گومانى یەکەم:”گشت” بۆ؟

لەو سەرنجەمدا بۆ کاک سەردار، داکۆکیم لە چەمکى “گشت” کردبوو، ئەویش وەک چەمکێکى سەرەکیی ناو فەلسەفە. لەوێدا ویستوومە بڵێم هەر دیاردەیەک لە هۆکارێک زیاترى لەپشتەوەیە، هەر هۆکارێک بەشێکى سرووشتى دیاردەکە پێکدێنێت، هەموو هۆکارەکانیش پێکەوە خزمەت بە “گشت”ێک دەکەن. واتە هەر دیاردەیەک گەر لە هۆیەکى وەک ئابووریشدا بتەقێتەوە، ئەوا بەرەنجامى فشارى هێشوویەک هۆکارى تریشە کە لە بنەوە ئیش دەکەن. ئەم هۆکارانەش پێکەوە وێنەى گشتیی دۆخەکە دروست دەکەن. هۆکارەکان هەموو کات بەیەکەوە خۆیان نانوێنن، بەڵکوو زۆرینەى جارەکان لە ڕێى یەک هۆکارەوە گوژمى خۆیان دەنێرنە دەرەوە بۆ واقیع و دەبنە ڕووداوێک.بەڵام بەدحاڵیبوونێک بە هۆى ڕووبەرى بچوکى کۆمێتەکەوە ڕوویداوە کە کاک سەردار “گشت”ـى بە هێزێکى نادیار وەرگرتووە کە گوایە من ویستوومە بڵێم ئەو “گشت”ـە بریتییە لە سەرمایەدارى. ئەو “گشت”ـەى من مەبەستم بوو، گشتێکى چەمکایەتییە، گشتێکى فەلسەفى، چونکە فەلسەفە خۆى کایەیەکى گشتەکى و گشتگەرایە. میتافیزیک(ئۆنتۆلۆژیا) تا ئێستاش ئەو ڕووەى فەلسەفەیە کە بۆ ژێرخانى گشتیی دیاردەیەک دەگەڕێت و مافى هۆکارە بەشەکییەکان دەدات، بەڵام ملکەچى پرەنسیپێک یان بنەمایەکى تیۆریشیان دەکات. فەلسەفە هێند ڕیشەیی دەڕوات، کە چەمکى هۆکار و هۆکارێتى(causality) خۆیشى دەخاتە ژێر پرسیارەوە و دەپرسێت: ئاخۆ بە دۆزینەوەى پەیوەندیی نێوان هۆ و ئەنجام، دەتوانین لە کۆى جیهان یان دیاردەیەک تێبگەین؟ میتافیزیک لە فەلسەفەدا، پەیوەندیی بە غەیب و دینەوە نییە، بەڵکوو بۆ نادیارێکى تیۆرى و چەمکایەتى دەگەڕێت کە دەکەوێتە ئەودیوى هۆکارە فیزیکى و بینراوەکانەوە. مەرج نییە هەر چەمکێک نەبینرێت ئیدى بوونى نەبێت، بەڵکوو چەمک خۆى بە زات نەبینراوە، گشتەکییە، ئەبستراکت و کۆکەرەوەیە. لە فەلسەفەدا بەگشتى کاتێک بۆ گشت و کۆى دۆخێک و دیاردەیەک دەگەڕێین، ئەوا خەریکین جۆرێک لە کارى میتافیزیکى ئەنجام دەدەین، واتە لە بوون و ئۆنتۆلۆژیاى دیاردەکەوە تا ناسین و هۆکارەکانى و ڕوودانەکەى پێکەوە دەبەستینەوە. لە زانستە مرۆڤایەتى و کۆمەڵایەتییەکاندا، بۆ نموونە کۆمەڵناسى، زۆر جار ئەم “گشت”ـە دادەبەزێت بۆ ئاستێکى خوارووتر کە هەر خوێندنەوەیەکى گشتییە بەڵام ئۆنتۆلۆژیاى لەگەڵ نییە، بوونى دیاردەکە بۆ کۆمەڵێک هۆکارى لێکدابڕاو و بەشەکى کورت دەکاتەوە. بۆ کورد و کێشەکانى، ڕەنگە نەتوانین بەبێ “گشت”ێکى فەلسەفى مافى شتەکە بدەین، چونکە هەر دیاردەیەک پەیوەندییەکیشى بە “بوونى کورد”ـەوە هەیە. لە خۆراوا بیریاران زۆرێکیان باسى “بوونى کۆمەڵایەتى” دەکەن و بوون بۆ ئاستى پەیوەندییە کۆمەڵایەتى و کۆمەڵناسییەکان دادەبەزێنن چونکە کۆمەڵگا بە مانا ئۆنتۆلۆژییەکەى لە مۆدێرنەدا بۆ ئەوان هاتەدى. بۆ نموونە مارکس و لۆکاچ، بەجۆرێک باسى کۆمەڵگا دەکەن وەکبڵێى دیاردەیەکى مۆدێرنە و کۆمەڵێک پەیوەندیی تاقانە و نوێى تیا درووست بووە کە “بەش” و “گشت”ـەکانى یەکتر بەرهەم دێننەوە. مارکس و لۆکاچ هەردووک لەوەدا یەک دەگرنەوە کە هیگڵین و هەژمارى جدى لەسەر کۆمەڵگا دەکەن وەک “گشت”ێک. بەڵام من گومانم هەیە لەوەى ئێمە ئاخۆ سەربارى دیدى گشتبینانەمان بۆ خۆمان، چەندە «کۆمەڵگا»ین؟ بۆیە نەک هەر وەرگرتنى بەشێک، بەڵکوو وەرگرتنى “گشت”یش هێشتا پێویستى بە ڕامانى زیاترە.

