات كه‌ له‌ به‌ركه‌وتنێكی كتوپڕدا چه‌خماخه‌ ده‌دات، ده‌دره‌وشێته‌وه‌ و گڕ ده‌گرێت و دواتر نامێنێت. عه‌شقێكی به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌نگه‌ ته‌نیا له‌ قه‌ره‌باڵخی و هه‌راوهوریای شارێكی گه‌وره‌دا بشه‌كێته‌وه‌. چڕی دانیشتووان له‌ شیعری بۆدلێردا وه‌ك په‌رده‌یه‌كی جووڵاوه‌ كه‌ شاعیر له‌ نێو چرچ و لۆچه‌كانیدا له‌ پاریس ده‌ڕوانێت. له‌ شیعری “ژنه‌ ڕێبوارێك”دا ئه‌گه‌رچی ئاماژه‌یه‌كی ڕاسته‌خۆ بۆ دانیشتووان یان شار ناكرێت به‌ڵام له‌ ڕاستیدا سروشتی دانیشتووان و چینوتوێژه‌كانی شاره‌ كه‌ گوڕ و جموجۆڵ به‌ شیعره‌كه‌ ده‌به‌خشێت، هاوشێوه‌ی بایه‌ك كه‌ چارۆكه‌كه‌ ده‌جووڵێنێت:

شه‌قام پڕله ‌ژاوه‌ژاو به‌ چوارده‌ورم ده‌ینه‌ڕاند

به‌رز، باریك، له‌ پرسه‌ی ئازارێكی شكۆدار

تێپه‌ڕی ژنێك كه‌ به‌ده‌ستی ڕازاوه‌ی

دامێنه‌ نه‌خشینه‌كه‌ی ته‌نووره‌كه‌ی هه‌ڵده‌كرد

……………………………………………..

برووسكه‌ و ڕووناكییه‌ك ………. پاشان شه‌و! ــ جوانییه‌كی هه‌ڵاتوو

نیگای له‌ ناكاو سه‌رله‌نوێ زیندووی كردمه‌وه‌

ئایا جارێكی تر له‌ ئه‌به‌دیه‌تدا ده‌تبینمه‌وه‌‌؟[15]

سه‌رچاوه‌:

“جنون هوشیاری”، داریوش شایگان، موسسه‌ فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر، تهران، چاپ سوم 1395، صص. 75 – 81 .

[1] گیای هه‌رزه‌

[2] چاڵی سه‌ر شۆسته‌ وشه‌قام كه‌ ئاوی تێدا بوه‌ستێت.

[3] خوێنه‌ری به‌رێز هه‌موو ئه‌و شیعرانه‌ی بۆدلێر كه‌ له‌م ده‌قه‌دا هاتووه‌، ڕاسته‌وخۆ له‌ فره‌نسییه‌وه‌ وه‌رمگێراون نه‌ك له‌ سه‌ر وەرگێڕانە‌كه‌ی داریۆش شایگان، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌ندێك شوێن سه‌لیقه ‌و له‌ هه‌ندێك شوێنیش هه‌ستم به‌وه‌ كردووه‌ وه‌رگێرانه‌كه‌ی شایگان ئافراندنه‌وه ‌و نزیكردنه‌وه‌ بووه‌ له‌ شیعری فارسی. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ فارسییه‌كه‌دا جیاوازی له‌ شیعره‌كاندا هه‌بوو‌ هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌م دوو بابه‌ته‌‌.

[4] چنگاوش، واته‌ ده‌ست و چنگ بۆ كه‌سێك ده‌وه‌شێنێت یان دوو كه‌س كه‌ ده‌ستیان له‌ یه‌خه‌ی یه‌كتر گیر ببێت، وشه‌كه‌ ، وشه‌یه‌كی ڕه‌سه‌نی كوردییه‌ و له‌ گه‌رمیان به‌كاردێت.

[5] Le Crépuscule du soir

[6] Le Crépuscule du matin

[7] Le spleen de Paris ئه‌م به‌رهه‌مه‌ هه‌موو په‌خشانه‌ شیعره‌كانی بۆدلێر له‌ خۆ ده‌گرێت.

[8] boulevard  له‌ بیناسازی شاردا به‌و شوێنه‌ ده‌وترێت كه‌ چوار شاڕێگه‌ی سه‌ره‌كی یان زیاتری ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر و به‌ چوارده‌وریدا باخچه‌ هه‌یه‌ و بیناكان له‌مبه‌ر و ئه‌وبه‌ری به‌ درێژی و یه‌كئاستی دروست كراون و كافتریاكانیش له‌ ڕوكنه‌كاندا دروست كراون، كه‌ له‌ شیعری بۆدلێردا زۆر به‌ری ده‌كه‌وین، له‌ كوردیدا هیچ ناوێكم بۆی نه‌دۆزییه‌وه‌ بۆی به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ك خۆی دامنایه‌وه‌.

[9] les yeux des pauvres

[10] له‌م بڕگه‌یه‌ی كه‌ داریۆش شایگان  له‌ “وه‌ڕه‌سییه‌كانیی پاریس ” هه‌ڵیبژاردووه‌  چونكه‌ مه‌به‌ستی پیشاندانی ئه‌م دیمه‌نه‌یه‌ به‌ جۆرێك تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵی كردبوو كه‌ من نه‌مده‌توانیی ڕاسته‌وراست له‌ فره‌نسییه‌كه‌ بیكه‌م، چونكه‌ ئه‌م كافتریایه‌ له‌ لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكی هه‌ژاره‌وه‌ سه‌رنج ده‌درێت و شایگان لێره‌ حیكاتخوانی په‌خشانه‌ شیعره‌كه ‌و بڕگه‌كانی گۆرێوه‌ بۆیه‌ وه‌ك خۆی كه‌م به‌ ده‌ستكاری و سه‌ره‌نجدانی بۆ ده‌قه‌كه‌ بێ ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی شایگان بگۆرم دامناوه‌.

[11] paul claudel (1868-1955)

[12] ژان ڕاسینی شاعیری سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌می فره‌نسا.

[13] Un Voyage à Cythère

[14] كه‌وتنه‌ ژێر ئاو و قووتخواردنه‌وه‌ له‌ ئاودا.

[15] À une passante

The post شاعیری شار، سه‌رده‌می پیشه‌سازی، چین و توێژه‌كان appeared first on ژنەفتن.

لەم دواییانە، سلاڤۆی ژیژەک چەند وتارێکی سەبارەت بەم جەنگەی ئێستا نووسی کە ئەمەیان یەکێکە لە وتارەکان. تایبەتمەندیی ئەم وتارە خۆی لە چەند تۆنێکی پێکداچووی دیاردە جەماوەری، ڕووداوە سیاسییەکان و ڕاستبینیی دەروونشیکارییدا دەبینێتەوە. ژیژەک بە نموونە وەرگرتنی ترەمپ وەک باوکێکی سوپەرئیگۆیی وتارەکەی تا کۆتایی درێژە پێ دەدات، وەک ئەوەی ترەمپ دەربڕی شتێکی زیاتر بێت و هەر تەنیا سەرۆکێک نەبێت.

وتارەکە وەک لە ناوەکەی دیارە چەند چەمکێکی لاکانی لەخۆ گرتووە و هەر یەک لە چەمکەکان وەک ڕەهەندێک بۆ لێکدانەوەی ترەمپ بەکار هێنراوە. بەڵام بەر لە دەستپێکردنی وتارەکە، لێرەدا گەر بە کورتییش بێت پێویستە بەرچاوڕوونییەک سەبارەت بە چەمکەکان بدرێت. ژیژەک یەکێک لەو دوو چەمکانەی کە بەکاری هێناون بریتین لە سینتۆم و سەمپتۆم. دیارە لای لاکان، سەمپتۆم دالێکی تەمومژاوی و نەستەکییە کە بە لێکدانەوە و دەرگیربوون لەگەڵیدا مانا شاراوەکەی دەدۆزرێتەوە و بە جۆرێک لە جۆرەکان چارەسەریش دەکرێت. بەڵام سینتۆم (یانیش ئەڵقەی چوارەم) بەتەواوی جیاوازە لە سەمپتۆم، لەبەر ئەوەی سینتۆم زۆربەی جار خاوەن جەوهەرێکی بۆش و لە مانابەدەری ژویسانسە کە لێک نادرێتەوە. ئەرکی سینتۆم و کاریگەرییەکەی بۆ بەستنەوەی هەر سێ پانتایییەکەیە بە یەکترییەوە. واتە گەر سەمپتۆم دالێکی گرێدار بێت و بە کردنەوەی گرێکە چارەسەر بکرێت، ئەوا سینتۆم ئەو گرێیەیە کە ناهێڵێت ئەڵقەکانی سێ پانتایییەکە لە یەکتر بترازێن و لەپێناو بەستنەوەیان وەک ئەڵقەی چوارەم دەمێنێتەوە، تاکو واقیعە بەرجەستەبووەکە بۆ سوبێکت بهێڵێتەوە و بەمەش سوبێکت لەڕێگەی ئەم گرێیەوە ئارەزوو، سوبێکتیڤیتە و تەنانەت فەنتازیاکەشی ڕاگیر بکات. ئێمە وەک سوبێکت لە ژیاندا خاوەن ئارەزوو و فەنتازیای تایبەت بە خۆمانین کە وا دەکات بە واقیعەوە ببەسترێینەوە، واتە هەریەک لە ئێمە خاوەن سینتۆمی خۆیەتی و لە ئاستە دەستەکۆیییەکەش هەر گرووپ یانیش نەتەوەیەک سینتۆمێکی هەیە و بەیەکەوە گرێیان دەداتەوە، وەک چۆن ژیژەک ئاماژە بۆ وشە هەڵەکەی ترەمپ دەکات کە لە وشەیەکی هەڵەنووسراوی بێماناوە بوو بە سینتۆم و ڕەمزی چێژوەرگرتن، و لەم نێوانەدا هێڵێکی کۆمەڵایەتییشی هێنایە ئارا. تایبەتمەندییە سەرەکییەکەشی ئەوەیە کە هەڵگری ژویسانسە. واتە سینتۆم لەڕێگەی لەخۆگرتنی ژویسانسەوە سوبێکت بە پانتایییە ڕەمزییەکە گرێ دادەتەوە، و جەوهەری ژویسانسەکەش هەندێکجار مانادارە و هەندێکجاریش بەدەرە لە هەر مانایەک، وەک ئەوەی ژیژەک لە وشەکەی ترەمپدا دەری دەخات، و هەر ئەمەشە سوبێکت ئەرکدار دەکات تاکو لەگەڵی هاوشووناس بێت. چونکە بە هاوشووناسبوون لەگەڵ ئەم سینتۆمە خاڵێکی جێگیری ژویسانس پێک دێت و پانتایییە ڕەمزییەکە لە لادان دەپارێزێت.

ژیژەک بە هێنانی هەردوو چەمکی سینتۆم و ژویسانس، ئەوە بۆ خوێنەر ڕوون دەکاتەوە کە بەشێکی گەورەی ئایدۆلۆژیا هێندەی لە هەوڵی دابینکردنی چێژدایە، ئەوا هێندە لە هەوڵی ڕێکخستن و خۆگرتنەوەدا نییە وەک خەڵکی پێیان وایە. لێرەشدا پێویستە ڕاوەستەیەک لەسەر چەمکی ژویسانس، ژویسێنس و زێدەچێژ بکەین کە لە وتارەکەدا کەمتازۆر وەک یەک بەکار دەهێنرێت. لە دەروونشیکاریی لاکاندا، ژویسانس [Jouissance] (کە لە وەرگێڕانە ئینگلیزییەکاندا هەر بە Enjoyment وەرگێڕدراوە) و زێدەچێژ [Plus-De-Jouir] (Surplus-Enjoyment) هەمان شتن، بەڵام بە چەند دیوێک لە یەکتری جیاوازن. ژویسانس وەک چێژێکی سەرڕێژ هەمیشە زیادەیە و ئازاربەخشە کە بۆ ئەودیو پرەنسیپی چێژ دەڕوات. لەپاڵ ئەمەدا زێدەچێژ هەیە کە بەشێوەیەکی دیاریکراوتر ئەم زیادەیە لەپێناو جەختکردنەوەی چێژ/ژانەکە زەقتر دەکاتەوە، واتە لەو ڕاستییە دڵنیامان دەکاتەوە کە ژویسانس وەک زیادەیەک هەمیشە لەگەڵ چێژدا باربەستە بە ژان. بە درێژاییی ئەم وتارە، ژیژەک ژویسانس بەکار دەهێنێت و دواتر بۆ جیاکردنەوەی ژویسانس لە چێژی ئاسایی، چەمکی زێدەچێژ بەکار دەهێنێت. دواتریش جیاوازیی نێوان ئەم دوو چەمکە بە ڕاڤەکردنی گوتارەکەی ترەمپ نیشان دەدات، بەتایبەتی کاتێک لە لێدوانەکەیدا دەڵێت: “ئێمە هێندە سەردەکەوین کە چیتر ناتوانین بەرگەی ئەو هەموو سەرکەوتنە بگرین.” دالی “سەردەکەوین” لێرەدا دەرخەری چێژێکی نائاسایی و زیادەیە کە سنوورەکانی خودی چێژی بڕیوە و گەیشتووەتە ئەودیو پرەنسیپی چێژ. بەڵام دووبارەکردنەوەی ئەم چێژە نائاسایییە و ئەزموونکردنی بەشێوەیەکی ناچاری و بێ گوێدانە ڕەزامەندبوون دەمانگەیەنێتە فۆڕمێکی تری ژویسانس کە وەک زیادەیەک دەمێنێتەوە و دەبێت بە زێدەچێژ (Surplus-Enjoyment)، کە هاوشێوەی چێژوەرگرتنێکی زیاد و گەیشتن بە ژان لە ڕێی ئۆبێکتەکەوە کار ناکات، بەڵکوو وەک ڕەمزێکی بیرهێنەرەوە و جووڵەی ئارەزوو دەمێنێت وا شکستی هێناوە لە دەستخستنی ئۆبێکتەکە. واتە سوبێکت لێرەدا چەند زیاتر سەربکەوێت، هێندەش نوقسانییەکەی زەقتر دەبێتەوە و لەگەڵیشیدا پاڵنەرەکە دەیخاتە سووڕی دووبارەبوونەوەوە. بەم مانایە، فرمانی سوپەرئیگۆ لاکانییەکە لەبری چێژ وەرمەگرە و قەدەغەکردن یانیش خۆگرتنەوە دەگۆڕدرێت بۆ “چێژ وەربگرە! زیاتر و زیاتر سەربکەوە!” تاکو سوبێکتیڤیتەی سوبێکت بەتەواوی بخاتە ناو شۆرتێکی بێکۆتاوە کە تیایدا ژویسانس بە بەردەوامی وەک پاشماوەیەک بمێنێتەوە. لەپاڵ ئەمانەدا ژویسێنس (Jouis-sense) بوونی هەیە و بەمانا سادەکەی ئەمەش هەر ژویسانسە بەڵام لە مانادا. چۆن؟ ژویسانس مەحاڵە ڕاستەوخۆیانە ئەزموون بکرێت، بۆیە ئەو ساتەی دەیخەینە ناو وشە و دالەکانەوە دەبێت بە ژویسێنس، دەبێت بە ژویسانسێک کە سوبێکت لەژێر باری ماناکانەوە دەرگیری دەبێت، بەڵام لێرەدا غیابی مانا بووەتە خودی مانا. بە مانایەکی تر، چێژێکی زیادە بە دالێکی خاڵییەوە گرێ دەدرێت و بە دووبارەکردنەوە و هاوبەشکردن ئەزموون دەکرێت، لەبەر ئەوەی وشەکە هەم هەڵگری بێمانایییە و هەمیش ژویسانس، هەروەک سینتۆمەکەی ترەمپ کە خاڵییە لە هەر مانایەک و بارکراویشە لە ژویسانس.

سەبارەت بە پەیوەستیی ئێمە بە تێما و ناوەڕۆکی نووسینەکە، بەگشتی دەکرێت لەڕێگەی ئەم وتارەوە دووبارە گومان بخرێتەوە سەر هەندێک شت. بۆ نموونە، بۆ ئێمەی کورد ئەم باوکە سوپەرئیگۆیە و قێزەوەنە کە ترەمپە و لەپاڵیشیدا نەتەنیاهوو وا جار لەدوای جار بە دڵی خۆیان ئارەزووی سوبێکت بە ئاراستەیەک لار دەکەنەوە، ئەوا وەک -گەر لە نادڵنیاترین باریشدا بێت- ئامرازێک دەبینرێن کە ئەو پانتایییە ڕەمزییەی گەیشتووەتە بنبەست تێکبشکێنن و بەشێوەیەک فەنتازیای کورد بە واقیعە لەرزۆکەکە نەخشەکێش بکەنەوە. واتە تیۆریزەکردنی ژیژەک بۆ ئەم دۆخە لە ئاستە گڵۆباڵەکەدا ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە، بەڵام لە ئاستە بەشەکییەکەیدا، واتە وەک کورد، قبووڵکردنی ئەم تیۆریزەکردنە و سەیرکردنی ئێران وەک قوربانی دەست ئیمپریالیزم و سەرمایەداری جۆرێکە لە هەڵاتن لە تیۆری و دژوارتر لەوەش کوێربوونە بەرانبەر واقیع. بە مانا هیگڵییەکە گەر ئەم ئێرانەی وا وەک ڕەمزی دژەئیمپریالیزم نیشان دەدرێت تا دوورترین سنووری خۆی ڕابکێشین، دەردەکەوێت کە تیۆریزەکردن تەنیا دەتوانێت دیوێکی ڕەمزی بپێکێت و بە ئاستە ڕیاڵییەکەی نەگات کە مێژووێک دەردەخات خەڵتانە بە خوێنی دەیان هەزار و بگرە سەدان هەزار کورد. واتە لەم بارەدا خوێندنەوەکەی ژیژەک یان هەر خوێندنەوەیەکی تر گەر لەڕێگەی تیۆریزەکردنەوە جیهان وەک گشتێک بخوێنێتەوە، ئەوا لە ئاستە بەشەکییەکەدا تا ئاستێکی زۆر کورت دەهێنێت و نەستە چەپێندراوەکەی ژێر ئەم سیستەمە لەبیر دەکات. “ڕۆح ئێسقانە”کەی هیگڵ دەقاودەق ئەم ڕاستییە چڕتر دەکاتەوە، کورد ئێسقانێکە لە ڕۆحی تیۆریزەکردندا. واتە حەقیقەتەکە بۆ ئێمە تەنیا سەیرکردنی ترەمپ نییە وەک پەتییترین فۆڕمی سوپەرئیگۆ، بەڵکوو ئەم سوپەرئیگۆیە مشەخۆرە دووچاری دۆخ و بڕیاری جیاوازترمان دەکاتەوە، ڕەنگ بێت فرمانەکەی کەلێنێک بۆ کورد بکاتەوە لە پانتاییی ڕەمزیی ئێراندا، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە سەر کورد ئەزموونی سیاسی و ژیندەروونی خۆیەتی کە پێکەوە بەڵگەی واقیعێکی کۆنکرێتی مێژووییی پڕ لە هەڵبەز و دابەز دەدەن و ڕێگە نادەن ڕۆح هەروا بەسادەیی لە کەلێن یاخود پەراوێزێکدا ئەبستراکت ببێتەوە. 

ترەمپ وەک خوێنەری لاکان

هێڵی فیکریی ژاک لاکان بۆ تێگەیشتن سەختە، بەتایبەتی کاتێک لەپێناو شرۆڤەکردنی پەیوەندیی پارادۆکسانەی نێوان زمان و ژویسانس دەست دەداتە وشەداڕێژی، وەک ژویسێنس (زێدەچێژ-لە-مانا). یەکێکی تر لەو تازەوشانەی هەمان پەیوەندی دەپێکن بریتییە لە سینتۆم [ئەڵقەی چوارەم/ Le Sinthome]، کە جیاوازە لە سەمپتۆم [دەردەنیشانە]. سینتۆمەکان جۆرێکن لە “پارچەی ژویسانس”، بەو مانایەی بچووکترین یەکەن کە تیایاندا زمان و ژویسانس تێکهەڵکێشی یەکتری دەبن. سینتۆمەکان یەکەیەکی نیشانەی پڕ لە ژویسانسن، بۆ نموونە، هەر وەک خوویەکی چکۆلانە کە بێ وەستان و بە شێوەیەکی دووبارەبووەوە ئەنجامی دەدەین.

ئایا سینتۆم بچووکترین بەشی پێوانەکراوی ژویسانس نییە، بچووکترین و بنەڕەتترین کۆمەڵە؟ سینتۆم لە توانایدا هەیە یارمەتی دروستکردنی پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتییش بدات، و لە شێوەی ڕێوڕەسمێکی بەتاڵ یاخود وەک نوکتەجاڕییەکی بێمانا مامەڵە بکات [شتێک کە خەڵکی بەشێوەیەکی پاتەبووەوە لەگەڵ یەکتری هاوبەشی دەکەن بەبێ ئەوەی مانایەکی ڕاستەقینەی هەبێت]. لە ٢٠٢٤ەوە، نوکتەجاڕییەک کە زۆر تەشەنەی کرد “شەش-حەوت” بوو: ئەم نوکتەیە نە هیچ مانایەکی شاراوەی هەبوو، نە خاوەن کۆدێکی نهێنیش بوو، تەنیا دوو ژمارەی گوتراوی یەک لە دوای یەکی لەخۆ گرتبوو. دەستەواژەی “شەش-حەوت”، لە مانا مۆدێرنەکەی، زیاتر بۆ گۆرانییەکەی ڕاپەری فیلادێلفی “سکریلا” دەگەڕێتەوە، لە ٢٠٢٤دا لە گۆرانی دوت دوت. لەم ڕاپەدا، ئەم دەستەواژەیە دەکرا ئاماژە بێت بۆ کۆدی ڕادیۆی پۆلیس، یان شەقامی ٦٧ەم، یانیش شتێکی تر. دواتریش لە زنجیرەی باخی باشووردا دەرکەوت، دوای ئەوەش بە هەموو شوێنێکدا بڵاو بووەوە.

“ئەمە جۆرێک نوکتەجاڕیی ناو خەڵکییە کە تەنیا بۆ خۆی دەگەڕێتەوە، ئەمە جگە لە توانستی منداڵێکی سێزدە ساڵان کە بۆ بێزارکردن و هەراسانکردنی دەوروبەری بە بێئۆقرەیییەوە ئەسپێکی مردوو شەلاق وەشێن دەکات، هیچ شتێکی تر نییە. لە هەندێک شوێندا، دەستەواژەکە ئاماژە بە جووڵەی دەست دەکات: دوو ناولەپی هەڵگێڕدراو وەک تەرازوو یەک لە دوای یەک بۆ سەرەوە و خوارەوە.“^[1]

ئەمە هەر بەسادەیی بێمانا نییە؛ ماناکەی هەر خۆی لەژێر بێماناییدایە. نوکتەجاڕییەکی لەم شێوەیە تا کاتێکی دیاریکراو دەمێنێتەوە، بەزۆری لە ساڵێک زیاتر ناخایەنێت، و “شەش-حەوت”یش چووەتە ژێر سێبەری نوکتەجاڕیی تر.

دۆناڵد ترەمپ لە سەروبەندی قۆناغی یەکەمی سەرۆکایەتییدا، نموونەیەکی ڕێکاوڕێکی ئەم جۆرە سینتۆمەی دروست کرد کە وەک پەیوەستییەکی کۆمەڵایەتی بەکار دەهێنرا لەنێوان خەڵکی. لە تویتێکیدا کە دواتر زۆر بەناوبانگ بوو،  نووسیبووی: “سەرەڕای بەردەوامیی ڕووماڵی نەرێنییCovfefe.”^[2] ترەمپ هەرگیز ئاماژەی بەوە نەدا کە تویتەکە هەڵەیەکی ڕێنووسی تیابوو؛ دوای ئەوەی تویتەکەی سڕییەوە، دووبارە تویتی کردەوە: “کێ دەتوانێت مانای ڕاستەقینەی ‘Covfefe’ بدۆزێتەوە؟؟؟ چێژ وەربگرن!“^[3] ڕاستی گوت: “Covfefe” ئەو شتەیە کە لاکان پێی دەڵێت سینتۆم [ئەڵقەی چوارەم]، نەک سەمپتۆم کە ڕەمزێکی نهێنی لەخۆ دەگرێت و ڕێگە نادات لەژێر لێکدانەوەدا ڕاستەوخۆ ئاماژەی بۆ بکرێت، بەڵکوو سینتۆم فۆڕمێکی دیاریکراوی بێمانایە کە چێژ چڕتر دەکاتەوە. لەکاتێکدا دەکرێت سەمپتۆم لەڕێگەی لێکدانەوەوە چارەسەر بکرێت، بەڵام سینتۆمەکان شتانێکن پێویستە سوبێکت فێر ببێت بەتەواوی لەگەڵیان هاوشووناس بێت: ئەوان بنچینەی کێیەتیی سوبێکت پێک دێنن، گەر سینتۆمەکان ون ببن، سوبێکت خۆی پارچەپارچە دەبێت.

ترەمپ لەسەر هەقە وەک فرمانێک ئاماژە بە چێژوەرگرتن بکات: “چێژ وەربگرن!” کاتێک بەشێوەیەکی گەمژانە چێژ لە “Covfefe” وەردەگریت، ئەوا بۆ سەرووی زمان (یانیش تەنانەت ژێرەوەی زمان) لە مانایەک بۆ گفتوگۆکردن و ئاڵوگۆڕکردنی ناوەڕۆکی مەدلولەکانەوە دەڕۆیت بۆ ئەزموونکردنی دالەکان وەک چڕبوونەوە و فۆڕمی جێگیری ژویسێنس [ژویسانس لە مانادا]. کەواتە جێی سەرسووڕمان نیییە کە “چێژ وەربگرن!“ەکەی ترەمپ لە پەتییترین فۆڕمدا وەک فرمانێکی سوپەرئیگۆ کار دەکات. ئێمە بەگشتی وەک بریکارێکی ئەخلاقیی سادیست و بێبەزەیی لە سوپەرئیگۆ فرۆیدییەکە تێدەگەین کە هەمیشە بە داواکردنی مەحاڵ دەمانشڵەژێنێت و دواتریش بە چێژەوە سەیری ئێمە دەکات کاتێک شکست دێنین لە جێبەجێکردنی داواکانی. هەرچۆنێک بێت، لاکان پێشنیاری هاوسەنگییەک دەکات لەنێوان ژویسانس و سوپەرئیگۆ: ئەویش ئەوەیە کە چێژوەرگرتن لە شتێک تەنیا شوێنکەوتنێکی خۆبەخۆی ئارەزووەکانت نییە؛ بەڵکوو شتێکە کە ئێمە وەک ئەرکێکی ئەخلاقیی سەیر و شێوێنراو ئەنجامی دەدەین. ژویسانس هەر خۆی شتێکە کە مشەخۆری بەسەر چێژی مرۆڤدا پەیڕەو دەکات، بەجۆرێک دووچاری لادانی دەکات کە سوبێکت بتوانێت زێدەچێژ لە خودی ناخۆشی و ناچێژدا بەدەست بهێنێت.

بۆ ئەوەی لەم هاودژییە تێبگەین، پێویستە دوو جیاکاریی تر کە لەلایەن لاکانەوە ڕوون کراونەتەوە، بناسێنین: یەکەمیان جیاوازیی نێوان ناو-ی-باوک (باوک وەک فیگەری دەسەڵاتی ڕەمزی، و وەک بریکار و نوێنەرەوەی یاساکان) و زێدەچێژی باوکی قێزەوەنە، کە وەک سوپەرئیگۆیەکی بریکار زیاتر چێژ دەسەپێنێت؛ دووەمیشیان جیاوازیی نێوان چێژی ئاسایی و زێدەچێژە، کە وەک فرۆید دەڵێت، ئەو چێژەی لەودیو پرەنسیپی چێژەوەیە. بەم شێوەیە، ئێمە بۆ پرسیارە کۆنە فرۆیدییەکە دەگەڕێینەوە: بۆچی چێژ لە نیگەرانی وەردەگرین؟ بە مانایەکی تر، هێز هەروا بەسادەیی لەڕێگەی چەوسانەوە (و چەپاندن) خۆی بەسەر ئێمەدا ناسەپێنێت، کە پشتبەستە بە ترسی سزادان، بەڵکوو لەڕێگەی پاداشت کردنمانەوەیە بە گوێڕایەڵی و ملکەچبوون. ئەوەشی لەم ئاڵوگۆڕکردنەدا لە ئەنجامی گوێڕایەڵی و نکۆڵییکردنمان بەدەستی دەهێنێن چێژێکی لادەرە لە خودی ڕەتکردنەوەوە، چێژێک کە لە خودی لەدەستچوونەوە هاتووە. لاکان بەم چێژە بەلاڕێدا براوە دەڵێت زێدەچێژ (Surplus-Enjoyment). زێدەچێژ  واتە دژیەکی شتێک کە هەمیشە (و تەنیا) زیادەیەکە پەیوەست بە خۆیەوە: لە بارە ئاسایییەکەیدا، هیچ نییە [واتە تەنیا وەک شتێکی زیادە لەدوای یاخود لەودیو چێژەکەوە دێتە بوون]. ئەمە بەرەو چەمکی ئۆبێکتی بچووکی a لاکانمان دەبات وەک زێدەچێژ: لە بنەڕەتدا شتێک نییە بە ناوی “چێژی بنەڕەتی” تاکوو زێدەچێژی بخرێتە سەر، بەڵکوو چێژ خۆی هەمیشە زیادەیەکە لە سەرڕێژییدا.

ئۆبێکتی بچووکی a مێژووێکی درێژی لە سێمینارەکانی لاکاندا هەیە: ئەم چەمکە چەند دەیەیەک بەر لەوەی لاکان بەشێوەیەکی ڕێبازمەند بە شیکاری “کاڵا”ی ناو سەرمایەی مارکسەوە بیبەستێتەوە، بوونی هەبوو. بەڵام بێ شک ئەم ئاماژەدانە بە مارکس، بەتایبەت بە چەمکی زێدەبەها (Mehrwert) وای کرد لاکان پەرە بەم چەمکە “جێکەوتبوو”ەی بدات وەک زێدەچێژ (plus-de-jouir, Mehrlust): ئەو پاڵنەرە زاڵەی کە لە کۆی ئاماژەپێدانەکانی لاکان هەیە بۆ “کاڵا”ی مارکس بریتییە لە چوونیەکییەکی بونیادیی نێوان زێدەبەهای مارکس و ئەو چەمکەی کە لاکان ئاوهەڵکێشی کرد و ناوی نا زێدەچێژ، ئەو دیاردەیەی فرۆید پێی دەگوت “بەدەستهێنانی چێژ”، کە هەروا بەسادەیی مانای هەبوونی چێژی زیاتر نییە، بەڵکوو ئەو چێژە زیادەیەیە سوبێکت لە ساتی گرتنەبەری قەدبڕێکی دیاریکراودا بۆ گەیشتن بە چێژ دەستی دەکەوێت. شێوەیەکی تری بەدەستهێنانی چێژ (Lustgewinn) هەڵگێڕانەوە یاخود ئەو ئاوەژووبوونەوەیەیە کە هیستریا تایبەتمەند دەکات: ڕەتکردنەوەی چێژ خۆی دەبێت بە چێژ ی/لە ڕەتکردنەوە، چەپاندنی ئارەزوو بۆ ئارەزووی چەپاندن ئاوەژوو دەبێتەوە، ئیتر بەم جۆرە. ئاوەژووبوونەوەیەکی لەم شێوەیە لە کڕۆکی لۆژیکی سەرمایەدارییدا بوونی هەیە: وەک لاکان تێبینی کردبوو، سەرمایەداریی مۆدێرن بە حسابکردنی چێژ دەستی پێ کرد (دەستخستنی سوود)، و ئەم حسابکردنی چێژە دەسبەجێ بووە چێژی حسابکردن [چێژ وەرگرتن لە حساب خۆی].

ئێستا دەتوانین بەڕوونی ببینین چۆن زێدەچێژ بە سادیزم هاودژە: کاتێک سەرمایەدارێک لە حسابکردنی چێژەوە بۆ چێژی حسابکردن پێچ دەکاتەوە، لێرەدا ئەو چێژی ڕاستەوخۆ ڕەت دەکاتەوە (یان لانی کەم دەیخاتە پەراوێزەوە، وەک چێژی بەکارهێنانی ئۆبێکتە تایبەتەکان)، و لە شوێنی چێژە ڕاستەقینەکە، چێژێکی “ئەبستراکت” شوێنکەوت دەبێت کە چێژی مومکین حساب دەکات. کەواتە، زێدەچێژ وەک لاوازکردنێکی سادیستی بۆ بەکەموەرگرتنی چێژی ڕاستەقینە کار دەکات. بەڵام ئەمە چۆنچۆنی پەیوەندی بە ترەمپەوە هەیە؟ دیوە سەمەرەکە لێرەوەیە: لە یەکێک لە دوا لێدوانەکانییدا، بەشێک هەیە کە دەقاودەق، و بە زمانە جەماوەرییەکە دژیەکیی نێوان سوپەرئیگۆ و زێدەچێژ دووبارە دەکاتەوە:

“وڵاتەکەمان دووبارە سەردەکەوێت. لە ڕاستیدا، ئێمە هێندە سەردەکەوین کە خۆمان نازانین سەبارەت بەمە چی بکەین. خەڵکی پێم دەڵێن، جەنابی سەرۆک، تکایە، تکایە، تکایە، ئێمە زۆر زۆر سەرکەوتووین. چیتر بەرگەی ئەمە ناگرین. ئێمە لە وڵاتەکەماندا ڕانەهاتبووین سەربکەوین تاکو ئەو کاتەی تۆ دەرکەوتیت. هەمیشە دەدۆڕاین. بەڵام ئێستا زۆر سەرکەوتووین. منیش دەڵێم، نا، نا ، نا، ئێوە دووبارە سەردەکەونەوە. سەرکەوتنێکی مەزن. ئێوە دەگەن بە سەرکەوتنێک کە مەزنترە لە هەر سەرکەوتنێکی پێشوەخت.“^[4]

ڕەسڵ سبریلیا کە سەرنجمی بۆ وشەی “Covfefe” کێش کرد و لەمەڕ ئەم دێڕانە لەسەر هەق بوو کە بڵێت “ئەمە سادیزمی پەتییە. پەیامەکەی ئەوەیە: ‘ئەمەریکییەکان، هەوڵێکی تر بدەن!’ لە سەرکەوتنی زیادە شەرم مەکەن! دەبێت لەودیو پرەنسیپی چێژەوە چێژ لە ژانی سەرکەوتن وەربگرن! ئەو تەنانەت بەشێوەیەک ئەم دێڕانە دەردەبڕێت وەک ئەوەی یەکێک بێت لە باوکە سوپەرئیگۆییەکانی دەیڤد لینچ^[5]. ” خەڵکی وەک شتێکی بەردەوام و نەبڕاوە ڕەچاوی “سەرکەوتن”ەکە دەکەن، ئەم حزوورە بەتین و بەردەوامەی زێدەچێژ شتێکی بەرگەنەگیراوە؛ خەڵکی تەنیا دەیانەوێت ژیانێکی ئاسوودە بژین بە چێژێکی ئاسایییەوە، بەڵام ترەمپ وەک ئەو باوکە سوپەرئیگۆییە قێزەوەنە دەجووڵێتەوە کە خەڵکەکەی خۆی دەچەوسێنێتەوە، فشارێکی بەردەوام دەخاتە سەر سوبێکتەکانی بۆ ئەوەی چێژی زیاتر وەربگرن، تاکو هەرگیز نەحەسێنەوە و هەرگیز ژیانێکی ئارام و جێگیریش قبووڵ نەکەن. ترەمپ لە گوتنی: “نا، نا، نا، ئێوە دووبارە سەردەکەون.” بەتەواوی دەربڕی ڕەهەندە چەوسێنەر و نێگەتیڤەکەی زێدەچێژە. هەر لەبەر ئەوەشە فەرمانی چێژ وەربگرن پەیوەستە بە “نا، نا، نا“یەک. بڕگە دووبارەبووەوەکەی ترەمپ بوارمان پێ دەدات ئەوە ببینین کە چۆنچۆنی دژیەکی سوپەرئیگۆ تەنیا سەبارەت بە تیۆرێکی تێروتەسەل نییە: بگرە لەناو ئەزموونی ڕۆژانەشماندا بوونی هەیە. کەواتە، چی ئەگەر هەنگاوێک زێدەتر بڕۆین و بە بیرکردنەوە لە “سەرکەوتن” بە مانا سەربازییەکەی دووبارە لێدوانەکەی ڕاڤە بکەینەوە؟

“لە چەند هێرشێکی پێشگرانەمان بۆ سەر ئێران، وڵاتەکەمان دووبارە سەردەکەوێت. لە ڕاستیدا، ئێمە هێندە سەردەکەوین کە خۆمان نازانین سەبارەت بەمە چی بکەین. خەڵکی پێم دەڵێن، جەنابی سەرۆک، تکایە، تکایە، تکایە، ئێمە زۆر زۆر سەرکەوتووین. تکایە لە بۆمببارانکردنی ئێران بوەستە! چیتر بەرگەی ئەمە ناگرین. بەڵام  من پێیان دەڵێم، نا، نا، نا، ئێوە دووبارە سەردەکەونەوە، ئێوە دەگەن بە سەرکەوتنێک کە مەزنترە لە هەر سەرکەوتنێکی پێشوەخت.“

بۆچی؟ لەبەر ئەوەی ترەمپ وەک چۆن خۆی دەیڵێت لە مێژووی مرۆڤایەتییدا گەورەترین ئاشتیهێنەرە. هەروەک بەباشی ئاگادارین، تاکە ڕێگا بۆ بەرقەرارکردنی ئاشتییەکی سەرتاسەری و ئەبەدی بە ئەنجامدانی جەنگێکی کۆتایی و مەزن دەکرێت کە کۆی دوژمنانی ئاشتی لەناو ببات. وەک ترەمپ جار لەدوای جار دووبارەی دەکاتەوە، کە ئەمەریکا لەگەڵ ئێران لە جەنگدا نییە؛ بەڵکوو بەیەکەوە لەگەڵ ئیسرائیل دەیانەوێت تەنیا خەڵکی ئێران ئازاد بکەن (بەهەمان ئەو بارەی کە ئیسرائیل غەززەی “ئازاد” کرد، و وێرانییەکانی تاران تا دێت زیاتر و زیاتر لە غەززە دەچێت…). بەم شێوەیە ترەمپ گوێڕایەڵی ئاغا ڕاستەقینەکەی دەبێت، نەتەنیاهوو، کە تەنانەت وەک ئاشتیهێنەرێکی مەزنتر دەبینرێت: ئێستاکە ئیسرائیل دووچاری جەنگێکی گشتگیر بووەتەوە و ئامانج لێی بەدیهێنانی ئاشتییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و لێرەدا مەبەست لەم ئاشتییە ئەوەیە کە ئیسرائیل دەیەوێت بەسەر کۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زاڵ بێت.

ئەی پێویستە لێرەدا چی بکەین؟ من هەمیشە بە لایەنگیری دژەسڕبەکان تۆمەتبار دەکرێم، بەڵام پێویستە دان بەوەدا بنێم کە ئەو گۆرانییە ناوچەیییەی دڵخوازمە گۆرانییەکی سڕبییە سەبارەت بە کرالێڤیچ ماڕکۆ (شازادە ماڕکۆ، کە لەناو گۆرانی سەردەمانی ناوینی سڕبییەکان وەک قارەمانێکی مەزن ناوزەد کراوە) کاتێک چاوی بە یاوەر و ڕکەبەرەکەی لیۆتیتزا بۆگدان (بۆگدانی تووڕە)ی جەنگاوەر دەکەوێت. وەرگێڕانی دەقی چیرۆکی گۆرانییەکە هی خۆمە:

“شازادە ماڕکۆ و لیۆتیتزا بۆگدان، وەک خەڵکی دەیگێڕنەوە، لەو ڕۆژەدا یەکترییان بینی. دوو قارەمانە ڕووتاڵەکە بۆ ماوەیەکی درێژ سەرنجی یەکترییان دا – سەرەتا کێ دەست بە شەڕکردن دەکات؟ هەر یەکەیان چاوەڕێی ئەوی تر بوو. / ‘دەزانی چی هاوڕێ ماڕکۆ، باشتر وایە هەر یەک لە ئێمە بە ڕێگەی خۆیدا بڕوات – بڕواتە نێو ڕەز و کێڵگەکان. خۆ گەر شەڕی یەکدیمان بکردایە، جیهان هەڵدەلەرزی و دواجار کێ دەزانێ کاممان بەزیندوویی ڕزگاری دەبوو. ’ / ماڕکۆ کە بەپەرۆشەوە چاوەڕێی بیستنی ئەم وشانە بوو، ئەسپەوڕێ بەنێو کێڵگەکە تێیتەقاند. شازادە ماڕکۆ و لیۆتیتزا بۆگدان، وەک خەڵکی دەیگێڕنەوە، لەو ڕۆژەدا یەکترییان بینی.”

بڕیارە سەیر و نەهەژێنەکەی دوو قارەمانەکە لە دەستبەرداربوونی شەڕ نابێت وەک نیشانەیەکی نهێنی بۆ ترسنۆکیی ژێر دەمامکە بوێرەکانیان ببینرێت، بەڵکوو لەبری ئەوە، تێڕوانینێکی تیژپەڕ نیشان دەدات کە ئەو ململانێیەی لەپێناو شکۆ و ڕێزی قارەمانانە ئەنجام دەدرێت، پووچێتییە. وەک ئەوەی لۆژیکە ژێرەوانکێیەکەیان بەم جۆرە بێت:

“دەبێت لەبەر چ شتێک ژیانمان بخەینە مەترسییەوە و ئەم ڕۆڵە گەمژانەیییەی قارەمانەکان پەیڕەو بکەین کە کاتێک بەڕێککەوت چاویان بە یەکتری دەکەوێت، دەست دەکەن بە شەڕکردن؟ ناکرێت لە ساتێکدا وچان بدەین، لەم دەرگیربوونە ببینەوە و کەمێک چێژ لە ئاشتی وەربگرین؟” کردارێکی لەم شێوەیە یەکجار باشترە لە خەونگەلێکی مەزن بۆ بەدیهێنانی ئاشتی ئەبەدی، کە تەنیا جەنگی سەرتاسەری بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

سەرچاوە:

[1] https://www.theguardian.com/society/2025/oct/20/six-seven-latest-slang-should-parents-be-worried.

[2] https://eu.usatoday.com/story/news/politics/onpolitics/2017/05/31/sean-spicer-says-covfefe-wasnt-typo-trump-knew-exactly-what-he-meant/102355728/.

[3] “Tweet from Donald Trump: “Who can figure out the true meaning of “covfefe” ??? Enjoy!”“. Twitter. Archived from the original on December 15, 2020. Retrieved August 1, 2020.

[4] https://youtube.com/shorts/MJMSJM-h6b4?si=ai6y8xMfnkDGpZPL

[5] لێکچوواندنی ترەمپ بە باوکێکی سوپەرئیگۆیی ناو فیلمەکانی دەیڤد لینچ بەو مەبەستەیە، کە ئەکتەرانی ناو فیلمەکانی ناوبراو بەتەواوی خاوەن دەسەڵاتێکی ناجێگیر و زیادەن. زۆربەی جاریش لەبری ڕێزگرتنی مەودا و ڕەچاوکردن، خۆتێهەڵقورتێنییەکی سنووربەدەر دژ بە سوبێکتەکانی تر ئەنجام دەدەن، وەک فڕەنک بووس لە فیلمی قەدیفەی شین، یانیش لیڵێند پاڵمەر لە توین پیکس. ترەمپ بە ڕەوانبێژیی و دووبارەکردنەوەکانی هەمان خۆپیاکردن جێبەجێ دەکات. زێدەچێژێک بەسەر سوبێکت دەسەپێنێت کە بەتەواوی بەرگەنەگیراوە.

The post ترەمپ وەک خوێنەری لاکان appeared first on ژنەفتن.

لە نامەی یەکەمی ڕیلکەوه‌ بۆ فرانتس کاپوس، پاریس، شوباتی ۱۹۰۳: نامه‌ بۆ شاعیرێكی لاو “Lettres à un jeune poète”

پێشەکی:

چوونە ناو هه‌زارلۆغانه‌ی “خۆ”‌وە

کاتێک بۆ یەکەمجار لاپەڕەی یەکەمی “وێڵی” دەخوێنیتەوە، هەست دەکەیت کەسێک دەستی گرتوویت و بۆ ناو باڵەخانەیەکی نیوەڕووخاو په‌لكێشی كردوویت‌. پلیکانەکان لەژێر پێتدا دەلەرزن، ڕووناکییەک هەیە، بەڵام چراکان ڕاستەوخۆ تیشک ناخەنە سەر شتێک، تەنیا هه‌ندێ سێبەر لەسەر دیوارەکە دەبینیت. ئەمە هەمان ئەو هەستەیە کە دەقەکەی دلاوەر ڕەحیمی لە هەمان دێڕی یەکەمەوە لە خوێنەردا درووستی دەکات: هەستی بوون لە شوێنێکدا کە دەبێ ناسراو بێت، بەڵام نییە؛ هەستی خوێندنەوەی وشەگه‌لێک کە ناسراون، بەڵام ڕستەکانیان نامۆن.

ڕۆمانەکە بە ڕستەیەک دەست پێ دەکات کە هەم وتارێکە و هەم دادگاییکردنێک: “تۆ بەندییەکی لە بەندیخانەیەکدا ئابڵوقە دراو، گەمارۆ دراو بە بەندیوان و بە پاسەوان …” (ل7) ئەم “تۆ”یەی کەسی دووهەم چییە؟ کێیە؟ بۆچی گێڕەرەوە بە “تۆ” بانگی دەکات؟ هەر ئەم پرسیارە سادەیەش، کلیلە بۆ تەڵەزگه‌کانی ئەم دەقە.

لە ئەدەبیاتدا، کاتێک گێڕەرەوە بە “تۆ” بانگ دەکات، زۆربەی جار یان لەگەڵ خوێنەری دەرەوەی دەقەکە قسە دەکات – واتە لەگەڵ خوێنەری ڕاستەقینە – یان لەگەڵ بەشێکی “خۆ”یدا، كه‌ لێکدابڕاوی خۆیه‌تی، دەدوێت. لە “وێڵی”دا، هەردوو ئەگەرەکە پێکەوە و بە مەبەست تێکەڵ کراون.

ئەم دەقە ڕۆمانێك نییه‌ به‌ مانا باوه‌كه‌ی گیڕانه‌وه‌. پڵۆتێکی هێڵه‌كیی نییە، کارەکتەری سەربەخۆ بوونیان نییە، ناکۆکییەک بەرەو ئاشتەوایی ناڕوات. بەڵام ئەم نەبوونییانە، کەموکوڕی نین و له ‌ڕاستیدا شێوازی بەرهەمەکەن. “وێڵی” زیاتر لە ددانپێدانان دەچێت: ددانپێدانانێک کە گێڕەرەوە به‌ ناچاری دەیکات، ددانپێدانانێک کە “تۆ”ی بەردەنگ هێشتا قبووڵی نەکردووە گوێی لێ بگرێت، ددانپێدانانێک، کە خودی نووسینەوەی جۆرێکە لە بەرگری لە بەرانبەر لەبیرچوونەوەدا.

بەڵام بۆچی ئەم ددانپێدانانە “ناچاری”یە؟ چونکە گێڕەرەوە دەبینێت “تۆ” – کە دەکرێت دۆستێک یان مرۆڤێک بێت كه‌ ڕۆژگارێك “ئافرێنه‌ری ئەگەر و شیانه‌كان” بووه‌ – خەریکە لەناو گێژاوێکدا نوقم دەبێت کە خۆی درووستی کردووە؛ گێژاوێک لە بێدەنگی، لە لەبیرچوونەوەی جوانییە بچووکەکان، لە ترس. دەکرێت بگوترێت “وێڵی” ڕۆمانی “ترس لە ژیان”ە، نەک “ترس لە مردن”. چونکە مردن لەم دەقەدا، تەنانەت کاتێک دەردەکەوێت، ئامادەیییەکی کاڵ و لێڵ و ناڕوونی هەیە؛ بەڵام ترسی هەناسەدان، ترسی بینران، ترسی نووسین  لە هەر لاپەڕەیەکدا هەناسەی گێڕەرەوە دەبڕن.

“وێڵی” بە ئاسانی ناکەوێتە ناو هیچ ژانرێکەوە: نە ڕۆمانێكی دەروونناسیی ڕووتە، نە ڕۆمانێكی کۆمەڵایەتی و نە تەنیا پۆرترێتێکیشە. لای من ڕه‌نگه‌ باشترین پێناسە ئه‌وه‌ بێ كه‌ ئەم بەرهەمە “هەڵکۆڵین”ێکە. گێڕەرەوە خەریکی هەڵکۆڵینە لە ناخی مێشک و یادەوەریی “تۆ”دا، شتگەلێکی وه‌ك یادەوەریی وشەی “زێوان”، دەنگی حەسەن زیرەک و ئه‌وانی تر، سەمای نەزانراو، مەستیی شەوانە، پیاسەکردن لە کۆڵانەکانی هەولێر و ده‌یان شتی تر ده‌دۆزێته‌وه‌ و ئەم شتانە دەخاتە بەردەم “تۆ” و پێت ده‌ڵێت: ببینە، ئەمە تۆ بوویت. ئەمە ئەو تۆیەی کە ئێستا لە پشتی بێدەنگییەوە خۆی حەشار داوە، هەمان ئەمە بووی.

لە درێژەی ئەم خوێندنه‌وه‌یه‌دا، هەوڵ دەدەم بەدوای ئەم هەڵکۆڵینەدا بڕۆم. ئامانجەکە ئەوە نییە بەرهەمەکە لە چوارچێوەیەکی ئەکادیمیدا زیندانی بکەم، هێنده‌ی مه‌به‌سته‌ ئه‌وه‌ نیشان بدەم بۆچی ئەم دەقە – لەگەڵ هەموو سه‌رنجێكمدا – دەکرێت ئاوێنەیەک بێت بۆ هەر کەسێک کە جارێک “خۆ”ی لە داڵانێکی بێدەروازەدا ون کردبێت.

سەرەتا دەمه‌وێ بزانم ئەم ڕۆمانە چی دەڵێت؟ پاشانیش: ئەم ڕۆمانە چۆن دەڵێت؟ ڕەنگە گرنگتر له‌مه‌ش ئه‌وه‌ بێت كه‌ چۆن ناڵێت؟ جیاوازیی ئەم دوو پرسیارە، جیاوازیی نێوان بینینی تابلۆیەک و بینینی چوارچێوە و كانڤاس و فڵچەیەکە کە تابلۆیه‌كیان به‌رهه‌م هێناوه‌. لە ئەدەبیاتدا، زۆربەی جار یەکەمیان ئەنجام دەدەین: دەپرسین “مانا چییە؟” بەڵام دووەمیان بینینی پێکهاتەیه‌، بینینی هەڵبژاردنەکانه‌ و بینینی ئەو شتانەیه‌ نووسەر بە نەنووسراوی جێیان دەهێڵێت، ئەمەش ڕێك هەمان ئەو کارەیە کە دەبێ ڕەخنەگرێکی ڕاستەقینە بیکات.

“وێڵی” دەقێکە تێیدا چەند پرسێکی بنەڕەتی بە شێوەیەکی هاوکات کاران: پرسی گێڕانەوە قبووڵكردنی ترس، پرسی ڕەگەزی ددانپێدانان لە کولتووری کوردیدا، پرسی کاتی گێڕانەوەیی و پەیوەندیی بە بێدەنگییەوە، پرسی نێوان “من”ی نووسراو و “من”ی ژیاو، و پرسێک کە ڕەنگە نوێترین و ترسناکترین بێت: ئەوەی کە ئەم ڕۆمانە کێ نابینێت و ئەم “نەبینینە” چی دەڵێت.

ملنەدان به‌ گێڕانەوە: کاتێک زمان لە خۆی دەترسێت

پارادۆکسی بنەڕەتی

چەقی “وێڵی” کێشەی زمانە و ئەمەش سەرنجڕاکێشە، چونکە پارادۆکسی سەرەکیی دەقەکە هەر ئەمەیە: گێڕەرەوە دەیەوێت بە زمان بەرگری لە “تۆ” بکات، بەڵام “تۆ” لە زمان دەترسێت. “تۆ” ئەو کەسەیە کە ڕۆژێک عاشقی وشەی “زێوان” بوو، کەسێک کە باوه‌ڕی به‌وه‌ هه‌یه‌ وشەکان هه‌ستیان هه‌یه‌، بەڵام ئێستا نانووسێت، ناتوانێت بنووسێت یان نایەوێت بنووسێت، چونكه‌ ” نووسین هه‌موو ئه‌و گوناه و تاوانانه‌ی نه‌مكردوون بیر ده‌خاته‌وه ” (ل86) ئەم ڕستەیه‌ دەبێ له‌سه‌ری بوەستیت. ئەمە ڕستەیەکە لە خوێندنەوەی یەکەمدا ڕەنگە ئاسایی بێت، بەڵام ترسناکە. گوناهانێک کە نەتکردوون بەڵام نووسین بیرت دەهێنێتەوە واتای چییه‌؟ واتە نووسین یادەوەرییەک چالاک دەکات کە تۆ تۆمەتبار دەکات بە شتێک کە نەتکردووە. نووسین خۆی تۆمەتە. زمان خۆی دادوەرە.

