شفام* وتی: (باشە، ئەم جێگایەم دەوێت. بەڵام تەنها، بێگومان تێدەگەیت، دەمەوێت بزانم ژوورەکە لەگەڵ کێ هاوبەش دەکەم؟ نەک لەبەر ئەوەی دەترسم، هیچم نییە لێی بترسم، هاوبەشەکەم -پێم وایە ئەو کەسانەی شەویان لەگەڵ بەسەر دەبەین بە هاوبەش ناو دەبرێن- ئێستا لە ژوورەکەدایە؟).

(بەڵێ، لە ژوورەکەدایە و نووستووە).

(نووستووە!) شفام وشەکەی دووبارە کردەوە، پاشان فۆڕمی تۆمارکردنەکەی وەرگرت، بۆ کارمەندی پێشوازییەکەی پڕ کردەوە و دایەوە، دواتر ڕۆیشتە سەرەوە. کاتێک شفام ئەو ژوورەی بینی کە کارمەندەکە ژمارەکەی پێدابوو، کاوەخۆ هەنگاوەکانی خاو کردەوە و  هەناسەی خۆی ڕاگرت، بەو هیوایەی گوێی لە دەنگەدەنگێکی پیاوە بێگانەکە بێت. پاشان لەبەردەم کونی دەرگاکە چەمییەوە، ژوورەکە تاریک بوو. لەم کاتەدا گوێی لە کەسێک بوو بە قادرمەکەدا سەردەکەوت، ئێستا دەبێت شتێک بکات. دەتوانێت بڕوات، یان وا خۆی دەربخات کە هەڵەی لە ڕێڕەوەکەدا کردووە، یان دەتوانێت؛ بچێتە ژوورەوە، ئەو ژوورەی ژمارەکەیان پێداوە، کە دوو جێخەوی تێدایە، یەکێکیان کەسێکی لەسەر خەوتووە.

 شفام دەستی خستە سەر دەسکی دەرگاکە و کردیەوە. پاشان لە دوای خۆی دایخستەوە، بە دەستەکەی تریشی بە دوای پلاکی گڵۆپەکە دەگەڕا، بۆ ساتێک وەستا -وا بیری کردەوە کە هەردوو جێخەوەکە دەبێت لەم شوێنە بن- گوێی لە دەنگێک بوو، کە تێر و توند بوو:

(بووەستە! تکایە گڵۆپەکە هەڵمەکە. چاکەیەکم لەگەڵ دەکەیت ئەگەر ژوورەکە بە تاریکی بهێڵیتەوە).

شفام بە سەرسامییەوە وتی: (ئایا چاوەڕێی من بوویت؟)، بەڵام هیچ وەڵامێکی دەست نەکەوت، لەجیاتی ئەوە بێگانەکە گوتی: (نەکەویت بەسەر گۆچانەکەمدا، تکایە وریابە نەکەویتە سەر جانتاکانیشم. بهێڵە بەرەوە جێخەوەکەت ئاڕاستەت بکەم؛ سێ هەنگاو بەرەو لای دیوارەکە بڕۆ، پاشان بەرەو لای چەپ سێ هەنگاوی تر بڕۆ، دەستت بەر تەختەی جێخەوەکەت دەکەوێت).

 شفام گوێڕایەڵی پیاوەکە بوو، گەیشتە جێخەوەکە و جلەکانی دانا و خۆی خزاندە ژێر پەتووەکەوە. گوێی لە هەناسەی پیاوە بێگانەکە بوو، لە دڵی خۆیدا هەستی بەوە کرد بەو جۆرە خەوی لێ ناکەوێت.

دوای چەند ساتێک بە دوو دڵییەوە وتی: (بەڕاست، ناوم شفامە).

(باشە!) بێگانەکە وتی، (تۆ لەبەر کۆبوونەوەیەک لێرەیت؟)

(نەخێر، ئەی تۆ؟)

(نەخێر)

(لەبەر ئیش؟)

(نەخێر، لەڕاستیدا نا!)

شفام وتی: (ڕەنگە نامۆترین هۆکارم هەبێت بۆ ئەوەی یەکێک گەشت بۆ ئەم شارە بکات). لەسەر شۆستەی ویستگەکە، یەکێک لە شەمەندەفەرەکان ڕێڕەوەی خۆی دەگۆڕێت، زەوییەکە لەرییەوە، لەگەڵ لەرینەوەکەی هەردوو جێخەوەکەش کە ئەو دوو پیاوەی لەسەر پاڵ کەوتبوون، لەرینەوە.

بێگانەکە وتی: (دەتەوێت لەم شارە خۆت بکوژیت؟)

شفام گوتی: (نەخێر، وا دەردەکەوم؟)

بێگانەکە وتی: ( نازانم چۆن دەردەکەویت، ژوورەکە تاریکە).

شفام بە تۆنێکی دڵخۆش و نادڵنیاوە وتی: (کوڕێکم هەیە، دێوێکی بچکۆلە، لەپێناو ئەودا لێرەم).

(لە نەخۆشخانەیە؟)

(کێ وای وتووە؟ ئەو ساغە. کەمێک بێڕەنگە، دەتوانم ئەوە بڵێم، بەڵام هەر ساغە. دەمەوێت پێت بڵێم بۆ چی من لێرەم، لەم ژوورەدا لەگەڵ تۆم، وەک چۆن وتم، بابەتەکە پەیوەستە بە کوڕەکەمەوە. ئەو زۆر هەستیارە، شنەبایەک برینداری دەکات، سێبەرێک وەڕسی دەکات. ئەم نەگریسە، ڕۆحیکی شووشەیی هەیە. هەموو بەیانییەک، کاتێک دەچێت بۆ قوتابخانە، لە پشت پەرژینەکە دەبێت بووەستێت، چاوەڕێی تێپەڕینی شەمەندەفەری بەیانییان بێت. ئەم منداڵە لەوێ دەوەستێت و دەست ڕادەوەشێنێت، بە پەرۆشی و نائومێدییەوە دەست ڕادەوەشێنێت).

(پاشان چی؟)

(پاشان) شفام بەردەوامی پێدا (پاشان، دەچێت بۆ قوتابخانە، کاتێکیش دەگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە واق وڕماو و کاسە، هەندێک جاریش بە گریان دەتەقێتەوە. ناتوانێت ئەرکەکانی قوتابخانەی جێبەجێ بکات. نایەوێت لەگەڵ کەسیش یاری بکات یان بدوێت. یەک مانگە ئەوە دۆخەکەیەتی. ڕۆژ دوای ڕۆژ، ئەم منداڵە زۆر بە سادەیی خۆی نەخۆش دەخات).

(چی وای لێ دەکات وا هەڵسوکەوت بکات؟)

شفام وتی: (سەیرکە، شتەکە نامۆیە! منداڵەکە دەست ڕادەوەشێنێت- چەند خەمگینە بۆ ئەو- هیچ یەکێکش لە سەرنشینەکانی شەمەندەفەرەکە دەستی بۆ ڕاناوەشێنن. ئەویش زۆر جدییانە لە بابەتەکە دەڕوانێت. بە ڕادەیەک –خۆم و هاوژینەکەم- ترسێکی زۆرمان هەیە، ئەو دەست ڕادەوەشێنێت و کەسیش لە بەرامبەردا دەستی بۆ ڕاناوەشێنێتەوە، ناتوانرێت زۆر لە سەرنشینەکان بکرێت بۆ ئەم بابەتە).

(کەواتە تۆ، بەڕێز شفام، دەتەوێت بە گەشتکردنت بە شەمەندەفەرەکەی سبەی بەیانی، دەست بۆ کوڕەکەت ڕابووەشێنێت، بە مەبەستی کەمکردنەوەی ئازارەکەی؟)

(بەڵێ، بەڵێ).

بێگانەکە وتی: (منداڵان هیچ گرنگ نین بەلامەوە، ڕقم لێیانە، خۆمیان لێ دوور دەخەمەوە، چونکە بەهۆی ئەوانەوە -ئەگەر ئەم ڕستەیە بەڕاستی وەرگریت- هاوژینەکەم لەدەست دا، ئەو لە ژانی لەدایکبوونی یەکەم منداڵماندا مرد).

شفام وتی: (بەداخەوەم). پاشان لە جێخەوەکەیدا پشووی دا. هەستی کرد کە دەتوانێت ئێستا نووقمی خەو ببێت.

بێگانەکە پرسی: (کەواتە گەشت بۆ کورتزباخ دەکەیت، وایە؟)

(بەڵێ).

بێگانەکە ڕاشکاوانە وتی: (هیچ بیرۆکەیەکت هەیە سەبارەت بەوەی ئەنجامی دەدەیت؟ شەرم لە خۆت ناکەیت، لەوەی منداڵەکەت دەخەڵەتێنیت؟ ئەوەی پلانت داناوە ئەنجامی بدەیت، دەبێت دانی پێدا بنێیت کە هەڵخەڵەتاندنە).

شفام بە تووڕەیییەوە وەڵامی دایەوە: (خۆت بە کێ دەزانیت؟ چۆن بەو شێوەیە قسە دەکەیت؟) پاشان سەری خۆی بە پەتووەکە داپۆشی، چەند ساتێک بەو شێوەیە مایەوە تا خەوی لێکەوت.

بۆ سپێدەی ڕۆژی دواتر کە خەبەری بوویەوە، سەرنجی دا بە تەنیا لە ژوورەکەدایە. تووشی شۆک بوو کە سەیری کاتژمێرەکەی کرد، تەنها پێنج خولەکی ماوە بۆ شەمەندەفەری بەیانیان، ئەستەمە پێی ڕابگات.

پاش نیوەڕۆ، کە زانی خەرجی شەویکی تری ئەم شارەی پێ نییە، نائۆمێدانە گەڕایەوە شارەکەی خۆی.

کوڕەکەی دەرگای بۆ کردەوە، دڵخۆش بوو، خەریک بوو لە دڵخۆشیدا دەفڕی. خۆیدا بەسەر باوکیدا، پەرۆشانە دەیکێشا بە ڕانی باوکیدا. پێی وت: (ئەمڕۆ یەکێک دەستی بۆ ڕاوەشاندم، بۆ ماوەیەکی درێژ دەستی بۆ ڕاوەشاندم).

شفام پرسی: (گۆچانی پێ بوو؟)

(بەڵێ، پیاوێک بە گۆچانەوە، دەستسڕەکەی بە گۆچانەکەیەوە بەستبووەوە و بۆ ماوەیەکی زۆر لە پەنجەرەکەوە گۆچانەکەی بۆ ڕاوەشاندم، تا لە ئاستی بینینم ونبوو).

***

*شفام، ناوی پاڵەوانی ئەم چیرۆکەیە، ناوەکەشی بە واتای (ئیسفنج) دێت.

-زیگفرید لینز (١٩٢٦-٢٠١٨) یەکێکە لە دیارترین نووسەرانی ئەڵمانیای دوای جەنگ. زیاتر لە بیست ڕۆمان و شانۆگەری و کۆمەڵە چیرۆکی هەیە، ساڵی ٢٠٠٠ براوەی خەڵاتی گۆتە بووە بۆ سەرجەم نووسینەکانی.

The post شەوێک لە ئۆتێلدا appeared first on ژنەفتن.

له‌ زه‌ینمدا ته‌نیا كه‌مپی كابینه‌كان ده‌بینم

زۆری سه‌قفه‌ ته‌واونه‌كراوه‌كان و گنه‌داره‌كان

گیاكه‌ڵه‌[1]و گابه‌رده ‌له‌گیاداپۆشراوه‌كانیی نێو چاڵئاوەكه ‌و‌[2]

 شڕوشیتا‌ڵه‌ ئاڵۆزكاوه‌كان كه‌ له‌سه‌ر كاشییه‌كان ده‌دره‌وشێنه‌وه‌[3]

بۆدلێر شاعیری مه‌زنی شاره‌. ئه‌و ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كانی له‌ سه‌رده‌می ئێستا و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌‌ی كه‌ زاڵه‌به‌سه‌ریدا وه‌رده‌گرێت، شاری گه‌وره‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ته‌واوی دونیای سه‌رده‌می نوێیه‌، شوێنێكی “قه‌ره‌باڵخ” و “پڕله‌خه‌ون” له‌گه‌ڵ ئه‌و تارمایییانه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژی ڕووناكدا چنگاوشی[4] ڕێبواران ده‌كه‌ن‌”. لێره‌دا چیتر باس، باسی گوڵ و باخچه‌ و كه‌ژ و ده‌شت نییه‌، ته‌نانه‌ت باسی دیمه‌نه‌ دڵگیره‌ شاعیرانه‌كانیش. له‌ شیعری “ئه‌نگۆره‌دا[5]” بۆدلێر وێنه‌یه‌ك له‌ ناشیرینییه‌كانی شار ده‌نه‌خشێنێت:

له‌شفرۆشی شه‌قامه‌كان ڕووناك ده‌كاته‌وه‌ 

له‌شفرۆشی وه‌ك مێرووله‌ گشت شوێنه‌كانی هاتووچۆی ده‌كاته‌وه‌

له‌شفرۆشی له‌ هه‌موو شوێنێك ڕێگایه‌كی نهێنی ده‌كاته‌وه‌

وه‌ك دوژمنێك ده‌ستی هاوكاری بۆ ببا

له‌شفرۆشی له‌ هه‌ناوی ئه‌م شاره‌چڵپاوه‌ خۆی ده‌له‌قێنێ

وه‌ك كرم له‌ مرۆڤی ده‌دزێ ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌یخوا

بۆ بۆدلێر پاریس پایته‌ختێكی كۆنه‌ كه‌ به‌ هه‌ڵاتنی خۆر چالاكییه‌ تاقه‌تپڕووكێنه‌كانی ده‌ست پێ ده‌كاته‌وه‌:

       كازیوه‌ی له‌رزۆك به‌ كراسی سوور و سه‌وزه‌وه‌

       له‌سه‌رخۆ به‌ره‌و ڕووباری چۆڵی سێن مل ده‌نێ

       پاریسی تاریك چاو هه‌ڵئه‌گڵۆفێ

       كه‌ره‌سته‌كانی به‌ده‌ست ده‌گرێت، پیره‌مێردی ئیشكه‌ری چالاك[6]

بۆدلێر به‌ گۆڕانكاری  له‌ وێنه‌ی هه‌ژاری و ناشیرینی كه‌ له‌ شاری گه‌وره‌دا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌‌ تا ئاستێكی سوریالی به‌رز ده‌كاته‌وه‌. دیمه‌نه‌كانی شار، كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی دونیای مۆدێرنن، به‌و گۆڕانه‌ی كه‌ شاعیر ده‌یكات ده‌بنه‌ دونیایه‌كی تر. هه‌ڵبه‌ت له‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ بۆدلێر تێیدا ده‌ژیا گۆڕان و گۆڕانكاری له‌ ڕه‌هه‌ندێكی تره‌وه‌ له‌ پرۆسه‌ی گۆڕانی شاری سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست بۆ شاری مۆدێرن ڕوویدا.

ئه‌و پاریسه‌ی كه‌ هه‌وێنی ئافراندنی باشترین به‌رهه‌مه‌كانی بۆدلێر بوو، به‌ تایبه‌ت په‌خشانه‌شیعره‌كانی له‌ كۆبه‌رهه‌میی “وه‌ڕه‌سییه‌كانی[7]“دا، په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رده‌مێكه‌وه‌ كه “جۆرج ئۆژن هۆسمان” به‌ فرمانی ناپلیۆنی سێیه‌م، پاریسی به‌پێی به‌رنامه‌یه‌كی دیاریكراو و به‌ مه‌به‌ستی به ‌مۆدێرنكردنی شار، سه‌ره‌تا ڕووخاند و دواتر سه‌رله‌نوێ دروستی كردەوه‌. هۆسمان كۆمه‌ڵه‌ بوولڤارێكی[8] فراوانی له‌ ناوه‌ڕاستی به‌شه‌ كۆنه‌كه‌ی شاردا دروست كرد كه‌ بڕیار بوو ئه‌م بوولڤارانه‌‌ ڕۆڵی شاده‌ماره‌ سه‌ره‌كییه‌كان له‌ سیستمی شاردا ببینن. دروستكردنی ئه‌م بوولڤارانه‌‌، ڕووخاندنی ته‌واوی ناوچه‌ له‌چینكۆدروستكراوه‌كان و زۆرێك له‌ بیناكان، ئاواره‌بوونی دانیشتووانه‌كانیان و لەو‌ناچوونی هه‌ندێك له‌ گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كانی شاری لێ كه‌وته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆكاری تێكشاندنی ئه‌و په‌ڕژینه‌ی كه‌ تا ڕاده‌یه‌ك به‌ چوارده‌وری جیهانه‌ هه‌ژارنشینه‌كانی شاردا كێشرابوو. به‌م شێوه‌ هه‌ژاره‌كان بۆ یه‌كه‌مجار به‌ره‌و به‌شه‌كانی تر شار ڕۆیشتوون و هه‌نگاویان نایه‌ نێو ئه‌م میوانی و خوانه‌ تازه‌یه‌وه‌. له‌ هه‌ردوو به‌ری گه‌ڕه‌كه‌كاندا، فرۆشگا و نووسینه‌گه‌ی بازرگانی و بینای شووشه‌یی و چه‌نده‌ها ڕێستۆران و كافتریا به‌ چرا و گڵۆپی غازی و د‌ره‌وشانه‌وه‌ فریوده‌ر و ڕازاوه‌یییه‌‌ سیحرئاساكه‌یان دروست بوون، ئیدی به‌م شێوه‌یه‌ ژیانی شه‌وانه‌ی پاریس له‌گه‌ڵ شانۆكان و جوانكارییه‌كانی و عه‌یش و نۆشه‌كانی شه‌وانه‌ی ده‌ستی پێ كرد و خوو و خولیای خه‌ڵكی به‌ره‌به‌ره‌ تووشی گۆڕان كرد. ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م وێنه ‌و دیمه‌نانه‌ به چه‌ندین جار له‌ به‌رهه‌مه‌كانی بۆدلێردا به‌دی ده‌كه‌ین. بۆ نموونه‌ له‌م پارچه‌یه‌ی “چاوی هه‌ژاران[9]“دا وه‌سفی دیمه‌نه‌ دره‌و‌شاوه‌كه‌ی شار به‌م شێوه‌یه‌یه‌:

بوولڤارێكی پڕ له‌ داروپه‌ردوو كه‌ شكۆی خۆی له‌ كافتریایه‌كی نوێدا ده‌خاته‌ ڕوو. شه‌وقی ڕووناكی به‌ د‌ره‌وشاوەیییه‌وه‌ دیمه‌نێكی شكۆمه‌ندی دروست كردووه‌… ڕووناكییه‌ك كه‌ به‌ هه‌موو هێزیه‌وه‌ سپیایییه‌‌ به‌رچاوه‌كه‌ی دیوار و ئاوێنه‌ گه‌وره‌كان و پێچوخواری سه‌قف و ئاوێنه‌كان ئاشكرا ده‌كات…[10]

خستنه‌ڕووی ئه‌م دیمه‌نانه‌ له‌گه‌ڵ وه‌سفی ڕازاوه‌یی به‌رچاوی فه‌زای نێو كافتریاكان له‌گه‌ڵ وێنه‌ و په‌یكه‌ری زۆری خواوه‌نده‌كان، خواوه‌ندی ژن، ساقییه‌كان، باز و تانجییه‌كان پێكه‌وه‌ ته‌واو ده‌كرێت. دواتر ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م دیمه‌نه‌ ڕازاوه ‌و پڕله‌شكۆیه‌ له‌نێو چاوی حه‌په‌ساو و ساكاوی ماڵباتێكی هه‌ژاری شڕپۆش ده‌بینین كه‌ به‌ نیگا حه‌په‌ساو و واقوڕماوه‌كه‌یان، ده‌ڕواننه‌ ئه‌م جیهانه‌ دره‌وشاوه‌. نه‌ ڕق و كینه ‌و تووڕه‌یییه‌كیان له‌ دڵدایه‌ نه‌ یاخیبوونێكیان له‌ مێشكدایه‌‌، ته‌نیا ده‌یانه‌وێت ئه‌وانیش له‌م خوان و میواندارییه‌ بێوێنه‌یه‌ ئاماده‌ بن و به‌شێكیان هه‌بێت له‌م هه‌موو نووره‌ فریوده‌ر و دڵڕفێنه‌.

شار له‌ زاتی نووسینی بۆدلێردا، ئاماده‌بوونێكی جیدی هه‌یه‌ و به‌شێكی جیانه‌كراوه‌یه‌ له‌ تانوپۆی نووسینی ئه‌و. ئه‌و به‌ كتێبێكی شیعری لیریك وه‌ڵامی هه‌موو گۆڕانه‌ گه‌وره‌ كۆمه‌ڵاییه‌تییه‌كان و گۆڕانی بیناسازی شار ده‌داته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیدا ڕوو ده‌دات و، هه‌موو ناوه‌ڕۆكه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌م گۆڕانانه‌، له‌ خه‌م و دڵگیری نامۆ و سه‌یری شاری نوێ، هه‌مووی به‌ ته‌نیا له‌م كتێبه‌ بچووكه‌ به‌ڵام به‌نرخه‌دا شوێن ده‌كاته‌وه‌. شاعیر ڕوو له‌ هه‌رچی شتی ئاشنا و باوه‌ وه‌رده‌گێڕێت. چه‌ند وشه‌یه‌كی وه‌ك ڤاگۆنی ئه‌سپ، تراموا، چرا و گڵۆپی غازی بۆ یه‌كه‌مجار له‌ قامووسی شیعره‌كانی بۆدلێردا به‌دی ده‌كه‌ین. پۆل كلودل[11] هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ شیعری بۆدلێر به‌ پێكهاته‌یه‌ك له‌ شیعری ڕاسین[12] و په‌یامهێنه‌ری ده‌زانێت.

پرۆژه‌ و پێكهاته‌ی نوێی پاریسی گه‌وره‌، فه‌زایه‌كی دروست كرد بۆ كۆبوونه‌وه‌ی خه‌ڵكانێكی زۆر و به‌ركه‌وتنی تایبه‌تی نێوانیان و دروستبوونی په‌یوه‌ندیی ناكۆتای نێوانیان، كه‌ ئه‌م شتانه‌ ته‌نیا له‌ نێو ئەم فه‌زایه‌ی شاردا ده‌سته‌به‌ر ده‌بوو. به‌م شێوه‌یه‌ بوو كه‌ چه‌مكی چین و توێژه‌كان له‌ سه‌ر بنه‌مای ڕووخساری شار دروست بوو و بووه‌ یه‌كێك له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی شیعری بۆدلێر. چین و توێژه‌كان له‌ شیعری بۆدلێردا مه‌به‌ست چینێكی تایبه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ به‌ڵكوو ڕه‌نگدانه‌وه‌ی چین و توێژێكی بێ فۆرمن له‌ ڕێبواران و پیاسه‌كه‌ران و خه‌ڵكانی سه‌ر شه‌قام، دانیشتووانێكی زۆر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بۆدلێر هه‌رگیز خۆی له‌ بوونی ئه‌واندا بێبه‌ری ناكات به‌ڵام به‌ تایبه‌ت باسی هیچكامیشیان ناكات.

بۆ بۆدلێر شار نه‌ ڕه‌هه‌ندێكی عاتیفی هه‌یه‌ و نه‌ تایبه‌ته‌مه‌ندییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و دڵڕفێن، به‌ڵكوو شوێنی هاتووچۆی لێقه‌وماوان و به‌دبه‌خته‌كان و نائومێدان و كوێره‌كان و پیره‌ژنه‌ ناشیرینه‌كانی نێو قومارخانه‌كانه‌. قسه‌ی ئه‌و ڕووی له‌ “دایكێكی جه‌رگ سووتاوه‌” ئیتر “له‌شفرۆش بێت یا قه‌دیس”، ڕووی ده‌می له‌وانه‌یه‌ كه‌ كه‌س نایانناسێته‌وه‌ ئه‌گه‌رچی “هێشتا ڕۆحیان تیاماوه‌”، ڕووی ده‌می له‌ “تارمایییه‌كی لاواز و تێكشكاوه‌”، له‌وانه‌ی “له‌ نێو فرمێسكدا تێراو” ده‌بن و “له‌ مه‌مكی ده‌ڵه‌گورگی میهره‌بان ئازار ده‌مژن”، بۆ ئه‌و “هه‌تیوه‌ له‌ڕولاوازانه‌یه‌ كه‌ وه‌گ گوڵ ده‌ژاكێن” بۆ “ئه‌و ژنه‌ ڕه‌شه‌ لاواز و داهێزراوه‌یه‌”، بۆ “مێشكی مرۆڤه‌كان”، بۆ “زیندانییه‌كان، شكستخواردووه‌كان…. و بۆ زۆرێكی تریش!”

لێره‌دا بۆدلێر له‌گه‌ڵ زۆرێك له‌ هه‌ژاران و نائومێده‌كان هاوسۆزی ده‌رده‌بڕێت و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی وێنه‌ی ئه‌وان له‌ ڕۆحی خۆیدا به‌دی ده‌كات. به‌ سه‌ره‌نجدان بۆ كوێره‌كان، به‌ خه‌مه‌وه‌ بیر له‌م نوقسانییه‌ی ئه‌وان ده‌كاته‌وه‌ و گله‌ییی ئه‌وه‌ له‌ شار ده‌كات كه‌ “تا ئاستی سته‌مكاری فریوی چێژی خواردووه‌”، ئه‌مه‌ ده‌ڵێت و پێده‌كه‌نێت و نه‌ڕه‌ ده‌كات. ته‌نانه‌ت ڕووی ده‌می له‌ ته‌رمێك ده‌كات كه‌ هه‌ڵیانواسیووه‌ و هاوخه‌می خۆی وا باس ده‌كات:

 له‌سێداره‌دراوی گاڵته‌جاڕ، ئازاركانت هی منن!

له ‌سیمای ئه‌ندامه‌كانت

وه‌ك ڕشانه‌وه‌یه‌ك كه‌ هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای ددانه‌كانم

هه‌ستم به‌

ڕووباری درێژی تاڵاوی ئازاره‌ دێرینه‌كان كردبوو![13]

به‌زه‌یی و هاوسۆزییه‌ك كه‌ له‌ قووڵاییی ڕۆحی شاعیره‌وه‌ هه‌ڵده‌قووڵێت، له‌ شارێكی لێوانلێو له‌ پاشماوه ‌و زبڵی‌ مرۆیی، هه‌ستی “هاوسۆزییه‌كی به‌ ئازار” له‌ ئه‌ودا به‌ خه‌به‌ر دێنێت كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ شیعره‌كانییدا، له‌ ڕاستیدا كاریگه‌ره‌ و بیرهێنه‌ره‌وه‌ی سۆز و عاتیفه‌یه‌كی مرۆیی و پاكه‌.

من برین و چه‌قۆم

زلله ‌و ڕوومه‌تم

زنجیر و كه‌ره‌سته‌ی ئه‌شكه‌نجه‌م

 قوربانیم و ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ر

له‌ نێو دڵی خۆمدا ئه‌و خوێنمژه‌م

یه‌كێك له‌و ئاواره‌ گه‌ورانه‌م‌

كه‌ مه‌حكوومی پێكه‌نینێكی سه‌رمه‌دین و

‌ ناتوانن زه‌رده‌خه‌نه‌ بكه‌ن.

بۆدلێر به‌ هەمان شێوه‌ له‌و بڕگه‌ شیعره‌ی “چین و توێژه‌كان”دا باسی ده‌كات، شاعیر به‌ هه‌ڵگری به‌هره‌یه‌كی ناوازه‌ ده‌زانێت كه‌ ده‌توانێت ڕۆ بچێته‌ نێو به‌رگی هه‌ر دیارده‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ بیه‌وێت و شێوه‌ و حاڵه‌تی  خۆی بگۆڕێت و به‌م شێوه‌یه‌ له‌ سێڵاوی پڕ له‌ شه‌پۆلی چین و توێژه‌كاندا به‌ ئاسانی قووت بخواته‌وه‌.[14]

شاعیر خاوەنی ئه‌و پله‌ ناوازه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت به‌پێی ویستی خۆی هه‌م خۆی بێت و هه‌م ئه‌وی تریش. هاوشێوه‌ی ئه‌و ڕۆحه‌ سه‌رگه‌ردانانه‌ی به‌دوای جه‌سته‌یه‌كدا ده‌گه‌ڕێن، شاعیر ده‌توانێت هه‌ركاتێك بیه‌وێت ڕۆبچێته‌ نێو هه‌ركه‌سێكه‌وه‌ كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت. بۆ شاعیری ته‌نیا، هه‌موو شوێنێك به‌تاڵه‌. ئه‌گه‌ر شوێنێكیش له ‌به‌رانبه‌ریدا داخرا بێت هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تیپه‌ڕین به‌وێدا هیچ نرخێكی بۆی نییه‌. ڕێبواری ته‌نیا و نوقمبووی نێو بیركردنه‌وه‌، له‌م هاوسۆزییه‌ جیهانگره‌ ده‌گاته‌ سه‌رمه‌ستییه‌كی تایبه‌ت. له‌وێدا كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌مووان ببێت به‌ یه‌ك، له‌ چه‌ند چێژێكی تاهێنه‌ر تێده‌گات، كه‌ كه‌سێكی خۆپه‌ره‌ستی وه‌ك سندووق داخراو، یان كه‌سێكی ته‌مه‌ڵی وه‌ك گیاندارێكی لیق و نه‌رم و گۆشه‌گیر، تا ئه‌به‌د بێ به‌شه‌ له‌م شتانه‌‌. ئه‌و هه‌موو ئیش و كاره‌كان و هه‌موو چێژ و ڕیسوایییه‌كان كه‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌كان دروست ده‌كه‌ن ده‌كات به‌ هی خۆی.

ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی به‌ عه‌شقی ده‌زانن، زۆر بچووك و سنووردار و هیچه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌رزه‌بوونه‌ وه‌سف نه‌كراوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌م سۆزانیبوونه‌ پیرۆزه‌ی ڕۆح، كه‌ خۆی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ قاڵبی شیعر و چاكه‌ ته‌سلیمی هه‌ركه‌سێك ده‌كات كه‌ كه‌مجار خۆی ده‌رخات یان بێگانه‌یه‌ك.

بۆدلێر له‌ شیعری جوان و به‌ناوبانگی “بۆ ژنه‌ ڕێبوارێك”، عه‌شقێكی ڕاگوزه‌رمان پیشان ده‌دات كه‌ له‌ به‌ركه‌وتنێكی كتوپڕدا چه‌خماخه‌ ده‌دات، ده‌دره‌وشێته‌وه‌ و گڕ ده‌گرێت و دواتر نامێنێت. عه‌شقێكی به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌نگه‌ ته‌نیا له‌ قه‌ره‌باڵخی و هه‌راوهوریای شارێكی گه‌وره‌دا بشه‌كێته‌وه‌. چڕی دانیشتووان له‌ شیعری بۆدلێردا وه‌ك په‌رده‌یه‌كی جووڵاوه‌ كه‌ شاعیر له‌ نێو چرچ و لۆچه‌كانیدا له‌ پاریس ده‌ڕوانێت. له‌ شیعری “ژنه‌ ڕێبوارێك”دا ئه‌گه‌رچی ئاماژه‌یه‌كی ڕاسته‌خۆ بۆ دانیشتووان یان شار ناكرێت به‌ڵام له‌ ڕاستیدا سروشتی دانیشتووان و چینوتوێژه‌كانی شاره‌ كه‌ گوڕ و جموجۆڵ به‌ شیعره‌كه‌ ده‌به‌خشێت، هاوشێوه‌ی بایه‌ك كه‌ چارۆكه‌كه‌ ده‌جووڵێنێت:

شه‌قام پڕله ‌ژاوه‌ژاو به‌ چوارده‌ورم ده‌ینه‌ڕاند

به‌رز، باریك، له‌ پرسه‌ی ئازارێكی شكۆدار

تێپه‌ڕی ژنێك كه‌ به‌ده‌ستی ڕازاوه‌ی

دامێنه‌ نه‌خشینه‌كه‌ی ته‌نووره‌كه‌ی هه‌ڵده‌كرد

……………………………………………..

برووسكه‌ و ڕووناكییه‌ك ………. پاشان شه‌و! ــ جوانییه‌كی هه‌ڵاتوو

نیگای له‌ ناكاو سه‌رله‌نوێ زیندووی كردمه‌وه‌

ئایا جارێكی تر له‌ ئه‌به‌دیه‌تدا ده‌تبینمه‌وه‌‌؟[15]

سه‌رچاوه‌:

“جنون هوشیاری”، داریوش شایگان، موسسه‌ فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر، تهران، چاپ سوم 1395، صص. 75 – 81 .

[1] گیای هه‌رزه‌

[2] چاڵی سه‌ر شۆسته‌ وشه‌قام كه‌ ئاوی تێدا بوه‌ستێت.

[3] خوێنه‌ری به‌رێز هه‌موو ئه‌و شیعرانه‌ی بۆدلێر كه‌ له‌م ده‌قه‌دا هاتووه‌، ڕاسته‌وخۆ له‌ فره‌نسییه‌وه‌ وه‌رمگێراون نه‌ك له‌ سه‌ر وەرگێڕانە‌كه‌ی داریۆش شایگان، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌ندێك شوێن سه‌لیقه ‌و له‌ هه‌ندێك شوێنیش هه‌ستم به‌وه‌ كردووه‌ وه‌رگێرانه‌كه‌ی شایگان ئافراندنه‌وه ‌و نزیكردنه‌وه‌ بووه‌ له‌ شیعری فارسی. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ فارسییه‌كه‌دا جیاوازی له‌ شیعره‌كاندا هه‌بوو‌ هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌م دوو بابه‌ته‌‌.

[4] چنگاوش، واته‌ ده‌ست و چنگ بۆ كه‌سێك ده‌وه‌شێنێت یان دوو كه‌س كه‌ ده‌ستیان له‌ یه‌خه‌ی یه‌كتر گیر ببێت، وشه‌كه‌ ، وشه‌یه‌كی ڕه‌سه‌نی كوردییه‌ و له‌ گه‌رمیان به‌كاردێت.

[5] Le Crépuscule du soir

[6] Le Crépuscule du matin

[7] Le spleen de Paris ئه‌م به‌رهه‌مه‌ هه‌موو په‌خشانه‌ شیعره‌كانی بۆدلێر له‌ خۆ ده‌گرێت.

[8] boulevard  له‌ بیناسازی شاردا به‌و شوێنه‌ ده‌وترێت كه‌ چوار شاڕێگه‌ی سه‌ره‌كی یان زیاتری ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر و به‌ چوارده‌وریدا باخچه‌ هه‌یه‌ و بیناكان له‌مبه‌ر و ئه‌وبه‌ری به‌ درێژی و یه‌كئاستی دروست كراون و كافتریاكانیش له‌ ڕوكنه‌كاندا دروست كراون، كه‌ له‌ شیعری بۆدلێردا زۆر به‌ری ده‌كه‌وین، له‌ كوردیدا هیچ ناوێكم بۆی نه‌دۆزییه‌وه‌ بۆی به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ك خۆی دامنایه‌وه‌.

[9] les yeux des pauvres

[10] له‌م بڕگه‌یه‌ی كه‌ داریۆش شایگان  له‌ “وه‌ڕه‌سییه‌كانیی پاریس ” هه‌ڵیبژاردووه‌  چونكه‌ مه‌به‌ستی پیشاندانی ئه‌م دیمه‌نه‌یه‌ به‌ جۆرێك تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵی كردبوو كه‌ من نه‌مده‌توانیی ڕاسته‌وراست له‌ فره‌نسییه‌كه‌ بیكه‌م، چونكه‌ ئه‌م كافتریایه‌ له‌ لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكی هه‌ژاره‌وه‌ سه‌رنج ده‌درێت و شایگان لێره‌ حیكاتخوانی په‌خشانه‌ شیعره‌كه ‌و بڕگه‌كانی گۆرێوه‌ بۆیه‌ وه‌ك خۆی كه‌م به‌ ده‌ستكاری و سه‌ره‌نجدانی بۆ ده‌قه‌كه‌ بێ ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی شایگان بگۆرم دامناوه‌.

[11] paul claudel (1868-1955)

[12] ژان ڕاسینی شاعیری سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌می فره‌نسا.

[13] Un Voyage à Cythère

[14] كه‌وتنه‌ ژێر ئاو و قووتخواردنه‌وه‌ له‌ ئاودا.

[15] À une passante

The post شاعیری شار، سه‌رده‌می پیشه‌سازی، چین و توێژه‌كان appeared first on ژنەفتن.

ئەو هیستریا دەستەکۆییەی لە میدیا و جیهانی عەرەبیدا دەرهەق بە کورد دەیبینین نە ڕاگوزەر و نە ڕووکەشە. ئەمە درێژکراوەی مێژوویەکی کۆنە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەو شوێنەی مەعدەنی دروستکردنی کینە و دوژمنایەتییە بۆ “ئەوی تر”. ئەوانەی لە تایبەتمەندیی دەروونیی ناسیۆنالیزمی عەرەب تێنەگەیشتوون سەختە بزانن بنچینەی ئەم هیستریایە لەکوێوەیە. هەرکەسێک بەوردی سەیری مێژووی سەدەی بیست بکات، تێبینی هاوشێوەیەکی سەرنجکێش دەکات لەنێوان دۆخی ئەمڕۆی کورد و جوو لە ساڵانی بەر لە جەنگی جیهانیی دووەم. ئەم لێکچووییە هۆشدارییەکە و دەبێت مەترسیی ئەم هێرشە نوێیەش بەشێوەیەکی جددی ڕەچاو بکرێت.