دیارە گشت(کل-whole) و بەش(جزء-part-)، هەر لە سەرەتاى فەلسەفەوە پرسێکى بنەڕەتى بووە. ئایدیا خۆى هەمیشە سرووشتێکى گشتەکى(کلى-universal)ـى هەبووە. ئەفلاتوون کاتێک دەڵێت مرۆڤ، ئەوا باسى گشت-ێک دەکات، “گشت”ێک کە بەشەکانى دابەش دەبن بەسەر زۆر جۆرى مرۆڤدا: مرۆڤى نێر، مێ، ڕەشپێست، سپى پێست، شەل، کوێر، ساغ، شێت، تووڕە و هتد. کاتێک دەڵێت کەڵەشێر، ئەوا ئەم ناوە گشتییە، بەسەر بێشومار بەش(کەڵەشێر)دا دابەش دەبێت کە کەڵەشێرى سوور و ڕەش و هاراتى و بچوک و گەورە و هتد دەگرێتەوە. واتە ماهیەتى هەر بەشێک لەناو خۆیدا نییە، بەڵکوو دەچێتەوە سەر ئایدیا گشتەکییەکەى ئەو بەشە. کۆمەڵگاش دیسان ناوێکى گشتییە بۆ زۆر جۆر و قۆناغ و پێکهاتەى کۆمەڵایەتى. هەر كۆمەڵگایەک “گشت”ێکە بۆ کۆمەڵێک بەش، جا ئەم بەشانە لە ڕووى میتۆدییەوە بەسەر پێکهاتەى کۆمەڵایەتیى جیاجیا یان هۆکارى جیاجیا یاخود قۆناغى جیاجیادا دابەش دەبن. کۆمەڵگا، ئەو ناوە گشتییەیە کە لەکۆدا ماناى تەواوەتیی خۆى وەردەگرێت. دواسنوورى کۆمەڵگا، هەر کۆمەڵگا خۆیەتى. لە چەند دەیەیەى ڕابردوو، ئێمە دوو پێناسەى بەڕواڵەت لێکچوومان هەیە کە لە ناوەڕۆکدا تەواو دژى یەکترن: لەلایەک نیولیبراڵەکانى وەک تاچەر دەیانوت “کۆمەڵگا بوونى نییە”، ئەوەى هەیە تاکەتاکەى خەڵکە. تاچەر کە ژنەسیاسییەکى بەریتانى بوو، دەیویست نکۆڵى لە کۆمەڵگا بکات وەک “گشت”ێک، و تەنیا کۆمەڵێک بەش و پارچەى پەرت وەرگرێت بەناوى تاک. نیەتى تاچەر ئەوە بوو لەڕێى ئەم پێناسەیەوە، بەرپرسیارێتى بخاتە سەر تاکەکان و دەوڵەت لە کۆمەڵێک خزمەتگوزاریی گشتى هەڵبێت و سەرەنجامیش لینکى کۆمەڵایەتى سست بکات. ئێرنیتسۆ لاکلاویش لەژێر کاریگەریی ژاک لاکاندا بە هەمان دەربڕین دەڵێت «کۆمەڵگا بوونى نییە»، بەڵام بە مانایەکى جیاوازتر: لاکلاو دەیەوێت بڵێت “گشت” بريتيیە لە کۆمەڵێک بەشى ناکۆک و ناهاوسەنگ. واتە کۆمەڵگا ئەو گشتە نایەکانگیرەیە کە لە دەورى ناهاوسەنگییەک دروست بووە. دایم کۆمەڵێک هێزى جیاجیا شەڕ لەسەر هەژموون دەکەن و کەسیش ناتوانێت کۆیەتى و گشتێتیی کۆمەڵگا بەدەستبێنێت. تەعبیرى “بوونى نییە”، تەعبیرێکە وشەى “بوون”ـى تیایە و ئاماژەیە بۆ کۆمەڵگا لە ڕووى ئۆنتۆلۆژی(بوونناسییانە)یەوە. بۆیە بەپێچەوانەى دیدە میکانیکى و ئابوورى و حیسابییەکەى تاچەرەوە، لاکلاو ماهیەتى کۆمەڵگا پێناسە دەکات کە کۆمەڵگا بە ماهیەتى خۆى نایەکانگیرە و لە دەورى “مەحاڵ-ڕیاڵ”ێک دروست دەبێت. گرنگ نییە تۆ لە کام شوێنى دونیادایت، گرنگ ئەوەیە کۆمەڵگاى مۆدێرن لە ڕیزێک دژایەتى و ئەنتاگۆنیزمى ناوەکى پێکهاتووە کە قەت ناگاتە ساتى ئارامى. گشت بوونى هەیە، بەڵام بەشەکانى لەسەر چێژ(ژویسانس)ـى خۆیان دەجەنگن. ئەمە بیرخەرەوەى هاوکێشە فەلسەفییەکانى تریشە سەبارەت بە پەیوەندیی “گشت” و “بەش”: لاى هیگڵ، “گشت” کۆکەرەوەیەکى پاسیڤى بەشەکان نییە، دەفرێک نییە کۆمەڵێک بەش و پارچەى خۆى هەروا بەئارامى کۆ بکاتەوە، بەڵکوو جێیەکى نائارامە بۆ ململانێ و دیالەکتیک.”