ئەمە بەشی یەکەمی کتێبی (دوو وێنا- Zwei Darstellungen)[1]یە کە نووسەر بە زمانی ئەڵمانی نووسیویەتی. کتێبی (دوو وێنا) لە شەش بەش پێک دێت و سەد و چل لاپەڕەیە. لەلایەن دوو پرۆفیسۆری فاکەڵتیی فەلسەفەی زانکۆی کوێلن لە ئەڵمانیا هەڵسەندگاندنی بۆ کراوە. نووسەر لە داهاتوودا بەشەکانی تری کتێبەکە دەکاتە کوردی. کتێبی (دوو وێنا) بەشێوەی کیندڵ KDP بە ئۆنلاین و بەشێوەی کتێبی چاپکراو لە ئەمازۆن بڵاو بووەتەوە و بەردەستە، بۆ ئەوانەی زمانی ئەڵمانی دەزانن و خوازیارن ئەم کتێبە بخوێننەوە لێرە بەستەرەکان دادەنێین.

بەستەری کتێبی دوو وێنا بە زمانی ئەڵمانی (چاپکراو)

بەستەری کتێبی دوو وێنا بە زمانی ئەڵمانی بە شێوەی کتێبی کیندڵ

***

دوو وێنا لەسەر هۆکار و کاریگەریی تاوان

مانای “تاوان” و “سزا” لە دەقە هەڵبژێردراوەکانی فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی و فرانتس کافکادا

١. دەستپێک

١.١. پاشبنەما و گرنگی بابەتەکە

٢.١. ئامانج و پرسیاری ئەم لێکۆڵینەوەیە

٣.١. میتۆدی شیکاری هێرمێنۆیەتیکی

٤.١. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری

٥.١. پێکهاتەی لێکۆڵینەوەکە

١. دەستپێک

١.١ پاشبنەما و گرنگی بابەتەکە

شیکاریکردن بۆ بابەتەکانی تاوان و سزا هەزاران ساڵە بەشێکی سەرەکیی مێژووی ئەدەبیاتە. ئەم بابەتانە زۆرجار لە کۆنتێکستی مێژووییی جیاوازدا بە شێوازی جۆراوجۆر مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە. هەروەک چۆن ئێمە لە ئینجیلەوە ئاشنای چیرۆکی قابیل و هابیل دەبین، هەروەها ئەو دەرفەتەی لەوێدا بۆ تۆبەکردن و پاکبوونەوە لە تاوانی براکوژی روون کراوەتەوە، کە ئەویش بریتییە لە دانپێدانان بە تاوانەکە و پەشیمانبوونەوە. لە ئیسلامدا گوناه و لەگەڵیدا تاوانی ئادەم و حەوا دەگێڕدرێتەوە. بەپێچەوانەی ئینیجل و تەوراتی کرستیانی-جووەوە خودا لەڕێگەی بەزەییی خۆیەوە لە هەڵەی هەردووکیان واتە ئادەم و حەوا خۆش دەبێت. بەم شێوەیە لە ئایینەکانی دیکەشدا چەمکەکانی تاوان و سزا لە شوێنێکی بەرچاو و سەرەکیدا دەبینرێنەوە.

دوو لە کاریگەرترین نووسەرەکانی سەدەی نۆزدە و بیستەم، کە بەقووڵی سەرقاڵی ئەم پرسیارانە بوون و لێانکۆڵیوەتەوە، ئەوانیش بریتیین لە فرانتس کافکا و فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی. بەرهەمەکانیان بیرکردنەوەی قووڵ ئەخەنەڕوو لەبارەی ڕەهەندە بوونگەرایی، مۆراڵی، دەروونی، یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانی تاوان و سزا و کاریگەریی بەرفراوانیان لەسەر ئەدەب و فەلسەفەی مۆدێرن لە سەردەمی ئێمەدا هەیە.

فرانتس کافکا، جوویەکی ئەڵمانی زمانە لە پایتەختی بۆهێمی پراگ، زۆرجار بە یەکێک لە گرنگترین نووسەرانی سەدەی بیستەم دادەنرێت. کافکا جیهانێکی ئەدەبیی ناوازەی دروست کرد، کە بە پوچێتی(ئەبسورد)، نامۆبوون و نادڵنیایی ناسرابوو. بەرهەمەکانی وەک “حوکمدان”، “دادگایی” و “لە کۆلۆنی سزادا” گەڕانێکی ئاڵۆزن بۆ بوونی مرۆڤ لە جیهانێکی ناڕوون و تەمومژاویدا و زۆرجار تێنەگەیشتوودا. کافکا پرسیار لەبارەی مانای تاوان لە کۆمەڵگایەکدا دەخاتەڕوو، کە تێیدا ڕێکخستنە مۆراڵییە نەریتییەکان لەرزۆک بووە. هەروەها کافکا پرسیار لە سروشتی سزادان دەکات لە سیستەمێکدا، کە بیرۆکراتی بەسەریدا زاڵ دەکرێت و نە دادپەروەرانە دەردەکەوێت و نە تێگەیشتووانە.

لەبەرانبەردا فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی هەیە، نووسەری سەدەی نۆزدەهەمی ڕووسی بوو، کە بەرهەمەکانی بە قووڵی لە ناکۆکییە مۆراڵی، ئایینی و دەروونییەکانی سەردەمی خۆیدا ڕەگیان داکوتابوو، لە ڕۆمانەکانی وەکوو تاوان و سزا و برایانی کارامازۆڤدا دۆستۆیڤسکی بەدواداچوون بۆ ململانێی ناوەوەی کارەکتەرەکانی دەکات، کە لەنێوان گونا‌‌ه و ڕزگاربوون، تاوان و تۆبە و پاکبوونەوەدا دابەش بوون. کارەکتەرەکانی دۆستۆیڤسکی لە ململانێیەکی بەردەوامدان لەگەڵ ویژدانی خۆیان، حوکمدانی خودایی و یاسایی و نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان.

گرنگی بابەتەکە نەک هەر لەو ڕەهەندە فەلسەفی و دەرونییانەوە سەرهەڵدەدات، کە کافکا و دۆستۆیڤسکی لە بەرهەمەکانیاندا لێیانکۆڵیوەتەوە، بەڵکوو لە بەردەوامی پێدانی هەنووکەیییانەی ئەم تەوەرانەشەوە سەرچاوە دەگرێت. لە جیهانێکدا، کە بەشێوەیەکی گەشەسەندوو تادێت بە نادڵنیایی، هەڵچوون و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و دووفاقی مۆراڵیی دەناسرێتەوە، بەرهەمەکانی ئەم نووسەرانە تێڕوانینێکی پڕبەها لەبارەی سروشتی مرۆڤ و ئەو ئاستەنگییانەی، کە ڕووبەڕووی تاک و کۆمەڵگاکان دەبنەوە پێشکەش دەکەن. لێکۆڵینەوە لە تاوان و سزا لەلای کافکا و دۆستۆیڤسکیدا ئەوە دەڕەخسێنێت، بۆ ئەوەی سەر لەنوێ تیشک بخرێتەسەر پرسی دادپەروەری، بەرپرسیارێتی، شکۆی مرۆڤ و پەرەسەندنی سیستەمە نادیارەکان و هەروەها جێگرتنی لەناو کۆنتێکستێکی مۆدێرندا.