بەر لەوەی قڕکردنی جووەکان دەست پێ بکات، ئەڵمانیا لەنێو شکستێکی مێژووییی سامناکدا دەژیا، کە من بە زاراوە فرۆیدییەکە پێی دەڵێم برینێکی خودئەڤینی. ئەڵمانیا جەنگی جیهانیی یەکەمی دۆڕاند، و بە بارێکی ئابووریی تێکشکاوەوە هاتە دەر، ناچاریش کرا قەرەبووی گشت زیان و لێکەوتەکان لە ئەستۆ بگرێت. لای هەندێکیان، بەتایبەب ئەوانەی بە ئوستوورەی سەر بە ڕەگەزی باڵاوە شێوەبەند کرابوون، تێگەیشتن لە شکست و داڕووخانە کۆمەڵایەتییەکە شتێکی مەحاڵ بوو. هەستی تێکشکان هاوشان بە ئارەزووی هەستانەوە وەک دوو ئامێری نەوەستاو لە ژیندەروونی کۆمەڵگەی ئەڵمانیدا وەگەڕخرابوو. هەردوو هەستەکە بەر لەوەی هیتلەر دەسەڵات بگرێتە دەست بەقووڵی حزووریان هەبوو.

پرسی شکست شوێنێکی گرنگی لە ئەدەبیاتی ئەوکاتی ئەڵمانیدا گرتبوو، و بە ڕاشکاوییش لە بەرهەمەکانی ئەو نووسەرانەدا بەرچاوە کە بە ئایدۆلۆژیای نازییەوە هاوپەیوەند بوون. لە نووسینەکانی هانس کۆلبنهایەر، هانس یۆست و هەندێکی تر، ئەڵمانیا  بەشێوەیەکی پاتەبووەوە وەک نوقمبووێکی ناو داڕمان نیشان دەدرا. کۆمۆنیزم، لیبڕالیزم و دیموکراسی وەک هێزگەلێک دەبینران کە هۆکار بوون بۆ لاوازبوونی ڕۆحی ئەڵمانی؛ نەتەوەی ئەڵمان وا پیشان دەدرا وەک ئەوەی لەژێر هەڕەشەی لەناوچوون بێت؛ و ڕۆشنبیرانیش وەک هۆکارێکی سەرەکی کارەساتەکە سەرکۆنە دەکران. کەچی ئەم ژانە تەنیا لای نووسەرە نازییەکان بوونی نەبوو، بگرە لەنێو گەلێک نووسەری گرنگی دەرەوەی پانتایییەکەش جێی سەرنج بوو، وەک لە تۆفانی پۆڵایین[1]ی ئێڕنست یونگەردا دەبینرێت، کە هەندێک کەس ڕۆمانەکە وەک بەردڕێژکردنی ڕێگا بۆ ڕۆحی لەشکرسالاریی نازی وەسف دەکەن. تەنانەت زۆر ڕوونتر، دەکرێت لە بەرهەمە دەسپێکەکانی تۆماس ماندا ئەمە ببینرێت، کە دواتر دەبێت بە یەکێک لە سەرسەختترین نەیارەکانی هیتلەر.

هەستکردن بە شکست تەنیا وەڵامێک نەبوو بۆ تێکشکانی سەربازی و داڕمانی ئابووری؛ ڕەنگدانەوەی ترسێکی دەروونیش بوو دەرهەق بە ونبوون و لەدەستدانی سەنگی کێیەتیی ئەڵمانی. لە تێڕامانەکانی پیاوێکی ناسیاسیدا[2]، تۆماس مان ڕۆشنایی دەخاتە سەر ئەم کەڵکەڵەی “لەکیسچوون” و “دۆڕان”ە، کە لە دیدگای ئەودا بەقووڵی کاریگەری خستووەتە سەر ڕۆحی ئەڵمانی. کتێبەکە لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا نووسرا و بە ماوەیەکی کەم دوای شکستی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩١٨ بڵاو بووەوە، بۆیە هەڵگری کەشی ساتەوەختەکەیە: وردوخاشبوونی شکۆی نەتەوەپەرستی [ناسیۆنالیزم]. تۆماس مان لە پێگەیەکی چەقبەستوودا دەنووسێت و ئەم ترسە دەردەبڕێت کە دەکرێت کەلتووری ئەڵمانی وەک بەرهەمی ڕۆحی ئەڵمانی بەهۆی ئەقڵانییەت و لۆژیکی ساردوسڕی پێشکەوتن و زانستەوە لەناو بچێت.

گرنگترین بابەتی ناو کتێبەکە ئەو جیاکارییەیە کە نووسەر لەنێوان “کەلتوور” و شارستانییەت”دا ئەنجامی دەدات. ئەو کەلتوور وەک ڕەهەندێکی گیانەکی، دەروونی، و ناوەکیی قووڵ بەردیدە دەخات کە گرێدراوی شووناسە بۆ ئەڵمانیبوون و لەناو نەتەوەکەدا ڕەگی داکوتیوە. بەپێچەوانەوە، شارستانییەت وەک گشتێکی گەردوونی پیشان دەدات، کە بە زانست و پێشکەوتنە بەربڵاوەکانی خۆرئاواوە بونیادمەند کراوە. بۆ مان، شارستانییەت ئەقڵانییەت و پانتاییی ڕواڵەت دەنوێنێتەوە؛ بەپێچەوانەی کەلتوور، شارستانییەت لە قووڵاییی ڕۆحی نەتەوەییەوە هەڵناگۆزرێت. تۆماس مانی لاو، لەبەرئەوە شارستانییەتی وەک هێزێکی توانادار بۆ لەناوبردنی کەلتووری ئەڵمانیا دەبینی، و ئەمەش بەشدار دەبوو لە هەستکردنێکی قووڵ بە شکست.

پاڵنەر بۆ دۆزینەوەی دوژمنێک، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوانی تر، لاوازبوونی مۆڕاڵی سیاسی و هەڵکشانی خولیا بۆ کوشتن و توندوتیژی هێندە لە پەراوێزدا نامێننەوە.

قۆناغی پێش دەرکەوتنی نازیزم بە لووتکەی هەستکردن بە شکست، تێکشکان، و لەدەستدانی شووناس دیاری کرابوو. زۆرێک لە ڕۆماننووسانی سەردەمەکە وەک ئەلفڕێد دووبلین، ئێریش کێستنەر و کورت توخۆلسکی لەنێو نووسەرانی تردا کۆمەڵگەیان وەها پیشان دەدا کە بەخێرایی بەرەو ئامێزی سەربازگەری و توندوتیژی دەڕوات. یەکێک لە ترسناکترین نیشانەکانی ئەم قۆناغەی تێکشکان دەرکەوتنی جۆرێک “مرۆڤی لاواز” بوو: کەسێک کە لەپێناو گەڕاندنەوەی دەزگا و بەهاکان بەدوای هێزێکدا دەگەڕێت. هەستکردنێک بەوەی ژیان و شووناس لەژێر هەڕەشەدان، وا دەکات ئەم مرۆڤە بەدوای دوژمنێکی ڕاشکاودا بگەڕێت، بەدوای یەکێک تا سەرکۆنەی بکات، ڕوونکردنەوەیەک وەربگرێت بۆ ئەوەی کۆی ئەم دۆڕان و تەریقبوونەوەیە دەرکێش بکات. گەڕانەوەیەک بۆ ئەدەبیاتی ئەڵمانیی ئەوکات پیشانی دەدات کۆمەڵە هاندەرێکی لەم شێوەیە بەپتەوی بۆ بارێکی مۆڕاڵی زاڵ وەردەگەڕێن. پاڵنەر بۆ دۆزینەوەی دوژمنێک، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوانیتر، لاوازبوونی مۆڕاڵی سیاسی و هەڵکشانی خولیا بۆ کوشتن و توندوتیژی هێندە لە پەراوێزدا نامێننەوە. ئەم پاڵنەرانە تەشەنە دەکەن، ئاسایی دەبنەوە [زاڵ دەبن]، و دواجاریش کردە و باوەڕی خەڵک شێوەبەند دەکەن.

گەر بە وریایییەوە سەیر بکەین، ئێستا جیهانی عەرەبیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەشێوەیەکی زۆر بەرچاو ئەزموونی دۆخێک دەکات کە هاوشێوەیە بە ئەڵمانیای پێش نازیزم. بەدرێژاییی بیست و پێنج ساڵی ڕابردوو، لە کەوتنی بەغدادەوە بۆ وێرانکردنی غەززە، ناسیۆنالیزمی ئایینیی عەرەب ڕووبەڕووی زنجیرەیەک گورزی هەڵتەکێنەر بووەوە. دوای یازدەی سێپتێمبەر و ڕووخانی سەددام، ئەم شەپۆلی ناسیۆنالیزمە دووچاری پاشەکشەیەکی سەخت بوویەوە. دەرکەوتنی داعش بۆ ئاوەژووکردنەوەی شکست و بەدەستهێنانەوەی هەستکردنێک بە هەبوونی هێز یەکێک بوو لە هەوڵە هەرە توندڕەوەکانی عەرەبە ناسیۆنالیستە ئایینییەکان. ئەم بەدواکەوتنە دڕندەیە بۆ زیندووکردنەوەی گەلی عەرەب و ئیسلامی [گەل لێرەدا هەم  وەک ‘نەتەوە’ و هەمیش ‘کۆمەڵگە’]، وای کرد داعش پەڕگیرانە و بێسنوور تاوانی تۆقێنەر ئەنجام بدات.

هۆڤێتیی داعش ڕەنگدەرەوەی ترسێکی قووڵنیشتووی سڕانەوەیە لەنێو عەرەبە ناسیۆنالیستە ئایینییەکان. ڕووخانی داعش، و  کۆتاییپێهاتنی ئەوەی پێی دەگوترا خەلیفەی ئیسلامی بە دەستی کورد برینێکی قووڵتری دەروونی و خودئەڤینی خستە ناو ئەم بیرکردنەوە سیاسییەوە. دوای ئەوەی داعش ڕووخا، ئەم قەیرانە چڕتر بووەوە، و زۆرێک لە خەڵکی هاندا بۆ نواندنی پەرچەکردار لەڕێگەی شەپۆلێکی تری ئامادەکاری. هێرشی حەوتی ئۆکتۆبەر لەلایەن حەماسەوە بۆ ئیسرائیل و ئەو ڕووداوانەی بەدوایەوە هاتن هەوڵێک بوون بۆ تۆمارکردنی سەرکەوتنێک و ڕزگاربوون بوو لەو کەلێنە دەروونییە. بەڵام هەر کە غەززە تووشی سیاسەتێکی نوێ و کارەساتێکی مرۆیی بوویەوە، ئەم هەستکردن بە شکست و بێهیواییە لە دەروونی فاشیست و عەرەبە نەتەوەپەرستەکان بەشێوەیەکی قووڵتر گەڕایەوە.

لەناو ئەم دۆخی تێکشکانەدا، بەدیاریکراوی مرۆڤێکی نیگەران و ملکەچ دەردەکەوێت، کەسێک کە هەلومەرجەکانی ژیانی ئامادەی دەکەن بۆ بوون بە شەڕکەرێکی فاشیست، بۆ دەرپەڕاندنی غەریزە پەلاماردەرەکان لەپێناو ڕزگاربوون لە هەستی دۆڕان و پارچەپارچەبوون.

گەر سەرنج لەم کۆمەڵە شکستە مێژوویییە بدەین، پۆلێک ڕووداوی هاوشێوەش دەبینین کە متمانەی عەرەبە ناسیۆنالیستەکانی لاواز کردووە. قەیرانگەلێکی ئابووریی سەخت بەشێکی گەورەی ئەم کۆمەڵگانەی بەرەو هەژاری بردووە. گۆڕەپانە سیاسییەکە لە وڵاتانی وەک سووریا، عێراق، و لوبنان هێندە بە سەختی تێکشکاوە کە چارەسەرکردنی وەک شتێکی مەحاڵ دەردەکەوێت. زۆرێک لە خەڵک هیوایان بە داهاتوو لەدەست داوە و هیچ ئاسۆیەکی ڕوون بەدی ناکەن. بەتێکڕایی، کۆمەڵە بارێکی نەرێنیی لەمشێوەیە بوونەتە هۆکاری بنچینەیی بۆ دۆخێکی دەروونی و سیاسەتێکی ترسناک. لەناو ئەم دۆخی تێکشکانەدا، بەدیاریکراوی مرۆڤێکی نیگەران و ملکەچ دەردەکەوێت، کەسێک کە هەلومەرجەکانی ژیانی ئامادەی دەکەن بۆ بوون بە شەڕکەرێکی فاشیست، بۆ دەرپەڕاندنی غەریزە پەلاماردەرەکان لەپێناو ڕزگاربوون لە هەستی دۆڕان و پارچەپارچەبوون.

گەر ئەمە بە ئەڵمانیای پێش نازی بەراورد بکەین، نەخشەکە ڕوونتر دەبێت. بەدرێژاییی سەردەمی کۆماری ڤایمار، هەستی نزمبوون و شکست مرۆڤێکی ترسلێنیشتوو و لاوازی دروست کرد. لای ئەم جۆرە مرۆڤە وابوو کە ئەڵمانیا پارچەپارچە دەبێت، کەلتووری ئەڵمانی لەناو دەچێت و بەمەش تاکی ئەڵمانی ڕسوا دەبێت. بەڵام ئەم مرۆڤە ترسنۆک و بێئومێدە بە پاسیڤی نەمایەوە. ئەم جۆرە مرۆڤانە بەدوای دوژمنێک دەگەڕان بۆ سەرکۆنەکردنی ئەم شکستەیان، دوژمنێک بەزاندنەکەی ئاسان بێت، و لەڕێگەی ئەو سەرکەوتنە خەیاڵییەوە، پاڵنەر و ئارەزوویان بۆ توندوتیژی ڕەزامەند بکەن. لەو ساتەدا، جووەکان بە بەهەڵپەرستی وەک دوژمن نیشان دران، وەک ڕەوایەتییدانێک بۆ کارەساتە بەدواهاتووەکە بەکار هێنران.

جووبێزی لە سەردەمی ڤایماردا گەیشتە لووتکە. لەم چوارچێوەیەدا، نووسەرانێک دەرکەوتن وەک دیتریک ئێکارت[3]، ژینگە ئایدۆلۆژییەکەیان بەجۆرێک لە چوارچێوەدا کە دواتر کاریگەری خستە سەر هیتلەر. ئێکارت بۆچوونێکی بڵاو دەکردەوە کە گوایە پیلانگێڕیی جیهانی هەڕەشە لە نەتەوەی ئەڵمان دەکات، و جوو و بەلشەفیکەکانیشی وەک بریکاری سەرەکیی پشت ئەم پیلانگێڕییە دەستنیشان کرد. ناوبراو ڕۆڵی لە زیاترکردنی ڕقی هیتلەر دژ بە جووەکان هەبوو. هەرچەندە ئێکارت کەمتاکوت زووتر مرد، بەڵام کاریگەریی ئەو یارمەتی هیتلەری دا دنیابینییە دژەجووییەکەی بچەسپێنێت و بە تۆڕی جووبێزییەوە بیبەستێتەوە.

 کورد وەک جێگرەوەیەک بۆ دوژمنی زایۆنیست دەبینرێت، بەمەش دەبێت بە ئۆبێکتی شوێنگۆڕاوی تووڕەیی و ڕق.

عەرەبە ناسیۆنالیستە شکستخواردووەکان لە ئەمڕۆدا، بەدوای لایەن و نیشانەی لاوازتر دەگەڕێن تاکو شوێنگۆڕکێ بە سەرکۆنەکانیان بکەن، وەکچۆن نازییەکان لە بەستێنێکی مێژووییی جیاوازدا کردیان. لەم سیناریۆیەدا، کورد دەبن بە دوژمنە کۆن-نوێیەکەی عەرەب. شکستە دووبارەبووەوەکانی عەرەب و موسڵمانەکان بە دەستی ئیسرائیل ڕووبەڕووبوونەوە و دژایەتییکردنی ڕاستەوخۆی ئەستەم کردووە، کە بەبێ چارەسەرکردنی هیچ شتێک تەنیا هەستی تەریقبوونەوە قووڵتر دەکاتەوە. ئەمە بۆ گەڕان بەدوای دوژمنێکی لاوازتر ڕێنوێنیان دەکات. ناسیۆنالیزمە برینداربووەکە لەپێناو دروستکردنی سەرکەوتنێکی وەهمیی پێویستی بە ئامانجێکە کە زوو بێتە پێکاندن و بەئاسانی ببەزێندرێت. لەم قۆناغەدا، کورد وەک جێگرەوەیەک بۆ دوژمنی زایۆنیست دەبینرێت، بەمەش دەبێت بە ئۆبێکتی شوێنگۆڕاوی تووڕەیی و ڕق.

پیشاندانی کورد لەناو میدیا فەرمییەکانی عەرەب و کۆمەڵگەی ناسیۆنالیستی عەرەب زایەڵەی نەخشاندنێکە کە نازییەکان بەر لە قڕکردن بۆ نواندنەوەی جووەکان بەکاریان دەهێنا. جووەکان تاوانبار دەکران بەوەی “زیان بە ئابووری دەگەیەنن”، “خزمەت بە هێزگەلی دەرەکی دەکەن”، “سەر بە جەستەی نەتەوەیی نین”، و “هەڵگری کۆمەڵە ئایدیایەکی دوژمنکارانەن بۆ ڕۆحی نەتەوەیی”.

سەرەڕای هاوچەرخی زاراوەکان، گەر ئەمە لەگەڵ ئەم تۆمەتبارکردنە نوێیەی کورد بەراورد بکەین لە میدیای عەرەبی، بونیادەکە یەکجار لێکچوو دەردەکەوێت. بانگەشەگەلێک بڵاو دەبنەوە گوایە کورد لە کێشە و سەختییەکانی ئابووری بەرپرسیارە، گوایە کورد بریکاری ئەمەریکا و ئیسرائیلە، گوایە ئەوان “تەنیا بە ناو موسڵمانن”، و فێمێنیستن، ماڕکسیستن، یانیش بێباوەڕێکن کە یەکپارچەییی نەتەوەیی لاواز دەکەن و برەو بە جوداخوازی دەدەن. ئەم لێکچوونە ناکرێت وەک هەڵکەوتێکی ڕووکەش سەیر بکرێت. فاشیزمی عەرەبی لەپێناو پینەکردنی شکستگەلی مێژوویی بەدوای سەرکەوتنێکی وەهمیدا دەگەڕێت.      

لە دەیەی هەشتاکاندا، کۆمەڵە ڕووداوێکی وەک ڕێککەوتنەکانی کامپ دەیڤد و جەنگی لوبنان، بوونە هۆی ئەوەی ناسیۆنالیزمی عەرەب بە ئەزموونی هەمان کەلێن و هەڵوەشاندا تێبپەڕێت. ئەودەم، سەددام حوسێن بە هێرشکردنە سەر ئێران هەوڵی دا قەرەبووی ئەم برینە خودئەڤینییەی ناو دەروونی عەرەب بکاتەوە. کاتێکیش شکستی هێنا، ڕژێمەکە بە کوشتنی دەیان هەزار کورد توندوتیژییەکەی ناوەکیی کردەوە. دوژمنێکی لاواز و بێپشتوپەنایان بۆ دەرهاوێژکردنی ڕق و کینەکە کردە ئامانج.

لەمڕۆدا، ئێمە لەناو هەمان چرکەساتی مێژووییدا دەژین. عەرەبە ناسیۆنالیستەکان پێیانوایە بەهۆی تێکەولێکەیی، سەرکردایەتیی لاواز و نامرادییەوە تێچەقیون. بۆیە بەدوای ڕەمزێکی نوێدا دەگەڕێن، ڕەمزێک کە بتوانێت پێشنیاری قوربانییەکی نوێ بکات. بۆ زۆرێک لە خەڵک، ئەحمەد شەرع بووەتە ئەو ڕەمزە، لەکاتێکدا کوردیش وەک نێچیر پیشان دەدرێت. لەو باوەڕەدان گەر بتوانن لەم “دوژمن”ە ڕزگاریان بێت، دەتوانن لە زەلکاوی شکستە مێژوویییەکەی خۆیانیش ئازاد ببن. تێگەیشتن لەو دۆخە دەروونییەی کە ڕێگەی بە نازییەکان دا هۆڵۆکۆست ئەنجام بدەن وانەیەکی گرنگە بۆ بەرگرتنی ناسیۆنالیتسە توندڕەوەکان لە دووبارە کردنەوەی هەمان کارەسات دژ بە کورد.

سەرچاوە:

[1] Jünger, Ernst. Storm of Steel. 1920.

[2] Mann, Thomas. Reflections of a Nonpolitical Man. 1918.

[3] Dietrich Eckart (1868-1923).

The post لێکچووە ترسناکەکان: ئەڵمانیا لە سەردەمی کۆماری ڤایمار و عەرەبە ناسیۆنالیستەکانی ئەمڕۆ appeared first on ژنەفتن.

ئەمڕۆ ئاڵای کورد، لە خۆپیشاندانەکانی سەرانسەری جیھاندا دەبینرێت، بەتایبەتی لە کۆبوونەوەکانی پشتگیریکردن لە کوردانی ڕۆژاوا. لەم ناوچەیەدا، کوردان بە ئازایەتییەوە دژی تیرۆریستانی داعش جەنگان و نەک تەنیا بەرگرییان لە خاکی خۆیان کرد، بەڵکوو پارێزگارییان لە بەهاکانی ئازادی و پێکەوەژیانیش کرد. ئەم دەرکەوتنە نێودەوڵەتییەی ئاڵای کورد تا ڕادەیەکی زۆر دەگەڕێتەوە بۆ بەکارهێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و کۆکردنەوەی چالاکانەی ڕەوەندی کوردی، کە توانیویانە هۆشیاری و هەستیارییەکی ڕاستەقینە بەرانبەر ناسنامەی نەتەوەییی خۆیان دروست بکەن. ڕۆژاوا، وەک سیمبولی بەرگری و خۆبەڕێوەبەریی کوردان، بووەتە خاڵی ناوەندیی ئەم نیشتمانپەروەرییە مۆدێرنە و ئاڵای کوردیش دیارترین نیشانەیه‌تی .

ئەم ئاڵایە هەروەها لەلایەن کوردانی باشووری کوردستانه‌وه‌ لە عێراقیش بەکار دەهێنرێت و بەدەر لە سنوورەکان، ئەمڕۆ سیمبۆلی یەکێتی و ناسنامەی ته‌واوی گەلی کوردە.

لە ئاستی ئەم وتارەدا، ئێمە پشت بە لێکۆڵینەوەکانی سەدات ئوڵوگانا[1] دەبەستین، کە دەچێتە سەر ڕەگ و ڕیشەی ئاڵای کورد. مێژوونووس ئۆڵۆگانا بەتایبەت پشت بە نامەیەک دەبەستێت کە لەلایەن مەمدوح سەلیم بەگ(1880-1976)ەوە بۆ ژەنەڕاڵ ئیحسان نووری پاشا (1892-1976)، ڕێبەری ڕاپەڕینی ئاگری (ئارارات) لە کوردستان، نێردراوە.

ئێمە بە دڵنیاییەوە دەزانین ئاڵای کورد، کە کوردان بە “ئاڵای ڕەنگین” یان “کەسک و سۆر و زەر” ناوی دەبەن، خاوەنی مێژوویەکی ١٠٥ ساڵەیە. لەم پرۆسەیەدا، ئەم ئاڵایە لە سەدان گۆرانی، شیعر، ڕۆمان، شانۆگەری و فیلمدا، مانای سیمبۆلی و وێنه‌یی بەدەست هێناوە کە لە ناخی گەلی کورددا نەخشێندراوە.

لەو نامەیەدا، پێناسەیەکی ورد و تێر و تەسەلی ئاڵای کورد پێشکەش کراوە.

تا ئەمڕۆ، تەنیا سەرچاوەی ناسراو له‌بارەی مێژووی دیزاینی ئەم ئاڵایەوه‌، ڕستەیەک بوو، کە لەلایەن قەدری جەمیل پاشا (1891-1973)وە گێڕدراوەتەوە. بەڵام نامەیەک لە ئەرشیفی تاشناکسوتیۆن (Taşnaksütyun) بە شێوەیەکی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ دەیسەلمێنێت کە ئاڵاکە لە ساڵی ١٩٢٠دا دیزاین کراوە. ئەم نامەیە لەلایەن مەمدوح سەلیم بەگ لە بەیروتەوە بۆ ئیحسان نووری پاشا، نوێنەری سەربازیی خۆییبوون لە چیای ئاگری، کە بە ناوی نهێنی “جەمشید” دەناسرا، نێردراوە.

لەو نامەیەدا، کە مێژووەکەی بۆ ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٢٨ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هەم گێڕانەوەی پرۆسەی دیزاینکردنی ئاڵاکە و هەم نەخشەیەکی خێرای لێ دەبینرێت، کە بە قەڵەمی ڕەش بە پەلە کێشراوە. مەمدوح سەلیم بەگ تێیدا ڕایدەگەیەنێت کە ئاڵای کورد بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٠ لە ئەستەنبوڵ دیزاین کرا؛ ئەو داوای کۆتاییهێنان بە گفتوگۆکانی دەوروبەری ئاڵای کورد دەکات و جەخت دەکاتەوە کە دەبێت ئەم ئاڵایە بێ هیچ مەرجێک لەلایەن لیژنەی بەرگریی چیای ئاگرییەوە پەسەند بکرێت:

«لەو بڕیارەی له‌بارەی ئاڵای نەتەوەییی کوردی دراوە، یەکەم کۆنگرەی کوردی ئەو ئاڵایەی پەسەند کرد کە لە ساڵی ١٩٢٠ لە ڕێکخراوی کوردی لە ئەستەنبوڵ دیزاین کرابوو. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ئەو ئاڵایە لەو کاتەدا لەلایەن هەموو کوردانی ئەستەنبوڵەوە پەسەند کراوە و بە فه‌رمی پێشکەش بە کونسوڵخانەکان و نوێنەرە تایبەتەکانی زلهێزە ئامادەبووەکانی ناو ئەستەنبوڵ کراوە و وەک ئاڵای کوردی ناسێنراوە.

جگە لەوەش، ئەم ئاڵایە لە ڕێگەی نامەوە بۆ شوێنە جیاجیاکانی ئەوروپا و ئەمریکا نێردرا و لە هەمان ئاستی فه‌رمیدا ناسێنرا. لەلایەکی ترەوە، چاپکردن، بڵاوکردنەوە و دابەشکردنی لە نێوان زۆرێک لە کورداندا ئەنجام درا. کەواتە، ئاڵای کورد کە لەو کاتەدا بڵاو کرایەوە و پەسەند کرا، خاوەنی مێژوویەکی هەشت ساڵەیە.

هەرچەندە ئەم بابەتە بایەخێکی زۆری هەیە، بە هیچ شێوەیەک نابێت پشتگوێ بخرێت؛ لەسەر ئەم بنەمایە کۆنگرە بەبێ گفتوگۆ ئاڵاکەی پەسەند کرد. بڕیارەکانی کۆنگرە، بڕیاری تەواوی نەتەوەن و لەمەودوا ئەگەری گفتوگۆ له‌بارەی پرسی ئاڵا بوونی نییە و ئەم ئاڵایە وەک ئاڵای نەتەوەییی کوردان پەسەند کرا.

شێوەی ئاڵاکە بەم جۆرەیە: بە ڕیز، سوور، سپی و سەوز. ئەم سێ ڕەنگە بە درێژاییی دارئاڵاکە ڕیز کراون. لە ناوەندی پانهێڵه‌ سپییەکەدا، خۆرێکی زەرد هەیە کە بە تەواوی بازنەیییە و خاوەن دیزاینێکی ناوازەیە. تیشکەکانی خۆر بەرەو سەرەوە لە ناوچە سوورەکەدا و بەرەو خوارەوە لە ناوچە سەوزەکەدا درێژ دەبنەوە. لە ئێستادا، نموونەیەک کە بە پەلە ئامادە کراوە، بۆت نێردراوە.»

لەگەڵ ئەوەشدا، ئاڵای ناوبراو لێکچوونێکی زۆری لەگەڵ ئاڵای ئێرانی ئەو سەردەمەدا هەبوو. دەکرێت بگوترێت بزووتنەوەی کوردیی ئەو قۆناغە کە درێغی نەدەکرد لە دەربڕینی هاوسۆزییەکی توند لەگەڵ ئێران لە چوارچێوەی بابەتی “ئاریایی”دا، هەوڵی داوە لە ڕێگەی سیمبۆلی نەتەوەیییەوە، هاوشێوەیییەک دروست بکات. بۆ ئەم مەبەستە، ناتوانرێت ئەگەری دیزاینکردنی ئاڵایەک کە لە ئاڵای ئێرانی ئەو کاتە نزیک بێت، ڕەت بکرێتەوە. لە ڕاستیدا، مەمدوح سەلیم بەگ لە ڕوونکردنەوەی ئاڵاکەدا گوتبووی: “ئەگەر شێرەکەی بۆ زیاد بکەین، دەکرێت بگوترێت ئەمە ڕێک ئاڵای ئێرانە.”

ئەو جیاوازییەی کە ئاڵای کوردییە دیزاینکراوەکەی لە ئاڵای ئێران بە شێر و خورشیدەوە جیا دەکردەوە، پێچەوانەبوونی ڕەنگەکانی سوور و سەوز بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم دوو ئاڵایە سەرەڕای لێکچوونیان، لە ڕووی مانای ڕەنگەکان و سیمبۆلی خۆرەوە لەسەر بنەمای وانەیەکی ئەفسانەییی هاوبەش کە لە باوەڕی زەردەشتییانی کۆن و پاشخانی مێژوویی ئیمپراتۆریاكانی ماد و ئێرانه‌وه‌ وەرگیرابوو، بونیاد نرابوون.

لە ڕاستیدا، لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ تا ١٩٧٩، ئێران ئاڵایەکی سێ ڕەنگی سوور، سپی و سەوزی بەکار دەهێنا کە لە ناوەندەکەیدا، شێرێک بە شمشێر و خۆرێکەوە هەبوو. لەم ئاڵایەدا، شێر سیمبولی ڕۆستەمی زاڵ بوو، یەکێک لە پاڵەوانە ئەفسانەیییەکانی ئەفسانە ئێرانییەکان. خۆریش نوێنەرایەتی “ئێرانزەمین” (ناوچەیەکی جەوهەری کە لە ئیمپراتۆریەتی ئێرانی مێژوویییەوە تا ئەمڕۆ بوونی هەبووە) و پاشای ئەفسانەیی ئێرانی “جەمشید”ی دەکرد.

کوردان بۆ ڕەنگەکان و خۆرەکە مانای جیاوازیان دانا: “سوور” نوێنەرایەتی خوێنی شەهیدان و ڕەنگی شۆڕش؛ “سەوز” پیت و بەرەکەت و سەوزاییی زەوییەکانی کوردستان؛ “سپی” ئاشتی؛ و “خۆر” خۆشگوزەرانی و هەروەها ئاینی دێرینی زەردەشتی.

ئەو ئاڵایەی کە ئیحسان نووری بۆ ئەو فەرمانڕه‌واییه‌ی کە لە ئاگری دروستی کردبوو، هه‌ڵی دابوو، تێمایەکی ئیسلامی بەهێزی هەبوو. لە نامەیەکدا بە مێژووی ١ی ئابی ١٩٢٨، کە ئەردەشێر مورادیان، نوێنەری تاشناکسوتیۆن بۆ سه‌رهه‌ڵدانی چیای ئاگری، بۆ نوێنەری پارتەکە لە خوی، ناردوویەتی، ئەم ئاڵایە ئاوا وەسف کراوە:

«دەبێت ئاڵایەک لە قوماشێکی باش ئامادە بکرێت. پاشزه‌مینه‌ی ئاڵاکە ڕەش دەبێت. ئەو خۆرەی لە سووچەکەدایە، تیشکەکانی و ئەو نووسینەی بەسەریەوەیە سپی دەبن. خۆرەکە و نووسینەکە بە شێوەی درووین به‌ ده‌ست ئامادە دەکرێن. ڕەنگ و شێوەی ئاڵاکە بە شێوەیەکی تایبەت هەڵبژێردراوە تا کاریگەری لەسەر خەڵک هەبێت. ڕەش بە پلەی یەکەم سیمبولی ئاڵای پێغەمبەرە و هەروەها دۆخی سیاسی زۆر تاریکی گەلی کوردە؛ تیشکی خۆر سیمبولی داهاتوو و سەرکەوتنی ئامانجی کوردانە.»

لە کاتێکدا شایەتحاڵانی ئەو سەردەمە باس لە ئاڵایەک بە ڕەنگی “سپی” دەکەن، بەپێی ڕۆژنامەکانی تورکیای ئەو قۆناغە، لە ساڵی ١٩٣٠وە، ئەو ئاڵایەی کە لەلایەن ڕاپەڕیوەکانەوە لەو ناوچەیە و دەوروبەری زیلان هەڵدەدرا، پاشزه‌مینه‌یه‌كی سەوزی هەبووە. لەسەر ئەم ئاڵایە ئایەتی یەکەمی سوورەتی فەتح (اِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبينًا) و فەرموودەی « إنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ بَارِقَةِ السُّيُوفِ» نەخشێندرابوو.

دیسانەوە بەپێی هەمان ڕۆژنامەکان، ئەم ئاڵایانە به‌ ڕاپەڕیوە بریندار و دیلەکانه‌وه‌ دۆزراونەتەوە و پاشان بۆ بارەگای سوپا نێردراون تا لێکۆڵینەوەیان لێ بکرێت. بەڵام لە ڕاستیدا، ئاڵای ئاماژەپێکراو وەک ئاڵای کۆماری چیای ئاگری، نیشانەیەکی (په‌رچه‌م) بچووک بوو کە هێزە کوردییە بەشداربووەکانی ڕاپەڕینەکە لەسەر کڵاوەکانیان دایاننابوو.

ئەم سیمبۆلە، وێنەی سەر مەدالیایەکی زێڕ یان زیو بوو، کە ئیحسان نووری بە هەندێک لە خەباتگێڕانی به‌خشی بوو بەهۆی سەرکەوتنە سەربازییەکانیانه‌وه. ئیحسان نووری به‌ ڕاشكاوی ئاماژه‌ی به‌م بابه‌ته‌ لە لیستی داواکارییەکانی خۆیدا کردووە.

دوای ناردنی ڕوونکردنەوە و نەخشەی ئاڵای کورد بۆ چیای ئاگری، لیژنەی بەرگری لە ڕێگەی نووسینگەی تاشناکسوتیۆن لە خوی، بڕێکی زۆر قوماشی سەوز، سوور، سپی و زەردی داوا کردووه‌. بە لێکۆڵینەوە لە لیستەکانی داواکاریی فەرمانگەی ڕاپەڕینی ئاگری بۆ ساڵی ١٩٢٨، دەبینرێت کە نزیکەی هەر لیستێک قوماشی بەم ڕەنگانەی تێدا بووە. بەپێی بەڵگەکان، هاوینی ١٩٢٨، ئاڵای کورد بەپێی ئەو مەرجانەی کە لەلایەن “خۆییبوون”ەوە دیاری کرابوون، دروست کرا و هەڵدرا.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەر تەنیا ئەو وێنەیەی کە لە ئاگری گیراوە و ئاڵاکەی تێدا دەبینرێت لێک بدەینەوە، دەبینین کە سەرەڕای وەسفەکەی مەمدوح سەلیم بەگ، ڕەنگەکان بە شێوەی ستوونی و نەک ئاسۆیی ڕیز کراون. لە ڕاستیدا، ماوەیەک دواتر، وەشانێکی ئاڵاکە کە لە بەیروتەوە نێردرابوو، گەیشتە ئاگری و ئەم هەڵەیە ڕاست کرایەوە.

بەم شێوەیە، مێژووی ئاڵای کورد ده‌نه‌خشێنرێت؛ ئەو ئاڵایەی کە لە ئەستەنبوڵ لە ساڵی ١٩٢٠دا دیزاین کرا و سێبەرەکەی، چ ڕاستەقینە بێت یان خەیاڵی، بەسەر گەلی کورددا کێشراوە.

[1] https://nupel.tv/sedat-ulugana-kurt-bayraginin-kisa-tarihi/  (وتارێكه‌ به‌ زمانی توركی بڵاو كراوه‌ته‌وه‌)

The post مێژووی ئاڵای کورد: ئاڵای ڕەنگین appeared first on ژنەفتن.

 هەندێک جار ئەشێت، لە ناوەڕاستی ئەم ڕێگە بێکۆتاییەدا، وابێت بە بیرتدا کە لەوێ بەدواوە هیچ شتێکی تر نییە. لەبەری ئەوبەرەوە، لە پاش کۆتاییهاتنی ئەم دەشتە خاک شەقبردووە بە قڵیشی پاش وشکەوەبوونی جۆگەلەکان، هیچ شتێک نادۆزیتەوە. بەڵام بە پێچەوانەوە، شتێک لەم ناوەدا هەیە. لەوێ گوندێک هەیە. وەڕینی سەگەکان دێنە بەرگوێ و بۆنی دووکەڵ لە هەوادا و چێژبینین لەو بۆنوبەرامەی خەڵکی هەروەکو ئەوەی بڵێیت هیوایەک بێت.

بەڵام گوندەکە هێشتا هەر دووردەستە. بەتەنیا (با)یە کە لێمانی نزیک دەکاتەوە.

لە خۆرکەوتنەوە ئێمە بەڕێگەوەین. ئێستاکە کات وا نزیکەی چواری پاش نیوەڕۆیە. یەکێک ڕوو دەکاتە ئاسمان، چاو دەبڕێتە ئەو شوێنەی خۆری پێوەیە، و دەڵێ:

“نزیکی چواری پاشنیوەڕۆیە.”

ئەو کەسە مێلیتۆن-ە. لەگەڵ ئەودا فاوستینۆ و ئێستێبان ڕێ دەکەن و منیش. ئێمە چوار کەسین. ئەیانژمێرم: دووان لە پێشەوە، دووانەکەی تر لە دواوەن. ڕوو وەردەگێرمە دواوەوە و هیچ کەسی تر نابینم. ئەوسا بە خۆم ئەڵێم: “ئێمە چوار کەسین.” دەمێک لەمەوبەر، دەوروبەری سەعات یازدە، زیاتر لە بیست کەس بووین. بەڵام کەم کەم پەرتەوازە بووین، تاوەکو لە کۆتاییدا تەنیا ئەم دەستە بچووکەی ئێمەی لێ مایەوە..

فاوستینۆ دەڵێ:

“ڕەنگە باران ببارێت.”