دلاوەر ڕەحیمی لەم ڕۆمانەدا دەست بۆ یەکێک لە بنەڕەتیترین ململانێ کولتوورییەکان ده‌بات، كه‌ ئه‌ویش زمانه‌. واته‌ بۆ ئەو کۆمەڵگەیانەی کە زمانیان وەک ئامرازی کۆنترۆڵ به‌رهه‌م هێناوه‌. لەم پانتایییه‌دا، نووسین یەکسانە بە بینران، بینرانیش یەکسانە بە بوون بە ئامانج. “تۆ” کە “هەموو تەمەنت لەگەڵ ئەو گۆرانی و ئەو وشانەدا بەسەر برد، وەک جووتیارێکی خەمخۆر وشه‌کانت بژار دەکرد، وەک بیناسازێکی لێهاتوو وشەکانت بە دوای یەکدا ڕیز دەکرد و هەڵتده‌چنین.” (ل27)، ئێستا لە هەمان ئامرازەکەی دەترسێت. بەڵام گێڕەرەوە ئەم ترسە قبووڵ ناکات. بۆ ئەو، نووسین “هه‌م چه‌كێكی باشە بۆ بەرگریکردن…” (ل79). لە ڕاستیدا، خودی ڕۆمانی “وێڵی” ئەنجامی هەمان بڕیارە. ئەمەش واتە ڕۆمانەکە، خۆی نامەیەکە، پاڕانەوەیەکە، دەستێکی درێژکراوەیە بۆ ڕزگارکردنی کەسێک کە لە بێدەنگیدا خەریکە دەخنکێت.

لە نیوەی دووهەمی ڕۆمانەکەدا، ئەو شوێنەی کە دەنگی “من”ی حاشاكه‌ر دێتە ژوورەوە، زمان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش تووشی دڵەڕاوکێ دەبێت. ڕستەکان کورتر دەبنەوە، هەندێک جار نیوەچڵ دەمێننەوە، خاڵبەندییەکان زیاتر دەبن. ئەم “من”ە دەڵێت: “من لە نووسین دەترسم…” (ل90) و ” قەت نامەم بۆ کەس نەنووسیوە… حاشا کەسێك نامەی لە منەوە پێ نەگەیشتووە… حاشا کەسێک هەبووبێت شایەنی ئەوە بێت، من دانیشتبم نامەم بۆ نووسی بێت… حاشا …” (ل81). ئەم “حاشا” دووبارانە، خۆیان زمانێکی تایبەتن، زمانی کەسێک کە خەریکە بە شێوەیەکی وه‌سواسییانه‌ نکۆڵی دەکات. لە دەروونناسیدا به‌مه‌ دەڵێن “نکۆڵیکردنی بەرگری”، هەرچەند زیاتر دووبارەی بکەیتەوە کە نیت، واتە زیاتر نیگەرانیت کە ڕەنگە هه‌بیت.

لە گۆشەنیگای تەکنیکییەوە، یەکێک لە کارەکان کە دلاوەر ڕەحیمی کردوویەتی ئەوەیە ڕێگەی داوە زمانی دەقەکە خۆی “دەمارگیر” بێت. ڕستە درێژە دووبارەبووەکان لە بەشی یەکەمدا، واته‌ ئەو لیستە ناکۆتایەی کەسانێك کە “تۆ”یان گەمارۆ داوە، خۆیان هەستی گەمارۆدان دروست دەکەن. خوێنەری باش، کاتێک ئەم دێڕانە دەخوێنێتەوە، بەهۆی ڕیتم و دووبارەبوونەوەکەوە هەناسەی تەنگ دەبێت. ئەمە هەمان ئەو شتەیە کە ڕەخنەگرە فۆرمالیستەکان پێی دەڵێن “کاریگەریی بێژە”.

“وێڵی” پارادۆکسێکی بنەڕەتیی تێدایه‌ کە لە هیچ کوێیەکی دەقەکەدا چارەسەر نابێت، ئەمەش قووڵایییە نه‌ك لاوازی، چونكه‌ ڕۆمانێکمان هەیە له‌بارەی مەحاڵبوونی نووسینه‌وه‌، نووسراوە. گێڕەرەوە بە ڕاشکاوی دەڵێت: “من لە نووسین دەترسم… نووسین ده‌مترسێنێ…” (ل90)، بەڵام ئێمە خەریکین هەر ئەم ڕستەیە دەخوێنینەوە. واتە کەسێک کە لە نووسین دەترسێت، نووسیویەتی. کەسێک کە بە ئەوی تر دەڵێت نووسین مه‌ترسیداره‌، كه‌چی خۆی نووسیویەتی! ئەمە بە چ مانایه‌ك دێت؟

لە نەریتی ئەدەبیاتی ددانپێداناندا، كه‌ نووسه‌ر به‌ “دركان” و “خۆدركان” هێناویه‌تی، لە ئۆگۆستینی قه‌دیسه‌وه‌ تا ڕوسۆ، لە دۆستۆیڤسکییەوە تا کافکا، نووسینی “ناتوانم بنووسم” خۆی هەر نووسینە. ئەمە یەکێکە لەو کەمە ساتانەی کە نووسین و ناوەرۆکی نووسین بە تەواوی دەبن بە یەک. کاتێک “یاداشته‌كانی ژێرزەمین”ی دۆستۆیڤسکی[1] بە “من مرۆڤێکی نەخۆشم… مرۆڤێکی بەدڕەفتارم” دەست پێ دەکات، ئەو “نەخۆشی” و “بەدڕەفتارییە” خۆیان لە خودی کردەی ددانپێداناندا دەسەلمێنن. “وێڵی”یش هەر هەمان کار دەکات، بەڵام بە ئاڵۆزییەکی زیادەوە.

ئەو ئاڵۆزییە لێرەدایە: لە “یاداشته‌كانی ژێرزەمین”دا، گێڕەرەوە خۆی ددان به‌ شته‌كاندا ده‌نێت. لە “وێڵی”دا، گێڕەرەوە ددان بەوەدا دەنێت کە “تۆ” دەبێ ددانپێدانان بكه‌یت. ئەمەش مانای ئه‌وه‌یه‌‌ مەودایەک لە نێوان ئەو کەسەی دەنووسێت و ئەو کەسەی کە دەبێ بنووسێت بوونی هەیە. ئەم مەودایە کە سەرتاپای ڕۆمانەکەی تەنیوە، خۆی یەکێکە لە گرنگترین بابەتەکانی دەقەکە. دلاوەر ڕەحیمی پێکهاتەکەی خۆی لەسەر بنەمای ئەم مەودایە دروست کردووە.

پێکهاتەی “لەبری تۆ”

لە قووڵاییی کایەی گێڕانەوەی ڕۆمانی “وێڵی”دا، ڕستەی “من هەموو شتێک لەبری تۆ ده‌كه‌م جگە لە نووسین” (ل91)، وەک کلیلێکی مۆدێرنیستی بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان “من” و “تۆ” کار دەکات. ئەم “لەبری تۆ”یە پرۆسەیەکی ئاڵۆزی ئاڵوگۆڕی سووژەیییه‌ و توانەوەیە لە ناو ئەوی تردا. گێڕەرەوە لێرەدا وەک “پاسەوانی بوون”ی کارەکتەرەکە دەردەکەوێت؛ ئەو لەبری ئەو پیاسە دەکات، دەچێتە ناو کۆڕ و کۆبوونەوەکان، تەنانەت لەبری ئەویش دەخواتەوە و مەست دەبێت. “ئەگەر عارەق بخۆمەوە، پەرداخ و ئاو و عارەق و سەهۆڵەکە جیا ده‌كه‌مه‌وه‌، یه‌كه‌مجار عارەقەکە تێدەکەم، ئینجا ئاو و پاشان چەند كڵۆ سەهۆڵێک، ئینجا پەلە دەکەم لە ساردبوونیدا و پێکەکە بە یەک فڕ هەڵدەدەم” (ل91-92). ئەم لاساییکردنەوە فیزیۆلۆژییە نیشانەی ئەوەیە کە گێڕەرەوە دەیەوێت “بارە قورسەکانی ژیان” لەسەر شانی “تۆ” لادات، تا تەنیا یەک پانتایی بۆ بمێنێتەوە: پانتاییی نووسین.

لێرەدا پارادۆکسێکی قووڵی دەروونشیکاری سەرهەڵدەدات. گێڕەرەوە کە لە واقیعدا ناتوانێت “لەبری ئەو” بنووسێت، لە جیهانی خەوندا ئەو سنوورە دەبەزێنێت. ئەمە گوزارشتێکی كرۆكییه‌ لە تێزی فرۆیدییانە کە “خەون ڕێگایەکی شاهانەیە بۆ ناسینی نائاگایی”؛ چونکە تەنیا لەوێدا “سانسۆری ئاگایی” نامێنێت و گێڕەرەوە دەتوانێت ئەو سنوورە ئاكاری و جوانیناسییەی کە لە واقیعدا ڕێزی لێ دەگرێت (نەنووسین لەبری ئەوی تر)، لە خەوندا ببەزێنێت. لەو خەونانەدا کە دۆستۆیڤسکی و کافکا، یان نیتشە و فرۆید ڕووبەڕووی یەک دەبنەوە، ئێمە تەنیا لەبەردەم فەنتازیادا نین، هێنده‌ی لەبەردەم ململانێی تیۆرییەکانی “ئازار و مانا”داین کە لە ناو ناخی گێڕەرەوەدا دەجەنگن.

خاڵی هەرە درەوشاوەی ئەم بەشەی ڕۆمانەکە، گۆڕانی “زمان”ە لە ئامرازەوە بۆ “سووژە”. کاتێک گێڕەرەوە لە خەوندا لەبری ئەو دەنووسێت، چیرۆکگەلێک دەخوڵقێنێت کە “زۆرتر زمان، وشە، پیت و كه‌سیه‌تیی”ن (ل94). ئەمە لوتکەی مۆدێرنیزم و نزیکبوونەوەیە لە تێزە پاشپێكهاته‌خوازییه‌كان کە دەڵێن: “مرۆڤ ناپەیڤێت، به‌ڵكوو زمان دەپەیڤێت”. لێرەدا زمان چیتر “وەسفکەر”ی ڕووداو نییە و خۆی دەبێتە “ڕووداو”. پیتەکان وەک کارەکتەری زیندوو دەجووڵێنەوە و زمان لە فۆڕمە مێژوویی و گێڕانەوەیییە سادەکەی خۆی دادەماڵرێت.

ئەم “لەبری تۆ” نەنووسینە لە واقیعدا، گەورەترین ڕێزگرتنە لە تاکخوازی و ڕەسەنایەتیی کارەکتەرەکە. گێڕەرەوە دەزانێت کە دەتوانێت هەموو ئازارە جەستەیی و کۆمەڵایەتییەکانی “تۆ” هەڵبگرێت، بەڵام ناتوانێت “ناسنامه‌”ی ئەو بدزێت، چونکە نووسین دوایین شوێنە کە مرۆڤ تێیدا دەبێتە خۆی. ئەگەر گێڕەرەوە لەبری ئەو بنووسێت، ئەوا “تۆ” بە تەواوی لەناو دەچێت. بۆیە، ئەم بێدەنگییە لە نووسیندا، لە ڕاستیدا “هاوارێکە بۆ مانەوەی ئەوی تر”. دلاوەر ڕەحیمی بەم تەکنیکە، نیشانی دەدات کە چۆن ئەدەبیات لە قووڵترین ئاستی خۆیدا، دەبێتە پارێزەری ئەو “ناگوترێیانه‌”ی کە تەنیا و تەنیا خاوەن ئەزموونەکە خۆی بۆی هەیە بیاننووسێت.

کاتێک گێڕانەوە خۆی قووت دەدات

لە تیۆریی گێڕانەوەدا، یەکێک لە بنەما هەرە سه‌ره‌كییه‌كان جیاکاریی نێوان “نیشاندان” و “گێڕانەوە/ڕوونکردنەوە”یە. ڕۆمانی “وێڵی” کە لە كرۆكی خۆیدا ڕۆمانێکە “لەبارەی نووسین”ەوە‌، لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدا دێت و دەچێت. مەترسیی گەورەی ئەم جۆرە دەقانە ئەوەیە کە هێندە نوقمی تیۆرییەکانی نووسین ببن، کە پەیوەندییان لەگەڵ “لێدانی دڵی ژیان” بپچڕێت. دلاوەر ڕەحیمی لە هەندێک شوێندا دەکەوێتە ناو ئەم داوەوە؛ کاتێک گێڕەرەوە بە زمانێکی پەخشانئامێز و تژی لە مێتافۆر باس لە هێزی نووسین دەکات: “بە نووسین دەتوانی هەموو وێرانەییەک ئاوەدان بکەیتەوە… دەتوانی سارایەک بکەیتە شارێک پڕ لە ئازادی” (ل37). لێرەدا، دەقەکە خەریکی “ڕوونکردنەوە”ی توانای نووسینە نەک “نیشاندان”ی؛ ئێمە پێناسەی ئاوەدانی و چراخان دەبیستین، بەڵام هەستی پێ ناکەین، چونکە زمان لێرەدا بووەتە “بەیاننامە” نەک “وێنە”.

ئەم گرفتە لە ئەدەبیاتی جیهانیدا بە جۆرێکی تر چارەسەر کراوە. بۆ نموونە، ئیتالۆ سڤێڤۆ لە “ویژدانی زێنۆ”دا[2]، نووسین وەک “چارەسەرێکی دەروونی” ناخاته‌ ڕوو، به‌ڵكوو لە ڕێگەی تێكشكانی بەردەوامی زێنۆ لە “دوایین جگەرە”دا، نیشانمان دەدات کە چۆن نووسینەوەی ژیان دەبێتە تاقە پەناگە بۆ مرۆڤێکی مۆدێرنی پڕ لە گرێ. هەروەها مایکڵ کانینگهام لە “کاتەکان”دا[3]، تەنیا باس لە کاریگەریی ڤێرجینیا وۆڵف ناکات؛ ئه‌و لە ڕێگەی سێ هێڵی کاتیی جیاوازەوە، نیشانمان دەدات کە چۆن “کاتژمێرەکان”ی ژیانی سێ ژن لە دەوری تاقە دەقێکدا (خانم دالۆوەی) دەخولێنەوە. لێرەدا نووسین “کردە”یە، نەک “باس”.

بەڵام “وێڵی” لەو شوێنانەدا دەگاتە ئەوپەڕی جوانی و هەناسەدان کە دەگەڕێتەوە بۆ بنەمای “نیشاندان”. دیمەنی ڕاکردن بەرەو پەیکەرەکەی ئیبن مستەوفی لە لای قەڵا (ل46-47)، یەکێکە لەو ساتە درەوشاوانەی کە تێیدا خەون و واقیع و نووسین لە یەک خاڵدا دەبنە “وێنە”. هەروەها وردەکاریی ئامادەکردنی پێکەکە (سەهۆڵ، ئاو، عارەق) و گۆڕانی میزاجی کارەکتەرەکە دوای تێکەڵبوونی ناوەکان (مەهناز لەبری مەریەم)، ئەو ساتانەن کە تێیدا “وێڵی” لە “میتاڕۆمان”بوون دەردەچێت و دەبێتە “ژیان”. لێرەدا زمان چیتر پێناسە چراخان ناکات و خۆی دەبێتە ئەو چرایەی کە تاریکایییەکانی ناخ ڕۆشن دەکاتەوە.

ئەم دووفاقییەی نێوان “ڕوونکردنەوەی هزری” و “نیشاندانی جوانیناسی”، “وێڵی” دەکاتە دەقێکی زیندوو کە هێشتا خەریکی ململانێیە لەگەڵ خۆیدا. ئەگەرچی هەندێک جار زمان بەرەو قسەی قەبە دەچێت، بەڵام ئەو دیمەنە وێنەییانەی کە تێیدا “تۆ” و “من” لە ناو جەنجاڵیی هەولێر و یادەوەرییەکانیاندا ون دەبن، دەیسەلمێنن کە دلاوەر ڕەحیمی دەزانێت چۆن ئەدەبیات لە ئه‌ركه‌ کلاسیکییەکەی (گێڕانەوە) ڕزگار بکات و بەرەو ئاسۆیەکی مۆدێرن (بینین) بیبات. ئا لێرەدایە کە نووسین دەبێتە “ئاوێنە”، نەک تەنیا “باسێک له‌بارەی ئاوێنەوه‌”.

سیاسەتی بێدەنگی: کۆمەڵگە چۆن بێدەنگی بەرهەم دەهێنێت؟

بێدەنگی وەک بەرهەم

“وێڵی” ڕۆمانێکی سیاسییە، بەڵام نەک بەو شێوەیەی کە زۆربەی جار بیری لێ دەکەینەوە. لە ئەدەبیاتی کوردیدا، “سیاسی” زۆرتر واتە بیركردنه‌وه‌ قسه‌ له‌باره‌ی جەنگ، نەتەوە، ده‌وڵه‌ت، له‌بارەی قوربانیانی مێژوو. “وێڵی” هیچ کام لەمانە نییە، ئەمەش خۆی بڕیارێکی سیاسییە.

ڕۆمانه‌كه‌ی دلاوەر ڕەحیمی له‌بارەی سیاسەتی بێده‌نگییه‌، واته‌ ئەو میکانیزمەی کە کۆمەڵگە بەکاری دەهێنێت تا ئەو کەسانەی بەهۆی شێوازی بوونیانەوە “جیاوازن”، نەک بەهۆی ئایدیۆلۆژیاوە، بێدەنگ بکات. ئەم میکانیزمە نە بە زیندان و نە بە سێدارە کار ناکات؛ ئه‌و بە شتێک کار دەکات کە کەمتر دەسەلمێنرێت: بە چاو، بە زمان، بە چاوەڕوانی. ئەمە ڕێک ئەو دۆخەیە کە میشێل فوکۆ لە وه‌سفی چەمکی “چاودێری و سزادان”دا باسی دەکات؛ کاتێک کۆمەڵگە دەبێتە “سەیرینگە” (Panopticon) و تاک لە هەموو لایەکەوە هەست بە چاوێکی نادیار دەکات کە دەبێتە هۆی ئەوەی تاک خودی خۆی سانسۆر بکات.

گێڕەرەوە ئەم میکانیزمە بە وردەکارییەکی جێتێڕامانەوە ڕوون دەکاتەوە: “به‌ سێ نووسەر، شانزە نووسەر، به‌ هه‌موو نووسەره‌كان – نووسەره‌كان پاسەوانی ڕاستەقینه‌ی ئەم به‌ندیخانانه‌ن -” (ل1). ئەم ڕستەیە خۆی بانگەشەیەکی بوێرانەیە: پاسەوانانی بێدەنگی نە دەوڵەتن، نە پۆلیس، ڕاستییه‌كه‌ی خودی نووسەرانی کۆمەڵگەن. ئەو کەسانەی کە دەبێ پێنووسیان هەبێت بەڵام پێنووسەکانیان کردووە بە قەفەس. “كۆمه‌ڵگه‌كان له‌ ڕژێمه‌كان ترسناكترن، كۆمه‌ڵگه‌كان ڕژێمه‌ ترسناكه‌كان دروست ده‌كه‌ن، ئایینه‌كان دروست ده‌كه‌ن، سیسته‌می په‌روه‌رده‌ داده‌ڕێژن نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌” (ل21).

ئەم بانگەشەیە – کە کۆمەڵگە لە ڕژێم ترسناکترە – لە ڕواڵەتدا سادە دەردەکەوێت، بەڵام دەرهاویشتەی گرنگی هەیە. ئەگەر دوژمنی سەرەکی “ڕژێم”ێك بێت، دەتوانیت له ‌به‌رانبه‌ری بوه‌ستیته‌وه‌، لێی ڕابکەیت و دژایه‌تیی بكه‌یت. بەڵام ئەگەر دوژمنی سەرەکی “کۆمەڵگە” بێت، واتە خێزان، دراوسێ، دۆست، مامۆستا، هیچ شوێنێک نییە بۆی ڕابکەیت. وەک چۆن لە نمایشی “دەرچەیەک نییە”[4]ی سارتەردا دەردەکەوێت کە چۆن سێ کارەکتەر لە ژوورێکی داخراودا یەکتری ئەشکەنجە دەدەن بێ ئەوەی ئامرازێکی فیزیکییان پێ بێت، لێرەشدا “ئەوانی تر” دەبنە دۆزەخەکە.هیچ هێڵێکی بەرەی شەڕ نییە کە لە پشتییەوە بوەستیت. دوژمن لە هەموو شوێنێکە. دوژمن “سیانزه‌ دراوسێی لای چه‌پت”ە “كه‌ هه‌شتیان مامۆستان”، “نۆ دراوسێی لای ڕاست”ته‌ “كه‌ هه‌ر نۆیان مامۆستان” (ل2). ئەم وردەکارییە لە ژمارە و پیشەدا (مامۆستا) نیشانەی ئەوەیە کە کۆمەڵگە لە ڕێگەی پەروەردە و چاودێرییەکی وردەوە، تاک گەمارۆ دەدات. لێرەدا مانا جیهانییەکەی ئەوەیە کە “سیستەم” تەنیا حکومەت نییە و له ‌ڕاستیدا ئەو دراوسێیەیە کە لە پەنجەرەوە سەیری “جیاوازی”یەکانت دەکات و وەک تاوان پۆلێنیان دەکات.

پلەبەندیی ئازار

یەکێک لە تێبینییە هەرە ناسکەکانی دلاوەر ڕەحیمی، پرسێکە کە دەكرێ ناوی بنێم “پلەبەندیی ئازار”. لە “وێڵی”دا گێڕەرەوە دەڵێت: “تۆ لە پاسەوانە میهرەبان و دڵسۆزەکانت، زیاتر لە پاسەوانە توندوتیژه‌كانت، لە پاسەوانە زماندرێژەکانت دەترسی” (ل18). ئەمە یەکێکە لە ڕاستگۆیانەترین ڕستەکانی ڕۆمانەکە و لە هەمان کاتدا یەکێکە لە پڕئازارترینەکانی. ئێمە زۆربەی جار وا بیر دەکەینەوە کە میهرەبانی پارێزەرە. بەڵام “وێڵی” دەڵێت نەخێر: لە هەندێک بارودۆخدا، میهرەبانیی کۆمەڵگە لە خراپڕەفتارییەکەی ترسناکترە، چونکە خراپڕەفتاری دەکرێت ناو بنرێت، لێی ڕابکرێت، بەرگری لە بەرانبەردا بکرێت. بەڵام میهرەبانی لە ڕاستیدا جۆرێکە لە کۆنترۆڵ! چۆن دەتوانیت بڵێیت دڵسۆزیی تۆ ئازارم دەدات؟ کۆمەڵگە ئەم جۆرە ناڕەزایەتییە وەک لادان و بێوەفایی دەبینێت. ئەم تێڕوانینە لە ڕووی فەلسەفییەوە لە چەمکی “ئەخلاقی بەزەیی” لای نیچە نزیکە، کە تێیدا میهرەبانی دەبێتە ئامرازێک بۆ سڕینەوەی جیاوازییەکانی تاک و تواندنەوەی لە ناو کۆمەڵدا.

گێڕەرەوە ئەمە بە نموونەیەکی ورد نیشان دەدات: «بێزت به‌ قسه‌كردن و ئامۆژگارییه‌كانی میهره‌بان و دڵسۆزه‌كان هه‌ڵده‌ستا، ڕشانه‌وه‌ت ده‌هات، له‌و كاتانه‌دا به‌خورتی ده‌یان ڕشانه‌وه‌ت ڕاگرتووه‌…” (ل18). ڕشانەوە لێرەدا جەستەییترین و ڕاستەقینەترین کاردانەوەی گونجاوە بۆ میهرەبانییەک کە دەیەوێت ناوەوەی مرۆڤ داگیر بکات. وەک چۆن سارتەر له‌ “هێڵنج”[5]دا باس لەوە دەکات کە دڵتێکچوون کاردانەوەیەکە بەرانبەر بەو شتە “زیادە” و “بێمانایانەی” دەیانەوێت بوونی ئێمە داگیر بکەن، لێرەشدا “وێڵی” جەستەی دەبێتە دوایین سەنگەری بەرگری. دلاوەر ڕەحیمی بەم وێنەیە، شتێک نیشان دەدات کە لە دەروونناسیی ئەمڕۆدا پێی دەوترێت “میهرەبانیی ژەهراوی” (la gentillesse toxique) میهرەبانییەک کە لە ڕاستیدا ئامرازی کۆنترۆڵە، کە بارێک دەخاتە سەر شانت، کە دەڵێت من دڵسۆزی تۆم کەواتە دەبێ بەو شێوەیە بیت کە من دەمەوێت.

گوتاری قوربانیسازی

“وێڵی”، لەگەڵ هەموو ئه‌و هێزه‌ی لە وەسفکردنی میکانیزمی بێده‌نگیدا هه‌یه‌تی، به‌ڵام کێشەیەکی پێکهاتەیی هەیە: هەندێک جار بە شێوەیەکی نه‌خوازراو لە “گوتاری قوربانی” نزیک دەبێتەوە. گوتاری قوربانی واته‌ من هەم و کۆمەڵگەش دوژمنی منە. هەموو شتێک لە دەرەوە بەسەر مندا سەپێنراوە. من سەرەتا تەواو و گەشاوە بووم و پاشان کۆمەڵگە هات و منی وێران کرد. کەواتە تاوانی من نییە. کەواتە چاوەڕوانی بەرگری لەخۆکردنیشم لێ مەكه‌ن. “وێڵی” خۆی ددان به‌مه‌دا ده‌نێت و نایشارێته‌وه‌، باوه‌ڕی به‌وه‌ هه‌یه‌ کۆمەڵگە بەڕاستی مرۆڤەکان بێدەنگ دەکات، ئەمە ڕاستییە. بەڵام ئه‌وه‌ش نیشان ده‌دات كه‌ مرۆڤەکانیش لە بێدەنگبوونیاندا پشکیان هەیە. بێگومان ئه‌مه‌ بەو مانایەیه‌ کە “بکەر”ن، نەک ته‌نیا “بەرکار”.

ئەم بابه‌ته‌‌ بە نموونە ڕوونتر دەکەمەوە: گێڕەرەوە دەڵێت “کۆمەڵگە بە هەموو هێزی زۆرداری خۆیەوە هاتبووە گۆڕه‌پان” (ل20) و “تۆش دەسته‌وسان بوویت” (ل21). بەڵام هه‌ر له‌ هه‌مان شوێندا، دەڵێت “تۆش زۆر زوو گەردنت خستە به‌ر خەنجەره‌كه‌ی، زۆر زوو ترست لێ نیشت” (ل20). ئەم “زۆر زوو”ە جۆرێکە لە بکەری، هەرچەندە نه‌خوازراویش بێت. واتە “تۆ” هەڵت بژارد، تەنانەت ئەگەر ئەو هەڵبژاردنە لەبەر ئه‌و پاساوه‌ش بووبێت كه‌ پێشتری ده‌یهێنیته‌وه‌: “به‌ڵام پاساوی من بۆ نه‌توانینه‌كه‌ت ئه‌وه‌ نه‌بوو، ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌بوو تۆ نه‌تده‌توانی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ده‌ستمان هه‌بوو له‌وه‌ی تۆ ببیته‌ جه‌لاد و ئه‌شكه‌نجه‌گه‌ری خۆت، به‌ڵكوو تۆ نه‌تده‌توانی، چونكه‌ ویست بوونی نییه‌، تۆ كه‌وتبوویته‌ ژێر جه‌بری ڕێساكانی كۆمه‌ڵگه‌…” (ل19).

ئه‌مه‌ ڕه‌نگه‌ جۆرێك له‌ تایبه‌تمه‌ندیی ئەدەبیاتی سیاسەتی بێدەنگی بێت، هەر وەک چۆن لە شیعری ئەلیزابێس بیشۆپدا[6] بێدەنگی ته‌نیا بەرئەنجامی سەرکوت نییە و به‌خۆی جۆرێکە لە ستراتیژیی “مانەوە” کە خودی کەسەکە هەڵیدەبژێرێت. لەم جۆرە ئەدەبیاتەدا، ئەو ساتانەش دەبینین کە کەسەکە خۆی تێیدا بووەتە هاوبەشی بێدەنگییەکەی. بۆیه‌ “وێڵی”یش هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ڕۆمانه‌كه‌وه‌ ئه‌مه‌ ده‌بینێت، “منیش یه‌كێك له‌ پاسه‌وانه‌كان بووم، به‌ئاسانی پشتم لێ كردی، چوومه‌ به‌ره‌ی هه‌مووانه‌وه‌” (ل11).

کێ نابینرێت؟

یەکێک لەو پرسیارانه‌ی کە دەبێ ڕەخنەگر لە هەر دەقێکی بپرسێت ئەمەیە: ئەم دەقە کێ نابینێت؟ هەر گێڕەرەوەیەک، بە هەڵبژاردنی گۆشەنیگای خۆی، بە ناچاری هەندێک کەس لە گۆڕەپانەکە دەخاتە دەرەوە. لە “وێڵی”دا، ئەم “نائاماده‌ پێکهاتەیییانە” سێ جەمسەری سەرەکین:

یەکەم: ژنان (سێبه‌ر له‌بری كاره‌كته‌ر)

 لە تەواوی ڕۆمانەکەدا، ژنان نزیکەی نائاماده‌ن، یان بە شێوەیەکی سیمبۆلیکی ئامادەن. “مریەم بۆکانی”ی گۆرانییەکەی حەسەن زیرەک، “مەهناز” کە ناوەکەی هەڵەیە (ل50)، “كیژه‌كانی ناو خەیاڵت” (ل42)، ئەمانەش له‌ ڕاستیدا سێبەرن نەک کارەکتەر. “تۆ” لە جیهانێکی تاڕاده‌یه‌ك پیاوانەدا دەژی: پیاسە دۆستانەکان، چایخانەکان، دانیشتنه‌كانی خواردنەوە. ئەمە وەبیرهێنەرەوەی ئەو ڕەخنەیەیە کە ئاراستەی ڕۆمانی “سەگی سپی”ی ڕۆمان گاری[7] دەکرێت، کە تێیدا کێشەی ڕەگەزیی باس دەکرێت بەڵام لە دیدگایەکی تەواو سپیپێستانەوە. لێرەشدا، کێشەی “سەرکوت” تەنیا لە دیدگای پیاوانەوە دەبینرێت، ئەم نائاماده‌یییه‌ی ژنان لە جیهانی گێڕانەوەیی ڕۆمانەکەدا، هەڵبژاردنێکە، چ بە ئاگایانە بێت یان نائاگایانە. بەڵام ئەم هەڵبژاردنە شتۆكه‌یه‌ک له‌بارەی ئەو جیهانەوه‌ دەڵێت.

دووەم: چینەكانی خوارتر (بژارده‌ی ڕۆشنبیر)

“تۆ”ی ڕۆمانەکە ڕۆشنبیرێکی هەولێرییە، یان ڕۆشنبیرێكه‌ له‌ هه‌ولێر کە لە چایخانەکاندا کتێب دەخوێنێتەوە، لە کافکا و دۆستۆیۆڤسکی دەدوێت، لە کلینیکەکاندا بۆ خوێندنەوەی گۆڤارەکان پارەی پشکنین دەدات. میکانیزمی سەرکوتکردنی کۆمەڵگە کە ڕۆمانەکە باسی دەکات، تا چەند تایبەتە بەم چینە؟ ئایا “دیل”بوون ئەزموونێکی چینیایه‌تیشه‌؟ ڕۆمانەکە ئەم پرسیارە ناكات. لێرەدا دەقەکە لە جۆرێک له‌ ده‌سته‌بژێرخوازی نزیک دەبێتەوە. وەک چۆن لە ئەدەبیاتی مۆدێرنیزمی ئەوروپیدا زۆرجار ئازار تەنیا وەک کێشەیەکی بوونه‌كی ڕۆشنبیران وێنا دەکرا، “وێڵی”یش ئەو چینە پشتگوێ دەخات کە بۆ نان دەجەنگن و ڕەنگە سەرکوتکردنی ئەوان زۆر توندتر و فیزیکیتر بێت لە هیی ڕۆشنبیرێک.

سێیەم: نەوەی گەنجتر (نۆستالژیای شوێن)

 ڕۆمانەکە لە کاتی ڕابردوودا ڕوو دەدات، ڕۆژانی گوێگرتن له‌ حەسەن زیرەک، چایخانە بچووکەکان، بازاڕی سێتاقان و سه‌یداوه‌. ئەم جیهانە، جیهانی ئەمڕۆی هەولێر نییە. ئەمەش خۆی شتێک دەڵێت: ئەو هەولێرە خۆشه‌ی کە گێڕەرەوە باسی دەکات، لە ڕاستیدا هەولێری نەوەی گێڕەرەوە بووە، واته‌ هه‌ولێری نەوەیەکی تر بە جۆرێکی تری سەرکوتکردنەوە. ئایا نەوەی ئەمڕۆش هەمان وێڵیی هەیە؟ ئەگەر هەیەتی، چۆن؟ “وێڵی” ئەم پرسیارە بە کراوەیی جێ دەهێڵێت كه‌ ڕەنگە ئەم “بەکراوەیی جێهێشتنە”ش هەڵبژاردنێك بێت وه‌ك جۆرێک لە وەفاداری بۆ ئەو نەوەیەی کە “وێڵی” لێیەوە هاتووە.

کاتی شکاو: یادەوەری، نۆستالژیا و ملنەدان بۆ مێژوو

ڕۆمانی بێمێژوو

“وێڵی” لە کاتدا مەلە دەکات. هیچ مێژوویەکی وردی تێدا نییە، تەنیا یەک مێژوو نەبێت: “13/4/2017” (ل95) کە لەسەر کێلی گۆڕی “تۆ” نووسراوە. ئەم مێژووە تاقانەیە لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدایه‌، و ڕەنگە یەکێک بێت لە ده‌گمه‌ن لەنگەرە کاتییەکانی دەقەکە. ئیتر سه‌رپاكی ڕۆمانەکە لە “ئێستایەکی بەردەوام”دا ڕوو دەدات، كه‌ هەندێک جار یادەوەرییە، هەندێک جار ئێستایە و هەندێک جاریش ناڕوونە.

ئەم بێمێژوویییە هەڵبژاردنێکی ئاگامەندانەیە، بەڵام دەرهاویشتەی هەیە. لەلایەکەوە، بە لابردنی مێژوویەکی دیاریکراو، ڕۆمانەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە وێڵیی “تۆ”، وێڵیی تاکێک لە کاتێکی تایبەتدا نییە و بارودۆخێکی مرۆییی بەردەوامە. ئەم بانگەشەیە هەم دەکرێت وەک خاڵی هێز ببینرێت و هەم وەک خاڵی لاوازی: هێزە ئەگەر بتەوێت ڕۆمانێک بنووسیت کە هەمیشە بە هاوچەرخی بمێنێتەوە؛ لاوازییە ئەگەر ئەم بێمێژوویییە ببێتە هۆی ئەوەی ڕەگە کۆمەڵایەتییە دیاریکراوەکانی ئازارەکە لەدەست بچن.

لە ئەدەبیاتی ئەمڕۆی جیهاندا، باسێک هەیە له‌بارەی ئەو بەرهەمانەی کە “لە کات هه‌ڵدێن”، واتە ئەو بەرهەمانەی بابەتە کۆمەڵایەتییەکان دەگۆڕن بۆ “تاکێکی هەتاهەتایی” تا لە تێوەگلان لە مێژوویەکی دیاریکراو خۆیان بپارێزن. ئەم تێڕوانینە گوزارشت لە ستراتیژییەک دەکات کە تێیدا نووسەر هەوڵ دەدات دەقەکەی لە “كاتی ئاسۆیی” – کە كاتی ڕووداوە مێژوویی و سیاسییەکانە – دەربهێنێت و بیخاتە ناو “كاتی ستوونی” یان “گەردوونی”یه‌وه‌؛ ئەمە بەو مانایەیە کە نووسەر نایەوێت بەرهەمەکەی تەنیا گەواهیدەرێکی سەردەمێکی دیاریکراو بێت، هێنده‌ی دەیەوێت وەک “دەقێکی هەتاهەتایی” بمێنێتەوە. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم چەمکە دەکرێت ئاماژە بە دوو نموونەی جیاواز بکەین: یەکەمیان، لە ڕۆمانی “نامۆ”ی ئەلبێر کامودا، هەرچەندە کارەکتەری مێرسۆ لە سەردەمێکی مێژووییی دیاریکراودا دەژی، کە جەزائیرە لەژێر سایەی فەڕەنسادا، بەڵام کامۆ ڕووداوەکان بە جۆرێک دادەڕێژێت کە کێشەی مێرسۆ تەنیا “نامۆبوونی مرۆڤ بێت لە بەرانبەر گەردووندا”، بەمەش مرۆڤەکە لە “هاووڵاتییەکی سیاسی”یه‌وه‌ دەگۆڕدرێت بۆ “تاکێکی هەتاهەتایی” کە ڕووبەڕووی پوچی دەبێتەوە، ئەمەش وای کردووە ڕۆمانەکە لە هەموو سەردەم و شوێنێکدا مانا بدات، چونکە خۆی لە مێژووە دیاریکراوەکە دزیوەتەوە بۆ ناو ململانێیەکی فەلسەفیی نەبڕاوە. دووەمیان، نموونەی “ئەدەبیاتی پارێزراو” یان شێوازی ساموێل بێکێتە؛ بێکێت لە شانۆگەریی “له‌ چاوه‌ڕوانیی گۆدۆ”دا، نموونەی هەرە باڵای ئەم “هەڵاتن لە کات”ە پێشکەش دەکات، چونکە لە دەقەکەدا هیچ ئاماژەیەکی مێژوویی، شوێنێکی دیاریکراو، یان باکگراوندێکی کۆمەڵایەتی بۆ ڤلادیمێر و ئێستراگۆن نییە و ئەوان لە “هیچ شوێنێک” و لە “هیچ کاتێک”دا نین. بێکێت لێرەدا هەموو تێوەگلانە مێژوویییەکانی سڕیوەتەوە تا تەنیا “بوون” وەک خۆی بمێنێتەوە، کاتێکیش مرۆڤ لە ناسنامە کۆمەڵایەتییەکەی دادەماڵرێت، دەبێتە ئەو “تاکە هەتاهەتایییە”ی کە تەنیا کێشەی کات و چاوەڕوانی و مەرگی هەیە، نەک کێشەی جەنگێکی دیاریکراو یان شۆڕشێکی سیاسی. “وێڵی” هەندێک جار لەسەر ئەم سنوورە دەجووڵێت. ئەگەر بمانه‌وێ مێژوویه‌ك بۆ وێڵیی “تۆ” دیاری بكه‌ین، ڕێك کەی ڕووی داوه‌؟ چ ڕووداوێکی دیاریکراو بووه‌ته‌ هۆکاری؟ ڕۆمانەکە ئەمە دەزانێت: “تۆ ئه‌و هه‌موو ساڵه‌، ئه‌و هه‌موو ته‌مه‌نه‌ به‌رگه‌ی قورسی و سه‌ختی ئه‌و ڕێگه‌یه‌ت گرتبوو، ئه‌و ته‌نیایییه‌ت هه‌ڵگرتبوو، به‌ڵام بە یەک ڕۆژ، بە یەک کاتژمێر به‌چۆکدا هاتی” (ل40)، بەڵام ئەو “ڕۆژە” ناڵێت. ئەم “نەگوتنە”، ئایا هەڵبژاردنێکی هونەریی ئاگامەندانەیە یان خۆپاراستنه‌ لە مەترسی؟ ڕه‌نگه‌ هه‌ر خوێنه‌رێك تێڕوانینێكی جیاوازی بۆی هه‌بێت.

نۆستالژیا و فریوخواردنی

“وێڵی” لە بەشێکی زۆریدا گیرۆده‌ی نۆستالژیایه‌، نۆستالژیا بۆ هەولێری کۆن، بۆ قه‌ڵا، بۆ كۆڵان و چایخانه‌كان، بۆ حەسەن زیرەک، فه‌رهاد زیره‌ك، نوری گه‌رمیانی، عه‌لی مه‌ردان، عه‌بدولخالق مه‌عروف و ژماره‌یه‌ك كه‌سایه‌تی و ده‌ق و شوێن و كه‌ره‌سته‌ی تر. ئەم نۆستالژیایە هەندێک جار زۆر کاریگەرە. بەڵام ڕەخنەگر دەبێ بپرسێت له‌م ڕۆمانه‌دا نۆستالژیا ده‌یه‌وێ چی بكات؟

نۆستالژیا دوو كاركردی سەرەکی هەیە. یەکەم: بەراوردکاری، واته‌ “لەوێ کە بووین” لە بەرانبەر “لێرە کە هەین”. ئەم كاركرده‌ش لە “وێڵی”دا چالاکە. هەولێری جاران لە بەرانبەر هەولێری ئێستا وه‌ك به‌شێك له‌ كوردستان كه‌ “کە بووەتە بازاڕی ئاسن و ته‌نه‌كه‌ی ژەنگاوی، بووه‌ته‌ بازاڕی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری كیچ و ژه‌نگاوی” (ل56). دووەم: پەناگە، “لەوێ کە بووین” شوێنێکی ئارامە لە بەرانبەر “لێرە کە هەین” کە مەترسیدارە. ئەم کارکردەیش لە “وێڵی”دا هەیە.

بەڵام نۆستالژیا کێشەیەکی بنەڕەتی هەیە، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یادەوەری ئایدیالیزە دەکات. لێرەدا دەکرێت ئاماژە بە چەمکی “نۆستالژیای ڕەخنەیی” لای سڤیتلانا بۆیم (Svetlana Boym) بکەین؛ ئەو جیاوازی ده‌كات لە نێوان نۆستالژیایەک کە دەیەوێت ڕابردوو وەک خۆی بگەڕێنێتەوە  (Restorative)له‌گه‌ڵ نۆستالژیایەک کە تەنیا بۆ تێڕامان و مانا بەخشینە بە برینه‌كان (Reflective). “وێڵی” لە جۆری دووەمە. چونکە تەنانەت لەو ڕابردووە ئایدیالیزەکراوەشدا، “تۆ” ئازاد نەبووە و لە ژێر هێرشی ئامۆژگاری و سه‌ركۆنه‌كردنه‌كاندا بووە. بۆیه‌ ئەو “هەولێرەی پێشوو” کە لە ڕۆمانەکەدا باسی لێوە دەکرێت، ئایا بەڕاستی شوێنێکی ئارام بوو؟ ئایا لەو “هەولێرەی پێشوو”دا، بەو چایخانە و دارتوو و بازاڕانەوە، “تۆ” بە ئازادی دەیتوانی خۆی بێت؟ ڕۆمانەکە نیشانی دەدات کە نەخێر، تەنانەت لەو “هەولێرەی پێشوو”شدا، “تۆ” لە میهرەبانییەکانی باوک و مامۆستا هێڵنجت دەهات، “تۆ له‌و كاتانه‌شدا نه‌تده‌توانی جگه‌ره‌ بكێشی، نه‌بادا دوكه‌ڵ بڕشێیته‌وه‌ … تۆ گوێت پڕ كراوه‌ له‌ ئامۆژگاری و له‌ سه‌رزه‌نشت. تۆ كه‌وتبوویته‌ به‌ر هێرشی ئامۆژگاری و سه‌رزه‌نشته‌كان” (ل19).

کەواتە ئەم نۆستالژیایە له‌بارەی چییەوه‌یه‌؟ ڕەنگە پێویست بێت بەم شێوەیه‌ بیبینین: نۆستالژیای “وێڵی” نۆستالژیای “خودی باشتر”ە، نەک نۆستالژیای “جیهانی باشتر”. گێڕەرەوە بیر لە کاتێک دەکاتەوە کە “تۆ” هێشتا دەیتوانی شادیی هەبێت، هێشتا بە جوانیی وشەی “زێوان” سەرسام دەبوو، هێشتا له‌جیاتی هه‌ڵپه‌ڕین هه‌ڵده‌قونییه‌وه (ل43)‌، هێشتا بێپارە و دڵخۆش دەچووە چایخانە. ئەم نۆستالژیایە له‌بارەی جیهانی دەرەوە نییه‌، و له‌باره‌ی توانای ناوەکیی «تۆ»یە بۆ شادبوون.

ئەم جیاکارییە گرنگە. چونكه‌ ئەگەر کێشەکە “هەولێری ئێستا” بێت، ڕەنگە چارەسەر “ڕۆیشتن” بێت. بەڵام ئەگەر کێشەکە “لەدەستدانی توانای شادی” بێت، هیچ شوێنێک نییە بۆی بڕۆیت. “وێڵی” ئەمەی دووەمیان دەڵێت، بەڵام هەندێک جار لە فۆڕمی یەکەمدا دەری دەبڕێت، كه‌ ئەمەش یەکێکە لە شوێنە جێتێڕامانه‌كانی دەقەکە.

جوگرافیا و مردن: هەولێر و گۆڕستانە بێناوەکان

لە “وێڵی”دا، هەولێر دۆخێکی دەروونییە نه‌ك به‌ته‌نیا شارێك. ئەمە بە ڕوونی له‌وێدا دەبینرێت کە گێڕەرەوە لە پردی سەیداوە دەدوێت و دەڵێت “بیرم کەوتەوە تۆ بە پردی سەیداوەت دەوت نووری گەرمیانی” (ل27). شوێنێک کە خەڵکی تر ته‌نیا ناوی فەرمی دەبینن، “تۆ” شاعیرانەترین ناوی گونجاوی بۆ دادەنێیت. هەولێری “تۆ” شارێکە هەر کۆڵانێکی ناوی هەیە، هەر پردێکی دەنگی هەیە، هەر مەیدانێکی بە یادگاریی کەسێکە کە کۆمەڵگە لەبیری کردووە. “یەکێک لە کۆڵانە سەرەکییەکانی گەڕەکی سەیداوەشت ناونابوو هەوری لار” (ل27).

ئەم ناونانە تایبەتییانەی “تۆ”، نیشانەی خاوەندارێتیی سۆزه‌كییه‌ بەسەر پانتاییدا. کاتێک جیهانی دەوروبەرت بە ناوەکانی خۆت دەناسیت، واتە به‌ مانا نۆستالژییه‌كه‌ی دەڵێیت ئەمانە “هی من”ن. بەڵام ئەم “خاوەندارێتییە” لە درێژەی ڕۆمانەکەدا وردە وردە لەناو دەچێت. بازاڕی سێتاقان “بووە بە قوربانیی هه‌ندێ مارکێتی پۆخڵه‌واتی چه‌ند ماڵبڕ و ژیانبڕێك” (ل27)، دارتووەکانی بەردەم دووكانه‌كانی لای قه‌ڵا “لە بنەوە هه‌ڵكێشراون” (ل53). شار خەریکە دەگۆڕێت، بەڵام نەک بەو ئاڕاستەیەی کە “تۆ” دەتویست.

لە بەشی کۆتاییی ڕۆمانەکەدا، گێڕەرەوە خەونێک دەگێڕێتەوە: “هه‌ر له‌م ماوه‌یه‌دا خه‌وم بینی گۆڕی تۆمان هه‌ڵده‌كه‌ند” (ل95) و مێژووی مردنەکە 13/4/2017یە، هەمان ئەو ڕۆژەی کە گێڕەرەوە لەگەڵ “تۆ” قسە دەکات. ئەم وردەکارییەی کە گۆڕەکە تازەیە، “هێنده‌ تازەیه‌ هێشتا شێی هەندێ شوێنی خاكه‌کەی سەر گۆڕەکە وشک نەبووەتەوە” (ل97)، نیشان دەدات کە مردنی “تۆ” مردنێکی بەردەوامە وا خەریکە ڕوو دەدات نەک مردنێکی ڕابردوو، هەر ئێستا، لەم ساتەدا ڕوو ده‌دات.

کاتی “دیل”

یەکێک لە زیرەکانەترین کارەکان کە دلاوەر ڕەحیمی لە ڕۆمانەکەیدا کردوویەتی، ناساندنی “دیل”ە وەک خاڵێکی بەراوردکاری. “دیل” – زیندانیی ڕاستەقینە – لەگەڵ “تۆ” بەراورد دەکرێت. ئەم بەراوردکارییەش له‌بارەی کاته‌وه زۆر شت دەڵێت‌.

دیلی ڕاستەقینە دەیەوێت کات زووتر تێپەڕێت. “دیلەکانی تر حەز دەکەن کات بە پەلە بڕوا، خولەک بەسەر ڕۆژانیان بکەوێ و ڕۆژ تێپەڕێنی، ڕۆژەکان بەسەر وەرزەکانیان بکەون و وەرز تێپەڕێنن، بەهارێک نەبینێ و تێپەڕێ، پرچی پاک سپی بووبێ بەڵام سێ ساڵێک تێپەڕی بێت، بەڵام تێپەڕی بێت” (ل17)، ئەمەش ئەو کاتەیە کە هێنری بێرگسۆن (Henri Bergson) ناوی دەنێت “کاتی ژمێردراو”؛ کاتێک کە تەنیا ژمارەیە و مرۆڤ دەیەوێت لێی ڕزگار بێت. بێرگسۆن جیاوازی دەکات لە نێوان “کاتی کاتژمێر” (Le temps physique) و “کاتی ناوەکی” (Durée). ئەو پێی وایە کاتی ڕاستەقینە ئەوەیە کە ئێمە لە ناخماندا هەستی پێ دەکەین، کە زۆرجار وەک ئەوەی لە “وێڵی”دا هەیە، نە دەپێورێت و نە بە هێڵێکی ڕاست دەڕوات. بەڵام “ئه‌ی تۆ؟ تۆ کاتێ “باوێشک”ت ناسی، كاتێ ویستت زیندانی بکەیت، ده‌ترسای كاتت نه‌بێ سالوولی تایبه‌تی هۆی بۆ دروست بكه‌ی” (ل18). واتە “تۆ” دەیەوێت کات تێنەپەڕێت، دەیەوێت ئەو ساتانەی کە بوونەتە زیندانیی “دیل”ە دەروونییەکانی، بە جێگیری بهێڵیتەوە. ” ئەی تۆ چی؟ تۆ لە کاتدا چەقی بووی، چەقیوی. تۆ لە بنەڕەتدا کات لەلات چەقی بوو، چەقیوە، چاوەکان کاتیان چەقاندووە، زمان کاتی چەقاندووە، جووڵەکان کاتیان چەقاندووە، کات لای تۆ وەک خۆت دەڕوا، کات چاوەڕێی تۆیە و تۆ خۆت چەقاندووە، خۆت کاتت ڕاگرتووە، لە ڕووداوێکدا ڕاگرتووە و ئەویش خۆی توندتر چەقاندووە و ڕەگی داکوتیوە” (ل17-18).

ئەم “ڕاگرتنی کات”ە چەمکێكی دەروونیی قووڵه‌ له‌ دەقەکەدا. لە دەروونناسیدا، ئەوەی “تۆ” ئەنجامی دەدات پێی دەوترێت “چەقبەستوویی” (Fixation)، کاتێک برینێکی دەروونی هێندە توندە کە مێشک ناتوانێت بیگوێزێتەوە بۆ ڕابردوو. هەر شتێک بیری ئەو ڕووداوە بخاتەوە، مێشک دووبارە دەگەڕێتەوە بۆ هەمان سات. جوانیی “وێڵی” ئەوەیە کە ئەم چەمکە بەبێ ناوه‌ دەروونناسییەکەی، لە ڕێگەی وێنەی “ڕاگرتنی کات”ەوە دەردەبڕێت.