کاتێک بەرهەمەکانی کافکا و دۆستۆیڤسکیم خوێندەوە، تێبینیم کرد، کە چۆن وێناکردنەکانیان بۆ تاوان و سزا دابەشبوون و دووبەرەکییەکی سەرنجڕاکێش پێک دەهێنن: تاوان لەلای کافکا بارگرانییەکی نزیک لە سوریال و بێ شرۆڤە و ڕێگری لێنەکراوە، لەکاتێکدا تاوان لەلای دۆستۆیڤسکی ڕەگێکی قووڵی لە واقیع و ڕێکخستنی مۆراڵی جیهاندا داکوتاوە. ئەم بەراوردکارییە بووە پاڵنەرێک، بۆ ئەوەی قووڵتر بچمە ناو بەرهەمەکانی هەردوو نووسەر و دیدگاکانیان سەبارەت بە تاوان، سزا، تۆبە و پاکبوونەوە و ڕزگازبوون شیکاری بکەم. تێزی توێژینەوەکەم تەرخان دەکرێت بە لێکۆڵینەوە لە تاوان و سزا لە بەرهەمە ئاماژەپێکراوەکانی هەردوو نووسەردا. بابەتێک، کە نەک هەر لە ئەدەبی مۆدێرندا بەڵکوو لە ئەدەبی کلاسیکیشدا بەبەردەوامی پرسە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤ دەوروژێنێت. بەتایبەتی ئەوەی بەلای منەوە سەرنجڕاکێشە، کە چۆن دوو نووسەری ناودار، کە بەرهەمەکانیان هەمیشە کاریگەری لەسەر خولیای ئەدەبیی من هەبووە، هەریەکەیان بە شێوازی ناوازەی خۆیان تیشک ئەخەنە سەر ئەم بابەتە.

٢.١. ئامانج و پرسیاری ئەم لێکۆڵینەوەیە

ئامانجی ئەم لێکۆڵینەوەیە شیکاریکردن و بەراوردکردنی وێناکردن و لێکدانەوە جیاوازەکانی تاوان و سزایە لەلای کافکا و دۆستۆیڤسکی. ئەکرێت لەڕێگەی بەکارهێنانی میتۆدەکانی شیکاری ئەدەبی و تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاریی ئەوە بخرێتەڕوو، کە چۆن ئەم دوو نووسەرە تەنها ڕەنگدانەوەی سەردەمی خۆیان نین، بەڵکوو تاوتوێ و مامەڵە لەگەڵ پرسە بنەڕەتییە مرۆیییەکانیش دەکەن، کە پرسیارەکان زۆر لە کۆنتێکستە تایبەتە مێژوویییەکانی سەردەمی خۆیان تێدەپەڕن.

یەکێک لەو پرسیارانەی لەم تێزەدا ئاماژەی پێکراوە ئەوەیە: چۆن تەوەری تاوان و سزا لە بەرهەمەکانی کافکا و دۆستۆیڤسکیدا وێناکراون و کام جیاوازی و لێکچوونانە دەتوانرێت لە لێکدانەوەی ئەم کۆنسێپتانەدا دەستنیشان بکرێت؟ ئەم پرسیارە چەندین ڕەهەند لەخۆ دەگرێت، لەوانە وێناکردنی پاڵەوانەکان، مانای تاوان و هەروەها ئەو شێوازەی کە هەردوو نووسەر مامەڵە لەگەڵ لێکەوتە و کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و تاکەکەسییەکانی سزادا دەکەن.

هەروەها لە چوارچێوەی ئەم پرسیارەدا لێکۆڵینەوە لەوە دەکرێت، کە چۆن هەریەک لە کۆنتێکستە مێژوویی و کولتوورییەکان کاریگەرییان لەسەر تێگەیشتن لە تاوان و سزا لە بەرهەمەکانی هەردوو نووسەردا هەبووە. ئامانجی توێژینەوەکە، شیکردنەوەی ئەو میتۆدە ئەدەبی و تەکنیکە گێڕانەوەیییە جیاوازانەیە، کە کافکا و دۆستۆیڤسکی لە ڕیگەیانەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم بابەتە بوونگەرایییانەدا دەکەن. مەبەستی توێژینەوەکە گەڕانە بەدوای ئەوەی، چۆن بەرهەمەکان ڕەنگدانەوەی ڕەفتارەکان و پەیوەندیی مرۆڤ بە مۆراڵ، دەسەڵاتی دادوەری و دەسەڵاتە باڵاکانن.

٣.١. میتۆدی شیکاریی هێرمێنۆیەتیکی

ئەم لێکۆڵینەوەیە شیکارییەکی هێرمێنۆیەتیکی بۆ چەمکەکانی تاوان و سزا ئەهێنێتە ئەنجامدان، وەک چۆن لە ڕۆمانەکانی “تاوان و سزا” و “برایانی کارامازۆڤ “ی فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی و ڕۆمانی “دادگایی” و چیرۆکەکانی “حوکمدان” و “لە کۆلۆنی سزادا”ی فرانتس کافکادا بەدی دەکرێن. ئامانجی توێژینەوەکە ئەوەیە پوختە و کورتکردنەوە ڕووکەشییەکان تێپەڕێنێت. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت پەیوەندییە واتایییەکان ئاشکرا بکرێن، کە ئەم نووسەرانە لەسەر بنەمای ئەزموونە مرۆیییەکان هێناویانەتە بنیادنان.

شیکارییەکە بە پرەنسیپەکانی هێرمێنۆیەتیکی فەلسەفی بەڕێوە دەبرێت، کە جەخت لەسەر کارلێکی هاوتەریب و کاریگەرییە چالاکەکانی نێوان بەش و گشت دەکاتەوە و هەروەها هەوڵدان و بەدواداچووون بۆ گەیشتن بە واتا بنەڕەتییەکان. هێرمێنۆیەتیک بەشێوەیەکی بەرفراوان بەکارهێنانی لە چەندین دیسیپلیندا هەیە، لەوانە فەلسەفە، تیۆلۆژی، یاساناسی هەروەکوو کۆمەڵناسی، مێژووناسی، موزیکناسی، هونەرناسی و ئەدەبناسی. ڕەگ و ڕیشەی لە سەردەمی کۆنەوە لە زانستی ئایینیدا چەسپاوە، کە تێیدا وەک میتۆدێک بۆ لێکدانەوەی دەقە پیرۆزەکان خزمەتی کردووە.