هەموان ڕوو دەکەینە ئاسمان و هەورێکی ڕەشی قورس دەبینین کە بەسەر سەرماندا تێدەپەڕێت. و پێمان وایە: “ڕەنگە باران ببارێت…”

ئەوەی بیری لێ دەکەینەوە، نایدرکێنین. دەمێکە مەیلی قسەکردنمان لەدەست داوە. بەهۆی گەرماکەوە ئەو ئارەزووەمان نەما. وەکیتر خۆشحاڵ دەبووین کە لەبری ئێرە لە جێیەکی تر قسە بکەین، بەڵام لێرەدا سەختە. لێرە قسە دەکەیت و وشەکان بەهۆی گەرمای دەرەوە لەسەر زارت گەرم دادێن، لەسەر زمانت وشک دەبنەوە و  تاوکو لە کۆتاییدا بێ هەناسە دەبیت.

 شتەکان لێرەدا بەم جۆرەن. هەربۆیە کەس نایەوێت قسە بکات.

دڵۆپەبارانێک، گەورە و قورس بەر دەبێتەوە، چاڵێکی بچووک دەکاتە زەوییەکەوە و دەبێتە تۆپەڵێک لیتە، هەروەکو ئەوەی هۆقەیەک تف بێت. بەتەنیا تاقەدڵۆپێکە. لە چاوەڕوانیداین، دڵۆپەبارانی تری بەدوادا بێت، چاو ئەگێڕین بۆیان. بەڵام چیتر هیچ نایەت. چیتر باران نابارێت. ئەگەر چاوێک بە ئاسماندا بخشێنیت، هەورێکی باراناوی دەبینرێت کە لە دوورەوە بەخێراییەکی زۆر بەڕێوەیە. با کە لە گوندەکەوە دێت، لەپشتیەوە خۆی لێ گیر دەکات و بە ئاڕاستەی سێبەری شینی چیاکاندا دەیبات. ئەو دڵۆپانەی، کە بە هەڵە باریون، لەلایەن زەوییەکەوە قووت دەدرێن، تینووێتییەکەی هەڵیاندەمژێت.

کام نەفرەتیە ئەم دەشتە کاکیبەکاکییەی خوڵقاندووە؟

ئاخر بەکەڵکی چی دێت؟

دووبارە دەستمان کردەوە بەڕێکردن. پێشتر لە وچانێکدا بووین، تاوەکو باران بارینەکە ببینین. بەڵام باران نەباری. ئێستا دووبارە دەست دەکەینەوە بە ڕۆیشتن. و وا هەست دەکەم کە ئێمە زۆر زیاتر لەو زەوییەی کە بڕیومانە بە پێیان ڕۆیشتووین. وا هەستەکەم، گەر باران بباریایە، ڕەنگە شتی تریشم بەبیردا بهاتایە. بەڵام ئەوەی لەم دەشتەدا باران باری بێت، ئەوەی پێی دەوترێت باران، ئەوەم هەرگیز بەهیچ جۆرێک نەبینیوە. نا، ئەم دەشتە کەڵکی هیچی نییە. نە کەروێشکی لێیە نە باڵندە. هیچ شتێکی لێ نییە.

بێجگە لە چەند دەوەنێکی دڕکاوی و یەک دوو پەڵەگیای لیمۆ لێرەولەوێ کە گەڵاکانیان لوولی خواردووە. بەدەر لەمانە هیچ شتێکی تر بوونی نییە. لێرەدا ئێمە هەر چوارمان، بە پێیان ڕێ دەکەین. پێشتر ئێمە بەسەر ئەسپەوە بووین و تاقم و تفەنگیشمان لە خۆمان بەستبوو. ئێستا ئێمە چیتر تفەنگمان پێ نییە.

  هەمیشە پێم وابووە کە لێسەندنی تفەنگەکان لێمان کارێکی باش بووە. لێرە هەڵگرتنی چەک کارێکی مەترسیدارە. ئەشێت بەبێ هیچ ئاگادارکردنەوەیەکی پێشتر بکوژرێیت، ئەگەر تفەنگ بە شانتەوە ببینرێت. بەڵام سەبارەت بە ئەسپ ئەمەیان بابەتێکی ترە. ئەگەر بە ئەسپەوە هاتباین، ئەوە ئێستا ئاوی سەوزی ڕووبارەکەمان خواردبۆوە و ورگمان بەناو کۆڵانەکانی گوندا دەگێڕا تاوەکو خواردنەکە لە ورگماندا شوێنی خۆی بگرێت.

ئەوەمان دەکرد، ئەگەر ئەو ئەسپانەی هەمانبوو، بمابانایە، ئێستا هەموو ئەمانەمان کردبوو. بەڵام لەگەڵ تفەنگەکاندا ئەسپەکانیشیان بردین.

بە هەموولایەکی خۆمدا چاو دەگێڕم و لە دەشتەکە ورد دەبمەوە. خاکێکی گەورە و گران، پارچە خاکێکی وا فراوان و بێکەڵک و هیچی لێ شین نابێت. چاوەکان لەو دەشتەدا بەسەر هەموو شتێکدا دەخلیسکێن بەبێ ئەوەی هیچ شتێک هەبێت، تاوەکو خۆیانی پێوەبگرن. بەتەنها چەند مارمێلکەیەک نەبێت کە سەریان لە کونەکانیانەوە دەردەهێنن، و هەر کاتێک هەست بە تینی گەرمی خۆرەکە دەکەن، بەخێرایی خۆیان دەخلیسکێننە ژێر سێبەری بەردێک. بەڵام ئەی ئێمە، لە دوور خۆر داڵدەیەک لە کوێ بدۆزینەوە، لە کاتیکدا دەبێت لێرە کار بکەین؟ چونکە ئەم خاکە ڕەقە بەردینەییە، کە هیچی لەسەر سەوز نابێت، پێمان دراوە تاوەکو لەسەری چاندن بکەین.

پێمان وترا:

“لە گوندەکەوە تاوەکو ئێرەکانێ هی ئێوەیە.”

پرسیمان:

“ئەم دەشتە؟”

“بەڵێ، ئەم دەشتە، تەواوی ئەم زەوییە فراوانە.”

دەم و لێومان لار کردەوە و وتمان ئێمە ئەم زەوییەمان ناوێت، بەڵکو ئەو زەوییەی دەم ڕووبارەکەمان دەوێت. لە ڕووبارەکەوە تاوەکو ئەو پشتە، ئەو گوێدەریا بەپیتە، لەو جێگەیەی کە درەختە سنەوبەرەکانی تێدا وەستاوە، وەک ئەوەی کە خەڵکی ناوی دەبەن، لەگەڵ ئەو مێرگەی کە گیانی شین و زەوییەکەی بەپیتە. نەوەکو ئەم زەوییە، کە بە چەشنی چەرمی گا ڕەقە.

بەڵام ئێمە ڕێمان پێ نەدرا شتێکی لەو جۆرە بڵێین. لێپرسراوەکەی دەوڵەت نەهاتبوە ئەوێندەرێ، تاوەکو لەگەڵماندا بدوێت. ئەو تەنها بەڵگەنامەکانی پێداین و پێی گوتین: “وە بەهیچ شێوەیەک دوودڵ مەبن، کە ئەم هەموو زەوییە بەتەنها بۆ ئێوەیە!”

“بەڵام بەڕێز جەنابی کۆمیسار، ئەم زەوییە…”

“ئەمە زەوییەکی فراوانی هەزار بە هەزارە.”

“بەڵام لەوێندەرێ هیچ  ئاوێکی لێ نییە. نە بەشی ئەوەی زمانیشی پێ تەڕ بکرێت.”

“ئەی وەرزی باران بارین؟ هیچ کەسێک پێی نەوتن، کە ئێوە زەوییەکی بەراوتان بەردەکەوێت. هەرکاتێک لەوێ باران ببارێت، گەنمەشامییەکان وا دەردەپەڕن، وەکو ئەوەی کەسێک بەهێز ڕایکێشابێتنە دەرەوە.”

“بەڵام بەڕێز جەنابی کۆمیسار، خاکی ئەم دەشتە لەپێکەوتوو و ماندووە، ڕەقە. بڕوا ناکەین، کە گاسن بتوانێت ئەم زەوییە ببڕێت، کە لە شێوەی خاکێکی بەردینە. بۆ تۆوچاندن، ئەبێت بە پاچ چاڵەکان هەڵقەنین. لەگەڵ ئەمەشدا هیچ دڵنیاییەک نیە، کە هیچیان هەڵدەتۆقن. لەوێدا نە گەنمەشامی نە هیچ شتێکی تر گەورە نابێت.”

“ئێوە ئەبێت ئەم گلەییانە بکەنە نووسراوێك. و ئێستا دوور بکەونەوە! ڕووی دەمی گلەییەکەتان بکەنە خاوەن زەوییەکە، نەوەکو دەوڵەت، کە ئەم زەوییەی بێبەرانبەر پێ بەخشیوون.”

یەک چرکە بەڕێز جەنابی کۆمیسار، ئێمە خۆ هیچمان لە دژی لێپرسراوانی دەوڵەت نەوتووە. بەتەنها لە دژی زەوییەکەیە.

 شتێک لە دەستماندا نەبێت، ناکرێت. ئەمەمان هەر لە سەرەتاوە پێ ڕاگەیاندن…

بەتەنها یەک چرکە، بە ئەرک نەبێت، ئەمانەوێت بۆت ڕوون بکەینەوە، تەماشا بکە، ئەمانەوێت هەر لەوێوە دەست پێ بکەین، کە هەر لە سەرەتاوە وتمان…

بەلام ئەو نەیئەویست گوێمان بۆ هەڵخات.

هەر بەم شێوەیە ئەم زەوییەیان پێداین. و ئەبێت لەسەر ئەم ساجە داغانە تۆوی شتێک بچێنین، و ببینین کە ئاخۆ شتێک ڕەگ دەگرێت و گەشە دەکات. بەڵام هیچ شتێک لێرەدا گەورەنابێت.

لێرەدا داڵەکەرخۆرەش بوونی نییە. جار نا جار نەبێت دەیانبینین، زۆر بە بەرزی، بەخێرایی دەفڕن، تاوەکو لەم پەڵە سپیە بەردینەییە فراوانە دوور بکەونەوە، کە هیچ شتێک تیایدا نابزوێت، کە لە ڕێکردندا مرۆڤ هەست دەکات هەروەکو ئەوەی ڕووەو دواوەوە بگەڕێتەوە.

مێلیتۆن دەڵێت:

“ئەمە ئەم زەوییەیە کە پێییان داوین.”

فاوستینۆ دەڵێت: “چی؟”

من هیچ ناڵێم. پێم وایە: مێلیتۆن هۆشی لەلای خۆی نییە. بێشک کاریگەریی تینی گەرماکەی لەسەرە، کە وای لێ دەکات شتێکی وابڵێت. تینی گەرماکە لە شەپقەکەیەوە بەتوندی لە کەلەسەری داوە. گەر وانەبێت چۆن دەکرێت شتێکی وا بڵێت؟ چ جۆرە خاکێکە کە بە ئێمەیان داوە، مێلیتۆن؟ ئەوەندە خۆڵ نابینرێت، تاوەکو ئەگەر بایەکە بیویستایە، بەدەم کەمێک یاریکردنەوە بیکردایەتە غوبار.

مێلیتۆن لە قسەکردن بەردەوام دەبێت:

“بۆ هەر شتێک بێت هەر بەکەڵک دێت. ڕەنگە بۆ ئەوەی ماینەکان بە دەوریدا غار پێ بدەن.”

“بۆ چ جۆرە ماینێک؟” ئێستێبان پرسیاری کرد.

پێشتر زۆر سەرنجی ئیستێبانم نەدابوو.

ئێستاکە، لە کاتێکدا کە قسە دەکات. دەسماڵێکی (پۆنچۆ)ی پۆشیوە کە دریژییەکەی دەگاتە سەر ناوکی، لەژێر دەسماڵەکەیدا شتێک سەری دەرهێناوە، پێدەچێت مریشکێک بێت.

بێشک، ئەوەی ئێستێبان لەژێر دەسماڵەکەیدا حەشاریداوە، مریشکێکی سوورە. چاوە خەواڵووەکانی دەبینرێت و دەمی، کە کراوەتەوە، هەروەکو ئەوەی بیەوێت باوێشک بدات.

“تۆ، ئێستێبان، ئەم مریشکەت لە کوێ هەڵگرتەوە؟”

لە وەڵامدا گوتی: “ئەوە هی خۆمە”.

“بەڵام پێشتر پێت نەبوو. لە کوێ کڕیت؟ دانیپێدابنێ!”

“نەمکڕیوە. مریشکی حەوشەی ماڵەوەیە.”

“ئەی خۆ لەگەڵ خۆتدا نەتهێناوە تاوەکو بیخۆێن؟”

“نەخێر، لەگەڵ خۆمدا هێناومە، تاوەکو ئاگاداری ببم. لە ماڵەوە بە تەنهایە، کەس لە ماڵەوە نییە تاوەکو دانی بداتێ. بەردەوام، کە بۆ دوور بڕۆم، لەگەڵ خۆمدا دەیبەم.”

“شوینەکەی تەسکە، لەوێدا دەخنکێت، چاکترە دەریبهێنیتە دەرێ تاوەکو کەمێک هەوای دەرەوە لێی بدات!”

ئەیخاتە ژێر باڵەکانیەوە و لە دەمیەوە بۆنی هەناسەیەکی گەرمی لێوەدێت. پاشان دەڵێت:

“لە لێژگانیەکە نزیک بووینەتەوە.”

چیتر تێناگەم ئیستێبان چی دەڵێت، ئەو لەپێشی پێشەوەی ئەو ڕیزەیە، کە ئێمە بەدوای یەکدا بەستوومانە، تاوەکو بە لێژگانیەکەدا دابەزینە خوارەوە. و دەبینرێت کە هەردوو قاچی مریشکەکەی گرتووە و بەملدا شۆڕی کردوونەتەوە و جارجارە بە جۆلانێکردنەوە بەرزی دەکاتەوە، تاوەکو سەری بەر زەوییە بەردینە نەکەوێت.

تاوەکو زیاتر شۆڕ دەبینەوە، خاکەکە لە چۆنایەتیدا باشتر دەردەکەوێت. تەپوتۆز لەژێر پێمانەوە بەرز دەبێتەوە، هەروەکو ئەوەی ڕەوەئاژەڵێکی شیردارین و دادەبەزینەخوارێ.

بەڵام خۆشحاڵین، کە تۆزاوی دەبین. خۆشحاڵین، کە لەپاش ئەوەی بە درێژایی یانزە کاتژمێر ڕەقایی ئەم دەشتەمان لەژێر پێکانماندا هەست پێ کردووە، هەستێکی چێژبەخشە، کە بەم شتە دەوردرابین کە بەسەرماندا دێت و تامی خۆڵ دەدات. بەسەر ڕووبارەوە، بەسەر بەرزایی درەختی سەوزی سنەوبەرەکاندا، پۆلێک باڵندەی کاچاکالاکاس دەفڕن. ئەمەش خۆشحاڵمان دەکات.

وەڕینی سەگەکان زۆر لە نزیکەوە دێتە بەرگوێمان، چونکە ئەو بایەی کە لە گوندەکەوە هەڵدەکات، بەر دەربەندەکە دەکەوێت و بەتەواوی پڕی دەکات لە ژاوەژاو.

ئێستیبان دووبارە مریشکەکەی لەژێر باڵەکاندایە، کاتێک ئێمە لە یەکەمین ماڵ نزیک دەبینەوە. ئەو گوریسەکە لە قاچەکانی دەکاتەوە، تاوەکو هۆشی بە خۆیدا بێتەوە، دەستبەجێ خۆی و مریشکەکەی لەپشت پەرژینێکی دڕکاوی بزردەبن.

“لێرە لێتان جیا دەبمەوە”، بە ئێمە دەڵێت.

ئێمەی کە ماوینەتەوە، ڕووەو قووڵایی گوندەکە مل دەنێین.

ئەو زەوییەی کە پێیان داوین، وا بەو سەرەوەیە.

پەراوێز:

باڵندەی کاچاکالاکاس جۆرە مریشكێکە کە دەفڕێت و لەسەر درەختەکان دەنیشێتەوە و دەخەوێت.

سەرچاوە:

Juan Rulfo

Der Llano in Flammen

Biblotek Suhrakamp

شتێک دەربارەی ئەم چیرۆکە و دنیای ئەدەبیی ڕۆڵفۆ!

یادداشتی وەرگێڕ

چیرۆکی (زەوییەکەیان بە ئێمە دا) یەکێکە لە بەرهەمەکانی نووسەری مەکسیکی خوان ڕۆڵفۆ. لە ساڵی ١٩٥٣ لە کۆمەڵەچیرۆکێکدا بە ناوی (خاکی سووتاو)ەوە بڵاو کراوەتەوە.

دەربارەی سەرچاوە و پاشخانی پشت بیرۆکەی ئەم چیرۆکە و ئەو دۆخە مێژوویییەی کە لە پشت ئەم چیرۆکەیە و ڕۆڵفۆ هەوڵدەدات کە ڕەخنەی بکات، ڕووداوەکانی دوای شۆڕشی مەکسیکە (١٩١٠-١٩٢٠) کە ڕوو دەدەن. کە گوایە ئامانجێکی سەرەکیی شۆڕشەکە “چاکسازیی کشتوکاڵی” بووە. کە تیایدا جووتیارانی مەکسیک لەژێر دروشمی “زەوی و ئازادی” خەباتیان کرد، بەو هیوایەی زەوی لە دەستی دەرەبەگ و خاوەن زەوییەکان وەربگرنەوە و بەسەر جووتیاراندا دابەش بکرێت کە تا ئەو کاتە خۆیان کاریان لەسەر کردووە.

ئەوەی ئەم چیرۆکە تیشک دەخاتە سەری و بە ناڕاستەوخۆیی ڕەخنەی دەکات، خیانەتی دەوڵەتە لە بنەما و بەهاکانی شۆڕش و شۆڕشگێڕەکانیەتی. حکومەت بە ڕواڵەت بەڵێنەکەی بردە سەر: زەوییان بە  جووتیارەکان دا، بەڵام، ئەو زەوییەی پێیاندان، بریتی بوو لە دەشتێکی شێوەبیابانی، وشک، گەرم و ڕەق کە هیچی تێیدا ناڕوێت. لە هەمان کاتدا زەوییە بە پیتەکانی نزیک ڕووبارەکان بۆ دەرەبەگەکان و بەرپرسانی دەوڵەت مانەوە.

ئەوەی کە دەبێت ئاماژەی پێ بدرێت، خودی ناونیشانی چیرۆکەکەیە کە لە بنەڕەتدا تەواو گاڵتەجاڕانە و تاڵە. “زەوییەکەیان بە ئێمە دا” وەک سەرکەوتنێک بۆ جووتیاران دێتە بەرگوێ، بەڵام لە ڕاستیدا هەر خۆیان بوونە قوربانیی شۆڕشەکە. وەک دەڵێن: شۆڕشەکە سەری خودی شۆڕشگێڕەکانی خۆی خوارد…

سیمبوڵ لەم چیرۆکەدا

 گرووپێک لە پیاو (سەرەتا زیاتر لە بیست کەس بوون، ئێستا بوونەتە چوار) بەم دەشتە گەرمەدا تێدەپەڕن، بە ڕێگەوەن بۆ وەرگرتنی ئەو زەوییەی حکومەت لەسەری تاپۆ کردوون.

لە فلاشباکێکدا، کە تیایدا بەرپرسێکی دەوڵەت پێیان دەڵێت: “تەواوی ئەم دەشتە هی ئێوەیە.” کاتێک جووتیارەکان دەڵێن زەوییەکە ڕەق و وشکە، بەرپرسەکە گوێیان پێ نادات و دەڵێت “با باران ببارێت” یان باسی گەورەیی ڕووبەری زەوییەکەیان بۆ دەکات نەک چۆنایەتیی زەوییەکە.

..

ڕێکردن بە پێیان: ئەو ماندووبوونە جەستەیییەی باسی دەکرێت (گەرمایەکی پڕووکێنەر، بێدەنگییەکی قووڵ، سەختیی ڕێگاکە) ئاوێنەی جاڕسبوون و ماندووبوونێکی سیاسییانەیە. ئەوان بۆ شۆڕشێک جەنگان و خەباتیان کرد، بەڵام دواجار شۆڕش بەرپاکراوە هیچ بەرهەمێکی بۆ جووتیارەکان لێ شین نەبوو، بێجگە لەم دەشتە وشک و برینگ..

تفەنگ و ئەسپ: وەک لە چیرۆکەکەدا هاتووە، ئەسپ و تفەنگەکانیان لەدەست داوە. ئەمە هێمایە بۆ لەدەستدانی دەسەڵات. لە کاتی شۆڕشدا، ئەوان جەنگاوەری سوارچاک و چەکدار بوون؛ ئێستا بوونەتە جووتیاری پیادە و بێچەک لە بەرانبەر بیرۆکراسیی حکومەتدا و تەواویش بێدەسەڵاتن لە بەرانبەر نادادییەکانیدا.

واقعی ژیانی تایبەتی ڕوڵفۆ و سروشتی ناوچەکە

ڕۆڵفۆ لە ویلایەتی خالیسکۆ لەدایک بووە، ناوچەیەک کە زۆر لە کەش و هەڵکەوتەی جوگرافی ئەو سروشتە دەچێت کە لە چیرۆکەکەدا هەیە و وەسف کراوە.

دیمەنەکە: للانۆ گراندە (دەشتە فراوانەکە) شوێنێکی ڕاستەقینەیە. وشک و سەختە. ڕۆڵفۆ وەسفی سروشتی منداڵیی خۆی دەکات؛ گەرماکە، زەوییە قڵیشبردووەکان، “پەرژینە دڕکاوییەکان”.

چۆڵی دەشتودەر: ڕۆڵفۆ بە چاوی خۆی بینیویەتی کە ناوچەکەی چۆن دەمرێت. دوای شۆڕش و جەنگەکانی دواتر، زۆرێک لە پیاوان کوژران یان کۆچیان کرد، چونکە زەویی ناوچەکە نەیدەتوانی لە خۆیان بگرێت و بژێوییان دابین بکات. ئەو چۆڵییەی کە گێڕەوە بە چاوەکانی خۆی دەیبینێت (ئاوڕ دەدەمەوە و کەس نابینم) ڕەنگدانەوەی چۆڵبوونی گوندەکانی مەکسیکە لەو سەردەمەدا..

دواجار چیرۆکەکە ڕەخنەیە لە (سیاسەتمەداران کە بەڵێنی درۆیان داوە). خەڵەتاندنی خەڵک و جووتیاران، هەروەکو حکومەت دەڵێت “زەویمان بە هەژاران دا”، بەڵام ڕاستییەکەی جۆرە زەوییەکیان پێدان کە لەسەری برسیکردن.

کاتێک گێڕەوە لە جێگەیەکدا دەڵێت: “وا هەستەکەم زیاتر لەو زەوییەی کە بڕیومانە، بە پێیان ڕۆیشتووین“، دان بەوەدا دەنێت کە خەباتەکەیان (شۆڕشەکە) بە فیڕۆ چوو، چونکە لە ڕاستیدا هیچ بەرەوپێشووچوونێک و باشبوونێک لە دۆخی ژیانیان ڕووینەدا.

سەبارەت بە زمان و کەشی ئەدەبیی ڕۆڵفۆ

بەگشتی لە دنیای ئەدەبدا شێوازێک هەیە، کە تیایدا چیرۆکنووس دێت ڕووداوە گەورە و گرنگەکان لە ڕێی پشت بەخستنەگەڕی هێزی هاودەردیی و هاوسۆزیی پیشان دەدات، لە ڕێگەی تێگەیشتن و هەستیاری ئینسانیانەی خۆیەوە، لەپاڵ هێزی خەیاڵ و سیمبوڵەوە. مەزندەکردن (حەدەس) و هەڵسەنگاندنی دۆخی مرۆڤەکانەوە ئازارەکانیان پیشان دەدات. چۆنیەتیی پیشاندانی سەختی ژیانیان بە شێوەیەک کە بە هیچ جۆرێک لە شکۆ و باڵایی ئینسانیان کەم نەکاتەوە، ئەویش لە ڕێی خۆبەدوورگرتن لە گواستنەوەی واقیع و بەسەرهاتە سەختەکانیان دەقاودەق وەکو خۆی. بەڵکوو پیشاندانی دۆخەکەیان لە شێوەی توحفەیەکی ئەدەبی و باڵا، ئەمەش لە ڕێی دەستگرتن بە وشە و دەربڕینەکانەوە، دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوە واقیعییەکان و بەرجەستەکردنیان بە زمانێکی جیاواز. دەبێت بێدەنگیش لەبیرنەکەین کە وەکو ئەو ڕەگەزە گرنگەی کە لە ڕێیەوە شوێن بۆ نەوتراوەکان فراوان دەکات، کات بە خوێنەر دەدات خەیاڵی بخاتەگەڕ. نەوتراو لەلایەک ئەشێت جارێک هەموو ئەو پرتەوبۆڵانەبێت کە مرۆڤەکان لەدەست سەختی دۆخی نەخوازراوی ژیانی واقعی خۆیان دەیکەن. لەلایەکی تر کە لە ڕێی ڕستەیەکی ناڕوونی وەکو (ئاوڕ دەدەمەوە و کەس نابینم) گرنگترین و سەختترین ڕاستی حەشاردراومان پیشان بدات.

وەک وتم، هەبوونی هاوسۆزی و هاودەردی کە وادەکات چیرۆکەکانی ڕۆڵفۆ وا ناوازە و جیاوازبن، ئەویش لە ڕێی شیوازی پیشاندانی دنیای کەسەکان و توانای زمانی گێڕانەوە لە ڕێی (شاردنەوەی قووڵی، لەپشت زمانێکی سادە، بەڵام تۆکمە)، کە ئەویش شێوازێکە لە گێڕانەوەی ڕەسەنانە دوور لە زمانی شیعرنووسی (زمانێکی نزمی شاعیرانە).

دواجار وای دەبینم کە ڕۆڵفۆ لە ڕێی شێوازی گێڕانەوەکانی جوانییەکانمان لێ بشارێتەوە، تاوەکو خوێنەر بتوانێت لە ڕێی گەمەی خەیاڵ و چێژەوە کەشفکردنیان وەکو دەستکەوتێک بۆخۆی تۆمار بکات.

The post زەوییەکەیان بە ئێمە دا appeared first on ژنەفتن.

“گەر بڕوامان بە نەگۆڕیی جەوهەری شتەکان هەبێت، ئەوا ئەم هەڵگەڕانەوە ڕادیکاڵ و کتوپڕەی سیاسەتی خۆرئاوا بەئاسانی نایەتە ڕوونکردنەوە. ئەوەی لەژێر ئەم ئاوەژووبوونەوە ڕادیکاڵ و لەناکاوەدا ڕاکشاوە، دنیابینییەکە وا دەیەوێت ئەمە ڕابگەیەنێت: بۆ یەکجارەکیی هیچ دۆخێکی سەقامگر بوونی نییە، هیچ جەوهەرێک نەگۆڕ نییە، و هیچ پەیوەندییەکیش لە مێژوودا تاهەتایە نییە.”

پرسیارەکە هەمیشە ئاشکرا بووە، بەڵام بوونی پرسیارەکە لە ئەمڕۆدا بەڕاشکاوی لەناو ژیانمان دەردەکەوێت کاتێک تیرۆریستێکی وەک ئەبو محەمەد جۆلانی هاوشێوەی پاڵەوانێکی نوێی سەدەی بیست و یەک دەنوێندرێتەوە. جێی پرسیاریشە ئایا هەر بەڕاست ئەمە دەکرێت پێی بگوترێت مۆڕاڵ یان شتێکی تر؟ مۆڕاڵێک گەر دابشکێندرێت، لەت ببێت و بۆ ناو ئامرازێکی بەرژەوندتەوەریی سیاسەت ڕەنگڕێژ بکرێتەوە، بەنێویشیدا خۆرئاوا پۆلێنبەندیی دۆست و دوژمنەکانی تیادا بکات. سیاسەتێک کە لە چوارچێوەیدا تەنانەت قێزەوەنێکی کۆمەڵکوژیش دەکرێت چۆڵەچرا و نیشانەیەکی وەک “دۆستێکی بەکەڵک” وەربگرێت؟

پێدەچێت ئەم شکستە ئاکارییە هەلێک بێت بۆ پەیپێبردن بە ڕیشەگەلی قووڵتر، گەیشتن بێت بۆ ناو چەقی دنیابینیی سیاسیی خۆرئاوا، لەپێناو هەڵسەنگاندنی ئەوەی، کە ئاخۆ ئەمە تەنیا ناتەواویی مۆڕاڵی چینێکی تایبەتی سەرمایەدار و سیاسییە خۆرئاوایییەکانە، یانیش پرسەکە پەیجوورییەکی وردتر دەخوازێت لەمەڕ شێوازی تێڕوانینی خۆرئاوا لە مێژوودا بەرانبەر مرۆڤایەتیی بەگشتی و “ئەویتری گەورە” بەتایبەتی؟

پرسەکە بە ئاراستەی پرسیارێکی زۆر بنچینەییتردا دەڕوات، کە بەردەوام فیکر و ئەدەبی خۆرئاوای سەرقاڵ کردووە: ئەوانیش هەردوو چەمکی پێناسکردن و خەسڵەتپێدانن. بە مانایەکی تر، ئایا شتەکان خاوەن جەوهەرێکی بێخەوش و جێگیرن، یانیش لە ئەسڵدا هیچ شتێک نییە خاوەن جەوهەرێکی جێگیر بێت، و بەم بارەش ئەوەی هەیە شتێک نییە جگە لە لێشاوێکی بەردەوام و گۆڕاو؟ بەڕاست دۆخێکی داکوتراو، پەتیی و جێگیر بوونی هەیە؟ یانیش تەنیا خاوەنی گواستنەوە، ناجێگری و جیاوازیین؟

گەر بڕوامان بە نەگۆڕیی جەوهەری شتەکان هەبێت، ئەوا ئەم هەڵگەڕانەوە ڕادیکاڵ و کتوپڕەی سیاسەتی خۆرئاوا بەئاسانی نایەتە ڕوونکردنەوە. ئەوەی لەژێر ئەم ئاوەژووبوونەوە ڕادیکاڵ و لەناکاوە ڕاکشاوە دنیابینییەکە وا دەیەوێت ئەمە ڕابگەیەنێت: بۆ یەکجارەکیی هیچ دۆخێکی سەقامگر بوونی نییە، هیچ جەوهەرێک نەگۆڕ نییە، و هیچ پەیوەندییەک لە مێژوودا تاهەتایە نییە.

کێشەکە سەرەتا لە فیکری گریکدا دەردەکەوێت.

لای ئەفلاتوون، ئارەزووی گەڕان بەدوای ئاڕکەتایپ[جۆرەهێڵ]ە نەگۆڕ و پێناسە جێگیرەکان بەشێکی بنچینەیین لە پڕۆژە فەلسەفییەکەیدا. لە کارەکانیدا، دەکرێت شت لەڕاستیدا خاوەن جەوهەر و پێناسێکی نەگۆڕ بێت. جیهانی ئەفلاتوونی فۆڕمەکان نیشتنگەی جەوهەرە چەسپیو، ڕەسەن و ڕاستەقینەکانە؛ لەناو ئەم پانتایییە ئایدیاڵەدا، شتەکان خاوەن جەوهەری چەسپاو و فۆڕمێکن وا هیچ کاتێک گۆڕانیان بەسەردا نایەت. لەدوای ئەفلاتوون، دیدە جەوهەرگەرایییەکە لەلایەن ئەرستۆوە بایەخی زیاتری پێدرا. لای ئەرستۆ شتەکان خاوەن جەوهەرێکن، کە گرنگ نییە کەتواری دەوروپشتی چۆنچۆنی لە گۆڕاندایە و دەگۆڕدرێت، جەوهەرەکە هەر بە دەستلێنەدراو و نەگۆڕی دەمێنێتەوە. ئەم تێڕوانینە کلاسیکەی لەمەڕ نەگۆڕی، چەسپاوی و جێگیریی دۆخی شتەکان لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕۆشنگەری گورزێکی ڕووخێنەری ئەزموون کرد.

ڕۆشنگەری لەگەڵ هاتنیدا زنجیرەیەک تێڕوانینی نوێی هێنا. هەر لەو ساتەوەش تاوەکو ئێستا، باڵی ڕاستڕەوی فیکری خۆرئاوا بەدەگمەن خۆی بە مانا و دەستنیشانکردنێکی نەگۆڕەوە لکاندووە؛ ئەمەش وای کرد کۆمەڵگە لە جۆرە بیروباوەڕگەلی وەک جەوهەری بێخەوش و نەگۆڕ دوور بکەوێتەوە. هەر پەیوەست بەمەوە: لە سەردەمی مۆدێرن، وێنەی پیادەکردنی لۆژیکی جەوهەرگەرایی لەلایەن خۆرئاواوە هەمیشە بووەتە هۆی ئەوەی کارەسات بخوڵقێنێت. بۆ نموونە، لە ئەڵمانیای نازی، کاتێک جووەکان وەک تاقە یەکەیەکی یەکتەرز داندران لەوەی هەموویان بە جەوهەر هەڵگری خراپەن، خراپەیەکی گریمانەیی کە بە خوێن و ڕەگەزییانەوە گرێدرابوو.

بەڵام لێرەدا، پەیوەست بەم دنیابینییەی خۆرئاوا دیو و ڕایەڵەیەکی تر هەیە؛ دیوێک کە بڕوای بە گۆڕان، نەسرەوتوویی و فرەیییە ناکۆتاکانە. خۆی لە خۆیدا، پەرچەڕوانینێکی لەم شێوەیە بەڕاستی ئەرێنییە. هەرچۆنێک بێت، ئاکارێتیی نیولیبڕاڵ ئەم ڕوانینە جێمتمانە و ئەرێنییەی بۆ خۆی هەڵپەساردووە لە خزمەت بەرژەوندییەکانی پێچێکی پێ لێداوە، و ئاراستەکەی بۆناو ئامرازێکی پڕاگماتیکی گۆڕیوە، کە بەمە دژایەتی مانای ڕەسەنی ڕوانینەکە دەکات، و دژایەتییەکی قووڵتری چەمکی گۆڕان و فرەییش دەکات.

لە سەردەمی پۆستمۆدێرندا، دنیابینیی خۆرئاوا لەژێر سێبەری کەلتوورێکی ناجێگیر، نا-کێیەتی و شێوەگۆڕاندا نەخشەکێش بووەتەوە: گەر خۆرئاوا لە ساتێکدا بەدیاریکراوی کێیەتییەک پێناسە بکات، تەنیا بۆ ئەوەیەتی کە ناسنامەکە لە ساتی دواتردا ئیمکانی ئەوەی هەبێت هەڵبوەشێت و مەحف ببێتەوە. بەڕوونی بیڵێین، لە ڕەوتی فەلسەفیی هەرە گرنگی ئێستای خۆرئاوادا، هەموو شتەکان فرەبیچم و فرەناسنامەن. یانیش، وەک ئەو فەیلەسووفانەی سەر بە نەریتی هیگڵی و ماڕکسیستین، کە وەک هەرجار بانگەشە دەکەن: “هەمووشتێک لەناو خۆیدا دژەکەی خۆی هەڵگرتووە.”

ئەم دیدە فەلسەفییە لە سیاسەتیشدا ڕەنگی داوەتەوە. ڕێک وەک بەڕێز هایدی خراپ، کە دکتۆر جێکڵی باشی لەخۆدا هەڵگرتبوو، بەهەمان شێوە دەکرێت بەڕێز جۆلانی خراپ دکتۆر شەرعی باشی لەخۆدا هەڵگرتبێت.

هەندێکجار وێنەی مرۆڤ و شکڵی خود [سوبێکت][1] لەناو فیکر و ئەدەبیاتی خۆرئاوایی لە سیاسەتدا بەشێوەیەکی تەواو کوشندە پیشان دەدرێن و دەنوێنرێنەوە؛ کاتێک خود و کێیەتییەکەی تەنیا لەبەر ئەویتری گەورە بوونیان هەیە، و بەمجۆرەش وەک دژێک پێناس دەکرێت [دژ بە ئەویتری گەورە]. هەرکەسێک بیەوێت لە خۆرئاوا تێبگات دەبێت بزانێت کە گەڕان بەدوای ئەویتری گەورە بەشی هەرەگرنگی تینوتاوی سیاسی و فەلسەفیی خۆرئاوایییە. ئەحمەد شەرع بەئاشکرایی دوایین نموونەی ئەو گەڕانە بێبەزەیییەیە بەدوای ئەویتری گەورە[2].

دانانی ئەویتری گەورە بۆ نیشاندان هەمیشە بەشێک بووە لە پڕاکتیزەی سیاسیی خۆرئاوا لە خۆرهەڵات. لە ١٩٧٥، ئەمەریکییەکان بێ هیچ پێشینەیەک کتوپڕ دەستی لە شۆڕشی کوردی هەڵگرت و تەنیا جێی هێشت، کە لەناو مێژووی مۆدێرنی کورددا بووە هۆی یەکێک لە گەورەترین شکستە سیاسییەکان. بەر لە چەند ساڵانێک، هەمان ئەلفوبێیان لە ئەفغانستان دووبارە کردەوە. ئەمێستاش، لەسەر هەمان ئاواز سەما دەکەن و بە هەمان شێوە مامەڵە دەکەن، لەنێوان ناوبڕی چەند حەفتەیەکی کەمدا ناسنامە و کێیەتیی ئەبو محەمەد جۆلانی تیرۆریستییان بۆ ئەحمەد شەرعی پاڵەوان شێوەگۆڕ کرد.

لێرەدا، پەیامە شاراوەکە ڕوون دەبێتەوە، وەک بڵێی خۆرئاوا بەئاشکرا ڕایدەگەیەنێت: “هیچ شتێک لە بنچینەدا جێگیر و بێخەوش نییە؛ هەمیشە دیوێک هەیە چاوەڕێی هاتنەدەر و ئەنجامدانی نمایشی ناو گۆڕەپانەکەیە.” لە نموونەی وەک ئەفغانستان و سووریا، پیشانی دەدات کە خۆرئاوا پەیامێکی زێدە ئاشکرا و گومانهەڵنەگر بۆ هەموو ئەکتەرێکی سیاسیی خۆرهەڵات دەنێرێت: “هەمیشە دەتوانیت ببیت بە شتێکی تەواو جیاواز بەراورد بەو شتەی ئەمڕۆ پێی دەناسرێیتەوە. بۆ ئەمە ئامادەبە، چونکە دەشێت سبەینێ هەمووشتێک بگۆڕدرێت.”