بەڵام پرسیارێکی بێوەڵام لە ڕۆمانەکەدا دەمێنێتەوە: ئەو “ڕووداوە” چییە کە “تۆ” کاتی تێدا ڕاگرتووە؟ ڕۆمانەکە بە ئاگایییەکی هونەرییەوە ئەم خاڵە بە تاریکی دەهێڵێتەوە. ئەم “نەگوتنە” هێزی دەقەکەیە. چونکە ئەگەر نووسەر ڕووداوەکەی دیاری بکردایە، ماناکەی کورت دەکردەوە بۆ ڕووداوێكی تاكه‌كه‌سی. بەڵام بە جێهێشتنی ئەم بۆشایییە، “وێڵی” دەبێتە ئاوێنەیەک بۆ هەر خوێنەرێک؛ هەر کەسێک لە ئێمە “ڕووداوێک”ی هەیە کە کاتی تێدا ڕاگرتووە، “كاتژمێرێك”ی هەیە کە لە ساتێکی دیاریکراودا باترییەکەی تەواو بووە و چیتر ئامادە نییە چرکەیەکی تر بچێتە پێشێ. ئەمە ئەو شوێنەیە کە دەقەکە تێیدا لە گێڕانەوەی چیرۆکێکی تایبەتەوە دەبێتە گێڕانەوەی “دۆخی مرۆیی”

ژماردن وەک بەرگری

یەکێک لە وێنە سیمبولیکییە هەرە قووڵ و دووبارەبووەکان لە ڕۆمانی “وێڵی”دا، مۆتیڤی “ژماردن”ە وەک پرۆسەیەکی دەروونی و بوونه‌كی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دۆخی بێشوێنی. ئەم کردارە، کە لە نێوان کارەکتەری “دیل” و کارەکتەری “تۆ”دا دابەش بووە، وەک ئامرازێکی بەرگریی بایۆلۆژی و مەعریفی لە دژی هەڵوەشانەوەی خود دەردەکەوێت. دیل لە ناو زینداندا پەنا دەباتە بەر ژماردنی کاشییەکان، شیشەکان و تێپەڕبوونی ڕۆژەکان؛ ئەمە لە ڕووی دیاردەناسییەوە وەک هەوڵێکە بۆ “داگیرکردنی شوێن” لە ڕێگەی عەقڵەوە، کاتێک جەستە لە ژێر کۆنترۆڵدایە. ژماردن لێرەدا دەبێتە مانیفێستی “من هێشتا لێرەم” (Cogito)، کە هاوتایە لەگەڵ تێزەکانی مۆریس مێرلو پۆنتی (Maurice Merleau-Ponty) سەبارەت بە پێگەی جەستە وەک ناوەندی ئەزموونکردنی جیهان؛ چونکە لە بارودۆخی دژواری بێبەشبووندا، بچووکترین کردەی کۆنترۆڵکردن دەبێتە دوایین سەنگەری پاراستنی مرۆڤبوونی تاک. نووسەر ئەم پەرتبوونە دەروونییەی دیل بە وردی وێنا دەکات کاتێک دەڵێت: “دیل بەس ڕۆژەکان ناژمێرێ، به‌ڵكوو هەنگاوەکانیشی دەژمێرێ، دیل دەست جووڵاندن و میزکردنەکانیشی دەژمێرێ … دیل بۆیە دیلە و پێی دەڵێن دیل و خویشی ئیتر دەزانێ کە دیلە لە یادەوەریی لاوێتییەوە دەگەڕێتەوە بۆ خەیاڵ و یادەوەرییەکانی منداڵی، لە منداڵییەوە باز دەدات بۆ ژماردنی سەدبارەی کاشییەکانی ئەردەکەی ژێر پێی، ئیدی ئەردەکەی ژێرپێی سالوولەکەی خۆی بێت یان ئەو توالێتەی دەچێ چۆڕێ میزی تێدا بکات، یان هی ڕاڕه‌وەکەی بەندیخانەیە یان هی حەسارەکەی بەندیخانەکە، ئەوانە گرنگ نین، گرنگ تەنیا ژماردنە و هەمیشە هەڵەکردن و لێتێکچوونی ژماردنەکە و هەمیشە بیانوو بۆ دووبارە ژماردنەوەی” (ل13). ئەم “هەڵەکردنە” و دووبارە دەستپێکردنەوەیە نیشانەی تێکشکانی کاتی هێڵه‌كییە و گۆڕینیەتی بۆ کاتێکی دەروونیی خولاوه‌ کە تێیدا ژماردن ته‌نیا بۆ گەیشتن بە ئەنجام نییە، هێنده‌ی بۆ بەردەوامبوونی خودی پرۆسەی بیرکردنەوەیە لە ناو بێدەنگیی ڕەهای زینداندا.

لە بەرامبەر ئەمەدا، جیاوازییەکی ناسک و جەوهەری لە مامەڵەی کارەکتەری “تۆ”دا دەبینرێت، کە ئاستێکی قووڵتر لە تێکشکانی ئۆنتۆلۆژی نیشان دەدات. لە کاتێکدا دیل لە ڕێگەی ژماردنەوە هێشتا ململانێ لەگەڵ واقیعدا دەکات، کارەکتەری “تۆ” لەو سنوورەش تێپەڕیوە و تووشی جۆرێک لە “ئیفلیجیی ئاگایی” بووە. نووسەر ئاماژە بەوە دەدات کە “تۆ” مژەکانی جگەرە دەژمێرێت، یان ڕاستتر، توانای ژماردنیانی نییە: “تۆ نه‌تده‌توانی قوومی جگه‌ره‌كان بژمێری، تۆ نه‌تده‌توانی سه‌رله‌قاندنه‌كانت بژمێری…” (ل14). ئەم “نەتوانینە” لە ڕوانگەی تیۆریی رەخنەیییەوە، گوزارشتە لە تەسلیمبوونێکی تەواوەتی بە کاتی ڕاگیراو. کەسێک کە توانای ژماردنی نییە، لە ڕاستیدا ئەو کۆتا کەرەستەیەی لەدەست داوە کە پێی دەوترێت “ئیرادەی مەعریفی”، و چیتر ناتوانێت سنوورێک لە نێوان خود و ئەو دۆخە داسەپاوەدا بکێشێت. ئەم جیاوازییە لە نێوان ژماردنی دیل و نەتوانینی “تۆ”دا، گێڕانەوەکە دەباتە ئاستێکی فەلسەفیی باڵاتر؛ دیل هێشتا لە پرۆسەی “بوون”دایە لە ڕێگەی ژماردنەوە، بەڵام “تۆ” گەیشتووەتە قۆناغی “نەبوون” یان توانەوەی تەواو لە ناو پووچیدا. ئەو خوێنەرەی بە وردی و بە ئامرازی ڕەخنەیی بوونخوازی بڕوانێتە دەقەکە، تێدەگات کە ئەم جیاکارییە نیشاندانی پلەبەندیی تێکشکانی مرۆڤە لە ژێر فشاری دەسەڵات و تەنیاییدا، کە تێیدا ژمارەکان دەبنە دوایین هێڵەکانی بەرگری پێش ئەوەی مرۆڤ بە تەواوی لە ناو “کات و شوێنی وێڵ”دا ون ببێت.

ڕەگەزی ددانپێدانان: پیاو کە لاواز دەبێت

ددانپێدانان لە کولتووردا

لە بنەما کولتوورییەکانی کۆمەڵگەی کوردەواریدا، و بە گشتی لە پانتایی سۆسیۆکولتووریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ددانپێدانانی لاوازی وەک کردارێکی دژەپیاوانە و مه‌ترسییه‌ك بۆ سەر شوناسی جێگیری نێرینە تەماشا دەکرێت. پاڵەوانی کولتووری لە گێڕانەوە کلاسیکی و حه‌ماسییه‌‌کاندا، هەمیشە وەک سووژەیەکی خاوەن بڕشت، خۆڕاگر و خاوەن ئیرادەیەکی پۆڵایین وێنا کراوە؛ تەنانەت کاتێک ئەم پاڵەوانە ڕووبەڕووی شکستیش دەبێتەوە، شکستەکەی خاوەن “شکۆیەکی تراژیدی”یە و هەرگیز ڕێگە نادات وێڵبوونی ناوەکی و گێژاوی مێشکی، سیمای دەرەکیی ئەو سووژە بەهێزە بشێوێنێت. ئەم تێڕوانینە کە لەسەر بنەمای “پیاوانەییی هه‌ژموونخواز” بونیاد نراوە، هیچ ڕووبه‌رێك بۆ گومان و لەرزینی دەروونی ناهێڵێتەوە.

بەڵام ڕۆمانی “وێڵی” بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ ئەم مۆدێلە نەریتییەی پاڵەوان وەلا دەنێت و وێنەیەکی جیاواز لە سووژەی پیاوانە دەخاتە ڕوو. کارەکتەری “تۆ” لەم دەقەدا، نە خاوەن هێزی فیزیکییە، نە خۆڕاگرییەکی ئەفسانەیی هەیە و نە خاوەن ئەو شکۆیە کۆنەیە کە کولتوور دەیخوازێت. ئەو سووژەیەکی تێکشکاوە کە دڵی تێکەڵ دێت، ناتوانێت کۆنترۆڵی وردەکارییەکانی دەوروبەری بکات، وەک نەتوانینی ژماردنی مژەکانی جگەرەکەی؛ لە بەرامبەر سادەترین نیشانەکانیشدا تووشی ترس دەبێت، وەک ترسان لە زەنگی تەلەفۆنی کەسانی نەناسراو (ل44) یان ڕشانەوە لە میهرەبانیی ئەوانی تر. “تۆ” لێرەدا دەبێتە سووژەیەک کە سنوورەکانی نێوان ناوەوە و دەرەوەی، نێوان هێز و لاوازیی لێ تێک چووە.

ئەم هەڵبژاردنە هونەرییەی دلاوەر ڕەحیمی، گۆڕانکارییەکی پارادایمییە لە گێڕانەوەی کوردیدا، بەڵام هاوکات پرسیارێکی كرۆكیی تیۆریش دەورووژێنێت: ئایا ئەم لاوازییەی “تۆ” وەک “شکستێکی بوونخوزای” وێنا دەکرێت یان وەک “ڕەسەنایەتییەکی نوێ”؟ ڕۆمانەکە لێرەدا لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەکدا دەجووڵێتەوە. لە لایەکەوە، گێڕەرەوە جەخت لەسەر جۆرێک لە پاکی و ڕەسەنایەتیی کارەکتەرەکە دەکاتەوە و دەڵێت: “گرنگترین تایبەتمەندی تۆ ئەو بێڕیییایه‌ت بوو کە هەمیشە ئاراستەی خۆت دەڕۆیشتی، تۆ بێ بەرژەوەندی بووی”  (ل40).

بەڵام لە لایەکی ترەوە، دەقەکە “تۆ” وەک قوربانییەکی سۆسیۆلۆژی نیشان دەدات کە لەژێر قورسایی و گوشارەکانی کۆمەڵگەدا “پان بووەتەوە”. ئەمە ململانێیەکی دیالێکتیکییە لە نێوان “سووژەی ئازاد” کە لاوازییەکەی هەڵبژاردنێکی ڕەسەنە، و “سووژەی سەرکوتکراو” کە لاوازییەکەی بەرهەمی چەوسانەوەیە. ئەم مانالێڵییه‌ لە ڕۆمانەکەدا چارەسەر نابێت؛ ئایا “تۆ” پاڵەوانێکی مۆدێرنە کە بوێرانە دانی بە ناسکی و ئازارچێشتنی خۆیدا ناوە، یان تەنیا دۆڕاوێکی کۆمەڵایەتییە کە چیتر توانای بەرگری نەماوە؟ ئەم ناڕوونییە دەبێتە هۆی ئەوەی کە تێکستەکە وەک بونیادێکی کراوە بمێنێتەوە، کە تێیدا مانا لە نێوان “ڕەسەنایەتیی ناوەکی” و “شکستی دەرەکی”دا لەبزاوتدایه‌، بەبێ ئەوەی بگاتە بڕیارێکی کۆتایی لەسەر شوناسی ئەم پیاوە وێڵە.

جوانیناسیی گریان و کێشەی ڕەوایەتیی کولتووری

لە گێڕانەوەی ڕۆمانی “وێڵی”دا، فرمێسک لە ئاستە بایۆلۆژی و دەروونییە سادەکەی خۆی تێدەپەڕێت و دەبێتە سووژەیەکی جوانیناسانە کە ڕەهەندی بوونخوازی و نەتەوەیی بەخۆوە دەگرێت. گێڕەرەوە بە زمانێکی شیعریی چڕ، گریانەکانی “تۆ” لە چوارچێوەی “پێناسی کەسی”دا کورت دەکاتەوە و دەڵێت: “تۆ گریانت كرد به‌ ناوی خۆتەوە. تۆ بۆ هه‌موو شتێك ده‌گریایت” (ل64). لێرەدا گریان چیتر نیشانەی تەسلیمبوون نییە و بۆ خۆی دەبێتە جۆرێک لە “زمان”؛ زمانێک کە تێیدا سنووری نێوان ئازاری جەستەیی و داهێنانی ئەدەبی کاڵ دەبێتەوە. بەراوردکردنی گریانی کارەکتەرەکە بە “غەزەلێکی نالی”، “دەربەندی پەپولە”ی شێرکۆ بێکەس، یان کارەساتی “هەڵەبجە” و تیرۆری “عەبدولخالق مەعروف” (ل65)، گریانەکە لە بازنەی تاکەکەسی دەردەهێنێت و دەیکاتە بەشێک لە كۆمێژوویەکی پڕ لە مەینەت.

ئەم گۆڕانکارییە وێنایییە، گریان وەک “هونەر” مانیفێست دەکات. لە کولتوورێکدا کە پیاوانەیی تێیدا بە بەهێزی و بێدەنگی پێناسە دەکرێت، “وێڵی” هەوڵ دەدات ڕه‌وایه‌تی به‌ جۆرێک لە “پیاوانەییی ناسک” بدات، بە مەرجێک ئەو ناسکییە خاوەن بەهایەکی سیمبولیکی باڵا بێت. کاتێک گێڕەرەوە دەڵێت: “گریانی تۆ وەک شیعرە، گریانی تۆ لە گریانی هیچ کەسێکی تر ناچێت… به‌ده‌م گریان و هه‌نسكه‌كانته‌وه‌ هه‌میشه‌ شیعرت ده‌وت” (ل52)، لە ڕاستیدا کار لەسەر تێزی “جوانیناسیی ئازار” دەکات، کە تێیدا خەم دەبێتە کەرەستەیەکی خاو بۆ بەرهەمهێنانی مانا. ئەمە نیشاندانی توندوتیژییەکی ئه‌رێنییه‌؛ گریانێک کە “ترسناک جوانە”، چونکە لە قووڵاییی تێکشکانێکی ڕاستەقینەوە هەڵدەقوڵێت و پەیوەندییەکی میتافۆری لەگەڵ دەنگە گەورەکانی وەک حەسەن زیرەک، قادر دیلان و سەڵاح نەجمەدیندا دروست دەکات.

بەڵام لە پشت ئەم وێنە پڕ لە میهرەبانییەوە، پرسیارێکی ڕەخنەییی جیدی سەرهەڵدەدات کە پەیوەندی بە “مەرجدارکردنی گریان”ەوە هەیە. ئایا ڕەوابوونی گریانی پیاو لەم دەقەدا، بەند نییە بە “جوانبوون”ی گریانەکەوە؟ لێرەدا دەقەکە ڕووبەڕووی پارادۆکسێکی کولتووری دەبێتەوە؛ گریان کاتێک پەسەندە کە بگۆڕێت بۆ “ئەدەبیات” یان “مۆسیقا”. ئەگەر گریانی “تۆ” گریانێکی ناشیرین، بێدەنگ، یان بێمانا بوایە، گریانێک کە نەچووبایە ناو پانتاییی غەزەل و گۆرانییەوە، ئایا هێشتا وەک کردارێکی “ڕه‌سه‌ن” هەژمار دەکرا؟ ئەمە ئەو “سێبەرە بچووکە”یە کە لە ناو دێڕەکاندا دەبینرێت؛ تەنانەت لەو شوێنەشی کە ڕۆمانەکە دەیەوێت پیاوانەییی نەریتی تێک بشکێنێت، هێشتا جۆرێک لە مەرجی باڵای بۆ دادەنێت، کە ئەویش مەرجی “بوون بە هونەر”ە بۆ ئەوەی لە پەراوێزخستنی کۆمەڵایەتی ڕزگاری بێت.

دۆستایەتیی پیاوانە و دیالێکتیکی وابەستەیی

پەیوەندیی نێوان گێڕەرەوە و کارەکتەری “تۆ” لە ڕۆمانی “وێڵی”دا، لەسەر بونیادێکی سۆزه‌كیی چڕ و فرەڕەهەند وەستاوە کە لە مێژووی ئەدەبیاتی کوردی و کلاسیکی ناوچەکەدا، ڕەگوڕیشەیەکی قووڵی لە چەمکی “هاوڕێیەتیی گیانی”دا هەیە. ئەم پەیوەندییە کە بە زمانێکی لیریکی و پڕ لە ناسکی وەسف دەکرێت، سنوورە باوەکانی هاوڕێیەتیی سادە دەبەزێنێت و دەچێتە ناو کایەی وابەستەییەکی ئۆنتۆلۆژییەوە. دەربڕینەکانی وەک: “هاوڕێی گیانی به‌ گیانی” (ل53)، “تووڕه‌م له‌ تۆ، تووڕه‌م له‌ خۆم” (ل47) و بانگهێشتکردنی ئەوی تر بۆ گریانێکی هاوبەش: “وەرە هاوڕێم سەرت بخه‌ره‌ سه‌ر شانم و بگری … سه‌رت بخه‌ره‌ سه‌ر سنگم و بگری … تۆ بگری با منیش بۆن به‌ فرمێسكه‌كانته‌وە بكه‌م” (ل51)، گوزارشت لە جۆرێک لە “تەواوکاریی دەروونی” دەکەن کە تێیدا خود و ئەوی تر دەبنە یەکەیه‌كی هەستیار.

ئەم زمانی سۆز و نزیکییە جەستەیییە، کە لە وێنەی “ترسام له‌وه‌ی گه‌ر به‌ گه‌رموگوڕییه‌وه‌ توند بتگوشم، هاڕه‌ت بێت” (ل69)دا دەگاتە ئەوپەڕی چڕی، لە ڕوانگەی تیۆریی “دڵسۆزیی قووڵی نێرینه‌‌” و چەمکی “كۆمه‌ڵایه‌تیبوونی هاوڕه‌گه‌زانه‌”ی ئیڤ سێجویکەوە[8] جێگەی سەرنجە. لە کولتوورە ڕۆژهەڵاتییەکاندا، نزیکیی سۆزەکی و جەستەیی نێوان پیاوان (وەک دەستگرتن، باوەشپیاکردن و گریانی هاوبەش) مێژوویەکی درێژی هەیە و وەک نیشانەیەکی سروشتیی دۆستایەتیی باڵا ئەژمار دەکرێت، بەبێ ئەوەی لێکدانەوەی سێکسیی بۆ بکرێت. “وێڵی” بە شێوەیەکی سروشتی لەم پانتایییەدا دەجووڵێتەوە و زمانی سۆزی پیاوانە وەک کەرەستەیەکی گێڕانەوەیی بۆ نیشاندانی تێکشکانی مرۆڤ و پێویستیی بە پەناگەیەک بەکار دەهێنێت.

بەڵام ئەم چڕییە بێوێنەیە، پرسیارێکی “بێناونان” لە ناو دەقەکەدا بەجێ دەهێڵێت کە پەیوەندی بە سنوورەکانی زمانەوە هەیە. ئایا چەمکی “هاوڕێیەتی” بە تەنیا دەتوانێت بەرگەی ئەم هەموو چڕییە سۆزدارییە بگرێت؟ لێرەدا دەقەکە تووشی جۆرێک لە “لێڵیی مەبەستدار” دەبێت؛ لە لایەکەوە پێداگری لەسەر ناوی هاوڕێیەتی دەکاتەوە، بەڵام لە لایەکی ترەوە وێنەکان و زمانەکە هێندە چڕن کە لە سنووری ناسێنراوی هاوڕێیەتی دەچنە دەرەوە. ئەم ترسە لە “هاڕەهاتن”ی ئەوی تر لە کاتی توندگوشیندا، گوزارشتە لە ناسکییەکی بونیادی کە تێیدا جەستە وەک شووشەیەکی شکاوی لێ هاتووە و گێڕەرەوە وەک پارێزەری ئەو تێکشکاوە دەردەکەوێت. ئەم بۆشاییی ناونانە، وەک “ناگوترێیەک” لە ناو دەقەکەدا دەمێنێتەوە و شوێنێکە کە ڕۆمانەکە تێیدا بێدەنگی هەڵدەبژێرێت؛ ئه‌مه‌ش ترسنۆکییەک نییه‌ بۆ یەکلاکردنەوە، هێنده‌ی دداننانه‌ بەوەی کە هەندێک ئەزموونی سۆزداری هەن، هێشتا زمان فەزایەکی گونجاوی بۆ ناونانیان بەرهەم نەهێناوە، بەتایبەت لەو شوێنەی کە عەشق و هاوڕێیەتی و ئازار لە یەک خاڵدا دەبنە گورزه‌تیشکێكی چڕ.

گێڕەرەوەی متمانەپێنه‌كراو: لە کوێدا ناتوانرێت بڕوا بە گێڕانەوە بکرێت؟

گێڕەرەوەی شه‌یدا

لە گێڕانەوەی ڕۆمانی “وێڵی”دا، ئێمە ڕووبەڕووی جۆرێکی تایبەت لە گێڕەرەوە دەبینەوە کە لە تیۆریی ئەدەبیدا بە “گێڕەرەوەی متمانەپێنەکراو” (Unreliable Narrator) ناوزەد دەکرێت؛ بەڵام متمانەپێنەکراوی ئەم گێڕەرەوەیە لە “شەیدایی” و دڵبەستەیییەکی قووڵەوە دێت‌، کە ڕێگرە لەوەی وێنەیەکی ئۆبجەکتیڤ و بێلایەنانەی کارەکتەری “تۆ” بخاتە ڕوو. گێڕەرەوە لێرەدا خەریکی “بونیادنانی پیرۆزی”یە بۆ کارەکتەرەکە. کاتێک دەڵێت: “تۆ خوڵقێنه‌ری شیمانه‌کان و ئه‌گه‌ره‌کان بوویت” (ل58) یان “گریانەکانی تۆ بە شێوەیەکی ترسناک جوان بوون” (ل65)، ئەو چیتر تەنیا وەسفی مرۆڤێک ناکات، له ‌ڕاستیدا خەریکی وێناکردنی “ئایکۆن”ێکە کە لە سەروو کەمورکوڕییە مرۆیییەکانەوە وەستاوە. خوێنەری وردبین لێرەدا تووشی گومان دەبێت؛ ئایا ئەوەی دەیبینین “تۆ”یەکی ڕاستەقینەیە، یان “دانه‌پاڵ” (projection)ی خەیاڵ و شەیدایییەکانی گێڕەرەوەیە؟

ئەم گێڕەرەوەیە، کە لایەنگرییەکی ڕەهای بۆ کارەکتەرەکە هەیە، هەوڵ دەدات پێشوەختە بەرگری لە خۆی بکات و دەڵێت: “ئەمە پیاهەڵدان نییە، وەک چۆن فریودانیش نییە” ل(38). بەڵام بەپێی تیۆریی “پێگەی سووژە” لە ڕەخنەی ئەدەبیدا، هەر کاتێک پەیوەندییەکی سۆزداریی چڕ لە نێوان گێڕەرەوە و کارەکتەردا هەبێت، مەودای ڕەخنەیی لەناو دەچێت. گێڕەرەوە بە ڕەهایی جەخت لە بێگەردیی “تۆ” دەکاتەوە: “یەکجاریش ڕەفتارێکی دەستکرد و ساختە، یان ڕیاکارانەم لە تۆ نەبینی، نەک هەر من، کەس ڕیایی لە تۆ نەبینیوە” (ل38). ئەم بێگەردی و پاکییە ڕەهایە، کارەکتەرەکە لە مرۆڤبوونی خۆی دادەماڵێت و دەیکاتە “نموونەیەکی باڵا”  (ئاركیتایپ)؛ ئەمەش ئەو خاڵەیە کە تێیدا متمانەی خوێنەر بە گێڕەرەوە له‌نگ ده‌بێت، چونکە مرۆڤ لە واقیعدا خاوەنی سێبەر و لایەنی تاریكە، کەچی لەم دەقەدا هەموو شتێک لە ژێر ڕووناکییەکی درەوشاوەی شەیداییدا نیشان دراوە.

پارادۆکسی سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە گێڕەرەوە ددان بەوەدا دەنێت کە خۆیان “تۆ”یان فریو داوە، بەڵام ئەم فریودانە وەک کردەیەکی “جوامێرانە” و جوانیناسانە وێنا دەکرێت: “ئێمه‌ش فریومان ده‌دای… تا موزیكیترین نامه‌مان بۆ بنووسی، تا گۆرانییه‌كمان بۆ بچڕی به‌ نامه‌، تا باڵه‌خانه‌یه‌كمان بۆ هه‌ڵچنی به‌ وشه‌ دروست كرابێت” (ل31). لێرەدا، گێڕەرەوە ددان بەوەدا دەنێت کە ئەوان بۆ بەدەستهێنانی “جوانیی ئەدەبی”، یارییان بە هەستی کارەکتەرەکە کردووە. ئەم ددانپێدانانە نیشانی دەدات کە “تۆ” لەم ڕۆمانەدا تا چ ڕادەیەک سووژەیەکی “ئامرازکراو”ە بۆ داهێنانی ئەدەبی. ئەگەر دۆستانی “تۆ” ئاوا بە ئاشکرا ددان بە فریودانی ئەودا دەنێن لەپێناوی دەقێکی جواندا، ئەوا ئەگەری ئەوەی کە “تۆ”ش لە شوێنێکدا دەمامکی پۆشیبێت یان ڕەفتارێکی ناڕاستگۆیانەی هەبووبێت، زۆر به‌رزه‌، بەڵام گێڕەرەوە ئەم لایەنە بە تەواوی لە سێبەردا جێ دەهێڵێت. لە ئەنجامدا، گێڕەرەوەی “وێڵی” دەبێتە گێڕەرەوەیەکی “خولیاکەر” کە ڕێگە نادات هیچ پەڵەیەک بکەوێتە سەر سیمای “تۆ”، و ئەمەش وا دەکات ڕۆمانەکە وەک “غەزه‌لێکی درێژ” دەربکەوێت کە تێیدا مەعشوق (تۆ) تەنیا لە چاوی عاشقدا (گێڕەرەوە) بوونی هەیە، نەک وەک مرۆڤێکی سەربەخۆ و خاوەن هەڵە.

“تۆ”ی ڕاستەقینە و “تۆ”ی دروستکراو

یەکێک لەو پرسیارانەی کە ڕۆمانی “وێڵی” لە بەردەم خوێنەر و ڕەخنەگردا دایدەنێت، پرسیاری “بوونی ڕاستەقینە”ی کارەکتەری “تۆ”یە. ئایا “تۆ” سووژەیەکی سەربەخۆی دەرەکییە، یان تەنیا دروستکراوێکی مێشکی و دراوه‌پاڵی دەروونیی گێڕەرەوەیە؟ ڕۆمانەکە بە وریایییەکی زۆرەوە لێڵییه‌ك دروست دەکات کە ڕێگە بۆ هەردوو لێکدانەوەکە خۆش دەکات، و بەمەش دەقەکە لە گێڕانەوەیەکی کلاسیکییەوە دەگۆڕێت بۆ تێکستێکی مۆدێرن کە کار لەسەر “قەیرانی ناسنامە” و “پارچەپارچەبوونی سووژە” دەکات.

لە بەشی کۆتاییی ڕۆمانەکەدا، گێڕەرەوە لە ڕێگەی “من”ێکی حاشاکەر و پڕ لە گومانەوە، تەواوی ئەو متمانەیەی کە لە بەشەکانی پێشوودا دروستی کردبوو، دەخاتە ژێر پرسیارەوە. ئەم “من”ە بە جۆرێک لە نکوڵیکردنی ئۆنتۆلۆژییه‌وه‌ دەست پێ دەکات و دەڵێت: “ئەمە منم؟ بۆ ئەمە منم؟ ئەم تۆیە منم؟ بۆ دەبێ ئەم تۆیە من بم؟… بۆیە گومانم نییە کە ئەو تۆیە من نیم… دەی ئەو تۆیە من نیم… دەی بۆ ڕووی لە منە؟ ئەی ئەو تۆیە کێیە؟” (ل73-74). لێرەدا، بەپێی تیۆریی “دووانه‌ یا هاوشێوه‌” (The Double)[9]، دەکرێت وا لێک بدرێتەوە کە “تۆ” لە ڕاستیدا لایەنێکی شاراوە یان “ئەوی تری” ناوەکیی گێڕەرەوە خۆی بێت. ئەم گومانی جیاوازبوونە، خوێنەر دەخاتە ناو گێژاوێکەوە کە تێیدا سنووری نێوان واقیع و خەیاڵ بە تەواوی نامێنێت و گێڕەرەوە لە وێنەی “تۆ”دا بەدوای ناسنامە ونبووەکەی خۆیدا دەگەڕێت.

لە لایەکی ترەوە، ڕۆمانەکە نیشانەی تری پێکەوە ناوە کە پێداگری لەسەر بوونی فیزیکی و مێژووییی “تۆ” دەکەن. ئامادەییی کارەکتەرەکە لە شوێنە ناسراو و کۆنکرێتەکانی وەک “پردی سەیداوە”، “چایخانەکانی لای قەڵا” و “نمایشە شانۆیییەکان”دا، ڕەهەندێکی ڕاستەقینە بە کارەکتەرەکە دەبەخشێت. تەنانەت لە دیمەنی ڕووبەڕووبوونەوەی کۆتاییشدا، ئاماژە بە وردەکاریی زیاتر دەکرێت: “چەند کاتژمێرە هەر ڕوو بە من قسە دەکات… مژ بە مژی جگەرە کێشانەکانم دەژمێری” (ل74). ئەم جۆرە وەسفە بابه‌تییانه‌، وای دەردەخات کە ئێمە لەبەردەم گفتوگۆیەکی ڕاستەقینەی نێوان دوو مرۆڤداین. بەڵام دیسانەوە گێڕەرەوە بەمە ناوەستێت و دەڵێت: “باوه‌ڕ بكه‌ن من نازانم ئه‌و هه‌یه‌؟ ئه‌و تۆیه‌ هه‌یه‌ یان نییه‌؟ من هه‌م یان نیم؟” (ل79-80). ئەم ددانپێدانانە دەکرێت وەک “ستراتیژیی بەرگری” ببینرێت بۆ ڕاکردن لەو ئازارەی کە پەیوەندییە ڕاستەقینەکان دروستی دەکەن، یان وەک سه‌لماندنی ئه‌وه‌ی كه‌ “تۆ” ته‌نیا سێبه‌رێكی خه‌یاڵییه‌.

دلاوەر ڕەحیمی بەم هەڵبژاردنە، خوێنەر لە ناو گرێیەکی چارەسەرنەکراودا جێ دەهێڵێت. ئەگەر “تۆ” تەنیا خەیاڵ بێت، ئەوا ڕۆمانەکە دەبێتە مۆنۆلۆگێکی قووڵی مرۆڤێکی تەنیا کە لەگەڵ “ئایدیاڵ” یان “هەبوونی باشتر”ی خۆیدا دەدوێت بۆ ئەوەی لە پووچیی ژیان ڕزگاری بێت. ئەگەر “تۆ” ڕاستەقینەش بێت، ئەوا ڕۆمانەکە باس لە تراژیدیای دوو سووژە دەکات کە یەکێکیان وەک وێڵە و ئەوی تریان لە ناو گێژاوی جوانیدا سەرگەردانە. ئەم لێڵییە پێكهاته‌یییه‌، یەکێکە لە خاڵە هەرە سەرکەوتووەکانی دەقەکە، چونکە ڕێگە دەدات ڕۆمانەکە وەک مانیفێستێکی کراوە بمێنێتەوە کە تێیدا “بوون” هەمیشە لە نێوان ڕاستی و ئەفسانەدا لە جووڵه‌دا بێت.

جوانناسیی ناشیرینی و تێپەڕاندنی “کیچ”: ململانێی ڕەسەنایەتی لە گێڕانەوەی “دژ”دا

“کیچ” وەک مۆتیڤێکی کولتووری

لە بونیادی گێڕانەوەییی ڕۆمانی “وێڵی”دا، زاراوەی “کیچ” (Kitsch) لە ئاستە باوەکەی خۆی وەک تەنیا وەسفێکی هونەری تێدەپەڕێت و دەبێتە ناوەندێکی هزری بۆ لێکدانەوەی قەیرانی ڕەسەنایەتی لەناو کولتووردا. ئەم وشەیە کە چەندین جار لە دەقەکەدا دووبارە دەبێتەوە، وەک لە “کیچنووسەکان” (ل60) و “ئەدەب و هونه‌ری کیچ” (ل56)دا دەردەکەوێت، ئاماژەیە بۆ ئەو بەرهەمە هونەری و ئەدەبییانەی کە خاوەنی فۆڕمێکی ڕووکەش و لاساییکەرەوەن و تەنیا بۆ تێرکردنی زەوقی گشتی و بەدەستهێنانی کاردانەوەی سۆزەکیی خێرا بەکار دێن. لە ڕووی مێژوویی و تیۆرییەوە، کیچ لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەیەمدا لە ئەڵمانیا وەک دژەتێزی “هونەری باڵا” سەری هەڵدا؛ لێرەدا هونەر لەبری ئەوەی بێتە کایەیەک بۆ داهێنان و قووڵکردنەوەی ئەزموونی جوانیناسی، دەبێتە کاڵایەکی “ساختە” کە بە بەکارهێنانی قاڵبە ئامادەکان و گوزارشتە کڵێشەیییەکان، جیاوازییەکانی نێوان جوانیی ڕاستەقینە و سۆزەکیی هەرزان تەڵخ دەکات. ئەم مۆدێلە لە هونەر، کە تیۆریستێکی وەک کلیمێنت گرینبێرگ (Clement Greenberg) وەک مەترسییەک بۆ سەر کولتووری مۆدێرن وەسفی دەکات، لە “وێڵی”دا وەک ئامرازێکی ڕەخنەیی بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەو ئەدەبیاتە بەکار دێت کە گیانی هونەریی تێدا نییە.

لە جیهانی ئەم ڕۆمانەدا، “کیچ” گوزارشتە لەو هەستە ڕووکەشانەی کە تەنیا بانگەشەی قووڵی دەکەن، و ئەو نووسینانەی کە بە پەنابردن بۆ زمانێکی قەبە و دروشمئامێز، خەریکی کوشتنی جوانیی ڕاستەقینەن. نووسەر لە ڕێگەی دەربڕینێکی ڕەخنەییی چڕەوە ئاماژە بەوە دەدات کە “نووسەرەکانی ئێمە بەو قسە قه‌به‌ قه‌به‌ و كڵێشه‌یییانه‌ جوانییان كوشت و زمانیان خسته‌ خزمه‌تی ڕێكخستنی ڕسته‌ و په‌ره‌گراف ته‌نیا بۆ وه‌سف و پێناسه‌ی شتی قۆڕ قۆڕ” (ل32). ئەم تێڕوانینە هاوتەریبە لەگەڵ تێزەکانی میلان کوندێرا (Milan Kundera) سەبارەت بەوەی کە کیچ “پەردەیەکی جوانە بۆ داپۆشینی پووچیی بوون”؛ لێرەدا کیچ چیتر ته‌نیا کێشەیەکی تەکنیکی نییە، به‌ڵكوو کێشەیەکی ئەخلاقی و بوونه‌كییه‌. کاتێک زمان تەنیا بۆ ڕازاندنەوەی بێمانایی بەکار دێت، ئەوا “ڕەسەنایەتی” لەناو دەچێت و جێگەی خۆی بۆ پانتایییه‌کی ساختە چۆڵ دەکات کە تێیدا جیاوازیی نێوان هونەری ڕاستەقینە و لاساییکردنەوەی بازرگانی ون دەبێت.

بەکارهێنانی ئەم چەمکە لە “وێڵی”دا، پێگەیەکی ڕەخنەیی بە سووژە دەبەخشێت تا بتوانێت لە دژی ئەو ناشیرینییە ڕێکوپێکەی کە کۆمەڵگە و دەسەڵات بەرهەمی دەهێنن، بوەستێتەوە. ڕۆمانەکە لێرەدا دەبێتە کایەیەک بۆ ململانێی نێوان “جوانیی وەک بەرگری” و “کیچ وەک تەسلیمبوون”. لە کاتێکدا کیچ هەوڵ دەدات جیهان بە ڕەنگێکی گەش و بێکێشە نیشان بدات، “وێڵی” لە ڕێگەی کارەکتەری “تۆ” و گریانە “ترسناکە جوانەکان”یەوە، هەوڵ دەدات ڕاستگۆییی ئازار و قووڵیی ئەزموونە مرۆیییەکان بپارێزێت. بەم شێوەیە، ڕەتکردنەوەی کیچ لە دەقەکەدا تەنیا ڕەتکردنەوەی شێوازێکی نووسین نییە، هێنده‌ی ده‌یه‌وێ بڵێ شەڕێکی جوانیناسانەیە لە دژی هەموو ئەو کەرەستە کولتوورییانەی کە مرۆڤ بەرەو ڕووکەشیی و تێگەیشتنی سادە بۆ ژیان و هونەر هان دەدەن.

ئەدەبیاتی “دژ” و دژبەرییەکەی

یەکێک لە ڕەهەندە جێمشتومڕەکانی ڕۆمانی “وێڵی”، جەختکردنەوەیە لەسەر ناسنامەی “ئەدەبیاتی دژ” وەک ستراتیژییەکی گێڕانەوەیی. دەقەکە بە ڕاشکاوییەکی بێپەردە ڕایدەگەیەنێت: “من دژی حەز و سەلیقەی ئەوان دەتگێڕمەوە، هونەر دەنگ و ڕەنگی ڕاستەقینەی مرۆڤە مەزن و جوانەکانیه‌تی. من تەنانەت دژی سەلیقەی بۆگەنی هەندێ ڕۆماننووس و هونەرمەندی مشەخۆر دەتگێڕمەوە، سەلیقە و نووسینی ئەوانیش ئیتر بووەتە بەشێک لە ناشیرینییەکانی کۆمەڵگە” (ل23). ئەم بانگەشەیە گوزارشت لە جۆرێک لە “یاخیبوونی جوانیناسانە” دەکات، بەڵام لە ڕوانگەی تیۆرییەوە، گرفتێکی ئۆنتۆلۆژیی قووڵ لە ناو جەرگەی ئەم “دژایەتییەدا” خۆی حەشار داوە؛ ئەویش ئەوەیە کە هەر ئەدەبیاتێک خۆی لەسەر بنەمای “دژبوون” دابڕێژێت، بە شێوەیەکی ناچاری دەبێتە دیلی ئەو واقیعەی کە ڕەتی دەکاتەوە. بەو مانایەی کە کاتێک نووسەر دەڵێت “دژی کیچ دەنووسم”، ئەو لە ڕاستیدا “کیچ” دەکاتە خاڵی دەستپێک و چەقی پێناسەی دەقەکەی، و بەمەش بوونی خۆی بە بوونی ئەوی ترەوە گرێ دەدات.

ئەم وابەستەیییە لە ڕەخنەی ئەدەبیی مۆدێرندا وەک کێشەی “سێبەری سووژە” سەیر دەکرێت؛ چونکە باشترین و بەبڕشتترین ئەدەبیات، ئەو ئەدەبیاتەیە کە نە “بۆ” شتێکە و نە “دژ”ی شتێک، به‌ڵكوو وەک دیارده‌ناسه‌كان ئاماژەی پێ دەدەن، ئەو تەنیا “هەیە”. بۆ نموونە، کافکا لە شاکارەکانیدا بە ئاشکرا “دژی” بیرۆکراسی نەینووسی؛ ئەو خودی میکانیزمەکانی بیرۆکراسیی وەک دۆخێکی مرۆیی وێنا کرد، بە جۆرێک کە بیرۆکراسی لە ناو دەقەکەدا خۆی بوو بە دژی خۆی. هەروەها مارسیل پروست لە “گه‌ڕان به‌دوای كاتی له‌ده‌ستچوو”دا دژی نۆستالژیای سادە نەجەنگا؛ ئه‌و نۆستالژیای کردە کەرەستەیەکی مەعریفیی قووڵ بۆ گەیشتن بە ڕاستی، و بەمەش خۆی لە کڵێشەکان ڕزگار کرد. “وێڵی” لە هەندێک شوێندا لەم ئاستە هونەرییە باڵایە دێتە خوارەوە و بە هۆی ڕاشکاوییە زۆرەکەی لە دەربڕینی “دژایەتی”، دەقەکە لە بەرهەمێکی هونەرییەوە دەگۆڕێت بۆ “بەیاننامەیەکی سیاسی یان کولتووری”، کە تێیدا دەنگی نووسەر بەسەر دەنگی گێڕانەوەدا زاڵ دەبێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ڕەخنەیە پێویستی بە هاوسەنگکردنەوەیەکی مێژوویی هەیە، بەتایبەت کاتێک باس لە ئەدەبیاتی وڵاتانی پەراوێز یان ئەو شوێنانە دەکرێت کە “بێدەنگیی زۆرەملێ” تێیاندا سەپێنراوە. لە ژینگەیەکی ئاوادا، “نووسینی دژ” هەندێک جار تاکە ڕێگەیەکە بۆ سەلماندنی بوون و شکاندنی ئەو هەژموونە کولتوورییە ناشیرینەی کە پانتاییی گشتیی داگیر کردووە. لێرەدا، “دژایەتی” دەبێتە پێویستییەکی مێژوویی؛ چونکە ئەگەر ئەدەبیاتی “بۆ” و “دژ” نەبێت تا بەربەستەکان ڕابماڵێت، ئەستەمە كه‌شێك بۆ سەرهەڵدانی ئەدەبیاتی “هەیە” دروست ببێت. “وێڵی” لەم پانتایییە پڕ لە ململانێیەدا نووسراوە، و هەرچەندە وابەستەیی بە دژایەتییەکەیەوە جۆرێک لە گرژیی ناوەکیی بۆ دروست کردووە، بەڵام ئەمە بەشێکە لەو “بەرکەوتنە ڕاستەقینەیەی” کە دەقەکە دەیەوێت لەگەڵ ناشیرینییەکانی کۆمەڵگەدا هەیبێت، بۆ ئەوەی لە کۆتاییدا بتوانێت لە ناو ئەو وێڵگەیەدا جێگەیەک بۆ “مرۆڤە مەزن و جوانەکان” بکاتەوە.

شکستی زمان و ئەوەی لەودیو وشەکانەوەیە

“خۆدرکاندن” و زمانێك بۆ ده‌ربڕین

خه‌می زمان، یه‌كێكه‌ له‌ پرسه‌ سه‌ره‌كییه‌كان لای دلاوه‌ر ڕه‌حیمی، ئه‌و به‌رده‌وام هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات پڕ به‌ بیركردنه‌وه‌كانی وشه‌ دابتاشێت و له‌م ڕووه‌وه‌ زۆر هه‌ستیاره‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ له‌م ده‌قه‌دا گله‌یی له‌وه‌ ده‌كات كه‌ زمان وه‌ك پێویست به‌ده‌ستییه‌وه‌ نایه‌ت بۆ ده‌ربڕینی خه‌یاڵه‌كانی “كاتێك ده‌نووسم وشه‌كان له‌ژێر ده‌ستم هه‌ڵدێن، دیار نامێنن، یان با بڵێم خۆیان ناده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌…” (ل60)، به‌ڵام یەکێک لە كاره جوانه‌‌كانی له‌ “وێڵی”دا هێنانه‌ناوه‌ی وشه‌ی “خۆدرکاندن”ە ‌ كه‌ وه‌ك هه‌ڵه‌تێنه‌گه‌یشتنێك له ‌به‌رانبه‌ر “ددانپێدانان” هێناویه‌تی. ئه‌و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌ندێ جار “ددانپێدانان”ی له‌ جیاتی “دركاندن” یا “خۆدركاندن” به‌كار هێناوه‌، به‌ڵام به‌ ئاگایییه‌وه‌ بێزی له‌ ددانپێدانان ده‌بێته‌وه‌: “من ددانپێدانانم زۆر پێ ناخۆشه‌.. هێڵنجم دێ…” (ل78)‌. گێڕه‌ره‌وه‌ ده‌ركی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ددانپێدانان جۆرێكه‌ له‌ ناچاری كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌سه‌رتدا ده‌سه‌پێنرێ و زیاتر بۆ ئه‌وه‌یه هه‌ستی گوناهباربوونی خۆتی پێ ده‌رببڕی، واته‌ جۆرێك له‌ په‌شیمانی له‌ كرده‌یه‌كی خۆت پیشان بده‌یت. به‌ڵام “خۆدركاندن” – به‌تایبه‌تی به‌ نووسین – زۆری هیچ كه‌سێكی له‌سه‌ر نییه‌، ویستێكی ناوه‌كییه‌ بۆ ده‌ربڕینی هه‌ستێكی په‌نگخواردوو كه‌ ده‌توانێ شوێنی قسه‌كردن بگرێته‌وه‌. ئەم ساتە بریتییه‌ له‌ “خۆهه‌ڵڕشتن”، واته‌ خۆت دەربخە و بیڕێژە دەرەوە. “ئه‌م ددانپێدانانه ڕه‌گه‌كه‌ی بێبنتر و قووڵتره‌ له‌وه‌ی به‌س به‌ زرۆملێ بێت… ڕاستییه‌كه‌ی كه‌ پتر بیری لێ ده‌كه‌مه‌وه‌ ئه‌و منی خسته‌ دركان نه‌ك ناچاركردن به‌ددانپێدانان… من خۆم ده‌دركێنم.” (ل84)‌

لە ئەدەبیاتی جیهانیدا، ئەو نووسەرانەی کە زمانی خۆیان بە کەم دەبینن، هەندێک جار وشە دادەهێنن، جیمس جۆیس ئەم کارەی دەکرد، ژان ژێنێ و سێلین ئەم کارەیان دەکرد. “وێڵی”یش بەم “خۆدرکاندن”ە دەچێتە ناو ئەم نەریتەوه‌.

کاتێک زمان ده‌ره‌قه‌ت دێت/نایه‌ت

یەکێک لە گرنگترین پرسەکان کە “وێڵی” دەیوروژێنێت ئەمەیە: ئایا زمان ده‌ره‌قه‌تی ده‌ربڕین دێت؟ گێڕەرەوە دەڵێت “بیرمە جارێک زۆر به‌ مكوڕییه‌وه‌ گوتت زمان ده‌ره‌قه‌تی هه‌موو دۆزێكی ده‌ربڕین دێت، بۆیه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی ده‌ڵێ زمان ده‌ره‌قه‌تی ئه‌و دۆخه‌ یان كۆسته‌ نایه‌ت نوشستی هێناوه‌.” (ل60) ئەو بانگەشەیە کە زمان سنووردارە، لە ئه‌ده‌بیاتدا زۆر جیدییە.

کاتێک دلاوەر ڕەحیمی لە “وێڵی”دا دەڵێت وشەکان “خۆیان نادەن بەدەستەوە” یان “هەڵدێن”، ڕێک لەسەر هێڵی سنووری ئەو قسەیەی ڤیتگنشتاین دەوەستێت که له‌ كتێبی “نامیلكه‌ی لۆژیكی – فه‌لسه‌فی”‌‌ (“Tractatus Logico-Philosophicus”)دا دەڵێت “سنوورەکانی زمانی من، سنوورەکانی جیهانی منن.” لێرەدا قەیرانێکی ئێگزستیانسیالیستی دروست دەبێت؛ ئەگەر جیهانی مرۆڤ تەنیا ئەو شوێنە بێت کە زمان دەستی پێ دەگات، ئەوا ئەزموونی نووسەر لە “وێڵی”دا جۆرێکە لە هەوڵدان بۆ تێپەڕاندنی ئەو سنوورە. خۆبه‌ده‌سته‌وه‌نه‌دانی وشەکان لای ڕەحیمی، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە “خەیاڵ” و “ئەزموونی ناوەکی” زۆر لە “زمان” فراوانترن. لێرەدا پارادۆکسەکە ئەوەیە: نووسەر دەزانێت کە ئەوەی دەردەبڕدرێت دەبێتە “جیهان”، بەڵام ئەوەی کە دەرنابڕدرێت و وشەی بۆ نادۆزرێتەوە، وەک ناوچەیەکی تاریک و “وێڵ” لە دەرەوەی سنووری جیهان دەمێنێتەوە. بەم پێیە، “وێڵی” ته‌نیا گەڕان نییە بەدوای مانادا، هێنده‌ی جەنگێکی بەردەوامە لەگەڵ سنوورەکانی ڤیتگنشتاین؛ واته‌ هەوڵێکە بۆ فراوانکردنی سنووری جیهان لە ڕێگەی ڕاوکردنی ئەو وشانەی کە نایانەوێت ببنە کۆت و بەند بۆ خەیاڵە بێسنوورەکان. هه‌ربۆیه‌ “وێڵی” لەم کێشەیە تێدەپەڕێت، ئه‌ویش نەک بە چارەسەرکردنی، به‌ڵكوو بە نیشاندانی خودی هەوڵەکە. گێڕه‌ره‌وه‌ دەڵێت “کاتێک دەنووسم وشەکان لەژێر دەستم هه‌ڵدێن” و “تا ڕسته‌یه‌ك دەنووسم چەندین ڕسته‌م لێ یاخی دەبن و هه‌ڵدێن. (ل60).

ئەم وێنەیە، كه‌ ڕسته‌كان “یاخی” دەبن، لە ڕووی فەلسەفییەوە سەرنجڕاکێشە. یاخی واتە بوونەوەرێکی زیندوو کە ویستی خۆی هەیە. ئەگەر وشەکان یاخی دەبن، واتە نووسەر مامەڵە لەگەڵ بوونەوەری زیندوو دەکات، نەک لەگەڵ ئامرازی بێگیان. ئەمە هەمان ئەو وێنەیەیە کە گێڕه‌ره‌وه‌ی ڕۆمانەکە ده‌یڵێت “وشه‌كان هه‌ستیان هه‌یه‌… ده‌توانم ترپه‌ی دڵیان بژمێرم…” (ل86) ئێستا تێدەگەین کە ئەمە هه‌ر میتافۆرێك نییه‌ و ئەزموونی ڕاستەقینەی نووسینە.

كه‌واته‌ ململانێی دلاوەر ڕەحیمی لە ڕۆمانی “وێڵی”دا لەگەڵ ئەو وشانەی کە هەڵدێن و خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ نادەن، بەرجەستەکردنی ئەو ڕاستییە فەلسەفییەیە کە ڤیتگنشتاین لە کۆتاییی کتێبەکەیدا پێمان دەڵێت: “ئەوەی مرۆڤ ناتوانێت گوزارشتی لێ بکات، دەبێت لێی بێدەنگ بێت.” لێرەدا “بێدەنگی” ئەو سنوورە ترسناکەیە کە “خەیاڵی نووسەر” تێیدا لێوانلێوە، بەڵام ده‌ستی “زمان”ی پێ ناگات. لای ڤیتگنشتاین، جیهانی ئێمە لەو شوێنەدا کۆتایی دێت کە زمانمان لێی دەوەستێت، بەڵام لای دلاوەر ڕەحیمی لە “وێڵی”دا، چیرۆکەکە ڕێک لەو “سنوورە”وه‌ دەست پێ دەکات. وێڵبوونی نووسەر بەدوای وشاندا، هەوڵێکی ئەستەمە بۆ داگیرکردنی ئەو ناوچە بێدەنگەی کە ڤیتگنشتاین وەک “ڕەهەندی عیرفانی” یان “گوزارشتنەکراو” ناوی دەبات. بەم پێیە، ڕۆمانەکە دەبێتە پردێک لە نێوان “ئەوەی دەگوترێت” و “ئەوەی ته‌نیا بەبێ وشە هەستی پێ دەکرێت.” ئەم ململانێیە نیشانمان دەدات کە خەیاڵی مرۆڤ هەمیشە هەوڵ دەدات سنوورەکانی ڤیتگنشتاین بشکێنێت؛ هەرچەندە زمان سنووردار بێت، بەڵام “وێڵبوون” لەناو بێدەنگیدا، جۆرێکە لە یاخیبوون دژی کۆتوبەندەکانی زمان بۆ دۆزینەوەی جیهانێکی فراوانتر.

بێدەنگی وەک زمان

لە ڕۆمانی وێڵیدا، بێدەنگیی کارەکتەری تۆ ته‌نیا کاتێکی مردوو یان بۆشایییەکی گێڕانەوەیی نییە، هێنده‌ی زمانێکی سەربەخۆ و ئامادەیە کە بە بەردەوامی مانا بەرهەم دەهێنێت. ئەم بێدەنگییە وەک جۆرێک لە ژێر دەق کار دەکات، کە تێیدا هەموو ئەو مانایانەی لە دەقەکەدا ئامادەن، بەبێ ئەوەی گۆ بکرێن، قورساییی خۆیان دەسەلمێنن. کاتێک گێڕەرەوە بەردەوام ڕوو لە تۆ قسە دەکات و هیچ وەڵامێکی دەنگیی وەرناگرێتەوە، بێدەنگییەکە دەبێتە کردەیەکی پەیوەندیگرتن کە لە ڕووی کاریگەرییەوە زۆر لە وشە قورسترە. ئەمەش بێدەنگییەکی ئه‌رێنییه‌ کە مانا بە وشەکانی گێڕەرەوە دەبەخشێت، چونکە بەبێ ئەم بێدەنگییە قووڵە، قسەکانی گێڕەرەوە کێش و ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیان لەدەست دەدەن.