سەرباری شیکاری دەق هەروەها ڕێکارە هێرمێنۆیەتیکییەکان لە چارەسەری دەروونیدا بەکار دەهێنرێن. ئەم بەکارهێنانە هاوبەشەی نێوان زانستەکان گرنگی ئەم میتۆدە دووپات دەکاتەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە قووڵاییە دەروونییەکانی ناو بەرهەمە ئەدەبییەکان. بەکارهێنانی هێرمێنۆیەتیک لە چارەسەری دەروونیدا پردێکی میتۆدۆلۆژی دروست دەکات بۆ شیکردنەوەی ڕەهەندە دەروونییەکانی تاوان و سزا و دۆخ و پاڵنەرەکانی ناوەوەی کارەکتەرەکان لەلای دۆستۆیڤسکی و کافکادا. دۆستۆیڤسکی سەرنج دەخاتە سەر پشێوی و شڵەژانی ناوەکی و دەروونیی شێواو و ململانێ دەروونییەکانی کارەکتەرەکانی. بەرهەمەکانی کافکا دەرخەر و ڕەنگدانەوەی هەستی تاوانباری خۆی و پرۆسەیەکی قورس و تاقەتپڕوکێنی دەروونین.

ئەم پێکەوە گرێدان و پەیوەندییە لەنێوان هێرمێنۆیەتیک و لێکدانەوەی دەروونیدا، بیرکردنەوەی قووڵ لە پاڵنەرە نائاگاکان، خود و کاریگەرییەکانی تراومای منداڵی، کە دۆستۆیڤسکی لێی کۆڵیوەتەوە، هەروەک باجی دەروونیی ڕێوشوێنە یاسایییە ناڕوونەکان لەلای کافکادا پۆلێن دەکات. بەم پێیە چوارچێوەی هێرمێنۆیەتیک لێکدانەوەیەکی وردبینانە بۆ ئەم ئەسپێکتە ناوەکی و زۆرجار نەستییانەی تاوان و سزا دەڕەخسێنێت.

هەڵبژاردنی شیکاری هێرمێنۆیەتیک لێرەدا لە پێشینەی میتۆدەکانە، کە گەڕانێکی چڕ بۆ تیگەیشتن لە واتای کۆنتێکستەکان دەڕەخسێنێت. ئەمە بەتایبەتی دەگونجێت بۆ وێناکردنی ئاڵۆز و زۆرجار پارادۆکسەکانی تاوان و سزا لەلایەن ئەم نووسەرانەوە. میتۆدی بازنەی هێرمێنۆیەتیک، کە تێیدا تێگەیشتن لە گشت لەڕێگەی بەشەکانەوە هەروەها بەپێچەوانەشەوە دروست دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا دەرفەت دەدات بە دەرخستنی ئەو لێکەوتە و واتا فەلسەفی و دەروونییە قووڵانەی دەقەکانی نووسەران. ئەمەش بەکارهێنانی واتای هێماکان و سوودوەرگرتن لە زانیارییە پێشینەکان لەخۆ دەگرێت.

بەشێوەیەکی پراکتیکی ئەمە بەو مانایە دێت، کە سەرەتا بە وردی بەرهەمەکان دەخوێنمەوە و تەوەر و پاڵنەرە سەرەکییەکانیان دەستنیشان دەکەم. پاشان لێکدانەوە زانستییە جۆراوجۆرەکان بەراورد دەکەم و بە تێبینییەکانی خۆمەوە دەیانبەستمەوە. ئەم پرۆسەیە یارمەتیم دەدات بۆ بەدەستهێنانی دیدگای جیاواز لەسەر دەقەکان و تێگەیشتن لە فرەڕەهەندییەکەیان. هەروەها ئەسپێکتێکی دیکەی گرنگی میتۆدی هێرمێنۆیەتیک ڕەچاوکردنی کۆنتێکستی مێژوویی و کولتوورییە. بەوپێیە دەقەکان لە ژێر ڕۆشناییی سەردەمی نووسینەوەیان تاوتوێ دەکەم، بۆیە دەتوانرێت مانا قووڵ و مەبەستە ئەگەرییەکانی نووسەران باشتر لێکبدرێنەوە.

٤.١. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری

یەکێک لە ڕێبازەکانی تێزی توێژینەوەکە بریتییە لە تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری. بەرهەمەکانی فرانتس کافکا و فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی لە ڕووی مامەڵەکردنیان لەگەڵ تەوەری تاوان و سزا لەگەڵ یەکتردا بەراورد دەکرێن. زانستی ئەدەبی بەراوردکاری لە ڕوانگەی جۆراوجۆری کولتووری، مێژوویی، ئایینی و فەلسەفییەوە لە بەرهەمە ئەدەبییەکان دەکۆڵێتەوە، بەمەبەستی دۆزینەوەو دەستنیشانکردنی خاڵە لێکچوو و جیاوازییەکانی نێوانیان. لێرەدا بابەتەکە تەنها لەبارەی هاوتەریبییەکانی ناوەڕۆکەوە نییە، بەڵکوو ئەسپێکتە شێوازی و پێکهاتەیی و ئایدیۆلۆژییەکانیش لەخۆ دەگرێت.

لەڕێگەی بەکارهێنانی تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری دەتوانم بەرهەمەکان بە دابڕاو و جیا لەبەرچاو نەگرم، بەڵکوو بەرهەمەکان لە کۆنسێپتێکی نێوان کولتووری و نێوان دەقدا شیکارییان بکەم. بەهۆی ئەمەوە دەتوانرێت ببینرێت، کە چۆن نەریتە ئەدەبییە جیاوازەکان کاردانەوەیان بەرانبەر بابەتە هاوشێوەکان هەیە و دەتوانێت چ واتایەک لە پشت چیرۆکە گێڕدراوەکانەوە خۆی پەنهان بکات. ئەم ڕێبازە نەک هەر ڕێگەم پێدەدات باشتر لە کافکا و دۆستۆیڤسکی تێبگەم، بەڵکوو تیشک ئەخاتە سەر پرسی گشتگیر سەبارەت بە تاوان، بەرپرسیارێتی و بوونی مرۆڤ لە دیدی جیاوازی ئەدەبی و فەلسەفییەوە. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری لەم کارەدا هاوکاریم دەکات، بۆئەوەی بە دیدێکی ڕەخنەگرانە بیر لە لێکدانەوە بەردەستەکان بکەینەوە، بەمەبەستی داڕشتنی ڕێچکەی نوێ بۆ لێکدانەوەکان و لە کۆتاییدا لە گرنگی فەلسەفی و ئەدەبیی ئەم بابەتانە بکۆڵینەوە..

تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری چوارچێوەیەکی میتۆدی دەخاتەڕوو، بۆئەوەی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە گشتێتی خۆیاندا تێبگەین، بە تیشک خستنە سەر ڕەهەندەکانی پەیوەست بە ناوەڕۆک و شێواز و ئایدیۆلۆژییەوە. ئەم میتۆدە ڕێگە دەدات بۆئەوەی دەقەکان لە کۆنتێکستێکی کولتووری، مێژوویی و فەلسەفیی جیاوازەوە بەیەکەوە ببەسرێنەوە. بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرج و باردودۆی دروستبوون و شێوازە بنەڕەتییەکانی بیرکردنەوە و فۆرمی دەربڕینی تاکەکەسی، بەو شێوەیە دەردەکەوێت، چۆن نەریتە ئەدەبییە جیاوازەکان مامەڵە لەگەڵ بابەتە گشتگیرەکانی وەک تاوان، سزا و بەرپرسیارێتیدا دەکەن. لە هەمان کاتدا تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری دەرفەت دەدات بە ناسینەوەی شێوازە تایبەتەکان و پێکهاتە جیاوازەکان، کە ئاماژەن بۆئەوەی چۆن هەر نووسەرێک پەیامەکەی لە کۆنتێکستێکی کولتووری و مێژووییی تایبەتدا دابڕێژێت.