گشت”ـەکەى هیگڵ، بەجۆرێک لە جۆرەکان، ناوى “گشتى کۆنکرێتی”یە، و بە هۆى نێگەتیڤیتەیەکى ناوەکییەوە هەمیشە کەمێک بەر لەوەى ببێتە گشت، شکست دێنێت. گشت هەیە، بەڵام چوارچێوەدار و داخراو و پێشوەخت دروستکراو نییە. فەلسەفەى هیگڵ خۆى گشتێکە هەریەکە لە لۆژیک و سرووشت و ڕۆح لە کۆمەڵێک کاتیگۆرى و پەیوەندیی پڕجووڵەدا کۆ دەکاتەوە کە هیچ کاتیگۆرییەکى ئارامیی پێویستى نییە. هەتا لاى هیگڵ، گشت، هێند لەناوەوە نائارام و بەجووڵەیە کە وەک پرۆسەیەک وایە بەبێ ئەوەى سنوورى بەشەکانى بەتەواوى بتوێنەوە. بۆیەشە جەوهەرى هیگڵى، هاوکات جەوهەرێکى مۆدێرنە، جەوهەرێکە پێشوەخت و داخراو نییە بەڵکوو لەکۆدا ڕۆڵى بکەر و سوبێکت دەگێرێت- گشتێکە خۆى بکەرى ڕیترۆئەکتیڤانەى خۆیەتى. لاى مارکسیش، کۆمەڵگاى بۆرژوازى لە “گشت”ێک پێکدێت کە دوو بەشى ناکۆکى وەک پرۆلیتاریا و بۆرژوا بەناچارى کۆ دەکاتەوە، بەڵام سەرەنجام ئەم دوو بەشە لێکدەترازێن و پرۆلیتاریا وەک زیادە(surplus)ـى ئەم گشتە، سەرى گشتەکە دەخوات. هەر ئەم “بەش”ـە بێبەشەشە کە لاى ژاک ڕانسێر گشت کۆمەڵگا سیاسی دەکاتەوە و ناهێڵێت پرسى هەژموون ئۆقرەبگرێت. قسەکردن لەسەر گشت و بەش زۆر ئاڵۆزە و زۆریشى دەوێت(دەکرێت گەڕانەوە هەبێت بۆ بەشى دیالەکتیکى گشت و بەش لە کتێبى: فیکر و سەرکێشییەکانى). بەڵام گرنگە لێرەدا ئاماژەیەک بۆ نۆمینالیزم(nominalism) بکەین کە دیدێکى ڕیشەیی و بنجبڕە بۆ پرسى گشت و بەش. نۆمینالیزم واتە ناوگەرایی، چەند سەدەیەکە لە باسوخواسى فەلسەفیدا ئامادەیی هەیە و لایەنگرى خۆیشى هەیە. نۆمینالیستەکان، نکۆڵى لە بوونى چەمکە گشتییەکان دەکەن. ئەوان تەنیا دان بە شتە کۆنکرێتى و بەرچاوەکاندا دەنێن. بۆ نموونە، “سەوزى” تەنیا ناوێکى وەهمییە و، ئەوەى هەیە بریتییە لە شتانى سەوز وەک: کراسى سەوز، بیناى سەوز، چاوى سەوز و هتد. لە دونیاى ئیسلامدا زۆر جار ئیبن تەیمییە بە نۆمینالیست ناودەبرێت چونکە بە لاى نەقڵدا دەشکێتەوە تا عەقڵ و گشتە پەتییە عەقڵییەکانى. نۆمینالیزم، گەرچى باسێکى تیۆلۆژی و میتافیزیکییە، بەڵام دەکرێت خەڵکە ئاساییەکەش بە فۆرمى سادەى خۆیان قبوڵى بکەن یان ڕەتیکەنەوە چونکە سەرەنجام خاوەنى زەینێکن. ئەو زەینەى کە کۆمەڵێک شتى پێ کۆ نابێتەوە و بڕوا بە گشتێک ناهێنێت، دەشێت نۆمینالیست بێت. ڕەنگە سوودى گشتبینى ئەوە بێت کە مافى کۆمەڵێک بەش دەدەیت، بەڵام بەشبینى بریتى بێت لە چەپاندنى بەشەکانى تر لە یەک کاتدا. ئەو “گشت”ـەى من مەبەستمە، دەفرێک نییە بۆ کۆمەڵێک هۆى تەواو پۆزەتیڤ و ڕوون، بەڵکوو هۆیەکى نێگەتیڤە، کە هۆکارە بەردەستەکان هەموو نەفی دەکات بەڵام هەڵیشیاندەگرێتەوە. کەلێنێکە لەنێوان هەموو هۆکارەکاندا: گشت بریتییە لەو کەلێنە.