ئەم جۆرە لە گێڕانەوە کە لەسەر بونیادی مۆنۆلۆگێکی یەکلایەنە ڕاوەستاوە، جۆرێک لە پەستانی دەروونیی توند لەسەر خوێنەر دروست دەکات، بە شێوەیەک کە دیالۆگ وەک ئامرازی سەرەکیی گۆڕینەوەی مانا دەپچڕێت. خوێنەر لە ناو چاوەڕوانییەکی بەردەوامدایە بۆ وەڵامێک کە هەرگیز نایەت، ئەمەش وای لێ دەکات هەست بەو ته‌نیایی و پەراوێزکەوتووییە بکات کە گێڕەرەوە تێیدایە. لێرەدا بێدەنگی دەبێتە زمانێکی دەسەڵات، واته‌ کارەکتەری تۆ بە بێدەنگییەکەی کۆنترۆڵی پانتاییی ڕۆمانەکە دەکات و گێڕەرەوە ناچار دەکات بەردەوام بدوێت تا لەناو ئەو بێدەنگییەدا نوقم نەبێت.

کاتێک ئەم دۆخە لەگەڵ شانۆنامەی چاوەڕوانی گۆدۆی سامۆیل بێکێتدا بەراورد دەکەین، جیاوازییەکی بنەڕەتی دەبینین. لای بێکێت، دیالۆگی نێوان کارەکتەرەکان وەک قەڵغانێکە بۆ شاردنەوەی بێدەنگییەکی کوشندە و بێماناییی ژیان، ئەوان قسە دەکەن تا بێدەنگییەکە نەبیستن. بەڵام لە “وێڵی”دا، گێڕەرەوە وشەکان بەکار ناهێنێت بۆ شاردنەوەی بێدەنگی، هێنده‌ی بۆ ئەوەیه‌ بیسەلمێنێت کە بێدەنگییەکە بوونی هەیە. لە کاتێکدا لای بێکێت وشەکان بۆ ڕاکردن لە بێدەنگی دەگوترێن، لای دلاوەر ڕەحیمی وشەکان بۆ ئەوە دەگوترێن تا ددان بە بوونی ئەو بێدەنگییەدا بنێن وەک دوایین پەناگەی مانا لە جیهانێکی پڕ لە وێڵبووندا.

وك پێشتر نمونه‌م بۆ هێنایه‌وه‌، ئەم بێدەنگییە دەبێتە هۆی ئەوەی گێڕەرەوە لە شوناسی خۆی و لە توانای زمانەکەشی گومان بکات. کاتێک ئاماژە بەوە دەکرێت کە وشەکان لەژێر دەستی نووسەردا هەڵدێن، ئەوە نیشانەی ئەوەیە بێدەنگیی “تۆ” وەک هێزێکی ڕاکێشەر وایە و هەموو وشەکان قووت دەدات. لێرەدا بێدەنگی دەبێتە ئاوێنەیەک کە گێڕەرەوە تێیدا ڕووبەڕووی خودی خۆی دەبێتەوە. ئەو وێڵبوونەی لە ناوی ڕۆمانەکەدا هەیە، ته‌نیا وێڵبوونی فیزیکی نییە، له‌ڕاستیدا وێڵبوونی زمانە لەناو دەریای بێدەنگیی بەرانبەردا. هه‌ربۆیه‌ بێدەنگیی “تۆ” لێرەدا وەک زمانێکی بێدەنگ کار دەکات کە پرسیار له‌بارەی ڕه‌وایه‌تیی قسەکردن و توانای زمان بۆ گوزارشتکردن لە خەیاڵ دروست دەکات.

لە ڕووی فۆڕمەوە، بێدەنگیی تۆ دەبێتە زمانێک کە پێویستی بە فۆنەتیک و ڕێزمان نییە و ئه‌و لە ڕێگەی ئامادەییی نائامادەوە کار دەکات. چونكه‌ خوێنەر دەزانێت کە “تۆ” هەیە و دەبیستێت، بۆیه‌ گێڕەرەوە ڕەفتار و کاردانەوەکانی لەسەر بنەمای ئەو بیستنە ڕێک دەخات. کەواتە بێدەنگی لێرەدا جۆرێکە لە جووڵه‌یه‌ نەک وەستان لە گێڕانەوە. ئەم بێدەنگییە دەنگی تایبەتی خۆی هەیە و ڕەنگدانەوەی هەموو ئەو ئازار و خەیاڵە وێڵانەیە کە زمانی ئاسایی ناتوانێت هەڵیانبگرێت. بێدەنگی دەبێتە ئەو زمانە پەنهانەی کە ته‌نیا ئەو کەسانە تێی دەگەن کە لە سنوورە تەقلیدییەکانی زمان پەڕیونەتەوە و گەیشتوونەتە ناوچەی نەگوتراوەکان.

به‌هۆی ئه‌مه‌وه‌ من وای ده‌بینم “وێڵی” دەبێتە گەشتێکی مه‌عریفی لەناو زمانێکی بێوشەدا، کە تێیدا بێدەنگی دەبێتە لووتکەی گوزارشتکردن. ئەمە یاخیبوونێکی ئەدەبییە دژی ئەو تێڕوانینەی کە دەڵێت هەرچی نەگوترا، بوونی نییە. لێرەدا ئەوەی ناگوترێت، واتە بێدەنگیی “تۆ”، ناوکی سەرەکیی ڕۆمانەکەیە، کە هەموو ڕووداوەکانی لە دەوری دەسوڕێنەوە. خوێنەریش دەبێتە بەشێک لەم ململانێیە دەروونییە و تەنیا دەقەکە ناخوێنێتەوە، به‌ڵكوو گوێ لەو بێدەنگییە قورسە دەگرێت کە لە نێوان هاواری گێڕەرەوە و سەنگینیی بێدەنگیی “تۆ”دا دروست بووە، وەک ئەوەی بێدەنگی خۆی بوبێتە دوایین وشە و مانیفێستی کۆتاییی ڕۆمانەکە.

ئەوەی دەقەکە نایڵێت: کەلێن و بێدەنگییە پێکهاتەیییەکان

ڕووداوی ونبوو

یەکێک لە ستراتیژییە هەرە کاریگەر و هاوکات پڕکێشەکانی ڕۆمانی “وێڵی” لە ڕووی بونیادی گێڕانەوەوە، بوونی “کەلێنێکی گەورە”یە لە ناو جەرگەی مێژووی کارەکتەری “تۆ”دا، کە دەکرێت بە “ڕووداوی ونبوو” ناوزەد بکرێت. گێڕەرەوە ئاماژەیەکی کاتیی خێرا و کتوپڕ دەخاتە ڕوو کاتێک دەڵێت: “بە یەک ڕۆژ، بە یەک کاتژمێر بەچۆکدا هاتی” (ل40)، بەڵام ئەو ساتە وەچەرخانە جەوهەرییەی کە بووەتە هۆی تێکشکانی سووژە و گۆڕینی بۆ مرۆڤێکی “وێڵ”، هەرگیز لە ناو دەقەکەدا گوزارشتی لێ ناکرێت. ئەم بێدەنگییە، ڕۆمانەکە دەباتە ناو کایەی “تیۆریی چیای سەهۆڵین”ی ئێرنێست هەمینگوەیه‌وه‌[10]؛ کە تێیدا تەنیا لوتکەی ڕووداوەکان وەک یەک لەسەر هەشتی چیایەکی سەهۆڵین لە سەروو ئاستی وشەکانەوە دیارن، و قورسایییە ڕاستەقینەکەی چیرۆک و حەوت بەشەکەی تری مانا لە ژێر ڕووبەری نەگوتراوەکاندا شاردراوەتەوە. هەمینگوەی بڕوای وابوو کە سڕینەوەی ئاگامەندانەی بەشە سەرەکییەکانی ڕووداو، کاریگەریی دەقەکە قووڵتر دەکات و خوێنەر ناچار دەکات بە شێوەی ئیدراكی ناوه‌كی هەست بەو قورسایییە بکات کە لە ناو بێدەنگیدا جێگیر کراوە.

لێرەدا، “ڕووداوی ونبوو” دەبێتە بزوێنەری خەیاڵی خوێنەر و پەلکێشی دەکات بۆ ناو کایەی بەشداریکردن لە بەرهەمهێنانی مانادا. بەڵام لە پەراوێزی ئەم هەڵبژاردنە هونەرییەدا، لێکدانەوەیەکی تری ڕەخنەییش سەرهەڵدەدات کە پەیوەندی بە “سیاسەتی بێدەنگی” لە ئەدەبیاتی کوردیدا هەیە. ڕەنگە ئەم تەمومژاویبوونی ڕووداوە تەنیا تەکنیکێکی ئەدەبی نەبێت و خۆی نیشانەیەک بێت بۆ جۆرێک لە “نەتوانینی گوزارشتکردن”. وەک چۆن کافکا لە “نامە بۆ باوک”[11]دا، شیکاریی ئەو پەیوەندییە پڕ لە ترس و توندوتیژییە دەکات کە سێبەری بەسەر تەواوی ژیان و ئەدەبیاتیدا کێشاوە، هەندێک ڕووداو هێندە توندوتیژ و “تایبەتین” کە زمان لە ئاست هەڵگرتنی باری قورسیاندا کورت دەهێنێت. کافکا لەوێدا نیشانی دەدات کە چۆن هەژموونی دەسەڵات (باوک) دەبێتە هۆی دروستبوونی هەستی تاوانبارێتی و دواجار بێدەنگی؛ لێرەشدا “ڕووداوی ونبوو”ی ناو “وێڵی” دەبێتە بەڵگەنامەیەکی سۆسیۆکولتووری کە دەیسەلمێنێت تەنانەت لە دەقێکی وەک ئەمەشدا، هێشتا ناوچەی قەدەغەکراو (تابۆ) هەن کە نووسەر ناتوانێت یان ناوێرێت سنوورەکانیان ببەزێنێت.

ئەم بۆشایییە گێڕانەوەیییە، پارادۆکسێکی جێی سەرنج دروست دەکات؛ لە کاتێکدا “وێڵی” وەک ئەدەبیاتێکی “دژ” و ڕەخنەگر لە کۆتوبەندەکان خۆی دەناسێنێت، لەم خاڵە دیاریکراوەدا خۆیشی دەبێتە بەشێک لەو کۆتوبەند و بێدەنگییە گشتییەی کە کۆمەڵگە بەسەر تاکەکانیدا دەیسەپێنێت. ئەگەر ئەو ڕووداوەی کە کارەکتەرەکەی بەچۆکدا هێناوە، بەهۆی ترس لە دابونەریت، سیاسەت، یان پیرۆزییە کولتوورییەکانەوە نەگوترابێت، ئەوا “وێڵی” لە ناو جەرگەی ئازادییەکەیدا، تووشی جۆرێک لە خۆسانسۆری بووە. بەم شێوەیە، ئەو بۆشایییە تەنیا “تیۆریی چیای سەهۆڵین” نییە، به‌ڵكوو برینێکی ساڕێژنەبووی زمانە کە تێیدا دەق نەیتوانیوە لەو “سێبەرە گەورەیە” ڕزگاری ببێت کە کافکا ئاماژەی پێ دەکات، و بەمەش مانای “وێڵبوون” دەبێتە گوزارشتێکی تراژیدی لە مرۆڤێک کە تەنانەت لە ناو گێڕانەوەی چیرۆکەکەشیدا، ڕێگەی پێنەدراوە هۆکاری ڕاستەقینەی تێکشکانی خۆی ئاشکرا بکات.

داهاتووی بێنەخشە و دیلێمای نووسین

ڕۆمانی “وێڵی” بە شێوەیەکی چڕ و كرۆكین لە دەوری جەمسەرەکانی ڕابردوو و ئێستادا دەخولێتەوە، بەڵام کاتێک باس دێتە سەر “داهاتوو”، دەقەکە تووشی بێدەنگییەکی ئۆنتۆلۆژی دەبێت. ئەم بێدەنگییە پارادۆکسێکی گەورە دروست دەکات، چونکە گوزارەی فەرمانئامێزی “بنووسە” کە وەک ناوبەست یان تەرجیعبەندێکی بەردەوام لە سەراپای ڕۆمانەکەدا دەنگ دەداتەوە، لە ڕاستیدا فەرمانێکی داهاتووخوازە و ئاراستەی بەرەو “کردەیەک”ە کە هێشتا ڕووی نەداوە. ئەم کەشە گێڕانەوەیییە، دەقەکە دەخاتە ناو پانتایییه‌كی هاوشێوەی کارەکانی سامۆیل بێکێته‌وه‌، بەتایبەت لە شاکاری “لە چاوەڕوانیی گۆدۆدا”؛ کە تێیدا کارەکتەرەکان لە ناو بازنەیەکی داخراوی چاوەڕوانییەکی ئەبەدیدا دەمێننەوە بەبێ ئەوەی ئاسۆیەکی ڕوون بۆ گۆڕانکاری یان گەیشتن بە “مانا” هەبێت. “وێڵی” لە جەوهەری خۆیدا ڕۆمانی “پێش”ە: پێش پرۆسەی نووسین و پێش ساتەوەختی دەرچوون لە وێڵگە، وەک بڵێیت سووژە لە بەردەم دەرگایەکی داخراودا وەستاوە کە کلیلەکەی ته‌نیا “نووسین”ە، بەڵام هیچ گەرەنتییەک نییە کە دوای کردنەوەی دەرگاکە جیهانێکی جیاواز بوونی هەبێت.

لێرەدا پرسیارە گەورەکە ئەوەیە: ئەگەر کارەکتەری “تۆ” دواجار دەست بداتە قەڵەم و بنووسێت، ئایا ئەم کردەیە دەبێتە هۆی گۆڕینی واقیع، یان نووسین تەنیا دەبێتە “گۆڕستانێکی سپی” بۆ ناشتنی ئازارەکان؟ ئەم دیلێمایه‌ (دووڕێیانه)‌، ڕۆمانەکە ڕووبەڕووی تێزەکانی سارتەر سەبارەت بە “ئەدەبیاتی پابەند” دەکاتەوە. سارتەر بڕوای وابوو کە نووسین “کردەیەکی ئازادکردنە” و دەبێت ببێتە هۆی گۆڕانکاری لە ئاگاییی خوێنەر و واقیعی کۆمەڵایەتیدا؛ بەڵام “وێڵی” لە بەردەم دەرهاویشتە و ئەنجامەکانی ئەو نووسینەدا دەوەستێت و نایەوێت بچێتە ناو کایەی ئەگەرەکانەوە. ئەم پاشەکشێیە لە لایەکەوە گوزارشتە لە ڕاستگۆیییەکی تاڵ بەرامبەر بەو واقیعە چەقبەستووەی کە مرۆڤی تێدا وێڵ بووە، بەڵام لە لایەکی ترەوە جۆرێکە لە خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتییەکی گەورە.

نەبوونی وەڵام بۆ داهاتوو لە ناو دەقەکەدا، نیشانەی تێکشکانی “گێڕانەوە گەورەکانە” کە پێشتر بەڵێنی ڕزگارییان بە مرۆڤ دەدا. لێرەدا نووسین وەک “دوایین ئامرازی بەرگری” دەمێنێتەوە، نەک وەک “پڕۆژەیەکی ڕزگاریبەخش”. ئەم تەمومژاوییەی ئاسۆ، کارەکتەرەکە و خوێنەریش لە ناو دۆخێکی “چاوەڕوانیی بێئاکامدا” جێ دەهێڵێت، کە تێیدا تەنیا خودی “کردەی نووسین” دەبێتە ئامانج، نەک ئەوەی کە نووسینەکە چی دەگۆڕێت. لە ئەنجامدا، “وێڵی” دەبێتە گێڕانەوەی ئەو ساتە وەستاوەی کە تێیدا مرۆڤ لە بەردەم سپێتیی لاپەڕەکاندا ڕادەمێنێت، وەک ئەوەی بڵێیت لە جیهانێکدا کە هەموو ڕێگەکانی گۆڕانکاری داخران، ته‌نیا وێڵبوون و گێڕانەوەی ئەو وێڵبوونە دەبێتە دوایین مانیفێستی بوون، بێ ئەوەی بزانین ئایا ئەم گێڕانەوەیە دەبێتە سەرەتایەک بۆ داهاتوو یان کۆتایییەکە بۆ هەموو شتێک.

ئەو شوێنەی ڕۆمانەکە دەیتوانی زیاتر بێت

هەر بەرهەمێکی ئەدەبی دەکرێت لە گۆشەنیگای “ئەوەی دەیتوانی ببێت”یشەوە ببینرێت. ئەمە هەمان ئەو تێڕوانینەیە کە ڕەخنەگرانی وەک ڤیکتۆر شکلۆڤسکی (Viktor Shklovsky) بۆ تێگەیشتن لە “ماتەتوانا”ی دەق بەکاری دەهێنن. بۆ ئەوەی ئەم تێڕوانینەی شکلۆڤسکی، ڕەخنەگر و بیرمەندی فۆرمالیستی ڕووسی، كه‌ له‌ وتاری “هونه‌ری وه‌ك ئامراز یان ته‌كنیك” (“Art as Device”)دا هاتووه‌، ڕوونتر بکەینەوە، دەبێت بچینە ناو قووڵاییی ئەو چەمکەی کە ئەو ناوی دەنێت “له‌ئاشناییخستن”(Defamiliarization)  و چۆنیەتیی کارکردنی دەق وەک میکانیزمێکی هونەری. شکلۆڤسکی پێی وایە ئەرکی ئەدەب ئەوە نییە ته‌نیا واقیع بگوازێتەوە، له‌ ڕاستیدا ئەوەیە کە “شتە ئاشناکان” بە شێوەیەک نیشان بدات کە لای خوێنەر نامۆ و نوێ دەر بکەون، تا هەستی پێ بکەن نەک تەنیا بزانن هەیە. لێرەوە، کاتێک باس لە ماتەتوانای دەق دەکەین لە ڕوانگەی ئەوەوە، مەبەستمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دەق تەنیا ئەوە نییە کە نووسراوە، به‌ڵكوو ئەو “وزە هونەرییە”یە کە لە ناو پێکهاتەکەیدا شاراوەتەوە. کاتێک دەڵێین “وێڵی” دەیتوانی لە داڕشتنی کارەکتەری “من”دا قووڵتر بڕوات، مەبەستمان ئەوەیە کە بونیادی ڕۆمانەکە ئەو ماتەتوانا یان ئەو زەمینەسازییەی تێدابوو کە ئاستێکی ئاڵۆزتر لە دەروونناسی بخاتە ڕوو، بەڵام نووسەر لە خاڵێکی دیاریکراودا ڕایگرتووە. شکلۆڤسکی دەڵێت ڕەخنەگر دەبێت سەیری “تەکنیکەکان” بکات؛ ئەگەر تەکنیکی “تۆ” و “من” لە ڕۆمانەکەدا دانراوە، کەواتە دەقەکە ماتەتوانای ئەوەی تێدایە ململانێیەکی گەورەتر لە نێوان ئەو دوو دەنگەدا دروست بکات.

هه‌روه‌ها شکلۆڤسکی سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە دەق چۆن “پێشبینییەکانی خوێنەر” تێک دەشکێنێت. کاتێک لە “وێڵی”دا دەنگێکی نوێ (من) دەردەکەوێت، خوێنەر چاوەڕێی گەشەکردنێکی دراماتیكی دەکات. ڕەخنەگر لێرەدا دەپرسێت: ئایا ئەم تەکنیکە گەیشتە ئەوپەڕی توانای خۆی؟ کاتێک دەڵێین دەقەکە “دەیتوانی زیاتر بێت”، مەبەستمان ئەوەیە کە ئەو ئامرازە هونەرییەی نووسەر بەکاری هێناوە (کارەکتەری حاشاکەر)، وزەیەکی تێدابوو کە دەیتوانی تەواوی بونیادی ڕۆمانەکە هەڵبگێڕێتەوە، بەڵام وەک “هەوڵێکی ناتەواو” یان “ئەگەرێکی گەشەنەکردوو” ماوەتەوە.

بێجگه‌ له‌مه‌، لای شکلۆڤسکی، ئەدەب وەک ئامرازێك وایە. کاتێک ئێمە سەیری ئامێری گێڕانەوەی “وێڵی” دەکەین، دەبینین چەندین “بزوێنەر”ی تێدایە (وەک بێدەنگی، وێڵبوون، حاشاکردن). ماتەتوانای دەقەکە لێرەدا واتە: ئایا ئەم ئامێرە بە هەموو هێزی خۆیه‌وه‌ کاری کردووە؟ بۆ نموونە، گوزارەی “بنووسە” وەک بزوێنەرێکی گەورە کار دەکات، بەڵام کاتێک لە کۆتاییدا هیچ “نووسینێک” ڕوو نادات، لای ڕەخنەگرێکی فۆرمالیست وەک ئەوە وایە بزوێنەرەکە وزەیەکی زۆری بەرهەم هێنابێت بەڵام نەبووبێتە هۆی جوڵاندنی به‌رەنجامەکان.

بۆیه‌ “وێڵی” دەیتوانی لە داڕشتنی کارەکتەری “من”ی حاشاکەردا، کە لە کۆتاییدا دەردەکەوێت، زۆر قووڵتر بڕوات. ئەم “من”ە دەیتوانی هاوشێوەی کارەکتەرە دووفاقەکانی ناو ڕۆمانەکانی دۆستۆیڤسکی (وەک لایەنی تاریکیی مرۆڤ) ئاستێکی نوێ لە ئاڵۆزی دەروونی بهێنێتە ئاراوە، بەڵام ڕۆمانەکە نە لە ڕووی کات و نە لە ڕووی قووڵایییەوە ڕێگەی پێ نادات بە تەواوی گەشە بکات.

هه‌روه‌ها تەواوی ڕۆمانەکە چاوەڕوانی دەنگی “تۆ”یە. ئەو “بنووسە”ی کە گێڕەرەوە وەک فەرمانێک دووبارەی دەکاتەوە، بەڵێنێکی ناڕاستەوخۆی تێدایە کە “تۆ” لە کۆتاییدا بێدەنگی دەشکێنێت. بەڵام ڕۆمانەکە بەبێ ئەو نووسینە کۆتایی دێت. ئەم نائامادەیییە هەمیشەیییەی دەنگی “تۆ” دەکرێت وەک تراژیدیایەکی بوونگەرایی ببینرێت، هاوشێوەی نائامادەییی “گۆدۆ”. بەڵام لە ڕوانگەی بونیادگەرییەوە، ئەمە دەکرێت وەک “تەواونەبوونی بەڵێنێک” لێک بدرێتەوە. ئەگەر ئامانجی “بنووسە” ڕزگارکردنی ئەوی تر بێت لە وێڵگە، ئەوا بێدەنگیی کۆتایی دەبێتە شکستی ئەو پڕۆژە ڕزگاریخوازییە. لێرەدا “وێڵی” لە بونیادێکی گێڕانەوەیی بازنەییدا دەمێنێتەوە کە تێیدا هاوارەکە هەیە، بەڵام وەڵامەکە لە دەرەوەی دەق و لە شوێنێکی نادیاردا ون دەبێت.

به‌رئه‌نجام: “وێڵی” وه‌ك بەرهەمێکی ناتەواوی پێویست

پاش سه‌رنجدانێكی ورد له‌ زۆر لایه‌نی ڕۆمانی “وێڵی”ی دلاوه‌ر ڕه‌حیمی، له‌ كۆتاییدا پێویسته‌ بڵێم كه‌ یەکەمین كرده‌ی ئەم ڕۆمانە، تۆمارکردنی ورده‌کارانەی داڕمانێکی هێواشی ئه‌زموونی مرۆڤێكه‌ له‌ ژیاندا؛ واته‌ وەک نووسینێک خۆی ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ لە ناوجەرگەی “ناخ”ەوە هه‌ڵقوڵاوه‌. ئەو خوێنەرەی ئەزموونێکی هاوشێوەی هەبووبێت، دەزانێت کە “وێڵی” ته‌نیا وه‌ك چاودێرێک سه‌یری جیهانی نه‌كردووه‌ و نەبینیوە، به‌ڵكوو لەو شوێنەوە نووسیوویەتی کە تەنیا بە ئامادەییەکی فیزیۆلۆژی و دەروونیی ڕاستەقینە دەکرێت لێوەی بدوێیت. هاوکات، ڕۆمانەکە سەرکەوتووه‌ لە خوڵقاندنی پانتایییه‌كی مانایی نوێدا، کە تێیدا ده‌یان وشه‌ لە چوارچێوە فەرهەنگییە باوەکەیان دەچنە دەرەوە و دەبنە بەشێک لە زمانی هاوبەشی ئەدەبیاتێک کە مانا بۆ ئازار دەدۆزێتەوە.

ئەو تایبەتمەندییەی کە “وێڵی” لە زۆرینەی ده‌قه‌ هاوچەرخەکان جیا دەکاتەوە، مامەڵەکردنی جیدییەتی لەگەڵ نەریتە ئەدەبییەکان و یادەوەرییە سۆزه‌كییه‌کاندا. لێرەدا حەسەن زیرەک، عەبدولخالق مەعرووف و ده‌یان ناوی تر و قەڵای هەولێر و چه‌ندین شوێنی تری ئه‌م شاره‌، وەک بوونەوەرێکی زیندوو ئامادەییان هەیە کە هێشتا هەناسە دەدەن. ئەمە لە پاڵ بوێرییەکی ڕاستەقینەدا دێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ چەمکی “پیاوانەیی” و “لاوازی” لەناو کولتوورێکدا کە ددانپێدانان بە شکستی پیاوانەدا بە نەنگی دەزانێت؛ ئەم بوێرییە تەنانەت ئەگەر لە هەندێک شوێنی جێبەجێکردنیشدا تووشی له‌نگییه‌ك بووبێت، هێشتا وەک ڕەهەندێکی جێی ڕێز دەمێنێتەوە. لە ئەدەبیاتی کوردیی هاوچەرخدا، “وێڵی” خاڵێکی وەرچەرخانە، چونکە نوێنەرایەتی “تاکی بێدەسەڵات لە کۆمەڵگەی ئازاددا” دەکات؛ ئەو تاکی کوردییەی کە لەناو ئازادییەکی ڕواڵەتیی سیاسیدا، هێشتا لەژێر سەرکوتی کولتووریدا دەچەوسێته‌وه‌. ئەم پێگەیەی وەک ” هەنگاوێكی ڕاسته‌قینه‌”، بەرپرسیارێتی و سنووردارێتی پێکەوە هەڵگرتووە.

تەواوکردنی خوێندنه‌وه‌ی ئەم بەرهەمە پێویستی بە خوێنەرێکی جیاواز هەیە؛ خوێنەرێک کە خۆڕاگر بێت بەرامبەر بە خولانەوەکانی دەق، بتوانێت لەگەڵ لێڵیی کارەکتەری “تۆ”دا هەڵ بکات و لە یادەوەریی سۆزه‌كیی خۆیەوە مانا بۆ بۆشایییەکان دروست بکات. گرنگترین خاڵ ئەوەیە کە خوێنەر بەرگریی خۆی لە بەرامبەر “بینین” لا بدات، چونکە “وێڵی” ئاوێنەیەکە کە هەندێک جار وێنەیەکی نائاسوودەمان نیشان دەدات. هیچ بەرهەمێکی ئەدەبیی بوێرانە “تەواو” نییە، چونکە بوێری و سەلامەتیی ده‌ق پێکەوە کۆ نابنەوە. “وێڵی” بەردەوام لە مەترسیی کەوتندایە؛ مەترسیی تێمای دووبارەبووەوە و گوتاری قوربانی، بەڵام هەر ئەم مەترسیته‌وه‌رییه‌ بەهاکەی دیاری دەکات. وەک گێڕەرەوە دەڵێت من لە نووسین دەترسم، بەڵام ئەم ترسە پەکخەر نییە، به‌ڵكوو ترسێکی ژیێنەرە کە ناچاری دەکات بنووسێت.

لە کۆتاییدا، گرنگترین ئەنجامی ئەم خوێندنەوەیە ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڵێ “وێڵی” بەرهەمێکی زیندووە. بەرهەمی زیندوو ئەو دەقەیە کە بەرگری لە خۆی دەکات و لە بەرامبەر شیکاریی ڕووتدا دەوەستێت و خۆی بە یەک خوێندنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌وه‌ نابەستێتەوە. ئەم ڕۆمانە تەواو نابێت، چونکە لەو شوێنەدا کە دەق دەوەستێت، خوێنەر دەست پێ دەکات تا بۆشایییە نائاماده‌كان پڕ بکاتەوە. ئەم تایبەتمەندییە نیشانەی گرنگیی بەرهەمەکەیە؛ چونکە ته‌نیا بەرهەمە مردووەکانن کە بە شیکارییەک کۆتایییان دێت، بەڵام “وێڵی” وەک پرۆسەیەکی کراوە لە نێوان هاوار و بێدەنگیدا بەردەوام دەبێت.

لە جیهانێکدا کە ئەدەبیاتی کوردی بە ئەدەبیاتی سیاسی و نەتەوەیی دەناسرێت، “وێڵی” بانگه‌شه‌ی بوونی ئەوی تر دەکات: ئەدەبیاتی مرۆڤی دەستەپاچە، ئەدەبیاتی کەسێک کە نە پاڵەوانی نەتەوەیییە نە خائین، ته‌نیا مرۆڤێکی وێڵه‌ کە سه‌رده‌مانێك عاشقی وشە بوو.

* بۆ خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ و تێگه‌یشتنی تایبه‌تیی خۆت، بڕوانه‌:

دلاوه‌ر ڕه‌حیمی. وێڵی، بێشوێن: چاپخانه‌ی تاران، 2025. 

[1] ڕۆمانی “یاداشتەکانی ژێرزەمین” کە لە ساڵی 1864 لەلایەن نووسەری ناوداری ڕووسی فیۆدۆر دۆستۆیڤسکییه‌وە بڵاو کراوەتەوە، بە یەکێک لە گرنگترین دەقە فەلسەفییەکانی مێژوو و بەردەبازی سەرەکی بۆ فەلسەفەی بوونخوازی دادەنرێت. ڕۆمانەکە لە دوو بەشی سەرەکی پێک دێت؛ بەشی یەکەم گوتارێکی فەلسەفییە کە تێیدا “پیاوی ژێرزەمین” ڕەخنە لە لۆژیک، زانست و ئەو بیرۆکە یۆتۆپییانە دەگرێت كه‌ پێیان وایە مرۆڤ تەنیا بە دوای بەرژەوەندییەکانی خۆیدا دەگەڕێت. بە بڕوای دۆستۆیڤسکی، مرۆڤ بوونەوەرێکی ئاڵۆزە و ئامادەیە تەنانەت ئازاری خۆی بدات تەنیا بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە خاوەن ئیرادەیە و نەبووەتە “کلیلێکی پیانۆ” لە دەست یاساکانی سروشتدا. لە بەشی دووەمدا، گێڕانەوەی ڕووداوەکانی ژیانی پاڵەوانەکە دەست پێ دەکات کە تێیدا دابڕانی قووڵی ئەو لە کۆمەڵگە، هەستی کەمتربینی و ململانێیە دەروونییەکانی لەگەڵ کەسانی دەوروبەریدا دەردەکەوێت. ئەم شاکارە وێنەیەکی ڕووتی مرۆڤی مۆدێرنمان بۆ دەکێشێت کە لە نێوان عەقڵانییەت و یاخیبووندا گیری خواردووە و کاریگەرییەکی بێوێنەی لەسەر بیرمەندانی وەک نیتچە و سارته‌ر و تەواوی ئەدەبیاتی سەدەی بیستەم هەبووە.

[2] ڕۆمانی “ویژدانی زینۆ” (La coscienza di Zeno)  کە لە ساڵی 1923 لەلایەن نووسەری ئیتالیایی ئیتالۆ سڤێڤۆ (Italo Svevo)وە بڵاوکراوەتەوە، یەکێکە لە شاکارە هەرە گرنگەکانی ئەدەبیاتی مۆدێرنیزم و پێشەنگی ڕۆمانی دەروونشیکاری دادەنرێت. دەقەکە لە شێوەی یاداشتنامەیەکی ددانپێدانان نووسراوە کە تیایدا پاڵەوانەکە، زینۆ کۆسینی، بە ڕاسپاردەی پزیشکە دەروونییەکەی (دکتۆر ئێس) دەست دەکات بە نووسینەوەی ژیانی خۆی بۆ ئەوەی لە گرێ دەروونییەکانی ڕزگاری بێت. سڤێڤۆ لەم بەرهەمەدا بە شێوازێکی تەنزئامێز و قووڵ، باس لە ململانێی مرۆڤ لەگەڵ ئیرادە، نەخۆشییە خەیاڵییەکان و پرسی “جگەرەکێشانی کۆتایی” دەکات، کە تێیدا زینۆ هەمیشە شکست دەهێنێت لە بڕیارەکانیدا. ڕۆمانەکە بایەخێکی فەلسەفی و مێژوویی گەورەی هەیە، چونکە کاریگەریی بیرۆکەکانی فرۆیدی پێوە دیارە و وێنەی مرۆڤی سەردەمی مۆدێرن نیشان دەدات کە لە نێوان ڕاستی و پاساوهێنانەوە بۆ شکستییەکانی خۆیدا دەژی؛ ئەم دەقە دوای ئەوەی لەلایەن جەیمس جۆیسەوە پێشوازی لێکرا، ناوبانگێکی جیهانی پەیدا کرد و گۆڕانکاری بنەڕەتی لە تەکنيکی گێڕانەوەی ڕۆماندا دروست کرد.

[3]  ڕۆمانی “کاتەکان” (The Hours) کە لە ساڵی 1998 لەلایەن نووسەری ئەمریکایی مایکڵ کانینگهام (Michael Cunningham)ەوە بڵاوکراوەتەوە، یەکێکە لە دیارترین نموونەکانی ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرن و “میتاڕۆمان” کە تێیدا ژیان و بەرهەمی ڤێرجینیا وۆڵف دەبێتە کەرەستەی سەرەکی گێڕانەوە. ئەم ڕۆمانە بە شێوازێکی تەکنیکیی بەرز، سێ ڕەهەندی كاته‌كی و سێ کەسایەتیی جیاواز لە دەوری ڕۆمانی “خانمە دالۆوەی” گرێ دەداتەوە: خودی ڤێرجینیا وۆڵف لە ساڵی 1923دا کاتێک خەریکی نووسینی ڕۆمانەکەیە؛ لۆرا براون لە ساڵی 1949 کە دەیەوێت لە ڕێگەی خوێندنەوەی ئەم کتێبەوە لە جەنجاڵیی ژیانی خێزانی ڕابکات؛ هه‌روه‌ها کلاریسا ڤۆن لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا کە خەریکی ئامادەکارییە بۆ ئاهەنگێک و وەک کۆپییەکی مۆدێرنی “خاتوون دالۆوەی” دەردەکەوێت. کانینگهام بە وردییەکی زۆرەوە دەست دەخاتە سەر تەمومژەکانی نێوان ژیان و ئەدەب، پرسی خۆکوژی، تەنیایی مرۆڤ لە قەرەباڵغیدا، و ئەو ساتە کاته‌كییانه‌ی کە وەک “کاتەکان”ی تەمەنمان تێدەپەڕن و مانا بە بوون دەبەخشن. ئەم بەرهەمە کە خەڵاتی “پۆلیتزەر”ی بەدەست هێنا، لێکۆڵینەوەیەکی قووڵی جوانیناسانه‌یه‌ لە کاریگەریی نووسین لەسەر گۆڕینی دیدگای مرۆڤ بۆ مەرگ و مانەوە.

[4] دەرچەیەک نییە  (Huis clos)یەکێکە لە کارە هەرە ناسراوەکانی ژان پۆڵ سارتەر (١٩٤٤). چیرۆکەکە لە ژوورێکی داخراودا ڕوو دەدات کە سێ کارەکتەری تێدایە و تازە مردوون. ئەوان چاوەڕێی ئامرازەکانی ئەشکەنجەی دۆزەخ دەکەن، بەڵام وردە وردە بۆیان دەردەکەوێت کە هیچ جەلاد و ئامرازێکی فیزیکی لە ئارادا نییە؛ بەڵکو ئەوە “خودی ئەوانن” کە بە چاودێریی بەردەوام، دادگاییکردنی یەکتری و ڕێگریکردن لە ئازادیی یەکتر، دۆزەخ بۆ یەکتری بەرهەم دەهێنن. سارتەر لە ڕێگەی ئەم دەقەوە دەیسەلمێنێت کە مرۆڤ لەژێر چاوی ئەوانی تردا دەبێتە “بابەت” و ئازادییەکەی لەدەست دەدات، هەر بۆیە ڕستە کلیلەییەکەی شانۆگەرییەکە دەڵێت : “دۆزەخ، واتە ئەوانی تر”.

[5] هێڵنج(La Nausée)  ڕۆمانێکی ژان پۆڵ سارتەرە (١٩٣٨)، تێیدا کارەکتەری سەرەکی هەست بە جۆرە بێز و دڵتێکچوونێکی فیزیکی بەرانبەر بە بوون و دەوروبەرەکەی ده‌كات، کە ئەمە هێمایە بۆ هەستکردن بە بێمانایی و ئەو فشارەی کە جیهانی دەرەوە دەیخاتە سەر تاک.

[6] سیاسەتی بێدەنگی لە شیعرەکانی ئەلیزابێس بیشۆپ (Elizabeth Bishop)دا یەکێکە لە دیارترین ڕەهەندە هونەری و فەلسەفییەکانی کە لە ئەدەبیاتی سەدەی بیستەمدا پێگەیەکی تایبەتی پێ بەخشیوە. بیشۆپ بە پێچەوانەی هاوچەرخەکانی (وەک ڕۆبێرت لۆوێڵ)، پەنای بۆ ڕاشکاوییەکی زیاد لە پێویست یان “شیعری ددانپێدانان” نەدەبرد، ئه‌و بێدەنگیی وەک ئامرازێکی گوزارشتکردن بەکار دەهێنا بۆ نیشاندانی ئەو شتانەی کە لە توانای زماندا نین بیانڵێت. ئەم بێدەنگییە لە لای ئەو، لە ڕێگەی بەکارهێنانی “سپیایی” لە نێوان دێڕەکان، وەسفی وردی شتە مادییەکان و خۆلادان لە دەربڕینی ڕاستەوخۆی سۆزه‌كیدا دەردەکەوێت؛ بە جۆرێک کە خوێنەر لە پشت ئەو وەسفە سارد و بێدەنگانەوە، هەست بە قووڵییەکی گەورە لە تەنیایی، غەریبی و ونبوون دەکات. بێدەنگی لای بیشۆپ تەنیا نەبوونی دەنگ نییە، له‌ڕاستیدا جۆرێکە لە پاراستنی مەودای نێوان “من”ی شاعیر و جیهانی دەرەوە، کە تێیدا مانا لە ڕێگەی “نەگوتراوەکان”ەوە چڕ دەبێتەوە. ئەم تەکنيکە وای کردووە شیعرەکانی هەمیشە جۆرێک لە شکۆمەندی و نهێنییان تێدا بمێنێتەوە، کە تێیدا بێدەنگی دەبێتە زمانێکی هاوتەریب بۆ گوزارشتکردن لەو ئازارانەی کە قەبارەیان لە وشە گەورەترە.

[7] “سه‌گی سپی (Chien blanc) ڕۆمانێكی نیمچه‌ژیاننامه‌یی نووسه‌ری فه‌ڕه‌نسی ڕۆمان گارییه‌ (١٩٧٠). ده‌قه‌كه‌‌ باس لە سه‌گێكی دۆزراوه‌ ده‌كات كه‌ به‌وه‌ ڕاهێنراوه‌ ته‌نیا هێرش بكاته‌ سه‌ر “ڕه‌شپێسته‌كان”. ڕۆمانه‌كه‌ وه‌ك ڕه‌خنه‌یه‌كی توند له‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستیی ئه‌مریكا له‌ ساڵانی شه‌سته‌كاندا ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ڵام له‌ ڕووی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییه‌وه‌، زۆرجار وه‌ك نموونه‌یه‌ك بۆ ئه‌و ده‌قانه‌ ده‌هێنرێته‌وه‌ كه‌ “كێشه‌یه‌كی گشتی” باس ده‌كه‌ن (وەک ڕەگەزپەرستی یان سەرکوت)، به‌ڵام ته‌نیا له‌ گۆشه‌نیگایه‌كی دیاریكراوەوە (پیاوی سپیپێستی ڕۆشنبیر) ده‌یبینن. لێره‌دا ڕه‌خنه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قوربانییه‌ ڕاسته‌قینه‌كان (ڕه‌شپێسته‌كان) له‌ناو ده‌قه‌كه‌دا وه‌ك “بابەت” و “سێبه‌ر” ده‌رده‌كه‌ون، نه‌ك وه‌ك “بکەر” یان کارەکتەری خاوەن دەنگ، ڕێك وه‌ك ئه‌و نائاماده‌یییه‌ی ژنان یان چینه‌كانی خوارتر كه‌ لە “وێڵی”دا تێبینی دەکرێت.

[8] ئەم خوێندنەوەیە پشت بە تێڕوانینە تیۆرییەکانی ئێڤ کۆسۆفسکی سێجویک (Eve Kosofsky Sedgwick) دەبەستێت، بەتایبەت لە کتێبەکەیدا Between Men (1985)، کە تێیدا چەمکی “كۆمه‌ڵایه‌تیبوونی هاوڕه‌گه‌زانه”‌ (Homosociality) بۆ شیکردنەوەی ئەو پەیوەندییە سۆزه‌كی و کۆمەڵایەتییە نێوانکەسییانە بەکار دەهێنێت کە لە نێوان پیاواندا دروست دەبن. سێجویک ئاماژە بەوە دەکات کە “دڵسۆزیی قووڵی نێرینه‌‌” (Male Intimacy) لە چوارچێوەیەکدا کار دەکات کە تێیدا هاوڕێیەتیی قووڵ، متمانە و هاوپەیمانیی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە نێوان پیاواندا بەهێز دەبێت، بەبێ ئەوەی لایەنە سێکسییەکە بگرێتەوە. ئەم پەیوەندییانە زۆرجار لە ڕێگەی “سێگۆشەی ئارەزوو” و نێوەندگیریی ڕەگەزی بەرامبەرەوە جێگیر دەبن، کە تێیدا نزیکایەتیی نێرینە دەبێتە ئامرازێک بۆ پاراستنی پێکهاتە و دەسەڵاتی پیاوانە لە ناو کایە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا.

[9] چەمکی The Double/Doppelgänger)) لە ئەدەبیات و دەروونشیکاریدا ئاماژەیە بۆ دەرکەوتنی “پاشکۆیەکی نادیار” یان سێبەرێکی مرۆڤ کە هاوشێوەی خۆیەتی. لای ئۆتۆ ڕانک (Otto Rank)، دووانەکە لە بنەڕەتدا وەک میکانیزمێکی بەرگریی دەروونی بەرامبەر بە “مەرگ” و بۆ پاراستنی نەمریی ڕۆح سەری هەڵداوە، بەڵام دواتر لە ئەدەبیاتی مۆدێرندا وەک نیشانەیەکی شووم و ترسناک گۆڕاوە. فرۆید لە تیۆریی “نامۆ و ترسناک”دا، ئەم دیاردەیە وەک جۆرێک لە “دانه‌پاڵ” دەبینێت؛ تێیدا تاک لایەنە تاریک و کپکراوەکانی ناوەوەی خۆی کە “من”ی فه‌رمی ڕەتیان دەکاتەوە، لە قاڵبی کەسێکی تردا لە دەرەوەی خۆی دەبینێتەوە. ئەمە دەبێتە هۆی تێکچوونی سنووری نێوان “خۆ” و “ئەوی تر”، و زۆرجار لە دەقە ئەدەبییەکاندا وەک ململانێیەکی توندی نێوان ئاوه‌ز و ڕه‌مه‌ك، یان چاکە و خراپە ڕەنگ دەداتەوە کە تێیدا “دووانەکە” دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ناسنامە و سەقامگیریی تاک.

[10] تیۆریی چیای سەهۆڵین (Iceberg Theory) لە ئەدەبیاتی نوێدا بە “تیۆری لادان” یان /هونەری سڕینەوە” (Theory of Omission)  دەناسرێت، کە نووسەری ئەمریکی ئێرنێست هەمینگوەی (Ernest Hemingway) داهێنەریەتی. بنەمای ئەم تیۆرییە لەسەر ئەوە بونیاد نراوە کە دەق دەبێت تەنیا لووتکەی ڕووداوەکان و هەستەکان (هاوشێوەی یەک لەسەر هەشتی چیایه‌كی سه‌هۆڵین کە بە سەر ئاوەوە دیارە) نیشان بدات، و قورسایی و مانای ڕاستەقینەی چیرۆکەکە (حەوت بەشەکەی تری چیاکە) لە ژێر ڕووبەری وشەکان و لە ناو بێدەنگییەکاندا بشارێتەوە. هەمینگوەی پێی وایە کاتێک نووسەر بە وردی لەو بەشە ونبووە تێدەگات و دواتر لای دەبات، خوێنەر بە شێوەیەکی ڕه‌مه‌كی هەست بە قورساییی ئەو “نەگوتراوانە” دەکات و کاریگەریی دەقەکە قووڵتر دەبێتەوە.

[11] نامە بۆ باوک (Brief an den Vater) نامەیەکی درێژی ژیاننامەیی و شیکارییە کە نووسەری چیکی فرانز کافکا (Franz Kafka) لە تشرینی دووەمی ساڵی 1919دا بۆ باوکی (هێرمان کافکا) نووسیویەتی. ئەم دەقە بە یەکێک لە گرنگترین بەڵگەنامە دەروونی و ئەدەبییەکان دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە جیهانی کافکا، کە تێیدا بە زمانێکی ڕەخنەیی و پڕ لە ئێش باس لە پەیوەندییە ئاڵۆز و پڕ لە ترسەکەی لەگەڵ باوکە دەسەڵاتدارەکەیدا دەکات. کافکا لەم نامەیەدا شیکاریی ئەوە دەکات کە چۆن سێبەر و هەژموونی باوکی بووەتە هۆی دروستبوونی هەستی تاوانبارێتی و کەمته‌رخەمی لە ناخیدا، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر تێکڕای بەرهەمە ئەدەبییەکانی تری هەبووە.

The post ئەو “تۆ”یه‌ی کە “من”م یا “من”نیم؟ appeared first on ژنەفتن.

ئەم خوێندنەوە ڕەخنەیییە، خوێندنەوەیەکی قووڵ و گشتگیرە بۆ ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» لە نووسینی مەحموود نەجمەدین. ڕۆمانەکە کارێکی ئکسپێریمنتاڵی[2] پۆست-مۆدێرنە کە پرسیار لە سنوورەکانی نێوان واقیع و وەهم، دەق و نووسەر دەکات. لەم خوێندنەوەیەدا، ڕۆمانەکە لەسەر هەشت تەوەری سەرەکی خراوەتە ژێر نەشتەرگەریی ڕەخنەیییەوە: «گەڵاڵە[3]، کرۆنۆتۆپ[4]، کارەکتەرسازی، هۆکارمەندی، فەزا، ماکەکانی گێڕانەوە، زمان و گشتییەتی ئۆرگانیکی». دەرئەنجامی شیکارییەکان پیشانی دەدەن کە ئەگەرچی ڕۆمانەکە لە درووستکردنی فەزایەکی سڕبووی خەماوی و بەکارهێنانی تەکنیکی «مێتا-فیکشن[5]»دا سەرکەوتنی گەورەی بەدەست‌ هێناوە، بەڵام لە ڕووی بینای گێڕانەوە، پچڕانی هێڵی هۆکارمەندی، وەستانی گەشەی دەروونیی کارەکتەرەکان و کێشە زەقەکانی ڕێنووس و زمانەوە، دووچاری کەلێنی تەکنیکی بووەتەوە و وای کردووە کارەکە لەبری یەکگرتووییەکی ئۆرگانیکی، زیاتر لە مۆزاییکێکی پەرتەوازە بچێت.

          ئەدەبیات هەمیشە ئاوێنەیەک بووە بۆ پیشاندانی نامۆبوونی مرۆڤ، بەڵام چی ڕوو دەدات کاتێک ئاوێنەکە خۆی دەشکێت و کارەکتەرەکان دەیانەوێت لە چوارچێوەکەی بێنە دەرەوە؟ ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» یەکێکە لەو هەوڵە دەگمەن و بوێرانەیەی ناو ئەدەبیاتی نوێی کوردی کە ڕەتی ‌دەکاتەوە ملکەچیی یاساگەلی باوی گێڕانەوە بێت. ئەم کارەی «مەحموود نەجمەدین» خوێنەر پەلکێشی ناو گێژاوێکی جوگرافی و دەروونی دەکات؛ لە شەقامە بەفراوییەکانی سلێمانی و سنەوە بۆ مەهاباد و کەرکووک، تەنها بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی «حەمدی بەگ». پیاوێکی تەمەن پەنجا و پێنج ساڵە کە واقیعی بەرجەستەی ڕەت‌ کردووەتەوە و عاشقی «زادینا»‌ـیە؛ ژنێک کە تەنها لەناو چیرۆکێکی هەفتا و پێنج ساڵەدا هەیە!

چیرۆکەکە بە شێوەیەکی سەرەکی بە دەوری کارەکتەری «حەمدی بەگ‌دا دەسوڕێتەوە؛ پیاوێکی تەمەن پەنجا و پێنج ساڵەی سەڵت کە هێندە نوقمی ناو حیکایەتەکان بووە، ناتوانێت لە دنیای ڕاستەقینەدا بژی. ئەو بەدوای ژنێکی نادیار و خەیاڵیدا بە ناوی «زادینا» وێڵە کە تەنها لەناو چیرۆکێکدا ناسیویەتی و بە سەختی عاشقی بووە. ڕۆمانەکە لە ١١ بەش پێکهاتووە و زۆربەی بەشەکان ناوی کارەکتەرە جیاوازەکانیان لێ نراوە (وەک کاکە شەگر، کاکە وەلی، کاکە ڕەش، کاکە باوە، هتد…) کە سەرجەمیان ڕووداو و سەربوردەی سەیری خۆیان هەیە لە کەش‌وهەوایەکی زۆربەری سارد و بەفراویدا.

تێکشکاندنی سنوورەکانی واقیع: شیکردنەوەی گەڵاڵە و کرۆنۆتۆپ

ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» تاقیکردنەوەیەکی بوێرانەی گێڕانەوەیە لە ئەدەبیاتی نوێی کوردیدا کە تێیدا نووسەر (مەحموود نەجمەدین) خوێنەر دەخاتە ناو گێژاوێکی ئەدەبییەوە کە جیاکردنەوەی ڕاستی و خەیاڵ تێیدا ئەستەمە. بۆ تێگەیشتن لەم کارە و هەڵسەنگاندنی، پێویستە بە دیدێکی ڕەخنەگرانەوە لە پێکهاتەی گەڵاڵە و ڕەهەندەکانی کات و شوێن (کرۆنۆتۆپ) بڕوانین.

گەڵاڵەی ڕۆمانەکە پێچەوانەی هێڵی کلاسیکیی گێڕانەوەیە. لەبری ئەوە، ئێمە لەگەڵ گەڵاڵەیەکی ئەڵقەیی و فرە-ڕووداودا مامەڵە دەکەین کە بە دەوری یەک چەقی دەروونیدا دەسوڕێتەوە: پەرۆشیی حەمدی بەگ بۆ زادینا.

ڕۆمانەکە لە ١١ بەش پێکهاتووە کە ١٠ بەشی یەکەمیان ناوی کارەکتەرە جۆراوجۆرەکانیان هەڵگرتووە (کاکە شەگر، کاکە وەلی، کاکە باوە… هتد). کێشەی سەرەکیی گەڵاڵەکە ململانێیەکی ناوەکییە لە نێوان حەمدی بەگ و واقیعدا؛ ئەو پیاوێکی تەمەن ٥٥ ساڵەیە کە ناتوانێت لە دنیای ماددیدا بژی و عاشقی ژنێکە لە چیرۆکێکی ٧٥ ساڵەدا. لووتکەی گەڵاڵەکەش لە بەشی کۆتاییدا ڕوو دەدات، کاتێک خودی نووسەر دەبێتە بەشێک لە ڕووداوەکان. ئەم مێتا-فیکشنە پرسیارێکی فەلسەفی دروست دەکات: ئایا ئێمە چیرۆکەکان دەنووسین، یان چیرۆکەکان ئێمە دەنووسنەوە؟

ئەگەرچی ئەم فۆڕمە نوێیە، بەڵام قوربانیی خەیاڵە فراوانەکەی خۆیەتی. تەرخا‌نکردنی دە بەش بۆ کارەکتەرە لاوەکییەکان وای کردووە ڕۆمانەکە لە هەندێک جێگەدا لە چیرۆکی کورت بچێت و خوێنەر لە پرسی سەرەکیی «گەڕان بەدوای زادینا» دوور بخاتەوە.

لە «دیلبەرا ئانی»ـدا، زەمەن و شوێن ڕۆڵێکی کاراکتەرییانەیان هەیە و تەنها پاشخانێک بۆ ڕووداوەکان نین. شوێنەکان فرەچەشنن (سلێمانی، سنە، مەهاباد، کەرکووک)، بەڵام ئەوەی یەکیان دەخات کەشی بەفراوی و سەرمایەکی تاقەتپڕووکێنە. بەفر لێرەدا هێمایە بۆ سڕبوون و بەستەڵەکی ژیانی حەمدی بەگ. هەروەها شوێنی سەرەکی زۆرجار «ناو دەقەکان» و «ناو تابلۆکان»ـه (وەک تابلۆکەی کاکە لاوە و نازەنین). لە ڕووی زەمەنیشەوە، ڕۆمانەکە لە نێوان زەمەنی مۆدێرن (مۆبایل، فەیسبووک) و زەمەنی دێرین و وەستاودا (چیرۆکە هەفتا و پێنج ساڵەکان) یاری دەکات.