سەرباری ئەوەش ڕێبازی بەراوردکاری دەرفەت دەڕەخسێنێت بە تێڕوانین لە کارلێکەکانی نێوان بەرهەمە ئەدەبییەکان و ئەو گوتارانەی لە دەوروبەریدان. ئەم میتۆدە ئەوە دەردەخات، کە چۆن گەنگەشە و لێکدانەوەی بابەتە گشتگیرەکان- وەک تاوان و سزا- دەکرێت وەک ڕەنگدانەوەی ڕاستییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لێی تێبگەین. بەو شێوەیە ئەوە ڕوون دەبێتەوە، کە دەقە ئەدەبییەکان بەدابڕاوی بوونیان نییە، بەڵکوو بەشێکن لە دیالۆگێکی گەورەتر و فرەڕەهەندتر/نێوان زانستەکان، کە بەرکەوتنیان لەگەڵ پرسە فەلسەفی و سۆسیۆلۆگییەکانیشدا هەیە.

٥.١. پێکهاتەی لێکۆڵینەوەکە

پاش لێکۆڵینەوەیەکی وردی چەمکەکانی تاوان و سزا لە چوارچێوەی یاسایی، ئایینی، فەلسەفی و دەروونیدا بەدوایدا شیکارییەک دەکرێت بۆ ئەو بەرهەمانەی کە پێشتر ئاماژەیان پێکراوە بەگوێرەی هەردوو نووسەرەکە دەخرێتەڕوو. چەمکەکانی تاوان و سزا ڕۆڵێکی سەرەکی لەم شیکارییەدا دەگێڕن. ئەو شیکارییانەی لەبەردەستدایە دەریدەخەن، کە دۆستۆیڤسکی بە پلەی یەکەم تاوان وەک سەرپێچییەکی ئاگایییانەی مۆراڵی و ئایینی دەچەمکینێت، کە ئازاری ناوەوە و ئەگەری تۆبە و پاکبوونەوە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. لەبەرامبەردا کافکا تاوان وەک تێوەگلانێکی بوونگەراییی ئاڵۆز، لێ تێنەگەشتوو، ئەبسورد و زۆرجار بێ هۆکار دەخاتەڕوو، کە سزاکەی بە هەڕەمەکی و نامرۆڤانە و بەبێ هیچ ئامانجێکی پاکبوونەوە دەردەکەوێت. سەرەنجام بەراوردکردنی ئەنجامەکان بەپێی لێکچوون و جیاوازییەکان ئەنجام ئەدرێن.

ئەم جیاوازییانە ڕەنگدانەوەی ئەو دژیەکییە قووڵە فەلسەفی و تیۆلۆژییانەن لە جیهانبینی هەریەکەیاندا، کە کاریگەرییان لەسەر تاک و کۆمەڵگا و میتافیزیکەوە هەیە. لەم شیکارییەدا پاشخانی ئاینیی هەریەکێک لە نووسەرەکان گرنگی تایبەتی هەیە بۆ تێگەیشتن لە هەردووکیان و سەردەمەکانیان. ژینگەی کولتووری هەریەک لە دۆستۆیڤسکی و کافکا، ژیاننامەیان، کەسایەتییان و بارودۆخە مێژوویییەکانیان دەرفەت بۆ وەڵامی  پرسیاری توێژینەوەکە دەڕەخسێنێت. جارێکی تر دەرەنجامێک ئەنجامەکان پێکەوە گرێدەداتەوە و پوخت دەکاتەوە.

بەشی دووەمی کتێبی دوو وێنا

٢. بنەما تیۆرییەکانی تاوان  و سزا

١.٢. پێناسەکانی تاوان و سزا

٢.٢. ئەسپێکتە فەلسەفی و ئاینییەکانی تاوان و سزا

٣.٢. ئەسپێکتە دەروونی و یاساییەکانی تاوان و سزا

چاوەڕوانی بەشی دووەمی کتێبی دوو وێنا بن.              

[1] بەکورتی لەبارەی کتێبی (دوو وینا) Zwei Darstellungen

ئەم کتێبە لە ئەو پرسیارە سەرەکییە دەکۆڵێتەوە، کە چۆن دوو لە گرنگترین نووسەرانی ئەدەبیاتی جیهانی چەمکە بوونگەرایییەکانی وەک تاوان، تۆبە و پاکبوونەوە و سزا لە بەرهەمەکانیاندا بەشێوەیەکی ئەدەبی دادەڕێژن. لەسەر بنەمای واتای مێژوویی، ئایینی، فەلسەفی و دەروونیی ئەم چەمکانە توێژینەوەکە شیکاری بۆ وێناکردنی کافکا لە ڕۆمانی “دادگایی” و لە چیرۆکەکانی “حوکمدان” و “لە کۆلۆنی سزادا” دەکات، هەروەها شیکاری بۆ بەکارهێنانی ئەم چەمکانە لەلای دۆستۆیڤسکی لە بەرهەمەکانی “تاوان و سزا” و “برایانی کارامازۆڤ”دا دەکات. لە کاتێکدا پاڵەوانەکانی کافکا لە تاوان دەڕوانن وەک تێوەگلانێکی بوونگەراییی ئەبسورد و لێ تێنەگەشتوو و زۆرجار بێ هۆکار، لە بەرانبەردا دۆستۆیڤسکی لەڕێگەی کارەکتەرەکانی ڕۆمانەکانییەوە وێنەیەک بۆ تاوان وەک سەرپێچییەکی ئاگایییانەی مۆراڵی و ئایینی دەکێشێت، کە لە ئەنجامدا ئازاری ناوەوە و ئەزموونی هەستکردنێکی بەهێزی بەرپرسیارێتی و قبوڵکردنی تۆبە و پاکبوونەوەی لێ دەکەوێتەوە. ئەم توێژینەوەیە میتۆدی هێرمێنۆیەتیکی بەکار دەهێنێت، کە پێسپێکتیڤە فەلسەفی، دەروونی و ئەدەبییەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەم توێژینەوەیە ئەوە دەردەخات، کە چۆن هەردوو نووسەر کۆنتێکستی کولتووری و ئایینی و مێژووییی خۆیان دەگۆڕن بۆ فۆرمی ئەدەبی، کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییەکی قوڵ بەجێدەهێڵن. لەڕێگەی تێڕوانینی تیۆریی ئەدەبی بەراوردکارییەوە لێکچوون و جیاوازییەکان دەستنیشان دەکرێن، کە بەر پرسیارە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤ دەکەون وەک دادپەروەری، بەرپرسیارێتی، ویژدان، پێکهاتەکانی دەسەڵات و پێگەی تاک لەبەرانبەر دەسەڵاتە ناڕوون و نەبینراوەکاندا. هەروەها بەوردی بەشێوەیەکی شیکاری و نێوان زانستەکان لە جیهانە جیاوازەکانی هەردوو نووسەرەکە نزیک دەبێتەوە، کە تێیدا تاوان و سزا مانایەکی یەکلاکەرەوەی لە ژیانی پاڵەوانەکاندا هەیە.