لە ئاستی تیۆریی فەلسەفیدا، تێزی جیهانی بەردەوام-لە-گۆڕان و نەسرەوتوو بەدروستی خزمەت بە ئێمە دەکات، بەرمان پێدەگرێت لە سرەوتنمان بۆ پێناسێکی نەگۆڕ، لە دروستکردنی چێوەیەکی ئەبەدی و کڵێشەیەکی بەردەوام، لە ڕوانینی شتەکان بۆ تاهەتا لە یەک گۆشە.

هەرچۆنێک بێت، سیاسەتی خۆرئاوایی هەمان تێز ڕاکێشی ناو ئاراستەیەکی جیاوازتر دەکات و خستنەناوەکەشی لەپێناو بەکارهێنانیەتی بۆ مەبەستگەلی جیاواز. ئەم تێزە بۆ ئامرازێکی سیاسی بەرژەوەندخواز دەگۆڕێت، کە ڕێگە بە تەڵەزانیی سیاسی، لوواندن، خود-وێنەسازیی و پێودانگی دووانەییی مۆڕاڵ دەدات. سیاسەتی ئێستای نیولیبڕاڵ لە ڕێڕەوێکدا کار دەکات، کە بەرانبەر ئەو بەها مرۆییانەی لە فەلسەفەی خۆرئاوادا هەن تەواو ناتەبا و پێچەوانەیە. ڕێک لێرەدایە کە بەڕوونی دەبینین کەلتووری ئەدەبی و فەلسەفیی خۆرئاوا کەلتوورێکی مرۆیییە و خاوەن بەهای بەرزی مۆڕاڵە؛ کەچی لە خاڵێکی تەواو ڕووت و پێچەوانەدا، سیاسەتی خۆرئاوا سیاسەتێکی بەقەلەودەلەی فێڵاوییە، زۆربەی جار لە پرەنسیپ و ڕەوشت بێبەریییە.

ئەو ڕاستییەی کە سیاسییە خۆرئاوایییەکان ئایدیا فەلسەفی و دیدە ئەدەبییەکانیان لەپێناو بەرژەوەندیی خۆیان بە ئامراز کردووە چیتر وەک نهێنییەک نەماوەتەوە؛ دەیان و تەنانەت هەزاران نموونەی لەمجۆرە هەن. لە ڕاستیدا، بە بوێرییەوە دەیڵێم کە بەبێ تێگەیشتن لە فەلسەفە و ئەدەبیاتی خۆرئاوایی، ئەوا تێگەیشتن لە مۆڕاڵی سیاسیی خۆرئاوایی ئەستەم دەبێت.

ئەمە بەو مانایە نایەت کە سیاسەتی خۆرئاوا دەستوور و فەرمانەکانی لە فەلسەفە، هونەر و ئەدەبدا وەردەگرێت. بەپێچەوانەوە، ئەمە بەو مانایەیە کە سیاسەت ئەو هێزەی هەبووە دیدە فەلسەفی و ئەدەبییەکان هەڵبگرێتەوە و بۆ ئامراز بیانگۆڕێت، و بۆ شتێکی بەکەڵک [بەکەڵک بۆ بەرژەوەندیی خۆرئاوا خۆی] ڕەنگڕێژی بکاتەوە، دواتریش وەک کەرەستەیەکی پیادەکردن بۆ مەرامە تایبەتییەکانی خۆی بەکاریان بهێنێت.

هەندێکجار فیکر و ئەدەب ڕاستەوخۆ دەگلێنە ناو تاوانی سیاسییەوە – ئێمە ئەو حاڵەتانە لە کەیسی ڕودیارد کیپلینگ، ماڕتن هایدگەر، یان فلیپۆ تۆماسۆ مارینێتیی[3]دا دەبینین، کە باوکی ئایندەگەرایی ئیتاڵییە، ئەمانە ڕاستەوخۆ لە بەرهەمهێنانی ئایدۆلۆژی فاشیست و ڕەگەزپەرستییدا بەشدارییان کردووە. لە هەندێک ساتی تردا دەرگیربوونەکە ناڕاستەوخۆیە: ئایدیاکان خێچ دەبنەوە، لە مەبەستە ڕەسەنەکەی خۆیان لادەدەن و دەخرێنە کارەوە – وەکچۆن ئەو وەختەی نازییەکان نیتچە و بێتهۆڤنیان بەکارهێنا. ئەم پێودانگە دوانەیییە شتێکی تیژپەڕ، کورتماوە و هەڵەیەکی مۆڕاڵی یانیش سیاسی نییە. بگرە ئەمە بەرهەمی مێژووی خۆرئاوا خۆیەتی، و ئەمە زۆر بەپتەوی بە گەشەسەندنە درێژ و بەردەوامەکانی دنیابینی خۆرئاوایییەوە بەستراوەتەوە بەرانبەر جیهان.

لە شێوازی پیشاندان و نواندنەوەی ئەحمەد شەرع، خۆرئاوا بێ پێچ و پەنا وێنەی خۆی بۆ مرۆڤ و ئەویتری گەورە دووبارە دەکاتەوە. ئەم تێڕوانینە لەمەڕ مرۆڤ وەک دروستکراوێکی دووبیچم و ناجێگیر بەقووڵی لەناو فیکری خۆرئاوادا ڕەگی داکوتیوە.

لە ئەدەبدا، ئێمە تەنیا خاوەنی دکتۆر جێکڵ[4]ی چاکەکار نین کە لە شەواندا بۆ بەڕێز هایدی خراپەکار دەگۆڕدرێت؛ ئەم نەخشەوێنەیەی کەرتبوون، ئەم پەرتبوونەی کارەکتەر، دووبارە و چەندبارە لە زۆرێک کاری بنچینەییتری ئەدەبیاتی خۆرئاوادا دەردەکەوێت. با وێنە کێشراوەکەی دۆریان گرەی بە نموونە وەربگرین. هەرچەندە دۆریان گرەی لە ژیانێکی خراپ و پڕتاوان دەژیت، کەچی ڕووخساری ئەو بۆ هەمیشە کەشخە، گەنج و بێتاوان دەردەکەوێت، بەبێ جێدەستی هیچ تاوانێک بەسەریەوە. بە هەرشێوەیەک بێت، لەگەڵ ئەنجامدانی هەر یەکێک لە تاوانەکانی، ئەو وێنەیەی وا هاوڕێیەکی کێشابووی ناشیرینتر و کۆنتر دەبێت. ڕووخساری ڕاستەقینەی دۆریان گرەی جگە لە ڕووبەندێک کە دیوەکەی تری دەشارێتەوە شتێکی تر نییە، شاردنەوەی شەیتانێک کە وێنە کێشراوەکە کەشفی دەکات.

زۆربەی جار، ئەو وەختەی سەیری پەیوەندیی نێوان خۆرئاوا و ئەحمەد شەرع دەکەین، وێنە کێشراوەکەی دۆریان گرەیمان دێتەوە یاد. سیاسییە خۆرئاوایی و خاوەن کۆمپانیا زەبەلاحەکان تەنیا مامەڵە لەگەڵ ئەحمەد شەرع / دۆریان گرەیە ڕووخۆش و بێخەوشەکە دەکەن، لەکاتێکدا پشکی میدیاکانی خۆیان وێنە کێشراوە ناشیرین و هێڵنجپێدەرەکە دەگوازنەوە. بە مانایەکی تر، کارەکە دابەش کراوە: وێنەی ڕاستەقینەی جۆلانی وەک وێنە کێشراوە ڕاستەقینەکەی دۆریان گرەی بێزاویی و قێزەوەنە، بەڵام سیاسەتی خۆرئاوا ئەم پۆرترەیتە ناشیرینەی بۆ میدیاکان جێهێشتووە؛ سیاسەت هەر خۆی بەردەوام دەبێت لەسەر مامەڵەیەکی ئاڵوگۆڕ لەگەڵ وێنە یەکڕەنگ و سافەکەی ئەحمەد شەرع، ئەوەی ڕووخسارەکەی هەڵگری هیچ پەڵەیەک نییە، ئەو کەسەی دۆناڵد تڕەمپ بەئاسوودەیییەوە وەک “کەسێکی مەزن” ستایشی دەکات.

هێشتا هیچ گۆڕانێکی ڕاستەقینە لە ئەحمەد شەرعدا ڕووی نەداوە.  ئەبو محەمەد جۆلانی تیرۆریست ون نەبووە تاکو ئەحمەد شەرعی سیاسەتوان لەدایک ببێت. جۆلانی تیرۆریست بەشێکی ئەبەدیی ئەحمەد شەرعە. جیاوازییەکە تەنیا لێرەدایە گەر لەمەودوا وەک تیرۆریستێک یان سیاسەتوانێک دەربکەوێت، ئیتر هەڵبژاردنی دەرکەوتنەکە لە دەستی ئەودا نییە. ئەوان بڕیار دەدەن لەوەی چ وەختێک تیرۆریست بێت و چ وەختێکیش فریادڕەس. لە ئێستادا، شەرع جگە لە وێنەیەکی لەتوکوت کە هەموویان بەو شێوەیەی پێیان باشە بەیەکەوەی دەنێن شتێکی تر نییە: ئەمەریکا بەشێوەیەک وێنەکە لە قاڵب دەداتەوە، تورکیا بەشێوەیەکی تر، کەچی ئیسڕائیلیش بەشێوەیەک… و گەلێک شێوەی تر. شەرع کارەکتەر[کەسێتی]ێکە بەبێ کارەکتەر؛ خاوەنی هیچ ڕووخسارێکی خۆی نییە. ئەوانی تر ئەو ڕووخسارە بۆ شەرع دادەتاشن وا پێیان باشە بەوەوە بیبینن.

لە ڕۆمانی کەسێک، هیچکەس و سەت هەزار کەس (لە ١٩٢٦ بڵاو بووەتەوە)، لویجی پیڕندێلۆ[5] تەنگوچەڵەمەیەک دەگێڕێتەوە کە تا ڕادەیەکی سەرنجکێش هاوشێوەیە بە دۆخی شەرع. کارەکتەری سەرەکی، کە ڤایتینگێلۆ مۆسکاڕدایە، سەرلەبەری ژیانی بە سەرنجێکی سادەی هاوسەرەکەی لەمەڕ چەماوەییی لووتی دەگۆردرێت. ئیتر لەم تێبینییەوە، ئەو تێدەگات لەوەی خەڵکی بەجۆرێکی تر ئەو دەبینن بەراورد بەوەی ئەو چۆن خۆی دەبینێت. ئەو ئیتر لە چاوی ئەوانی تر دەست بە گەڕان دەکات بەدوای “خۆی” – لەوەی ئەو کێیە و ئەوانی تر چۆن لێی دەڕوانن. وردە وردە پەی بەوە دەبات کە هەمووکەس بە وێنەیەکی جیاوازەوە دەیبینن، هەر یەکێک لەو وێنانەش لەگەڵ ئەو وێنەیەی خۆی لەمەڕ خۆی داتاشیوە، پێکهەڵنەکردووە.

مۆسکاڕدا لە دەسپێکی گێڕانەوەکەدا وەک مرۆڤێکە کە خۆی دەناسێت، بەڵام بەئەسپایی خۆی [خودێتیی خۆی] ون دەکات. لە بوونی بە “کەسێک”ەوە دەبێت بە “هیچکەس”. مۆسکاڕدا دەبێت بە کەسێک کە سەد هەزار شێوەی هەیە – هیچ کامیشیان خۆی نین، کەچی لە هەمان کاتیشدا، هەموویان مۆسکاڕدان. ئەم هەڵوەشان و پەرتبوونە پاڵ بە مۆسکاڕداوە دەنێت بەرەو هۆڤێتی.

حاڵەتی ئەحمەد شەرعیش لە بنەڕەتدا لەوەی مۆسکاڕدا زۆر جیاوازتر نییە، مەگەر لە یەک خاڵی گرنگدا نەبێت، ئەویش ئەوەیە کە شەرع کارەکتەرێکی دروستکراوە،  دروستکراوێکە هەر کاتێک بیەوێت بێ ڕاتڵەکان بە حەزی خۆی ماسک دەبەستێت،  بەو جۆرەش باری دەروونیی شەرع بەپێچەوانەی مۆسکاڕداوە لە مەترسیدا نییە. ئەحمەد شەرع چیتر پرسیار ناکات: “من کێم؟” ئەو چیتر گومان ناکات و واقی وڕ نامێنێت لەوەی ئەو تیرۆریستە یانیش پاڵەوان. بۆ هەر شوێنێک کە دەچێت، بەئاسانی دۆڵابی ماسکەکانی دەکاتەوە، و ئەو ماسکە لە ڕووخساری دەبەستێت کە دۆخەکە دەیخوازێت و لەگەڵیدا دەگونجێت. ئیتر بەمجۆرە ماسکەکە لە ڕووخساری دەبەستێت و لە ڕۆیشتن بەردەوام دەبێت.

خۆرئاوا پێویستی بە ئەحمەد شەرعێکە، کە بەدروستی خاوەن گەلێک ڕووخسار و ئیمکانی ڕۆڵگێڕانە، تاکو بەردەوام بە سیاسەتوانانی خۆرهەڵاتی بڵێت: “دەسەڵاتی پێناس بەخشین، خەسڵەتپێدان و بەرچەسپکردن، و بڕیاردان موڵکی منن. لەم چرکەساتەدا، لەنێو گشت دیو و لایەنەکانتان، من ئەو هێزەم کە بڕیاری ئەوە دەدات کامە ناو و کامە بیچمتان لە ئێستادا بۆ گونجاو بێت.”

ئەحمەد شەرع تا ئەو وەختە بەکەڵکە کە بتوانێت هەم دکتۆر جێکڵ و هەمیش بەڕێز هاید بێت، و تا ئەو کاتەی هەڵگری بارێک ڕووخساری ئاڵووێر بێت، کە هەر کات پێویستی کرد یەکێکیان داکەنێت و ئەوەی تر ببەستێت.

سەرچاوە

[1] بوونی چەمکی خود لەبری سوبێکت لەم بەستێنەدا زیاتر بۆ ئەو مەبەستەیە، کە نووسینەکە بۆ خوێنەر خۆشخوێن ببێت. ئەگینا، لەم چوارچێوەیەدا کە نووسینەکە زیاتر دەچێتە ڕەهەندێکی لاکانییەوە، مەبەستەکەی نووسەر سوبێکتە کە لە بنچینەدا لە چەمکی خود جیاوازە و خود زیاتر مەبەستێکی بێ گرێ و یەکانگر پیشان دەدات. بە پێچەوانەوە، سوبێکت بەشێکە وا نایەکانگری و گرێی پێچەڵاوپێچ یەکێکن لە تایبەتمەندییە هەرە سەرەکییەکانی. سوبێکتیڤیتەی سوبێکت شتێکی جێگیر و گیراو نییە وەک ئەوەی تەنیا سەر بە دیوە ئاگایییەکەمانەوە بێت، بەڵکوو گرێدراوی زمان و نەستە، بۆیەشە هەرگیز بە خودشەفافییەتی خۆی ناگات، چونکە ئەوەی سوبێکتەکە ئارەزووی دەکات هەمیشە لێمانەوە پەنهانە. بەم بۆنەیەوە، سوبێکت وەک چەمکێک نە بۆ وشە و چەمکێکی سادەی وەک بکەر وەردەگێڕدرێت و نە کورتیش دەبێتەوە، لە بەستێنە دەروونشیکارییەکە سوبێکت لەنێوان زانینی ئاگایی و ئارەزووی ناگاییدا قڵیشاوە. سوبێکت بە زمان و نووقسانی و پەیوەندی بە ئەویترەوە جێکەوتی ناو پانتاییی ڕەمزی کراوە. بۆیەشە سوبێکت قسە ناکات، بەڵکوو زمان دەیخاتە قسەوە.

[2]مەبەست لەم ڕستەیەی نووسەر، ئەوەیە کە ڕاستە خۆرئاوا خۆی لەناو بونیادی جیهانگیریی ڕەمزییدا ئەویتری گەورەیە. بەڵام لەپێناو ناسینەوە، ناولێنان و خەسڵەتپێدان بە ئارەزووەکانی خۆی پێویستی بە ئەویترێکی گەورەی دەرەکییە. ئەم ئەویتری گەورە دەرەکییەش وا خۆرئاوا ئێستا دروستی کردووە ئەحمەد شەرعە، کە وەک ئۆبێکت هۆکاری ئارەزووی خۆرئاوا [ئەویتری گەورە] کار دەکات، و سووڕی ئارەزووەکانی خۆرئاوا بەوجۆرەی کە دەیەوێت لە بارێکی هاوسەنگدا بەردەوامی پێدەدات. هەر بۆیە  دروستکردنی ئەویترێک تەنیا وابەستەی کردەیەکی وەک هاوشووناسبوونی دەرەکی نییە، بەڵکوو پڕۆسەیەکی پێویستە و بەنێویدا سوبێکتیڤیتەی خۆرئاوای لێوە دروست دەبێت، دروستبوونەکەش لەپێناو ئارەزووکردنێکی سیاسییە کە سەرتاپای بوونی سوبێکتی سیاسی لێ پێکدێت. دواجار ئەم ڕستەیەی نووسەر ڕوونی دەکاتەوە بۆچی گەڕان بەدوای ئەویتر وەزیفەیەکی نەبڕاوە و زێدەگرنگی ناو سیاسەتە [بەتایبەت سیاسەتی خۆرئاوا].   

[3] : Filippo Tommaso Marinetti (1876-1944) شاعیر و تیۆریستێکی ئیتاڵییە، کە بە دۆزەرەوەی بزووتنەوەیەکی ئایدۆلۆژی وەک ئایندەگەرایی دادەنرێت. بزووتنەوەکە جەختی لە خێرایی تەکنەلۆژی و گەشەسەندنی داهێنانەکان دەکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەتەواوی لەسەر پچڕانێک پێداگر بوو کە داهاتوو لە ڕابردوو جیا بکاتەوە.

[4] دۆسییە سەرەکییەکەی دکتۆر جێکڵ و بەڕێز هاید، کە کورتەڕۆمانێکی نووسەر ڕۆبێرت لویس ستیڤنسنە. نووسەر لە ڕێگەی کارەکتەرێکی ناو گێڕانەوەکەوە، بەوردی لەتبوونی سروشتی ناسنامەمان نیشان دەدات، لەوەی چۆنچۆنی دەکرێت دوو ناسنامەی دژیەک لەناو یەک کەسدا بوونیان هەبێت و ئەم کەسە بەرجەستەکەری هەردوو ناسنامەکە بێت. یەکێکیان لەڕووی دەرەکییەوە قبووڵکراو بێت و ئەوەی تریان تاریک، پەنهان و ترسناک. بەراوردکردنی ئەم کارەکتەرە بە ئەحمەد شەرع هەمان دیاردەی سیاسیی دەنوێنێتەوە: خۆرئاوا دوو ناسنامە لەناو کەسێکدا دروست دەکات و هەر کاتیک بیەوێت، ناسنامەکان دەخاتە دۆخی شوێنگۆڕکێوە. ئەمەش لە ڕیشەدا کینەڤین و هاودژێتییەک نیشان دەدات، کە خۆرئاوا تیایدا ئەویتری گەورەی دەرەکی پێ خەسڵەتمەند دەکات.

[5] : Luigi Pirandello (1867-1936) ڕۆماننووس، شانۆنووس، شاعیر و چیرۆکنووسێکی ئیتاڵییە. پیڕندێلو لە ١٩٣٤ دەبێت بە براوەی نۆبڵی ئەدەبیات. جێی ئاماژەیە، کە نووسەر هێندەی بە شانۆکانییەوە بەناوبانگ بوو، هێند بە ڕۆمانەکانییەوە ناسراو نەبوو.

The post سەرۆکێک لەناو ڕیشاڵەکان: ئەحمەد شەرع لەنێوان دکتۆر جێکڵ و بەڕێز هاید appeared first on ژنەفتن.

_ زۆر سەیرە.

_ دەبێت لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکەین، وابزانم تۆ بە ئیسپانی قسە دەکەیت؟

_ نەخێر، من لە ڕاستیدا بە ئیسپانی قسە ناکەم.

_ بەهەر حاڵ تۆ ئیتاڵییت، بۆیە زیاتر لە من ئیسپانییت. بڕۆ لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکە.

هەروەک پێم گوترا کردم. زیندانییەکانم لە ژێرزەمینەکەی سەربازگەکەدا دۆزیەوە.  پرسیارم لێکردن کە ڕووسن یان ئیسپانی.  بە لەسەرەخۆ و وشە بە وشە بە زمانی ئیتاڵی پرسیم، ئەوانیش بە ئیسپانی وەڵامیان دایەوە و بۆیە ئێمە بە تەواوی لە یەکتر تێگەیشتین.

_ ئێمە سەربازین لە سوپای سۆڤیەت، بەڵام ئیسپانین.

یەکێکیان وتی کە ئەوان لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیادا هەتیو بوونە. دایک و باوکیان لە بۆردومان و هەروەها هێرشەکانی تۆڵەکردنەوەدا کوژرابوون. ڕۆژێک لە بارسلۆنا هەموویان خرانە سەر کەشتییەکی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕەوانەی ڕووسیا کران.  لەوێ خواردن و جل و بەرگیان پێدرا، پاشان هەموویان مەشق و ڕاهێنانیان پێکرا و دواجار بوون بە سەرباز لە سوپای سووردا.

_ بەڵام ئێمە ئیسپانین.

 وەبیرم هاتەوە پێشتر ئەوەم خوێندبووە کە ڕووسەکان هەزاران منداڵی بنەماڵە کۆماریخوازەکانی ئیسپانییان بۆ یەکێتیی سۆڤیەت گواستۆتەوە بۆ ئەوەی لە بۆردومان و برسێتی ڕزگاریان بکەن.

_ ئایا ئێوە ئەندامی حزبی کۆمونیستن؟

_  بەڵێ بێگومان

_ باشە، بەڵام با کەس نەزانێ، با هەر من زانیبێتم و بەس. تێدەگەن؟

_ نا تێناگەین

_ گرنگ نییە. بیری لێدەکەمەوە خۆیشم تێناگەم. کورت و پوختە پێتان دەڵێم بە هیچ کەسی تر مەڵێن کە ئەندامی حیزبی کۆمونیستن.

 _ نەخێر، ئێمە ناتوانین بچینە ژێر باری ئەو زەبوونییە.  کۆمونیست بوون هەڵە نییە. ئێمە ئەو ڕاستییە ناشارینەوە کە کۆمونیستین.

_ دەی باشە، من قسەی خۆمم کرد، ئیتر کەیفی خۆتانە. بەس پێویستە ئەوە بزانن کە فینلاندییەکان خەڵکێکی بێ درۆ و ئینساندۆستن، لە نێو سەربازەکانی سوپای فینلەندیشدا کۆمونیست زۆرن، بەڵام دژی ئەو ڕووسانەی شەڕ دەکەن کە لە ساڵی ١٩٤٩دا وڵاتەکەیان داگیرکردووە. کەواتە کێشەکە کۆمونسیت بوون یان نەبوون نییە، ویستم ئەوەتان پێ بڵێم. بەهەر حاڵ پێم وایە ئێوە لە مەبەستی من تێدەگەن.

_  نەخێر ئێمە تێناگەین. ئێمە دەزانین کە ئێوە پڕوپاگەندە دەکەن، ئەوە و بەس

_  نەخێر هەر ئەوە نییە. باشتر وایە بزانن کە من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆ ئەوەی دڵنیا ببم هیچ کێشەیەکتان بۆ ساز نابێ، تێدەگەن؟

_ بەڵێ

_ کەوایە ماڵئاوا. سبەی دێمەوە و سەرتان لێدەدەم.

قسە و باسی نێوان خۆم و ئەو سەربازانەم گێڕایەوە بۆ ژەنەراڵ. ژەنەڕاڵ لێی پرسیم: ئێستا دەڵێی چی بکەین؟ دەزانی کە لە دۆخێکی باشدا نین. ئەوانە کۆمونیستن، خۆبەخشانی ئیسپانین لە سوپای سووردا. بێگومان لە کاتی گواستنەوەیان بۆ سۆڤیەت منداڵ بوون، کەوایە بەرپرسیاری ئەو وانە و ڕاهێنانەی نین کە وەریانگرتووە. ئەگەر بە دەستی من بوایە، یارمەتیم دەدان. بەڵام لەم بارودۆخەی ئێستادا باشترین کار بۆ تۆ ئەوەیە کە تەلەگرافێک بکەی بۆ هاوڕێکەت “دی فۆکسا”ی باڵیۆزی ئیسپانیا لە هێلسنکی. داوای لێبکە لەسەر داخوازی من بێتە ئێرە، دیلەکانی ڕادەست دەکەم و ئەویش ئیتر خۆی دەزانێ چیان لێ دەکات.

 تەلەگرافێکم بۆ دی فۆکسا نارد: “هەژدە دیلی ئیسپانیمان هەیە. خێرا وەرە و بیانبە.”

 دوای دوو ڕۆژ، دی فۆکسا بە نێو کڕێوە و بە سواری کالیسکەیەکی خلیسکێنەیی گەیشتە لامان، پلەی گەرما ٤٢ پلە لە ژێر سفرەوە بوو.  بەهۆی سەرما و کەمخەوی هێزی تیا نەمابوو. هەر کە منی بینی، هاواری کرد:
_ ئەوە تۆ دەزانی چی دەکەیت؟ بۆچی تەلەگرافت بۆ من کردووە؟ ئاخر من چیم لە دەست دێ بۆ هەژدە سەربازی ئیسپانیی سوپای سوور؟ بیانبەم بۆ باڵیۆزخانە؟! ئێستا ئیتر دەبێ ئەم کێشەیە بە لەونێ چارەسەر بکەم، نازانم تۆ بۆ خۆت هەڵدەقورتێنیتە نێو هەر کارێکەوە.

_ ئاخر تۆ باڵیۆزی ئیسپانیای.

_  بەڵێ، بەڵام ئیسپانیای فرانکۆ. ئەم کوڕانەش کۆمونیستن. بەهەر حاڵ ئەوەی لە توانامدا بێت دەیکەم. بەڵام بەڕاستی پێم خۆشە بزانم تۆ بۆچی خۆت هەڵدەقورتێنیتە نێو هەر کارێکەوە؟

دی فۆکسا تووڕە بوو. بەڵام دڵێکی میهرەبانیشی هەبوو و من دەمزانی ئەوەی لە دەستی بێت دەیکات بۆ ئەو کوڕانە. چووە سەردانیان و منیش بەدوایدا ڕۆیشتم.

 دی فۆکسای پێی وتن: من باڵیۆزی ئیسپانیای فرانکۆم. من ئیسپانیم، ئێوەیش ئیسپانین، من هاتووم یارمەتیتان بدەم. چیم لە دەست دێ بۆتانی بکەم؟

دیلەکان وتیان: بۆ ئێمە؟ هیچ. ئێمە نامانەوێت هیچ پەیوەندییەکمان لەگەڵ نوێنەری ئیسپانیای فرانکۆوە هەبێ.

_ پێتان وایە ئەمە گاڵتەجاڕییە؟ دوو شەو و دوو ڕۆژم پێچوو تا گەیشتمە ئێرە و ئێستا ئێوەش یارمەتیم لێ قبووڵ ناکەن؟ دیسانیش من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆ یارمەتیدانتان. فرانسیسکۆ فرانکۆ لە لێبوردندا بێوێنەیە.

_ فرانکۆ دوژمنی ئێمەیە. دایک و باوکی ئێمەی کوشتووە. تەنیا داوای ئەوەت لێ دەکەین وازمان لێ بێنی.

 دی فۆکسا چوو بۆ لای ژەنەراڵەکەمان.

 وتی: ئەمانە  زۆر کەلەڕەقن. بە هەرحاڵ من ئەرکی خۆم بەجێ دێنم. تەلەگراف بۆ وەزارەتخانە لە مەدرید دەکەم بۆ ئەوەی ڕێگایەکم بۆ دابنێن. دواتر هەرچی مەدرید بڵێت دەیکەین.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا خۆی ئامادەی گەڕانەوە بۆ هێلسنکی کرد. کاتێک سواری کالیسکە خلیسکێنەییەکەی بوو، وتی: “تۆ کارت بە کاری کەسەوە نەبێ، تێگەیشتی؟ خەتای تۆیە کە من تووشی ئەم کێشە و سەرئێشەیە بوومە، بیستت چیم وت؟

_ ئادیۆس ئاگۆستین.

_ ئادیۆس مالاپارتێ.

*

دوای چەند ڕۆژ یەکێک لە دیلەکان نەخۆش کەوت. پزیشک وتی: سییەکانی هەوی کردووە، زۆر مەترسیدارە.

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین.

بۆیە من تەلەگرافم بۆ دی فۆکسا نارد: “دیلێک نەخۆشە، زۆر خراپ، خێرا وەرە بە دەرمان، شوکولات، جگەرە.”

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا بە کالسکە خلیسکێنەییەکەی خۆی گەیاندێ. ئاگری لێ دەباری. هەر کە منی بینی هاواری کرد:

_ دیسان چ ڕەیحانێکت کێڵاوە؟ مەگەر خەتای منە کە ئەم منداڵە نەخۆش کەوتووە؟ دەزانیت کە من بە تەنیام لە فینلاند، بێ ڕاوێژکار و بێ هیچ یاریدەرێک، هەموو کارێک دەبێ هەر خۆم بیکەم. ئینجا تۆیش بە تووشکردنی من بەم ئارێشەوە کارێکت کردووە بە پاچیلە و پووزەوانەوە وەڕێکەوم بەرەو سنوورەکانی فینلاند.

_ گوێ بگرە، ئەو کوڕە نەخۆشە، خەریکە دەمرێت، زۆر باشە کە تۆ لێرەیت. تۆ نوێنەری ئیسپانیایت.

_  باشە! زۆر باشە! با بچین بیبینین.

دی فۆکسا ڕادەیەکی زۆر دەرمان، خواردن، جگەرە و جلوبەرگی گەرمی لەگەڵ خۆی هێنابوو. پیاوەتی کردبوو، کۆنە هاوڕێکەی من ئاگوستین.

سەربازە نەخۆشەکە دی فۆکسای ناسییەوە و تەنانەت زەردەخەنەیەکیشی کرد. هەرچەن هاوڕێکانی بە ناوچاوگرژییەوە چوونە دواوە و بە چاوێکی پڕ لە سووکایەتی و ڕقەوە سەیری ئاگوستینیان دەکرد.

دی فۆکسا دوو ڕۆژ مایەوە و دواتر گەڕایەوە بۆ هێلسنکی. پێش ئەوەی بچێتە ناو کالیسکە خلیسکێنەییەکەیەوە وتی:

_ مالاپارتێ! بۆچی خۆت هەڵدەقورتێنیتە ناو کارێکەوە کە پەیوەندیی بە تۆوە نییە؟ کەی فێر دەبیت لە کۆڵم بیتەوە؟ وازم لێ بێنە دەی!

_ ئادیۆس ئاگوستین.

_ ئادیۆس مالاپارتێ.   

دوای سێ ڕۆژ سەربازەکە بەهۆی هەوکردنی سییەکانەوە گیانی لەدەست دا. ژەنەڕاڵ ئێدکویست بانگی کردم: دەمتوانی بە شێوەی فینلەندی بینێژم. بەڵام پێم وایە باشترە دی فۆکسا ئاگادار بکەینەوە. هەرچی بێ ئەم سەربازە ئیسپانی بوو. تۆ چۆن بیر دەکەیتەوە؟

_ بەڵێ، دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین. ڕەنگە بابەتەکە دیپلۆماتیک بێت.

بۆیە تەلەگرامێکم نارد: “سەربازەکە مردووە. خێرا وەرە. پێویستی بە ناشتنە.

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا گەیشتە لامان. تووڕە بوو. هەر کە منی بینی هاواری کرد:

_ تۆ بەڕاست ناتەوێ واز لە من بێنی؟ ئەم وەزعە خەریکە شێتم دەکات! دیارە کاتێک پێم دەڵێیت ئەم کوڕە مردووە و پێویستی بە ناشتنە، ناتوانم نەیەم. بەڵام ئەگەر بە منت نەوتایە ئاسمان سەراوژێر دەبوو؟ ئێستا کە منت کێشاوە تا ئێرە، ئەو کوڕە زیندوو دەبێتەوە؟

_ نەخێر، بەڵام تۆ ئیسپانیت، ئێمە خۆ ناتوانین وەک سەگ بیکەینە ژێر گڵەوە، ئا لەم دارستانەدا، دوور لە زێدی خۆی، لە ئیسپانیا. لانیکەم لەگەڵ تۆ دۆخەکە بۆن و بەرامەیەکی دیکەی دەبێ، دەزانی؟ وەک ئەوە وایە هەموو ئیسپانیا لێرە بێت”.

دی فۆکسا وتی: بێگومان وایە. هەر لەبەر ئەوەش هاتم. بەڵام تۆ بۆچی تێوەگلاویت لەم کارانەدا؟ بۆ خاتری خوا! خۆ تۆ ئیسپانی نیت.

_ دەبێت بە ڕێز و حورمەتەوە بنێژرێت، ئاگۆستین. هەر بۆیە پێوەندیم پێوە کردیت.

_ بەڵێ وایە. دەزانم. دەی با بچین. لە کوێیە؟

چووین بۆ لای کوڕەی داماو کە لە سەر زەویی سەربازگەکە ڕاکێشرابوو و هاوڕێ دیلەکانی دەوریان دابوو. هەمووان بە نیگایەکی خەمبارەوە سەیری دی فۆکسایان دەکرد، خەمێکی قووڵ کە پڕ بوو لە ناڕەزایەتییەکی ترسناک.

دی فوکسا وتی: بەپێی داب و نەریتی کاتولیکەکان دەینێژین. من دەمەوێت ئەم سەربازە وەک ئیسپانییەکی ڕاستینە، وەک سەربازێکی باشی ئیسپانیا ئەسپەردەی خاک بکرێت.

یەکێک لە دیلەکان وتی: ئێمە ناهێڵین ئەو کارە بکەن. هەڤاڵەکەمان مولحید بوو، هەر وەک هەموو ئێمە. ئێمە شانازی بەوەوە دەکەین. ئێمە ڕێگە نادەین وەک کاتوولیکێک بنێژرێت.

_ من نوێنەری ئیسپانیام، مردووەکەش ئیسپانی بووە، شاروومەندێکی ئیسپانی بووە. من دەمەوێت وەک کاتولیکێک بنێژرێت. تێدەگەن؟

_ نەخێر ئێمە تێناگەین.

_ من باڵیۆزی ئیسپانیام، ئەرکی خۆم جێبەجێ دەکەم. ئەگەر ئێوە لە من تێناگەن ئەوە کێشەی خۆتانە و هیچ بایەخێکیشی بۆ من نییە.

پاشان دی فۆکسا لە سەربازگەکە چووە دەرەوە.

وتم: ئاگۆستین! هاوڕێی من! ژەنەڕاڵ ئێدکویست پیاوێکی بەڕێزە. زۆری پێی ناخۆش دەبێت کە بزانێ تۆ بۆچوونی خۆت بەسەر مردووێکدا دەسەپێنی. خەڵکی فینلاند خەڵکێکی ئازاد و کراوەن و پلە و پێگەی تۆ بەلایانەوە هیچ گرنگ نییە. ئێمە ناچارین بگەینە تەبایی.

_ بەڵێ، بەڵام من باڵیۆزی فرانکۆم!  ناتوانم ئیسپانییەک بەبێ داب و نەریتی کاتوولیکەکان بنێژم. ئەی هاوار!  من چی بکەم بە دەستی تۆوە! ئەرێ تۆ خۆت بۆچی قۆڵت لێ هەڵنەماڵی و بە بێ من نەتناشت؟ دەبینی بە خۆوەردان لەو بابەتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە چیت بە سەری من هێناوە؟

_ باشە ئیتر. خەمت نەبێت، بابەتەکە بە باشترین شێوە کۆتایی دێت.