لەم ڕووەوە، سەبارەت بە گشت و بەش، کاک سەردار دەنووسێت: «…قسەکردن لەسەر کورد بەگشتی، وەک دەربڕین جۆرێکە لە گشتاندنی نازانستی. ئەمە پێی دەڵێن کرۆکگەرایی، ئیسێنشالیست. دیارە کۆمەڵێک خەسڵەت هەیە کە کورد بەگشتی دەگرێتەوە وەک بە کەمینەکردن، نائارامی، نکوڵی، بێدەوڵەتی، بەڵام ئەم خەسڵەتانە وەکیەک لەسەر هەموو کوردێک کاریگەری نییە و هەموو کوردێکیش وەکیەک وەریناگرێت». لێرەدا دوو سەرنج دروست دەبن:

١) ئێمە دەتوانین کورد وەک “گشت”ێک وەربگرین و تووشى جەوهەرگەرایی(essentialism)یش نەیەین. کورد جەوهەرێکى نەگۆڕ نییە، بەڵکو بە لاى منەوە شوناسێکە هێشتا ڕوون نییە چۆنچۆنى لە دونیاى ئێستادا نیشتەجێیە. ئابوورى و پاشهاتەکانى، زۆر کار لە شوناس ناکەن و بازاڕى جیهانى، ستایلى خۆى دەباتە ناو هۆزە جێماو و سەرەتاییەکانیش.هەر ئەم بازاڕسازییەى کوردستان، بە یەک تۆز کیڕاندن، دەچێتەوە سەر ئەو جەوهەرە شلۆک و نەمەییوەى کە نازانین ناوى بنێین چى. لە دونیابینى و ئەخلاق و ڕۆشنبیرى و مافى تاک و دەیان خاڵى تریشدا دەتوانین مرۆیەکى کورد ببینین کە لەودیوى چین و دابەشکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا لە شوناسێکى گشتەکى(کلى)دا هاوبەشن و پرسەکەش جەوهەرگەرایی و کرۆکگەرایی نییە. جەوهەر هەمیشە هەیە و، لەبەر کۆمەڵێک هۆکاریش هەڵبەزودابەزى خۆى هەیە، بەڵام سنوورەکانى خۆى تێناپەڕێنێت. دیتنى ئەم جەوهەرە و خوێندنەوەى، هێندەى ئیشى فەلسەفەیە، ئیشى زانست و زانستە مرۆڤایەتییەکان نییە(کارێکى گرنگ لەو ساڵانەدا دیبێتم کتێبەکەى مامۆستایەکى کوردزمانە بەناوى “زەکەریا قادرى” کە مەودایەک لە میتۆدە زانستى و مرۆییەکان وەردەگرێت و کورد وەک گشتێکى ئۆنتۆلۆژى دەخوێنێتەوە). من خۆم لەو دیاردە تازانەى کە هاتوون، لە ئەنتەرنێتەوە بۆ کافێ و مۆڵەکان، پتر ماهیەتێکى ڕەشوڕووتى کوردانە دەبینم تا هونەرى کیچ کە بەرهەمى گەشەى خۆرئاوایە و بەراورد بە هونەرێکى باڵاتر، بە نزم دانراوە. ماهیەت لێرەدا لە بۆشاییەک دەچێت تا کرۆکێکى پڕ و نەگۆڕ. ڕەفتارى توێژە کۆمەڵایەتییەکانى کۆمەڵگاى کوردى و دەرکەوتە جۆراوجۆرەکانى لە بازاڕدا، وەک ڕاستیی ڕاگوزەر هەن، بەڵام لەقووڵاییدا ڕووپۆشێکن بەسەر ماهیەت و جەوهەرێکى ڕووتەڵەترەوە کە کوردبوونە. لە جێى تردا من چەمکى “ئەوی ترى گەورە”م بەکار هێناوە کە چۆن لەودیوى هەموو جوگرافیاکانیشەوە فەرمانڕەوایی بارى کۆمەڵایەتى و دەروونى و زەینیی کوردێک دەکات و لە “گشت”ـى کوردبووندا دەیکاتە هاوبەش. بێگومان بڕى کاریگەرییەکە بەم گشتە و بڕى نیشتەجێبوون و بەشدارییەکەش جیاوازە، بەڵام ئەم گشتە کۆتاسنوورى مانا و بەها و بوونى نیشتەجێکانى ناوێتى. ئەم گشتە، جوگرافییانە نییە بەڵکوو مێژوویی و ڕەمزی و کولتوورییشە. ئەو کولتوورە بازاڕییەى لە خۆراواوە دێتە ناو کافێ و هۆتێلێکى کوردییەوە، دەچێتە سەر ڕەهەندە کوردییە لۆکاڵەکە. لەنێوان لۆکاڵ و گڵۆباڵدا، سنوورێکى تراومایی و شۆکهێن هەیە و لە شوێنى تردا ڕەنگ دەداتەوە.