The post دوو وێنا appeared first on ژنەفتن.

کۆشیعری ئەحمەد عارف

دڵشاد هیوا لە تورکییەوە کردوویەتی بە کوردی و سەرنج و خوێندنەوەی بۆ شیعرەکان نووسیوە.

لە پێشەكیی وەرگێڕەکەوە‌

ئەحمەد عارف (١٩٢٧-١٩٩١)، شاعیری كوردی توركینووس، لە شیعری هاوچەرخی تورکیادا، دەنگێکی تاک و هەڵقوڵاوی ناخی ئازار و خەباتە. شیعرەکانی، بە چنینێک لە ناڕەزایی، خۆشەویستی، هیوا و یاخیبوونه‌وه‌، هاواری ئازاری خەڵکی چەوساوە دەکات؛ خه‌ڵكێك، کە بە ئازایەتییەوە بەرگەی ستەمی مێژوویی، سه‌ركوتكردن و تواندنه‌وه‌یان گرت. ئه‌حمه‌د عارف، لە سەرتاپای شیعرەکانیدا، باسی ئازار و ئاواتی ئەو مرۆڤانە دەکات وا خۆشەویستیی ئازادی و دادپەروەرییان وەک ڕاستییەکی زیندوو و پیرۆز، لە سنگیاندا هەڵگرتووە.

ئێستا کە شیعره‌كانی ده‌كرێنه‌ کوردی، پردێکی نوێ لە نێوان دوو نەریتی ئەدەبیی مەزندا دروست دەبێت: لەلایەکەوە، میراتی دەوڵەمەند و بەناوبانگی شیعری ناڕه‌زایه‌تیی هاوچەرخی تورکیا، لەلایەکی تریشەوە، ئه‌ده‌بی به‌كوردینه‌نووسراو، کە لە ناخی خۆیدا ڕۆحی بەرخۆدانی كوردانه‌ و گەڕانی بە دوای ناسنامەدا هەڵگرتووە. ئەم وەرگێڕانە، دەرفەتێکی نوێیه‌ بۆ خوێنەری كورد تا شیعرەکانی ئەحمەد عارف، لە دەریچەی هەست و زمانی خۆیەوە تاقی بکاتەوە و دەنگە فرەچەشنە ئازارچێشتوو و خەباتگێڕەکان لە قاڵبی وشەی نوێدا ببیستێت.

***

گومانم نییه‌ له‌وه‌ی ڕۆژێ یه‌كێك دێت و ئه‌م شیعرانه‌ له‌ من جوانتر، پڕهه‌ستتر و شاعیرانه‌تر وه‌رده‌گێڕێت، به‌ڵام گومانم له‌وه‌ش نییه‌ كه‌ شیعری ئه‌حمه‌د عارف هه‌رگیز ناتوانێ ئه‌و شكۆ، ترس، خه‌م و سه‌نگینییه‌ی خۆی به‌ ته‌واوی مانا بۆ هیچ زمانێكی تر بگوازێته‌وه‌. هه‌رگیز ناتوانێ نسرمی زیندانه‌كانی توركیای كه‌مالی بۆ هیچ زمانێك بگوازێته‌وه‌. هه‌ندێ وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ هه‌ن له‌م شیعرانه‌دا‌ كۆڵ به‌ وه‌رگێڕان ناده‌ن، جه‌بری سیاسی، فه‌زای سه‌ركوتكاری و باری كولتوورییان هه‌یه‌، من ده‌توانم هه‌ستیان پێ بكه‌م و چێژی ته‌واویان لێ وه‌رگرم، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ نه‌متوانیبێ وه‌ك پێویست ئه‌و هه‌ست و چێژه‌ بگوازمه‌وه‌. ئه‌مه‌ش واته‌ تایبه‌تمه‌ندیی شیعری هه‌ر زمانێك. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا له‌پێناوی ئاسانكاری له‌ تێگه‌یشتندا له‌ هه‌ندێك شوێندا له‌ په‌راوێزدا ڕوونكردنه‌وه‌ی پێویستم داوه‌. له‌ كۆتاییی هه‌ر شیعرێكیشدا لێكدانه‌وه‌یه‌كم بۆ شیعره‌كه‌ كردووه‌ و هه‌وڵم داوه‌ تا هێنده‌ی له‌ ئه‌حمه‌د عارف تێگه‌یشتووم، به‌ خوێنه‌ری بگه‌یه‌نم.  

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم کتێبەی وەک کتێبی ئەلئکترۆنی (فایلی pdf)  بڵاو  کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post لە تاسەتا کۆت و زەنجیرم ڕزاند appeared first on ژنەفتن.

ئەم هەڵوێستە چەپییە لە چوارچێوەی ڕۆژهەڵاتی ناویندا ئاشکراتر بەر چاو دەکەوێ، چون دەبینین نووسەران و توێژەرانێکی وەک ئێدوارد سەعید، تارق عەلی و حەمید دەباشی زۆر جاران و بە ئارەزووی خۆیان چوونەتە بەرەی فەلەستینیەکان و دژ بە ئەمریکا و ئیسراییل هەڵوێستیان گرتووە، بەڵام بە دەگمەن باسی ئازارە سیاسییەکانی حەشیمەتی زۆری کوردانی ڕۆژهەڵاتی ناوینیان کردووە؛ حەشیمەتێک کە کەوتۆتە بەر هەڵاواردنی ئێتنیکی، کۆمەڵکوژی، زمانکوژی و توانەوەی فەرهەنگی.

ئەوەی زۆر جێی تێڕامانە ئەوەتە کە ئەگەرچی هێزە کۆلۆنیالییەکانی وەک بریتانیای مەزن و فەڕەنسا بوون کە سەرەتا سنوورە گرێبەستییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوینی هاوچەرخیان کێشا، بەڵام ئەویترە سەردەستەکانی کورد بریتانییەکان، فەڕەنسییەکان، ئەمریکییەکان یان ئیسراییلییەکان نین، بەڵکوو حکوومەتی تورکی، ئێرانی، سووری و هەتاکوو ئەم دواییانەش عێراقییە.

ئەم حکوومەتانەن کە گەلی کوردیان خستۆتە ژێر ڕکێفی فەرهەنگی، سیاسی و ئابووری خۆیان.