زاڵبوونی ڕەهای کەشوهەوای بەفراوی بەسەر تەواوی شوێنەکاندا، وای کردووە وێنەی جوگرافیی ڕۆمانەکە کەمێک وشک و دووبارە[6] بێتەوە و نەبوونی کۆنتراست[7]ی کەشوهەوا، وێنەکان تێکەڵ دەکات. لە لایەکی ترەوە، بازدانی خێرای کات و شوێن لە واقیعەوە بۆ ناو تابلۆ و چیرۆکەکان، لە هەندێک جێگەدا بەبێ پاساوی تەکنیکیی بەهێز ڕوو دەدات کە ئەمەش هەندێک جار دەبێتە هۆی سەرلێشێوانی خوێنەر و ونکردنی هەستی ئاڕاستە.

داڕشتنی کارەکتەر و ئاڵۆزیی پەیوەندییەکان لە خولگەی وەهمدا

لە ڕۆمانی«دیلبەرا ئانی»ـدا، کارەکتەرەکان تەنها بوونەوەرێکی ناو دەق نین کە ڕووداوەکان بجووڵێنن، بەڵکوو ئەوان نوێنەرایەتیی دۆخە دەروونی و کۆمەڵایەتییە ئاڵۆزەکان دەکەن. داڕشتنی کەسایەتییەکان و چۆنیەتیی درووستبوونی پەیوەندی لە نێوانیاندا، یەکێکە لە بنەما گرنگەکانی ئەم مێتا-فیکشنە کە پێویستی بە هەڵوەستە لەسەرکردنێکی وردی شیکاری و ڕەخنەیی هەیە.

نووسەر لە درووستکردنی کەسایەتییەکاندا، پشتی بە درووستکردنی کۆنتراست (دژبەری) بەستووە لە نێوان یەک کارەکتەری چەقی (حەمدی بەگ) و کۆمەڵێک کارەکتەری پەراوێزی (کاکەکان).

حەمدی بەگ پیاوێکی تەمەن ٥٥ ساڵەیە کە لە ڕووی دەروونییەوە دابڕاوە لە واقیع. ئەو نوێنەرایەتیی «مرۆڤی نامۆ» دەکات کە ناتوانێت لەگەڵ سەردەمەکەی خۆیدا بگونجێت. عاشقبوونی بە «زادینا» (کە ژنێکی ناو چیرۆکێکی ٧٥ ساڵەیە)، جۆرێکە لە هەڵاتن لە واقیع[8]. ئەو ژنانی ڕاستەقینە و بەرجەستەی ناو ژیانی لە پێناو سێبەرێکدا ڕەت دەکاتەوە. پەیوەندیی حەمدی بەگ لەگەڵ زادینا، پەیوەندییەکە لە نێوان مرۆڤ و دەقدا، نەک مرۆڤ و مرۆڤدا.

زادینا کارەکتەرێکی فیزیکی نییە، بەڵکوو «پڕۆجێکشن[9]» و ڕەنگدانەوەی ئارەزووە شاراوەکانی حەمدی بەگ‌ـه. ئەو هێمایەکە بۆ ئەو کامڵبوونەی[10] کە لە دنیای ڕاستەقینەدا نییە.

کارەکتەرەکانی وەک «کاکە وەلی، کاکە سوور، کاکە باوە و ئەوانی تر»، هەریەکەیان هەڵگری خەم و تراژیدیایەکی سەربەخۆی خۆیانن. ئەوان نوێنەرایەتیی واقیعە تاڵ، سارد و هەندێک جاریش پڕ لە توندوتیژییەکان دەکەن (وەک خنکاندنی کاکە وەلی، یان شێتبوونی کاکە ڕەش).

پەیوەندیی نێوان حەمدی بەگ و ئەم کارەکتەرە لاوەکییانە، پەیوەندییەکی ڕاگوزەر و لاوازە. حەمدی تەنها وەک «تێپەڕبوویەک» یان «گوێگرێک» بەناو ژیانیاندا دەڕوات، بەبێ ئەوەی کاریگەرییەکی قووڵی سۆزداری لەسەریان دروست بکات، چونکە تەواوی سۆزی ئەو بۆ زادینایە.

سەرەڕای فرەیی و دەوڵەمەندیی جۆری کارەکتەرەکان، ڕۆمانەکە لە ڕووی تەکنیکییەوە دەکەوێتە ناو چەند بۆشایییەکەوە سەبارەت بە گەشەسەندنی کەسایەتییەکان. گەورەترین ڕەخنە کە ئاڕاستەی کارەکتەری «حەمدی بەگ» دەکرێت، ئەوەیە کە کەسایەتییەکی «نەگۆڕ[11]»ـە. لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە تا کۆتایی، حەمدی بەگ هەمان پیاوی گیرخواردووی ناو خەیاڵە. ئەو بەناو چەندین ڕووداوی جیاواز و چیرۆکی کارەکتەرەکانی تردا تێدەپەڕێت، بەڵام هیچ یەکێک لەو ڕووداوانە گۆڕانکارییەکی سایکۆلۆژی یان تێگەیشتنێکی نوێ[12] لە ناخیدا دروست ناکەن. کارەکتەرێک کە گەشە نەکات، ناتوانێت هاوسۆزییەکی بەردەوام لای خوێنەر بهێڵێتەوە.

بەکارهێنانی دە بەش بۆ دە کارەکتەری جیاواز، وای کردووە نووسەر کاتی تەواوی نەبێت بۆ چوونە ناو قووڵاییی دەروونیی هیچ کام لەم «کاکە»ـیانە. ئەوان زیاتر وەک «تیپێکی کۆمەڵایەتی[13]» یان کارەکتەری یەک-ڕەهەندی دەردەکەون کە تەنها بۆ گێڕانەوەی ڕووداوێک هێنراونەتە ناو دەقەکەوە و دواتر ون دەبن، بەبێ ئەوەی شوێن‌پەنجەیەکی بەهێز لەسەر گەڵاڵە سەرەکییەکە بەجێ‌بهێڵن.

بەهۆی ئەوەی هەر بەشێک تەرخان کراوە بۆ کەسایەتییەکی نوێ، خوێنەر دەرفەتی ئەوەی نابێت پەیوەندییەکی سۆزداریی تۆکمە لەگەڵ کارەکتەرەکاندا دروست بکات. پەیوەندییەکانی ناو ڕۆمانەکە (بە تایبەت پەیوەندیی حەمدی بەگ لەگەڵ دەوروبەرەکەی) زۆر ساردن، ڕێک وەک ئەو بەفرەی کە بەسەر شارەکاندا دەبارێت. ئەم ساردییە، ئەگەرچی ڕەنگە مەبەستدار بێت، بەڵام وای کردووە ڕۆمانەکە لە ڕووی سۆزدارییەوە کەمێک وشک بێت.

لۆژیکی خەیاڵ و لاوازیی هۆکارمەندی لە داڕشتنی ڕووداوەکاندا

لە زانستی گێڕانەوەدا، «ڕووداو» بزوێنەری چیرۆکە، بەڵام «هۆکارمەندی[14]» (واتە پەیوەندیی نێوان هۆکار و دەرئەنجام) ئەو کۆنکریتەیە کە ڕووداوەکان پێکەوە دەبەستێتەوە و وادەکات خوێنەر باوەڕ بە گەشەسەندنی چیرۆکەکە بکات. ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» لەم ڕووەوە یارییەکی مەترسیدار دەکات؛ نووسەر لۆژیکی واقیع تێک دەشکێنێت و هۆکارمەندییەکی خەیاڵی و دەروونی جێگەی دەگرێتەوە.

داڕشتنی ڕووداوەکان لەم ڕۆمانەدا پشتی بە ڕیزبەندییەکی لۆژیکی نەبەستووە (واتە ڕووداوی A نابێتە هۆی دروست‌بوونی ڕووداوی B)، بەڵکوو پشتی بە «هۆکارمەندییەکی سایکۆلۆژی و سیحری» بەستووە؛ واتە گەورەترین شکاندنی هۆکارمەندی لە بزوێنەری سەرەکیی ڕۆمانەکەدایە. «هۆکار»: حەمدی بەگ عاشقی ژنێکی ناو دەقێکی ٧٥ ساڵە دەبێت بە ناوی زادینا. «دەرئەنجام»: دەست دەکات بە گەڕان بەسەر شەقام و شارە بەفراوییەکانی دنیای ڕاستەقینەدا. ئەم تێکەڵکردنەی واقیع و خەیاڵ، ڕووداوەکان لەسەر بنەمایەکی ئەبسوردی (پووچگەرا) و نالۆژیکی دروست دەکات کە خزمەت بە گەیاندنی پەیامی نامۆبوونی کارەکتەرەکە دەکات.

ڕووداوەکانی ناو بەشەکانی تر، وەک کەوتنە ناو بیری نەوتی کاکە سوور، خنکاندنی کاکە وەلی لە خەودا، یان چوونە ناو تابلۆکەی کاکە لاوە و نازەنین، ڕووداوی سەربەخۆن. هۆکاری ڕوودانیان پەیوەندیی بە گەڕانەکەی حەمدی بەگ‌ـه‌وە نییە، بەڵکوو ئەوان ڕووداوی تراژیدی یان سەیروسەمەرەن کە تەنها بۆ دروست‌کردنی کەشێکی باڵادەست لە نائومێدی و سڕبوون لە دەقەکەدا جێگیر کراون.

زۆرجار ڕووداوەکان بە لۆژیکی خەون دەڕۆن بەڕێوە. بازدانی لەناکاو، دەرکەوتن و ون‌بوونی کارەکتەرەکان و ڕووداوی لەناکاوی بێ پاساو، وادەکات خوێنەر هەست بکات لەبری ڕۆمانێکی واقیعی، خەریکی خوێندنەوەی تابلۆیەکی سوریالیستییە.

هەرچەندە تێکشکاندنی لۆژیک خەسڵەتێکی ئەدەبیاتی پۆست-مۆدێرن و ئکسپێریمنتاڵە، بەڵام «دیلبەرا ئانی» لەم خاڵەدا تووشی چەند درزێکی تەکنیکی بووە کە کاریگەریی لەسەر چێژی گێڕانەوە دروست کردووە. ڕۆمانێکی سەرکەوتوو پێویستی بەوەیە ڕووداوەکان وەک یاریی دۆمینە یەکتر بخەن. بەڵام لەم ڕۆمانەدا، چوونە دەرەوەی حەمدی بەگ لە بەشێک و چوونە ناو بەشێکی تر (بۆ نموونە لە چیرۆکی کاکە باوەوە بۆ چیرۆکی کاکە شەگر)، زۆرجار بەبێ هیچ هۆکارمەندییەکی بەهێز ڕوو دەدات. حەمدی بەگ تەنیا وەک «گەشتیارێک» بەناو ڕووداوەکاندا تێدەپەڕێت و بوون و نەبوونی لە زۆربەی بەشەکاندا کاریگەریی لەسەر گۆڕینی ئاڕاستەی ڕووداوەکان[15] نییە.

بۆ چارەسەرکردن یان درووستکردنی گرێکان، ڕۆمانەکە زۆر پشتی بە ڕێکەوت[16] بەستووە لەبری کێشەی درووستکراوی دەستی کارەکتەرەکان. کاتێک کارەکتەرێک چارەنووسی بە ڕێکەوت دیاری دەکرێت نەک بە بڕیارەکانی خۆی، خوێنەر هەست بە لاوازیی ململانێکان دەکات و پەرۆشیی بۆ دەرئەنجامەکان کەم دەبێتەوە.

گەورەترین ڕەخنەی هۆکارمەندی لە بەشی کۆتاییدا دەردەکەوێت. کاتێک نووسەر خۆی دێتە ناو گێڕانەوەکە و دەنگی ڕاکردن بەدوای زادینادا دەبیسترێت، تەواوی لۆژیکی هۆکارمەندیی ناو ڕۆمانەکە دادەڕمێت. ئەمە نیشانی دەدات کە ڕووداوەکان نەیانتوانیوە لەناو خودی دەقەکەدا بگەنە چارەسەر، بۆیە نووسەر بە زەبری هێزی دەرەکی (مێتا-فیکشن) کۆتایی بە گێڕانەوەکە هێناوە، ئەمەش لە ڕووی بینای ڕۆمانەوە وەک لاوازییەک لە بەستنەوەی گرێکاندا دەبینرێت.

ئەندازەی فەزا و ململانێی نێوان وەسفی وەستاو[17] و دینامیک[18]

لە ئەدەبیاتی گێڕانەوەدا، «فەزا» تەنیا قاپێک نییە بۆ لەخۆگرتنی ڕووداوەکان، بەڵکوو زۆرجار دەبێتە کارەکتەرێکی زیندوو کە کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر سایکۆلۆژیای پاڵەوانەکان و ئاڕاستەی چیرۆکەکە دادەنێت. ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» لەم ڕووەوە تاقیکردنەوەیەکی سەرنجڕاکێشە؛ نووسەر فەزایەکی سڕبوو و بەستەڵەک دروست دەکات کە تێیدا ململانێیەکی توند لە نێوان جووڵە (دینامیک) و وەستان (ستاتیک)ـدا هەیە.

نووسەری ڕۆمانەکە، بە مەبەستی بەرجەستەکردنی دۆخی دەروونیی «حەمدی بەگ»، پشتی بە فەزایەکی دیاریکراو و دوو جۆر لە وەسف بەستووە. فەزای گشتیی ڕۆمانەکە، فەزایەکی زستانە و بەفراوییە کە چەندین شاری جیاوازی کوردستان دەگرێتەوە (لە گۆیژە و ئەزمەڕی سلێمانی‌یـه‌ەوە، بۆ ئاوییەری سنە، مەهاباد، تا دەگاتە گەڕەکی ئەڵماس لە کەرکووک). ئەم فەزا ساردە «ئاوێنە»ـه‌یەکە بۆ ژیانی حەمدی بەگ. وەک چۆن شارەکان کەوتوونەتە ژێر بەفرەوە و سڕ بوون، ئاواش ژیانی واقیعیی حەمدی بەگ سڕ بووە و لەناو چیرۆکێکی هەفتا و پێنج ساڵەدا چەقی بەستووە.

وەسفی وەستاو ئەو کاتانە دەردەکەوێت کە نووسەر کاتی گێڕانەوە دەوەستێنێت بۆ ئەوەی وێنەیەکی فیزیکی یان شوێنێکمان بۆ بکێشێت. لەم ڕۆمانەدا، وەسفی وەستاو لە لووتکەدایە. بۆ نموونە: وەسفکردنی چرکەساتی بارینی بەفر بەسەر شاردا، خامۆشیی شەو، یان ئەو چرکەساتەی حەمدی بەگ دەچێتە ناو «تابلۆ»ـ‌کەی کاکە لاوە و نازەنین. تابلۆ خۆی لە خۆیدا چەقی وەستانە، نووسەر لێرەدا بە زمانێکی شاعیرانە، وەسفی وەستاوی تابلۆکە دەکات بۆ ئەوەی هەستی نەمری و گرتنی چرکەساتەکە لای خوێنەر دروست بکات.

وەسفی دینامیک تایبەتە بە جووڵە و خێراییی ڕووداوەکان. لە «دیلبەرا ئانی»ـ‌دا، وەسفی دینامیک لەو ساتانەدا دەردەکەوێت کە کارەکتەرەکان تووشی شۆک دەبن یان ڕووداوێکی خێرا ڕوو دەدات. وەک بەربوونەوەی کاکە سوور بۆ ناو بیری نەوتەکە، یان خنکاندنی کاکە وەلی. بەهێزترین وەسفی دینامیکیش لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدایە؛ کاتێک فەزای هێمن و وەستاوی ڕۆمانەکە لەناکاو دەشکێت و وەسفەکە دەبێتە وەسفی «ڕاکردن و هاوارکردن»ـی فورات سەیدو بەدوای زادینادا بەرەو کڵێسای چوارچرا، لە کاتێکدا مەحموود لە گەرماو دێتە دەرەوە.

لەگەڵ ئەوەی زمان و وەسفەکانی ڕۆمانەکە لە ڕووی ئەدەبی و شاعیرییەوە جوانن، بەڵام لە ڕوانگەی پێکهاتەی گێڕانەوەوە[19]، ئەم شێوازە ڕووبەڕووی چەند کەلێنێک دەبێتەوە:

• قەتیس‌بوونی وەسفی وەستاو[20]: زۆر بەکارهێنانی وەسفی وەستاو، بەتایبەت بۆ وەسفکردنی کەشوهەوای سارد و بەفر لە سەرەتای زۆربەی بەشەکاندا، وای کردووە «تێمپۆ» (خێرایی)ـی ڕۆمانەکە زۆر خاو بێتەوە. خوێنەر زۆرجار هەست دەکات لەناو وێنەیەکی فۆتۆگرافیدایە نەک ڤیدیۆیەک کە بەرەوپێش بچێت. ئەم خاوبوونەوەیە مەترسیی ئەوەی هەیە کە خوێنەر بێزار بکات، چونکە وەسفەکان لەبری ئەوەی خزمەت بە پاڵنانی ڕووداوەکان بکەن بەرەو پێشەوە، زیاتر وەک جوانکارییەکی زمانەوانی کار دەکەن.
• دووبارەبوونەوەی فەزا و نەبوونی کۆنتراست (دژبەری): یەکێک لە کێشەکانی داڕشتنی فەزا لەم کارەدا، نەبوونی دژبەری‌ـیە. مرۆڤ کاتێک هەست بە سەرمایەکی قورس دەکات کە پێشتر گەرمایەکی بینیبێت. لەم ڕۆمانەدا، لە بەشی یەکەمەوە تا کۆتایی، هەمان فەزای سارد و بەفراوی زاڵە بەسەر تەواوی شارەکاندا. ئەم مۆنۆتۆنییە (یەک‌ئاوازییە) وا دەکات فەزاکە کاریگەرییە شۆکهێنەر و هێمایییەکەی لەدەست بدات و ببێتە شتێکی ئاسایی بۆ خوێنەر.
• دینامیکییەتی ساختە[21]: زۆرجار گواستنەوەی حەمدی بەگ لە شارێکەوە بۆ شارێکی تر (لە سلێمانی‌ـ‌یەوە بۆ سنە، یان مەهاباد)، وەک جووڵەیەکی دینامیکی دەردەکەوێت، بەڵام لە واقیعی گێڕانەوەکەدا ئەمە دینامیکییەتێکی فیزیکییە و هیچ جووڵەیەکی «دەروونی» یان «درامی»ـی لەگەڵدا نییە. حەمدی بەگ دەچێتە هەر شارێک، هەر هەمان پیاوە بێ‌ئومێدەکەیە و ڕووداوەکانیش هەر هەمان کارەکتەری نامۆبوونیان هەیە. ئەمەش وەسفە دینامیکەکان بێ‌بەها دەکات چونکە دەرئەنجامی درامییان لێ ناکەوێتەوە.

زمان و ڕاوێژی گێڕانەوە[22]

لە هەر دەقێکی ڕۆماندا، زمان تەنیا ئامرازی گواستنەوەی زانیاری نییە. بەڵکوو خودی زمانەکە دەبێتە بەشێک لە شووناسی کارەکتەرەکان و کەشوهەوای چیرۆکەکە. ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» بەهۆی فرەییی شوێنەکان، تاقیکردنەوەیەکی زمانەوانیی ئاڵۆزە کە هەڵگری چەندین خاڵی بەهێز و لە هەمان کاتدا چەندین کەلێنی ڕێزمانی و ڕێنووسییە.

ڕاوێژی گێڕانەوە لەم ڕۆمانەدا فرەدەنگە[23] و هەوڵ دەدات لەگەڵ گۆڕانی جوگرافیادا، زمانەکەش بگۆڕێت. گێڕانەوەکە لە نێوان دوو ئاستدا یاری دەکات؛ ئاستی ناوەکی (چیرۆکی حەمدی بەگ و کاکەکان) و ئاستی دەرەکی (دەنگی خودی نووسەر کە دێتە ناو دەقەکەوە). ئەم تێکەڵکردنە وای کردووە ڕاوێژی گێڕانەوەکە لە دەنگێکی کلاسیکیی باوەڕپێکراوەوە بگۆڕێت بۆ دەنگێکی یاریزان[24] کە خوێنەر هۆشیار دەکاتەوە کە خەریکی خوێندنەوەی «دەق»ـێکە نەک «واقیع»ـێک.

یەکێک لە خاڵە دیارەکانی زمان لەم ڕۆمانەدا، هەوڵدانە بۆ بەرجەستەکردنی شێوەزارەکانی ناوچە جیاوازەکان. بەو پێیەی ڕووداوەکان لە سلێمانی، سنە، مەهاباد و کەرکووک ڕوو دەدەن، هەروەها بەهۆی پاشخانی نووسەرەکەوە، دەقەکە پڕە لە وشە و دەستەواژەی جیاواز. تێکەڵکردنی وشەکانی شێوەزاری کوردیی باکووری (وەک: ئەز، چما، ئەنگوت) لەگەڵ سۆرانییەکی ستاندارد و هەندێک جاریش بەکارهێنانی دەستەواژەی ناوچەیی (وەک: هێشتاکینە، ساواقی زستان، چەلەنگی)، فەرهەنگۆکی ڕۆمانەکەی دەوڵەمەند کردووە.

سەرەڕای هەوڵەکان بۆ فرەدەنگی، ڕۆمانەکە لە ڕووی تەکنیکی گێڕانەوەوە دەگاتە چەند بنبەستێک. ئەگەرچی ڕۆمانەکە ناوی دە «کاکە»ـی جیاوازی تێدایە (کاکە شەگر، کاکە وەلی، کاکە لاوە…)، بەڵام کاتێک دیالۆگ یان مۆنۆلۆگەکانیان دەخوێنینەوە، هەست بە جیاوازییەکی گەورە ناکەین لە «ئاستی زمانەوانی»ـیی کارەکتەرەکاندا. چ کابرایەکی کرێکار، چ شوانێک (کاکە ڕەش)، چ خودی حەمدی بەگ، زۆربەیان بە یەک ڕاوێژ و بە یەک ئاستی شاعیرانە و فەلسەفی قسە دەکەن. واتە دەنگی کارەکتەرەکان لەناو دەنگی «نووسەر»ـدا تواوەتەوە و نەیانتوانیوە سەربەخۆییی زمانەوانیی خۆیان[25] بەدەست بهێنن.

لە هەندێک بڕگەدا، بەکارهێنانی وشەکانی وەک «ئەز» و «چما» لەناو ڕستەیەکی تەواو سۆرانیدا، هەستێکی نامۆ دروست دەکات. لەبری ئەوەی خزمەت بە کەشوهەوای ناوچەکە بکات، وەک پینەیەکی زمانەوانی دەردەکەوێت و نەیتوانیوە بەشێوەیەکی ئۆرگانیک لەگەڵ تەواوی تابلۆ زمانەوانییەکەدا یەک‌بگرێت.

هەر دەقێکی ئەدەبی پێویستی بە سەرپەرشتییەکی وردی زمانەوانییە. بەداخەوە، بە پشتبەستن بە پێوەرەکانی ڕێنووسی یەکگرتووی زمانی کوردی، دەقەکە کۆمەڵێک کەلێنی تێدایە کە کاریگەریی نەرێنی لەسەر چێژی خوێندنەوە دروست دەکات. یەکێک لە کێشە زەقەکانی دەقەکە، مامەڵەنەکردنی درووستە لەگەڵ مەودا و نیومەودا. زۆرجار وشە لێکدراوەکان یان پاشگر و پێشگرەکان بە هەڵە لکێنراون یان جیا کراونەتەوە کە ئەمەش هەناسەی خوێندنەوە دەپچڕێنێت.

لە زۆر شوێندا، نووسەر لەبری بەکارهێنانی زمانی ستانداردی ئەدەبی بۆ وەسف و گێڕانەوە، دەچێتە سەر زمانی ئاخاوتنی ڕۆژانە (بۆ نموونە: نووسینی «ئەلێی» لەبری «دەڵێی»، یان «ئەزانی» لەبری «دەزانی»). ڕاستە ئەمە لەناو دیالۆگی کارەکتەرەکاندا دەبێت ببێت، بەڵام کاتێک دەکەوێتە ناو گێڕانەوەی گشتییەوە، ئاستی فەرمیی دەقەکە دادەبەزێنێت.

هەروەها بوونی چەندین هەڵەی چاپ و تایپ (وەک نەکەوتنی پیتی واو، یان تێکەڵبوونی پیتەکان) نیشانی دەدات کە ڕۆمانەکە پێش چاپکردن، پرۆسەیەکی وردی هەڵەچنیی تێنەپەڕاندووە. ڕۆمانێکی ئکسپێریمنتاڵی وا کە یاری بە خەیاڵ دەکات، دەبێت لە ڕووی فۆڕم و ڕێنووسەوە زۆر تۆکمە بێت بۆ ئەوەی خوێنەر متمانەی پێ بکات.

یاری‌پێکردنی گۆشەنیگا[26] و قەیرانی ناوەندیکردنەوە[27] لە گێڕانەوەدا

لە هەر دەقێکی گێڕانەوەدا، «گۆشەنیگا» و «ناوەندیکردنەوە» ئەو دوو ماکە سەرەکییەن کە دیاری دەکەن خوێنەر لە چ چاوێکەوە و بە چ ئاستێک لە زانیارییەوە دەچێتە ناو جیهانی چیرۆکەکەوە. ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» هەوڵێکی ئەدەبیی پۆست-مۆدێرنە بۆ تێکشکاندنی گۆشەنیگای تاک‌دەنگ و باو، بەڵام لە جێبەجێکردنی ئەم تەکنیکەدا، دەکەوێتە ململانێیەکی توند لەگەڵ خودی خۆیدا.

نووسەر لەڕێگەی گۆڕینی بەردەوامی گۆشەنیگاوە، خەیاڵدانێکی پەرشوبڵاو بەڵام چەق‌بەستوو بە یەک ئامانجەوە درووست دەکات. ڕۆمانەکە پشتی بە گۆشەنیگای کەسی یەکەم (من) بەستووە، بەڵام ئەم «من»ـە جێگیر نییە. لە هەر بەشێکدا کامێرای گێڕانەوە دەدرێتە دەست کارەکتەرێکی نوێ (کاکە شەگر، کاکە سوور، کاکە لاوە، و لە کۆتاییشدا حەمدی بەگ). ئەم گۆڕانکارییە، وا دەکات ئێمە چیرۆکەکە لە چەندین چاوی جیاوازەوە ببینین کە هەریەکەیان پارچەیەک لە وێنە گەورەکەی «گەڕان بەدوای زادینادا» پیشان دەدەن.

سەرەڕای گۆڕانی گۆشەنیگاکان، «ناوەندیکردنەوە» (ئەو خاڵەی کە تیشکی خرێوەتە سەر) بەردەوام بە دەوری یەک چەقدا دەسوڕێتەوە، ئەویش سایکۆلۆژیای «حەمدی بەگ» و ونبوونەکەیەتی. تەنانەت کاتێک کاکە سوور لەناو بیری نەوتەکەدایە، یان کاکە وەلی دەخنکێنرێت، هێشتا تیشکی گێڕانەوەکە[28] هەر دەگەڕێتەوە سەر ئەوەی حەمدی بەگ چۆن کاردانەوەی بۆ ئەم ڕووداوانە هەیە.

لە بەشی کۆتاییدا، گۆشەنیگاکە لەسەر ئاستی کارەکتەرەکانەوە دەکشێتەوە بۆ ئاستی خودی «درووستکەرەکان». لێرەدا کامێراکە دەچێتە دەرەوەی ڕۆمانەکە و لە دەرەوە (لەناو گەرماو و لە کاتی ئامادەکردنی کتبێەکە بۆ چاپ) سەیری خودی کارەکتەرەکان دەکاتەوە کە هێشتا ڕادەکەن.

بەکارهێنانی ئەم تەکنیکە ئاڵۆزانە، ئەگەرچی لە ڕووی تیۆرییەوە بوێرانەیە، بەڵام لە کاتی پراکتیزەکردندا لەناو دەقەکەدا ڕووبەڕووی چەند کەلێنێکی تەکنیکی بووەتەوە. گەورەترین کێشەی ئەم ڕۆمانە لە ماکی گێڕانەوەدا ئەوەیە کە «گۆشەنیگای کارەکتەر» و «گۆشەنیگای نووسەر» لە یەکتر جیا نەکراونەتەوە. کاتێک گۆشەنیگا دەگۆڕێت لە «کاکە باوە»ـەوە بۆ «کاکە ڕەش»، دەبوو ئاستی تێگەیشتن، بینین و سنووری زانیارییەکانیشیان بگۆڕێت. بەڵام لە «دیلبەرا ئانی»ـدا، زۆربەی کارەکتەرەکان هەمان ئاستی هۆشیاری و هەمان چاوی گێڕەریان هەیە بۆ بینینی شتەکان. ئەمەش وای کردووە گۆڕینی گۆشەنیگاکان تەنیا گۆڕینێکی «ناو» بێت، نەک گۆڕینێکی «سایکۆلۆژی».

لە زۆر جێگەدا، ناوەندیکردنەوەکە زۆر بە زەبری هێز دەگەڕێندرێتەوە بۆ سەر حەمدی بەگ. کارەکتەرێک کە خۆی لەناو قەیرانێکی گەورەدایە، لە ناکاو گێڕانەوەکەی ناوەندی خۆی جێ‍دەهێڵێت و سەرنج دەخاتە سەر هەڵسوکەوتێکی ئاساییی حەمدی بەگ. ئەمەش لۆژیکی بینینی کارەکتەرەکە تێکدەشکێنێت و هەستی متمانە لای خوێنەر لاواز دەکات.

داهێنانە نوێیەکان لە ڕووی تەکنیک و ناوەڕۆکەوە

لە مێژووی ئەدەبدا، ڕۆمانە نوێخوازەکان ئەوانەن کە جورئەتی ئەوە دەکەن لە چوارچێوە باوەکانی گێڕانەوە دەربچن و فۆڕم و ناوەڕۆکێکی تازە پێشکەش بکەن. ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» لە نووسینی بە یەکێک لەو هەوڵە ئکسپێریمنتاڵانە دادەنرێت لە ئەدەبیاتی نوێی کوردیدا کە کۆمەڵێک داهێنانی تەکنیکی و فیکریی لەخۆ گرتووە، هەرچەندە ئەم داهێنانانە بێ باج نەبوون.

لە ڕووی فۆڕم و شێوازی داڕشتنەوە، ڕۆمانەکە کۆمەڵێک یاریی تەکنیکیی ئەنجام داوە کە جێگەی سەرنجن. گەورەترین داهێنانی تەکنیکیی ئەم ڕۆمانە، هێنانەناوەوەی خودی پرۆسەی «نووسین»ـە بۆ ناو دەقەکە. ڕۆمانەکە تەنها چیرۆکێک ناگێڕێتەوە، بەڵکوو باسی چۆنیەتیی درووست‌بوونی چیرۆکەکەش دەکات. لە کۆتاییدا کاتێک مەحموود و فورات (نووسەرەکان ناو چیرۆکەکە) دەبنە بەشێک لە ململانێکە و بەدوای زادینادا ڕادەکەن، نووسەر «دیواری چوارەم» (ئەو دیوارە خەیاڵییەی نێوان خوێنەر و دەق) دەشکێنێت و خوێنەر ڕووبەڕووی شۆکێکی تەکنیکی دەکاتەوە.

لەبری بەکارهێنانی هێڵێکی ڕاستی گێڕانەوە (سەرەتا، ناوەڕاست، کۆتایی)، ڕۆمانەکە پشتی بە تەکنیکی پارچەپارچەکردن بەستووە. دە بەشی جیاواز بۆ دە کارەکتەری جیاواز (کاکەکان) کە لە ڕواڵەتدا پەیوەندییان بەیەکەوە نییە، بەڵام لە قووڵاییدا هەموویان وەک پارچە ئاوێنەیەکی شکاو، وێنەی یەک پاڵەوانی سەرەکی (حەمدی بەگ) پیشان دەده‌ن. ئەمە داهێنانێکە لە درووستکردنی گەڵاڵەیەکی مۆزاییکیدا.

ڕۆمانەکە سنووری نێوان هونەرەکان تێکدەشکێنێت. کاتێک حەمدی بەگ دەیەوێت بچێتە ناو «تابلۆ»ـکەی کاکە لاوە و نازەنین‌ـەوە، نووسەر تەکنیکی وێنەکێشان (فەزایەکی سێ دووریی بینراو) تێکەڵ بە تەکنیکی گێڕانەوەی زمانەوانی دەکات.

لە ڕووی فیکر و کرۆکی چیرۆکەکەوە، ڕۆمانەکە دەست بۆ بابەتگەلێک دەبات کە لە دەرەوەی ڕۆمانسییەت و ڕیالیزمی باودان. لە ڕۆمانی باودا، پاڵەوان عاشقی کەسێکی بەرجەستە دەبێت. بەڵام داهێنانی ناوەڕۆکی «دیلبەرا ئانی» لەوەدایە کە «حەمدی بەگ» عاشقی ژنێکە (زادینا) کە تەنها لەناو «چیرۆکێکی هەفتا و پێنج ساڵەدا» هەیە. ئەمە نوێنەرایەتیی قەیرانی مرۆڤی مۆدێرن دەکات کە ناتوانێت لەگەڵ واقیعدا هەڵبکات و پەنا بۆ وەهم و خەیاڵ دەبات. حەمدی بەگ جۆرێکە لە «دۆنکیشۆت»ـی سەردەم کە لەگەڵ ئاشەکانی با نا، بەڵکوو لەگەڵ خەیاڵی دەقەکاندا دەجەنگێت.

 سەرمای زستان و بەفر لەم دەقەدا، لە ناوەڕۆکێکی جوگرافییەوە گۆڕدراوە بۆ ناوەڕۆکێکی فەلسەفی. بەفرەکە هێمایە بۆ سڕبوونی کۆمەڵگا، وەستانی زەمەن و بەستەڵەکی پەیوەندییە مرۆڤایەتییەکان.

کارەساتەکانی ناو ڕۆمانەکە (وەک خنکاندنی کاکە وەلی لە خەودا، یان کەوتنی کاکە سوور بۆ ناو بیری نەوت)، بە شێوەیەکی دراماتیکی و ڕۆمانسی مامەڵەیان لەگەڵ نەکراوە، بەڵکوو وەک ڕووداوێکی پووچ و بێواتا خراونەتە ڕوو. ئەمەش داهێنانێکە لە پیشاندانی بێ‌بایەخیی چارەنووسی مرۆڤ لە جیهانێکی شێواودا.

داهێنانەکان پێویستیان بە باڵانس هەیە لەگەڵ چێژی خوێنەردا. لێرەدا دەبێت بە ڕاشکاوی ئاماژە بەوە بکەین کە ئەم سەرکێشییانە بەتەواوی سەرکەوتوو نەبوون. ئەگەرچی تەکنیکی مێتا-فیکشن و پارچەپارچەکردن بۆ ڕەخنەگرێکی ئەدەبی سەرنجڕاکێشن، بەڵام بۆ خوێنەری ئاسایی، ئەم داهێنانانە دەبنە هۆی ونکردنی چێژی چیرۆکەکە. خوێنەر ناتوانێت پەیوەندییەکی سۆزداری لەگەڵ کارەکتەرێکدا دروست بکات کە خەریکە دەبێتە قوربانیی «یارییەکی تەکنیکی»ـی نووسەرەکەی.

گۆڕینی فۆڕمی کۆتاییی ڕۆمانەکە بۆ ڕاکردنی نووسەرەکانی ناو چیرۆک بەدوای زادینادا، ئەگەرچی داهێنانێکی جوانی پۆست-مۆدێرنە، بەڵام وەک پێشتریش باسمان کرد، هەستێکی وا دەدات کە نووسەر نەیتوانیوە چیرۆکەکە لەناو لۆژیکی خەیاڵدانەکەی خۆیدا کۆتایی پێ بهێنێت، بۆیە پەنای بردووەتە بەر تەکنیکێکی دەرەکی.

گشتییەتی ئۆرگانیکی و ئەنجامی سەریەکخراوەی ڕۆمان

لە ڕەخنەی ئەدەبیدا، «گشتییەتی ئۆرگانیکی» بەرزترین پێوەرە بۆ هەڵسەنگاندنی هەر کارێکی هونەری. ئەم چەمکە پرسیار لەوە دەکات: ئایا تەواوی پارچەکانی ڕۆمانەکە (گەڵاڵە، کارەکتەر، فەزا، زمان، ڕووداو) وەک ئەندامەکانی یەک جەستەی زیندوو کار دەکەن و خزمەت بە یەکتر دەکەن؟ یان تەنها کۆمەڵێک پارچەی لکێنراون بەیەکەوە؟ ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» لەم تاقیکردنەوەیەدا، خوێنەر و ڕەخنەگر دەخاتە بەردەم هەڵسەنگاندنێکی دژوارەوە.

ڕۆمانەکە لە بنەڕەتدا پشتی بە پێکهاتەیەکی پەرتەوازە[29] بەستووە، بەڵام نووسەران لە ڕێگەی چەند توخمێکەوە هەوڵیان داوە گشتییەتی ئۆرگانیکی بپارێزن. چەقی یەکخەر. ئەگەرچی ڕۆمانەکە دە بەشی سەربەخۆی هەیە (چیرۆکی کاکەکان)، بەڵام ئامادەییی بەردەوامی «حەمدی بەگ» وەک گەڕیدەیەک بەدوای «زادینا»ـدا، ئەو دەزووە نەبینراوەیە کە هەوڵ دەدات ئەم دە مروارییە جیاوازە بکات بە یەک ملوانکە.

یەکێک لە سەرکەوتنەکانی ئەم ڕۆمانە لە ڕووی ئۆرگانیکییەوە، پاراستنی «تۆن» و «کەش»ـی ڕۆمانەکەیە. لە سەرەتاوە تا کۆتایی، خوێنەر هەست بە یەک جۆر لە نامۆبوون، پووچگەری و ساردییەکی ڕۆحی و جوگرافی (بەفرەکە) دەکات. تەنانەت مردنە جیاوازەکانیش (خنکان، کەوتنە ناو بیر) خزمەت بە یەک تێمای گشتی دەکەن کە ئەویش «شکستی مرۆڤە لەناو واقیعدا».

تێکەڵبوونی واقیع و خەیاڵ تەنها لە یەک بەشدا نییە، بەڵکوو بەناو تەواوی دەقەکەدا بڵاو بووەتەوە. چوونە ناو تابلۆ، خەون و چیرۆکە کۆنەکان، زەمینەسازییەکی ئۆرگانیک دەکەن بۆ ئەو شۆکەی لە کۆتاییدا ڕوو دەدات.

سەرەڕای ئەو هەوڵانە، کاتێک ڕۆمانەکە وەک یەک پارچەی سەریەکخراو دەخوێنینەوە، هەست بە چەند درزێک دەکەین کە ڕێگرن لە دروست‌بوونی گشتییەتێکی ئۆرگانیکیی بێگەرد. لە جەستەیەکی ئۆرگانیکدا، بڕینی هەر ئەندامێک دەبێتە هۆی مردن یان کەم‌ئەندام‌بوونی تەواوی جەستەکە. بەڵام لە «دیلبەرا ئانی»ـدا، ئەگەر بۆ نموونە بەشی «کاکە باوە» یان «کاکە جوان» بەتەواوی لە ڕۆمانەکە دەربهێنین، گەڵاڵە سەرەکییەکەی حەمدی بەگ هیچ زیانێکی بەرناکەوێت و تێناکشێت. ئەمەش نیشانی دەدات کە لکاندنی هەندێک لە بەشەکان «میکانیکی»ـیە (لەتەنیشت یەک دانراون) نەک «ئۆرگانیکی» (لەناو یەکتردا ڕواون).

ڕۆمانەکە کاتێکی زۆر (دە بەش) تەرخان دەکات بۆ ناساندنی فەزا و کارەکتەرە لاوەکییەکان، بەڵام چارەسەر یان لووتکەی کێشەکە (گرێی دەروونیی حەمدی بەگ و دەرکەوتنی زادینا) زۆر بە خێرایی و لە یەک بەشی کۆتاییدا ڕوو دەدات. ئەم ناهاوسەنگییە وا دەکات ڕۆمانەکە لەسەرەتادا قورس و خاو بێت و لە کۆتاییدا بەپەلە و کتوپڕ بێت.

کاتێک خوێنەر دەگاتە دێڕی کۆتایی، ئەو وێنە گشتییەی (ئەنجامەی) لە خەیاڵیدا دروست دەبێت چییە؟ وەک ئەنجامێکی سەریەک‌خراو، دەتوانین بڵێین «دیلبەرا ئانی» وەک «پڕۆژەیەکی فیکری و فەلسەفی» لەسەر تێکشکاندنی واقیع و هێزی خەیاڵ زۆر سەرکەوتووە، بەڵام وەک «گێڕانەوەیەکی چێژبەخش و یەکگرتوو»، باجی فرەییی کارەکتەرەکان و ئاڵۆزییە تەکنیکییەکانی داوە.

ڕۆمانەکە بە کۆتایییە کراوە و مێتا-فیکشنییەکەی، بە مەبەست ڕەتی دەکاتەوە وەڵامێکی ئامادەکراو بداتە خوێنەر. ئەنجامە سەریەک‌خراوەکە ئەوەیە کە هیچ ڕاستییەکی ڕەها نییە؛ حەمدی بەگ، زادینا و تەنانەت نووسەریش دەبنە قوربانیی خەیاڵدانی خۆیان. ئەمەش وادەکات ڕۆمانەکە وەک مەتەڵێکی سارد و بێوەڵام لە یادەوەریی خوێنەردا بمێنێتەوە.

وتەی کۆتایی

ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» سەرکێشییەکی ئەدەبی و تاقیکردنەوەیەکی پۆست-مۆدێرنە کە دەیەوێت سنوورەکانی نێوان نووسەر، دەق و خوێنەر بسڕێتەوە. دوای شیکردنەوەیەکی قووڵ و ورد بۆ تەواوی ماکەکانی ئەم ڕۆمانە، دەتوانین دەرئەنجامی هەڵسەنگاندنەکە لەم خاڵە سەرەکییانەدا چڕ بکەینەوە:

ڕۆمانەکە لە گەیاندنی پەیامە فەلسەفییەکەی (کە مرۆڤی نامۆبوو ناتوانێت لەناو واقیعدا بژی و پەنا بۆ وەهم دەبات) زۆر سەرکەوتووە. حەمدی بەگ وەک دۆنکیشۆتێکی مۆدێرن، نوێنەرایەتیی ئەم قەیرانە دەکات. بەڵام لە بەرامبەردا، ڕۆمانەکە قوربانیی بە پێکهاتەی گێڕانەوە داوە؛ فرەییی کارەکتەرە پەراوێزییەکان و نەبوونی هۆکارمەندییەکی لۆژیکیی توندوتۆڵ، وای کردووە دەقەکە لە ڕووی ئۆرگانیکییەوە پەرشوبڵاو بێت و زیاتر لە کۆمەڵە چیرۆکێکی یەک‌تێما بچێت تا ڕۆمانێکی یەکگرتوو.

خەیاڵدانی نووسەر بۆ دروست‌کردنی فەزایەکی بەستەڵەک و سڕبوو، یەکێکە لە جوانییەکانی ئەم کارە. بەفر لێرەدا دەبێتە کارەکتەرێک کە ڕۆحی شارەکان و مرۆڤەکان دادەپۆشێت. بەڵام زێدەڕۆییکردن لە وەسفی وەستاو و نەبوونی دژبەری لە کەشوهەوا و ڕووداوەکاندا، هەستی ماندووبوون و بێزاری لای خوێنەر دروست دەکات، چونکە جووڵە دراماتیکییەکان لەناو ئەو بەفرەدا چەقیان بەستووە.

بڕیاری کۆتاییی ڕۆمانەکە بە هێنانەناوەوەی خودی نووسەر و تێکشکاندنی «دیواری چوارەم»، کارێکی جوانی فۆڕمییە. هەرچەندە ئەم تەکنیکە لە ڕووی پێکهاتەی کلاسیکییەوە وەک هەڵاتنێک لە گرێچنی[30] دەردەکەوێت، بەڵام بۆ خوێنەر جێگەی تێڕامانە کە چۆن درووستکەرانی دەقەکەش دەبنە قوربانیی خەیاڵدانی خۆیان.

گەورەترین لاوازیی ڕۆمانەکە، مامەڵەکردنە لەگەڵ ئامرازە سەرەکییەکەیدا کە زمانە. تێکەڵبوونی گۆشەنیگای کارەکتەرەکان و ون‌بوونی دەنگی سەربەخۆیان، لە پاڵ بوونی دەیان هەڵەی ڕێنووسی و تێکەڵکردنی زمانی ئاخاوتن و نووسین لە گێڕانەوەدا، زیانی گەورەی بە متمانەی خوێنەر گەیاندووە. خەیاڵێکی هێندە گەورە، پێویستی بە زمانێکی یەکجار وردتر و پاکنووس‌کراوتر هەبوو.

[1] E-mail: Erfankarami094@gmail.com .

[2] Experimental.

[3] Plot.

[4] Chronotope.

[5] Meta-fiction.

[6] Monotonous.

[7] Contrast.

[8] Escapism.

[9] Projection.

[10] Perfection.

[11] Static.

[12] Epiphany.

[13] Stereotype.

[14] Causality.

[15] Plot Twist.

[16] Coincidence.

[17] Static Description.

[18] Dynamic Description.

[19] Narrative Structure.

[20] Over-reliance on Static Description.

[21] Fake Dynamism.

[22] Narrative Voice.

[23] Polyphonic.

[24] Playful Tone.

[25] Character Voice.

[26] Point of View.

[27] Focalization.

[28] Focal Point.

[29] Fragmented.

[30] Deus ex machina.

The post سەفەر لەناو بەستەڵەکی دەقدا؛ خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ڕۆمانی «دیلبەرا ئانی» appeared first on ژنەفتن.

“کورد کێیە؟” ئەم پرسیارە کەڵکەڵەی سەرەکیی ڕۆشنبیران بووە. یەکێکە لەو پرسیارە سادانەی ئاڵۆزترین وەڵامی لەخۆ گرتووە؛ هەر لە ناساندنی کورد وەک گرووپێکی ئیتنیکی بۆ ناساندنی وەک نەتەوەیەک، لە ناساندنیەوە کە لەناو مێژوودایە بۆ ناساندنێک کە لە دەرەوەی مێژووە(وەک مەسعود محەمەد پێی وایە)، لە ناساندنێک کە شۆڕشی یەک لە دوای یەکی ئەنجامداوە لەپێناو سەربەخۆیی بۆ ناساندنێک کە دەیەوێت برای هەبێت و بەیەک چاو تەماشای تاوانبار و بێتاوان بکات. کوردێکی ئازا و فیداکار کە تەنها بازووی کار دەکات یا کوردێکی عەقڵانی و سیاسی کە تێدەفکرێ، کوردێک کە هەموو خاکی ئێران و عێراق بە هی خۆی بزانێت تا کوردێک کە تەنها چیاکانی هەبێت…تد. بێگومان لەگەڵ ئەم ناساندنانە دەکرێت بۆ ئەم قۆناغەی ئێستاش پێناسەمان بۆ کورد هەبێت(وەک هەمیشە وەڵامێکی ئاڵۆز).

بۆئەوەی لە مێژووی کورد، بوونی کورد، سەرەتای دەرکەوتەی کورد لە ڕەوتی مێژوو و ڕووداوەکاندا تێبگەین، ڕەنگە پێویست بکات لە سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکانەوە ئەم گەڕانە بکەین. لەم گەڕانەشدا بۆت دەردەکەوێ کە هەریەکە لە عەرەب و فارس ویستوویانە کورد بە پاشکۆی خۆیان بزانن، گەلێک کە لەوانەوە پەیدا بووە، بۆ ئەم مەبەستە ئەفسانەسازیشیان کردووە، ئەمەش بەو مانایە دێت کە کورد لە زهنی ئەواندا دەرەمێژووە و لە واقیع دوور دەخرێتەوە. سەرەتا خۆیان دەکەن بە خاوەنی کورد و وەک سەرمایەی ڕەزمی بەکاری دەهێنن و مێژووی خۆیانی لەسەر بنیاد دەنێن، دواتریش دەیکەنە دەرەوەی مێژوو و بێکاریگەریی دەکەن. کاتێک بە هزری عەرەبی بیر لە کورد دەکەیتەوە بەم جۆرە پێناسەی دەرکەوتەی کورد دەکەیت: “کورد دەگەڕێنەوە سەر ئەو کەنیزەکانەی سولەیمان پێغەمبەر، کە شەیتان بە نهێنی لەگەڵیان جووت بوون، کەنیزەکەکانیش منداڵیان بوو، سولەیمان گوتی: دەریان بکەن(اکردوهن) بۆ چیا و دۆڵان، لەوێ دایکەکانیان بەخێویان کردن، بەمەش ڕەسەنی کوردایەتی دەستی پێکرد”(لا٦٧). ئەگەر لە ڕۆشنبیریەتی فارسەوە بمانەوێ وەڵامی پرسیارە سادەکەمان (کورد کێیە؟) دەست بکەوێت ئەم وەڵامە هەمیشە ئامادەیە: “مێژوونووسەکان ڕیشەی کورد دەبەسەتنەوە بە چیرۆکی ئەفسانەیی زوحاکەوە… وەک دەگێڕرێتەوە زوحاک پاشایەکی زۆردار بووە و دوو زیادە ئێسک، وتراویشە دوو مار لەسەر شانی دەرهاتوون، خواردنیان مێشکی مرۆڤ بووە، بۆیە دەبوو ڕۆژانە دوو کەس بکوژن، بۆئەوەی مێشکیان دەرخواردی مارەکان بدرێت، بەڵام چێشتلێنەرەکەی یان ئەو وەزیرەی ئەم کارەی پێ سپێردرابوو، هەندێ لە کەسەکانی ئازاد دەکرد و بە دزییەوە دەیناردن بۆ چیا و شوێنە دوورەدەستەکانی وڵات و لە ئاوەدانی نزیک نەدەبوونەوە، ئیتر لەوێ بوونە کێوی و منداڵیان بوو و زیادیان کرد، ئەمانە بوونە ڕیشەی کورد”لا٩٠. جێی سەرنجە کە کورد لەناو ڕۆشنبیریی فارس و عەرەبدا گرفتێکی چارەسەرنەکراوە، لە لایەک بە بەشێک لە خۆیانیان زانیوە، لەلایەکی دیکە وەک نەوەیەکی دەرکراو یاخود دوورخراوە بۆ چیا پێناسە کراوە. دەرکراو بۆ چیاکان، واتە دوورخستنەوەیان لە شارستانییەت، واتە نەتەوەیەک لەگەڵ عەقڵیەتی شاردا ناتوانێت پەیدا ببێت. سەرەتا بە دەستکاریکردن و داڕشتنی ئەفسانەکان، دواتر بە پرۆسەی بەعەرەبیکردنی وشە و زاراوەکان، بۆ نموونە “(رآس العین) لە (سەرکانی) وەرگیراوە”لا٧٥، سەرکانی یاخود سەرێ کانی، سەربە پارێزگای حەسەکەی ڕۆژئاڤای کوردستانە. کاتی ئەوەیە کەسانێک ڕووبەڕووی پرسیاری جدی بکەینەوە: کاتێک نەتەوەی سەردەست، هەموو ئایدیاکەی لەسەر لەناوبردنی نەتەوەی کورد داڕشتبێت، دەستکاری مێژووی کردبێت و شێواندبێتی، بە هزری خۆی مێژوو بنووسێتەوە، هەموو عەقڵی ڕۆشنبیریی خۆی تەرخانکردبێ بۆ لەناوبردنی کورد، خاکی داگیرکردبێت و هەوڵی لەناوبردنی زمان و کولتوورەکەی بدا، خۆی لەگەڵ جیهان ڕێکەوتن ئەنجام بدات و جیهان لە کورد بکات بە دوژمن، لەڕێی میدیاکانیانەوە پەیام بۆ حکومەتی عێراق بنێرن و باسی سەروەری و یەکپارچەییی خاکی عێراقیش بکەن و هەرێمی کوردستان(باشوور) بە مەترسی بزانن، بەڵام وەڵامی کورد ئەوە بێت: وەرە با ببینە برا؟ ئایا ئەمە لۆژیکی نەتەوەیەکی داگیرکراو و ئەنفالکراو و قڕکراوە؟ با ئێستێک بکەین و پێکەوە بیربکەینەوە و بزانین ڕەگی ئەم تیۆرییە لەکوێی مێژوودایە.. ئەم بەناو لۆژیکە کە ئەتوانین ناوی بنێین بەدلۆژیک، ئیلهامی لە مێژووی ئیسلام وەرگرتووە؛ ئیسلام لەژێر ناوی “برایەتی مسوڵمان” بەشێک لە گرفتی هۆزە عەرەبییەکانی چارەسەر کرد(ئەڵێم هۆزی عەرەب نەک دوو نەتەوەی جیا) ئەوس و خەزرەج بە نموونە، دواتر پەیمانی مەدینەی لێوە پەیدا بوو. ئەم پەیمانە بە ڤێرژنێکی زۆر خراپ هاتە ناو کوردەوە، خاوەن تیۆرییەکە لەبەر سەرسامی بۆ چەمکی “ئومەت و برایەتی مسوڵمان” و سەرسامی بۆ ئەو ئاسمیلەبوونە ئایینییەی لە پەیمانەکەدا هەیە (توانەوەی جووەکان لەنێو یاساکانی ئیسلام)، بە ئیلهام وەرگرتن لەم مێژووە، کورد لە مێژووی خۆیدا بووە خاوەن تیۆریستێک و بیرۆکەیەکی گوایە گەردوونی لە بنەڕەتدا وەهمی، پێشکەشی نەتەوەکەی کرد(ئەمە بە تێبینی وەربگرن؛ بەراوردێک بکەن لەگەڵ ئەو تەنزیمەی سەید قوتب لە کتێبی ((معالم في الطریق)) کردوویەتی، لەو ڕوانگەیەشەوە کە قوتب دەڵێت ڕێبازی نەتەوایەتی ڕێبازی بانگەوازی ئێمە نییە). ئەمە ئەو چرکەساتەیە کە نەتەوەیەکی ژێردەست ئاشقی دوژمنەکەی دەبێت. بەڵام لە ڕاستیدا ئاشقی چەند دوژمنێک، دووژمنێکی مێژوویی(ئایین) دووژمنێکی نەتەوەیی.