٢) کاتێک “گشت”ـى فەلسەفى وەردەگرین بۆ خوێندنەوەى دیاردەیەک، ئەوا هێشتا هۆکارەکە یەکسان نییە بە باگراوەندەکە. باگراوەند لێرەدا مەبەستم ئەو “گشت”ـەیە کە هۆکارە جیاجیاکان دەدوورێت بەیەکترەوە. بۆ نموونە، هۆى ئابوورى گەر لە ئارادا بێت ئەوا تێهەڵکێشى کولتوورى کوردى و دونیاى کوردى دەبێت و مانایەکى کوردییانەى لێ بەرهەم دێت. ئەمەش پرسى سنوور لەنێوان “گشت”ـە جیاجیاکانى جیهاندا دەردەخات کە “گشت”ـى کوردى جیایە لە “گشت”ێکى ناکوردى. خاڵى هاوبەش و یەکتربڕین هەن، بەڵام بەتەواوى نابنەیەکێک. نموونەیەکى سادە: گەنجێکى کورد لە پۆبجییدا بۆ شتێکى تر دەگەڕێت وەک لە گەنجێکى ئەورووپى.

یەک پەرەگرافى ترى کاک سەردار لەم ڕووەوە وەردەگرم:

«ئەگەر بمانەوێت فەلسەفییانە لە کۆچ بدوێین ئەوا ناتوانین باس لە کەیسی کورد بکەین. چونکە فەلسەفە یان ڕاستی دیاردەکە دەردەخات یان میتۆدێکمان دەداتێ بۆ تێگەیشتن لێی. بەڵام قسەکردن لە کەیسی کوردی ئەوا ڕاستەوخۆ دەبێتە سیاسەت یان کۆمەڵناسی یان ئابووری. دیارە دۆخێکی ئاڵۆزی میتۆدۆلۆجی لە دونیادا بوونی هەیە. بۆ نموونە کەیسی ئەڵمانیا لایڤیبەر دەکرێت ببێت بە بنەمای چەمک بۆ مرۆڤایەتی، بەڵام کەیسی کوردستان یان پاکستان تەنها کەیسی ئەو جێگایانەیە. لەم ڕوانگەیەوە، ناتوانین لە پرسی کورد فەلسەفییانە بدوێین». لێرەشدا دوو سەرنجى تر دروست دەبێت:

1) دیدى کاک سەردار لەم پەرەگرافەدا، دیدێکى پۆزەتیڤیستییە بۆ فەلسەفە. واتە دیدێکە لەسەر داتا و فاکت و ئەزموون و ڕاستیی بەشەکیی دیاردەکان بەندە. بەڵام وەک وتمان، فەلسەفە بەو مانایەى من مەبەستمە خاڵى نییە لە ئۆنتۆلۆژیا و بوونناسى. ڕاستى و حەقیقەت لاى من لە فاکت و ڕاستییەکى بەشەکیدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو فاکت ساتێکى هەژارە لە کۆیەکى دەوڵەمەندتر. فەلسەفە هەروا سادە وەکوو زانستە کۆمەڵایەتییەکان نایەت میتۆدێکمان بداتێ بۆ تێگەیشتن لە دیاردەیەک، بەڵکوو هەر لەناو مێژووى فەلسەفەدا دژایەتییەکى زۆر هەیە بۆ دەسکەوتنى ڕاستى لە ڕێى میتۆدەوە. هایدگەر و گادامێر لەو ناوانەن کە دژى دیکارت و بەجۆرێکیش کانت دەوەستنەوە کە چۆن ڕێخۆشکەرن لەوەى ڕاستى تەنيا لە ڕێى میتۆدەوە بەدەستبێت. ئەفلاتون دەمێکە وتوویەتى کەرەستەى فەلسەفى بە ماناى فەلسەفاندن نایەت، بۆیە فەلسەفە کورت نابێتەوە بۆ ئامراز و میتۆدێک تا پێى بگەیتە ڕاستییەک و ئیدى پشتگوێى بخەیت. ئەوە ڕوانگەیەکى پۆزەتیڤیستییە کە هەرجارە و بەشێوەى بەشەکى لەسەر میتۆدێک دەوەستێت و دەگاتە ڕاستییەکى کورتخایەن و ئیدى پاڵدەداتەوە. داکۆکیی من لە گشت، ئۆنتۆلۆژیانەیە نەک ئەپستمۆلۆژى، واتە حسێب بۆ بوون دەکات نەک زانین بەتەنیا. هەر میتۆدێک هەژمار لەسەر ئۆنتۆلۆژیاى درێژخایەن نەکات، ڕەنگە