لەحاڵیکدا کە بەشێکی زۆر لە نووسەران و ڕووناکبیرانی چەپ بەردەوام پەسنی بزووتنەوەگەلێکی ناسیۆنالیستی وەک بزووتنەوەی فەلەستینی دەدەنەوە و بە بزووتنەوەیەکی دژەئەمپریالیستی/دژەڕەگەزپەرستی/دژەکۆلۆنیال ناوزەدی دەکەن، هەندێکیان بە بێ ئەوەی پارچەپارچە کردنی شوناسی کوردی بە درێژایی مێژوو ببینن هەوڵی ئەوە دەدەن کە بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکانی کورد وەک کێشەی ناوخۆیی حکوومەتە پێوەندیدارەکانیان لێک بدەنەوە و بەمجۆرەش بیخەنە پەراوێز و دەنگی کپ بکەن.

ئەم ڕووناکبیرانە (بۆ نموونە تارق عەلی و حەمید دەباشی) زۆرتر لایەنگری پاراستنی باڵادەستیی حکوومەتە دەسەڵاتدارەکانی ئێستای ناوچەکەن (حکوومەتگەلێک کە خۆیان بە دەستی هیزە ئەمپریالیستی و کۆلۆنیالەکان چێ بوونە) تاکوو ئەوەی بیانەوێ ئەم حکوومەتانە بگۆڕن یان پشتیوانیی لە مافە نەتەوەییەکانی گەلی کورد بکەن.

تەنانەت پتر لەمەش، بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکانی کورد زۆربەی کات وەک بریکاری پلانی ئەمپریالیستی و زایۆنیستی دژی حکوومەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین سەیر دەکرێن. ئێران، عێراق، سووریە، و تورکیا زۆر جاران ئەم گوتارەیان بۆ پشتگوێ خستنی داخوازییە سیاسی، ئابوورییەکانی گەلی کورد و مافە فەرهەنگییەکانیان بە کار بردووە.

نووسەران و ڕووناکبیرانی بەناوبانگی چەپ وەک نوام چامسکی، هارۆڵد پینتێر و داریۆ فۆ زۆر گشتگیرتر و ڕێک‌وپێکتر لە کەسانێک وەک تارق عەلی، ئێدوارد سەعید و حەمید دەباشی بارودۆخی گرووپە چەوساوە جیاجیاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوینیان نواندووەتەوە.

چامکسی کە پشتیوانێکی تەواوی دۆزی فەلەستین و هاوڕێی سەعیدی کۆچ کردوویش بووە بەردەوام هەم سیاسەتە نەگریسەکانی حکوومەتی تورکیای دژی کوردان ئیدانە کردووە هەم بازرگانیی چەک‌وچۆڵی ئەمریکا لەگەڵ تورکیا.

چامکسی کە پشتیوانێکی تەواوی دۆزی فەلەستین و هاوڕێی سەعیدی کۆچ کردوویش بووە بەردەوام هەم سیاسەتە نەگریسەکانی حکوومەتی تورکیای دژی کوردان ئیدانە کردووە هەم بازرگانیی چەک‌وچۆڵی ئەمریکا لەگەڵ تورکیا. پینتێریش هەر زۆر زوو لەگەڵ بزووتنەوەی دژەئاپارتاید کەوت و بەرهەڵستکارێکی توندوتۆڵی هێرشی بە ڕێبەری ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ بوو، بەڵام هاوکاتیش پشتیوانیی لە مافە زمانییەکانی کورد دەکرد و لە بەر ئەمەش کەوتە بەر ڕقی تورکیا.

“داریۆ فۆ“ش بەمجۆرە ڕۆژنامەکانی تورکیای دواند: “کوردستان دەژیت. کوردستان ئاگرێکە کە لە مێشکی تەک بە تەکی ئەو ٣٥ ملوێن کەسەی کە شوناسەکەیان لێ دزراوە و لە تورکیا، عێراق و ئورووپا کراونەتە پەنابەر بڵێسە دەستێنێ. بڵێسە دەستێنێ و لە ئاگرەکانی نەورۆزدا دەبووژێتەوە و دەژیت، لەو زیندانانە دەبووژێتەوە کە ١٢٠٠٠ زیندانی سیاسییان لە زیندانە تاکەکەسییەکانیدا حەشار داوە. ئاگرێکە کوردستان و لە بیرەوەری هەموو ئەوانەدا دەژیت کە بێ‌سەر‌و‌شوێن‌ کەوتوون، ئاگرێکە کوردستان و لە جێی برینەکانی هەموو ئەوانەدا دەژیت کە بێ‌سەروشوێن کەوتوون، ئاگرێکە کوردستان و لە جێی برینی هەموو ئەوانەدا دەژیت کە ئەشکەنجە کراون. ئاگرێکە کوردستان و لە چیاکانی بەرخۆدانی جەماوەریدا، ئەوەی دنیای ڕۆژئاوا ناوی لێ ناوە تێرۆریزم، بڵێسە دەستێنێ و شەماڵە دەکا”.

پێچەوانەی چامکسی، پینتێر و فۆ، ئێدوارد سەعید نە تەنها مافە نەتەوەییەکانی کوردی دانیشتووی دوو وڵاتی ژێر دەسەڵاتی عەرەبی عێراق و سووریای خستە پەراوێزەوە، بەڵکوو تەنانەت کاتێک ڕژیمی سەدام لە دەیەی ١٩٨٠دا کوردانی کیمیاباران کرد هەڵس‌وکەوتێکی لێبوردخوازانەی گرتە بەر. تاقە جارێکیش کە ئێدوارد سەعید پشتی بەستۆتە ڕاپۆرتی سی ئای ئەی کاتێک بوو کە  ڕاپۆرتەکە گومانی خستبووە سەر ڕاست بوونی ئەو هەواڵانەی دەیانوت ڕژیمی سەدام چەکی کیمیایی دژی کورد بە کار بردووە و سوپای ئێرانی بە تاوانباری ئەم کارەساتە ناو دەبرد.

سەعید لە گۆڤاری لاندن ڕێڤیوو ئاف بۆکسدا نووسیبووی ئەو “بانگەشەیە کە گوایە عێراق هاووڵاتیانی خۆی کیمیاباران کردووە زۆرجار دووپات بۆتەوە. بەڵام ئەو پەڕی بانگەشەیەکی گوماناوییە.”

ئەوە جێی سەرسووڕمانە کە ئاکام‌بەندییەکەی سەعید لەگەڵ بەرژەوەندی ئەمریکا یەکی دەگرتەوە، ئەو کات بەرژەوەندی ئەمریکا لەوەدا بوو کە دەنگی نێونەتەوەیی لە بەرانبەر تاوانەکانی ڕژێمی سەدام دژی کورد و شیعەی عێراق کپ بکات.

هەڵوێستی سەعید کە لە سەرەتادا گشتگیر دەینواند، لە ئاکامدا دەرکەوت کە تەنیا ڕای تایبەتی خۆیە چونکوو تەنیا ئەو بوو کە یان لە ڕووی نەزانییەوە یان خود ئاگایانە و بە ئەنقەست لایەنی ڕژیمی دیکتاتۆری سەدام حوسەینی گرتبوو، ڕژیمێک کە قارەمان و نوێنەری شوناسی توندئاژۆی عەرەبی بوو.