چووین بۆ لای ژەنەراڵ. ژەنەراڵ وتی: وەک هەڤاڵانی مردووەکە دەڵێن و منیش هەروا بیر دەکەمەوە، وادیارە کە ئەم دیلە کومونیست و بێدین بووە و ناتوانرێت وەک کاتوولیکێک بنێژرێت. دەزانم جەنابی باڵیۆز نوێنەرایەتیی ئیسپانیا دەکات و ناتوانێت بەبێ ڕێوڕەسمی کاتوولیکی پرسە و ئەسپەردەکردنەکەی بەڕێوە ببات. ئەی دەبێ چی بکەین؟

من پێشنیارم کرد کە بانگی تاکە قەشەی کاتوولیکی هێلسنکی بکەین کە خەڵکی ئیتالیا بوو. (لە هێلسنکی کاردیناڵێکی کاتوولیکی هۆڵەندیش هەبوو، بەڵام کارێکی درووست نەبوو داوا لە کاردیناڵێک بکەین بێتە بەرەکانەی شەڕەوە.) بۆیە تەلەگرافمان بۆ قەشە ئیتالییەکە نارد و ئەویش دوای دوو ڕۆژ گەیشتە لامان. خەڵکی لۆمباردی سەرەوە بوو- کابرایەکی گوندیی لە ناوچەیەکی کوێستانی، زۆر ساف و سادە بوو، بێ درۆ و ڕۆحسووک. یەکسەر لە شتەکە تێگەیشت و بە بێ کات بە فیڕۆدان و بە باشترین شێوە هەموو کاروبارەکانی ئەنجام دا. ئەسپەردەکردنەکە ڕۆژی دواتر ئەنجامدرا. لەسەر پارچە زەوییەکی تەختی ناو دارستانەکە، کە گۆڕستانێکی بچووکی لێ بوو، گۆڕێکیان بە داینامیت هەڵکەند، چونکە زەوییەکە بەستبووی. کۆمەڵێک سەربازی فینلاندی بە درێژایی لایەکی گۆڕەکە ڕیز کرابوون کە دواهەمینیان ئاڵایەکی ئیسپانیای فرانکۆی بە دەستەوە بوو. ئەو توێژە بەفرەی کە زەویی نزیکی گۆڕەکەی داپۆشیبوو، لە ژێر تیشکی بێ گیانی ڕۆژدا وریجە وریجەی دەکرد. تابوتەکە لەلایەن چوار دیلەوە هەڵگیرا و بە شوێنی ئەوانیشدا باڵیۆز دی فۆکسا، ژەنەڕاڵ ئێدکویست، خۆم، دیلە ئیسپانییەکان و لە پاش ئێمەیش ژمارەیەک سەربازی فینلەندی تەرمەکەمان بەڕێ کرد. قەشەکە نزیکەی پانزە مەتر دوورتر ڕاوەستابوو. لێوەکانی دەجووڵانەوە، دوعای بۆ مردووەکە دەکرد- بەڵام بە بێدەنگی، لەبەر ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی مردووەکە. لەگەڵ دابەزینی تابوتەکە بۆ ناو گۆڕ، سەربازە فینلەندییەکان کە هەموویان پرۆتستان بوون، تفەنگەکانیان تەقاند. ژەنەڕاڵ ئێدکویست و ئەفسەر و سەربازە فینلەندییەکان بە ئانیشکی چەماوە سڵاوی سەربازییان پێشکەش کرد، منیش هەروا؛ باڵیۆز دی فۆکسا بە قۆڵی درێژ و لەپی دەستی کراوەی سڵاوی لێکرد، بە شێوازی فاشیستەکان؛ و هەڤاڵانی کۆچکردووش دەستیان بەرزکردەوە، بەڵام بە مشتی قوچاو.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا خۆی خستەڕێ بڕوات. پێش ئەوەی بچێتە ناو کالسکەخلیسکێنەییەکەیەوە بۆ گەڕانەوە، منی بردە پەنایەک و بە نهێنی وتی: دەمەوێت سوپاست بکەم بۆ هەموو ئەو کارانەی کە کردووتە. تۆ زۆر ژیر و مرۆڤدۆستی. ئەگەر توڕە بووم، داوای لێبوردن دەکەم، بەڵام دەزانی چییە… هەمیشە تێوەگلاویت لەو شتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە!

چەند ڕۆژێک تێپەڕی. دیلەکان چاوەڕێی وەڵامێک بوون لە مەدریدەوە، کە نەهات. ژەنەڕاڵ ئێدکویست هێدی هێدی سەبری نەما و نیگەران ببوو. ژەنەراڵ وتی: دەزانی چیە، من ناتوانم لەوە زیاتر ئەم سەربازانە لێرە بهێڵمەوە، دەبێت بڕیارێک بدرێت؛ یان ئیسپانیا وەریان بگرێتەوە، یان دەیاننێرم بۆ ئۆردوگای دیلەکانی جەنگ، دۆخەکەیان هەستیارە، بۆیان باشترە لێرە بمێننەوە، بەڵام من ناتوانم بۆ هەمیشە لێرە ڕایانبگرم.

_ تۆزێ سەبرتان هەبێ. وەڵاممان دەدەنەوە.

وەڵامەکە هات: “تەنها ئەو سەربازانەی خۆیان بە ئیسپانی دەزانن و دان بە حکومەتەکەی فرانسیسکۆ فرانکۆدا دەنێن و ئارەزووی گەڕانەوەیان بۆ ئیسپانیا دەردەبڕن، وەک هاووڵاتیی ئیسپانی دەناسرێنەوە.”

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: بڕۆ دۆخەکەیان بۆ ڕوون بکەرەوە.

دیلەکان وتیان: ئێمە حکومەتی فرانکۆ بە ڕەسمییەت ناناسین و ناشمانەوێت بگەڕێینەوە بۆ ئیسپانیا.

وتم: من ڕێز لە پتەویی بیروبڕواتان دەگرم، بەڵام دەبێت لەو دۆخە مەترسیدارە تێبگەن کە تێیدان. ئەگەر ئێوە دان بەوەدا بنێن کە لە بەرەی سوپای سووردا شەڕتان کردووە، ئەوا هەر هەمووتان تیرباران دەکرێن. یاساکانی جەنگ یاسای جەنگن. بۆیە کارێک بکەن بتوانم یارمەتیتان بدەم. بە وریاییەوە بیر لەم بابەتە بکەنەوە. ئێوە لە بنەڕەتدا ئیسپانین. هەموو کۆماریخوازەکان تا ئێستا دانیان ناوە بە شەرعیەتی فرانکۆدا. ئەوان یارییەکەیان دۆڕاندووە، بەڵام وەفاداری بە ئامانجەکەیان پێشیان پێناگرێ لەوە تێبگەن ئێستا ئیتر سەرکەوتووی مەیدان فرانکۆیە. ئێوەیش هەر ئەو کارە بکەن کە کۆماریخوازەکان لە ئیسپانیا کردیان. دان بنێن بەوەی شکستتان هێناوە و بڕایەوە.

_ لە ئیسپانیادا ئیتر کۆماریخوازێک نەماوە. هەموویان تیرباران کراون.

_ لە کوێ ئەم چیرۆکەتان بیستووە؟

_ لە ڕۆژنامەکانی سۆڤیەتدا خوێندمانەوە. بزانە ئێمە دان بە ڕژێمی فرانکۆدا نانێین. ئێمە پێمان باشترە فینلەندییەکان تیربارانمان بکەن تا فرانکۆ.

_ گوێ بگرن، من نە خۆشم لە ئێوە دێت. نە لە ئیسپانیای کۆمونیست، نە ئیسپانیای فاشیست، نە ڕووسیا! بەڵام ناتوانم هەروا لێتانگەڕێم و لێیشتان ناگەڕێم. ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم بۆتان. ئەگەر ئێوە ناتانەوێت دان بە ڕژێمی فرانکۆدا بنێن، ئەوا من بە ناوی ئێوەوە نامەی داپێدانان واژۆ دەکەم. ئەم کارە شایەتیدانی درۆیە، بەڵام ژیانتان ڕزگار دەکات. تێدەگەن؟

_ نەخێر. ئێمەیش دەڵێین تۆ لە جیاتی ئێمە واژۆت کردووە. ئێمە تەنها دەمانەوێ تۆ وازمان لێ بێنی! خۆت هەڵمەقورتێنە ناو ئەو شتانەی کە پەیوەندییان بە تۆوە نییە. ئایا تۆ ئیسپانیت؟ نەخێر، ئەی بۆچی خۆت تێکەڵی ئەم بابەتە دەکەیت؟

_ من ئیسپانی نیم، بەڵام ئینسانم، مەسیحیم و واز لە ئێوەیش ناهێنم. دووبارەی دەکەمەوە: با یارمەتیتان بدەم. ئێوە دەگەڕێنەوە بۆ ئیسپانیا، کاتێکیش لەوێ دەبن وەک خەڵکی تر هەڵسوکەوت دەکەن، هەر وەک کۆماریخوازەکانی دیکە کە شکستیان قبوڵ کردووە. ئێوە گەنجن و من ناهێڵم بمرن.

_ تۆ بەس لە کۆڵمان بەرەوە، هیچمان ناوێت.

بە بێهیواییەوە لەوێ ڕۆیشتم. ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: دەبێت بە دی فۆکسا بڵێین. تەلەگرافی بۆ بکە کە پێویستە بێت و ڕێگاچارەیەک بدۆزێتەوە.

تەلەگرامم بۆ دی فۆکسا نارد: “دیلەکان ناچنە ژێر بار. خۆت وەرە و ڕازییان بکە.”

دی فۆکسا دوای دوو ڕۆژ گەیشت. بای باکوور بە هێزێکی نائاسایییەوە هەڵیکردبوو. دی فۆکسا هەموو گیانی بە بەفر داپۆشرابوو. هەر کە منی بینی قیڕاندی: دیسانەوە؟ بۆچی تەلەگرافت بۆ من کرد؟ پێت وایە هیچ سوودی هەیە؟ ئەم کوڕانە گوێ نادەنە قسەی من. تۆ ئیسپانییەکان ناناسیت. وەک قاتری تۆلیدۆ تووڕ و سەرکێشن.

وتم: بڕۆ قسەیان لەگەڵ بکە. بەشکەم…

_ بەڵێ بەڵێ دەزانم. هەر بۆ ئەوە هاتووم. بەڵام بەڕاستی، مالاپارتێ…

بەرەو لای دیلەکان وەڕێکەوت، منیش لەگەڵیدا چووم. ئەوان لەسەر قسەکەی خۆیان سوور بوون. دی فۆکسا لێیان پاڕایەوە، قسەی خۆشی بۆ کردن، هەڕەشەی لێکردن. هیچ سوودی نەبوو.

وتیان: کەوایە ئێمە تیرباران دەکرێین. ئەی دوای ئەوە چ دەبێ؟ 

دی فۆکسا کە لە تووڕەییاندا هەموو گیانی دەلەرزی، بە چاوی فرمێسکینەوە هاواری کرد: دوای ئەوە من ئێوە وەکوو کاتوولێکێک ئەسپەردە دەکەم.

 ئاگۆستین پیاوێکی باش بوو و ئەم کەللەڕەقییە گەورە و ترسناکە ئازاری دەدا.

دیلەکان وتیان: تۆ ئەوە ناکەیت.
ئەوانیش پەڵمەی گریان گرتبوونی ونەیاندەتوانی پێش بە هەڵوەرینی فرمێسکەکانیان بگرن. دی فۆکسا تووڕە و شڵەژاو خۆی ئامادە کرد بۆ ڕۆیشتن. داوای لە ژەنەڕاڵ ئێدکویست کرد کە تا خۆی نەیوتووە کاری بە سەریانەوە نەبێت. کاتێک خۆی لە نێو کالیسکە خلیسکێنەییەکەی جێکردەوە، ڕووی لە من کرد: دەبینیت مالاپارتێ، خەتای تۆیە کە من لەم ڕەوشەدام. نامەوێت بیر لە چارەنووسی ئەم کوڕە داماوانە بکەمەوە. من سەرسامم پێیان، شانازییان پێوە دەکەم – بەم ئیسپانییە ڕاستینانەیە. بەڵێ ئەوانە ئیسپانیی ڕاستینەن، ئەمەگدار و بەجەرگ.  دەزانیت…؟

فرمێسک لە چاوەکانیدا قەتیسمابوو و دەنگی دەلەرزی. وتی: دەبێت هەموو هەوڵێک بدەین بۆ ڕزگارکردنیان. من دڵم بە تۆ خۆشە.

_ من ئەوەی لە دەستم بێ دەیکەم، بەڵێن دەدەم ناهێڵم بمرن. ئادیوس، ئاگۆستین.

_ ئادیوس، مالاپارتێ.

هەموو ڕۆژێک دەچوومە لای ئەو دیلانە. تەقەلام دەکرد بە هەر لەونێک بووە ڕازییان بکەم، بەڵام هیچ سوودی نەبوو.

وتیان: سپاس. ئێمە کومونیستین و هەرگیز فرانکۆ بە ڕەسمییەت ناناسین.

چەند ڕۆژ دواتر ژەنەڕاڵ ئێدکویست بانگی کردم.

_ بڕۆ بزانە ئەو دیلانە چییان لێقەوماوە؟ خەریکبوو یەکێک لە هەڤاڵەکانیان بکوژن. نازانین بۆ چی ئەو کارەیان کردووە.

*

چووم بۆ بینینی دیلەکان. یەکێکیان بە تەنیا لە گۆشەی ژوورەکەدا دانیشتبوو و هەموو گیانی شەڵاڵی خوێن بوو، سەربازێکی فینلەندیش بە تفەنگێکی سۆنی کێنپیستۆل، هەمان دۆشکا بەناوبانگەکە، ئاگای لێبوو.

_ چیتان بە سەر ئەم پیاوە هێناوە؟

وەڵامیان دایەوە: “ئەو خیانەتکارە. Un traidor..”

بە بریندارەکەم گوت: ڕاست دەکەن؟

_ بەڵێ. من خیانەتکارم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا. ئیتر لەوە زیاتر تاقەتم نەماوە. من نامەوێت بمرم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا. من ئیسپانیم. پێمخۆشە بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا.

هەڤاڵەکانی، هەروا کە بە چاوی پڕ لە ڕق و بێزارییەوە تماشایان دەکرد، وتیان: “ئەو خیانەتکارە! Un traidor!”

خیانەتکارم بە تەنیایی لە سەربازگەیەکی دیکەدا بەجێهێشت و تەلەگرافم کرد بۆ دی فۆکسا: “سەربازێک دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ئیسپانیا. خێرا وەرە.”

دوای دوو ڕۆژ دی فۆکسا گەیشتە لامان. بەفر کوێری کردبوو و ئەو پارچە سەهۆڵانەی لە جادە بەستووەکە لە ژێر سمی ئەسپەکان هەڵکەنرابوون و فڕەیان بەستبوو، دەموچاویان بریندار کردبوو.

_ خۆیشت دەزانی خەریکی چی دەکەیت؟ دیسان خۆت هەڵقورتاندە نێو کارێکەوە کە هیچ پێوەندییەکی بە تۆوە نییە؟ تۆ کەی واز لە ئازاردانی من بەم گەمژەبازییانەت دێنی؟ ئەو سەربازە لە کوێیە؟

_ لەوێیە، ئاگۆستین.

_ باشە. با بڕۆین بیبینین.

خیانەتکار ‘el traidor’ بە بێدەنگی خێراتنی کردین. کوڕێکی نزیکەی بیست ساڵان بوو، قژکاڵ، بە دوو چاوی شین، ڕەنگ بە ڕوخسارییەوە نەبوو. کاڵییەکەی هەر وەک ئیسپانییەکان بوو، هەر ئەو چاوە شینانەی پێوە بوو کە تایبەت بە ئیسپانییەکانە. دەستی کرد بە گریان. وتی من خیانەتکارم. بەڵام ئیتر تاقەتم نەماوە. نامەوێت بمرم. دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ئیسپانیا.

دەگریا، چاوەکانی پڕ بوون لە ترس، هیوا و پاڕانەوە. دی فۆکسا خەم دایگرت.

وتی: مەگری، دەتبەینەوە بۆ ئیسپانیا، لەوێ پێشوازیت لێ دەکەن، لێت خۆش دەبن، خەتای تۆ نەبووە ڕووسەکان تۆیان کردووە بە کومونیست، تۆ تەنها کوڕێکی منداڵ و کەمتەمەن بوویت. مەگری.

دیلەکە وتی: من خیانەتکارم.

دی فۆکسا جددی و ئارام وتی: هەموومان خیانەتکارین.

ڕۆژی دواتر دی فۆکسا تەوبەنامە واژۆکراوەکەی بەدەستەوە بوو و ئامادە بوو بڕوات. پێش ئەوەی بڕوات، چووە لای ژەنەڕاڵ ئێدکویست.

وتی: تۆ پیاوێکی بەڕێزیت، بەڵێنم پێ بدە کە یارمەتیی ئەو باقی دیلەکان بدەیت، ئەوانە ئامادەن بمرن، بەڵام حەشا لە بیروباوەڕیان نەکەن.

ژەنەڕاڵ ئێدکویست وتی: بەڵێ، ئەوان کوڕی باشن. من سەربازم، سەرسامم بە وەفاداری و بەجەرگبوون، با دوژمنیشم بێ. بەڵێنتان پێدەدەم. جگە لەوەش من لەگەڵ مارشال مانێرهایمدام: “وەک دیلێکی جەنگی مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. نیگەران مەبن. من گەرەنتی ژیانیان دەکەم.”

دی فۆکسا بە بێدەنگی تەوقەی کرد لەگەڵ ژەنەڕاڵ ئێدکویست، سۆزێکی داخ گەرووی دەسووتاند و نەیدەهێشت دەنگی لێوە دەربێت. کە دانیشتە ناو کالیسکە خلیسکێنەییەکەی، ئینجا، زەردەخەنەیەکی کرد. وتی: ئاخری خەیاڵی منت ئاسوودە کرد، تەلەگراف بۆ مەدرید دەکەم و هەر کە وەڵامیان دامەوە، ئیتر دەزانین چی بکەین، سپاس بۆ تۆ مالاپارتێ.

_ ئادیۆس، ئاگۆستین.

_ ئادیۆس.

دوای چەند ڕۆژێک وەڵامەکە لە مەدریدەوە هات. دیلەکەیان برد بۆ شاری هێلسنکی، لەوێ ئەفسەرانی ئیسپانی چاوەڕێیان دەکرد. ‘el traidor’ بە فڕۆکە گوێزرایەوە بۆ بەرلین و لەوێشەوە بۆ مەدرید. (دیار بوو کە دەسەڵاتدارانی ئیسپانیا دەیانەوێت ئەو هەلە بە سوودی خۆیان بقۆزنەوە.) دیلەکە بە تەواوی لە ژێر چاودێریدا بوو. ئەو هەموو سەرنجەی پێخۆش بوو و کەیفی دەکرد.

*

 دوو مانگ دواتر من گەڕامەوە بۆ هێلسنکی. دارەکانی سەیرانگای ئێسپلانادا بە چەترێک گەڵای سەوز و تەڕ و تازە داپۆشرابوون و چۆلەکەکان لە سەر لق و پۆیان گۆرانییان دەچڕی. چووم بۆ ئەوەی ژەنەڕاڵ دی فۆکسا لە ڤێلاکەی لە برۆنسپارکێن بهێنم، بە درێژایی ڕێگای ئێسپلانادا بە پێی ڕۆیشتین بەرەوە هۆتێل کێمپ. دەریا ئەوەندە سەوز بوو وەک بڵێی ئەویش خەریک بوو گەڵای دەردەکرد، و دوورگە بچووکەکەش بە باڵی باڵندەی دەریایی تەواو سپیپۆش ببوو.

_ دەنگوباسی دیلە خیانەتکارەکە؟ هیچ هەواڵی تازەت لەبارەیەوە بیستووە؟

دی فۆکسا  قیڕاندی: دیسان؟ تۆ بۆ یەکسەر خۆت لەم بابەتە هەڵدەقورتێنی؟

وتم: ئاخر من تەقەلای زۆرم دا بۆ ڕزگارکردنی ژیانی.

دی فۆکسا پێی وتم: لە مەدرید بە گەرمی پێشوازی لە خیانەتکارەکە کرا. یەکسەر بۆ ئەم لا و و ئەو لایان دەبردو و خەڵک دەیانگوت: ئەم کوڕە قۆزە دەبینیت؟ کۆمونیست بووە، شان بە شانی ڕووسەکان شەڕی کردووە. لە بەرەی ڕووسیادا بە دیل گیرا. بەڵام خۆی ویستویەتی بگەڕێتەوە بۆ وڵاتەکەی، بۆ ئیسپانیا. فرانکۆی بە ڕەسمییەت ناسیوە. کوڕێکی بەجەرگە. ئیسپانییەکی باش. دەیانبردە کافێ، شانۆ، یاریگا، سینەما، تەنانەت بۆ بینینی شەڕەگا.

بەڵام ئەو دەیگوت: ئەمە بەلاتانەوە کافێیە؟ دەبێ کافێکانی مۆسکۆ ببینن.

و پێدەکەنی: ئەمە شانۆیە؟ ئەمە سینەمایە؟ بڕۆن بزانن لە مۆسکۆ چییان هەیە.

و دیسان پێدەکەنی. دەیانبردە یاریگا. هاواری دەکرد:

ئەمە یاریگایە؟ یاریگای کیێڤتان نەبینیوە.

و پێدەکەنی. هەمووان لایان دەکردەوە و سەیریان دەکرد، ئەویش هاواری دەکرد:

ئەمە یاریگایە؟ بە یاریگاکەی کیێڤ دەڵێن یاریگا نە ئەمە.

و پێدەکەنی.

*

دی فۆکسا وتی: ئێستا تێگەیشتی؟ ئاخری تێگەیشتی؟ خەتای تۆیە کە لە وەزارەتخانە لێم توڕە بوون، هەمووی خەتای تۆیە. ئەمە دەبێ ببێتە وانەیەک بۆ تۆ کە خۆت نەدەی لە قەرەی هەر کارێک کە پێوەندیی بە تۆوە نییە.

_ ئەی خیانەتکار؟ چییان لێ کرد؟

دی فۆکسا بە دەنگێکی سەیر و سەمەرە وتی: “پێت وایە چی لێ دەکەن؟ هیچ! هیچیان لێ نەکرد. ئەرێ تۆ بۆ خۆت لە هەموو کارێک هەڵدەقورتێنی؟

پاشان زەردەخەنەی کرد: بەهەر حاڵ وەک کاتوولیکێک ئەسپەردەیان کرد.

————————

فاشیست یان دژە فاشیست؟

چاوخشاندنێک بە سەر ژیان و بەرهەمەکانی کورتزیۆ مالاپارتێ

ڕەنگە “کورت ئێریش سۆکێرت” لە ساڵی ١٩٢٥ ناوی خۆی گۆڕیبێت بۆ “کورتزیۆ مالاپارتێ” و ئەوەندەی لە نووسینەکانی دەردەکەوێ، لە ساڵانی خوێندنیدا خوێندکارێکی سەرکەوتوو بووە. کوڕێکی کونجکۆڵی سەربەخۆ، نەوەستاو و نەگیراو هەروەک باوکی. له تەمەنی سێزده ساڵیدا بوو بە ئەندامی پارتی کۆماریخواز و بەرپرسی لقی تازەلاوان و ڕۆژنامەیەکی تەنز و نوکتەی دانا. لە تەمەنی شانزە ساڵیدا لە ماڵەوە ڕادەکات بۆ ئەوەی بچێتە ناو سوپای گاریباڵدی. لە جەنگی جیهانی یەکەمدا لە بەرەکانی پێشەوە شەڕی کردووە و بەهۆی هەڵمژینی گازی ژەهراوی سییەکانی تووشی کێشە بوون. چەندین جار عاشق بووە و حەڤدە جار دوێلی کردووە. لە ساڵی ١٩٢١ پەیوەندی بە فاشیزمەوە کرد و لەگەڵ دەستە فلۆرانسییەکان لە ڕۆما خۆپیشاندانی کرد. لە ساڵی ١٩٢٤ لەسەر خەرجی حیزبی فاشیست، گۆڤاری هەفتانەی “سەرکەوتنی دەوڵەت”ی دامەزراند و وتاری پڕ سۆز و خرۆشی زۆری تێدا نووسی بۆ بەرگریکردن لە تیۆرییەکەی نیچە سەبارەت بە مرۆڤی باڵا. لەگەڵ کەسایەتییە دیارەکانی ڕژێم بەپێی هەلومەرجەکە دۆست و یان دوژمن بوو. ساڵی ١٩٢٨ بوو بە سەرنووسەری ڕۆژنامەی “ماتینۆ” و پاشان ساڵی دواتر، سەرنووسەری ڕۆژنامەی “ستێمپا”ی گرتە ئەستۆ. کورتزیۆ مالاپارتێ ساڵی ١٩٢١ دەستی بە بڵاوکردنەوەی بەرهەم و نووسینەکانی بە ناوەڕۆکی مێژوویی- سیاسی کرد. “ڕاپەڕینی قدیسە نەفرەتییەکان” لە هەمان ساڵدا بڵاو کرایەوە و دواتر قەدەغە کرا. و پاشان “زەماوەندی نیرەمۆکەکان”، “ئیتالیای کێوی”، “زیرەکیی لێنین”، “بەسەرهاتەکانی کاپتەنی بێبەخت” و چەند بەرهەمێکی دیکەی بڵاو کردەوە.

لە ساڵانی ١٩٢٨ تا ١٩٣٨ لەگەڵ “ئانجۆلێتی” گۆڤاری “فیێرا لیتەراریا”ی بڵاو کردەوە. پاشان بە هۆی پیشەکەیەوە سەردانی ڕووسیا، ئەڵمانیا، سکۆتلەند و ئینگلیزی کرد و پاشان بۆ ماوەیەکیش لە پاریس نیشتەجێ بوو و بە وەرگێڕانی یەکێک لە بەرهەمەکانی بە ناوی “تەکنیکی کودەتا” کە فاشیستەکان بەدڵیان نەبوو، سەرکەوتنێکی بەرچاوی بەدەست هێنا. مالاپارتێ وردە وردە ڕەخنەگرتن لە حیزبی فاشیستی کردە بەرنامەی سەرەکیی خۆی و بازنەی ڕەخنەکانی تا هەجو کردنی مۆسۆلینی بڵاو بوویەوە. ساڵی ١٩٣١ دوای گەڕانەوەی بۆ ئیتالیا لە پارتی فاشیست کشایەوە و هەر لەو ساڵەدا خۆی گەیاندە فەرەنسا. ساڵی ١٩٣٣ دوای گەڕانەوەی بۆ ئیتالیا دەستگیرکرا و لە شاری “لیپاری” سزای ٥ ساڵ دوورخرانەوەی بەسەردا سەپێندرا و تۆمەتەکەیشی بە چالاکیی دژەفاشیستی لە دەرەوەی وڵات ڕاگەیەندرا. بەڵام دوای ساڵێک، لە ڕێگەی نێوەندگیریی هاوڕێ خاوەن دزە و دەسەڵاتەکانییەوە گواسترایەوە بۆ “ئیسکیا” و پاشان بۆ “فۆرتێ دی مێرمی”. ئەمەش دەرفەتی زیاتری بۆ ڕەخساند و ڕێگەی پێدرا جارێکی دیکە پەیوەندی لەگەڵ ڕۆژنامەی “کۆریێرە دێلا سێرا” هەبێت – کە پێشتر کاری لەگەڵدا کردبوو. پاشان کورتزیۆ مالاپارتێ لە ژێر ناوی ساختەی “کاندیدۆ” دەستی بە نووسینی وتار کرد و لە ماوەی ئەم ساڵانەدا سێ کتێبی بڵاو کردەوە. دوای کۆتاییهاتنی ساڵانی دوورخرانەوە گەڕایەوە بۆ ڕۆما و گۆڤاری “پێرسپێکتیڤ”ی دامەزراند کە باشترین بەرهەمەکانی ئیتالیا و ئەوروپای تێدا بڵاو دەکردەوە. لە کۆتاییی ساڵی ١٩٣٨ بە کۆتاییهاتنی جەنگی ئێتیۆپیا، وەک پەیامنێری ڕۆژنامەی “کۆریێرە دێلا سێرا” چووە ئەفریقا.

ساڵی ١٩٤٠ وەک سەرۆکی کۆمەڵێک سەرباز چووە بەرەکانی جەنگەوە. چیرۆکی “خۆر، کوێرە” کە وەک زنجیرەبابەت لە ڕۆژنامەی “تەمپۆ”دا بڵاو کرایەوە، دەرئەنجامی ئەزموونەکانی ئەو چەند مانگەیە لەم بەرەیەی شەڕدا. ساڵی ١٩٤١ چووە بەرەی ڕووسیا. بەڵام بەهۆی ناردنی ڕاپۆرتی دژ بە ئەڵمانیا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیاوە لەم بەرەیەدا دەرکرا. پاشان چووە فینلاند و بۆ ماوەی دوو ساڵ لەم وڵاتە مایەوە و کتێبێکی دژی توندوتیژیی سوپای ئەڵمانیا نووسی بە ناوی “قوربانی”. (وەرگێڕی بەناوبانگی کورد “محەممەدی قازی” بە وەرگێڕانی ئەم کتێبە بە زمانی فارسی، مالاپارتێی ناساند بە خوێنەری ئێرانی). مالاپارتێ ساڵی ١٩٤٣ گەڕایەوە بۆ ئیتالیا و بۆ ماوەی هەفتەیەک زیندانی دەکرێت. پاشان لە مانگی نۆڤەمبەری هەمان ساڵدا بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن ئەمریکییەکانەوە لە “کاپری” زیندانی دەکرێت، پاشان ئازاد دەکرێت.

لەم ساڵانەدا بوو کە کورتزیۆ مالاپارتێ بە تەواوەتی لە بیروباوەڕی فاشیستی دوور کەوتەوە و بڕیاری دا بەشداری لە فەزای سیاسی- ئەدەبیی ئیتالیادا بکات. ڕەخنەگری ئەدەبی “ڤێلیانی” دەنووسێت: “ئەو لەو سەردەمەدا نائارام بوو، هاوڕێکانی لە ساڵانی دوای جەنگدا ئەویان یەکسەر لە حاڵەتی توڕەیی و دەمارگرژیدا وەبیر دێتەوە. نووسینەکانی مالاپارتێ دوای جەنگ زیاتر لە پاساودان یان بەرگریکردن لە ئەزموونەکانی ڕابردوون یان کاردانەوەیەکن بەرامبەر بە کۆمەڵگای ئیتالیا و ژیانی سیاسیی پڕ بەسەرهاتی خۆی.

مالاپارتێ لە کۆتاییی ساڵی ١٩٤٧ ئیتاڵیای بەجێهێشت و چوو بۆ پاریس. بەڵام لەوێشدا جگە لە ساردی و دوژمنایەتی هیچی تری بە نسیب نەبوو. ئەزموونی شانۆی کرد و چەندین شانۆنامەی ناسەرکەوتووی بردە سەر سەکۆ. شانۆنامە سێ پەردەییەکەی “کاپیتاڵ” کە باس لە دوورخرانەوەی “کارێڵ مارکس” دەکات، هەر لەو ساڵەدا بە زمانی فەرەنسی نومایش کرا. ساڵی ١٩٥١ گەڕایەوە بۆ ئیتالیا و دەستی کرد بە نووسینی سیناریۆ بۆ سینەما، هەروەها فیلمی “مەسیحی قەدەغەکراو”ی بەرهەم هێنا کە لە دەرەوەی ئیتاڵیا پێشوازییەکی زۆری لێکرا. پاشان چووە ئەمریکا و فیلمی “کیژۆڵەی ڕۆژاوا”ی دەرهێنا.

لە کۆتاییی ساڵی ١٩٥٦ لەلایەن یەکێتیی نووسەرانی سۆڤیەتەوە بانگهێشتی ئەم وڵاتە کرا و لەسەر بانگهێشتێکی دیکەیش لەلایەن حکومەتی چینەوە، چوو بۆ ئەم وڵاتەیش. بەڵام بەهۆی گەشەکردنی لوویەک لە مێشکیدا ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ ئیتاڵیا و دوای بەرگەگرتنی ئێش و ئازارێکی تاقەتپڕووکێن لە ساڵی ١٩٥٧دا کۆچی دوایی کرد.

بەرهەمەکانی مالاپارتێ کە کۆمەڵێک نووسینی جیاواز دەگرێتەوە، نوێنەرایەتی نووسەرێکی خاوەن بیروهزرێکی داهێنەرانە دەکەن بە خەون و خەیاڵێکی بێسنوورەوە. هەر لەبەر ئەوەشە کە چ لە گۆڕەپانی پەخشان و چ لە شیعردا، هەندێک جار هەندێک ئاستێکی یەکجار باڵا بەدەست دێنێ.

مالاپارتێ زۆجار بەراورد کراوە بە “دۆنۆنزیۆ” و ئەم بەراوردکردنە دوور نییە لە ڕاستییەوە، چ لە ڕووی ژیانی سەرگەردانی و چ لە ڕووی جۆراوجۆری بەرهەمەکانییەوە.

بەرهەمەکانی کۆرتزیۆ مالاپارتێ:

چیرۆک:

بۆ ڕاوچییەکانی چیای ئاڵپ (١٩١٨)، زەماوەندی نێرەمۆکەکان (١٩٢١)، ڕاپەڕینی قدیسە نەفرەتییەکان (١٩٢١)، ئەوروپای زیندوو (١٩٢٣)، شەڕ، لە نێوان دوو سەرکەوتندا (١٩٢٣)، ئیتاڵیای کێوی (١٩٢٦)، بەسەرهاتەکانی کاپتەنی بێبەخت (١٩٢٧)، دۆن کامیلۆ، یان من مارمێلکەیەکم بەخێو کردووە (١٩٢٨)، ئیتاڵی باڵا (١٩٢٨)، ئیتالیا دژی ئەوروپا (١٩٢٨)، چەتەی ئەدەبی (١٩٢٩)، زیرەکیی لینین (١٩٣٠)، سۆدۆم و گۆمۆرا (١٩٣١)، پاسەوانانی بشێوی (١٩٣١)، تەکنیکی کودەتا (١٩٣١)، شێتیی ئۆرلاندۆ (١٩٣٣)، هەڵهاتن بۆ زیندان (١٩٣٦)، خوێن (١٩٣٧)،  گەشتێک بۆ دۆزەخ (١٩٣٨)، کارەساتێکی ئیتاڵی (١٩٣٩)، ژنێکی وەک من (١٩٤٠)، سوریالیزم و ئیتاڵیا (١٩٤٠)، خواژنە گەمژەکان (١٩٤٠)، گەنجەکان ناتوانن بنووسن (١٩٤٠)، خۆر کوێرە (١٩٤١)، ڤۆڵگا لە ئەوروپاوە سەرچاوەی گرتووە (١٩٤٣)، قوربانی (١٩٤٥)، پێست (١٩٤٩)، چیرۆکی سبەینێ (١٩٤٩)، دوو ساڵ مشتومڕ (١٩٥٥)، تووسکانییە نەفرەتییەکان (١٩٥٦)، چیرۆکە ئیتاڵییەکان (١٩٥٧)، من، لە ڕووسیا و چین (١٩٥٨)، ماما مارچا (١٩٥٩)، ئینگلیزییەک لە بەهەشت (١٩٦٠)، ئیتاڵییە لێبووردەکان (١٩٦١) و تێبینییەکانی نامۆیەک لە پاریس (١٩٦٦).

 شانۆ: کاپیتاڵ (١٩٥١) و تەنانەت ژنانیش شەڕیان دۆڕاند (١٩٥٤).

 شیعر: ئیتاڵییەکی باڵا (١٩٢٨) و مردووەکانی بلیگنی پاسوور دەکەن(١٩٣٩)

The post خیانەتکار appeared first on ژنەفتن.

تریفەی لایتی ئۆتۆمبێلێک بەسەر چاوەکانمدا ڕادەبرێت.

شۆفێرەکە جوێنان دەدات، چونکە لەناو ئەو تاریکایییەدا منی نەدیبوو.

گسکدەرانی سەر شەقام خەریکی کارن.

ئەوان گڵۆپەکان گسک دەدەن، گسک لە شەقامەکان دەدەن بۆ دەرەوەی شارۆچکەکە، گسک لە زیندووەکان دەدەن بۆ دەرەوەی خانووەکان، گسک لە بیرکردنەوەکانی ناو سەرم دەدەن، لە لاقێکەوە گسکم لێ دەدەن بۆ ئەو لاقەی تر، هەنگاوەکانم لە ڕێڕۆیشتنم گسک دەدەن.

گسکدەران گسکەکانیان بە شوێن مندا دەنێرن، گسکە هەڵبەزودابەزکەرە وشکەڵەکانیان. بە تەقەتەق، کەوشەکانم لە جەستەم بەر دەبنەوە.

من لە دوای خۆمەوە ڕێ دەکەم، من لە خودی خۆم دەکەومە خوارەوە، دەکەومە سەر لێواری خەیاڵکردنم.

باخە گشتییەکەی تەنیشتم دەوەڕێت. بایەقووشەکان ئەو ماچومووچانە دەخۆن کە لەسەر کورسییەکان جێ ماون. بایەقووشەکان خۆیانم لێ نەبان دەکەن. خەونە ماندوو و شەکەتەکان لەناو دەوەنەکاندا خۆیان مات کردووە.

گسکەکان پشتم پاک دەکەنەوە، چونکە من گەلێک بە قورسییەوە پاڵم بە شەوەوە داوەتەوە.

گسکدەران بە گسکەکانیان ئەستێرەکان کۆما دەکەن، گسکیان دەدەنە سەر خاکەنازەکانیان و لەناو جۆگەلەکەدا بەتاڵیان دەکەنەوە.

گسکدەرێک بە دەنگی بەرز شتێک بە گسکدەرێکی تر دەڵێت و، ئەوی تریش بە یەکی دیکە و، ئەوەی دیکەیش دیسان بە یەکێکی دیکۆکە.

هەنووکە هەموو گسکدەرانی گشت شەقامەکان تێکەڵپێکەڵ قسان دەکەن. من بەناو قیژە و هاواریاندا، بەناو کەفی هەڵچوونەکەیاندا ڕێ دەبڕم، لێک هەڵدەوەشێم، دەکەومە ناو قووڵایییەکانی ماناکانەوە.

بە شەقاوی زل ڕێ دەکەم. بە ڕۆیشتن لاقەکانی خۆم لە بندا دەردێنم.

شەقامەکە بە گسک ڕاماڵراوە و نەماوە.

گسکەکان پەلامارم دەدەن.

هەموو شتێک سەرەوژێر دەبێتەوە.

شارۆچکەکە بەناو کێڵگەکاندا سەرگەردان دەبێت، بەرەو شوێنێک یاخود هەر جێگەیەکی تر مل دەنێت.[1]

[1] سەرنج و شرۆڤەیەکی کورت لەبارەی چیرۆکەکە. (وەرگێڕ)

لەم چیرۆکەدا نووسەر بۆ بەرجەستەکردنی ترس و سڕینەوەی مرۆڤ وێنەی دۆخێکی سورڕیالی و کابووسئاسا دەکێشێت. گوزارشتێکی ترسناکە لە دەسەڵاتی “سڕینەوە” و “ڕاماڵین”. “گسکدەران” لێرەدا کرێکاری پاککردنەوەی شارەوانی نین، بەڵکوو هێمایەکن بۆ دەسەڵاتێکی تۆتالیتار و ستەمکار (وەک پۆلیسی نهێنی یان سیستمی سیاسیی سەرکوتکەر). کارەکەیان پاککردنەوەی خۆڵ و خاشاک نییە، بەڵکوو پاککردنەوەی شارە لە “ژیان”، لە “ڕووناکی” و، لە “بیرکردنەوە”. کاتێک دەڵێت “گڵۆپەکان گسک دەدەن” و “بیرەکان لە سەرمدا گسک دەدەن”، مەبەست لێی سانسۆر و تاریککردنی ژیانە؛ دەسەڵاتێک کە دەیەوێت هیچ ڕووناکییەک (هیوا/ڕاستی) و هیچ بیرکردنەوەیەکی ئازاد لە مێشکی خەڵکدا نەهێڵێت.