تووشى هەڵوەستەى ژۆرنالیستى ببێت. ڕاستى دەپێکێت لە جێیەکدا، بەڵام خوێندنەوەکەى نابێتە پرۆژە. ئەو میتۆدە زانستیانەى لەمڕۆدا بۆ خوێندنەوەى دیاردەیەک بەکار دێن، پتر بەشەکین تا گشتەکى. ئەمە جگە لەوەى میتۆد خۆى لەژێر گوماندایە، چونکە بەشێک لە فەلسەفەى سەدەى بیست، پێى‌وایە میتۆد خۆى بەتەواوى ناتوانێت ڕاستیی ئەزموونێک دەربخات. کاتێک گادامێر ستایشى ئەزموونى هونەرى و مێژوومەندانە و فەلسەفى دەکات، دەیەوێت بڵێت زیادەیەک لە میتۆد دەمێنێتەوە کە میتۆد بۆى جڵەو ناکرێت. گادامێر کاتێک کتێبى “میتۆد و حەقیقەت” دەنووسێت، دەیەوێت میتۆد بلکێنێت بە حەقیقەتى بوونەوە. میتۆد کەرەستەیەک نییە پێى بگەین بە ڕاستییەکى ڕاگوزەر و پاشان پشتگوێى بخەین، ئامرازێک نییە بەدەست بکەرێکەوە کە بەسەر بابەتێکى بەشەکییدا زاڵ بێت، بەڵکوو کردنەوەى ئاسۆشە لە بەردەم بینینى چواردەورى بابەتەکەدا. بۆیە لە هەر میتۆدێکدا، بایی سرووشتى ئەو میتۆدە حەقیقەت ئاشکرا دەبێت. لە هەر میتۆدێکدا، بارتەقاى میتۆدەکە، ڕاستى بەرهەم دێت. میتۆدى ئەزموونگەرى و ئامارى، میتۆدێکە ڕاستیی بەشەکى بەرهەم دێێنت لە شوێن و کاتێکى دیاریکراودا و توخنى “گشت”ـى فەلسەفى و ئۆنتۆلۆژى ناکەوێت. زۆر جار گەڕان بەدواى نەزانراوێکدا قورسترە تا بەرهەمهێنانى زانراوێک. پێدەچێت کێشەکانى کورد لەم جۆرەیان بن. خۆم زۆر جار تینووى ئەو پاشماوەیەم کە لەپاش میتۆدێک و خوێندنەوەیەکى میتۆدى دەمێنێتەوە. بۆ نموونە، بە سێ میتۆد، دۆخى کورد و کوردستان بخوێنەوە، بەڵام هەست دەکەم زیادەیەک هەیە نەوتراوە. ئاخۆ ئەم زیادەیە خۆى هەر بەشێکە لە ماهیەتى میتۆد، یان ئەوە میتۆدە خۆراواییەکانن بارتەقاى دۆخى ئێمە نین و بۆ ئێمە دانەڕێژراون. ئەمە پرسیارێکە ئێستا وەڵامەکەى نازانم. لەنگەرگرتن لەسەر میتۆدێکیش کە مافى هەموو دیوەکانى کێشەى کورد و ژیانى کوردەوارى بدات، ڕەنگە ساڵانێکى زۆرى بوێت. کاتێک کاک سەردار دەڵێت کەیسى کورد نابێتە کەیسێکى فەلسەفى، ئیتر لێرەدا بەپێى میتۆدێکى بەشەکى و زانستى و پۆزەتیڤیستى دەجووڵێتەوە. هەتا لە کایەى هێرمینۆتیک لە فەلسەفەى سەدەى بیستدا، ڕەخنەى میتۆدە پۆزەتیڤیستییەکان دەکرێت کە هەموو شت بۆ هۆ و ئەنجام کورت دەکەنەوە. وەکبڵێى هاوکێشەیەکى میکانیکى لەناو هەموو دیاردەیەکدا دەبینن و هەمان شتیشە کە عاممەى خەڵک دەڵێن هیچ شتێک بێ هۆکار نییە. جا کورد بابەتێکە لە ڕووى میتۆدییەوە ئاڵۆزە، پێم وایە کاک سەرداریش دان بەمەدا بنێت، بۆیە تاکە ئەگەر بیخەینە ڕوو هەر ئەوەیە کە کێشەى کورد بەپێى میتۆدێکى فەلسەفیی گشتگیر قابیلى تێڕامانە(گەر بێتوو لەو گومانەم بگەڕێم کە ئاخۆ میتۆد خۆى ڕووداوێک نییە لە مێژووى فەلسەفەى خۆراوا-بەی ۆنان و مۆدێرنەوە- ڕوویدابێت کە بارتەقاى بوونى ئێمە نەبێت؟!).