هەڵوێستی سەعید کە لە سەرەتادا گشتگیر دەینواند، لە ئاکامدا دەرکەوت کە تەنیا ڕای تایبەتی خۆیە چونکوو تەنیا ئەو بوو کە یان لە ڕووی نەزانییەوە یان خود ئاگایانە و بە ئەنقەست لایەنی ڕژیمی دیکتاتۆری سەدام حوسەینی گرتبوو، ڕژیمێک کە قارەمان و نوێنەری شوناسی توندئاژۆی عەرەبی بوو.

لە بەر ئەوەی توێژینەوەی پۆستکۆلۆنیال لە ژێر کاریگەری قورسی سەعیددا بووە، زۆرێک لە بیرمەندانی پۆستکۆلۆنیالیش بە نەوبەی خۆیان شوێن پێی سەعیدیان گرتووە و وەک ئەو چوونەتە بەرەی دژی زایۆنیزم و لە سەر فلەستین وەک سەمبۆلی ئەجندەی چەپ و دژەئەمپریالیسم نووسیویانە.

هاوشێوەی سەعید، حەمیدی دەباشیش لە کتێبەکەیا “ئێران: گەلێکی هەڵئاوساو” چیرۆکێ دەگێڕێتەوە کە باسی ئێرانی دوو سەدەی ڕابردوو دەکات، ئەویش بە شێوەیەک کە لە حەز و ئارەزووی ئەکادیمی و هیوای ئێرانێکی بیرفراوان ئاخنراوە، لە حاڵێکدا بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڕەخنە لە ڕەگەزپەرستی فارسی دەگرێ بێ ئەوەی لەسەر ئەم کارەی شێلگیر و بەردەوام بێ.

لە کتێبەکەی دەباشیدا، دوو زاراوەی فارسی [1]و ئێرانی [2]هاوواتای یەک دانراون و ڕەخنە و پرسیار لە پێگەی گشتگیری زمانی فارسی کە بەرهەمی توانەوەی فەرهەنگی گەلانی تر و توندوتیژیی سەمبۆلیکی داسەپاوە ناگیرێت.

لە مەڕ بارودۆخی کورد لە مێژووی ئێراندا، دەباشی ئاماژە بە کورد دەکات و دەڵێ کە چلۆن کورد لە کۆتایی دەیەی ١٩٧٠، واتە زەمانی دامەزرانی کۆماری ئیسلامی ئێران، بەملاوە هەشت جار و بێ ئەوەی بکرێ لێکی بدەینەوە هاتووەتە مەیدانی سیاسیی مێژووی ئێرانەوە.

نواندنی کورد لە کتێبەکەی دەباشیشدا کێشەدارە، چونکوو هەرگیز ماف یان فەزای دەربڕینی ئازارە سیاسییەکانی پێنادرێت. لەجیاتیی زۆر بێهەستانە ئاماژە بە کورد دەکرێت، وەک کەسانێک کە “بۆ خودموختاری شەڕ دەکەن” (لاپەڕەی ١٦٥) یان “بزووتنەوەی جیایی‌خوازی کورد” (١٦٦) و گرووپێکی “ناوچەیی” کە ئەتوانێت نەتەوەی بەناو بیرفراوانی ئێرانی دابەزێنێتە ئاستی پێکهاتەیەکی عەشیرەیی و لە ئاکامیشدا ببێتە هۆی دابەش کردن و دۆڕانی ئێرانییەکان.

کاتێک دەباشی هەوڵی وێنا کردنی فەرهەنگی بیرفراوانی ئێرانی دەدات، ڕستەگەلێک سەبارەت بە کورد و ئێران دەنووسێت کە تەواو بێ بنەمان و دەتوانن هەموو خوێنەرانی ئاگا تووشی شۆک بکەن: “ئەگەر بێت و کورد خۆیان لە ئێران، تورکیە، عێراق و سووریە جودا کەنەوە و وڵاتێکی یەکسەر کوردی دابمەزرێنن، مۆتەکەی ئەم دەوڵەت-نەتەوە پاکتاوکراوە ئێتنیکییە تەنیا کارێک کە دەیکات بەرەو خراپەتر بردنی مۆدێلی عەشیرەگەرایی ئاخوندییە کە ئێستا بە سەر ئێراندا حوکم دەکات، و “دەوڵەت-نەتەوەی ئێران، تەنانەت پاش بیست و پێنج ساڵ لە ئیسلامیزەبوونی سەرکەوتووی دامەزراوە سیاسییەکانی هێشتاش لانەی فەرهەنگێکی سیاسی بیرفراوانە.

دەباشی لە نووسینەکانیدا ویستی کورد بۆ دامەزراندنی دەوڵەت-نەتەوەی خۆی شایەنی سزا دەزانێت چونکوو پێی وایە ئاکامی دەبێتە “مۆتەکە” یان “پاکتاو کردنی ئێتنیکی”.

لەوە باوەرنەکردنی‌تر ئەوەتە کە دەباشی خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی سیاسی بەوە تاوانبار دەکات کە دەسەڵاتی ئاخووندی لە ئێراندا ڕاگرتووە.

ئەوەی دەباشی بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە کورد دەیەوێ ئەوەتە کە دەنگی ناڕەزایەتی کپ بکات و بەرهەڵستکاری حکوومەتی فارسی نەکات، ئەویش حکوومەتێک کە لەنێوان گرووپە غەیرەفارسەکان و فارسدا جیاوازی دادەنێت.

بۆیە ئەوەی دەباشی بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە کورد دەیەوێ ئەوەتە کە دەنگی ناڕەزایەتی کپ بکات و بەرهەڵستکاری حکوومەتی فارسی نەکات، ئەویش حکوومەتێک کە لەنێوان گرووپە غەیرەفارسەکان و فارسدا جیاوازی دادەنێت.

دەباشی قسە لە ئێرانێکەوە دەکات کە لانەی فەرهەنگێکی سیاسی بیرفراوانە و ئەم ئاکام‌بەندییە خەوشدارە پیشان دەدات کە چەن لە ڕاستیی کۆمەڵگای ئێرانی دوورە. کۆمەڵگایەک کە تێیدا ئەمپریالیزمی فەرهەنگیی فارسی شەرمی فەرهەنگیی بردۆتە مێشکی گرووپە غەیرەفارسەکانەوە و ڕێگەی لەوە گرتووە کە کوردان ناوی کوردی لە منداڵەکانیان بنێن یا بە زمانی دایکی خۆیان بخوێنن.

ئەگەر ئەم نابەرابەرییانە ئاکامی فەرهەنگی سیاسی بە ناو بیرفراوانی ئێرانە، دەی کەواتە بیرفراوانیی ڕەمزێکە بۆ شاردنەوەی باڵادەستیی فارس.

وادیارە کە بۆ دەباشی ئاساییە زۆرینەی گەلانی دنیا چێژ لە مافە نەتەوەییەکانیان ببەن و لەو لاشەوە گوتاری بنەماشکێنانە لە سەر ناسیۆنالیزم لە نێوچەوانی کوردی بێ‌دەوڵەت بدات.