هەر لەم تیۆرییەوە ڕۆشنبیرانێک دروستبوون بەڵام پڕ لە پارادۆکس:

گرووپێک لە ڕۆشنبیران بەردەوام دوو چەمکیان لەسەر زارە، “ئێمە” و “ئەوان”، تێڕوانینیان بۆ ئەم دوو چەمکە لە دۆخی شلییدایە و جێگیر نییە، بەپێی خواستی خۆیان پێناسەکەیان دەگۆڕن؛ کاتێک بابەتەکە ناسیۆنالیزم بێت یاخود پرسی دەوڵەت_نەتەوەی کورد بێت “ئێمە” ڕاستەوخۆ دزێو دەبێت چونکە گوایە لەڕێی جۆرێ لە ئایدیای ناسیۆنالیزم و دەرخستنی جیاوازییەوە هەموو “ئەوان”ـێک ڕەت دەکاتەوە و ئەوەی لەم بیرۆکەیەوە بەرهەم دێت تەنها فاشیزمە. کاتێک بابەتەکە پرسی کاپیتالیزم بێت ڕاستەوخۆ “ئێمە” بێگەردانە قوت دەبێتەوە و ئەوە “ئەوان”ـن سەرچاوەی نائاکاری و بەدئەخلاقی جیهانن، ئەمە پارادۆکسی هزری ئەم گرووپانەن. عەرەب، تێڕوانینی خراپی دەربارەی کورد هەبووە، نەک عەرەب بەڵکوو کەسایەتییە ئایینییەکانی بۆ نموونە “ئەبوو حامد الغزالی، داوای لە زانا ئایینییەکان دەکرد ڕووبکەنە خەڵکە کۆچەرییەکان لە (کورد و ئەعراب) بۆئەوەی فێری بنەما ڕاستییەکانی عەقیدەیان بکەن. ئەمەش لەو باوەڕەوە هاتووە کە خورافات لەناو ئەمانەدا تەشەنەی سەندووە و _بەپێی دەربڕینی هەندێ مێژوونووس_ گەشتبووە ڕادەی دەبەنگی”لا١٤٢.(خراپ نییە بیرێک لە عەقیدە بکەینەوە و بزانین لە کوێدا خۆی پیشان دەداتەوە، مەرج نییە هەمووکات ئەوەی داگیرکار لەڕێی ڕۆشنبیر و مێژونووسەکانیەوە بیڵێت بەهەندی وەرنەگرین)، کاتێک عەقیدەیی بوویت واتە زانستی نیت، کە زانستی نەبووی واتە لۆژیکی نیت، لۆژیکی نەبوون واتە نەبوونی عەقڵانییەت و بیرکردنەوە و دەرک نەکردن بە ڕاستییەکان.

کاتێک سەبری بۆتانی دەنووسێت: لە مۆسکۆ کۆنەپەرستم، لە واشنتۆن کۆمۆنیستم، لە مزگەوت من کافرم، لە ئەنقەرە تیرۆریستم. ڕاستە ئەم دێڕە پێمان دەڵێت چۆن پێناسەی کورد کراوە، بەڵام ئەی کورد چۆن خۆی مانیفێست کردووە؟

کورد خۆی نییە! یاخود خۆی نەناسیوە یان ئەوەندە لەناو سەندرۆمەکەدایە، ئاشق بە دووژمنەکەیەتی ئاگای لە نەتەوەکەی نەماوە. سەرنج بدەن: لۆژیکە نەتەوەیییەکەی قازی شاعیر، کاتێ دەڵێت: ٢+٢=١ لەگەڵ لۆژیکی برایەتی گەلان یەک ناگرنەوە، گەنجێک لە ڕۆژئاڤا بە هەڵبەستی شاعیرانی کورد پەروەردە کراوە، دەزانێت کورد چی چەشتووە، بەڵام لە باشوور کچە کوردەکە ڕەت دەکرێتەوە و ئایدۆلۆژیا بەربەرییەکە پەسەند دەکات و بەمەشەوە ناوەستن یادی بەدشۆڕشەکەی ئێران دەکەنەوە. ئەمە ئەوەمان پێ دەڵێت کە کاریگەریی نەتەوەی داگیرکار بەسەر هزری کوردەوە، وایکردووە دابڕانی گەورە لەنێوان کوردەکان دروست بێت، بەشێک باوەڕیان بە یەک پارچەیی هەیە، گرووپێکی دیکە دەڵێن نا برایەتی گەلان چارەسەری گرفتی کورد دەکات و پێکەوە ژیانمان دەوێت لەپێناو ئاشتییەکی هەمیشەیی (کە لە بنەڕەتدا  یۆتۆپیایەکی هەمیشەیییە). ئایا لە ئێستادا پێویست دەکات کورد بۆ جیهانی بسەلمێنێت کە ئاشتی خوازە؟ (لەکاتێکدا لە کۆی مێژووەکەیدا ئەمەی کردووە). ئەو پەیامەی ئاشتی هەڵگریەتی لەناو ئەم کۆنتێکستەدا، سایکۆلۆژیایەکی داڕوخاوی بە تاکی کورد بەخشیوە. هەمان ئەو دۆخە دەروونییەی مسوڵمانەکان هەیانە، لای ئەمان مرۆڤ هەمیشە گوناهبارە یاخود تووشی گوناهـ دەبێت، پێویستە هەست بەم تاوانە بکات و بەردەوام بپاڕێتەوە بۆ لێخۆشبوون. هەمان دۆخ لە کۆنتێکستی ئاشتیدا دوبارە دەبێتەوە، مرۆڤێکی ماسۆشی کە بەردەوام چەوساندنەوە قبوڵ دەکات لەپێناو سەلماندنی ویستە ئاشتییانەکەی. دۆخی پاڕانەوە لە یەزدان بەدگۆڕانی بەسەردا دێت و لەتەنیشت قڕکردن و ئەنفالکردنیدا دەبێتە هاواری ئاشتی، پاڕانەوە لە خودا بۆ لێخۆشبوون هەمان پاڕانەوەیە بۆ ئاشتی لە دیکتاتۆر، ئارەزووی نەتەوەی سەردەست سڕینەوەی کوردە (لەم جێبەندەدا پرۆسەی ئاشتی لەژێر ناوی کۆتاییهێنان بە تیرۆر دەست پێ دەکرێت، ئەمە لەکاتێکدا تیرۆریزم بە سپۆنسەری تورک بەردەوامی بەخۆی دەدات)، کوردیش تووشی شکستی  سایکۆلۆجی دەبێت و دەڵێ نا من دیموکراتخوازم و تۆش برامی و پێکەوە ژیان ئامانجمانە. ئەوەی لەم نێوانەدا بە نادیاری ماوەتەوە خودی “کورد”ـە، دیالۆگی کورد و خواستی کوردە (بە لەبەرچاوگرتنی هەستیاریی دۆخەکە، بۆ رۆژئاڤا بابەتەکە تەواو جیاوازە)، بەڵکوو ئەوەی هەیە ئامادەگی تەواوەی خواستی داگیرکارە.

The post جینۆساید، دگەل یەزدان appeared first on ژنەفتن.

ئەو هیستریا دەستەکۆییەی لە میدیا و جیهانی عەرەبیدا دەرهەق بە کورد دەیبینین نە ڕاگوزەر و نە ڕووکەشە. ئەمە درێژکراوەی مێژوویەکی کۆنە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەو شوێنەی مەعدەنی دروستکردنی کینە و دوژمنایەتییە بۆ “ئەوی تر”. ئەوانەی لە تایبەتمەندیی دەروونیی ناسیۆنالیزمی عەرەب تێنەگەیشتوون سەختە بزانن بنچینەی ئەم هیستریایە لەکوێوەیە. هەرکەسێک بەوردی سەیری مێژووی سەدەی بیست بکات، تێبینی هاوشێوەیەکی سەرنجکێش دەکات لەنێوان دۆخی ئەمڕۆی کورد و جوو لە ساڵانی بەر لە جەنگی جیهانیی دووەم. ئەم لێکچووییە هۆشدارییەکە و دەبێت مەترسیی ئەم هێرشە نوێیەش بەشێوەیەکی جددی ڕەچاو بکرێت.

بەر لەوەی قڕکردنی جووەکان دەست پێ بکات، ئەڵمانیا لەنێو شکستێکی مێژووییی سامناکدا دەژیا، کە من بە زاراوە فرۆیدییەکە پێی دەڵێم برینێکی خودئەڤینی. ئەڵمانیا جەنگی جیهانیی یەکەمی دۆڕاند، و بە بارێکی ئابووریی تێکشکاوەوە هاتە دەر، ناچاریش کرا قەرەبووی گشت زیان و لێکەوتەکان لە ئەستۆ بگرێت. لای هەندێکیان، بەتایبەب ئەوانەی بە ئوستوورەی سەر بە ڕەگەزی باڵاوە شێوەبەند کرابوون، تێگەیشتن لە شکست و داڕووخانە کۆمەڵایەتییەکە شتێکی مەحاڵ بوو. هەستی تێکشکان هاوشان بە ئارەزووی هەستانەوە وەک دوو ئامێری نەوەستاو لە ژیندەروونی کۆمەڵگەی ئەڵمانیدا وەگەڕخرابوو. هەردوو هەستەکە بەر لەوەی هیتلەر دەسەڵات بگرێتە دەست بەقووڵی حزووریان هەبوو.

پرسی شکست شوێنێکی گرنگی لە ئەدەبیاتی ئەوکاتی ئەڵمانیدا گرتبوو، و بە ڕاشکاوییش لە بەرهەمەکانی ئەو نووسەرانەدا بەرچاوە کە بە ئایدۆلۆژیای نازییەوە هاوپەیوەند بوون. لە نووسینەکانی هانس کۆلبنهایەر، هانس یۆست و هەندێکی تر، ئەڵمانیا  بەشێوەیەکی پاتەبووەوە وەک نوقمبووێکی ناو داڕمان نیشان دەدرا. کۆمۆنیزم، لیبڕالیزم و دیموکراسی وەک هێزگەلێک دەبینران کە هۆکار بوون بۆ لاوازبوونی ڕۆحی ئەڵمانی؛ نەتەوەی ئەڵمان وا پیشان دەدرا وەک ئەوەی لەژێر هەڕەشەی لەناوچوون بێت؛ و ڕۆشنبیرانیش وەک هۆکارێکی سەرەکی کارەساتەکە سەرکۆنە دەکران. کەچی ئەم ژانە تەنیا لای نووسەرە نازییەکان بوونی نەبوو، بگرە لەنێو گەلێک نووسەری گرنگی دەرەوەی پانتایییەکەش جێی سەرنج بوو، وەک لە تۆفانی پۆڵایین[1]ی ئێڕنست یونگەردا دەبینرێت، کە هەندێک کەس ڕۆمانەکە وەک بەردڕێژکردنی ڕێگا بۆ ڕۆحی لەشکرسالاریی نازی وەسف دەکەن. تەنانەت زۆر ڕوونتر، دەکرێت لە بەرهەمە دەسپێکەکانی تۆماس ماندا ئەمە ببینرێت، کە دواتر دەبێت بە یەکێک لە سەرسەختترین نەیارەکانی هیتلەر.

هەستکردن بە شکست تەنیا وەڵامێک نەبوو بۆ تێکشکانی سەربازی و داڕمانی ئابووری؛ ڕەنگدانەوەی ترسێکی دەروونیش بوو دەرهەق بە ونبوون و لەدەستدانی سەنگی کێیەتیی ئەڵمانی. لە تێڕامانەکانی پیاوێکی ناسیاسیدا[2]، تۆماس مان ڕۆشنایی دەخاتە سەر ئەم کەڵکەڵەی “لەکیسچوون” و “دۆڕان”ە، کە لە دیدگای ئەودا بەقووڵی کاریگەری خستووەتە سەر ڕۆحی ئەڵمانی. کتێبەکە لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا نووسرا و بە ماوەیەکی کەم دوای شکستی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩١٨ بڵاو بووەوە، بۆیە هەڵگری کەشی ساتەوەختەکەیە: وردوخاشبوونی شکۆی نەتەوەپەرستی [ناسیۆنالیزم]. تۆماس مان لە پێگەیەکی چەقبەستوودا دەنووسێت و ئەم ترسە دەردەبڕێت کە دەکرێت کەلتووری ئەڵمانی وەک بەرهەمی ڕۆحی ئەڵمانی بەهۆی ئەقڵانییەت و لۆژیکی ساردوسڕی پێشکەوتن و زانستەوە لەناو بچێت.

گرنگترین بابەتی ناو کتێبەکە ئەو جیاکارییەیە کە نووسەر لەنێوان “کەلتوور” و شارستانییەت”دا ئەنجامی دەدات. ئەو کەلتوور وەک ڕەهەندێکی گیانەکی، دەروونی، و ناوەکیی قووڵ بەردیدە دەخات کە گرێدراوی شووناسە بۆ ئەڵمانیبوون و لەناو نەتەوەکەدا ڕەگی داکوتیوە. بەپێچەوانەوە، شارستانییەت وەک گشتێکی گەردوونی پیشان دەدات، کە بە زانست و پێشکەوتنە بەربڵاوەکانی خۆرئاواوە بونیادمەند کراوە. بۆ مان، شارستانییەت ئەقڵانییەت و پانتاییی ڕواڵەت دەنوێنێتەوە؛ بەپێچەوانەی کەلتوور، شارستانییەت لە قووڵاییی ڕۆحی نەتەوەییەوە هەڵناگۆزرێت. تۆماس مانی لاو، لەبەرئەوە شارستانییەتی وەک هێزێکی توانادار بۆ لەناوبردنی کەلتووری ئەڵمانیا دەبینی، و ئەمەش بەشدار دەبوو لە هەستکردنێکی قووڵ بە شکست.

پاڵنەر بۆ دۆزینەوەی دوژمنێک، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوانی تر، لاوازبوونی مۆڕاڵی سیاسی و هەڵکشانی خولیا بۆ کوشتن و توندوتیژی هێندە لە پەراوێزدا نامێننەوە.

قۆناغی پێش دەرکەوتنی نازیزم بە لووتکەی هەستکردن بە شکست، تێکشکان، و لەدەستدانی شووناس دیاری کرابوو. زۆرێک لە ڕۆماننووسانی سەردەمەکە وەک ئەلفڕێد دووبلین، ئێریش کێستنەر و کورت توخۆلسکی لەنێو نووسەرانی تردا کۆمەڵگەیان وەها پیشان دەدا کە بەخێرایی بەرەو ئامێزی سەربازگەری و توندوتیژی دەڕوات. یەکێک لە ترسناکترین نیشانەکانی ئەم قۆناغەی تێکشکان دەرکەوتنی جۆرێک “مرۆڤی لاواز” بوو: کەسێک کە لەپێناو گەڕاندنەوەی دەزگا و بەهاکان بەدوای هێزێکدا دەگەڕێت. هەستکردنێک بەوەی ژیان و شووناس لەژێر هەڕەشەدان، وا دەکات ئەم مرۆڤە بەدوای دوژمنێکی ڕاشکاودا بگەڕێت، بەدوای یەکێک تا سەرکۆنەی بکات، ڕوونکردنەوەیەک وەربگرێت بۆ ئەوەی کۆی ئەم دۆڕان و تەریقبوونەوەیە دەرکێش بکات. گەڕانەوەیەک بۆ ئەدەبیاتی ئەڵمانیی ئەوکات پیشانی دەدات کۆمەڵە هاندەرێکی لەم شێوەیە بەپتەوی بۆ بارێکی مۆڕاڵی زاڵ وەردەگەڕێن. پاڵنەر بۆ دۆزینەوەی دوژمنێک، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوانیتر، لاوازبوونی مۆڕاڵی سیاسی و هەڵکشانی خولیا بۆ کوشتن و توندوتیژی هێندە لە پەراوێزدا نامێننەوە. ئەم پاڵنەرانە تەشەنە دەکەن، ئاسایی دەبنەوە [زاڵ دەبن]، و دواجاریش کردە و باوەڕی خەڵک شێوەبەند دەکەن.

گەر بە وریایییەوە سەیر بکەین، ئێستا جیهانی عەرەبیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەشێوەیەکی زۆر بەرچاو ئەزموونی دۆخێک دەکات کە هاوشێوەیە بە ئەڵمانیای پێش نازیزم. بەدرێژاییی بیست و پێنج ساڵی ڕابردوو، لە کەوتنی بەغدادەوە بۆ وێرانکردنی غەززە، ناسیۆنالیزمی ئایینیی عەرەب ڕووبەڕووی زنجیرەیەک گورزی هەڵتەکێنەر بووەوە. دوای یازدەی سێپتێمبەر و ڕووخانی سەددام، ئەم شەپۆلی ناسیۆنالیزمە دووچاری پاشەکشەیەکی سەخت بوویەوە. دەرکەوتنی داعش بۆ ئاوەژووکردنەوەی شکست و بەدەستهێنانەوەی هەستکردنێک بە هەبوونی هێز یەکێک بوو لە هەوڵە هەرە توندڕەوەکانی عەرەبە ناسیۆنالیستە ئایینییەکان. ئەم بەدواکەوتنە دڕندەیە بۆ زیندووکردنەوەی گەلی عەرەب و ئیسلامی [گەل لێرەدا هەم  وەک ‘نەتەوە’ و هەمیش ‘کۆمەڵگە’]، وای کرد داعش پەڕگیرانە و بێسنوور تاوانی تۆقێنەر ئەنجام بدات.

هۆڤێتیی داعش ڕەنگدەرەوەی ترسێکی قووڵنیشتووی سڕانەوەیە لەنێو عەرەبە ناسیۆنالیستە ئایینییەکان. ڕووخانی داعش، و  کۆتاییپێهاتنی ئەوەی پێی دەگوترا خەلیفەی ئیسلامی بە دەستی کورد برینێکی قووڵتری دەروونی و خودئەڤینی خستە ناو ئەم بیرکردنەوە سیاسییەوە. دوای ئەوەی داعش ڕووخا، ئەم قەیرانە چڕتر بووەوە، و زۆرێک لە خەڵکی هاندا بۆ نواندنی پەرچەکردار لەڕێگەی شەپۆلێکی تری ئامادەکاری. هێرشی حەوتی ئۆکتۆبەر لەلایەن حەماسەوە بۆ ئیسرائیل و ئەو ڕووداوانەی بەدوایەوە هاتن هەوڵێک بوون بۆ تۆمارکردنی سەرکەوتنێک و ڕزگاربوون بوو لەو کەلێنە دەروونییە. بەڵام هەر کە غەززە تووشی سیاسەتێکی نوێ و کارەساتێکی مرۆیی بوویەوە، ئەم هەستکردن بە شکست و بێهیواییە لە دەروونی فاشیست و عەرەبە نەتەوەپەرستەکان بەشێوەیەکی قووڵتر گەڕایەوە.

لەناو ئەم دۆخی تێکشکانەدا، بەدیاریکراوی مرۆڤێکی نیگەران و ملکەچ دەردەکەوێت، کەسێک کە هەلومەرجەکانی ژیانی ئامادەی دەکەن بۆ بوون بە شەڕکەرێکی فاشیست، بۆ دەرپەڕاندنی غەریزە پەلاماردەرەکان لەپێناو ڕزگاربوون لە هەستی دۆڕان و پارچەپارچەبوون.

گەر سەرنج لەم کۆمەڵە شکستە مێژوویییە بدەین، پۆلێک ڕووداوی هاوشێوەش دەبینین کە متمانەی عەرەبە ناسیۆنالیستەکانی لاواز کردووە. قەیرانگەلێکی ئابووریی سەخت بەشێکی گەورەی ئەم کۆمەڵگانەی بەرەو هەژاری بردووە. گۆڕەپانە سیاسییەکە لە وڵاتانی وەک سووریا، عێراق، و لوبنان هێندە بە سەختی تێکشکاوە کە چارەسەرکردنی وەک شتێکی مەحاڵ دەردەکەوێت. زۆرێک لە خەڵک هیوایان بە داهاتوو لەدەست داوە و هیچ ئاسۆیەکی ڕوون بەدی ناکەن. بەتێکڕایی، کۆمەڵە بارێکی نەرێنیی لەمشێوەیە بوونەتە هۆکاری بنچینەیی بۆ دۆخێکی دەروونی و سیاسەتێکی ترسناک. لەناو ئەم دۆخی تێکشکانەدا، بەدیاریکراوی مرۆڤێکی نیگەران و ملکەچ دەردەکەوێت، کەسێک کە هەلومەرجەکانی ژیانی ئامادەی دەکەن بۆ بوون بە شەڕکەرێکی فاشیست، بۆ دەرپەڕاندنی غەریزە پەلاماردەرەکان لەپێناو ڕزگاربوون لە هەستی دۆڕان و پارچەپارچەبوون.

گەر ئەمە بە ئەڵمانیای پێش نازی بەراورد بکەین، نەخشەکە ڕوونتر دەبێت. بەدرێژاییی سەردەمی کۆماری ڤایمار، هەستی نزمبوون و شکست مرۆڤێکی ترسلێنیشتوو و لاوازی دروست کرد. لای ئەم جۆرە مرۆڤە وابوو کە ئەڵمانیا پارچەپارچە دەبێت، کەلتووری ئەڵمانی لەناو دەچێت و بەمەش تاکی ئەڵمانی ڕسوا دەبێت. بەڵام ئەم مرۆڤە ترسنۆک و بێئومێدە بە پاسیڤی نەمایەوە. ئەم جۆرە مرۆڤانە بەدوای دوژمنێک دەگەڕان بۆ سەرکۆنەکردنی ئەم شکستەیان، دوژمنێک بەزاندنەکەی ئاسان بێت، و لەڕێگەی ئەو سەرکەوتنە خەیاڵییەوە، پاڵنەر و ئارەزوویان بۆ توندوتیژی ڕەزامەند بکەن. لەو ساتەدا، جووەکان بە بەهەڵپەرستی وەک دوژمن نیشان دران، وەک ڕەوایەتییدانێک بۆ کارەساتە بەدواهاتووەکە بەکار هێنران.

جووبێزی لە سەردەمی ڤایماردا گەیشتە لووتکە. لەم چوارچێوەیەدا، نووسەرانێک دەرکەوتن وەک دیتریک ئێکارت[3]، ژینگە ئایدۆلۆژییەکەیان بەجۆرێک لە چوارچێوەدا کە دواتر کاریگەری خستە سەر هیتلەر. ئێکارت بۆچوونێکی بڵاو دەکردەوە کە گوایە پیلانگێڕیی جیهانی هەڕەشە لە نەتەوەی ئەڵمان دەکات، و جوو و بەلشەفیکەکانیشی وەک بریکاری سەرەکیی پشت ئەم پیلانگێڕییە دەستنیشان کرد. ناوبراو ڕۆڵی لە زیاترکردنی ڕقی هیتلەر دژ بە جووەکان هەبوو. هەرچەندە ئێکارت کەمتاکوت زووتر مرد، بەڵام کاریگەریی ئەو یارمەتی هیتلەری دا دنیابینییە دژەجووییەکەی بچەسپێنێت و بە تۆڕی جووبێزییەوە بیبەستێتەوە.

 کورد وەک جێگرەوەیەک بۆ دوژمنی زایۆنیست دەبینرێت، بەمەش دەبێت بە ئۆبێکتی شوێنگۆڕاوی تووڕەیی و ڕق.

عەرەبە ناسیۆنالیستە شکستخواردووەکان لە ئەمڕۆدا، بەدوای لایەن و نیشانەی لاوازتر دەگەڕێن تاکو شوێنگۆڕکێ بە سەرکۆنەکانیان بکەن، وەکچۆن نازییەکان لە بەستێنێکی مێژووییی جیاوازدا کردیان. لەم سیناریۆیەدا، کورد دەبن بە دوژمنە کۆن-نوێیەکەی عەرەب. شکستە دووبارەبووەوەکانی عەرەب و موسڵمانەکان بە دەستی ئیسرائیل ڕووبەڕووبوونەوە و دژایەتییکردنی ڕاستەوخۆی ئەستەم کردووە، کە بەبێ چارەسەرکردنی هیچ شتێک تەنیا هەستی تەریقبوونەوە قووڵتر دەکاتەوە. ئەمە بۆ گەڕان بەدوای دوژمنێکی لاوازتر ڕێنوێنیان دەکات. ناسیۆنالیزمە برینداربووەکە لەپێناو دروستکردنی سەرکەوتنێکی وەهمیی پێویستی بە ئامانجێکە کە زوو بێتە پێکاندن و بەئاسانی ببەزێندرێت. لەم قۆناغەدا، کورد وەک جێگرەوەیەک بۆ دوژمنی زایۆنیست دەبینرێت، بەمەش دەبێت بە ئۆبێکتی شوێنگۆڕاوی تووڕەیی و ڕق.

پیشاندانی کورد لەناو میدیا فەرمییەکانی عەرەب و کۆمەڵگەی ناسیۆنالیستی عەرەب زایەڵەی نەخشاندنێکە کە نازییەکان بەر لە قڕکردن بۆ نواندنەوەی جووەکان بەکاریان دەهێنا. جووەکان تاوانبار دەکران بەوەی “زیان بە ئابووری دەگەیەنن”، “خزمەت بە هێزگەلی دەرەکی دەکەن”، “سەر بە جەستەی نەتەوەیی نین”، و “هەڵگری کۆمەڵە ئایدیایەکی دوژمنکارانەن بۆ ڕۆحی نەتەوەیی”.

سەرەڕای هاوچەرخی زاراوەکان، گەر ئەمە لەگەڵ ئەم تۆمەتبارکردنە نوێیەی کورد بەراورد بکەین لە میدیای عەرەبی، بونیادەکە یەکجار لێکچوو دەردەکەوێت. بانگەشەگەلێک بڵاو دەبنەوە گوایە کورد لە کێشە و سەختییەکانی ئابووری بەرپرسیارە، گوایە کورد بریکاری ئەمەریکا و ئیسرائیلە، گوایە ئەوان “تەنیا بە ناو موسڵمانن”، و فێمێنیستن، ماڕکسیستن، یانیش بێباوەڕێکن کە یەکپارچەییی نەتەوەیی لاواز دەکەن و برەو بە جوداخوازی دەدەن. ئەم لێکچوونە ناکرێت وەک هەڵکەوتێکی ڕووکەش سەیر بکرێت. فاشیزمی عەرەبی لەپێناو پینەکردنی شکستگەلی مێژوویی بەدوای سەرکەوتنێکی وەهمیدا دەگەڕێت.      

لە دەیەی هەشتاکاندا، کۆمەڵە ڕووداوێکی وەک ڕێککەوتنەکانی کامپ دەیڤد و جەنگی لوبنان، بوونە هۆی ئەوەی ناسیۆنالیزمی عەرەب بە ئەزموونی هەمان کەلێن و هەڵوەشاندا تێبپەڕێت. ئەودەم، سەددام حوسێن بە هێرشکردنە سەر ئێران هەوڵی دا قەرەبووی ئەم برینە خودئەڤینییەی ناو دەروونی عەرەب بکاتەوە. کاتێکیش شکستی هێنا، ڕژێمەکە بە کوشتنی دەیان هەزار کورد توندوتیژییەکەی ناوەکیی کردەوە. دوژمنێکی لاواز و بێپشتوپەنایان بۆ دەرهاوێژکردنی ڕق و کینەکە کردە ئامانج.

لەمڕۆدا، ئێمە لەناو هەمان چرکەساتی مێژووییدا دەژین. عەرەبە ناسیۆنالیستەکان پێیانوایە بەهۆی تێکەولێکەیی، سەرکردایەتیی لاواز و نامرادییەوە تێچەقیون. بۆیە بەدوای ڕەمزێکی نوێدا دەگەڕێن، ڕەمزێک کە بتوانێت پێشنیاری قوربانییەکی نوێ بکات. بۆ زۆرێک لە خەڵک، ئەحمەد شەرع بووەتە ئەو ڕەمزە، لەکاتێکدا کوردیش وەک نێچیر پیشان دەدرێت. لەو باوەڕەدان گەر بتوانن لەم “دوژمن”ە ڕزگاریان بێت، دەتوانن لە زەلکاوی شکستە مێژوویییەکەی خۆیانیش ئازاد ببن. تێگەیشتن لەو دۆخە دەروونییەی کە ڕێگەی بە نازییەکان دا هۆڵۆکۆست ئەنجام بدەن وانەیەکی گرنگە بۆ بەرگرتنی ناسیۆنالیتسە توندڕەوەکان لە دووبارە کردنەوەی هەمان کارەسات دژ بە کورد.

سەرچاوە:

[1] Jünger, Ernst. Storm of Steel. 1920.

[2] Mann, Thomas. Reflections of a Nonpolitical Man. 1918.

[3] Dietrich Eckart (1868-1923).

The post لێکچووە ترسناکەکان: ئەڵمانیا لە سەردەمی کۆماری ڤایمار و عەرەبە ناسیۆنالیستەکانی ئەمڕۆ appeared first on ژنەفتن.

بۆ بەدواداچوونی توانای ترێند كە بوێری لەخۆدا هەڵگرتووە و سەركێشی داهێنان كە چەمكی دەستپێشخەری دەنوێنێ، هەوڵ دەدەم خوێندنەوەیەكی گشتی بۆ زمان لە ڕێگای (ئازادی/ بەرپرسیارییەتی) و (ئازادی/ داهێنان) بكەم و خوێندنەوەیەكی تایبەت بۆ (جیاوازیی زمانی تاكی سەركێش) بكەم و لە ڕێگای چەمكی جیاوازییەوە بڵێم: ئەگەرچی لە ڕوویەك لە ڕووەكان چیرۆكی بەرپرسیارییەتی سەردەم و خێرایی و دووبارەبوونەوەی ترێند (وەک هاوبەشی پێویستی كۆمەڵگا و توانای بوێری و هێزی میدیا و هەست و ئارەزووی مرۆڤ لە كاتە دیاریكراوەكاندا) زمانی هاوبەشی سەردەم دەپارێزێت؛ لە ڕوویەكی دیكەوە (وەک یەکێک لە گرنگترین و قووڵترین پانتایییەكانی ئازادی كە هۆشیاریی ڕەخنەییی زمانی تاکی سەركێش و دەستپێشخەری هەڵگرتووە و کاریگەریی قووڵی لە گۆڕانكارییەكاندا هەیە) جیاوازیی داهێنان پەراوێز دەخات!.

بە كورتی (خێراییی ترێند) بە قووڵی بیر لە سەركێشی و هەنگاوهەڵگرتن و سەیروورەی گۆڕانكارییەكان ناكاتەوە، بەقەد ئەوەی بیر لە تواناى ڕووبەڕووبوونەوەی (ترسی لەدەستچوون) دەكات؛ بەقەد ئەوەی هەوڵی سەرگەرمی كاتی دەدات، ڕاكێشانی سەرنجی گشتی (چیڕۆكی بەرپرسیارێتی) وەک هێزی میدیا و تەكنۆلۆژیا لە بازاڕی ئەخلاقدا چەشنی (داهێنان) برەو پێبدات؛ بەڵام لە بەرانبەردا (هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێنان) لەگەڵ گرفتە ناكۆتایییەكانی (ئازادی و جیاوازی و زمان)دا دەژی و بە قووڵی بیر لە سەیروورە و گۆڕان دەكاتەوە.

كەواتە زمانی داهێنان (وەک كردە) و بەکارهێنانی ترێند (وەک ئامراز)، یان لە خاڵی جیاوازیی نێوان سەركێشی و بوێرییدا دەشێ (ئازادیی زمانی جیاواز و هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێنان) كۆی ئەو ڕوونکردنەوە و ڕێکخستنە نمایشخوازانەی ترێند و سەرگەرمی تێپەڕێنێ، چونكە هەمیشە داهێنان و جیاوازی شێوازێکی نوێ بۆ كردەی ئازادیی زمان دەدۆزێتەوە، بەبێ ئەوەی پشت بە شێوەخوازی ڕاكێشانی سەرنجی گشتی و هاوبەشیکردن، هێزی سەرگەرمی، لایک، کۆمێنت ببەستبێت. وەک چۆن (خێرایی و توانای ترێند و ئامرازی تەكنۆلۆژی) شێوازێکی نوێ بۆ خۆنمایشكردن و چیڕۆكی بەرپرسیارێتی وەک دەرئەنجامی هاوبەشی پێویستی كۆمەڵگا، هێزی میدیا و هەست و ئارەزووی مرۆڤ لە كاتێكی دیاریكراودا دەدۆزێتەوە!.

هەڵبەتە گرفتە ناكۆتایییەكانی ئازادیی زمان، لە بوێری و سەركێشی ترێند و داهێنانەوەیە؛ بەڵام یەکێک لە بنەڕە‌تترین سەركێشییەكانی ئازادیی زمان جیاوازییە، نەك چیرۆكی بەرپرسیارێتی؛ جیاوازی هەمیشە تێگەیشتنێکی نوێیە بۆ دیتنی گرفتە ناكۆتایییەكانی تاك و زمان. بەو مانایە داهێنان تەنها کۆمەڵێک فۆرمی خێرا و كاتی بڵاوبوونەوەی سەردەم نییە، وەک چۆن زمان تەنها کۆمەڵێک وشە یان دەق نییە کە واتایەكی بەرپرسیارانە و ڕێكخراوی ترێندخوازی هەبێت؛ بەڵكە داهێنانی زمانی تاکی سەركێش، گەڕانەوەیە بۆ ئازادیی ئازادی، ئازادیی داهێنان جیاوازییە. بوێری و سەركێشی زمانی داهێنانە و یەكێك لە ڕەگەزەكانی ئازادی بوێری و سەركێشی زمانە، بەو مانایە پێشكەوتنی زمان هەم ناوەکییە و هەم دەرەكییە!.

بەڵام بڵاوبوونەوە و دووبارەبوونەوەی ترێند درووستكراوی تاک نییە؛ بەڵكە لە هێزی هاوبەشی كۆمەڵگا و میدیا و تەكنۆلۆژیای سەردەمدایە… هەموو ئەم تێگەیشتنە جیاوازانەش لەو بیركردنەوانەن كە توانای ترێند (خێراییی بڵاوبوونەوە) و مێژووی زمان (بەردەوامی) وەک (ئارەزووی پێشكەوتن) پرۆسیسەی دەكەن؛ بەڵام هەمیشە (جیاوازیی زمانی تاکی داهێنەر) دەیەوێت بیرۆکەی ترێندی تەكنۆلۆژی و بیرۆكەی بەردەوامی مێژوویی لە سەیروورەدا تێپەڕێنێ؛ دەیەوێت لەجیاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ترسی لەدەستچوون و لەجیاتی چیرۆكی بەرپرسیارییەتی… هەمیشە (قووڵی مەعریفی) و (دابڕانی مێژوویی) پەرە پێ بدات.

بەمجۆرە (جیاوازیی زمانی تاکی سەركێش) لەڕووی ڕەخنەیییەوە توانیووییە مێژووی زمان لە چوارچێوەی مێتۆدەكانی بەردەوامی و بەرپرسیارییەتی ئاڕاستەكراو و دووبارەبوونەوە ڕزگار بکات؛ جیاوازیی زمانی تاکی داهێنەر هەمیشە بەدوای بوێری- سەركێشی و ئازادییەكانی داهێنان و سەیروورەی مەعریفەی جیاوازەوەیە؛ هەمیشە لە وێنە باوەكە و خێراییی بڵاوبوونەوەی تەكنۆلۆژی سەردەم، دوور دەكەوێتەوە. جیاوازیی داهێنان بەجێی ئەوەی پێشنیاری بەرپرسیارییەتی و نمایشخوازی بکات، پێی وایە دەبێ دەق و زمان لەسەر ئازادیی جیاوازییەكان و سەركێشی تاک و هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێنان ڕابێتەوە، هەمیشە خۆی پێوەری ساتەوەختی جیاوازیی خۆی بێت، نەک وەک ئاوێنە ڕەنگدانەوەی بیرۆکەی چەپێنراوی زمان و چەپێنراوی ناوەوەی تاک بێت، نەك خۆی لە پێویستی كۆمەڵایەتی و هێزی میدیا و سەرگەرمی و تەكنۆلۆژیای سەردەمدا بدۆزێتەوە؟!

لێرەدا سەیروورەی جیاوازی و تاکخوازی دەبێتە خاڵی لاوازی بەرپرسیارییەتی و بەكاربردنی زمانی هاوبەش، چیرۆكی بەرپرسیارییەتی و تەكنۆلۆژیای بەكاربردن بەوە تۆمەتبار دەكات کە فۆرمخوازی سەردەم یان ترێند (هۆشیاریی گشتی) لە خۆنماییكردن زێتر شتێكی دیكە نییە، بەمجۆرەش بازاڕی خۆنماییكردن چەمكی جیاوازیی زمانی تاکی سەركێش دەخاتە چوارچێوەی ناپاكییەوە، هەمیشە عەقڵییەتی باو، هۆشیاری گشتی، چیرۆكی بەرپرسیارییەتی، چەمكی جیاوازی و تاکخوازی پەراوێز و سەركوت دەكات! دەمەوێ بڵێم هەندێک جار (دەسەڵاتی زاڵ) جیاوازی و تاکخوازی وەھا پیشان دەدات، کە پێشێلكردنی پێشكەوتن و بەرپرسیارییەتییە؛ بەو مانایەش ڕامانی قووڵ لەبەرانبەر خێراییی بڵاوبوونەوە، داهێنان لەبەرانبەر سەرگەرمی، نەرێنی لەبەرانبەر ئەرێنی، بە شێواندنی ئاسایش و ئازادی لێكدەداتەوە؛ ئەگەرچی كردەی جیاوازیی زمانی تاکی سەركێش لە هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێناندا هەمیشە چەمكی بەرپرسیاریەتی و ترێند وەک ئامراز دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

خاڵێکی دیکەی نەرێنی و هۆشیاریی ڕەخنەیی ئەوەیە كە زمان و شێوازی نووسینی جیاواز نامۆیی دەخاتەوە؛ بێگومان زمانی نامۆ و جیاواز هاوشێوەی ژیانی خەڵك نییە، بەڵام هەڵبژاردنی مرۆڤەكان دەگۆڕێ؛ هەندێک جاریش ناكۆكی تاکگەرایی دەخاتەوە (تۆ لە یەك كاتدا ئازادی و بەرپرسیارییەتی وەک دوو بیرۆكەی دژ بەیەك هەڵدەگریت، دەشزانی هەردووكیان وەک ئەرێنی و نەرێنی یەك ئەوی دی لاواز دەكات، لەگەڵ ئەوەشدا باوەڕ بە هەردووكیان دەكەیت و لۆژیكی دژ بە لۆژیك بەكار دەهێنیت.) ئەمە وای کردووە چەمكی جیاوازی سەر بە ئازادی بێ و چەمكی سەرگەرمی سەر بە  توانای ترێند، چەمكی داهێنان سەر بە بوێری و سەركێشی بێ و چەمكی بەرپرسیارێتی سەر بە تێڕوانینی هاوبەشی نێو كۆمەڵگا، بە پێچەوانەشەوە ڕاستە، هەر بەو مانایە پێشكەوتن لە جیاوازییدایە. 

لەڕووی ناوەڕۆکیشەوە، پرسیاری گرنگ ئەوەیە: ئایا (جێ پەنجەی نامۆیی- جێ پەنجەی نەرێنی) لە وێنەی خێرای ترێنددا- لە وێنەی بەربڵاوی ئەرێنییدا بەشێوەیەکی تەواو پێشکەش کراوە؟! چەمكی پێشكەوتن لە جیاوازییدایە و هەوڵ دەدات ڕوونی بکاتەوە کە ئازادی سنووری دیاریکراوی نییە؛ ئەمەش هۆکاری ئەوە بوو کە جیاوازی لە قۆناغی دواتردا بەرەو بەرپرسیارێتی بگوازێتەوە و بە جۆرێكی دیكە گرنگی بە پەیوەندیی نێوان قووڵایی و خێرایی بدات! بێگومان لە هەموو ئەم ڕەخنانەشدا، ناتوانرێت گرنگی و کاریگەریی زمانی جیاواز لەبەرانبەر ئازادی، سەركێشی لەبەرانبەر داهێنان، نەرێنی لەبەرانبەر ئەرێنی، بچووک بکرێتەوە؛ چونكە ئەوە سەیروورەی جیاوازییە ڕێگایەکی نوێی کردۆتەوە بۆ تێگەیشتن لە ئازادیی زمان و سەركێشییەكانی تاکی داهێنەر و ڕەخنەكارییەوە، ئەگەرچی زۆر جار زمانی جیاواز و سەركێشییەكان و ڕەخنەكاری بۆ شێواندنی ڕەهەندەکانی ئاسایش و ئازادی بەکارهاتووە؟!.

قسەی کۆتایی ئەوەیە: جیاوازیی زمانی تاکی سەركێش، تێگەیشتنێكە هەم توانای ڕووبەڕووبوونەوەی هەیە و هەم دەستپێشخەری و هەنگاو هەڵگرتن بەرەو داهێنان- سەیروورە. سەیروورەی داهێنان لە دەستپێشخەری و هەنگاوهەڵگرتندا گوزارشت لە ئازادی و بیرکردنەوەی قووڵ و زمانی تاکی جیاوازدا دەكات. لەوێوە ڕەخنەی تووند لە جوولەی گشتیی بیركردنەوە، هەڵسوکەوت یان تێڕوانینی باوی نێو كۆمەڵگا و چیرۆكی بەرپرسیارییەتی و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ترسی ناوەكی دەگرێت!. ترسی ناوەكی لەوەدایە كە لەپێناو داهێنان و چركەساتە دەرەكییەكاندا مانای ئازادی و ئاسایش و بەرپرسیارییەتی ناوەكی کەمڕەنگ دەکات؛ بەڵام لە کۆی گشتیدا (هەنگاوهەڵگرتن بەرەو داهێنان و جیاوازی) بە یەکێک لە بنەماییترین تێگەیشتنەكانی ئازادی و پێشكەوتن و گۆڕانکارییەكانی سەردەم دەژمێردرێت.

هەولێر 5/1/2026

The post ترێند/داهێنان appeared first on ژنەفتن.

ئەمڕۆ ئاڵای کورد، لە خۆپیشاندانەکانی سەرانسەری جیھاندا دەبینرێت، بەتایبەتی لە کۆبوونەوەکانی پشتگیریکردن لە کوردانی ڕۆژاوا. لەم ناوچەیەدا، کوردان بە ئازایەتییەوە دژی تیرۆریستانی داعش جەنگان و نەک تەنیا بەرگرییان لە خاکی خۆیان کرد، بەڵکوو پارێزگارییان لە بەهاکانی ئازادی و پێکەوەژیانیش کرد. ئەم دەرکەوتنە نێودەوڵەتییەی ئاڵای کورد تا ڕادەیەکی زۆر دەگەڕێتەوە بۆ بەکارهێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و کۆکردنەوەی چالاکانەی ڕەوەندی کوردی، کە توانیویانە هۆشیاری و هەستیارییەکی ڕاستەقینە بەرانبەر ناسنامەی نەتەوەییی خۆیان دروست بکەن. ڕۆژاوا، وەک سیمبولی بەرگری و خۆبەڕێوەبەریی کوردان، بووەتە خاڵی ناوەندیی ئەم نیشتمانپەروەرییە مۆدێرنە و ئاڵای کوردیش دیارترین نیشانەیه‌تی .

ئەم ئاڵایە هەروەها لەلایەن کوردانی باشووری کوردستانه‌وه‌ لە عێراقیش بەکار دەهێنرێت و بەدەر لە سنوورەکان، ئەمڕۆ سیمبۆلی یەکێتی و ناسنامەی ته‌واوی گەلی کوردە.

لە ئاستی ئەم وتارەدا، ئێمە پشت بە لێکۆڵینەوەکانی سەدات ئوڵوگانا[1] دەبەستین، کە دەچێتە سەر ڕەگ و ڕیشەی ئاڵای کورد. مێژوونووس ئۆڵۆگانا بەتایبەت پشت بە نامەیەک دەبەستێت کە لەلایەن مەمدوح سەلیم بەگ(1880-1976)ەوە بۆ ژەنەڕاڵ ئیحسان نووری پاشا (1892-1976)، ڕێبەری ڕاپەڕینی ئاگری (ئارارات) لە کوردستان، نێردراوە.

ئێمە بە دڵنیاییەوە دەزانین ئاڵای کورد، کە کوردان بە “ئاڵای ڕەنگین” یان “کەسک و سۆر و زەر” ناوی دەبەن، خاوەنی مێژوویەکی ١٠٥ ساڵەیە. لەم پرۆسەیەدا، ئەم ئاڵایە لە سەدان گۆرانی، شیعر، ڕۆمان، شانۆگەری و فیلمدا، مانای سیمبۆلی و وێنه‌یی بەدەست هێناوە کە لە ناخی گەلی کورددا نەخشێندراوە.

لەو نامەیەدا، پێناسەیەکی ورد و تێر و تەسەلی ئاڵای کورد پێشکەش کراوە.

تا ئەمڕۆ، تەنیا سەرچاوەی ناسراو له‌بارەی مێژووی دیزاینی ئەم ئاڵایەوه‌، ڕستەیەک بوو، کە لەلایەن قەدری جەمیل پاشا (1891-1973)وە گێڕدراوەتەوە. بەڵام نامەیەک لە ئەرشیفی تاشناکسوتیۆن (Taşnaksütyun) بە شێوەیەکی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ دەیسەلمێنێت کە ئاڵاکە لە ساڵی ١٩٢٠دا دیزاین کراوە. ئەم نامەیە لەلایەن مەمدوح سەلیم بەگ لە بەیروتەوە بۆ ئیحسان نووری پاشا، نوێنەری سەربازیی خۆییبوون لە چیای ئاگری، کە بە ناوی نهێنی “جەمشید” دەناسرا، نێردراوە.

لەو نامەیەدا، کە مێژووەکەی بۆ ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٢٨ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هەم گێڕانەوەی پرۆسەی دیزاینکردنی ئاڵاکە و هەم نەخشەیەکی خێرای لێ دەبینرێت، کە بە قەڵەمی ڕەش بە پەلە کێشراوە. مەمدوح سەلیم بەگ تێیدا ڕایدەگەیەنێت کە ئاڵای کورد بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٠ لە ئەستەنبوڵ دیزاین کرا؛ ئەو داوای کۆتاییهێنان بە گفتوگۆکانی دەوروبەری ئاڵای کورد دەکات و جەخت دەکاتەوە کە دەبێت ئەم ئاڵایە بێ هیچ مەرجێک لەلایەن لیژنەی بەرگریی چیای ئاگرییەوە پەسەند بکرێت:

«لەو بڕیارەی له‌بارەی ئاڵای نەتەوەییی کوردی دراوە، یەکەم کۆنگرەی کوردی ئەو ئاڵایەی پەسەند کرد کە لە ساڵی ١٩٢٠ لە ڕێکخراوی کوردی لە ئەستەنبوڵ دیزاین کرابوو. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ئەو ئاڵایە لەو کاتەدا لەلایەن هەموو کوردانی ئەستەنبوڵەوە پەسەند کراوە و بە فه‌رمی پێشکەش بە کونسوڵخانەکان و نوێنەرە تایبەتەکانی زلهێزە ئامادەبووەکانی ناو ئەستەنبوڵ کراوە و وەک ئاڵای کوردی ناسێنراوە.

جگە لەوەش، ئەم ئاڵایە لە ڕێگەی نامەوە بۆ شوێنە جیاجیاکانی ئەوروپا و ئەمریکا نێردرا و لە هەمان ئاستی فه‌رمیدا ناسێنرا. لەلایەکی ترەوە، چاپکردن، بڵاوکردنەوە و دابەشکردنی لە نێوان زۆرێک لە کورداندا ئەنجام درا. کەواتە، ئاڵای کورد کە لەو کاتەدا بڵاو کرایەوە و پەسەند کرا، خاوەنی مێژوویەکی هەشت ساڵەیە.

هەرچەندە ئەم بابەتە بایەخێکی زۆری هەیە، بە هیچ شێوەیەک نابێت پشتگوێ بخرێت؛ لەسەر ئەم بنەمایە کۆنگرە بەبێ گفتوگۆ ئاڵاکەی پەسەند کرد. بڕیارەکانی کۆنگرە، بڕیاری تەواوی نەتەوەن و لەمەودوا ئەگەری گفتوگۆ له‌بارەی پرسی ئاڵا بوونی نییە و ئەم ئاڵایە وەک ئاڵای نەتەوەییی کوردان پەسەند کرا.

شێوەی ئاڵاکە بەم جۆرەیە: بە ڕیز، سوور، سپی و سەوز. ئەم سێ ڕەنگە بە درێژاییی دارئاڵاکە ڕیز کراون. لە ناوەندی پانهێڵه‌ سپییەکەدا، خۆرێکی زەرد هەیە کە بە تەواوی بازنەیییە و خاوەن دیزاینێکی ناوازەیە. تیشکەکانی خۆر بەرەو سەرەوە لە ناوچە سوورەکەدا و بەرەو خوارەوە لە ناوچە سەوزەکەدا درێژ دەبنەوە. لە ئێستادا، نموونەیەک کە بە پەلە ئامادە کراوە، بۆت نێردراوە.»

لەگەڵ ئەوەشدا، ئاڵای ناوبراو لێکچوونێکی زۆری لەگەڵ ئاڵای ئێرانی ئەو سەردەمەدا هەبوو. دەکرێت بگوترێت بزووتنەوەی کوردیی ئەو قۆناغە کە درێغی نەدەکرد لە دەربڕینی هاوسۆزییەکی توند لەگەڵ ئێران لە چوارچێوەی بابەتی “ئاریایی”دا، هەوڵی داوە لە ڕێگەی سیمبۆلی نەتەوەیییەوە، هاوشێوەیییەک دروست بکات. بۆ ئەم مەبەستە، ناتوانرێت ئەگەری دیزاینکردنی ئاڵایەک کە لە ئاڵای ئێرانی ئەو کاتە نزیک بێت، ڕەت بکرێتەوە. لە ڕاستیدا، مەمدوح سەلیم بەگ لە ڕوونکردنەوەی ئاڵاکەدا گوتبووی: “ئەگەر شێرەکەی بۆ زیاد بکەین، دەکرێت بگوترێت ئەمە ڕێک ئاڵای ئێرانە.”

ئەو جیاوازییەی کە ئاڵای کوردییە دیزاینکراوەکەی لە ئاڵای ئێران بە شێر و خورشیدەوە جیا دەکردەوە، پێچەوانەبوونی ڕەنگەکانی سوور و سەوز بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم دوو ئاڵایە سەرەڕای لێکچوونیان، لە ڕووی مانای ڕەنگەکان و سیمبۆلی خۆرەوە لەسەر بنەمای وانەیەکی ئەفسانەییی هاوبەش کە لە باوەڕی زەردەشتییانی کۆن و پاشخانی مێژوویی ئیمپراتۆریاكانی ماد و ئێرانه‌وه‌ وەرگیرابوو، بونیاد نرابوون.

لە ڕاستیدا، لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ تا ١٩٧٩، ئێران ئاڵایەکی سێ ڕەنگی سوور، سپی و سەوزی بەکار دەهێنا کە لە ناوەندەکەیدا، شێرێک بە شمشێر و خۆرێکەوە هەبوو. لەم ئاڵایەدا، شێر سیمبولی ڕۆستەمی زاڵ بوو، یەکێک لە پاڵەوانە ئەفسانەیییەکانی ئەفسانە ئێرانییەکان. خۆریش نوێنەرایەتی “ئێرانزەمین” (ناوچەیەکی جەوهەری کە لە ئیمپراتۆریەتی ئێرانی مێژوویییەوە تا ئەمڕۆ بوونی هەبووە) و پاشای ئەفسانەیی ئێرانی “جەمشید”ی دەکرد.