دۆخی دەروونیی گێڕەرەوە دۆخی “لێکترازان” و “نامۆبوون”ـێکی قووڵە. کاتێک دەڵێت “من لە دوای خۆمەوە ڕێ دەکەم” و “لە خودی خۆم دەکەومە خوارەوە”، وێنەی کەسێک دەدات کە لەبەر زەبری ترس و گوشاری دەرەکی کەسایەتییەکەی بووە بە دوو کەرتەوە؛ جەستەیەک کە بە زۆر دەڕوات و ڕۆحێک کە لە دەرەوەی جەستەکە تەماشا دەکات. کەوتنی “پێڵاوەکان” لە بەرهەنگاو هێمایە بۆ لەدەستدانی پەیوەندی لەگەڵ واقیع و زەوی؛ مرۆڤێکە کە ئیتر جێپێی جێگیر نییە و لە هەڵوەشانەوەدایە.

کاتێک دەڵێت “باخە گشتییەکە دەوەڕێت”، واتە تەنانەت سروشت و شوێنە گشتییەکانیش دژی منن و هەڕەشەم لێ دەکەن. گێڕەرەوە هێندە نامۆ و تەنیایە، هەست دەکات هەموو چواردەوری بوونەتە دێوەزمە و پەلاماری دەدەن. وێنەی “بایەقووشەکان” و “ماچە جێماوەکان” یەکێکە لە جوانترین و غەمگینترین دیمەنەکانی دەقەکە. “ماچ” هێمای خۆشەویستی و سۆز و تایبەتمەندیی مرۆڤە، بەڵام لەم شارەدا ماچەکان لەسەر کورسییەکان جێ ماون و بوونەتە خۆراک بۆ باڵندەی شووم (بایەقووش). ئەمە واتای ئەوەیە کە لە شارێکی وا سەرکوتکراودا تەنانەت خۆشەویستییش دەمرێت و دەبێتە پاشماوەیەک کە سروشتێکی دڕندە دەیخوات. “خەونە ماندوو و شەکەتەکان” کە لەناو دەوەنەکاندا خۆیان مات کردووە، نیشانەی ئەوەیە کە تەنانەت لە کاتی خەوتنیشدا مرۆڤەکان ترساون و ناتوانن بە ئازادی خەون ببینن؛ خەونەکانیشیان وەک ئاژەڵی ڕاوکراو خۆیان دەشارنەوە.

گسکدەرەکان هێزێکی گەردوونیی وێرانکەریان هەیە؛ ئەوان تەنیا زەوی پاک ناکەنەوە، بەڵکو “ئەستێرەکان”ـیش ڕادەماڵن و دەیانڕێژنە ناو جۆگەلە و زێرابەکانەوە. ئەمە لووتکەی بێهیوایییە. ئەستێرە هێمای ئاسمان، جوانی، ڕێنیشاندەر و هیوایە. کاتێک ئەستێرەکان دەکرێنە ناو جۆگەلەی زێرابەوە، واتە ئیتر هیچ شتێکی پیرۆز و هیچ ئاسۆیەکی ڕووناک لە ئاسماندا نەماوە؛ زەوی و ئاسمان هەردووکیان بوونەتە زبڵدان.

زمان و دەنگەدەنگی گسکدەرەکان شتێکی مرۆڤانە نییە، بەڵکو “کەف” و “هەڵچوون”ـە؛ ژاوەژاوێکە گێڕەرەوەی تێدا نوقم دەبێت. کۆتاییی چیرۆکەکە دۆخێکی تەواو “بێشوێن” و “سەگەردانی” دروست دەکات. کاتێک دەڵێت “شەقامەکە ڕاماڵرا” و “شارەکە بەناو کێڵگەکاندا سەرگەردان دەبێت”، مەبەست ئەوەیە کە ئیتر نە جوگرافیا ماوە، نە مێژوو، نە شوێن. دەسەڵاتی گسکدەرەکان (سەرکوتکردن) گەیشتووەتە ئاستێک کە بناغە و بنچینەی شارستانەت و نیشتەجێبوونی هەڵتەکاندووە و هەموو شتێک، تەنانەت خانووەکان و شارەکەیش، وەک تارمایییەک سەرگەردان بوون و بەرەو چارەنووسێکی نادیار دەڕۆن.

The post گسکدەرانی سەر شەقام appeared first on ژنەفتن.

ڕاستییەکەی، ڕۆمان ژانەرێکە کە ناتوانین پێناسەیەکی دیاریکراوی بۆ بکەین. ئەمەش زۆر جێی سەرسووڕمان نییە، چونکە زۆر شتی تریش هەیە ناتوانین پێناسەیەکی دیاریکراویان بۆ بکەین وەک جۆری یارییەکان یان ئاستی تووکنێتی مرۆڤێک دیاری بکەین کە چەندە لە مەیمونێک دەچێت. بەڵام ئەوەی لێرەدا ڕۆمان جیا دەکاتەوە، ئەوەیە ڕۆمان نەک هەر پێناسەیەکی دیاریکراو لەخۆ ناگرێت بەڵکوو پێناسەکان لەخۆیدا فڕێ دەدات. ڕۆمان ژانەرێکی دژە ژانەرە. هەموو شێوازە ئەدەبییەکانی تر تێکدەشکێنێت و شتێکی نوێ و جیاوازتریان لێ دروست دەکات. ڕۆمان دەکرێت لە یەک کاتدا هەموو ئەمانە لەخۆ بگرێت: شیعر، دیالۆگی ورووژێنەر، داستانی قارەمانێتی، هەڵبەستی شوانان، تەنز، مێژوو، شیعری ماتەمینی، تراژیدی و چەندان شێوازی تری ئەدەبی. هەر بۆیە ڤێرجینیا وۆڵف (١٨٨٢-١٩٤١) لە شوێنێکدا ڕۆمان بە “ڕامترین شێوازی ئەدەبی” پێناسە دەکات. ڕۆمان سوود لە ژانەرە ئەدەبییەکانی تر وەردەگرێت، و دەیانکات بە شتێکی تەواو جیاواز یان دەکرێت بڵێین دەیانگۆڕێت بۆ پێکهێنەرەکانی خودی ڕۆمان خۆی. بۆیە دەکرێت بڵێین ڕۆمان شاژنی ژانەرە ئەدەبییەکانە، هەرچەندە ئەم ناونانە ڕەنگە بە قەدەر ئەو وشانەی لە کۆشکی بەکینگهام گوێمان لێ دەبێت ئاست بەرز نەبن.

ڕۆمان وەک چێشتی مجێور وایە. هیچ شتێک نییە نەتوانێت لەخۆی بگرێت. دەتوانێت لە هەشت سەد لاپەڕەدا بە شێوەیەکی بنکۆڵکارانە باسی ویژدانی مرۆڤت بۆ بکات. یان سەرکێشییەکانی پیاوێکت بۆ بگێڕێتەوە، مێژووی شەش نەوەی خێزانێکت پێ بڵێت و دووبارە جەنگەکانی ناپلیۆنت پیشان بداتەوە. ڕۆمان ئەو شێوازە ئەدەبییەیە زۆربەی کات گرێدراوی چینی نێوەڕاستە چونکە ئەم چینە حەزی لە ئازادییەکی ڕەهای بێکۆتوبەندە. لە جیهانێکدا کە هەروەک دۆستۆیێڤسکی دەڵێت گەر خودا مردبێت هەموو شتێک ڕێگەپێدراوە. بە هەمان شێوە لە جیهانێکدا کە دەسەڵاتی فەرمانڕەواییی ڕەها باوی نەماوە، چینی نێوەڕاست هەوسارەکەی گرتووەتە دەست. ڕۆمان ژانەرێکی ئەنارکییە[1] و پەیوەستی هیچ یاسا و ڕێسایەک نییە یان دەتوانین بڵێین یاساکانی دژەیاسان. ئەنارکیست کەسێک نییە تەنیا یاساکان دەشکێنێت، بەڵکوو کەسێکە یاساکان دەشکێنێت لەبەر یاساییبوونیان. ڕۆمانیش هەمان شت پەیڕەو دەکات. لە کاتێکدا ئەفسانەکان (myths) دووبارە دەبنەوە، ڕۆمان وەک شێوازێکی ئەدەبی پێشبینینەکراو دەردەکەوێت. ڕاستییەکەی، ڕۆمان بێسنوور بیرۆکە و شێوە لەخۆ دەگرێت، بۆیە دەتوانین بڵێین دنیای ڕۆمان دنیایەکی زۆر بەرفراوانە.

هەروەک چۆن سەختە بڵێین ڕۆمان چییە، سەختیشە بڵێین ڕۆمان کەی سەری هەڵداوە. زۆرێک لە لێکۆڵەران باوەڕیان وایە یەکەم ڕۆمان لەلایەن میگێل دی سێرڤانتێس (١٥٤٧-١٦١٦) و دانیال دێفۆوە (١٦٦٠-١٧٣١) نووسراوە. ئەم باوەڕەیان هەرچەندە عەقڵانیش بێت بەڵام بە تەواوەتی ڕاست نییە. ئەگەر مامۆستایەک لە پۆلدا بڵێت فاقە (paper-clip) لە ساڵی ١٩٠٥ داهێنراوە، کەسێک لە دواوەی پۆلەکە هەڵدەستێتەوە و بە گاڵتەوە پێی دەڵێت گۆڕێکی ئیتروسکانت[2] هەڵداوەتەوە. بیردۆزەوانی کولتووری ڕووسی وەک میخائیل باختین (١٨٩٥-١٩٧٥) سەرەتای سەرهەڵدانی ڕۆمان بۆ ئیمپراتۆرییەتی ڕۆما و داستانی ئەڤینداری (romance) یۆنانییەکان دەگەڕێنێتەوە، لە کاتێکدا مارگرێت ئان دوودی لە کتێبی ‘چیرۆکی ڕاستەقینەی ڕۆمان’دا باوەڕی وایە ڕۆمان لە منداڵدانی شارستانییەتی دێرینی وڵاتانی دەریای نێوەڕاستەوە لەدایک بووە. ڕاستە گەر نەشتوانین پێناسەیەکی ڕوون بۆ مێژووی سەرهەڵدانی ئۆتۆمبێل بکەین، سەخت نییە بی ئێم دەبڵیو بە جۆرێک لە جۆرەکان بە گالیسکەی ڕۆمانی بیبەستینەوە، بەڵام ئەمە بۆ ڕۆمان کاری نەکردەیە. ڕەنگە ئەمە هاوکارمان بێت بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچی ئەو هەموو ئاگادارینامانە لەبارەی مردنی جۆرێکی ڕۆمان و سەرهەڵدانی جۆرێکی تر نووسراون. سەرباری هەموو ئەوانە شتێکی وەک ڕۆمان لە سەردەمە دێرینەکاندا دەبینرێت. لە سەردەمی مۆدێرندا سەرهەڵدانی ڕۆمان بە سەرهەڵدانی چینی نێوەڕاستەوە بەستراوەتەوە. بەڵام ئەوە کەی بووە؟ هەندێک لە مێژوونووسان بۆ سەرەتای سەدەی دوازدە و سێزدەی دەگەڕێننەوە.

زۆربەی لێکۆڵەران هاوڕان لەبارەی ئەوەی ڕۆمان ڕەگێکی لە داستانی ئەڤینداریدا هەیە. بێگومان ئەم ڕەگەشی هەرگیز لێ نەبووەتەوە. ڕۆمان داستانی ئەڤیندارین، بەڵام جۆرە داستانێکن سەروکاریان لەگەڵ شارستانییەتی مۆدێرندا هەیە. ڕۆمان پێکهاتەکانی داستانی ئەڤینداریی وەک پاڵەوان و بەدکار، خەیاڵپڵاوی و حیکایەتی پەریانی (fairy-tale) لەخۆی فڕێ نەداوە، بەڵام شێوازی جیاوازتری پێداون. شێوازەکانی دەبێت لە چوارچێوەی ڕەگەز و موڵکایەتی، پارە و هاوسەرگیری، بزووتنی کۆمەڵایەتی و خێزاندا بێت. ڕەنگە یەکێک بڵێت ڕەگەز و موڵکایەتی لە سەرەتاوە تا کۆتایی تێمای ڕۆمانی مۆدێرنن. کەواتە ڕۆمانی ئینگلیزی لە دێفۆوە تا وۆڵف جۆرێکە لە داستانی ئەڤینداری. ڕاستییەکەی ئەگەر بتەوێت وەک ڕۆماننووسێکی سەردەمی ڤیکتۆریا[3] لە نێو ئەو هەموو تەنگوچەڵەمەیەی سەردەمی مۆدێرندا کۆتایییەکی دڵخۆشکەرت هەبێت، هیچ شتێک ئەوەندەی داستانی ئەڤینداری هاوکار نابێت. ڕۆمانەکانی خوشکانی برۆنتێ[4]، جۆرج ئێلییەت (١٨١٩-١٨٨٠)، تۆماس هاردی (١٨٤٠-١٩٢٨) و هێنری جەیمس (١٨٤٣-١٩١٦) تێکەڵەیەکن لە شێوازی پێشمۆدێرنەی وەک ئەفسانە، حیکایەت، داستانی فۆلکلۆر و ئەڤینداری لەگەڵ شێوازی مۆدێرنەی وەک کەتوارخوازی[5]  (realism)، شرۆڤەکاری  (reportage)، بنکۆڵکاری دەروونناسیانە و ئەوانی دیکە. کەواتە ئەگەر ڕۆمان جۆرێکیش بێت لە داستانی ئەڤینداری ئەوا دابڕێنراوە لەو وەهمانەی لەو جۆرە داستانەدا هەیە.

داستانی ئەڤینداری پڕە لە چیرۆکی سەرکێشی و جەربەزەیی، لە کاتێکدا ڕۆمانی مۆدێرن ڕەمەکی دەردەکەوێت بەوەی وێنای دنیایەکی سێکولار و مادییانە دەکات لە جیاتی ئەوەی باس لە دنیایەکی ئەفسانەیی و سەرووسروشتی بکات. هەروەها، تیشک دەخاتە سەر کولتوور نەک سروشت یان بانسروشت. خۆی دەپارێزێت لە ئەبستراکت و ئەزەلیبوون و باوەڕی بەو شتانە هەیە کە لە جیهانی بەرجەستەدا دەتوانێت دەستیان لێ بدات و تامیان بکات. ڕەنگە هەندێک باوەڕی ئایینی لەخۆ بگرێت، بەڵام بە وریایییەوە مامەڵەیان لە تەکدا دەکات و جڵەویان بۆ شل ناکات. ڕۆمانی مۆدێرن لە جیاتی گەردوونێکی هێماییی قەتیسبوو، مێژوویەکی گۆڕاو و بێکۆتاییمان پێشکەش دەکات. کات و چیرۆکبێژی کرۆکی ڕۆمانی مۆدێرنن. لە سەردەمی مۆدێرندا بەر کەمترین نەگۆڕ دەکەوین و هەموو دیاردەیەکیش – تەنانەت خودیش – ڕەگێکی لە مێژوودا هەیە. ڕۆمانی مۆدێرن شێوازێکە مێژوو تا ئەوپەڕی لەخۆ دەگرێت.

هەموو ئەوانەی باسکران لە داستانی ئەڤینداری زۆر جیاوازن، هەروەک لە دۆن کیشۆتی سێرڤانتێسدا بە ڕوونی بۆمان دەردەکەوێت. زۆرجار بە هەڵە دۆن کیشۆت بە یەکەم ڕۆمان ناو دەبرێت. ڕاستییەکەی، دۆن کیشۆت یەکەم ڕۆمان نییە، بەڵکوو ڕۆمانێکە لەبارەی یەکەم ڕۆمانەوە. ئەمەش زۆر بە ڕوونی دەردەکەوێت کاتێک کاراکتەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە دۆن کیشۆت و سانچۆ پانزا بەر کەسانێک دەکەون کە بە ڕاستی لەبارەی ئەوانەوە خوێندوویانەتەوە. شاکارەکەی سێرڤانتێس ئەوەمان پیشان دەدات کە چۆن لە ڕۆماندا ئارمانخوازی (idealism) ڕۆمانتیک لەگەڵ جیهانی ڕاستەقینەدا دەرگیر دەبێت. سێرڤانتێس یەکەم کەس نییە بەم شێوەیە بەرەنگاری داستانی ئەڤینداری ببێتەوە. ڕۆمانی پاڵەوانبازی (picaresque novel) پێشتر ناڕاستەوخۆش بووبێت ئەم کارەی کردووە، بەڵام جیاوازییەکەی دۆن کیشۆت لەوەدایە ئەم بەریەککەوتنەی نێوان داستانی ئەڤینداری و کەتوارخوازییەی کردووەتە بابەتی سەرەکیی خۆی.

ئەگەر شوێنێک هەبێت کە تێیدا ئارمانخوازی ڕۆمانتیک و کەتوارخوازی لە وەهم دەرچوو بە یەک بگەن، ئەوە مەیدانی جەنگە. بەدەگمەن دیاردە هەیە وەک ئەوە هەم دنەی ڕەوانبێژییەکی (rhetoric) بەرز و هەم ڕقێکی سەختگیرانەی دابێت. بەڵام ڕۆمانەکەی سێرڤانتێس جەنگێکی بەرپا کردووە کە لە هیچ لەوانە ناسڵەمێتەوە. دۆن کیشۆت کە بە هۆی خوێندنەوەی زۆری داستانی ئەڤیندارییەوە شێت بووبوو، ژیانی خۆی لەسەر بنەمای ئەو کتێبانە ڕێک دەخات کە خوێندبوونییەوە، لە کاتێکدا کەتوارخوازی کتێب لەسەر بنەمای ژیان دادەنێت. دۆن کیشۆت لە کتێبدا دەژی و وەک کاراکتەری نێو کتێبانیش قسە دەکات، بەڵام چونکە ئەو کاراکتەرێکە لە کتێبێکدا، ئەم خەیاڵەش هەر جۆرێکە لە کەتوار. هەر بۆیە لەم ڕۆمانەدا بەر ژیانێکی تەنز لە داستانی ئەڤینداری و دژەئەدەب دەکەوین. ئەم ڕۆمانە لە ڕوانگەیەکی کەتوارخوازییانەی زۆر تووندەوە، خەیاڵ و ڕەوانبێژی بەر ڕەخنە و توانج دەدات. بەڵام چونکە ڕۆمان خۆی بریتییە لە ڕەوانبێژی و خەیاڵ، ئەمە لە خۆیدا دژیەکییەک دروست دەکات. سێرڤانتێس لە دژی کتێب پشتگیریی جیهانی کەتوار دەکات، بەڵام لەنێو کتێبدا ئەو کارە دەکات. بۆ ڕۆماننووسێک کە گاڵتە بە زمانی ئەدەبی بکات، وەک ئەوە وایە قەل بە قەل بڵێ ڕووت ڕەش بێت. ئەو ڕۆمانەی لە دژی ئەدەب پشتگیریی ژیان بکات وەک ئەو خانەدانە (count) وایە بە شێوەزاری کۆکنی[6] قسە بکات.

سێرڤانتێس دەیەوێت دڵنیامان بکاتەوە ئەو مێژووەی بۆمان دەگێڕێتەوە ڕوون و ڕەوانە و هیچ کەرەستەیەکی ئەدەبی تێیدا بەکار نەهاتووە، بەڵام ستایلی نووسینی ڕوون و ڕەوان خۆی ستایلێکی ئەدەبییە. هەڵەیە ئەگەر باوەڕمان وابێت ستایلێکی نووسینی دیاریکراو لە ڕووی ئەدەبییەوە لە جیهانی ڕاستەقینە لەوانی دیکە نزیکترە. بۆ نموونە: لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی نەتەر[7] نزیکتر نییە لە جیهانی ڕاستەقینە لە نیەفایت[8]. ڕەنگە نزیکتر بێت لە ئاخاوتنی گشتیی ڕۆژانە بەڵام ئەمە جیاوازە. پەیوەندیی نێوان زمان و کەتوار پەیوەندییەکی واڵا نییە، وەک ئەوەی بڵێیت هەندێک وشە تەواو لە کەتوار دابڕاون و هەندێک وشەش تەواو پێیەوە بەستراون. بەهەمەحاڵ، ئەوەی لای نووسەرێک زمانێکی ڕوون و ڕەوانە لای نووسەرێکی تر زمانێکی تیف‌تیفەدراوە. بە هەمان شێوە، هەندێک کەتوارخواز باوەڕیان وایە قژوشککەرەوەیەک ڕاستترە لە دیاردەناسیی ڕاڤەکارانە (hermeneutical phenomenology) . ڕەنگە دیاردەناسیی ڕاڤەکارانە بەسوودتر بێت بەڵام لە ڕووی ڕێژەی ڕاستەقینەبوونەوە جیاوازە لە قژوشککەرەوەیەک.

کەواتە یەکێک لە یەکەمین ڕۆمانە مەزنەکان (دۆن کیشۆت) لەبارەی خودی ڕۆمان خۆیەوە هۆشداریمان پێ دەدات. خوێندنەوەی خەیاڵی ئەدەبی (fiction) دەتوانێت شێتت بکات. ڕاستییەکەی، ئەوە خەیاڵ نییە بەرەو شێتبوونت دەبات، بەڵکوو لەبیرکردنی خەیاڵیبوونی ئەو خەیاڵەی کە دەیخوێنیتەوە بەرەو شێتیت دەبات. کێشەکە ئەو کاتە سەرهەڵدەدات کە وەک دۆن کیشۆت خەیاڵ و کەتوار تێکەڵ بکەیت. خەیاڵێک ئاگاداری خەیاڵیبوونی خۆی بێت، خەیاڵێکی زۆر ژیرانەیە. هەر بۆیە لەو کاتانەدا تەنیا تەنز (irony) فریادڕەسمان دەبێت. سێرڤانتێس بە پێچەوانەی دۆن کیشۆتی نێو ڕۆمانەکەی نایەوێت داهێنراوەکانی خۆی بە حەرفی وەربگیرێن. سێرڤانتێس نایەوێت هەڵمانبخەڵەتێنێت. ڕۆماننووسان درۆ ناکەن چونکە وای دانانێن ئەوەی ئەوان دەینووسن ئێمە بە ڕاستەقینەی بزانین. ئەمەش بە هەمان شێوەی ئەو دروشمی ڕێکلامەیە کە دەڵێت “ئەم جۆرە بیرەیە ئەو شوێنانەی جەستەت دەبووژێنێتەوە کە بیرەکانی تر پێی ناگەن،” ئەم قسەیە هەرچەندە درۆ نییە بەڵام ڕاستیش نییە.

خاوەن میوانخانەیەک لە بەشی یەکەمی دۆن کیشۆتدا دەڵێت ئاسایییە داستانە ئەڤیندارییەکان چاپ بکرێن چونکە کەس ئەوەندە نەزان نییە بە ڕاستەقینەیان بزانێت. ڕاستییەکەی، دۆن کیشۆت خودی خۆی تژییە لە داستانی ئەڤینداری. بەڵام داستانی ئەڤینداری ئەوەندەش بێمەترسی نییە وەک ئەوەی خاوەن میوانخانەکە دەیڵێت، بەڵکوو داستانی ئەڤینداری جۆرێکە لە خۆشەیدایی (narcissism) ترسناک (هەروەک دۆن کیشۆت لە شوێنێک ئاماژەی پێ دەکات) کە دەتوانیت باوەڕ بەوە بهێنیت ژنێک پاک و جوانە تەنیا لەبەر ئەوەی دەتەوێت باوەڕ بەوە بهێنیت. لێرەدا داستانی ئەڤینداری هیچ پێویستی بەوە نییە شتەکان وەک خۆیان ببینێت. هەرچەند ئارمانخوازی ڕۆمانتیک زۆر چاکەخوازانە دەردەکەوێت بەڵام ڕاستییەکەی زۆر خۆپەرستانەیە بەوەی جیهان لەبەردەمتدا دەکاتە قوڕێکی خەست و بە ئارەزووی خۆت چیت بوێت لێی دەکەیت. ئەو جۆرە خەیاڵکارییەی (fantasy) لە داستانی ئەڤینداریدا هەیە زۆر فریودەرە بەوەی ڕەگێکی لە تاکخوازیدا (individualism) هەیە و جیهان بەو شێوەیە لە قاڵب دەدات کە خۆی دەیەوێت. ڕەتی دەکاتەوە دان بەو شتانە دابنێت کە کەتوارخوازی جەختی لەسەر دەکاتەوە، شتانی وەک سەربزێویی کەتوار بەرامبەر بە ئارەزووەکانمان. دژەکەتوارخوازان ئەوانەن کە ناتوانن بەقووڵی بیر بکەنەوە. ئەمەش جۆرێک لە لێڵبینی (astigmatism) ئاکاری دێنێتە کایەوە. ئەوەندە هەیە کە تاکخوازی لەڕێدەرچووی دۆن کیشۆت لە شێوازی نەریتی مێگەلی و دەرەبەگیدا دەردەکەوێت.

 شتێکی پەسەند لەبارەی ئارمانخوازییەوە هەیە – وەک ئەو ئارمانخوازییەی لای دۆن کیشۆت هەیە لە پاراستنی هەژار و لێقەوماوان – بەڵام بە هەمان شێوە شتێکی پووچیش (absurd) هەیە. کەواتە ئاریشەکە تەنیا ئەوە نییە گاڵتەجاڕانە ئارمانی بین، بەڵکوو بەرزکردنەوە و نزمکردنەوەی بەهای ئارمانە بە هەمان نەفەس. ئەوانەی ناتوانن ڕاست و ڕەوان جیهان ببینن، داری بەسەر بەردەوە ناهێڵن. کەتوارخوازی ئەدەبی، ئاکاری و مەعریفەناسی پێکەوەبەستراون. لە دۆخی دۆن کیشۆتدا خەیاڵ (fantasy) ئیمتیازێکی کۆمەڵایەتییە. ئەو پیاوەی بە هەڵە ژنێکی ئاسایی بە کچێکی خانەدان دادەنێت، هەمان ئەو پیاوەیە کە باوەڕی وایە جیهان قەرزداری ئەوە. دەسەڵات تا سەر ئێسقان سەیر و نامۆیە. خەیاڵیش تا سەر ئێسقان پەیوەستە بە مامەڵەی بازرگانییەوە یان دەکرێت بڵێین “کاڵایەکی لەفرۆشهاتوو”ە وەک ئەو قەشەیەی لە بەشی یەکەمی دۆن کیشۆتدا ئاماژەی پێ دەکات. پەرچوو و بازاڕ زۆر ئاشنان بە یەکتری. خەیاڵ کەتوار لە بەرژەوەندیی خۆی بەکار دەهێنێت، کەتواریش بە ناوی مامەڵەی بازرگانییەوە خەیاڵ بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکار دەهێنێت.

وا پێ دەچێت کەتوارخوازی باوی نەمابێت چونکە خوێنەری ئێستا حەز بە شتی سەیروسەمەرە دەکات. سەیر ئەوەیە ڕۆمان شێوازێکە تەواو بەستراوە بە ژیانی ئاساییی خەڵکی ڕەمەکی، بەڵام خەڵکی ڕەمەکی حەز ناکەن وێنەی خۆیان لە ئاوێنەی هونەردا ببیننەوە. ئەوەندە لە ژیانی ئاسایییان بێزارن، تاقەتی ئەوەیان نییە لەکاتی بەتاڵیدا تێیڕامێنن. کرێکاران زیاتر لە پارێزەران پەنا دەبەنە بەر خەیاڵ (fantasy) هەر بۆیە قەشەکەی نێو ڕۆمانی دۆن کیشۆت باوەڕی وایە کرێکاران هێندەی نان و کار پێویستیان بە سێرک و سەرگەرمییە. ئەوە تەنیا کەمینە ڕۆشنبیرەکانن حەزیان لە هونەرێکی عەقڵانییە. هەر بۆیە سێرڤانتێس بە هۆی جەختکردنەوە لە ڕاستینوێنی (Verisimilitude) لە نووسینەکانیدا پێگەیەکی ئەدەبی بەرزی بەدەست هێنا. لە هەمان کاتدا بە دروستکردنی پاڵەوانێک کە لە خۆیان بچێ، توانی هەستی خەڵکی ڕەمەکیش بۆ لای خۆی ڕابکێشێت.

ئەگەر ڕۆمان ژانەرێک بێت پەیوەست بێت بە ژیانی ئاساییی خەڵکەوە، بە هەمان شێوە ژانەرێکیشە بەهاکانی جۆراوجۆر و ناکۆکن. ڕۆمان لە دێفۆوە تا وۆڵف بەرهەمی مۆدێرنیتەیە. مۆدێرنیتەش قۆناغێکە ئێمە تەنانەت ناتوانین لەسەر شتە بنەڕەتییەکانیش هاوڕابین و بەها و باوەڕەکانمان ناکۆک و لێکدابڕاون. ڕۆمانیش ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخە ناهەموارەیە. ڕۆمان فرەچەشنترین شێوازی ئەدەبییە، ئەو شوێنەیە دەنگ، دەستەواژە و سیستەمە باوەڕییەکان بەردەوام تێیدا بەریەک دەکەون. لەبەر ئەم هۆیە کەسیان ناتوانن بێ ململانێ بەسەر ئەوی دیکەدا زاڵ بن. ڕۆمانی کەتوارخواز زۆرجار ڕوانگەیەک لەو ڕوانگانە بۆ سەیرکردنی دنیا لێوەی هەڵدەبژێرێت، بەڵام بە شێوەیەک کە لەگەڵ خۆی بگونجێت. لە ڕوانگەیەکەوە باز دەدات بۆ ڕوانگەیەکی تر، گێڕانەوەکەی دەداتە چەندین کاراکتەری لێکجیاواز و هاوسۆزی ئێمە بەدەست دەهێنێت چونکە لەکاتی خوێندنەوەیدا ژیان بەبەر ئەو دۆخ و کاراکتەرانەدا دەکەین کە ناڕەحەتمان دەکەن. ڕاستییەکەی، ئەوە یەکێکە لەو هۆیانەی کە بۆچی ئەو جۆرە شێوازی ڕۆمانە بە چاوێکی گوماناوییەوە لێی دەڕوانرێت. کەتوارخوازی ئەندێشەئاسا دەتوانێت مێشێک بکاتە گامێشێک.

بۆ میخائیل باختین ڕۆمان وەک ڕووبارێک کە دەیەوێ ڕێی خۆی لەنێو بەردەقسڵدا بکاتەوە بەردەوام لە دەرکەوتن و بزربووندایە. باختین پێی وایە ڕۆمان ئەو کاتانە دەردەکەوێت کاتێک دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری دادەڕمێت. لەو کاتانەدا ئایدیۆلۆژیایەکی خۆسەپێن باوی نامێنێت وەک ئیمپڕاتۆریەتەکانی یۆنان یان ڕۆما یان کەنیسەی سەدەکانی نێوەڕاست، کە باختین پێی وایە ڕۆمان لەو کاتانەدا سەری هەڵداوە. ڕەگداکوتاویی شێوازی سیاسی، زمانی و کولتووری دەبێتە هۆی ئەوەی کە باختین پێی دەڵێت هەمەچەشنیی زمانەوانی (heteroglossia)، ئەمەش هەمووی لە ڕۆماندا بەدی دەکرێت. بە بڕوای ئەو ڕۆمان لە بنەڕەتدا دژەپێودانگەیە و شێوازێکی یاخییە کە دژی هەموو بانگەشەیەکی ڕەهایە بۆ حەقیقەت. بێگومان ئەوەش وا دەکات ڕۆمان سەربزێو دەربکەوێت. ئەمەش جۆرە دژایەتییەک لە خۆیدا هەڵدەگرێت چونکە ڕۆمانێکی وەک ‘پارکی مانسفیڵد’ی جەین ئۆستن (١٧٧٥-١٨١٧) هیچ جۆرە یاخیبوونێکی تێدا بەدی ناکرێت و ڕۆمانێکی وەک ‘شەپۆلەکان’ی ڤیرجینیا وۆڵف هەمەچەشنیی زمانەوانی تێدا نابینرێت. بەهەمەحاڵ، هەموو هەمەچەشنییەک پەڕگیر نییە و هەموو دەسەڵاتێکیش سەرکوتکەر نییە. بەڵام باختین ڕاست بوو لەوەدا کە ڕۆمان لە کولتوورێکدا لەدایک دەبێت کە تژییە لە پارچە و لەتی شێوازەکانی تر. لێرەدا ڕۆمان شێوازێکی مشەخۆرە کە لەسەر پاشماوەی کولتوورە باڵاکانی تری پەیوەست بە ژیانەوە بوونی خۆی دەردەخات. ئەمەش ناسنامەیەکی نەرێنی پێی دەبەخشێت. لە تێکەڵبوونی بە زمان و شێوازەکانی ژیاندا. ڕۆمان شێوازێکە لە کۆمەڵگەی مۆدێرن نەک ڕەنگدانەوەی ئەم کۆمەڵگەیە.

هیگڵ ڕۆمانی وەک داستانێکی پاڵەوانێتیی پەخشانی سەردەمی مۆدێرن دەبینی. ڕۆمان، جگە لە ڕەهەندە بانسروشتییەکەی، هەموو تایبەتمەندییەکی داستانی پاڵەوانێتی تێدایە. ڕۆمان لە داستانی پاڵەوانێتی کلاسیک دەچێت لە بەکارهێنانی چیرۆکگێڕی، ڕووداوی هەستبزوێن و جیهانی ماددیدا. بەڵام لەوەدا جیاوازە کە ڕۆمان سەر بە گوتاری ئێستایە نەک ڕابردوو چونکە ڕۆمان پێش هەموو شتێک شێوازێکی هاوچەرخە. هەر بۆیە ڕۆمان ئەوەندە لە گۆڤاری زە تایمزەوە نزیکە ئەوەندە لە شاعیرێکی یۆنانی وەک هۆمیرۆسەوە نزیک نییە. کاتێکیش ڕابردوو لە ڕۆماندا ڕەنگ دەداتەوە لە پێناو نۆستالژیا و هیوایەکی وەهمی نییە. هەر بۆیە دەتوانین بڵێین کەتوارخوازی ئەدەبی بە هەمان شێوە کەتوارخوازی ڕەوشتیشە. گەر لە ڕوانگەیەکی سیاسییەوە لێی بڕوانین دەتوانین بڵێین ئەو ڕەتکردنەوەیەی ڕۆمانی کەتوارخواز بۆ نۆستالژیا و یووتۆپیا نیشانەی ئەوەیە ئەو جۆرە ڕۆمانە نە کۆنەپەرستە و نە شۆڕشگێڕانەیە، بەڵکوو لە ڕۆحی خۆیدا چاکسازیخوازە (reformist) و پابەندە بە ئێستا بەڵام ئێستایەک کە بەردەوام لە گۆڕاندایە. دیاردەیەکە پەیوەستە بە دنیای ئێستا نەک دنیای ئەولا، بەڵام چونکە گۆڕانی بەردەوام بەشێکە لەم دنیایە، بە چاوێکی کەمەوە سەیری دنیای ئەولاش ناکات.

کەواتە گەر ڕۆمان شێوازێکی مۆدێرن بێت، هەرچەندە ڕەگێکیشی لەنێو سەردەمی دێریندا بێت، ڕەتی ئەوە دەکاتەوە ببەسترێتەوە بە ڕابردووەوە. بۆ ئەوەی مۆدێرن بیت دەبێ هەموو ئەوەی دە خولەک بەر لە ئێستا ڕوویداوە بخەیتە ڕابردووەوە. مۆدێرنیتێ تاکە قۆناغە لە مێژوودا تەواو خۆی بە ئێستاوە دەبەستێتەوە. وەک هەرزەکارێکی یاخی، مۆدێرن تەواو خۆی دادەبڕێت لە باوانی. ئەوەش وەک چۆن ئەزموونێکی ئازادانەیە، ئەزموونێکی داخورپێنەریشە. شێوازێکە تەواو خۆی دادەبڕێت لە شێوازە نەریتییەکان. چیتر ناتوانێت پشت بەو نموونانە ببەستێت لەلایەن داب و نەریت، ئەفسانەناسی، سروشت، کۆناری  (antiquity)، ئایین و کۆمەڵگەوە پێشکەشی دەکرێن. ئەمەش زۆر پەیوەستە بە سەرهەڵدانی جۆرێکی نوێی تاکخوازی کە هەموو ئەوانەی سەرەوە بە هەڕەشە بۆ سەر ئازادی دەزانێت. لە کاتێکدا لە داستانی پاڵەوانێتییدا نووسەری دەق دیار نییە کێیە، لە ڕۆماندا نووسەرەکەی دیارە و خاوەن شێوازی تایبەت بە خۆیەتی. بەو پێیەی بەهاکان بە هۆی فرەچەشنییان یەکگرتنەوەیان ئەستەمە، ئەم بەربەرەکانێکردنەی شێوازە نەریتییەکانیش پەیوەندی بە سەرهەڵدانی فرەخوازی (pluralism)یەوە هەیە. بەهاکان چەندە زۆر بن ئەوەندە زیاتر کێشەی بەهاکانمان بۆ دروست دەبێت.

ڕۆمان لە منداڵدانی زانستی مۆدێرنەوە لەدایک دەبێت و لە ڕووی سەنگینی، سێکولاربوون، کەلەڕەقی، ڕۆحی بنکۆڵکاری و گومان لە دەسەڵاتی کلاسیک، لەگەڵیدا هاوبەشە. به‌لاوەنانی دەسەڵاتی دەرەکیش واتە دۆزینەوەی دەسەڵات لە نێوەوەی خۆیدا. ئەوکاتەی هەموو سەرچاوە نەریتییەکانی دەسەڵاتت فڕێ دا دەبێ خۆت جڵەوی دەسەڵات بگریتە دەست. دەسەڵات لێرەدا واتە خۆت بە بنەوانێک (origin) نەبەستیتەوە، بەڵکوو خۆت ببیتە بنەوان.