ئەم یەک بان و دوو هەوا بوونە ناپەسەندە کاتێ ڕوونتر دەکەوێتە بەر چاو کە ناسیۆنالیزمی نەتەوە ژێردەستەکان لەبەر هەڵکردنی ئاڵای نەتەوەکەیان و گەیشتن بەو ئامانجانەی نەتەوە سەردەستەکان پێشتر وە دەستیان خستووە و دەستیان بە سەردا گرتووە بە خەستی دەخرێتە ژێر پرۆسەی کێشەسازی و بنەماشکێنی.

وایان داناوە کە ناسیۆنالیزمی گرووپە ژێردەستەکان جیایی ساز دەکا، بەڵام پشتیوانیی لە ناسیۆنالیزمی گرووپە سەردەستەکان دەکەن چوونکە پێیان وایە پێکەوەنووسانی کۆمەڵایەتی، برایەتی و لەنێو گرووپە جیاوازەکانا یەکێتی چێ دەکات لە حاڵێکدا لە ڕاستییدا ناسیۆنالیزمی نەتەوە سەردەستەکان بە چێ کردنی نابەرابەری سیاسی، فەرهەنگی و ئابووری مەودای گەورەی سیاسی دەئافرێنێت.

لەم دواییانەدا تارق عەلی ڤیدیۆیەکی لە پشتیوانی ئەو “تورکان”ە دانا کە گوایە وێراویانە دژی حکوومەتی دیکتاتۆری سەرۆک وەزیرانی تورک ڕەجەب تەیب ئەردۆغان خەبات بکەن و بە قسەی ئەو ئاگری هیوا لە دڵی هەموو کیشوەری ئەورووپا دابگیرسێنن.

عەلی ئەم ناڕەزایی دەربڕینانە بە شێوەیەکی تێکەڵ بە سووکایەتی لەگەڵ ڕووداوەکانی سپانیا، پۆرتوگال، و یۆنان هەڵدەسەنگێنێ و ئەم ئورووپاییە ناسراوانە دەبنە خاڵی پێوانەیی ئەم هەڵسەنگاندنە. بەڵام ئێمە پێویستە بە شێوازێکی جدی لە سەر هەڵوێستی عەلی بیر بکەینەوە.

ئەو ڕژیمە دیکتاتۆرییەی تورکیا کە عەلی باسی دەکات لە دەیەی ڕابردوودا هەزاران لاوی کورد لە ڕێگەی بزووتنەوەی کۆمەڵگای سیڤیل و خۆپیشاندان بەرخۆدانیان لە بەرانبەردا کردووە و لەو خۆپیشاندانەکانیشدا ڕووبەڕووی توندوتیژی بێبەزەییانەی پۆلیس و بەند کردن بوونەتەوە.

کەواتە بۆ عەلی باسی بوێری ئەم گەنجە کوردانە ناکات؟

ئایا بەرخۆدان و ناڕەزایەتی دەربڕینەکانی ئەم گەنجە کوردانە هەرگیز، ئەگەر بە ڕادەیەکی زۆر کەمیش بووبێ لە دێرەکانی وتار، دەق و کتێبی عەلی لە سەر چەپ، فەلەستین و ئەمپریالیزمدا خراونەتە بەر باس؟

کاتێک کوردان ناڕەزایەتی دەردەبڕن وەک کەسانی توندڕەو، تێرۆریست و جیایی‌خواز سەیر دەکرێن چون بە قسەی ئەوان ناڕەزایەتی دەربڕینەکانیان تەنیا گوزارشت لە بەرژەوەندی کوردان دەکات. وە کاتێکیش یەکپارچە نەبنە ناڕەزایەتی یان تا ڕادەیەک پەیوەستی ناڕەزایەتیەکان بن، تاوانباریان دەکەن بەوەی کە گوێڕایەلی ڕژیمە لەسەرکارەکانن.

هەڵوێستی تیۆریکی عەلی، دەباشی و سەعید پیشان دەدات کە ئەم کەسانە بێلایەن نین و شوناس‌گەران و هەڵوێستەکانیان شێوازێکی تایبەت لە ڕوانین بۆ دنیا دەخاتە بەر چاو، کە لە بەستێنێکی ئێتنیکی، فەرهەنگی، ئیدئۆلۆژیک و سیاسی تایبەتدا شکڵی گرتووە.

ئاگایی بە ناو ڕەخنەگرانەی سەعید نە تەنیا نەیتوانیوە لەسەر ئەو کارەساتانەی بە سەر کورددا هێناویانە دەنگ هەڵبڕێ بەڵکوو تەنانەت ڕاستییەکانیشی چەواشە کردووە و کەوتۆتە خزمەت دەسەڵاتێکی سەرکوتکەر.

بۆیە ناتوانن بانگەشەی ئەوە بکەن کە هەڵوێستەکانیان هەڵوێستگەلێکی گشتگیری جیهانییە، بەڵکوو هەڵوێستگەلێکی گشتگیری تایبەتییە کە لە خزمەت بەرژەوەندی گرووپێکی تایبەتدایە.

ئاگایی بە ناو ڕەخنەگرانەی سەعید نە تەنیا نەیتوانیوە لەسەر ئەو کارەساتانەی بە سەر کورددا هێناویانە دەنگ هەڵبڕێ بەڵکوو تەنانەت ڕاستییەکانیشی چەواشە کردووە و کەوتۆتە خزمەت دەسەڵاتێکی سەرکوتکەر. پارادۆکسەکە ئەوەتە کە سەعید ڕۆڵی ڕووناکبیری بەم جۆرە لێک داوەتەوە: کەسێک کە “بە زمانی حەقیقەت لەگەڵ دەسەڵاتدا دەدوێت”. کەس ناتوانێ بە بیانووی ئەوەی  کە گوایە سەعید زانیاری یان ئاگایی تەواوی لەسەر بارودۆخی سیاسی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا نەبووە پاساو بۆ چەواشەکارییەکانی سەعید بێنێتەوە. نەزانیی بێ‌تاوانیی نییە، بەڵکوو دەبێ سزا بدرێت کاتێک لەگەڵ پێکهاتەی دەسەڵاتێک دەکەوێت کە داهێنەر و پارێزەری نابەرابەرییە لە دنیا.

ڕەنگە بۆ کوردان وا بێ کە ئەگەر دەیانەوێ عەلی و دەباشی وەک نوێنەرانی حەقیقەت و بەها گشتگیرە جیهانییەکان پەسنیان بدەنەوە و بە باڵایانا هەڵبڵێن دەبێ “مەرگ و نەمان بۆ ئەمریکا و ئیسراییل” و/یا کاپیتالیزم/نێئۆلیبرالیزم بنێرن، جا ڕەنگە ئیدی ڕێگە بدەن کوردیش بێتە نێو ماڵی گوتاری چەپی بوێر و خودان بەرخۆدانی ڕاستەقینە!

سەرچاوە:

[1]Persian

[2] Iranian

The post ڕووناکبیرانی چەپ و کورد: نموونەی ئێدوارد سەعید، حەمید دەباشی و تارق عەلی appeared first on ژنەفتن.