کوردان بۆ ڕەنگەکان و خۆرەکە مانای جیاوازیان دانا: “سوور” نوێنەرایەتی خوێنی شەهیدان و ڕەنگی شۆڕش؛ “سەوز” پیت و بەرەکەت و سەوزاییی زەوییەکانی کوردستان؛ “سپی” ئاشتی؛ و “خۆر” خۆشگوزەرانی و هەروەها ئاینی دێرینی زەردەشتی.

ئەو ئاڵایەی کە ئیحسان نووری بۆ ئەو فەرمانڕه‌واییه‌ی کە لە ئاگری دروستی کردبوو، هه‌ڵی دابوو، تێمایەکی ئیسلامی بەهێزی هەبوو. لە نامەیەکدا بە مێژووی ١ی ئابی ١٩٢٨، کە ئەردەشێر مورادیان، نوێنەری تاشناکسوتیۆن بۆ سه‌رهه‌ڵدانی چیای ئاگری، بۆ نوێنەری پارتەکە لە خوی، ناردوویەتی، ئەم ئاڵایە ئاوا وەسف کراوە:

«دەبێت ئاڵایەک لە قوماشێکی باش ئامادە بکرێت. پاشزه‌مینه‌ی ئاڵاکە ڕەش دەبێت. ئەو خۆرەی لە سووچەکەدایە، تیشکەکانی و ئەو نووسینەی بەسەریەوەیە سپی دەبن. خۆرەکە و نووسینەکە بە شێوەی درووین به‌ ده‌ست ئامادە دەکرێن. ڕەنگ و شێوەی ئاڵاکە بە شێوەیەکی تایبەت هەڵبژێردراوە تا کاریگەری لەسەر خەڵک هەبێت. ڕەش بە پلەی یەکەم سیمبولی ئاڵای پێغەمبەرە و هەروەها دۆخی سیاسی زۆر تاریکی گەلی کوردە؛ تیشکی خۆر سیمبولی داهاتوو و سەرکەوتنی ئامانجی کوردانە.»

لە کاتێکدا شایەتحاڵانی ئەو سەردەمە باس لە ئاڵایەک بە ڕەنگی “سپی” دەکەن، بەپێی ڕۆژنامەکانی تورکیای ئەو قۆناغە، لە ساڵی ١٩٣٠وە، ئەو ئاڵایەی کە لەلایەن ڕاپەڕیوەکانەوە لەو ناوچەیە و دەوروبەری زیلان هەڵدەدرا، پاشزه‌مینه‌یه‌كی سەوزی هەبووە. لەسەر ئەم ئاڵایە ئایەتی یەکەمی سوورەتی فەتح (اِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبينًا) و فەرموودەی « إنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ بَارِقَةِ السُّيُوفِ» نەخشێندرابوو.

دیسانەوە بەپێی هەمان ڕۆژنامەکان، ئەم ئاڵایانە به‌ ڕاپەڕیوە بریندار و دیلەکانه‌وه‌ دۆزراونەتەوە و پاشان بۆ بارەگای سوپا نێردراون تا لێکۆڵینەوەیان لێ بکرێت. بەڵام لە ڕاستیدا، ئاڵای ئاماژەپێکراو وەک ئاڵای کۆماری چیای ئاگری، نیشانەیەکی (په‌رچه‌م) بچووک بوو کە هێزە کوردییە بەشداربووەکانی ڕاپەڕینەکە لەسەر کڵاوەکانیان دایاننابوو.

ئەم سیمبۆلە، وێنەی سەر مەدالیایەکی زێڕ یان زیو بوو، کە ئیحسان نووری بە هەندێک لە خەباتگێڕانی به‌خشی بوو بەهۆی سەرکەوتنە سەربازییەکانیانه‌وه. ئیحسان نووری به‌ ڕاشكاوی ئاماژه‌ی به‌م بابه‌ته‌ لە لیستی داواکارییەکانی خۆیدا کردووە.

دوای ناردنی ڕوونکردنەوە و نەخشەی ئاڵای کورد بۆ چیای ئاگری، لیژنەی بەرگری لە ڕێگەی نووسینگەی تاشناکسوتیۆن لە خوی، بڕێکی زۆر قوماشی سەوز، سوور، سپی و زەردی داوا کردووه‌. بە لێکۆڵینەوە لە لیستەکانی داواکاریی فەرمانگەی ڕاپەڕینی ئاگری بۆ ساڵی ١٩٢٨، دەبینرێت کە نزیکەی هەر لیستێک قوماشی بەم ڕەنگانەی تێدا بووە. بەپێی بەڵگەکان، هاوینی ١٩٢٨، ئاڵای کورد بەپێی ئەو مەرجانەی کە لەلایەن “خۆییبوون”ەوە دیاری کرابوون، دروست کرا و هەڵدرا.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەر تەنیا ئەو وێنەیەی کە لە ئاگری گیراوە و ئاڵاکەی تێدا دەبینرێت لێک بدەینەوە، دەبینین کە سەرەڕای وەسفەکەی مەمدوح سەلیم بەگ، ڕەنگەکان بە شێوەی ستوونی و نەک ئاسۆیی ڕیز کراون. لە ڕاستیدا، ماوەیەک دواتر، وەشانێکی ئاڵاکە کە لە بەیروتەوە نێردرابوو، گەیشتە ئاگری و ئەم هەڵەیە ڕاست کرایەوە.

بەم شێوەیە، مێژووی ئاڵای کورد ده‌نه‌خشێنرێت؛ ئەو ئاڵایەی کە لە ئەستەنبوڵ لە ساڵی ١٩٢٠دا دیزاین کرا و سێبەرەکەی، چ ڕاستەقینە بێت یان خەیاڵی، بەسەر گەلی کورددا کێشراوە.

[1] https://nupel.tv/sedat-ulugana-kurt-bayraginin-kisa-tarihi/  (وتارێكه‌ به‌ زمانی توركی بڵاو كراوه‌ته‌وه‌)

The post مێژووی ئاڵای کورد: ئاڵای ڕەنگین appeared first on ژنەفتن.

جاگله‌ر (Juggler) ئه‌و پاڵه‌وانه‌یه‌‌، که‌ یاریی جاگلینگ (Juggling) ده‌کات. ده‌توانێت له‌ یه‌ک کاتدا و زۆر به‌ خێرایی چه‌ند شتێک هه‌ڵبدات، تا هه‌ر جارێ یه‌کێکیان بگرێته‌وه‌. ئه‌م هه‌ڵده‌داته‌وه‌ و ئه‌و ده‌گرێته‌وه‌. ئیتر به‌م شێوه‌یه‌! جاگله‌ر به‌ سیستەمێکی نه‌گۆڕ کار ده‌کات.‌ هه‌ر گۆڕانێک به‌سه‌ر سیستەمه‌که‌یدا بێت، یارییه‌که‌ی تێک ده‌چێت و ڕۆڵه‌که‌ی ته‌واو ده‌بێت. لای بینه‌ری جاگلینگ ئه‌و ماتێریه‌ڵه‌ هێنده‌ گرنگ نییه‌، که‌ جاگله‌ر به‌ کاری ده‌هێنێت، به‌ڵکوو لێره‌دا ژماره‌ و خێرایی بایه‌خی زیاتریان هه‌یه‌. واته‌ تاکوو ژماره‌ی ئه‌و مەتێریه‌ڵانه‌‌ی هه‌ڵیانده‌دات، زۆرتر بێت و خێراتر جێگۆڕکێیان پێ بکات، یارییه‌که‌ چاکتر سه‌رنج ڕاده‌کێشێت و زیاتر درێژه‌ ده‌کێشێت. جاگله‌ر خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا مرۆڤێکی یاخییه‌ و له‌ ڕێی هونه‌ره‌که‌یه‌وه‌ جۆرێک له‌ تراجیدیا نمایش ده‌کات، کە ئاستی زانراو تێدەپەڕێنێت و لە نەزانراودا هەڵدەسووڕێت. هەندێجار ئەو شتانەی هەڵیاندەدات و دەیانگرێتەوە، جێگەی مەترسین، وەک چەقۆ و شتی نووکتیژ، به‌ڵام کاتێ ڕۆشنبیر ده‌یه‌وێت هه‌مان ڕۆڵی ئه‌و له‌ زماندا ببینێت، پرۆسێسه‌که‌ بۆ کۆمیدیا ده‌گۆڕێت. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر بوونه‌وه‌رێکی په‌سه‌ندکراوی کۆمه‌ڵگه‌یه‌. نه‌ک هه‌ر ڕه‌خنه‌ له‌و‌ نۆرم و به‌هایانه‌ ناگرێت‌، که‌ خه‌ڵک به‌ پیرۆزیان ده‌زانن، به‌ڵکوو ده‌یشیانپارێزێت. پەنا بۆ توخمی ڕازاندنەوە (flowery)، دەبات، کە هیی سەدەی حەڤدەمە و دراوەتە بەر ڕەخنەی توند. ئەوانە بەردەوام و لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە هەوڵ دەدەن چینی دیکە بخەنە سەر ئەو بابەتانەی، وا خەڵک بە پیرۆزیان دەزانن و بەرگرییان لێ دەکەن. پێویستی به‌وه‌یه‌ به‌رده‌وام ده‌ربکه‌وێت و به‌ زمانی میللی بدوێت. به‌ پێوه‌ری ویژدان ڕووداوه‌کان هه‌ڵبسه‌نگێنێت، چی باشه‌ و چی خراپ؟ ئه‌و پێوه‌ندییه‌ ئاڵۆزه‌ی نێوان ده‌سته‌ڵات و ڕۆشنبیری هێنده‌ ساده‌ کردووه‌‌ته‌وه‌، که‌ ده‌یه‌وێت بڵێت ڕۆشنبیر ئه‌وه‌یه‌ زۆر له‌ مێدیاکاندا ده‌رده‌که‌وێت، پشتی زۆرایه‌تییه‌‌ک ده‌گرێت و دژی زۆرایه‌تییه‌‌کی دی ده‌وه‌ستێته‌وه، بێ ئه‌وه‌ی ئایدیای نوێ بناسێنێت، یان شێوازێکی دیکه‌ی بیرکردنه‌وه‌ دابهێنێت‌. به‌کورتی نه‌ توانا و نه‌ ئاره‌زووی تێپه‌ڕاندنی هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ ئاستی زمانی خه‌ڵکدا ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌ شێوازێک ده‌نووسێت، که‌ جیاوازی دروست نه‌کات.

ئێمە ئەمڕۆ لە بەردەم ئەزموونی ڕۆژاڤاداین و ئاوڕێک بۆ حەڤدەی شوبات دەدەینەوە، کە پێشانی داین ئەو ڕۆشنبیرە جەماوەرییانەی لە ڕاپەڕینەوە بانگەشەیان دەکرد، گۆیە خاوەنی پڕۆژەی هزریی ڕەخنەیین، تا چ ئەندازەیەک پێبەندی تێگەیشتنی جەماوەرن و چۆن هەموو سەرمایەکەیان بریتییە لە هاوار. ئەوانە لەگەڵ بانگخوازی ئیخوانیدا ڕێک کەوتن، بگرە کەوتنە ژێر کاریگەریی ئیخوانیزمەوە و هەمان تێگەیشتنی ئەوانیان ڕازاندەوە. گۆڕان وەک بزووتنەوەیەکی پۆپیۆلیستی، کە ئیخوانیزم هەڵیسووڕاندووە، بووە پاڵپشتی ئەو جاگلەرانە و لە ڕێی کەناڵەکانی ڕاگەیاندنەوە ڕەواجی بە بەرهەمەکانیان دەدا، کە بریتی بوون لە درووشم، هوتاف، بانگ و نوێژی بەکۆمەڵی سیاسی. نەیزیزم لە ئەڵمانیادا وەک بزووتنەوەیەکی پۆپیۆلیستی لە تووڕەییی نەتەوەپەرست و کۆنزەرڤاتیڤەکانەوە دروست بوو. دەستگەی پڕوپاگەندەی نەیزیزم تێکڕای کێشە ئابووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتوورییەکانی بۆ پەیمانی ڤێرسای (Treaty of Versailles)  دەگەڕاندەوە، کە جوو و چەپی بە هەموو باڵەکانیەوە بە هۆکاری ئەو مەینەتییانە دەزانی. گۆڕان لە ڕێی هەندێک چەمکی وەک (گەندەڵی)، (برسێتی)، (بێکاری) و هیی دیکەی لەم شێوەیەوە هەوڵی دەدا جەماوەر کۆ بکاتەوە، تا بەگژ بەها زیندووەکانی کۆمەڵگەیاندا ببات. هاوکات ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ئەوەی ڕادەگەیاند، کە ئەگەر بۆ حوکمی ئایینی بگەڕێینەوە، ئەوە لەو مەینەتییانە ڕزگار دەبین. ئەو چەمکانە تەنیا چەند مەتێریەڵێک بوون بۆ هەڵدان و گرتنەوە (جاگلینگ)، دەنا ئەو بزووتنەوەیە پێچەوانەی ئەزموونی ڕۆژاڤا، هیچ بەرنامەیەکی نوێی لەم ڕووەوە نەدەخستە ڕوو، بگرە ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکرد، نەدەگەیشتە ئەوەی پارتی و یەکێتییش پێی گەیشتبوون. بە پاڵپشتی ڕۆشنبیرە جاگلەرەکان ڕەواجی بە هزری کۆنەپەرستی و چەقبەستوو دەدا. هەندێکیان هەر خێرا و لەگەڵ دامرکاندنەوەی شەقام، بۆ باوەشی ئەو حزبانە گەڕانەوە، کە بە جەماوەریان دەگوت مژدە وا دەڕووخێن. لە سەردەمی گۆڕاندا سلێمانی تا ڕادەیەکی زۆر ئەو ڕەنگەی لە دەست دا، کە بە درێژاییی مێژووی بەعس پاراستبووی، بەڵام ئەوەتە لەگەڵ ئەزموونی ڕۆژاڤادا جارێکی دیکە دەرکەوتووەتەوە.

هەندێک ڕۆشنبیری جاگلەر لەم دۆخەی بە هۆی ئەزموونی ڕۆژاڤاوە هاتووەتە پێشەوە، دەیانەوێت جارێکی دی جاگلینگ بکەن، بەو مانایەی ئەو شتانە هەڵدەدەن و دەگرنەوە، کە زۆرایەتیی ئەمڕۆ ئارەزووی لێیانە. بە هەمان زمانی خەڵک دەنووسن و گوتەی ڕەونەقدار بە گوێی ئەو جەماوەرەدا دەدەن، کە ئەگەر لەسەر هەر یەکێکیاندا بوەستیت، لە ڕووکەشی پتر نادۆزیتەوە. پرسیار ئەوەیە: ئایا ئەگەر بۆ بەرهەمەکانی ئەو ڕۆشنبیرانە بگەڕێینەوە، بە ئاماژەیش ئەم دۆخە نوێیە دەبینین، یان وەک گوترا بەرگرییان لەو تێگەیشتنە کردووە، کە ئیخوانیزم لە ڕاپەڕینەوە هەوڵی دەدا بەسەر کۆمەڵگەمانیدا بسەپێنێت؟ ئایا ئەوانەی ئەمڕۆ کەزیی ژن بە سیمبۆڵی ئازادی دادەنێن، لە حەڤدەی شوباتدا هەوڵیان نەدەدا ئەو کەزییە بە سەرپۆشی کوردییش نا، بەڵکوو بە هیی خەلیجی دابپۆشن؟ ئەرێ نەیاندەویست بەرەیەک لەو ئیسلامییانە پێک بهێنن، کە دژایەتیی نەورۆز و ئەی ڕەقیبیان کردووە، بگرە ژنیان بە زەعیفە ناساندووە و خەونیان بەوە بینیوە لە ماڵدا، دروستتر لە ناندیندا بەندیان بکەن؟ ئەگەر بۆ ڕۆمان و شیعری ئەو نووسەرانە بگەڕێینەوە، چەند کارەکتەری ژنی ئازاد دەبینین وێنەی ئەوانەی ڕۆژاڤا ڕووبەڕووی ستەم ببنەوە؟ ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی مەڵبەندی ململانێی ئازادیی پرچ و داپۆشینیەتی. ئایا ئەو ڕۆماننووسانە دەتوانن لە ڕۆمانەکانیاندا نموونەیەکمان بۆ بهێننەوە، کە پێشانی بدات ڕوانینێکی جیاواز لە هیی جەماوەریان بۆ ئەو چەمکە هەبووە. ئەرێ دوو ساڵ لەمەوبەر بەرگی پەڕتووکێکیان بە وێنەی ژنێکی باڵاپۆش نەنەخشاند وەک لە پەڕتووکی (ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێوازناسی)دا لێوەی دواوم؟(2) ئایا ئەو ڕۆشنبیرانە ئەمڕۆ باسی پرچی ژنیان دەکرد، ئەگەر جەماوەر خۆی پێی نەگەیشتایە؟

دیارە لێرەدا نامەوێت ڕوانین و هەڵوێستی هەموویان پێکەوە بخوێنمەوە، کە هەندێکیان لەم یەک دوو ساڵەی ڕابوردوودا کەموزۆر گۆڕانکارییان لە خۆیاندا کردووە، بەڵام ئایا ناکرێت ئەوانە ڕابوردووی خۆیان بدەنە بەر ڕەخنە و ڕایبگەیەنن، کە ڕوانینیان لە هیی بانگخوازی ئیخوانی و سیاسەتبازی ڕووکەش جودا نەدەکرایەوە؟ هەروەها کاتێ باسی بزووتنەوەی گۆڕانیش دەکەم، مەبەستم لە هەموو هەڵسووڕاوانی نییە، کە دواتر هەندێکیان بوێریی ئەوەیان نواند ڕەخنە لە خۆیان بگرن و جێی بهێڵن.

موسوڵمانی ئاسایی، ئەوانەی وەک ئەو ڕۆشنبیرانە نەکەوتوونەتە ژێر کاریگەریی ئیخوانیزم و گوێیان بەو تۆقاندنە نەداوە، کە بەسەر کۆمەڵگەیاندا سەپاندووە، لە مزگەوتەکاندا ڕاپەڕین و ئەو کارەکتەرانەیان داگرتە خوارێ، کە چەند ساڵە بە هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگلەر پەلاماری دەنگی ئازاد دەدەن. هەندێک لەو مەلایانەی، کە ئیخوانیزم نەیکردوونەتە بەشێک لە پڕۆژە سیاسییەکەیان، بەر لەو ڕۆشنبیرانە درووشمی (ژن، ژیان، ئازادی)یان گوتەوە و پشتگیریی خۆیان بۆ خەباتی ژنان دەربڕیی. ئیخوانییەکان لە حەڤدەی شوباتدا گەیشتنە ئەوەی هەموو شتەکانی خۆیان بە پیرۆز دابنێن و هەر کەسێک بە لادەر بزانن، ئەگەر ڕەخنەیان لێ بگرێت، تەنانەت کەناڵی جەزیرە و تاقمەکەی، کە ئەمڕۆ بە ئاشکرا بانگەواز بۆ قڕکردنی کورد دەکەن، خرانە سەرووی ڕەخنەوە. ئەو ڕۆشنبیرانە ئەگەر تا ئەم ڕادەیە دوای ڕووداو کەوتوون و هێشتا تێگەیشتنیان نەگەیشتووەتە ئاستی جەماوەریش، ئەو پڕۆژانە چین، کە دایانمەزراندوون؟ ئەرێ هەموو هەوڵێکیان بۆ ئەوەیە لەو جەماوەرە دانەبڕێن و لە ڕێی جاگلینگەوە پێیان بڵێن ئێمە هەین؟

لەو گوتارەمدا نووسیومە: به‌گشتی کۆمه‌ڵگه‌کان به‌ر دوو جۆر ڕۆشنبیر ده‌که‌ون: یه‌که‌میان، ڕۆشنبیرێکی ساده‌یه‌ و هه‌مان ڕوانینی خه‌ڵکی بۆ چه‌مکه‌‌کان هه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی دی‌ ئاستی جه‌ماوه‌ر تێناپه‌ڕێنێت، بۆیه‌ توانای به‌رهه‌مهێنانی نییه‌ و ده‌بێته‌ به‌شێک له‌و زۆرایه‌تییه‌‌. ژماره‌یان زۆره‌ و له‌ هه‌موو شوێنێکدا دەبینرێن. هه‌میشه‌ لایه‌نه‌گری شتێک و دژی شتێکی دیکه‌ن‌. زووزوو ده‌رده‌که‌ون و ناسراون، به‌ڵام هیچ کاریگه‌رییه‌کیان نییه‌. پێوه‌ندیی سه‌ره‌کییان به‌ ڕووداوی ڕۆژانه‌وه‌ هه‌یه‌ و که‌متر به‌ لای شته‌ شاراوه‌کاندا ده‌چن. به‌شێکیان ده‌رچووی‌ زانکۆکان و به‌شه‌که‌ی دیکه‌یان ئه‌ماچه‌رن‌، واته‌ ئاره‌زوویان لێیه‌ ئه‌رکی ڕۆشنبیر ببینن. لێره‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌ بڵێین، که‌ ئه‌و ڕۆشنبیره‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ ساده‌ نییه‌، ده‌رچووی زانکۆیه‌، به‌ڵام به‌ گشتی زانکۆکان ڕۆشنبیری ڕووکه‌ش به‌رهه‌م ده‌هێنن. کاتێکیش هه‌ندێک ڕۆشنبیری ده‌رچووی زانکۆ ئه‌م ئاسته ساده‌یه‌‌ تێده‌په‌ڕێنن،‌ ئه‌و تێپه‌ڕاندنه‌ به‌رهه‌می بیرکردنه‌وه‌ی خۆیانه‌.

دووه‌میان، ڕۆشنبیرێکی ڕەخنەدۆزه‌. نه‌ دژه‌ و نه‌ دۆسته‌، به‌ڵکوو که‌سێکی ڕاڤه‌کاره‌‌. له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ ئه‌رکی ڕه‌خنه‌ تێپه‌ڕاندن و کردنه‌وه‌ی که‌ناڵی نوێیه‌ له‌ هه‌ر بابه‌تێکدا، که‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌‌. به‌وه‌دا سه‌رقاڵی پڕۆژه‌ی فکرییه‌، که‌م ده‌رده‌که‌وێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌ر ده‌رکه‌وتنێکیدا ئایدیای نوێ ده‌هێنێت و پرسیاری دڵڕه‌قانه‌ ده‌ورووژێنێت. زمانێکی ئاسانی نییه‌، چونکه‌ ئاستی تێگه‌یشتنی جه‌ماوه‌ری تێپه‌ڕاندووه‌. ده‌سته‌ڵات و زۆرایه‌تی‌ خۆشیان ناوێت‌، به‌ڵام هه‌ر ئه‌ویشه‌ کاریگه‌ریی هه‌یه‌.

کاتێ ڕۆشنبیر له‌سه‌ر شێوازی تایبه‌تی خۆی و به‌  مێتۆدی ڕه‌خنه‌ کۆمه‌ڵگه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌، نایه‌وێت به‌ هیچ تێگه‌یشتن و پێناسه‌یه‌کی پێشتر و هیی هاوکاتی خۆی ڕازی ببێت، به‌ڵکوو تێگه‌یشتنی دیکە، پێناسه‌ی نوێ و سه‌ربه‌خۆ داده‌هێنێت.

هەر لەوێدا نووسیومە:

گرنگه‌ ئێمه‌ به‌رگه‌ی ئه‌و شۆکه‌ بگرین، که‌ زۆربه‌ی ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی دوێنێ به‌ گه‌وره‌مان ده‌زانین، جاگله‌ر ده‌رچوون و ئه‌مڕۆ هیچ پڕۆژه‌یه‌کی فکریی ڕه‌خنەیییان نییه‌. پێم وایه‌ ته‌نیا شۆکێکی له‌م شێوه‌یه‌‌ ده‌توانێت وامان لێ بکات نه‌ک هه‌ر ئاستی ئه‌م ڕۆشنبیره‌، به‌ڵکوو ئه‌و دۆخه‌ی ئێستایش تێبپه‌ڕێنین… ئه‌وه‌ی زۆرایه‌تی‌ ده‌جووڵێنێت و گۆڕانی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت، ئاڕاسته‌ی جیاواز و پێچه‌وانه‌یه‌. داعش، که‌ هێزێکی نه‌خوازراوه‌، کاتێ به‌ر ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ده‌که‌وێت، به‌ توندی به‌ لاوه‌ ده‌نرێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌ویشه‌ ده‌یهه‌ژێنێت. قورس نییه‌ به‌رهه‌می ئه‌و هه‌ژانه‌ ئه‌گه‌ر که‌میش بێت، ببینین، که‌ ئه‌مه‌ پێمان ده‌ڵێت ئه‌و زۆرایه‌تییه‌‌ ته‌نیا به‌ ئاڕاسته‌ی پێچه‌وانه‌ ده‌ورووژێت و ده‌گۆڕێت، نه‌وه‌ک به‌و فکرانه‌ی دڵنه‌واییی ده‌ده‌نه‌وه، که‌ هێشتا ڕۆشنبیری ئێمه‌ ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ی نه‌گرتووه‌‌. خۆ ئه‌وانه‌ی ویستوویشیانه‌ به‌  مێتۆدی ڕه‌خنه‌ ڕووبه‌ڕووی ببنه‌وه‌‌، تاکوو ئه‌مڕۆ ژماره‌یان که‌مه‌ و هه‌وڵه‌کانیان سه‌ره‌تایین.

یه‌کێ له‌و خاڵانه‌ی هه‌ر ڕۆشنبیرێکی ڕەخنەدۆز، که‌ خواستی تێپه‌ڕاندنی مۆدێلی ڕۆشنبیری جاگله‌ری هه‌یه‌، لێیان تێده‌گات، ئه‌وه‌یه،‌ ئه‌رکی ڕۆشنبیر ئه‌رکێکی قورسه‌ و بیرکردنه‌وه‌ پرۆسێسێکی سه‌خته‌. هه‌میشه‌ کاری ده‌سته‌ڵات چ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی، چ ده‌سته‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ شێوه‌ی خێزان، فێرگە‌، په‌رستگه‌ و ئه‌وانه‌ی دی ئاسانه‌، به‌وه‌ی ئه‌وان نه‌ک مه‌به‌ستیان نییه‌ زۆرایه‌تی‌ تێبپه‌ڕێنن، به‌ڵکوو تا بۆیشیان بکرێت شه‌ڕ له‌پێناوی هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ جێگیره‌دا ده‌که‌ن. ئایدیۆلۆجیا، هه‌م ئایدیۆلۆجیای سیاسی و هه‌م ئایدیۆلۆجیای ئایینی له‌سه‌ر ئاسانکاری دامه‌زراون‌. چه‌ند پرینسیپێکیان هه‌ن‌، که‌ به‌ ئاسانی له‌ به‌ر ده‌کرێن و ده‌گوترێنه‌وه‌. هه‌موو داموده‌ستگه‌کانی وه‌ک خێزان، په‌رستگه‌، فێرگه‌ و زۆری تریش ده‌یانڵێنه‌وه‌ و به‌ ئاسانی له‌ مێشکدا ده‌چه‌سپێن، به‌ڵام کاری ڕۆشنبیر قورسه‌، به‌وه‌ی ده‌بێت گومان له‌و پرینسیپانه‌ بکات و هه‌ڵیانبوه‌شێنێته‌وه، بگره‌ به‌ ئایدیای نوێ ڕووبه‌ڕوویان ببێته‌وه‌‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ ڕۆشنبیری جاگله‌ر به‌ شته‌ گه‌وره‌ و زه‌قه‌کانه‌وه‌ ده‌لکێت، به‌ڵام ڕۆشنبیری ڕەخنەدۆز بۆ ناو شته‌ ورده‌کان ڕۆ ده‌چێت و ئاڕاسته‌ی نوێیان تێدا ده‌دۆزێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ڕۆشنبیر ئه‌وه‌ نییه‌ کێشه‌ی له‌ قه‌باره‌ی خۆی بچووکتر، یان هێنده‌ی قه‌باره‌ی خۆی دروست ده‌کات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ کێشه‌ی گه‌وره‌تر له‌ قه‌باره‌ی خۆی ده‌خوڵقێنێت. ڕۆشنبیری میللی، که‌ هێنده‌ ڕووی له‌ زۆرایه‌تییه‌‌ و لێی جودا نابێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌یه‌وێت له‌گه‌ڵ خه‌مه‌کانیدا بژی، وه‌ک ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌کات، به‌ڵکوو ئه‌وه‌یه‌ توانای نییه‌ ئه‌و ئاسته‌ جێ بهێڵێت، به‌وه‌ی له‌ داڕشتنی پرسیاری نوێدا ده‌سته‌وستانه‌، له‌ کاتێکدا ته‌نیا له‌ ڕێی پرسیاری نوێوه‌ ڕۆشنبیر ده‌توانێت مه‌ودای نێوان خۆی و جه‌ماوه‌ر دروست بکات، که‌ مه‌رجی سه‌ره‌کیی داهێنانه‌.

حه‌ڤده‌ی شوبات به‌ ڕوونی ده‌ریخست، که‌ بە گشتی ڕۆشنبیری کورد چه‌ند ساده‌یه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی دوالیزمی چاکه‌وخراپه‌دا، توانای بینینی دنیای نییه‌. ئه‌و ڕووداوه‌ پێشانی داین ڕۆشنبیری کورد هه‌مان ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی هه‌یه‌، که‌ خه‌ڵکی ئاسایی هه‌یانه‌. ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ر شتێک زیاتر بایه‌خی پێ درا و به‌ پیرۆز زانرا، چەمکی ڕەوشتبازی بوو. هوتاف، سۆله‌گه‌ن و نزا لای ئه‌و ڕۆشنبیره‌ له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ و وردبوونه‌وه‌ گرنگتر بوون.

****

لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بە نموونەی بۆچوونی یەکێ لەو ڕۆشنبیرانە بکەم، کە لەم چەند ساڵەی ڕابوردوودا ملکەچی خواستی جەماوەر بووە و ئەوانەی دەربڕیون، کە ئیخوانیزم بەسەر کۆمەڵگەیدا سەپاندوون. ئەو دەقەی لێرەدا وەریدەگرم، لای جەماوەر دەنگدانەوەی هەبووە، بەڵام من وەک نموونەی هزری میلـلی پێم گەیشتووە، کە ئەمڕۆ ئەو خوێنەرە فریونەخواردووە پەیدا بووە و قاقا بۆ ئەم جۆرە تێگەیشتنە لێ دەدات.

نووسیویەتی: (کورد دەوڵەتی لەبەر پەرتەوازەیی خۆی بۆ دروست نابێت. کاتێک ئازادیمان دەستدەکەوێت، نازانین چۆن بەکاریبهێنین، هەمیشە بەدوای دۆخێکدا دەگەڕێین بمانکاتەوە بە کۆیلە، چونکێ هەرگیز بە ئازادی ڕانەهاتووین. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت ئێمە تەنها نەژادین، نەبووین بە نەتەوە، نەتەوەسازی ڕێگە و ڕێباز و پلانی تۆکمەی خۆی هەیە، کە هەمووی بە لێکدانەوە و پێداچوونەوەی وردی پەروەردەی هزری و داڕشتنەوەی نەتەوەسازی دێتەبوون).

واز لە هەڵەی ڕێنووس، نژوە، ڕیتم، وشەسازی و ڕستەسازی بهێنە، کە دەتوانم بڵێم تێکڕای دەقەکەیان گرتووەتەوە، بەڵام ئایا ئەم بۆچوونە هیی کەسێکە، لە هەموو تەمەنیدا پەڕتووکێکی گرنگی خوێندبێتەوە؟ زێدەڕۆیی ناکەم، ئەگەر بڵێم لە قۆناغی ناوەندیدا خۆمان لەم جۆرە دەربڕینانە دەپاراست. ئەرێ ئەم تێگەیشتنە هەر ئەوە نییە، کە ئیخوانیزم لە ڕاپەڕینەوە تا ئەمڕۆ ڕەواجی پێ دەدات، گۆیە ئێمە خۆمان دوورین لەوەی خۆمان بە ڕێوە ببەین، بۆیە پێویستە لە ئۆمەتدا بتوێینەوە؟ ئەرێ ئەم تێگەیشتنە لەگەڵ ئەو بەرخۆدانەی ئێمە، بە تایبەتی لەگەڵ هیی ژنانماندا دێتەوە، کە ئەوەتە لەپێناوی ئازادیدا ڕووبەڕووی هێزە چەقبەستووەکان بوونەتەوە؟ ئەمڕۆ ژنی کورد لە جیهاندا وەک سیمبۆڵی ئازادی لێی دەڕوانرێت. وێنەیان لەسەر تیشێرت و جانتای لاواندا دەبینرێت.

جارێ ئەم پەرەگرافە پڕە لە هەڵەی لۆجیکی. نووسیویەتی: (کورد دەوڵەتی لەبەر پەرتەوازەیی خۆی بۆ دروست نابێت.).

ئایا هیچی نوێی تێدایە؟ ئەرێ ئەوە کێیە ئەمە نازانێت؟ ئایا دەوڵەت هەر لە پێناسە سادەکەیدا کۆکردنەوەی ئەو پەرتەوازەیییە نییە؟ بێگومان تا ئەو کاتەی شتەکان پەرتن، کۆکراوە نین. بەپێی یاسای نادژایەتی (law of non-contradiction)ی (ئەریستۆ) ناکرێت شتێک لە یەک کاتدا خۆی و دژەکەی بێت. هەم پەرت و هەم کۆکراوە بێت.

(ماکس ڤیبەر)ی کۆمەڵناس ئەمەی بە چەمکی کاریزماوە بەستووەتەوە، کە لە هەردوو پەڕتووکی (ڕەوشتی پرۆتستانتی و گیانی سەرمایەداری:The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) و (کۆمەڵناسیی ئایین: Sociology of Religion)دا وەها لێکی دەداتەوە، کە خەسڵەتێکی باڵای بەخشش و سروشئامێزە، لەو سەرکردە و پێشڕۆیانەدا بەرجەستەیە وا لایەنگرانیان بڕوایان پێ دەهێنن، بەوەی دەتوانن بەو هێزە لەبننەهاتووەیان ئەرکە سەخت و مەزنەکان بگرنە ئەستۆ. بەم شێوەیە سەرکردەی کاریزمی خاوەنی هێزێکی بانسروشتە و ئەم هێزەیش تایبەتە بە خۆی، دەنا مەحاڵە لە کەسانی ئاساییدا ببینرێت. (ڤیبەر) پێی وایە دەرکەوتنی کەسێتییە کاریزماکان ڕۆڵی گەورەیان لە گۆڕانی کۆمەڵایەتی (Social Change)دا هەیە، بەڵام هاوکات ئەوەیش ناشارێتەوە، کە ئەم گۆڕانە بەندە بەوەی ئەو سەرکردانە تا چ ئەندازەیەک پێبەندی بەڵێنەکانیانن و چۆن زەوینە بۆ هاتنی قۆناغێکی نوێ خۆش دەکەن. بە مانایەکی دی، کاریزما تەنیا بریتی نییە لە خەسڵەتەکانی کەسێتیی سەرکردە، بەڵکوو داینەمیکیای دەستەڵات و پاوەنخوازییش دەگرێتەوە لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی (sociological framework)دا. لێرەدا (ڤیبەر) چەمکی سۆزداریی کۆمەڵایەتی (community emotionality) بە کار دەهێنێت و مەبەستی ئەو لایەنگرێتییەیە لای لایەنگران سەر هەڵدەدات، کە پێوەستە بە توانای سەرکردەی کاریزمی لە جووڵاندنی سۆزی کۆمەڵگە و ڕاکێشانی بەرەو لای خۆی. بە مانایەکی دی، دروستکردنی ناسنامەی کۆمەڵ (collective identity) لای ئەو لایەنگرانە. دەکرێت بگوترێت دەستەڵاتی کاریزمی (Charismatic authority) بەو پێوەندییەوە بەندە، کە لەنێوان سەرکردەی کاریزمی و لایەنگرانی دادەمەزرێت. سەرکردەی کاریزمی کۆمەڵگە لە ئاستی دەستەڵاتی باو (traditional authority)ـەوە، کە خاوەنی خەسڵەتی باوکسالاری و نێرسالارییە؛ ڕەوایەتیی خۆی لە دابونەریتە چەسپاو و دێرینەکانەوە وەردەگرێت، دەباتە ئاستی دەستەڵاتی عەقڵانیەتی یاسایی، کە سیستەمێکە تێیدا دەستەڵات لە یاسا و ڕێساکان (laws and rules) وەردەگیرێت، نەوەک لە کەس و دابونەریتەکان. بە مانایەکی دی، شێوازی دەستەڵات لە ستانداردەوە دەگۆڕێت بۆ مۆدێرنیتی، کە لەم ئاستەدا ئەرکەکەی تەواو دەبێت، چونکێ دامەزراندنی دامودەستگەی کۆمەڵایەتیی مۆدێرن لە قۆناغێکی تەواو جیاوازدا بە ڕێوە دەچێت، بەڵام (ڤیبەر) لێرەدا چەمکی بەڕۆتینکردنی کاریزما (Routinization of Charisma) بە کار دەهێنێت. مەبەستیشی ئەوەیە کاریگەریی ئەو سەرکردە کاریزمییە دەمێنێت و لە ڕێیەوە دامودەستگەکان دادەمەزرێن. بەم شێوەیە شێوازی پشتاوپشتی و میرات تێک دەشكێت و شێوازی دەستەڵاتی یاسا شوێنی دەگرێتەوە. دەکرێت بگوترێت سەرکردەی کاریزمی بە سروشتی خۆی لەناو کۆمەڵگەی ستانداردا سەر هەڵدەدات و لەوێوە هەنگاو بەرەو کۆمەڵگەی عەقڵانی دەنێت.

ئایا ئیتاڵیا و ئەڵمانیا بەر لەوەی (گاڵیباردی) و (بیسمارک) ڕێکیان بخەن، پەرش و بڵاو نەبوون؟ ئەگەر بۆ مێژووی دێرین بگەڕێینەوە، بە هەمان شێوە دەبینین ئیمپراتۆریەتەکان لە ڕێی جەنگی ناوخۆوە دروست بوون و پەرتەوازەیی کۆتاییی هاتووە. ئایا (سەرجۆنی ئەکەدی)، (چین شی هۆنگ)، (ئەسکەندەری مەزن)، (ئۆگستس قەیسەر) و ئەوانەی دی هەر ئەوەیان نەکردووە؟ ئەمە ئەلفوبێیە و نازانم بۆچی هێندە زل کراوە! دەکرێت لە هەر ناوەندێکی کۆمەڵایەتیی وەک گەڕەکدا بیبیستیت و بیستوویشمانە. (ئەرێ ئێمە تا بڵاو بین، مانای وا نییە گرد نین؟). گەمەیەکی فۆلکلۆرییش بە ناوی (گەنم گرد و جۆ بڵاو) هەیە و تا سەرەتای حەفتاکانیش مابوو. واتە لە منداڵییەوە ئەمە دەزانین.

لە مێژووی ئێمەدا بەردەوام هەوڵی لەم شێوەیە هەبووە، کە ئەزموونی ڕۆژاڤا خۆی بە شێوەیەک لە شێوەکان ئەم ئاڕاستەیەی گرتووە. بۆیە دەڵێم (بە شێوەیەک لە شێوەکان ئەم ئاڕاستەیەی گرتووە)، چونکێ شێوازێکی ستانداردی کاریزما نییە، بەڵکوو جیاوازە. لە جیاتیی تاکسەرکردە، سەرکردەی کۆمەڵ هەن و ڕۆڵی ژن تێیدا بە ڕوونی دیارە.(3) ئاییندەیش هێشتا نەهاتووە، تا قسەی لێوە بکەین، کە وەک (کارڵ پۆپەر) ڕایدەگەنێت هەر پێشبینییەک لەم بارەیەوە جۆریکە لە خورافە.(4)

بە درێژاییی مێژووی دیارمان هێندەی ئەمڕۆ ئێمەی کورد یەک نەبووین. ئەو یەکبوونە نەک سڕینەوەی ئاڕاستە جیاوازییەکان نییە، بەڵکوو لەناو ئەو یەکێتییە کۆمەڵایەتییە (social integration)دا ململانێی ئاڕاستەکان پتر جۆش دەستێنن و ئێمە لە مێژوودا دەبینە کارەکتەری چالاکی بەرهەمهێنەر. ئەو ژنەی لە حەڤدەی شوباتدا بانگخوازانی ئیخوان بە هاوکاریی ڕۆشنبیری جاگلەر هێرشیان دەکردە سەر و دەیانگوت پێویستە بگەڕێتەوە ماڵ، ئەوەتە وەک کەزییەکەی هەموو بەشە دابڕاوەکانی کوردستانی پێکەوە هۆنیوەتەوە. تازە چ هێزێک دەتوانێت بڕیاری داپۆشینی کەزیی ژن بدات؟ کورد بە درێژاییی تەمەنی هەوڵی داوە لە ڕێی پیاوەوە لەسەر شانۆی ململانێی مێژوودا ببێتە کارەکتەر و سەری نەگرتووە، بەڵام ئەوەتە ژن لەوێوە دەستی درێژ دەکات و بۆ ئەوێی ڕادەکێشێت. ئەگەر هێشتا لەسەر خاکدا ئەو دەوڵەتەمان دانەمەزراندووە، ئەوە هێزێکی گەورە یادەوەریمانی هەژاندووە. ئەو هێزە پێچەوانەی هیی حەڤدەی شوبات، کە هیی شمەک بوو، هیی ژیانە و تەنیا ژیانیش توانای دامەزراندن و ڕماندنی هەیە. دامەزراندن و ڕماندن پێچەوانەی یەکتر نین، بەڵکوو یەک کردەن و ئەو کردەیەیش ناگاتە خاڵێکی دیاریکراو، تا لە شوێنێکدا بوەستێت. نە سەرەتای هەیە و نە کۆتایی. سەرنج دراوە بە ئاماژەیش هێرش ناکرێتە سەر نەتەوە و ڕەگەزەکانی تر، لە کاتێکدا حەڤدەی شوبات دژایەتیی خۆی بۆ کوردستان و بەهاکانی کورد نەدەشاردەوە. هەموو ئەو بەهایانەیان لە یەکێتی و پارتیدا بەرجەستە کردبوو، تا بتوانن هێزێکی کۆمەڵایەتی و سیمبۆڵی لە دژیاندا کۆ بکەنەوە، بە مەرجێ سەرکردەکانیان هەمیشە بە دۆستی نزیکی ئەوانە ناسراون. من ئەوسا دەمپرسی ئەگەر یەکێک کتێبی (ئەلفوبێ)ی (باڵدار) بباتە قەرەباڵغییەکەی حەڤدەی شوبات، تا چەند وانەیەکی لێ بخوێنێتەوە، چیی پێ دەڵێن؟ هاواری ڕۆشنبیری جاگلەر و بانگخوازی ئیخوانی هەر دەنگێکی سەرکوت دەکرد، ئەگەر بەو ئاڕاستەیەدا نەچووایە.

ڕۆشنبیرەکەمان نووسیویەتی: (کاتێک ئازادیمان دەستدەکەوێت، نازانین چۆن بەکاریبهێنین.). گوتەی (ئازادی دەسەنرێت، نادرێت) هێندە باوە، لە منداڵییەوە بیستوومانە. لە شیعری (داری ئازادی)ی (بێکەس)ی شاعیریشدا ڕەنگی داوەتەوە، کە لە پۆلی چوارەمی سەرەتاییدا پێی ئاشنا بووین، بەوەی لێرەدا ماف و ئازادی هاوواتان. ئایا ئازادی بەهایەکی سروشتیی مرۆڤە، یان ئامێرێکە و لەپێناوی بەرژەوەندییەکدا دروست کراوە، تا کەسانێک فێرمان بکەن چۆنی بە کار بهێنین؟

ئازادی غەریزەی مرۆڤە. (نیتشە) جەخت لەسەر ئاژەڵێتیی مرۆڤ دەکاتەوە، بگرە پێی وایە غەریزەی ئاژەڵییانە بوونێکی بنەڕەتییانەی ئەو مرۆڤە پێک دەهێنێت، بۆیە دەیبەستێتەوە بە حەقیقەتی سەرەتایی لە سروشت (primal truth in nature)دا، کە شارستانیەت لەپێناوی بەهای ساختەدا ئەم غەریزەیەی سەرکوت کردووە. لەمەوە مرۆڤ حەقیقەتی خۆی لە دەست داوە و حەقیقەتی ساختەی گرتووەتە باوەش، کە ئەوەیش ڕەوشتی نزمی لاوازی بەرهەم هێناوە، بۆیە پەنا بۆ فێڵ، تەڵەکەبازی، فریودان، تۆڵە و شتی دیکەی لەم بابەتە دەبات. ئەوە غەریزەی جەستە نییە ئەمانە هەڵدەسووڕێنێت، بەڵکوو لە ئەنجامی بەریەککەوتنی هەردوو بەشی کێوێتی و شارستانیەتییەوە دەردەکەون. ئەم غەریزەیە لە عەقڵ و هۆشیاری باڵاترە، کە لە خەوندا دەردەکەوێت، بەوەی خەون دۆخی ڕاستینەی غەریزە دەردەخات و ئەو غەریزەیەیش دەتوانێت لەگەڵ سروشتدا لەنگەری خۆی ڕابگرێت، کە ئەو غەریزەیە دەکەوێتە پێش هۆشیارییەوە. ئەگەر غەریزە ژیانی مرۆڤی ڕاگرتووە و پەرەی پێ دەدات، کە دەکرێت بڵێین چاوگی ئازادییە، ئەوە هۆشیاری وەهم بەرهەم دەهێنێت. ئەو مرۆڤە لە خەوندا دەگاتە باوانە سەرەتایییەکانی، کە دۆخێکی ڕاستگۆیانەیە و عەقڵانیەتی ساختە نەیشێواندووە، لە کاتێکدا ئەوەی شارستانیەت لە خشتەی بردووە، شەڕی خۆی لە ڕێی ئەو بەها نزم و ڕەوشتە لاوازەوە دەکات، بەڵام ئەمانە بە سەربردەی ناسنامە و قوربانی (narrative of identity and victimhood) دەشارێتەوە، بەو مانایەی پشت بە کۆمەڵێک تێگەیشتنی باوی کۆمەڵگە دەبەستێت و خۆی وەک قوربانی لە بەرانبەر ئەوەی دیکەدا پێشان دەدات. بینیومانە چۆن هەندێک نووسەری جەماوەری و ڕەخنەگری میلـلی لە جیاتیی ئەوەی ڕووبەڕووی ڕەخنە ببنەوە، لە جیاتیی ئەوەی چەمکەکان لێک بدەنەوە، دەچن وا خۆیان پێشان دەدەن، گۆیە قوربانین و زوڵمیان لێ کراوە. هەیانە پەنا بۆ ڕۆژنامەی حزبەکان دەبات و لەوێوە جوێن دەدات.(5)

دەبینین لای (نیتشە) مرۆڤ بە ئازادی هاتووە، وەک لە خەوندا دەردەکەوێت، بەڵام شارستانیەت ئەو ئازادییەی نەک هەر لێ سەندووەتەوە، بەڵکوو لە بیریشی بردووەتەوە. ئەوەتە لە ڕوانینی ئەو ڕۆشنبیرە دیارەماندا ڕەنگی داوەتەوە، کە پێی وایە ئێمە ئەگەر ئازادییش بە دەست بهێنین، هەر خۆمان دەکەینەوە کۆیلە. کاتێ تێگەیشتنی ئەم ڕۆشنبیرە تێدەپەڕێنین و هیی تاکانەی خۆمان دادەمەزرێنین، دەبینین ئازادی بریتییە لە تێکشکاندنی زنجیرەکان و داهێنانی بەهای نوێ لە ڕێی هزری ڕەخنەیییەوە. (نیتشە) پێی وایە ویستی ئازاد (free will) چەمکێکە، پیاوانی ئایینی و ئایدیۆلۆجی دایانهێناوە، تا لەو ڕێیەوە دەست بەسەر مرۆڤدا بگرن. ئەگەر ئەو لە کردارەکانی ئازاد بێت، پێویستە هەمیشە سەرزەنشت بکرێت و هەست بە گوناهـ بکات، کە ئەوەیش تەمبێکردن، سزادان، پێدانی مژدەی بەهەشت و هیی دیکە بە دوای خۆیدا دەهێنێت، بۆیە لە پەڕتووکی (ئاوابوونی بتەکان)دا کریستیانەتی بە جەلادی مێتافیزیکا (Christianity is a metaphysics of the hangman) ناو دەبات، کە دژی غەریزە و ئارەزووە سروشتییەکانی مرۆڤە.(6). ویستی ئازاد (free will) خەسڵەتی مێگەلە، دەنا مرۆڤی باڵا ڕووبەڕووی چارەنووسی دەبێتەوە (amor fati)، کە هێزێکی کاریگەرە و بواری بۆ دەڕەخسێنێت، تا لەگەڵ داخوازییەکانیدا پێوەندییەکی گونجاو دابمەزرێنێت. بە مانایەکی دی، ئازادی بریتییە لە داهێنانی بەهای نوێ. دەروونناسیی کۆن بە تەواوی دەروونناسیی ویست (psychology of will)ـە. قەشەکان لە سەرووی ئەو کۆمەڵگە کۆنانەوەن و مافیان بە خۆیان داوە سزا بسەپێنن. ئەوان وەها لە مرۆڤ دەڕوانن، کە بە شێوەیەک ئازادە، ببێتە تاوانبار، تا سزای بەسەردا بسەپێنن.(7)

بەم شێوەیە ئەو فیلۆسۆفە کوتەکوەشێنە هەم ویستی ئازاد بە مانا باوەکەی دەداتە دواوە و هەم حەتمیەتە میکانیکییەکەیش، بەڵکوو ویستی هێز (will to power) لە ئارادایە، کە هێزێکی ناعەقڵانیی شاراوەیە لە تاکدا و لە سەرچاوەیەکی تاریکەوە هەڵدەقوڵێت، ئارەزوو و پاڵنەرەکانی هەڵدەسووڕێنێت. (لە سەرچاوەیەکی تاریکەوە هەڵدەقوڵێت)، بەو مانایەیە، کە ناکرێت لە شتێکدا کورتی بکەینەوە و سەرەتای بۆ دابنێین، وەک ئەوەی نووسەرەکەی ئێمە کردوویەتی. دەکرێت بگوترێت ئازادییەکی سروشتییە و چاوگی داهێنانە. هەر لە ڕێی ویستی هێزیشەوە لە پەڕتووکی (لەدایکبوونی تراجیدیا)دا ڕووبەڕووی چەمکی ویستی ژیان (will to life)ی (شۆپێنهاوەر) دەبێتەوە، کە ئەو پێی وایە هێزێكی نابینای زیرەکە و لە ڕێی پاڵنەری سێکسییەوە مرۆڤ هەڵدەسووڕێنێت. ئەوەیش سەرچاوەی نائومێدییە، بەوەی ئەو ویستە بە سروشتی خۆی برسییە و تێر نابێت. بەپێی ئەم ڕوانینە سادەیەی ڕۆشنبیرەکەمان ئازادی پێوەندیی بە غەریزەوە نییە، وەک ئەوەی (نیتشە) پێی لەسەر دادەگرێت، بەڵکوو بەرهەمی هۆشیارییە، ئەو هۆشیارییە گشتییەی (نیتشە) بە وەهم و ساختەی دەزانێت، بەو مانایەی هۆشیاریی ئێمەی کورد نەگەیشتووەتە ئەوەی ئازادی قەبووڵ بکەین و کاتێکیش بە دەستی دەهێنین، ئەوە بە دوژمنی خۆمانی دەزانین و فڕێی دەدەین، تا ببینەوە کۆیلە. نازانم بۆچی بە ناوی هەموومانەوە دواوە!

ئەگەر چەمکی ئازادی ببەینە لای فیلۆسۆفانی بوونگەرا، ئەوە ئاستێکی دیکەی تەواو جیاوازی دەبینین، لە کاتێکدا نووسەرەکەمان لە خوار تێگەیشتنی باوی خەڵکدا لێوەی دواوە.

نووسیویەتی: (هەمیشە بەدوای دۆخێکدا دەگەڕێین بمانکاتەوە بە کۆیلە، چونکە هەرگیز بە ئازادی ڕانەهاتووین.).