کۆچ، مادام پەیوەندیی بە پرسى جووڵە و شوێنەوە هەیە و سەرەنجام چەمکێکى سیاسى و یاساییشە، ئەوا دەشێت بپرسین کورد وەک “گشت”ێک دەکەوێتە کوێى جیهانەوە؟

٢) ڕوون نەبوو بە لامەوە ئاخۆ کاک سەردار بە چ مەبەستێک پێى‌وایە لە پرسى کۆچدا نابێت پرسى کورد بهێنرێتە ناوەوە. لەوەش سەیرتر ئەوەیە بۆچى فەلسەفە هەژارە کاتێک دێتە سەر باسى جووڵاو. پێم وایە هەردوو خاڵەکە لەوێدا یەکتر دەبڕن کە کۆچ کاتیگۆرییەکى گونجاوە تا جێى کوردى پێ بخوێنینەوە لە جیهاندا، کۆچیش هەر لە سەرەتاى فەلسەفەى خۆراواوە لە بن زاراوەگەلى وەک یەک و فرەیی، گۆڕان و نەگۆڕان، بوون(کەینونە) و بوونبە(صەیروورە)دا لە ڕووى زەینى و چەمکایەتییەوە بیرى لێ کراوەتەوە و تا ئەمڕۆش تێنەپەڕێنراوە. پارمەنیدس و هیراکڵیتۆس تا ئێستاش جێى بیرکردنەوەى ئەو کەسانەن وا بیر لە گۆڕان و نەگۆڕان دەکەنەوە. کۆچ، ناوێکى کۆمەڵایەتى و سیاسییە بۆ ئەو چەمکانە و شتێکى زۆر نوێ نیە. نوێبوونەکەى دەشێت لەویادا بێت کە دەیبەستین بە گوتار و سیاق و دیاردەى نوێوە. گەرنا وەک چەمکى گشتەکى، هەمان هێزى تیۆریی خۆیان پاراستووە. کۆچ لە ڕووى تیۆرییەوە لەوێوە گرنگە بزانین ئێمە کەوتووینەتە کوێوە و چەندە جێگیرین. لەو گومانەدا لەگەڵ کاک سەردار هاوبەشم کە ئاخۆ “کۆچ” بۆ ئێمە چ جۆرە نیشانە و سەمپتۆمێکە لە کۆدا؟ ئاخۆ ئەو بزووتن و جووڵانە مۆدێرنەى کۆى ژیانى خۆراواى گرتووەتەوە، چ شتێکى لە ئێمەدا لەقاندووە و بەهاکانى چى لێ کردووین و مانا لە کن ئێمە گەیشتووە بە کوێوە(بەتایبەت لە پرسى نیهیلیزمى جیهانیدا). کۆچ، مادام پەیوەندیی بە پرسى جووڵە و شوێنەوە هەیە و سەرەنجام چەمکێکى سیاسى و یاساییشە، ئەوا دەشێت بپرسین کورد وەک “گشت”ێک دەکەوێتە کوێى جیهانەوە؟ (جیهان بە هەموو مانا شوێنەکى و مانایی و ڕەمزییەکانیشەوە). ئاخۆ کۆچ، بۆ ئێمە گفتوگۆیەکى لێڵ و لاڵە بە جیهانەوە یان نا؟ لەخۆڕا نییە لە چل و پەنجاکانى سەدەی ڕابردووەوە خەڵکى نوخبەییمان لە خۆراوایە، بەڵام گەشەى فیکرى و تیۆرى لە ئاستێکى نەبوودایە. کۆچ، لەودیو هەموو هۆکارە بەشەکییەکانەوە، خۆى هۆکارێکى بڵندنشین و “ترانسێندێنتاڵ”ـە بۆ ئەوەى هەموو هۆکارەکانى تر هەڵپەسێرێت. هۆکارێکە نایەتە بن ئەزموون، لەودیوى هەموو هۆکارە بەشەکییەکانەوە دەمێنێتەوە. جیا لەوەش، کۆچ خۆى چەمکێکى گشتەکیی تیۆرییە، بەر لەوەى بەشەکى و کۆنکرێتى و ئابوورییانە بێت. کۆچ چەمکێکى فەلسەفییە و دەشکرێت بکرێتە بیانوویەکى فەلسەفى بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگایەک. ئێمەى کورد و کوردى ئەمڕۆش، زەینمان بەجۆرێک پەرتە کە زۆر جار هەڤدژیی سادە لەنێوان پەرەگرافێکى خۆماندا نابینین. من خۆم لەم ڕووەوە ڕەنگە یەکەم کەس بم. بۆیە کاک سەردار بەخێرایی ئاماژەیەک بۆ کۆچ دەکات لاى دۆڵوز، بەڵام ئاشکرایە کۆچ بۆ دۆڵوز، چەمکێکى ئۆنتۆلۆژییە. دۆڵوز باسى کۆچ ناکات وەک دیاردەیەکى بەشەکى(جزئی)، بەڵکوو ئۆنتۆلۆژیایەکى فەلسەفى دادەڕێژێت کە هەموو چەمکەکان لە جووڵە و