ئەمەش گرنگیی بنەوانبوونمان بۆ دەردەخات هەر وەک لە خودی وشەی ڕۆمان خۆیدا دەردەکەوێت. بەو واتایەی کە دەسەڵاتی ڕۆمان لە دەرەوەی خۆیدا بێ‌بنچینە و لەرزۆکە، هەر بۆیە ڕۆمان نیشانەیەکە لە بابەتی مرۆڤی مۆدێرن. ئەویش وەک ژنان و پیاوانی مۆدێرن کە بەرپرس و بڕیاردەرن لە بوونی خۆیان بە هەمان شێوە بنەوانە. چیتر خزم، داب و نەریت و پێگەی کۆمەڵایەتی بوونی تۆ دیاری ناکەن، بەڵکوو خۆت بوونی خۆت دیاری دەکەیت. بابەتە مۆدێرنەکان وەک پاڵەوانەکانی نێو ڕۆمانی مۆدێرن خۆیان بنیات دەنێن. خودبنچینە و خودبڕیارن، هەر لەمەشەوە واتا بە ئازادیی خۆیان دەبەخشن. هەرچەندە ئازادییەکەیان زۆر لاواز و نەرێنییە کە هیچ دەستەبەرییەکی نییە. هیچ شتێکیش نییە لە جیهاندا پشتگیری بکات. بەهای ڕەها لە سەردەمی مۆدێرندا تووڕ هەڵدراوە و جێگەی بۆ ئازادییەکی ڕەها خۆش کردووە، بەڵام هەر ئەمەیە وای لەم ئازادییە کردووە بەتاڵ و بێبایەخ بێت. گەر هەموو شتێک ڕێگەپێدراو بێت، واتای ئەوەیە هیچ شتێک لە خودی خۆیدا بەهایەکی باڵای هەڵنەگرتووە.

بینیمان کە ڕۆمان و داستانی پاڵەوانێتی جیاوازن لە ڕوانینیان بۆ ڕابردوو، بەڵام جیاوازییەکی تری بنەڕەتیش لەنێوانیاندا هەیە و ئەویش داستانی پاڵەوانێتی گرنگیی بە پاڵەوانە سەربازی و نەجیبزادەکان دەدات، بەڵام ڕۆمان خەڵکی ڕەمەکیی بەلاوە گرنگترە. ڕۆمان ئەو ژانرەیە بە زمانی خەڵکی ڕەمەکی دەدوێت. ڕۆمان ئەو هونەرە ئەدەبییەیە بە زمانێکی خۆجێیی دەنووسرێت و سەرچاوەکانی لە قسەکردنی ڕۆژانەی خەڵکەوە وەردەگرێت نەک لە زمانێکی ئەدەبی تایبەتمەندەوە. بێگومان ڕۆمان یەکەم شێوازی ئەدەبی نییە کە خەڵکی ڕەمەکی تێدا دەردەکەوێت، بەڵام یەکەم شێوازی ئەدەبییە کە خەڵکی ڕەمەکی کردبێتە سەنگی مەحەک. ئەوەی لە سەردەمی هاوچەرخماندا هاوشێوەی ئەوەیە سۆپ ئۆپێرایە[9] کە ئێمە چێژی لێی دەبینین نەک لەبەر دیمەنە ورووژێنەرەکانی بەڵکوو لەبەر ئەوەی ژیانی ئاسایی ڕۆژانەی خۆمانی تێدا دەبینینەوە. هاوتای مۆدێرنی ڕۆمانی ‘مۆڵ فلاندرس’ی دانیال دێفۆو زنجیرەدرامای بەریتانیایی ئیستئێندەرزە (EastEnders). ئەو جەماوەریبوونی ئەو زنجیرەدرامایانە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە زۆرێک لە ئێمە ئەوەندەی چێژ لە دیمەنی ڕۆتینی و دووبارەی ژیانی ڕۆژانەمان دەبینین ئەوەندە چێژ لە دیمەنێک نابینین کە پڕە لە سەرکێشی.

بەهای ژیانی ئاساییی ڕۆژانەی خەڵک لە ئەدەبدا بابەتی یەکێک لە کتێبە هەرە بەناوبانگەکانی بواری ڕەخنەی ئەدەبییە ئەویش کتێبی ‘لاسایی’ (Mimesis)  ڕەخنەگری ئەڵمانی ئێریک ئاورباخە (١٨٩٢-١٩٥٧). بۆ ئاورباخ کەتوارخوازی شێوازێکی ئەدەبییە کە ژیانی ئاساییی ڕۆژانەی خەڵک زۆر بە بەهادار دەزانێت. یەکێک لە نموونە سەرەتایییەکانی ئەدەبی ئینگلیزی کە ئەمەی تێدا ڕەنگداوەتەوە ‘چامە لیریکییەکان’ی ویلیام وۆردزوۆرس (١٧٧٠-١٨٥٠) و ساموێل تەیلەر کۆڵریجە (١٧٧٢-١٨٣٤). ڕۆمان لای ئاورباخ لە بنەڕەتەوە هونەرێکی دیموکراسییە و دژی هونەری سەردەمی کلاسیکی[10] (Classical antiquity) چەقبەستوو، پلەبەندیخواز، لە مێژووخستن و کۆمەڵگەی داخراوە. گەر دەستەواژەی فەیلەسوفی ئەڵمانی واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠) بەکار بهێنین دەڵێین ڕۆمان هونەرێکە کۆتایی بە خەرمانی هونەری کلاسیک دەهێنێت و ژیان لە ئێمە نزیکتر دەکاتەوە لەوەی وا بکات دەستی ئێمەی پێ نەگات. ئاورباخ لە کتێبەکەیدا ستایشی ئەو نووسەرانە دەکات کە بە زمانێکی سادە و بێگرێوگۆڵ نووسیویانە و ئەو نووسەرانە دەداتە بەر ڕەخنە بە زمانێکی ئاڵۆز، هەڵبژاردە و کەس تێنەگەیشتوو نووسیویانە.

ئاورباخ پێی وایە خەڵکی ڕەمەکی لە سەردەمی کلاسیکدا هیچ پێگەیەکی وا گرنگییان نەبووە. ئەمەش پێچەوانەی کتێبی پەیمانی نوێیە (New Testament) کە پلەیەکی باڵای کۆمەڵایەتیی بەرز دەداتە ماسیگرێکی وەک پیتەر. بە گوێرەی فەیلەسوفی کەنەدی چاڕڵز تایلۆر بیرۆکەی بەهاداربوونی ژیانی ڕۆژانەی ئاساییی خەڵک سەرەتا لەنێو ئایینی مەسیحییەتدا سەری هەڵدا. هەر وەک ئاورباخ باسی دەکات لە ئینجیلی مەسیحییەتدا بە ڕەنگدانەوەی وێنای خودا لە خەڵکی هەژار و ڕەش و ڕووت و بەکارهێنانی زمانێکی کارناڤاڵێسک (carnivalesque) [11]شێوازێکی کەتوارخوازیی خەڵکی ڕەمەکیمان پیشان دەدات. بۆ مەسیحییەت پاکبوونەوە لە گوناح پەیوەستە بە نانپێدانی هەژار و سەردانیکردنی نەخۆش نەک پەنابردنە بەر شێوازێکی پەرستشی نهێنی. ئەوەتا دەبینین مەسیح بە سواری کەرێکەوە وەک تاوانبارێکی سیاسی بەرەو مەرگی خۆی دەڕوات، ئەمەش بۆ پێغەمبەرێکی خودایی ڕەنگە وەک نوکتەیەک بێت.

لەگەڵ سەرهەڵدانی کەتوارخوازی خەڵکی ڕەمەکی دێنە نێو مەیدانی ئەدەبەوە زۆر پێش ئەوەی بچنە نێو مەیدانی سیاسەتەوە. ئەمەش یەکێکە لە قۆناغە هەرە گرنگەکانی مێژووی مرۆڤایەتی. سەختە بۆ ئێمە ئێستا بیر لە سەردەمێک بکەینەوە کە پەیوەندیی نێوان دایک و باوک و منداڵانیان  و ژیانی ئابووریی ڕۆژانە هیچ بایەخێکی کولتووریی ئەوتۆی نەبووە. ئاورباخ کە جوویەکی هەڵاتووی دەستی هیتلەر بوو لەو کاتەدا کە لە مەنفادا بوو لە ئیستانبوڵ ئەو کتێبەی لەبارەی ڕۆمانەوە نووسی، لە هەمان کاتدا باختین ئەو کاتەی هەڵاتوویەکی دەستی ڕژێمی ستالین بوو، لەبارەی ڕۆمانەوە دەینووسی. هەردوو نووسەریش ڕۆمانیان وەک گورزێکی کوشندە لە دژی دەسەڵاتی دیکتاتۆری دەبینی. لە ڕوانگەی باختینەوە کولتووری ڕەمەکی شێوازەکانی کەتوارخوازی لە سەردەمەکانی کلاسیک، سەدەکانی نێوەڕاست و مۆدێرن وەردەگرێت و لە شێوەی ڕۆمانێکدا دەریدەخاتەوە.

ئەم بانگەشەیەی سەرەوە کێشەدارە چونکە کەتوارخوازی و ڕۆمان یەک شت نین. هەر وەک ئاورباخ باسی دەکات نە هەموو کەتوارخوازییەک ڕۆمانە و نە هەموو ڕۆمانێک کەتوارخوازە. هەموو ڕۆمانێکیش ڕەنگدانەوەی خەڵکی ڕەمەکی نییە. هەر وەک لە کاراکتەری جۆرج نایتلی ڕۆمانی ‘ئێما’ی جەین ئۆستن و کاراکتەری خاتوو داڵۆوەی ڕۆمانێکی ڤیرجینیا وڵف دەبینرێت. لە هەموو دۆخێکدا سادەییبوون هەمیشە سەربزێوییە. بەرهەمە هونەرییەکان پەڕگیر نین تەنیا لەبەر ئەوەی ژیانی خەڵکی ڕەمەکیمان بۆ وێنا دەکەن. هەندێک جار وا دەبینرێت ئەو جۆرە کەتوارخوازییەی کە هەژاری و بێدەرەتانی خەڵکی ڕەمەکی دەردەخات بێ ئەملاوئەولا گێڕەشێوێنە. بەڵام ئەوەش پێمان دەڵێت خەڵک بەرانبەر بە هەژاران هەستیان نابزوێت چونکە لێیان بێ ئاگان. کەتوارخوازی لە ڕوانگەی ڕاستی‌نوێنییەوە – حەقیقەتی ژیان – شۆڕشگێڕانە نییە. هەر وەک شاعیر و شانۆنامەنووسی ئەڵمانی بێرتۆڵت برێخت (١٨٩٨-١٩٥٦) ئاماژەی پێی دەکات، کارگەیەک بخەیتە سەر سەکۆی شانۆ هیچ شتێکمان لەبارەی سەرمایەدارییەوە پێ ناڵێت.

ئەگەر کەتوارخوازی پیشاندانی جیهان بێت وەک ئەوەی هەیە – نەک وەک ئەوەی پیاوێکی میسری دێرین یان سوارچاکێکی سەدەی نێوەڕاست بینیویەتی – هیچ شتێکمان لەبارەی ئاریشەکانی جیهانەوە دەست ناکەوێت. با وای دابنێین لە شارستانییەتەکانی داهاتوو کۆپییەکی شانۆنامەی ‘ئێندگەیم’ی ساموێل بێکێت (١٩٠٦-١٩٨٩) دەدۆزرێتەوە کە باسی دوو پیاوی بەتەمەن دەکات کاتەکانی خۆیان لەنێو تەنەکەی زبڵدا بەسەر دەبەن. خەڵکانی سەر بەو شارستانییەتە ناتوانن تەنیا بە سەیرکردنی ڕووکەشەکەی لە شانۆنامەکەدا ئەوە دەرک بکەن کە ئایا ئەو شانۆنامەیە کەتوارخوازە یان نا. بەڵکوو دەبێ بزانن ئایا مانەوەی دوو پیاوی بەتەمەن لەناو زبڵدان نەریتێکی نێوەڕاستی سەدەی بیستەمی ئەوروپا بووە یان نا.

بۆ ئەوەی بە شتێک بڵێیت کەتوارخواز پێویستە دان بەو شتانەدا بنێیت کە ڕاستەقینە نین. تاقمە ددانێک دەکرێت ڕاستەقینە بێت بەڵام ئۆفیسێکی وەزارەتی دەرەوە نا. کولتووری مۆدێرن دەکرێت ڕاستەقینە بێت چونکە پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ ژوورکەتواری (surreal)، شیزۆفرینیا و هەستە هەڕەمەکییەکاندا هەیە. هونەری کەتوارخواز وەک هەر هونەرێکی تر دەکرێت هونەرێکی دەستکرد بێت. ئەو نووسەرەی دەیەوێت کەتوارخواز دەربکەوێت، ڕەنگە ڕستەیەک وەک ئەوە بنووسێت “پایسکل سوارێکی دەموچاونوورانی بە لەرەلەر بە بەردەمماندا تێپەڕی” یان بنووسێت “کوڕێکی پرچ ڕەنگ‌گێزەری لە ژێر پەرژینەکەدا ئاودیو بوو و بە دەنگێکی جاڕسکەر فیکەی بۆمان لێی دەدا.” ئەم وردەکارییانە بۆ داڕشتنی ڕۆمانێک ڕەنگە هەڕەمەکی بن و تەنیا بۆ ئەوە بن پێیان بگوترێت کەتوارخوازانە نووسراوە. هەر وەک هێنری جەیمس دەڵێت ئەو جۆرە نووسینانە “ڕواڵەتی کەتوارن.” بەم واتایە دەکرێت کەتوارخوازی بە هەڵکەوت دابنرێت. کەتوارخوازی شێوازێکە کە دەخوازێت بە تەواوی خۆی لەگەڵ جیهاندا تێکەڵ بکات، تەنانەت گەر لە پێگەی خۆشی وەک هونەرێک دابماڵرێت. وەک ئەوە وایە ئەو شتانەی کەتوارخوازی دەیانخاتە ڕوو ئەوەندە ڕوون بن لێیانەوە سەیری جیهانی ڕاستەقینە بکەین. خستنەڕوویەکی ئەوەندە تەواو بێت ڕێک لەو شتە بچێت کە دەیخاتە ڕوو. بەڵام ئەوەش وەک ئەوە وایە هیچ شتێکت نەخستبێتە ڕوو. ئەو شاعیرەی لە شیعرەکانیدا سێو هەر سێو بێت و هەڵووژە هەر هەڵووژە بێت، شاعیر نییە، بەڵکوو میوەفرۆشە.

بۆ هەندێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی کەتوارخوازی لە ئەدەبدا لە کەتوار خۆی زۆر کەتوارترە چونکە جیهانمان وەک ئەوەی هەیە پیشان دەدات. زۆر جار کەتوار بە گوێرەی چاوەڕوانییەکانی ئێمە نییە هەر وەک چۆن وا لە ڕۆبێرت ماکسوێڵ[12] (١٩٢٣-١٩٩١) دەکات لە زەریادا نوقم بێت لەوەی لەسەر کەشتی بێت. نە جەین ئۆستن و نە چاڕڵز دیکنز (١٨١٢-١٨٧٠) لە ڕۆمانەکانیاندا بەرگەی ئەو جۆرە کارەساتەیان نەدەگرت کە بەسەر ماکسوێڵدا هات و کۆتاییی وایان قبووڵ نەدەبوو. لە بارودۆخێکی ژوورکەتوارییدا هێنری کیسینجەر (١٩٢٣-٢٠٢٣) خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی پێی بەخشرا، بارودۆخێک کە هیچ ڕۆماننووسێکی کەتوارخواز بە خەیاڵیشیدا نایەت مەگەر وەک تەنزێکی ڕەش (black humor)[13] نەبێت.

کەواتە مەترسیدارە کەتوارخوازی وا دابنێن کە ژیان وەک ئەوەی هەیە پیشان دەدات یان وەبزانین کەتوارخوازی ئەزموونی خەڵکی ڕەمەکی دەگوازێتەوە. هەردوو بۆچوونەکە نابێت بە هەند وەرنەگرین. کەتوارخوازی پەیوەستە بەوەی دەیخاتە ڕوو و ناکرێت ئەو خستنەڕووانە بەراورد بکەین بە کەتوار بۆ ئەوەی بزانین چەندە کەتوارخوازن چونکە ئەوەی ئێمە پێمان وایە کەتوارە خودی خۆی کێشەی کەتواربوونی هەیە. بەهەمەحاڵ، بۆچی خستنەڕووی کەتوارخوازەکان ئەوەندە کاریگەری لەسەر ئێمە هەیە؟ بۆچی ئێمە بە وێنەی پارچە گۆشتێکی بەراز سەرسام دەبین کە لە پارچە گۆشتێکی ئاسایی نەبێت لە هیچی تر ناچێت؟ ڕەنگە ئەمە بەشێکی بە هۆی سەرسامبوونی ئێمە بێت بەو لێکچوواندنانەی لە مێشکی خۆماندا دەیکەین یان ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخە بێت لە دەروونماندا هەڵمانگرتووە. بەو واتایە کەتوارخوازی هەر وەک ئاورباخ دەیبینێت کە هەرچەندە پێگەیشتووترین شێوازی ئەدەبیش بێت لەوانەیە هەندێک جار دواکەوتووترینیش بێت. ئەوەی خۆی وەک جێگرەوەیەک بۆ ئەفسوون و جادووگەری دەبینێت ڕەنگە خۆی نموونەیەک بێت لەوان.

هەموو ڕۆمانێکی سەردەمی مۆدێرن کەتوارخواز نییە، بەڵام کەتوارخوازی شێوازی باوی سەدەی بیستەمی ڕۆمانی ئینگلیزییە. هەروەها، کەتوارخوازی پێوەرێکی ڕەخنە ئەدەبییەکانی سەدەی بیستەمە. ڕەخنەگرە ئەدەبییەکان هەمیشە ئەو کاراکتەرانەیان داوەتە بەر ڕەخنەی توند کە کەتوارخواز نەبوون و دەروونێکی ئاڵۆزیان هەبووە. ئەوە لە کاتێکدایە کە زۆرێک لە شاکارە جیهانییەکان کاراکتەرەکانیان کەتوارخواز نەبوون وەک تایریسیەسی سۆفۆکلێس، ژنە جادووکەرەکانی ماکبێسی شکسپیر، خوداکەی جۆن میڵتۆن، گەلیڤەری جۆناتان سویفت، فەیگنی چاڕڵز دیکنز و پۆزۆی ساموێل بێکێت. کەتوارخوازی ئەو هونەرەیە دانووی لەگەڵ چینی نێوەڕاستی باڵادەستدا دەکوڵێت بەو پێیەی کە ئارەزووی جیهانی ماددی دەکات و جیهانی سەرووسروشتی ڕەت دەکاتەوە. هەروەها، کەتوارخوازی پرسی خود و باوەڕێکی پتەوی بە بەرەوپێشچوونی مێژوویی هەیە. لە کتێبی ‘سەرهەڵدانی ڕۆمان’دا، ئیان وات (١٩١٧-١٩٩٩) هەموو ئەوانەی سەرەوە بە هۆکاری سەرهەڵدانی ڕۆمانی مۆدێرنی ئینگلیزی لە سەدەی هەژدەدا دادەنێت. واتا بەشێکی تری هۆکاری ئەوە بۆ گرنگییدانی چینی نێوەڕاست بە دەروونی تاک، ڕوانگەی سێکولار و ئەزموونخوازی (empiricism) تاک و گرنگییدانی بە بابەتیبوون دەگەڕێنێتەوە. دەکرێت بشڵێین ڕۆمانی کەتوارخوازی شێوازێک نییە وەک شانۆی هۆنراوەیی، چامەی گۆرانی و شیننامە، بە ڕێککەوت لەدایک بێت. ئەوە ئەریستۆکراتەکان بوون خولیای ئەم‌جۆرە هونەرە بوون.

بۆ زۆرێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی سەدەی هەژدەیەم ڕۆمان بریتییە لە “بەرهەمێکی خەیاڵیی بێمانا کە تەنیا بە کەڵکی خزمەتکار و مێینەکان دێت.” هەر بەو نەفەسەوە جاکی کۆڵینز (١٩٣٧-٢٠١٥) ڕۆمانەکانی نووسیوە، بەڵام ویلیام گۆڵدینگ (١٩١١-١٩٩٣) ئەو پێناسەیەی قبووڵ نەبووە. بۆ ئەو لێکۆڵەرانەی سەدەی هەژدەم ڕۆمان زیاتر لە ڕۆژنامەی وێنەیی نیوز ئۆف زە وۆڕڵد دەچێت تا گۆڤاری زە تایمز. ڕۆمان لای ئەوان زیاتر لە ڕۆژنامەیەک دەچێت کە کاڵایەکە یەکجار دەیکڕیت، دەیخوێنیتەوە و فڕێی دەدەیت، بە پێچەوانەی کتێبێکی فێرکاری کە دەبێت چەندین جار پێیدا بچیتەوە و بیخوێنیتەوە. ئەو لێکۆڵەرانە پێیان وابوو ڕۆمان سەر بە جیهانی زووتێپەڕیوە یان دەکرێت بڵێین وەک نووسینی ئیمەیڵێک لە ئێستادا وایە. ئەوان ڕۆمانیان بە خەیاڵێکی هەستبزوێن دادەنا هەر بۆیە ڕۆماننووسانی وەک هێنری فیڵدینگ (١٧٠٧-١٧٥٤) و ساموێل ڕیچاردسن (١٦٨٩-١٧٦١) بەرهەمە ئەدەبییەکانی خۆیان بە مێژوو ناو دەبرد نەک ڕۆمان. خانەدانەکانی سەدەی هەژدەیەم تازە بابەتەکانیان زۆر بەلاوە گرنگ نەبوو. پێیان وابوو ئەو ڕاستییانەی پێویستە مرۆڤ بیانزانێت زۆر دەمێکە دەرکیان پێکراوە. نوێ لای ئەوان بێبایەخ و پڕوپووچ بوو. ڕۆمان لای ئەوان نە ئەدەب بوو و نە هونەر بوو. لەو سەدەی هەژدەیەدا بۆ ئەوەی چیرۆکەکەت بایەخی پێی بدرابایە، دەبووایە شتێک بنووسیت دەرخەری ژیانی ڕاستەقینەی خەڵک بێت و هیچ هەست و سۆزێکی دڵدارییانەی تێدا نەبێت. تەنانەت گەر شتێکی زۆر جیددیشت نەنووسیبایە تەنیا ئەوەندە پەیڕەوت کردبایە ئەوا چیرۆکەکەت بە بەرهەمێکی زۆر جیددی دەبینرا.

لە کۆتاییدا ڕۆمانی ئینگلیزی تۆڵەی خۆی لەوانە دەکردەوە بە گاڵتەوە ڕۆمانیان بە ژانەرێکی مێیینە دادەنا. ئەمەش بە نووسینی چەند ڕۆمانێک کە کارەکتەری سەرەکییان ژن بوو، لەوانە کلاریسا هاڕلۆی ساموێل ڕیچاردسن، ئێما ودهاوسی جەین ئۆستن، مۆڵی بلوومی جەیمس جۆیس (١٨٨٢-١٩٤١)، و خاتوو ڕامزی ڤیرجینیا وۆڵف. هەروەها، لەو سەردەمەدا کۆمەڵێک ڕەخنەگری ئەدەبی ژنیش دەرکەوتن. ڕۆمان لە ڕووی شێوازی ئەدەبییەوە، گرنگییەکی ئەوتۆی پەیدا کرد چونکە شیعر لەو سەردەمەدا بوو به شێوازێکی زیاتر کەسیی و تایبەتی. دوای ئەوەی شیعر وەک ژانەرێکی گشتی کۆتایی هات – بە تایبەتی لەنێوان سەردەمی پێرسی شێلی (١٧٩٢-١٨٢٢) و ئەڵجیرنۆن سوینبێرن (١٨٣٧-١٩٠٩) – ئەرکی ئاکاری و کۆمەڵایەتی بۆ ڕۆمان بەجێ هێشت. تا نێوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم، شیعر زیاتر لەگەڵ هەستی ناوەکی و ڕۆحیی هاوواتا بوو یان تێڕامانی دەروونیی مرۆڤ کە ئەمەش بێگومان بۆ شاعیرانی وەک دانتێ (١٢٦٥-١٣٢١)، میڵتن و تەنانەت پاپاش مایەی سەرسوڕمان دەبوو. شیعریبوون لەو سەردەمەدا بە پێچەوانەی کۆمەڵگە، بەڵگەهێنانەوەیی، بیردۆزانە و عەقڵانی دادەنرا و هەموو ئەوانە خرابوونەپاڵ پەخشانی ئەدەبی. ڕۆمان گرنگی بە جیهانی دەرەوە دەدا و شیعر مامەڵە لەگەڵ جیهانی نێوەوەی ناخی مرۆڤ دەکات. بێگومان ئەو جیاوازییەی لەنێوان شیعر و ڕۆمان لەلایەن هێنری فیڵدینگ و تەنانەت بێن جۆنسنیشەوە (١٥٧٢-١٦٣٧) بەڕاست دانانرێت. دوورکەوتنەوەی ئەو دوو شێوازە ئەدەبییەیە لە یەکتر ڕەنگدانەوەی ئەو نامۆبوونەیەیە لەنێوان گشت و تایبەتیدا هەیە.

ئاریشەکە لێرەدایە چەندە کەتوارخوازییەکەت ئاشکرا و ڕۆشن بکەیتەوە، ئەوەندە لە حەقیقەتی ئاکاری لا دەدەیت، چونکە هەرچەندە خوێنەر سەرقاڵی وردەکارییە کەتوارخوازییەکان دەبێت، هەر ئەوەندە گوێ بە حەقیقەتە گەردوونییەکان نادات.

لێرەدا کێشەی شیعر – هەروەک کۆمەڵگەی سەرمایەداریی پیشەسازی پێناسەیان دەکرد – ئەوەیە بەردەوام دوور دەکەوێتەوە لە ژیان. ئاشکرایە لە جیهانی کۆمپانیاکانی بیمە و دروستکردنی کولێرەی بە قیمە هیچ جێگەیەک بۆ شیعر نییە. دەستەواژەی “دادپەروەری شیعری” ڕێک بە واتای ئەو جۆرە دادپەروەرییە دێت ئێمە لە ژیانی ڕاستەقینەماندا نایبینین. هەروەها لە ڕۆمانیشدا بە هۆی نزیکی لە کۆمەڵگەوە کێشەیەکی هاوشێوەمان تووش دەبێت. ئەگەر ڕۆمان پارچەیەک بێت لە ژیان، ئەی چۆن دەتوانێت حەقیقەتێکی گشتیمان پێ بڵێت؟ ئەمەش بە تایبەتی بۆ پرۆتستانتێکی تۆخی سەدەی هەژدەمی وەک ساموێڵ ڕیچاردسن کێشە بوو کە باوەڕی وابوو دەبێ ئەدەب حەقیقەتی ئاکاریمان فێر بکات، ئەگەر نا خەیاڵێکی پڕوپووچ و تەنانەت کۆنەپەرستیشە.

ئاریشەکە لێرەدایە چەندە کەتوارخوازییەکەت ئاشکرا و ڕۆشن بکەیتەوە، ئەوەندە لە حەقیقەتی ئاکاری لا دەدەیت، چونکە هەرچەندە خوێنەر سەرقاڵی وردەکارییە کەتوارخوازییەکان دەبێت، هەر ئەوەندە گوێ بە حەقیقەتە گەردوونییەکان نادات. لێرەدا ئاریشەیەکی تریش دێتەئاراوە، ئەویش ئەوەیە تۆ وەک ڕۆماننووسێک بێئەوەی پێمان بڵێیت کێشەی جیهان چییە، ناتوانیت داوای گۆڕینی جیهان بکەیت. بەڵام هەرچەندە بە شێوەیەکی کاریگەرانە ئەوەمان پێ بڵێیت، جیهان هەر ئەوەندە نەگۆڕتر دەردەکەوێت. ڕۆمانەکانی چارڵز دیکنز کۆمەڵگەیان ئەوەندە گەندەڵ و خراپەکار پیشان دەدا کە بۆمان زۆر سەخت بوو بیر لە گۆڕینی بکەینەوە.

ڕیچاردسن دەیزانی بە خوێندنەوەی ڕۆمانی کەتوارخواز خوێنەر لە یەک کاتدا باوەڕ بە گوتاری ڕۆمانەکە دەهێنێت و ناهێنێت. بە تەواوی خۆمان تەسلیمی گێڕانەوەکە دەکەین بەڵام لە هەمان کاتدا بەشێکی مێشکمان پێمان دەڵێت ئەوە تەنیا خەیاڵێکە و هیچی تر. ڕیچاردسن بەو نەفەسەوە قسەی دەکرد، کە “هەرچەندە ئێمە دەزانین ئەوەی دەیخوێنینەوە، بەشێک لە خەیاڵێکی ئەدەبییە، بەڵام هەر دەشیخوێنینەوە.” وەک ئەوەی ئەو بەشەی مێشکمان کە گیرۆدەی چیرۆکەکە نەبووە وانەیەکی ئاکاری لە چیرۆکەکە هەڵبهێنجێت. بەو شێوەیە دەتوانین پارێزگاری لە کەتوارخوازی بکەین، بەڵام دەکرێت کەتوارخوازی خزمەتی زیاتریشمان بکات. لە نووسینی ڕۆمانی ‘کلاریسا’دا، ڕیچاردسن نایەوێت لە پێشگوتەی ڕۆمانەکەدا ئاماژە بەوە بکات کە ڕۆمانەکەی لە خەیاڵێکی ئەدەبی زیاتر هیچی تر نییە، بە هەمان شێوە نایەوێت وەک چیرۆکێکی ڕاستەقینەش دەربکەوێت. لێرەوە بە تەواوی گیروگرفتی کەتوارخوازبوونمان بۆ ڕوون دەبێتەوە. نابێت خوێنەر پێی بگوترێت ئەو کتێبەی دەیخوێنێتەوە بریتییە لە خەیاڵێکی ئەدەبی چونکە سیحری کتێبەکە بەتاڵ دەکاتەوە. بەڵام ئەگەر خوێنەریش ئەو ڕۆمانەی دەیخوێنێتەوە بە خەیاڵی نەزانێت، ئەوا دووبارە ڕۆمانەکە هێزی وێژەییبوونی خۆی لەدەست دەدات. ئەگەر وا بێت، ‘ڕۆمانی کلاریسا’ی ڕیچاردسن دەبێتە ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەوانی لەبارەی دەستدرێژیی سێکسی، نەک ڕۆمانێک لەبارەی چاکە و خراپە و باڵادەستیی زایەندی.

ئەوە تەنیا نووسەرانی ئاکارباوەڕی وەک ڕیچاردسن نین ڕووبەڕووی ئەم تەنگەژانە دەبنەوە. بەشێک لەوەی ئێمە باوەڕمان وایە دەقێکی ئەدەبییە، خوێنەر هان دەدات بۆ ئەوەی تێگەیشتنێکی گشتی لێ هەڵبهێنجێت. هەربۆیە لە شوێنێکدا کە هێمای “دەرچوون قەدەغەیە” دەبینین – کە نووسینێکی خەیاڵیی ئەدەبی نییە – دەکرێت لێکدانەوەیەکی خەیاڵیی ئەدەبی بۆ دروست بکەین و بڵێین ڕەنگە کەسێکی گۆشەگیر ئەوەی لێرەدا هەڵواسیبێت بۆ ئەوەی کەس لێی نزیک نەبێتەوە. کەواتە خەیاڵی ئەدەبی بە واتای ئەوە نایەت، کە ڕاستەقینە نییە، بەڵکوو بە واتای ئەوە دێت، چیرۆکێک (ڕاستەقینە بێت یان نا) بە شێوەیەک لێی بڕوانرێت، کە گرنگییەکی تایبەتی هەیە. ڕەنگە ئەمە گونجاوترین پێناسە نەبێت، بەڵام خاڵێکی گرنگیش دەخاتەڕوو. هەروەها، ڕەنگە ئەوە هاوکارمان بێت بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی خەیاڵی ئەدەبی زۆرجار (یان هەمیشە) زمان بەکار دەهێنێت بۆ ئەوەی سەرنج بۆ پێگەی وێژەییبوونی خۆی ڕابکێشێت. ئەمەش وەک ئەوەیە پێمان بڵێت “ئەم بەرهەمە ئەدەبییەیە بە حەرفی وەرمەگرە.” هەرچەندە بە ئاشکرا ئەوە بدرکێنیت، ڕەنگە کاریگەریی چیرۆکەکەت کاڵ بکەیتەوە. ئەمەش یارمەتیدەرمان دەبێت بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن خەیاڵی ئەدەبی دەبێتە سەرچاوەیەکی بەهێزی ئایدیۆلۆجیا، چونکە یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی ئایدیۆلۆجیا ئەوەیە بارودۆخێک دروست بکات کە تێیدا وەک حەقیقەتێکی گەردوونی دەربکەوێت. گەر چەند قوتابییەکی کوڕ لە قوتابخانەیەکدا، کە بێسەرپەرشت بێت، لە یاری کریکێت سەر و گوێلاکی یەکتر دەربهێنن؟ ئایا ئەوە واتای ئەوە دەدات هەموو مرۆڤەکان دڕندە بن!

کەواتە گەر بەم شێوەیە بێت، دەکرێت بڵێین کەتوارخوازی و نموونەییبوون هەرگیز لەگەڵ یەکتر ناسازێن. ئەگەر ئۆلیڤەر تویستی چارڵز دیکنز تەنیا ئۆلیڤەر تویستێکی ئاسایی بێت، ئەوا هەست بە سیحری تەواوی ئەو کارەکتەرە دەکەین. بەڵام ئەم کارەکتەرە پێناچێت هیچ ڕەهەندێکی سیمبولیی هەبێت. ئێمە ئاشناین بەو جۆرە کارەکتەرە وەک ئەوەی لە فیلمەکان دەبینین کەسێک هەرچەندە ئاشنای بکوژەکەی دراوسێی بێت. دەبینین بکوژەکە کەسێکی زۆر ئاسایی دەردەکەوێت و هەموو کاتێکیش کە دراوسێکەی دەبینێت، زۆر بە ڕێزەوە سڵاوی لێ دەکات. بەڵام گەر ئۆلیڤەر هێما بێت بۆ دڵڕەقی و چەوساندنەوە، ئەوا هەرچەندە گرنگیش دەربکەوێت، تایبەتمەندییەکانی خۆی لەدەست دەدات. ئەمەش بە تەواوی ڕۆمانەکەی چارڵز دیکنز دەگۆڕێت بۆ چیرۆکی هێمایی (allegory) .نموونەییبوون بێ کەتوارخوازی بەتاڵە، لە کاتێکدا کەتوارخوازی بێ نموونەییبوون کوێرە.

ئەوەی پێی دەڵێین خەیاڵی ئەدەبی ئەو شوێنەیەیە کە نموونەییبوون و کەتوارخوازی تێیدا بەیەک دەگەن. ئەگەر بێتو بتەوێت باس لە سیستەمێکی یاسایی بکەیت، باشترین ڕێگە ئەوەیە پەنا بۆ خەیاڵی ئەدەبی ببەیت، ئەمەش هەم بە هۆی کاریگەرییەکەی، هەم بە هۆی ئەوەی دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت ئەو بەشانە هەڵبژێریت و جێگۆڕکێیان پێ بکەیت بەو شێوەیەی دەتەوێت بۆ ئەوەی خەسڵەتە نموونەیییەکانی سیستەمەکەت دەربکەوێت. گەر بێتو دەقاودەق باسی سیستەمێکی یاسایی بکەیت کە لە دادگەکان چی دەگوزەرێت، بابەتەکەت زۆر بێزارکەر دەبێت. هەر لەبەر ئەم هۆیانەیە زۆرجار دەگوترێت خەیاڵی ئەدەبی لە ڕاستیی ڕاستیترە. ئەگەر نەخشەی ڕواڵەتە دیارەکانیی ڕووداوێک یان کەسایەتییەک تا ئەو جێگەیەی کە دەتوانیت بکێشیت، بە ئەگەرێکی زۆرەوە خۆت لە خەیاڵێکی ئەدەبیدا دەبینیتەوە. لەوانەیە بارودۆخێک دابهێنیت کە ئەم ڕواڵەتانە گەشاوەتر لە جاران دەربکەون.

ڕەخنەگری بەناوبانگی بەریتانیایی فرانک ڕایمۆند لیڤس (١٨٩٥-١٩٧٨) لە یەکێک لە کتێبەکانیدا بە ناونیشانی ‘کەلەپوورە مەزنەکە’ ڕۆمان بە دوو شێوە پێناسە دەکات: یەکەم، ڕۆمان دەبێت بە ڕووی ژیاندا بکرێتەوە. دووەم، پێویستە ڕۆمان دەرخەری شێوازێکی ئەنداموار (organic) بێت. کێشەکە ئەمەیە ئەم دوو داواکارییە بە ئاسانی لەگەڵ یەکتر ناگونجێن. یان ڕەنگە ئەو کاتە لەگەڵ یەکتر بگونجێن کە ژیان خۆی شێوازێکی ئەنداموار دەربخات. ئەو کاتە ڕۆمانیش بە ڕووی ژیاندا دەکرێتەوە. لە مێژووی ڕۆماندا کەمجار وا هەڵکەوتووە ئەم دووانە پێکەوە کۆ کرابنەوە. لە سەردەمی مۆدێرندا – سەردەمی هەرەگەشی ڕۆمان – ژیانی مرۆڤ لە جاران ناڕێکخراوتر بووە، کەواتە چۆن ڕۆمان دەتوانێت ژیانی مرۆڤ ڕێک بخاتەوە؟ چۆن لێرەدا ئەرکی کەتوارخوازیی ڕۆمان پووچەڵ ناکرێتەوە؟ چۆن ڕۆمان دیاردەیەکی دژیەک نابێت؟ ڕۆماننووسان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە وێنەیەکی دەقاودەقی جیهانمان پیشان دەدەن، بەڵام ئێمە دەرک بەوە دەکەین کە ئەم وێنەیەی ئەوان پیشانمان دەدەن، لە هەگبەی کەسیی خۆیانەوە دەرهاتووە. هەربۆیە دەکرێت بڵێین ڕۆمان ژانەرێکی توانجاوییە (ironic) و خۆوێرانکەرە. هەروەها، وا پێدەچێت شێوازی ڕۆمان ناکۆک بێت لەگەڵ نێوەڕۆکەکەی. ڕۆمان بە هۆی ئەوەی بەردەوام سەروکاری لەگەڵ جیهانێکی ناڕێک و تێکەڵوپێکەڵدا هەیە و هەمیشە هەڕەشەی ئەوەی لەسەرە کە یەکگیریی خۆی وەک خەیاڵێکی ئەدەبی لەدەست بدات.

لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا هەمیشە لەسەر حیسابی نێوەڕۆک شێواز وەلاوەنراوە. ڕیچاردسن ڕێگەیەکی هاوشێوەی دەگرێتەبەر و تەکنیکێک بەکار دەهێنێت کە کارەکتەرەکانی ئەزموونی ژیانی خۆیان بەو شێوەیەی هەیە تۆمار بکەن.

ڕۆمانی ئینگلیزی هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانەوە تووشی ئەم کێشانە بووە. نووسەرانی وەک دێفۆو و ڕیچاردسن ئەم کێشەیەیان بە قوربانیکردنی شێواز بۆ نێوەڕۆک چارەسەر کردووە. دێفۆو زۆر بەدەگمەن هەوڵی دەدا ڕۆمانەکانی خۆی ڕێک بخاتەوە، بەڵکوو بێشێوازیی گێڕانەوەکەی دەرخەری ناڕێکوپێکی ئەو مژارانە بوون دێفۆو لە ڕۆمانەکانیدا دەیورووژاندن. لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا هەمیشە لەسەر حیسابی نێوەڕۆک شێواز وەلاوەنراوە. ڕیچاردسن ڕێگەیەکی هاوشێوەی دەگرێتەبەر و تەکنیکێک بەکار دەهێنێت کە کارەکتەرەکانی ئەزموونی ژیانی خۆیان بەو شێوەیەی هەیە تۆمار بکەن. کارەکتەرەکانی ڕیچاردسن هەر لە لەدایکبوونەوە پێنووس و تێنووسێکیان پێیە بۆ تۆمارکردن. لێرەشدا نێوەڕۆک لە شێواز بەلاوەترە. ڕۆمانەکانی ڕیچاردسن هاوشێوەی ڕۆمانەکانی دێفۆو بەڕووی جیهانی دەرەوەدا کراوەن، بەڵام بۆئەوەی هونەریبوونی خۆیان لەدەست نەدەن، زۆر بە چاوێکی وریایانەتر نووسراون. ڕیچاردسن وەک پیوریتانێک[14] بە چاوێکی گومانەوە سەیری هەموو هونەرێکی دەرکرد. هەروەها، بەگومان بوو لە هەموو شێواز و نەریتێک کە دەستوەر بدات لەنێوان خۆی و ئەو جیهانەی لە ناخی خۆیدا هەڵیگرتووە. جیهانی ناخی خۆی ئەو جیهانەیە تێیدا پاکبوونەوە لە گوناح بەدەست دەهێنێت، بۆیە دەبێ بە هەموو شێوەیەک پارێزگاری لێ بکات.

هێنری فیڵدینگ ڕێگەیەکی جیاواز لەوانی گرتەبەر و هێڵێکی جیاکەرەوەی لەنێوان شێواز و نێوەڕۆکدا نەکێشا و دانی بە خەیاڵیبوونی ڕۆمانەکانیدا نا. فیڵدینگ ناخوازێت ئەو خوێنەرانەی ڕۆمانەکانی دەخوێنەوە لەبیر بکەن ڕۆمانێک دەخوێننەوە. ئەو ئاگادارە کە بۆچوونی باو لەبارەی نووسینی ڕۆمان ئەوەیە قارەمانەکانی سەربکەون و دژەقارەمانەکانی شکست بهێنن، بەڵام ئەم جۆرە شێوازە بە جیهانی ڕاستەقینە ناکۆکە. لە کۆمەڵگەیەکی نادادپەروەردا ناتوانی شتەکان وەک ئەوەی هەن بیانخەیتەڕوو و چاوەڕێی ئەوە بکەی جیهانێکی جوان و ڕێکوپێک وێنا بکەی. دڕندەییی مرۆڤ یەکێكە لەو هۆکارانەی ناتوانرێت تێیدا کەلێنی نێوان شێواز و نێوەڕۆک پڕ بکرێتەوە. یان دەکرێ ئەو کەلێنە پڕ بکەیەوە – وەک ئەوەی فیڵدینگ و ئەوانەی دوای ئەو هاتن کردیان – بەڵام دەبێ سەرەتا خوێنەر لەوە ئاگادار بکەیەوە کە ئەو کەلێنە تەنیا لەنێو ڕۆماندا پڕ دەکرێتەوە. ناکرێ خوێنەر ئەوە بە ژیانی ڕۆژانەی خۆی بەراورد بکات، هەربۆیە ڕۆمان شێوازێکی تەنزاوییە. چەندە ڕۆمان ڕەنگدانەوەی ژیانی ڕۆژانە بێت، ئەوەندە لێی دوور دەکەوێتەوە. لە جیهانی ڕاستەقینەدا کارەکتەرەکانی وەک فانی، جۆزێف و پارسن ئادەمسی ڕۆمانی ‘جۆزێف ئەندروس’ی هێنری فیڵدینگ دەکوژران. بەهەمەحاڵ، هەرچەندە وا دەردەکەوێت کە کەلێنی نێوان شێواز و نێوەڕۆک پڕ بکرێتەوە، بەڵام ئەوە تەنیا هیوایەکی بێهوودەیە. ڕۆمان وێنەیەکی یووتۆپیاییە، نەک لەبەر ئەو شتەی دەیخاتەڕوو، بەڵکوو لەبەر خودی خستنەڕوو خۆی. ڕۆمان کردەیەکە جیهان بەو شێوەیە وێنا دەکات خۆی دەیەوێت، بەبێ ئەوەی زیان بە کەتوارەکەی بگەیەنێت. کەواتە ڕۆمان کردەیەکی ئاکارییە.

ڕۆماننووسی ئێرلەندی لۆرنس ستێرن (١٧١٣-١٧٦٨) دەرکی بە مەحاڵی سازان لەنێوان شێواز و کەتوارخوازیدا کردبوو، ئەمەش لە ڕۆمانە دژە-ڕۆمانەکەیدا بەناوی ‘تیسترم شاندی’دا بەڕوونی دەردەکەوێت. گێڕەرەوەی ڕۆمانەکە تریسترم ناتوانێت مێژووی ژیانی خۆی بەڕاستی بگێڕیتەوە و چیرۆکێکی داهێنەرانەمان پێشکەش بکات. هەربۆیە ئەم ڕۆمانە ئەوەمان بۆ دەردەخات کەتوارخوازی خۆوێرانکەرە. لەمبارەیەوە ڕۆلان بارت (١٩١٥-١٩٨٠) دەڵێت:

کەتوار ناخسترێتەڕوو چونکە هەمیشە هەوڵدراوە بەجۆرێک بخسترێتەڕوو کە بەشێکە لە مێژووی ئەدەب… ئەدەب بێقەید و شەرت کەتوارخوازە بەوەی کە هەرگیز جگە لە کەتوار ئارەزووی شتێکی دیکەی نەکردووە. دەشتوانم بێ دژیەکبوون لەگەڵ بۆچوونەکەی خۆم بڵێم ئەدەب زۆر ناکەتوارخوازە، هەر بۆیەش ئارەزووی کەتوار دەکات، چونکە مەحاڵە پێی بگات.

 ئەگەر ڕۆمان داستانێکی پاڵەوانبازیی مۆدێرن بێت ئەوا هەروەک جۆرج لوکاس (١٨٨٥-١٩٧١) دەڵێت، “داستانی جیهانێکە کە خوا دەستی لێ بەرداوە.” ڕۆمان لەو سەردەمی مۆدێرنەدا دەبێ هەڵپەی دۆزینەوەی مانا بکات چونکە لەو سەردەمەدا هەم مانا و هەم بەهاکان بەو ئاسانییە خۆیان بەدەستەوە نادەن. ماناکان چیتر نابن بە دەقێک کە لەبارەی ئەزموونەوە نووسراوە. فەیلەسوفی نەمسایی ڕۆبێرت موزیل (١٨٨٠-١٩٤٢) لە بەرگی دووەمی کتێبی ‘ئەو پیاوەی هیچ تایبەتمەندییەکی نییە’ دەڵێت، “زۆر بەبەختە ئەو پیاوەی کە هێشتا دەتوانێت بڵێت ‘کەی,’ ‘پێشتر’ و ‘دواتر.’ ” هەروەها، موزڵ دەشڵێت بەحەسرەت ئەوەیە کەسێک لە سەردەمی مۆدێرندا بدۆزێتەوە بتوانێت ڕووداوەکان بە ڕیز یەک لەدوای یەک بگێڕێتەوە. ئەو فەیلەسوفە باوەڕیشی وایە لە پەیوەندیی تاکەکان بە ژیانی کەسیی خۆیانەوە زۆربەی خەڵک وەک چیرۆکبێژێک دەردەکەون، هەربۆیە حەزیان لە گێڕانەوەی یەک بەدوای یەکە. موزڵ باوەڕیشی وایە تاکە کێشەی جیهانی مۆدێرن ئەوەیە بووەتە جیهانێکی ناگێڕانەوەیی.

یەکێک لەو ڕێگەیانەی ڕۆمانی مۆدێرن دەیەوێت بەسەر ئەم گرفتەدا سەربکەوێت، ڕێگای کارەکتەرە. کارەکتەر لێرەدا کۆمەڵێک ڕووداو و ئەزموونی هەمەجۆر یەکدەخات. ڕێگەیەکی دیکە کە ڕۆمانی مۆدێرن دەیگرێتەبەر کردەی خودی گێڕانەوەیە کە هەم شێوە و بەردەوامی و هەم گۆڕان و جیاوازیش لەخۆ دەگرێت. لەم جۆرە گێڕانەوەیەدا هۆ و هۆکرد و کار و کاردانەوە بەشێوەیەکی لۆجیکی بە یەکەوە بەستراون. گێڕانەوە لێرەدا وا پێدەچێت بەشێوەیەکی هەڕەمەکییانە جیهانێکمان بۆ بخوڵقێنێت.

بەڵام هەموو گێڕانەوەیەک لێرەدا ئەوەی لەخۆیدا هەڵگرتووە کە دەکرا بە شێوەیەکی‌تر بگێڕدراباوە. کەواتە هەموو ئەو گێڕانەوانە مایەی گۆڕانن. کەتوار هەموو حیکایەتێک لەبارەی خۆیەوە لەخۆ دەگرێت و ڕاستی و دروستیشیانی بەلاوە گرنگ نییە. چیرۆکەکان تەنیا یەک شێوازی گێڕانەوەیان نییە بەڵکوو دەکرێ بە چەندان شێواز بگێڕدرێنەوە. بۆ زۆرێک لە هونەرمەندە مۆدێرنەکان شێوازێکی گێڕانەوەی باڵادەست بوونی نییە کە پێویستمان بە کردنەوەی کۆدەکانی بێت. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی چۆنیەتیی داڕشتنی ڕۆمان گرنگییەکی ئەوتۆی نەمێنێت. ڕۆمانی مۆدێرن پێشوەختە ماناکانی خۆیان بەدەستەوە نادەن، چونکە لەسەر بنەمای پشکنین و بەدواداگەڕان نووسراون. پیادەڕەویی لیۆپۆڵد بلوومی ڕۆمانی ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیس گەڕانێک نییە بەدوای هیچ شتێکدا بەڵکوو گەڕانە تەنیا لە پێناو گەڕان خۆی. گێڕانەوە پارچەکانی جیهان – وەک ژیاننامەیەک – لەیەک دەدات بۆئەوەی واتایەک بە ژیانی تاک ببەخشێت. نووسینی مێژووش بەهەمان شێوەیە بەڵام بە ڕووبەرێکی فراوانتر. بەڵام هەم نووسینی مێژوو هەم نووسینی ژیاننامە بەردەوام لە ململانێدان لەگەڵ کاتدا کە ڕێگرە لەوەی مانا بەتەواوی خۆی بەدەستەوە بدات. کات لە مێژوو و لە گێڕانەوەدا گرنگییەکی ئەوتۆی نامێنێت، چونکە ڕووداوەکان بێ ئەوەی پەیوەندییەکی ئەوتۆیان لەگەڵ یەک هەبێت یەک بەدوای یەک ڕوو دەدەن. دەکرێ ئەمە لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا ببینینەوە.

ڕۆمان هێمای ئازادیمانە. لە جیهانی مۆدێرندا تەنیا ئەو یاسایانە لە قاڵبمان دەدەن خۆمان بۆ خۆمانی دروست دەکەین.

ڕۆمان هێمای ئازادیمانە. لە جیهانی مۆدێرندا تەنیا ئەو یاسایانە لە قاڵبمان دەدەن خۆمان بۆ خۆمانی دروست دەکەین. لە ڕووی سیاسییەوە بەمە دەگوترێت دیموکراسی. ئەوە ئێمەین شێواز و مانا بە کەتوار دەبەخشین، ڕۆمانیش مۆدێلێکی ئەم کردە داهێنەرەیە. ئەو کاتەی ڕۆماننووس بە شێوەیەکی دەمەلاسکانە (parody) بە ئافراندنی خوا جیهانێکی نوێ دەهێنێتە بوون، هەموو تاکێک دەتوانێت مێژووی ژیانی بێهاوتای خۆی تێدا بدۆزێتەوە. بۆ هەندێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی ئەوە ئەو شوێنەیە کە کەتوارخوازی ڕۆمان بەشێوەیەکی بەرچاو تێیدا دەردەکەوێت. ڕۆمان ئەوەندە ڕەنگدانەوەی خودی جیهان خۆی نییە، ئەوەندەی ڕەنگدانەوەی ئەو شێواز و بەهایانەیە ئێمە بۆ جیهانی دروست دەکەین. ڕۆمان لەم ڕوانگەیەوە زۆر کەتوارخوازە لەبەر ئەوە نا کە لە ڕۆمانی ‘ئۆڵیڤەر تویست’ی چاڕڵس دیکنزدا گوێم لە قرچەقرچی باسترمەکەی فەیگن دەبێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی ئەو حەقیقەتە دەردەخات کە هەموو بابەتی (objective) بوونێک ڕەگێکی لە ڕاڤەکردندا هەیە.

ئەمە هەواڵێکی ناخۆش نییە. ئایا گەر تاکە جیهان کە پێی ئاشناین ئەو جیهانەیە خۆمان بۆ خۆمانی بنیات دەنێین، ئەوا هەموو ماریفەیەک نابێتە دووبارەیەکی بێمانا؟ ئایا ئێمە تەنیا خۆمان دەناسین لەوەی کەتوارێکی سەربەخۆ لە ئێمە بناسین؟ ئایا ئێمە ئەو شتانە لە کەتوار ناستێنینەوە کە خۆمان پێمان داوە؟ ئەگەر کەتوار ئەوە بێت کە ئێمە دەیسەپێنین، کەواتە هێزی کەتوار لە چیدایە؟ ئەو ڕاستیەی کە من جیهانێک دەهێنمەبوون کە خۆم دەمەوێت وادەکات ئەو جیهانە بەنرختر بێت، بەڵام بەهای بابەتییانەی ئەو جیهانەش دەکەوێتە ژێر هەڕەشەوە. ئەم دۆخە تەنزاوییە لە ڕۆمانەکانی ڤیرجینیا وۆڵفدا بەئاشکرا بەدیدەکرێت.

گەر بەها و مانا لە ناخی تاکەکاندا چەسپابن، ئەو هەستە دروست دەبێت کە ئەو شتانە سەر بە جیهانی ڕاستەقینە نین. ئەمەش وا دەکات بەهاکان نابابەتییانە دەربکەون. هەروەها، ئەمە کەتوار دەخاتە جیهانێکەوە کە خاڵییە لە مانا. بەڵام گەر جیهان لە مانا خاڵی بێت، مرۆڤ هیچ جێگەیەکی نابێت کە ئامانجدارانە تێیدا بژی و دەرک بە بەهای خۆیان ناکەن. هەروەها، مرۆڤەکان لێرەدا لە نێوەوەی خۆیانەوە دادەڕووخێن. ئەگەر کەتوار خاڵی بێت لە بەها، دەروونی مرۆڤ وێران دەبێت. لێرەدا مرۆڤەکان گەر بەهاشیان هەبێت، ئەوا لە جیهانێکی بێبەهادا ڕاستەقینە نابن. مانا و بەها لە جیهانی گشتی وەردەگیرێن، ئەو جیهانەی کە ئێستا لە ڕاستییەکی بێڕۆح زیاتر نییە، ئەو حەقیقەتانەش لە نێواخنی مرۆڤی مۆدێرندا دەچەسپێن و لەپڕ هەر لەوێدا ون دەبن. بەم شێوەیە جیهان دابەش دەبێت بە سەر ڕاستی و بەها، گشتی و تایبەتی، شت و مانا. جۆرج لوکاچ لە کتێبی ‘تیۆریی ڕۆمان’دا ناو لەوە دەنێت دۆخی نامۆبوونی سەردەمی مۆدێرن، ڕۆمانیش ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخەیە.

چۆن دەتوانی چیرۆکێک لەم بارودۆخەدا بگێڕیتەوە؟ ڕەنگە زۆر مەحاڵ بێت لە جیهانێکی بێڕۆح و دابڕاو لە ژیان بتوانی چیرۆکێک بگێریتەوە. هەر بۆیە ڕۆماننووسان بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکانیان دەبێ بگەڕێنەوە ژیانی ناخی خۆیان. بەڵام ئەم ژیانەش بەهۆی ململانێکردنی لەگەڵ جیهانی بێڕۆحدا ئەوەندە بە ئاسانی ناچێتە ژێر باری گێڕانەوە. دەتوانین ئەمە لە ڕۆمانەکانی هێنری جەیمسدا ببینین کە هەوڵیداوە لە یەک کاتدا بەبێ هیچ بنبەستێک زۆر شت بڵێت. کەواتە جیهانی دەرەوە بارتەقای گێڕانەوە نایەت و جیهانی نێوەوەش تژییە لە گێڕانەوە. گێڕانەوەکانی جیهانی نێوەوەش بێ‌کێشە نین چونکە دەروونی مرۆڤ چیتر وەک جاران یەک ڕەهەندی نییە. جاران گرنگ بوو باو و باپیرانت کێن و ئایا تۆ چەندە دەتوانی بیر و باوەڕی ئەوان بە منداڵەکانت بگەیەنیت. کەچی ئێستا ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو بەتەواوی پێکەوە بەستراون و هیچ شوورەیەک لە نێوانیان نییە. هەروەها، جیهانی نێوەوە پێت ناڵێت چی گرنگە و چی گرنگ نییە چونکە هەر شتێک کە ڕوو دەدات – چ گرنگ بێت یان نا –بەشێکە لە ژیانی تۆ. ئەمەش زۆر بە ڕوونی لە تاکگۆیی (monologue) نێوان لیەپۆڵد و مۆڵی بلوومی ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیسدا دەبینرێت. ئەم تێکەڵێکەیەش تەنگەژەی بەها قووڵتر دەکاتەوە.

نووسینی ڕۆمان چارەسەری ئەو دۆخی نامۆبوونەیە، چونکە ڕوانگەی بابەتییانەی ڕۆمان بۆ جیهان ڕەگەکەی لە نابابەتیبوونی نووسەرەکەی دایە

زانیمان بۆ لوکاچ ڕۆمانی بە بەرهەمی جیهانێکی نامۆ دەزانی. بەڵام جگە لەوە ڕۆمان بەرانبەر بەم جیهانە نامۆیە کاردانەوەیەکی یووتۆپیایشە. نامۆبوون ئەو دۆخەیە کە مرۆڤەکان بابەتیبوون (objective) و نابابەتیبوون (subjective) تێکەڵ دەکەن. نووسینی ڕۆمان چارەسەری ئەو دۆخی نامۆبوونەیە، چونکە ڕوانگەی بابەتییانەی ڕۆمان بۆ جیهان ڕەگەکەی لە نابابەتیبوونی نووسەرەکەی دایە. نووسینی ڕۆمان سنوورەکانی نێوان بابەتیبوون و نابابەتیبوون دەبەزێنێت. ڕۆمان لەو شتە دەگمەنانەیە لە کۆمەڵگەیەکی بە ماددیکراودا بەشێوەیەکی بابەتیانە نابابەتیبوونی خۆی دەردەخات. بەم شێوەیە، دەکرێت بڵێین بوونی ڕۆمان چارەسەرێکی خەیاڵکراوە بۆ ئەو کێشە کۆمەڵایەتییانەی دەیانخاتە ڕوو.

ئەو بارودۆخەی کە لوکاچ لە کتێبی ‘تیۆریی ڕۆمان’ وێنای دەکات، زیاتر بۆ ڕۆمانی مۆدێرنیستی سەدەی بیستەم ڕاستە تا ڕۆمانی کەتوارخوازی سەدەی نۆزدەیەم. شاکارە کەتوارخوازەکانی سەدەی نۆزدەیەم لە ‘لەخۆباییبوون و کینە’ی جەین ئۆستنەوە تا ‘میدڵماڕچ’ی جۆرج ئێلیەتەوە، هێشتا توانای پەیوەستکردنی ڕاستی و بەها، بابەتی و نابابەتی، نێوەوەی ناخی مرۆڤ و دەرەوەی، تاک و کۆمەڵگەیان هەیە، هەرچەندە بەشێوەیەکی سنوورداریش بێت. ئەمانەش لە مێژووی چینی نێوەڕاستەوە هەڵدەقوڵێن. هەر ئەم مێژووەشە کە لوکاچ لە نووسینەکانیدا لەبارەی ئەدەبی کەتوارخوازی دەیەوێت توێژینەوەی لەبارەوە بکات. ئەدەبی مۆدێرنیزم ئەو کاتە سەرهەڵدەدات کە شارستانیەتی چینی نێوەڕاست تووشی قەیرانێکی ناهەموار دەبێت – وەک ئەو قەیرانەی لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەمدا تا کۆتاییی جەنگی جیهانیی دووەم ڕوویدا – لێرەدا ڕۆمان لە کۆمیدیاوە بەرەو تراجیدیا دەچێت.

کەواتە ئەو وەسفکردنەی لوکاچ بۆ ڕۆمان کە بەرەبەرە پێش دەکەوێت ڕاست بوو. ڕۆمان ئێستا بووەتە ئەو هونەرەی چیتر ناتوانێت شێوە بە دژیەکەکان بدات. بەڵکوو، هەروەک لە ڕۆمانەکانی هێنری جەیمس و جۆزێف کۆنراد (١٨٥٧-١٩٢٤) دەیبینین، دژیەکەکان ئێستا خۆیان خزاندووەتە نێو شێوازی ڕۆمان خۆی. دژیەکەکان لەو شێوازانەدا لە ڕۆمان دەردەکەون: تێکشکاندنی زمان، داڕمانی گێڕانەوە، لێدوانی باوەڕپێنەکراو، بەریەککەوتنی نەرێنییە کەسییەکان، لاوازیی بەهاکان و خۆبەدەستەوەنەدانی ماناکان. شێوازە ئەنداموارەکانی ڕۆمان لەو دۆخەدا یان هەر دەست ناکەون یان گەر دەستیش بکەون وەک ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیس بەشێوەیەکی گاڵتەئامێز دەردەکەون. جیهانی مۆدێرن ئەوەندە لێک ئاڵاو و بەش بەشە کە سەختە بۆ ڕۆمان بتوانێت لە گشتێکدا کۆیان بکاتەوە. ئاستەنگێکی تری بەردەم ڕۆمان لە سەردەمی مۆدێرندا زاراوەی پسپۆڕانە (jargon) و پانتاییی مەعریفی فراوان و لە ژمارە نەهاتووە. ئەوەی  ڕۆمانی مۆدێرنیست پێمان دەبەخشێتن بریتییە لە دالێکی (signifier) خاڵی لە گشتێتی کە چیتر لە کردن نایەت، نموونەش بۆ ئەمە: زیوی ڕۆمانی ‘نۆسترۆمۆ’ی جۆزێف کۆنراد، دەستنووسەکەی ستیڤی لە ڕۆمانی ‘سیخوڕەکە’ی کۆنراد، ئەشکەوتەکانی مارابار لە ڕۆمانی ‘گەشتێک بەرەو هیندستان’ی ئی. ئێم. فۆڕستەر (١٨٧٩-١٩٧٠) و ڕۆمانی ‘منارەکە’ی ڤیرجینیا وۆڵف.

سەرهەڵدانی ڕۆمانی کەتوارخواز لە مێژووی مرۆڤدا شۆڕشێکی کولتووری مەزن بوو. چەندە بزوێنەری هەڵمی و کارەبا لە بواری ماددیدا و دیموکراسی لە بواری سیاسیدا گرنگن، ئەوەندەش ڕۆمانی کەتوارخواز لە بواری کولتووریدا گرنگە. ڕۆمانی کەتوارخواز لەبەر ئەوەی ئەو هونەرەیە کە جیهان بەو شێوەیەی کە هەیە وێنا دەکات، ئێستا مەحاڵە بیر لە جۆرێکی تری هونەری ڕۆمان بکەینەوە. هەر ئەو هونەرە بوو کە لە کۆتاییدا وای کرد خەڵکی ڕەمەکی بێنێتە نێو ئەدەبەوە و ئەو جیهانەیان پیشان بدات کە زەحمەتیان تێیدا کێشاوە. ئەم جۆرە شێوازە ئەدەبییە پێویستیی بە پسپۆڕی ورد نییە بۆ ئەوەی لێی تێبگەیت. ڕۆمانی کەتوارخواز بەتایبەتی دەرگای واڵایە بۆ ژنان کە پێشتر پەراوێز خرابوون بە هۆکاری ئەوەی ناتوانن سەر لە ئەدەبی باڵا دەربکەن.

ژنان لەنێو ڕۆماننووساندا جێگەیەکی باشیان گرتووە چونکە وا زانراوە کە ڕۆمان زیاتر لەبارەی ناخی مرۆڤەوەیە تا دەرەوەی ناخی مرۆڤ. لەبەر ئەوەی ژنان زیاتر بایەخ بە هەستەکانیان دەدەن، بۆیە زیاتر پڕژاونەتە سەر نووسینی ڕۆمان. بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نایەت کە ژنان پێویستیان بە شارەزایی و کارامەییەکی باش نییە بۆ نووسینی ڕۆمان. ژنان بۆ ئەوەی ڕۆمان بنووسن، دەبێت باشتر سەرنجی ئەو جیهانە سەختەی تێیدا دەژین بدەن. هەروەها، ژنان دەبێ هێماناسی باش بن بۆ ئەوەی بتوانن هێماکانی دەسەڵات، نیشانەکانی بەرهەڵستی و مانا شاراوەکان لێک بدەنەوە. هەموو ئەوانەش بە نووسینی خەیاڵی ئەدەبی دەکرێت.

ڕۆمان پەرەی بە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتەکان دا هەر بۆیە بووە کەرەستەیەکی کولتووری چینی نێوەڕاست.

بەو واتایە، ڕۆمان پەرەی بە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتەکان دا هەر بۆیە بووە کەرەستەیەکی کولتووری چینی نێوەڕاست. ڕۆمان گەر خزمەتێکی باشی چینی نێوەڕاستی کردبێت لەبەر ئەوە نەبووە کە سەرمەشقی جوتیاران و کرێکاران بووبێت، بەڵکوو لەبەر ئەوە بووە وەک دادەوەرێکی کولتووری بۆ خستنەڕووی چی کەتوارە و چی کەتوار نییە بەکار هاتووە. ئەم شێوەیەی کەتوار پێویستی بە بڕێکی ئێجگار زۆر هەم هەڵەبڕیکردن و هەم بێهاوتاییبوون هەیە. هەروەها، پێویستیشی بە جۆرێک لە لادان لەو زمانە هەیە کە ئێمە پێی ئاشناین. یەکێک لە شتە سەرنجڕاکێشەکانی ڕۆمان ئەوەیە کە هەموو شێوازەکانی ئاخافتن لەخۆ دەگرێت بەبێ ئەوەی زمانێکی تایبەت بەخۆی دابهێنێت. لە جیاتی ئەوە ڕۆمان گوتارەکەی دەگونجێنێت لەگەڵ ئەو شوێن و کاتەی تێدا دەنووسرێت. ئەمەش بەرەوپێشچوونێکی دیموکراتییانەی ڕۆمانە. ڕۆمان جگە لەوەی ڕەنگدانەوەی گوتاری ڕۆژانەی خەڵکە بە هەمان شێوە بەشداریشە لە داڕشتنەوەی یاسا زمانەوانییەکان. ئەوە ڕۆمانە دیاریی دەکات چ شتێک لە ڕووی زمانەوانییەوە قبووڵکراوە و چ شتێک قبووڵکراو نییە.

لە هەندێک شوێن ڕۆمان لە وێژەییبوون لا دەدات. ئەمەش لەو خولانەی نووسینی داهێنەرانەی ئەمریکا دەردەکەوێت، بەتایبەتی ئەوانەی لەسەر ستایلی ئێرنست هێمینگوەی (١٨٩٩-١٩٦١) دەڕۆن. تیشکۆی ئەو خولانە لەسەر بەکارهێنانی ڕستەیە لای هێمینگوەی، ڕستەی وەک “لەسەر بۆنیتە قوڕاوییە چڵکنەکە دانیشتبوو، دەگریا و دەیناڵاند، ددانەکانی شەڵاڵی خوێنی خۆی ببوون، منیش قومێکی گەورەم لە براندییەکەم دا کە وەک بای سیرۆکۆ (بایەکی گەرم و شێدارە، لە ئەفریقاوە بەرەو باشووری ئەوروپا هەڵدەکات) گەرم بوو و گەدەی تەفنیش کردم.” ئەوەی کە جێی سەرنجە لەو زمانەدا وشکی و سواوییەکەیەتی. ئەو جۆرە زمانە ئەو گومانە لای خوێنەر دروست دەکات کە ئەدەب سست و لاوازە. کەتوارخوازی چەندە لە دەوڵەمەندکردنی زمان بەشدارە ئەوەندەش لە لاوازکردنی زمان بەشدارە وەک ئەو ڕۆمانانەی ئەمڕۆ دەبینین لە ئەمریکا و بەریتانیا چاپ دەکرێن. بەکارهێنانی کەتوارخوازی بۆ دەوڵەمەندکردنی زمان ڕواڵەتێکی ئەوەندە باوی کەتوارخوازی هاوچەرخ نییە.

گەر سەیرێکی ڕۆمانی ئینگلیزی بکەین دەبینین کە لە زمانە سادەکەی دێفۆوە بۆ زمانە خوازەییەکەی وۆڵف بەردەوام دەوڵەمەند بووە لە ڕووی پێکهێنانەوە. کاتێک کەتوار ئاڵۆزتر و بەش بەشتر دەبێت ئەوا کەرستەکانی خستنەڕووی ئەو کەتوارە کێشەدارتر دەبن، ئەمەش وادەکات هەم زمان و هەم گێڕانەوە خودئاگاتر بن. جیاوازییەکی زۆر لەنێوان زمانی بێچەندوچوونی هێنری فیڵدینگ و زمانی تەلیسماوی هێنری جەیمس هەیە. سەرەڕای ئەوانە، شاکارەکانی ڕۆمانی ئینگلیزی توانیویانە وێنای جیهانێک بکەن کە نە ئەوەندە سادە بێت وێژەییبوونی خۆی لەدەست بدات نە ئەوەندە ئاڵۆز بێت کەس لێی تێنەگات.

هەموو ڕۆماننووسێک – یان نووسەرێک – لە کاتی نووسینی هەر ڕستەیەکدا دەبێ بەرەنگاری ئەم ئاستەنگانە ببێتەوە. دەبێ هەموو ڕۆماننووسێک پێش نووسینی هەر ڕۆمانێک ئەو پرسیارانە لە خۆی بکات: چۆن بتوانم ئەو ڕۆمانەی کە دەینووسم هەم ڕاست و دروست بێت هەم داهێنەرانە بێت؟ چۆن بتوانم حەقیقەت نەکەمە قوربانی شێواز، بەبێ ئەوەی یەک چرکە لەبیری بکەم ئەوەی کە دەینووسم ڕۆمانە و هەموو ئەو شتانەشی کە تێیدا ڕوو دەدەن لەنێو ڕۆمانێکدا ڕوو دەدەن، جا ڕووداوەکان چەندە کارەساتبار و بەزەییهێن بن، تەنیا لەنێو ئەو زمانەدان ڕۆمانەکەی پێ دەنووسم؟ بینیمان کە شێواز و نێوەڕۆک، داڕشتن و خستنەڕوو لە گێڕانەوەدا ئەستەمە دانوویان لەگەڵ یەکتر بکوڵێت. بەڵام ڕەنگە لە ستایلدا یەک بگرنەوە. کەواتە ڕەنگە ستایل تا ڕادەیەک ئەو گرفتانەمان بۆ چارەسەر بکات کە ڕۆمان ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، ئەو گرفتانەی کە چەندە پێی بنێینە نێو قۆناغی مۆدێرنە قووڵتر دەبنەوە. هەر بۆیە کاتێک لە سەردەمی ڕۆشنگەری جەین ئۆستنەوە بەرەو سەردەمی مۆدێرنەی جەیمس جۆیس هەنگاو دەنێین، ستایل سەرنجڕاکێشتر و گرنگتر دەبێت.

[1] ئەناڕکی: دژە حکومەت و یاسا. پاشاگەردانی.

[2] ئیتروسکان: گەلێکی دێرینن کە شارستانیەتی تایبەت بەخۆیان هەبووە و لە باکوور و ڕۆژئاوای ئیتاڵیا ژیاون.

[3] سەردەمی ڤیکۆتریا: ئەو سەردەمەیە کە شاژن ڤیکتۆریا لە بەریتانیا لە نێوان ساڵانی ١٨٣٧ بۆ ١٩٠١ حوکمی کردووە.

[4] مەبەستی نووسەر چارڵۆت بڕۆنتێ (١٨١٦-١٨٥٥)، ئێملی بڕۆنتێ (١٨١٨-١٨٤٨) و ئان بڕۆنتێیە (١٨٢٠-١٨٤٩).

[5] زۆربەی نووسەرانی کورد ئەم وشەیەیان بە واقیعخوازی یان ڕاستەقینەخوازی وەرگێڕاوە. عەزیز گەردی لە وەرگێڕانەکانیدا وشەی کەتواری بەرانبەر واقیع بەکارهێناوە. هەروەها، لە فەرهەنگی کانیدا کەتوار واتەی واقیع دەدات. هەر بۆیە منیش ئەم وشەیەم وا وەرگێراوە. هیواخوازم لە زمانی کوردیدا جێی خۆی بگرێت.

[6] کۆکنی: شێوازێکی ئاخافتنی دانیشتوانی بەشی ڕۆژهەڵاتی لەندەنە. لێرەدا نووسەر مەبەستی ئەوەیە بۆ کەسیکی خانەدان شیاو نییە بە زمانێکی ڕەمەکی قسە بکات و ئەوە دەبەستێتەوە بە پەیوەندیی نێوان ژیان و ئەدەب.

[7] Nutter: شێت و گەوج

[8] Neophyte: تازەکار، تازەباوەڕ

[9] سۆوپ ئۆپێرا: زنجیرە درامایەکە لە رادیۆ یان تەلەفزیۆن پەخش دەکرێت، ژیان و ئاریشەی کۆمەڵە خەڵکێکی دیاریکراو پیشان دەدات.

[10] سەردەمی کلاسیکی: دەکەوێتە نێوان سەدەی ٨ی پێش زاین تا ٥ی زاینیی لە ئەوروپادا.

[11] ستایلێکی نووسینی ئەدەبییە کە بەشێوازێکی جەفەنگ و تێکەولێکە نووسراوە. نزیکە لە گەڕەلاوژەی نێو ئەدەبی کوردی.

[12] ڕۆبێرت ماکسوێڵ: سیاسەتمەدارێکی بەریتانیایی بوو کە لە بارودۆخێکی تەمومژاویدا لە ساڵی ١٩٩١ بە مردووی لە کەناراوەکانی دورگەکانی کەناری زەریای ئەتڵانتیک دۆزرایەوە. هۆکاری مردنەوەی تاکوو ئێستا بەتەواوی نەزانراوە.

[13] تەنزی ڕەش: جۆرە تەنزێکە کە شتە جددی و حەرامکراوەکان دەداتە بەر تانە و تەشەر.

[14] پیوریتان: گرووپێکی پڕۆتستانتی ئینگلیزی بوون له‌ كۆتایییه‌كانی سه‌ده‌ی شازده‌ و حه‌ڤده‌دا.‌ زۆر توندوڕه‌و و چه‌قبه‌ستوو بوون هاوشێوه‌ی سه‌له‌فییه‌كانی نێو ئیسلام.

The post ڕۆمان چییە؟ appeared first on ژنەفتن.

چاڵێک هەڵدەکەنم

تا بە دوای وشەیەکی نێژراودا بگەڕێم. 

گەر بیدۆزمەوە،

وشەکە چاڵەکە پڕ دەکاتەوە.

گەر نەیدۆزمەوە،

چاڵەکە بۆ هەمیشە بە کراوەیی لە دەنگمدا دەمێنێتەوە.

گەڕان بە دوای ئەوەی نێژراوە

پووچیی شکستی لەخۆ گرتووە.

***

یەک

لە کوێیە سێبەری

ئەو تەنەی بە دیواردا هەڵپەسێردراوە؟

لە کوێیە وێنەی

ئەو ئاوێنەیەی بە شەودا هەڵپەسێردراوە؟

لە کوێیە ژینی

ئەو بوونەوەرەی بە خۆیدا هەڵپەسێردراوە؟

لە کوێیە ئیمپڕاتۆریەتی

ئەو مرۆڤەی بە مەرگدا هەڵپەسێردراوە؟

لە کوێیە نووری

ئەو خودایەی بە هیچدا هەڵپەسێردراوە؟

ئەوەی هەر دەگەڕێین بۆی

ڕەنگە لەو ناشوێنانەدا بێ.

سەرچاوە:

Roberto Juarroz, Antología esencial, “5” (p. 63) y “1” (p. 89). Traducidos al kurdo por Jiyar Homer.

The post دوو شیعری ڕۆبێرتۆ خواڕۆز appeared first on ژنەفتن.