ئەو (هەمیشە) و (هەرگیز)ـەی لە کوێ هێناون؟ هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە (slippery slope) ناسراوە، کە حوکمدانێکی گشتگیر و خێرایە (hasty generalization argument). ئایا دەتوانین هیچی لەسەر هەڵبچنین؟ ئایا هەمیشە بە دوای ئەو دۆخەدا دەگەڕێین؟ لە چ ڕێیەکەوە ئەم ئەنجامەی بە دەست هێناوە؟ ئایا پەنای بۆ (ئیندەکشن) بردووە، کە (پۆپەر) لە ئاستی فەلسەفیدا داویەتیە بەر ڕەخنە، چجای لە ئاستی میلـلیدا، وەک ئەوەی نووسەرەکەمان دەریبڕیوە؟(8)

چۆن لە ڕێی سەرنجەوە گەیشتووەتە ئەوەی بڵێت ئێمە هەموومان (بەدوای دۆخێکدا دەگەڕێین بمانکاتەوە بە کۆیلە، چونکە هەرگیز بە ئازادی ڕانەهاتووین)؟ سەختە بڕیارێکی لەم شێوەیە لەبارەی تێکڕای بولبولەکانی قەفەزێکەوە بدەیت، چجای هیی نەتەوەیەک. ئایا ئەگەر من دەرگەی قەفەزی بولبولەکانم کردەوە، بگرە هەر قەفەزەکەم تێک شکاند، بەڵام بولبولەکان نەیانویست بفڕن، مانای وایە ئازادییان ناوێت؟ ناکرێت کۆمەڵێک هۆکاری دی لە ئارادا بن؟ ئایا خوێندنەوەی ئێمە بۆ بابەت سنووردارە و لە خاڵێکدا دەوەستێت، یان ڕاڤە کردەیەکی بێسنوور و بێکۆتایە، کە لە هەر تەکانێکدا ئاڕاستەکەی دەگۆڕێت و بەرەو ڕووبەرێکی دیکەی نەزانراو ڕێ دەگرێت؟ ئەرێ ئاڕاستە ڕەخنەیییە فەلسەفییەکانی ئەم شەست حەفتا ساڵەی ڕابوردوو بە گشتی لەبارەی ئەو بێسنوورییەی ڕاڤەوە نەدواون، کە بۆ نموونە هەڵوەشاندنەوەی (دێریدا) و (فۆڵد: Fold)ی (دولووز) دوو نموونەی دیارن؟ فۆڵد، چەمکێکە، کۆمەڵێک خەسڵەتی ئاڵۆز و پەنهان دەگرێتە خۆی، بەو مانایەی دەکرێت هەمیشە بنووشتێتەوە، پێچ بکاتەوە، بگۆڕێت و بجووڵێت، کە ئەو خەسڵەتانە وا دەکەن ناوەوە و دەرەوە ببنە یەک. بابەت لە چەند چینێک پێک دێت، نەوەک لە یەک چین. بە مانایەکی دی، هەر شتێک کۆمەڵێک چین و توێژی هەن. بەم شێوەیە تێکڕای توخمەکانی گەردوون (کات، شوێن، بیرۆکە و ماددە) لە یەک شت پێک هاتوون، کە ئەوانە ئەگەرچی وەها دێنە بەرچاو لێکدابڕاون، بەڵام پێکەوەن و لە ڕێی کردەی نووشتانەوە و پێچکردنەوەوە شێوەی سەربەخۆ وەردەگرن.(9)

چۆن تێکڕای ئەندامانی نەتەوەیەک ئازادییان ناوێت و ئەگەر بە دەستیشی بهێنن، دەیانەوێت ببنەوە کۆیلە؟ ئایا ڕاستە هەموومان کۆیلەین؟ ئایا ئەم ئەنجامە جێگەی گومان نییە؟ ئەرێ ئەو ژنە کەزیدارانەمان (بەدوای دۆخێکدا دەگەڕێن بیانکاتەوە بە کۆیلە، چونکە هەرگیز بە ئازادی ڕانەهاتوون)؟

ئەگەر ڕۆشنبیرەکەمان بازی بۆ ئەو ئەنجامە هەڵداوە و پێی گەیشتووە، کەواتە ئازادی چ مانایەکی هەیە؟ ئەرێ ئەمڕۆ کێشانی هەر هوتافێک بۆ ئازادی، جگە لە هەڵدانی شت و گرتنەوەی، مانایەکی دیکە دەگەیەنێت؟ بۆچی دڵمان بەو ئازادییە خۆش بکەین، مادام بەوە ڕاهاتووین پەنا بۆ دۆخێک ببەین، تا لە خۆمانی بستێنینەوە؟ ئەو لەخۆسەندنەوەیە لای ڕۆشنبیرەکەمان حەتمییە و هەر دەبێت پێی بگەین.

وای ڕاگەیاندووە هەموو جووڵەیەکمان پێشتر بڕیاری لەسەر دراوە. ئەمە ڕوانینێکی ئێسکەتۆلۆجییانەیە بۆ مێژوو (An eschatological view of history). ئەم ڕوانینە مێتافیزیکییە بە تایبەتی لای (نیتشە) کەوتووەتە بەر ڕەخنەی توند، کە دواتر لای ڕەخنەدۆزانی پۆستمۆدێرن، ئەوانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن، بە هێزێکی گەورەترەوە دەردەکەوێت و مێژوو لەوە دەردەچێت هێڵێکی ڕێکی پێشبینیکراو بێت، بەڵکوو پڕە لە لادان، پێچکردنەوە، وەستان، ناکاوی و هیی دیکە. ئەدەب بە گشتی و ڕۆمانی فرەدەنگ بە تایبەتی سوودی لەم تێگەیشتنە بینیوە و چەمکی کات گۆڕانێکی گەورەی بەسەردا هاتووە. لەبەر ئەوەیشە ڕۆماننووسە داهێنەرەکان ئەوانەن پێوەندیی دایەڵۆگییانەیان لەگەڵ فەلسەفە دامەزراندووە. ڕۆمانی میلـلی لەم تێگەیشتنەوە دەنووسرێت، کە ئەم نووسەرەمان دەستی پێوە گرتووە.

دیسان دەپرسین ئایا ڕۆشنبیرەکەمان لە ڕێی سەرنجەوە بەم ئەنجامە گەیشتووە؟ خۆ ئەگەر لەو ڕێیەیشەوە پێی نەگەیشتووە، ئەوە دیسان دەچێتە بواری فاڵ و خوێندنەوەی ناولەپەوە. هەستەکان دەکرێت لە هەندێک باردا کۆمەکمان بکەن، بەڵام ناتوانین بە پێشڕۆی خۆمانیان بزانین لە بەدەستهێنانی زانیندا. وەک (نیتشە) لە ئەفۆریسمی یەک لە بەشی (عەقڵ لە فەلسەفەدا)ی پەڕتووکی (ئاوابوونی بتەکان)دا دەڵێت: نا بۆ ئەوانەی باوەڕیان بە هەست هەیە، چونکێ هەست تووشی دەردی هەڵەی لۆژیکی بووە. هەست ناڕەوشتییە. فریومان دەدات و لە دنیای ڕاستینەمان دادەبڕێت، بۆیە پێویستە لە وەهمی هەست خۆمان ڕزگار بکەین. مێژوو شتێک نییە، جگە لە باوەڕهێنان بە هەست.(10)

بەپێی پرینسیپی نادڵنیاییی هایزینبێرگ (Heisenberg Uncertainty Principle)، کە زانای ئەڵمان (هایزینبێرگ) لە ساڵی (١٩٢٧) لە بواری فیزیای کوانتۆم دایهێاوە، مەحاڵە مرۆڤ هەموو شتێک بە تەواوی بزانێت و بە تەواوییش پێوانەی دوو خەسڵەتی پێکەوەگرێدراوی جووتێ شت لە یەک کاتدا بکات، کە هۆکارەکەی بۆ بوونی دووفاقیەتی ماددە لەنێوان گەردیلە و شەپۆل (wave-particle duality of matter)دا دەگەڕێتەوە، کە تا وردیی زانینمان لەبارەی شوێنی تەنۆلکەیەکەوە زیاتر بێت، ئەوە وردیی زانینمان لەبارەی کاتیەوە کەمتر دەبێت. پێچەوانەکەیشی ڕاستییەکەیەتی. ئەوە پێوەندیی بە خەسڵەتی گەردوونەوە هەیە لە ئاستی ئەتۆمیدا، دەنا لەبەر ئەوە نییە کەرەستەکانی پێوانە سنووردارن. ئەو ڕۆشنبیرە چۆنی زانیوە (هەمیشە بەدوای دۆخێکدا دەگەڕێین بمانکاتەوە بە کۆیلە، چونکێ هەرگیز بە ئازادی ڕانەهاتووین)؟

نووسەرەکەمان نووسیویەتی: (لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت ئێمە تەنها نەژادین، نەبووین بە نەتەوە.).

ئەمەیش هەر هەڵەیەکی تری لۆجیکییە و بە (False premise) ناسراوە، کە پێشەکییەکی هەڵە دەخاتە ڕوو، یان بناغەیەکی چەوت دادەمەزرێنێت و شتی لەسەر هەڵدەچنێت، بەو مانایەی دەیەوێت خێرا بە ئەنجامێک بگات، کە ئەنجامەکە لە بنەڕەتەوە هەڵەیە و ناکرێت هەڵەیش نەبێت. کاتێ زانیمان ئێمە هەمیشە بە دوای ئەو دۆخەدا نەگەڕاوین، کە دەمانکاتە کۆیلە، کەواتە بۆمان دەرناکەوێت نەتەوە نیین، بەڵکوو نەژادین. ئایا پێشەکییەکی هێندە سادە، هەر ئەم ئەنجامە ڕووکەشەی بە دوادا نایەت؟ ئینجا من دەپرسم ئەگەر ئەمە یاریکردن نییە بە وشە، دەتوانێت پێمان بڵێت ئەوە مانای چییە؟ (یاریکردن بە زمان) و (یاریکردن بە وشە) لە یەکتر جودان، کە یەکەمیان بەکارهێنانەوەی زمانە لە ئاستێکی دیکەدا، بەو مانایەی نووسەری داهێنەر وێنەکانی زمانی باوی ڕۆژانە تێک دەشکێنێت و هیی نوێیان لێ پێک دەهێنێت، کە نووسین هەمیشە توانای هەیە ئەو وێنە نوێیانە بخاتە باری داینامیکییەوە، تا بەردەوام هیی نوێتریان لێ بەرهەم بێت و ڕێ نەدات هیچ نوێیەک تا سەر خۆی بە نوێ بزانێت، بەڵکوو لە هەر جووڵەیەکدا کۆن دەبێت، مادام هیی دیکە لە هەمان گۆڕەپاندا دەردەکەون، بەڵام یاریکردن بە وشە تەنیا بانگەشەیە و بە شێوەی فریودەرانە بە ڕێوە دەچێت.(11).

ئایا نەتەوە و نەژاد قاڵبن، یان بەشێکن لە کردەی پەرەسەندن و لە ڕێی بژارکردنی سروشتییەوە هاتوون؟ ئایا ئەگەر هەندێک لە ڕەگەکانیان دیارن، بێژمار ڕەگیشیان شاراوە نین؟ ئایا وەک لای (نیتشە) بینیمان، لە سەرچاوەیەکی تاریکەوە هەڵناقوڵێن؟ ئەرێ دەکرێت پێمان بڵێت: دەربڕینی (نەتەوەسازی ڕێگە و ڕێباز و پلانی تۆکمەی خۆی هەیە، کە هەمووی بە لێکدانەوە و پێداچوونەوەی وردی پەروەردەی هزری و داڕشتنەوەی نەتەوەسازی دێتەبوون) چییە؟ دیسان دەپرسین ئایا نەتەوەسازی، (لەگەڵ پارێزی زۆرم بۆ بەکارهێنانی وشەکە) دەستکردی مرۆڤە، بەو مانایەی بە مەبەستەوە کراوە، یان بەرهەمی کردەی پەرەسەندنە و کردەی بژارکردنی سروشتی هەڵیسووڕاندووە؟ ئایا ڕەگەز، یان نەژاد (Race) و نەتەوە وەک دەوڵەت و حوکمڕانی وان، تا پێک بهێنرێن، یان ئەو کردەیە هێناونی؟ ڕەگەز، یان نەژاد لایەنی بایۆلۆجییە، لەسەر بنەمای شێوە و خەسڵەتەکانی جەستە و پێکهاتەکانی دیاری دەکرێت، کە ڕەنگی قژ، هیی چاو و توخمی دیکە دەگرێتەوە، لە کاتێکدا ئیتنیسیتی (Ethnicity) ناسنامەی کولتووری دەگرێتەوە، کە لە نەتەوەدا بەرجەستە دەبێت. (کلوود لیڤی شتراوس)ی فیلۆسۆف و ئەنترۆپۆلۆجیست پێی وایە کولتوورێک لە کولتوورێکی دیکە باڵاتر نییە و هیچ نەژادێک ناکەوێتە سەرووی نەژادێکی ترەوە، بەڵکوو هەموویان هاوشانن. (شتراوس) چەمکی (نەژاد) لەوە دوور دەخاتەوە، پێوەندیی بە بایۆلۆجیاوە هەبێت وەک ئەوەی باوە، بەو مانایەی ڕەخنە لەو تێگەیشتنە دەگرێت، کە لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە، گۆیە نەژادی باڵا کولتووری باڵا بەرهەم دێنێت، لە کاتێکدا (نەژاد) خۆی بەرهەمی کولتوورە، نەوەک هیی بایۆلۆجیا. بەم شێوەیە گەشەکردنی کولتوورە جیاوازەکان بەندە بە کارلێکی ئەو نەژادانەوە، نەوەک بە زاڵکردنی یەکێکیان بەسەر ئەوەی تریانەوە. لە کتێبی نەژاد و مێژوو (Race and History)دا چەمکی تیۆریی خزمایەتی (kinship theory) بە کار دەهێنێت، تا ئەوە دەربخات، کە کولتوور لە ڕێی تێکەڵبوونی گرووپەکانەوە هاتووەتە دی، بەو مانایەی نەژادی بێگەرد (pure race) خورافەیە و ئەوەی هەیە فرەییی کولتوورییە. بەم شێوەیە جلوبەرگ و خۆراکی کوردی بۆ نموونە لە ڕووی بەهاوە لە هیی عەرەبی و تورکی کەمتر نین، وەک ئەوەی ڕوانینی ڕەگەزپەرستانەی ئیخوان ئەوان بە باڵاتر دەزانێت، بەڵکوو هاوشانن و دەتوانن لە یەکتر وەربگرن. هەمەجۆریی کولتووری دیاردەیەکی بابەتییانەیە و پێوەندیی بە هۆکاری مێژوویییەوە هەیە، نەوەک بە نەژاد و بایۆلۆجیاوە.(12)

لێرەدا گوتەی ڕۆشنبیرەکەمان زۆر سادەتر دەردەکەوێت، کە پێی وایە (کاتێک ئازادیمان دەستدەکەوێت، نازانین چۆن بەکاریبهێنین، هەمیشە بەدوای دۆخێکدا دەگەڕێین بمانکاتەوە بە کۆیلە، چونکێ هەرگیز بە ئازادی ڕانەهاتووین.).

دیارە زمان، مێژوو و جیۆگرافیایش کرۆکی هەر نەتەوەیەکن، بەڵام دەوڵەت شێوازی حوکمڕانییە و یاسا ڕۆڵی تێدا دەبینێت، کە ئەوانە هەر یەکەی خاوەنی کۆمەڵێک کیشەن و ڕێ نادەن سنووری کۆنکریتییان بۆ دابنێیت، بەڵکوو پێکدا چڕژاون. چەمکی ئۆمەت (Nation)یشمان هەیە، کە لە نەتەوە فرەوانترە و لە چوارچێوەی دەوڵەتدا دەردەکەوێت، بگرە دەکرێت لە چەند نەتەوەی جیاواز پێک بێت، بەڵام هاوکات بۆ یەک نەتەوەیش بە کار دەهێنرێت. چەمکی دەوڵەتی نەتەوەیی (nation-state)یش هەر دەچێتە بواری سیاسەتەوە و ئاماژەیە بە مێژوو و زمانی هاوبەش. هەر لێرەدا چەمکی خەڵک (people)یش هەندێجار هاوواتای گەلە و کۆمەڵێک کولتووری جیاواز دەگرێتە خۆی. ئینجا (ڕێگە و ڕێباز و پلانی تۆکمەی خۆی هەیە) مانایان چییە و بە چ مەبەستێک بە دوای یەکدا ڕیزی کردوون؟ ئەدی ئەم چەند وشەیە: (هەمووی بە لێکدانەوە و پێداچوونەوەی وردی پەروەردەی هزری و داڕشتنەوەی نەتەوەسازی دێتەبوون) چین؟ ئەرێ خەڵکی ئاسایی لە ژیانی ڕۆژانەیشدا ئەم گوتانە بە کار دەهێنن؟ دەیەوێت بڵێت کێشەیەکی گەورە هەیە، لە کاتێکدا نازانین ئەو کێشەیە هەر چییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا بەم شتانە چارەسەر دەکرێت. لێرەدا بابەتێکی ناو ناوە (نەتەوەسازی)، گۆیە کێشەی هەیە و بەو ڕێگە و پلانانە چارەسەر دەکرێت، کەچی دواتر دەبینین ئەوانە هەموویان بۆ (داڕشتنەوەی نەتەوەسازی)ن. واتە بۆ داڕشتنەوەی هەمان بابەتن. کوا کێشە و کوا چارەسەر؟ ئایا لە دنیای فەلسەفەدا، کە دنیای ئاماژە و بواری ڕەخنەیە، کێشە چارەسەر دەکرێت، یان قووڵ دەکرێتەوە و لێک دەدرێتەوە، کە ئەم ڕاڤەیە وەک گوترا بێکۆتایییە و هەمیشە لە ئاستی جیاوازدا ڕووبەڕووی هەمان کێشە دەبێتەوە. بۆ نموونە ئێمە لە (سۆکرات)ـەوە کێشەی زمانمان هەیە، کە ئەم کێشەیە بە (پلاتۆ)، (ئەریستۆ)، (دێکارت)، (کانت)، (هیگڵ)، (نیتشە)، (سۆسێر)، (هایدیگەر)، (ڤیتگنیشتاین)، (دێریدا) و بێژمار فیلۆسۆفی تردا تێدەپەڕێت و هێشتا نەبڕاوەتەوە، کە لەم ڕووەوە دەیان ئاڕاستەی جیاواز دەرکەوتوون. بەرهەمی فەلسەفە بریتییە لە ڕاڤەی جیاوازجیاواز، نەوەک لە چارەسەر. چارەسەر لە دنیای ئایدیۆلۆجیادا هەیە، دەنا فەلسەفە بواری بەرهەمهێنانی کێشەی نوێیە. لە ڕەخنەی میلـلیدا بەردەوام وشەی چارەسەرت دێتە بەرچاو، بەوەی لەسەر بنەمای (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) دامەزراوە، کە وەک لێرەدا دەیبینین بە هەمان زمان و تێگەیشتنی جەماوەر، بگرە لە خوارتریش قسەی لێوە کراوە. ئایا ئەم کردەیە لە واقیعدا هیچ کاریگەرییەکی هەیە، یان تەنیا لەناو زمانی ڕۆژانەدا بە ڕێوە دەچێت و یاریکردنە بە وشە؟ ئەگەر بە مەبەستی فریودانی جەماوەر نەنووسراوە، دەتوانێت بۆیان بگەڕێتەوە و چوار دێڕی ترمان لەم بارەیەوە بۆ بنووسێت؟

ئەرێ کاتێ بەم زمانە سادەیەی جەماوەر لەبارەی ئەو چەمکانەوە دەنووسین، شتێکی نوێ بە دەستەوە دەدەین؟ هەندێک وا دەزانن کاتێ نموونەیەک لە بەرهەمەکانی وەردەگرم و بەم شێوەیە لێکی دەدەمەوە، ئەوە تەنیا پێوەندیی بە پەرەگرافێک و دووانیەوە هەیە، بەڵام ئەگەر لە ڕوانگەی دەقناسییەوە لێی بڕوانین، دەڵێین دیدگەیەک هەیە و ئەوانەی لێ کەوتوونەتەوە، کە هەر لەو دیدگەیەیشەوە ئەوانەی تری بەرهەم هێناون. دیارە من پێشتریش گوتوومە ئامادەم لەبارەی هەر پەڕتووکێکیەوە گفتوگۆ بکەم و بەم مێتۆدە بیخوێنمەوە. ئایا ئەگەر ئەم بابەتە ناوی نووسەرێکی تری بەسەرەوە بێت، سەرنجی جەماوەر ڕادەکێشێت، یان قاقای بۆ لێ دەدرێت؟ ئایا ئەودەمیش ڕەخنەگرە میلـلییەکان دەڵێن فەلسەفەیە و هەموو کەسێ لێی تێناگات؟ (13).

ئایا ئەو ڕۆشنبیرەی دوێنێ لەبارەی چەمکی ئازادییەوە ئەم بۆچوونەی دەربڕیوە و گوتوویەتی ئێمە هەرگیز ئازادیخواز نین، بگرە ئەگەر ئازادی بە دەست بهێنین، لە خۆمانی دەستێنینەوە، بۆ ئەم دۆخەی ئەمڕۆ هیچی پێیە؟

هەمیشە گوتوومە نووسین بریتییە لە تێپەڕاندنی زمانی ڕۆژانە، کە زمانی ڕۆژانە ئاستی تێگەیشتنی گشتی پێک دەهێنێت و سەرجەم دەستەڵاتەکان تێیدا کۆ دەبنەوە. بە مانایەکی دی، زمان ئایدیۆلۆجیای باو دەردەبڕێت. لە حەفتاکان و هەشتاکاندا ئەگەر کوردێ بیگوتایە: (ئای هەژاری!)، ئەوە بەبێ ئەوەی هیچ مەبەستی بووایە، وا لێک دەدرایەوە لە دژی سەرمایەداریدا ناڕەزاییی دەربڕیوە و هیوای سەرکەوتنی سۆسیەلیزمی خواستووە، بەڵام لە دوای ڕاپەڕینەوە، کە ئایدیۆلۆجیای ئیخوانیزم باشووری کوردستانی داپۆشیی، ئەوە هەمان گوتە بەو شێوەیە دەخوێنرایەوە، گۆیە عەلمانیەت بە نەفرەت دەکات و دەنگ بە ئیخوان دەدات، بۆیە بەشێکی نووسەر و هونەرمەندان لەپێناوی ڕازیکردنی جەماوەردا، پەنایان بۆ ئەم زمانە دەبرد. لەم دۆخەی ئەمڕۆدا ئەو پێوەندییەی نێوان گوتن و سەرچاوە پچڕاوە. هەر لەم کەرنەڤاڵانەی تا ئێستا بە ڕێوە چوون، هەم شێوازی گوتن گۆڕاوە و هەم ئەو سەرچاوەیە بە لاوە نراوە، بۆیە تەنانەت درووشمی ئایینییش بە گشتی بۆ ئەو سەرچاوەیەی ئیخوان ناگەڕێنرێتەوە. وەک گوترا هەندێک مەلا درووشمی (ژن، ژیان، ئازادی) دەڵێنەوە. باسی چوار پارچەی کوردستان دەکەن و پشتگیریی خۆیان بۆ سەرکەوتنی ڕۆژاڤا لە دژی چەتەکانی (جۆلانی) ڕادەگەیەنن، بگرە بەهای کەزی دەهێننە بەرچاو. (چەتەکانی جۆلانی) دەربڕینی خۆیانە. خانمێکی باڵاپۆش گوتی ئەو ژنە شەڕەڤانانە خوشکمن، بە مەرجێ لە بنەڕەتەوە پۆشینی بەرگەکەی بەو مەبەستە بووە لەوان نەچێت. ڤیدیۆی هەندێک لەو بانگخوازانەیان بۆ ناردووم، کە تا دوێنێ نزایان دەکرد خودای گەورە (ئەردۆگان) سەر بخات، کەچی ئەمڕۆ دەڵێن ئامادەن گیانیان فیدای کوردستان بکەن و ژنی شەڕەڤان بە مایەی شانازی دەزانن. لە هەموو ئەوانەدا دەمەوێت بڵێم ئاستی زمانی ڕۆژانەمان نەک هەر گۆڕاوە، بەڵکوو سەرچاوەکەیشی تێک شکێنراوە.

نابێت ئەوە بشارینەوە، کە زمانی ڕۆژانە خاوەنی پاوانخوازییە و هەوڵ دەدات ئەوانە بە لاوە بنێت، کە پێی نادوێن، بۆیە ئەمڕۆ کەسانێک دەزانن، ئەگەر بە کاری نەهێنن، دەکەونە پەراوێزەوە. دیارە ئەمە شتێک لەوە ناگۆڕێت، کە زمانی ڕۆژانەمان چووەتە ئاستێکی باڵاترەوە، تەنانەت دەکرێت بە دەربڕینی (باشلار) بڵێین دابڕان هاتووەتە دی. ئەوە تەنیا بەرهەمی ڕۆژاڤا نییە، بەڵکوو هیی هەموو ئەوانەیشە، کە هەوڵی تێکشکاندنی زمانی باویان داوە و زمانی تاکانەی خۆیان داهێناوە. بێگومان ژمارەیان کەمە، بەڵام بەوەدا ئەو ئاڕاستانە هێزی خۆیان لە ژیان وەرگرتووە، نەوەک لە شمەک، ئەوە جیاوازییان هێناوە و کاریگەرییان جێ هێشتووە. ئەم گۆڕانکارییە تەنیا هیی ئاستی سۆسیۆلۆجی نییە، بەڵکوو لە ئاستی ئێستاتیکایشدا دەرکەوتووە. لەم چەند ساڵەی ڕابوردوودا بە ڕوونی دیومانە چۆن ڕووبەڕووبوونەوەی هزر و زمانی میلـلی هێزی پەیدا کردووە. ئەو پرسیارانەی لە نووسەرە جەماوەرییەکان کراون، کە ئەمانە دووانیانن: (بۆچی لە ئاستی جەماوەردا دەدوێن؟ ئەرێ ئەوەی ئێوە گوتوتانە، هەر ئەوە نییە خۆیشمان دەیزانین؟)، دنیای نووسینمانیان گۆڕیی و ئاستی تێگەیشتنمانی هەڵکشاند.

هەر کولتوورێک ئاستێکی دیاریکراوی زمانی ڕۆژانەی هەیە و لێی دانابەزێت. ئەمە دۆخێکی چەسپاو نییە، بەڵکوو بەردەوام لە گۆڕاندایە. ئەوە وا دەخوازێت نووسینی داهێنەرانە ئەم ئاستەیش تێبپەڕێنێت. بە مانایەکی دی، نووسین تەنیا کاتێ دەتوانێت داهێنەر بێت، کە ئەم زمانەی ڕۆژانەیە تێک دەشکێنێت و لە ئاستێکی باڵاتردا دەریدەخاتەوە. ئەوەیش ئاستی ئاماژەیە. کێ بەردەوام زمانی ڕۆژانە تێک دەشکێنێت و بە زمانی تاکانەی خۆی دەدوێت؟ ئەوەی ڕوانینێکی جیاوازی هەیە. لێرەوە ئەو خودە تێدەپەڕێنێت، کە دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان پێکیان هێناوە و هەر خۆیشیان تێیدا دەدوێن. بەم شێوەیە داهێنەر هەمیشە ئەو خودەی تێدەپەڕێنێت و خۆی ناسنامەی پێ دەدات، کە خودی ئەو ناسنامەیە جێگیر نییە، بەڵکوو کردەیەکی داینامیکییە و توانای بەرهەمهێنانی جیاوازیی هەیە. ئەگەر ئەو ڕۆشنبیرە جەماوەرییانە تا ئەمڕۆ زمانیان لە ئاستی جەماوەردا بوو، ئەوە لەمەودوا لە خوارتریشە، کە بە ڕوونی دەبینین ئاستی تێگەیشتن و زمانیان لەلایەن جەماوەرەوە تێپەڕێنراون.

سەرچاوەکان:

1. زۆرایه‌تی و جاگلەرهه‌وڵێک بۆ لێکدانه‌وه‌ی سێکوچکه‌ی ڕۆشنبیر، ده‌سته‌ڵات و زۆرایه‌تی‌ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه – ژنەفتن

2. کاکەسوور، کاروان عومەر، ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێوازناسی، لە زنجیرە بڵاوکراوەکانی کتێبی نووسیار، ژمارە (59)، چاپی یەکەم، 2025، دانیمارک.

3. لەو گفتوگۆیەی (دلێر سەلیم) لەبارەی کۆمەڵەوە لەگەڵ من و چەند نووسەرێکی دیکەیدا کردووە، هەوڵم داوە ئەمانە و زۆری تر لەبارەی چەمکی کاریزماوە بڵێم. پەڕتووکەکە هێشتا بڵاو نەکراوەتەوە.

4. کاکەسوور، کاروان عومەر، سادەنووسی لە ئاست پرسیار و ڕاڤەدا، لە زنجیرە بڵاوکراوەکانی کتێبی نووسیار، ژمارە (54)، چاپی یەکەم، 2024، دانیمارک. دەکرێت لەم لینکەی خوارەوەیشدا بخوێنرێتەو:

لە ناوی کارڵ پۆپەرەوە بەرەو فەلسەفەکەی – ژنەفتن

5. ماوەی پێشوو یەکێ لەو ڕۆژنامانە بە منەوە گرتبووی و گەیشتە ئەوەی پەیامنێرێکی پێم بڵێت گەمژە، کە لێرەوە سپاسی دەکەم و هیوای بەردەوامیی بۆ دەخوازم. هەر ئەوانە ناوی دەیان فیلۆسۆف و چەمک بە دوای یەکدا دەهێنن. هەمیشە گوتوومە هەبوونیان گرنگە. لە ڕێی هەڵگرتنەوەی ئەو چەمکانەی لە دنیای شمەکدا فڕێیان دەدەن، تا بیانبەینە دنیای ئاماژە و لەوێدا لێکیان بدەینەوە، بەردەوام ئاستی میلـلی تێدەپەڕێنین و دەریدەخەین زمانی ڕۆژانەی جەماوەر لە نووسیندا چ گاڵتەجاڕییەکە!

6. Nietzsche, Friedrich, The Twilight of the Idols: How to philosophise with the hammer. (1927) TRANSLATED BY ANTHONY M. LUDOVICI LONDON: George Allen And Unwin Ltd., London. RUSKIN HOUSE, 40 MUSEUM STREET, W.C.1 NEW YORK: THE MACMILLAN COMPANY. PP.42

7. کاکەسوور، کاروان عومەر، سادەنووسی لە ئاست پرسیار و ڕاڤەدا.

8. لەو نامەیەی لەژێر ناونیشانی (تێپەڕاندنی خود و واقیعی باو لە ڕێی وێنەی شیعرییەوە)دا بۆ نزیکەی حەفتا شاعیری دوای نەوەی ڕاپەڕینم نووسیوە، باسم لەم چەمکە و کۆمەڵێکی تر کردووە. هەوڵم داوە ڕوانینی خۆم لەبارەی شیعرەوە بخەمە ڕوو، جیاوازی و خەسڵەتەکانی شیعری ئەوانەیش بخوێنمەوە. ناوی شاعیرەکان لە (A)ـەوە بۆ (Z) نووسراون: (ئاکام کەوسەری)، (ئالان پەری)، (ئارام حاجی)، (ئازاد بەهین)، (ئەحمەد مستەفا زەکی)، (بابانی شەن)، (بەشدار سامی)، (بڵند باجەلان)، (بڕیار محەمەد)، (چۆلی فایەق)، (دابان عەتار)، (داستان بەرزان)، (دیار لەتیف)، (ئیسماعیل سابیر)، (غەمگین بۆڵی)، (گۆران ڕەسووڵ)، (هەڵاڵە سوهرابی)، (هەرەس: ئەنوەر عەباسی)، (هێرۆ کوردە)، (ژاوێن شالی)، (ژیار ئەسوەد)، (کاروان حاجی)، (کارزان ڕەحمان)، (لازۆ ئازاد)، (ماردین ئیبراهیم)، (نارین ڕۆستەم)، (نەهرۆ جەرجیس)، (نەشمیل عەلی بەرزنجی)، (نەوا ئەمین)، (نەورەس محەمەد)، (ئومێد قەرەنی)، (پەخشان عەبدولڕەحمان)، (سەردار نۆڕێ)، (پێشەوا کاکەیی)، (پشتیوان عەلی)، (ڕابەر فاریق)، (ڕاهۆز کامەران)، (ڕەها ئەبووبەکر)، (ڕەشید مەحموود)، (ڕەزا عەلیپوور)، (ڕێبین ئەحمەد خدر)، (ڕزگار سوبحی)، (سایە قووغان)، (سایۆ ڕەجەب)، (سامان حەسەن)، (سندی ڕێشاخ)، (سۆران ساڵح)، (سۆران محەمەدەسوورە)، (سروشت نەوزاد)، (سۆما مەلا)، (سومەییە جەلال)، (شاخەوان ئەحمەد باپیر)، (شاڵاو حەبیبە)، (شانۆ بەکر)، (شەرمین وەلی)، (شکار محەمەد)، (شنە نووری)، (تەیب قادر)، (یوونس ڕەزایی)، (زاموا محەمەد)، (زانیار ڕەوا) و (زوڵەیخا کەریم).

9. Nietzsche, Friedrich, The Twilight of the Idols: The twilight of the idols : How to philosophise with the hammer.PP.17

10. Ibid. PP. 41-42.

11. کاکەسوور، کاروان عومەر، سادەنووسی لە ئاست پرسیار و ڕاڤەدا. ل.161

12. ئەم پەرەگرافەی پێوەندیی بە ڕوانینی (شتراوس)ـەوە هەیە، هەر لەو گفتوگۆیە وەرگیراوە، کە لەبارەی کۆمەڵەوە لەگەڵمدا کراوە.

13. بەشێکی ئەم باسە لە کتێبی (ڕاڤەی چەمکەکان لە جیهانی ئاماژەدا) وەرگیراوە، کە گفتوگۆیەکە و تێیدا کۆمەڵێک پرسیار ورووژێنراون و چەندان چەمک لێک دراونەتەوە. هێشتا بڵاو نەکراوەتەوە.

The post ڕۆشنبیری جاگلەر لە حەڤدەی شوباتەوە بۆ ئەزموونی ڕۆژاڤا appeared first on ژنەفتن.

ژیژەک بیرمان دەخاتەوە ئایدۆلۆژیا لە ئەقڵی باو [کۆمۆن سێنس]دا بە باشترین شێوە کاری خۆی دەکات. گوزارەی “ئەوان پەکەکەن” ئەرگۆمێنت نییە، بگرە شۆرتێکی ئایدۆلۆژییە. ئەم شۆرتە ڕێگە بە دەوڵەت، شرۆڤەکاران و تەنانەت زۆرێک لە کوردیش دەدات لەوەی گەلێک پرسیاری جددی و پێویستی تاقەتپڕووکێن دەرهەق بە ڕۆژئاڤا لەبیر بکەن: ئەرێ ڕۆژئاڤا چ جۆرە ئەزموونێکی سیاسییە؟ بۆچی بوونی بونیادی ئەو بۆ هێزە هەبووەکانی دەوروپشتی مایەی شپرزەییە؟ لەبری دەرگیربوون لەگەڵ ئەم جۆرە پرسیارانە، عەوامەکە گێڕانەوەیەکی تر هەڵدەبژێرێت: گەر ئەوان پەکەکە بن، کەواتە هەموو شتێک ڕێپێدراوە. ئیتر لەدوای ئەم گوتنانە، هیچ ڕەوشت و هەڵوێستێک نابنە زەروورەت. لەبری ئەوانە، زەبروزەنگ کارگێڕ دەبێت. ئەمە بونیادە ژێرەوانکێیەکەی ئایدۆلۆژیایە کە لەڕێگەی داخستنی خۆیەوە بەرانبەر هەر پرسیار و ڕەخنەیەک، دەرگای حەقیقەت قفڵ دەدات.

بۆیەشە مەزڵوم عەبدی لەبری ئەوەی تەنیا فیگەرێکی سەربازی بێت، دەبێت بە سەمپتۆمێک. ئەو بەرجەستەکەری دژیەکییەکە کە ناوچەکە ناتوانێت بەرگەی هەبوونی بگرێت: سەرکردەیەکی کورد کە بە زمانی فرەیی، دژەتیرۆریست، دژەچەق و هاوشان بە ئازادیی ژن دەدوێت، بەمەش دەڕواتە ناو هاوکێشەیەکەوە کە بەتەواوی دژی سیاسەتی دەوڵەت-نەتەوەکانی چواردەوریەتی. ئەمێستا، ئەو هەڵچوون و هێرشەی لە دژی ئەو دێتە پیادەکردن گەر بەشێکی بەهۆی نەچوونە ژێر باری دەوڵەتەوە بێت، ئەوا بەشێکی تری سەبارەت بە دنیابینیی سیاسیی ئەوە بۆ ناوچەکەی. ڕۆژئاڤا لێرەدا وەک یەکەیەک کە نەڕەمزێنراوە و دوای ئەم هەموو ساڵەی پڕ جەنگ، ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە هێشتاکە بوونی خۆی هاوشێوەی ڕووبەرێکی نەڕەمزێنراو بە پارێزراوی هێشتووەتەوە.

پێویستە ئاگادار بین لەوەی ژیژەک لەمەڕ مۆڕاڵی بێخەوشەوە دەیڵێت، واتە بەرگریکردن لە مەزڵوم عەبدی و ڕۆژئاڤا بە مانای دراماتیزەکردنی هەموو سیاسەت و سەرکردەیەکی کورد نییە کە ئێستا هەن. تاوانبارکردنی ئەوان بەوەی کە پێشتر پەکەکە بوون بەشێوەیەکی دەروونشیکارییانە وەک شاشەیەکی یادەوەری کار دەکات: زیاتر لەوەی ئاشکرای دەکات، دەشارێتەوە. ئەوە دەشارێتەوە کە داعش یەکەمین گورزی شکستی لەلایەن جەستەی ئەو هێز [یەپەگە و یەپەژە]ەوە بەرکەوت. ئەوە دەشارێتەوە کە دڕندەییی سیاسەتی تورکیا لە ئاست بەرژەوەندییە تیرۆریستییەکانی خۆی بچووکترین سووچی ڕاستیی گەل و ناوچەکە دەشێوێنێت. لە هەمووشی گرنگتر، لێکدانەوە و هەڵوێستی بێشەرمانەی خۆرئاوا دەشارێتەوە، ئەو خۆرئاوایەی تەنیا بۆ بەرژەوەندییە ناوچەیییەکانی خۆی هەموو کات ئامادەیە “کورد پاڵەوانن” دەرببڕێت و لە هەمان کاتیشدا ئەو کاتەی کورد وەک گشتێک بۆ شکۆی سیاسیی خۆیان تێدەکۆشن ڕستەکە دەگۆڕێت و دەیکات بە: “کورد پێویستە ملکەچ بن”.

خۆرئاوا وەکبڵێی لەم چرکەساتە جددی و پڕمەترسییانەدا دەچێتە کەشێکی سەگباوەڕییەوە. هەمووان لەمەڕ باری هەستیاریی ڕۆژئاڤا دەزانن، کەچی بەشێوەیەک مامەڵە لەگەڵ وشە، گوتار و هەڵوێستەکان دەکەن هەر دەڵێی شتێک لە ئارادا نییە. ئەوان دووبارە پەنجەی تاوانبارکردن بۆ ڕۆژئاڤا درێژ دەکەنەوە بەوەی خۆیان وەک گوێڕایەڵ نیشان بدەن و لە بەرانبەریشدا ئەوەی پەنجەکەی درێژ کردووە بەبێ هیچ کۆسپێک ڕەوایەتیی بە قڕکردن دەدات. لەبەرئەوە ڕەخنەگرتنی ئەوان لە مەزڵوم عەبدی بە تۆنێکی ڕیالیزمانەوە وەرپێچراوە: “ئیتر هیچ دەرفەتێک نییە، خۆ هەر دەبوو ئەمە ڕوو بدات… باشترین ڕێگاش پابەندبوونە بە ئاشتی لەڕێگەی گفتوگۆوە!” [ئەم ڕستەیە هەموو مۆڕالێک دەرکێشی سیاسەت دەکات و ترسناکتر لەوەش، وا دەکات لە ئاست هەر ستەم و هێرشێک بێلایەن و بێدەنگ بمێنینەوە. وەڵامێکی فەلسەفیی بۆ ئەم چەشنە دۆخانە ئەوەیە کە ڕیالیزم قێزەوەنترین فۆڕمی ئایدۆلۆژیایە پشتبەست بەو ڕاستییەی بەبێ ڕووبەڕووبوونەوە ڕێگە بە کوشتن دەدات، و دەهێڵێت نادادیی داگیرکەران وەک چارەنووسێک قبووڵ بکەین. لە هەمووشی قێزەوەنتر، بەرخودان وەک شتێکی تاقەتپڕووکێن ببینین. خەسڵەتی ڕۆژئاڤا و مەزڵوم عەبدی بەتەواوی وەستانەوەیە دژ بەم ئایدۆلۆژیا قێزەوەنە، ئایدۆلۆژیایەک کە داوای خەسان و ڕەمزاندن دەکات.

تێزی “ئەمڕۆ ڕۆژ ڕۆژی بەرخودانە” ناکرێت تەنیا وەک چەکهەڵگرتن سەیر بکرێت. بەرخودانی ڕۆژئاڤا بەر لە هەرشتێک پچڕانێکە لە بیرکردنەوەی دەستەکۆیی مێژووی ناوچەکە. بەرخودان ساتێکە سوبێکت لێیەوە کەڵەگاییی پانتاییی ڕەمزی بە هەموو شێوەیەک ڕەت دەکاتەوە. لای ڕۆژئاڤا، پچڕانەکە قبووڵنەکردنی ئەو کێیەتییە فڕێدراوەی دەست ئەویتری گەورەیە وا بۆی داتاشیون وەک زیادە، ناڕەوا، و پابەندنەبوو. لەم نێوانەدا، بوونی مەزڵوم عەبدی خۆبەخۆ بەهێزترکردنی ئیمکانێکە کە دەرکەوتنی کورد وەک سوبێکتێکی سیاسی دەخاتە ناو سووڕی کردەکیی بوونەوەوە.

بەڵام تراژیدییاکە لێرەدایە کە تەنانەت بەشێک لە کورد هێرش-تەڵە ئایدۆلۆژییەکە بەشێوەی جۆراوجۆر ناوەکی دەکەنەوە. یەکێک لەم شێوازانە بیرکردنەوەیەکی لەم شێوەیەیە: “چی ئەگەر ڕۆژئاڤا لەسەر حەق بێت؟” ئەمە قووڵترین فریوخواردنی ئایدۆلۆژیی داگیرکەرە، کە سوپەرئیگۆ ناوەکییە دڕندەکە لەپێناو فەرمانی چێژ وەربگرە [بوونێکی خەسیو وەربگرە] دەیخاتە کارەوە. لەمەدا ئیتر هیچ پێویست ناکات داگیرکەر ئاراستەی حەقیقەتەکە لە کورد بشێوێنێت، بەڵکوو خۆیان دووبارەی دەکەنەوە. ئەمە بە زمانە ژیژەکییەکە بانگهێشتکردنێکە بۆ بینینی سوبێکت خۆی. بەڵام نەک لە چاوی خۆیەوە، بەڵکوو لە چاوی دوژمنەوە. نەک لەناو زمانی خۆی وەک یەکەیەکی زمانەوانی، بەڵکوو لەناو زمانی دوژمنەوە. دژ بەم بیرکردنەوەیە، ئەرکی ئێمەی کورد لەم دۆخەدا ئەوەیە، کە نابێت پشتیوانیکردنمان تەنیا لە ڕەهەندێکی سۆزەکیی کوێرانەوە بێت، بگرە هاوپشتییەکی قووڵی ڕەخنەکارانە بێت. هاوپشتییەک وا جەخت لە سوبێکتیڤیتەی کورد دەکاتەوە وەک بوونێکی خۆسەر و خاوەن بەها کە لە کەوڵی دەرەمێژوویی هاتۆتە دەر و چووەتە ناو سووڕی دژیەکیی مێژووەوە.

کەواتە، پرسیارە وەسواسییەکە هەر تەنیا جەنەڕاڵ نییە وەک دالی نوقسانی ناو ئەویتری گەورە، بگرە حەقیقەتی خۆسەریی کوردە کە بۆچی هەمیشە بەرگەنەگرتوو و جێی هەڕەشەیە تاکو ئەو کاتەی لە هەموو هێزێک خاڵی دەکرێتەوە، یانیش دووبارە ئایدۆلۆژیای داگیرکەر دەیخاتە ناو سیستەمی زنجیرەی دالەکانی خۆی و بەمەش لەناوی دەبات و ئینجا قبووڵی دەکات. بۆچی هەموو دەستکەوتێکی ڕۆژئاڤا کە نەک تەنیا کورد، بەڵکوو مرۆڤایەتییش پێی سەربەرزە کۆدڕێژیی ناو هەڕەشە دەبێتەوە؟ ئەمە بەدەر لە حەقیقەتی نەستی سیستەم شتێکی تر کەشف ناکات، ئەویش ئەوەیە ترسەکە لە مۆدێلێکی فیکرییە کە بۆ یەکەمجار بەپێچەوانەی هەموو هێزێکەوە گەل لەناو هێڵێکی خۆڕێبەریی دەرەدەوڵەت ئامادە دەکات. ترسەکە لە پانتایییەکی جیاوازە وا لەودیو یەکانگیری و چەقبەستووییی دەوڵەت ڕاستەهێڵ دەبێت و لەڕێگەی فرەیی، خەباتی ڕادیکاڵ و مۆڕاڵی باڵاوە جەوهەری کوردبوون دەخاتە پیادە کردنەوە.

ڕۆژئاڤا لەمڕۆدا لەنێو بارێکی پڕهەستیار لە بەرخوداندایە. ئەم بارە پڕهەستیار و گوماناوییە پڕووکێنەرە. ئیتر دۆخە گوماناوییەکە دڵەڕاوکێیەکی داهێڵراو دروست دەکات. بەڵام بیرمان نەچێت، هەر لە دۆخێکی وەهای دڵەڕاوکێئامێزدایە کە شتێکی تر دروست دەبێت : فیکر. فیکر ئەو هێزەیە کە ئایدۆلۆژیا زیاتر لە هەموو شتێک لێی دەتۆقێت. چەک وەک فۆڕمی هێزێکی ماتەریاڵی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت و بەشێوەیەک لە شێوەکان ئایدۆلۆژیا هەرسی دەکات، بەڵام فیکر هەرس نابێت. ئەوەی ئایدۆلۆژیا ڕاگیر دەکات دووبارەبوونەوەیەکی کوێرانەی بەردەوامە و لەتوانایدا هەیە بە ئاگربەستێک، ڕێککەوتنێک یانیش سنوورێک چەک ڕام بکات. بەڵام فیکر وەک نەفییەکی ڕامنەکراو سووڕی دووبارەبوونەوەی ئایدۆلۆژیا دەخاتە وەستانەوە. گەر چەک هێزێکی ماتەریاڵی بێت، فیکر هێزێکی ڕەمزییە کە بە کردەکیی بوونەوە تۆڕی پانتایییەکە سەراوژێر دەکات. تۆڕی ئایدۆلۆژیای ئێستای ناوچەکە کورد دەخاتە ژێر جەبری هەڵبژاردنی دوو بوونی ساختەوە: قوربانی یان تاوانبار، بەڵام فیکری بەرزەفتنەبووی ڕۆژئاڤا هەردووکیان ڕەت دەکاتەوە و لەبری هەڵبژاردنی بوونێک بە زمانی ئەویتری گەورە، بوون بە زمانی خەبات و خۆڕێبەری هەڵدەبژێرێت. لێرەدا زمان وەک کێیەتیی ڕۆژئاڤا بوونی کورد دەخاتەوە ناو سووڕی خودئاگایی، لەوەی بوونی ئەو بە فیکری ئەوەوە پێبەندە، بوونی ئەو زمانی ئەوە، زمانێک بۆ دروستکردنی سوبێکتێکی سیاسی و شەڕڤان. ڕۆژئاڤا ئەو بەشەی کوردستانە کە ز [زار] مان [مانەوە و بوون] دژ بە دامرکان، نەمان و ملکەچبوون بەتەواوی دەخاتە پڕاکتیکەوە.

مەزڵوم عەبدی وەک باهۆزێک دژ بە چەقی کۆی ئایدۆلۆژیای ناوچەکە خاڵی سەرەکیی چڕبوونەوەیە. ئەو یەکێکە لەو تاکە سەرکردە کوردانەی بە فەنتازیاسازییەکی هەستەکییەوە ناوەستێت. ئێستا جەنەڕاڵ لە فەزایەکی کەرتبوودا لە بووندایە لەنێوان خۆسەری و پێبەندی، خەبات و وتووێژ. پێگەیەکی لەم شێوەیەش بۆ سیستەم بەرگەنەگرتووە، چونکە سیستەم ڕۆڵگێڕانی لەبری کردە دەوێت، ڕۆڵگێڕانێک کە سوبێکت خەسیو بکات. خەسڵەتی سوبێکتیڤیتەی مەزڵوم عەبدی ئیمکانە تەسک و سنووردارەکانی دەوڵەت کەشف دەکات، بەمەش دەبێت بە سوبێکتێک وا نوقسانیی ئەویتری گەورە دەنوێنێتەوە و لە ئاست پانتاییی ڕەمزی نییە تاکو بیڕەمزێنێت، بێ شک، سوبێکتێکی وەها لەپێناو ڕەمزاندن و شاردنەوەی کەلێن و درزی ڕووبەرە ڕەمزییەکە، لە هەموو لایەکەوە هێرشی دەکرێتە سەر. سوبێکتێک کە ناچێتە ژێر لۆژیکی یاساکانی فالووسەوە: سوبێکتی مەحاڵ. ئەم لادانەی جەنەڕاڵ بەدەر لە خۆسەری و ملکەچنەبوون کۆمەڵێک ڕەهەندی تری لەخۆ گرتووە کە بەتەواوی نەک دژ بە دەوڵەتی سووریایە، بەڵکوو دەوڵەتەکانی تری ناوچەکەشە، وەک بوونی ژن لەناو کایەی سیاسەت و دەربڕینی ئایدیاکانی ژن بە زمانی ژن خۆی وەک بکەرێکی سیاسی، ئەمەش ڕاستەوڕاست نەزمە پیاوسالارییە سەرکوتکەرەکە تێکدەشکێنێت [ئەو نەزمە چێژپەرستە قێزەوەنەی ژن وەک جەستەیەکی سەرتاپا فێتیش و هۆگر بە ئەشکەنجە دەبینێت]. گرنگتر لەوە، ڕۆژئاڤا نەزمی هێزی لە هێڵێکی ستوونییەوە گۆڕیوە بۆ ئاسۆیی. بۆیەشە لە هەموو لایەک و بە هەموو بەهانەیەکەوە دژایەتی دەکرێت، چونکە ئەو بۆ ناوبەخشین و خەسڵەت بەخشینێکی دەست ئەویتری گەورە سیاسەت ناکات، یاخود لە هەوڵی ئەوە بێت مێژووی کورد لە ناوچەیەکی وا هەستیارەوە دووبارە بەپێی ئارەزووی داگیرکەرەوە بکێشێتەوە. لە ئەنجامی کۆمەڵە کار و کارکردێکی لەم شێوەیەوە، بوونی سوبێکتێک کە ئارەزووی ئەویتری گەورە تەواو ناکات و لەبری ئەوە کەلێنی ژێربنکی دەخاتە بەردیدە، مەترسییەکی گەورەیە بۆ سیستەمەکە، چونکە سەرەڕای گشت هەستیاری، ملکەچنەبوون و هاودژییەک، هەڵگری شتێکی ترە کە “حەقیقەت”ە، حەقیقەتیش باربەستە بە تراوما، ئەوەی کە زەبرێکی کوشندە لە چیرۆکی واقیعە پاڵفتەکراوەکە دەدات و تووشی هەژانێکی ڕەمزی دەکات.

دواجار، بوونی جەنەڕاڵ لەمڕۆدا ڕەتکردنەوەی ڕووبەرێکی زەبروزەنگخوازە کە کۆی پێکهاتەکەی بە سەرکوتکردن بەردەوامە. ڕۆژئاڤا نیشانی دەدات کوردبوون و مرۆڤبوون چەندی سەخت بن ئەوا باڵاتر دەبن. ئێستا کە لەناو جەنگێکی قورسدان لە سەختترین و کێشەئامێزترین دۆخدا دووبارە پێمانی نیشان دەدەنەوە کە بیرکردنەوە، خەبات و مۆدێلی سیاسیی دەرگیربوو بە فیکر نەک مەحاڵ نین، بەڵکوو تاکە ئامانجی هەرە سەرەکیی بوونن. بەرخودان لێرەدا بوێری کردەیە، کردەی بەرهەڵستبوونی هەر شتێک وا ڕووداو لەبار دەبات، بەرخودانێک کە لەژێر کەتوارە ڕامنەکراو و هەستیارەکەیدا، لەودیو چەک و سوپاکەیدا، لەودیو سەختی و بەربەندەکاندا، هێزێک چاوتووندانە سەرلووتکەی دەخات و بێوەستان پڕوزەی دەکات، ئەویش هزرێکە پڕاوپڕ لە ئازادی، بارگاوی بە کوردبوون و لێوانلێو لە ژیان.

The post مەزڵوم عەبدی و سوبێکتی مەحاڵ: بەرخودانێک لەودیو ڕەمزاندنی دوژمنەوە appeared first on ژنەفتن.