کۆچێکى چەمکایەتیدا بژین. دۆڵوز جۆرە “گشت”ێکى فەلسەفى دادەڕێژێت کە لەسەر نەوەستان و بزووتن(صیرورة)ـى بەردەوامدا بژى. بەڵام بەم هەمووە داکۆکییەشەوە لە جووڵە و کۆچ و نۆمادبوون، ئالان بادیۆ “گشت”ـى دۆڵوزى بە “گشت”ێک دەزانێت کە چوارچێوەیەکى نەگۆڕى هەیە و ناوى “یەک(the one)”ـە(بادیۆ ناونیشانى کتێبەکەى خۆى بە “هاتوهاوارى بوون” ناودەبات کە ئاماژەیە بەوەى دۆڵوز فریوى هەمەڕەنگییەکى ساختەى خواردووە لە ئۆنتۆلۆژیاکەى خۆیدا و سەرەنجام لەناو یەک “گشت”ـى ئۆنتۆلۆژییدا ماوەتەوە). هەر سەبارەت بە جووڵە، جۆرج زیمێڵ بەشێوەیەکى فۆرماڵ و ئەبستراکت باسى پارە و جووڵە دەکات، بەڵام ئەم جووڵە و ناجێگیرییەى کورد ناوەڕۆکێکى مێژوویی و سیاسى و کۆمەڵایەتیشى هەیە کە لە “گشت”ێکدا کۆ دەبنەوە. زیمێڵ، بەوردى ئەوە دەستنیشان دەکات کە پارە جووڵەى خستووەتە هەموو شوێن و هەموو شتێکەوە، بەڵام خۆى ناجووڵێت. پرسیارەکە ڕەنگە لێرەدا بۆ ئێمە ئەوە بێت کە چ شتێک لەم جووڵە سەرتاپاگیرەى پارەوە دەمێنێتەوە کە دونیاى مانایی و بەهاییمان دیاری دەکات؟

سەرەنجامکاک سەردار ناوى فەیلەسوفێکى گەنج دێنێت بەناوى تۆماس نایڵ، پاش کەمێک بەدواداچوونم تێگەیشتم گەنجێکى ئینگڵیزە و کێشەکانى کەمتر پەیوەندیی بە ئێمەوە هەیە. لاى ئەم کوڕە گەنجە، چەمکى سنوور(border)، گۆڕانى ڕیشەیی بەسەردا هاتووە. لە ئەنجامى ئەمەشەوە، چەمکى “کۆچبەر” جێى چەمکى “هاوڵاتى”ـى گرتووەتەوە. ئەو لە پەیوەندیی نێوان سیاسەت و جووڵە دەکۆڵێتەوە و ناڕاستەوخۆش کاریگەرە بە دۆڵوز. دەیەوێت ئەو پێشگریمانانە هەڵوەشێنێتەوە کە لە تیۆرى سیاسیی باڵادەستدا هەن و سنوور بە چەمکێکى ڕەق دەزانن. بەتایبەت و بۆ نموونە ڕەخنەکردنى ئەو پێشگریمانانەى کە لەسەر سنوورى دەوڵەت-نەتەوە ڕۆنراون. دیارە ئەمە لە قازانجى کەس نەبێت، لە قازانجى خەڵکێکى وەک ئێمەدایە بەڵام پێم وایە ئەم دیدگایانە بۆ سنوور لە کۆمەڵێک ڕووەوە جێى هەڵوەستەن:

١) چەمکى سنوورى سیاسى، خۆى دەچێتەوە سەر چەمکێکى تیۆرى کە هەرگیز لەناو ناچێت و ئەو چەمکەش تراوما(trauma)یە لە دەروونشیکاریدا. تراوما شکاندنى ئەو سنوورەیە کە لەنێوان دەرەوە و ناوەوەى سایکۆلۆژیاى مرۆڤدا هەیە و زەبر و برینێکى دەروونى جێ دەمێنێت. تراوما، واتە ساتى شۆرت و بەزاندن، ئەوەى کە دوو ڕووبەر ڕەنگە هاوشوناس ببن لەگەڵ یەک بەڵام بەتەواوى لەیەکدا ناتوێنەوە. ئەمە ڕاستییەکى دەروونى نییە بەتەنیا، بەڵکوو فەلسەفیشە. بازدانى ئاسان بەسەر چەمکى سنوور(تراوما)دا، بازدانێکە لەناو تیۆردا نەک واقیع. سنوورى دەوڵەت-نەتەوە، ئێستاش لە ڕەقترین سنوورەکانى هەموو جیهانە و هیچ دەوڵەتێک لە مەترێک زەویی خۆى خۆشنابێت. هەتا کە پەیوەندیی بە کۆچبەریشەوە هەیە، کۆچبەر بە واتاى نۆمادێکى ڕەحەتنشین نایەت، کەسێک نییە بە کەیفى خۆى لە هەر پنتێکى جیهاندا پاڵبداتەوە بەڵکوو بەشێوەیەکى سەیر و دیالەکتیکى دەیەوێت ببێتەوە بە “هاوڵاتى”. زۆر جار کۆچبەر دەیەوێت لە جێیەکەوە بڕوات بۆ جێیەکى تر تا مافەکانى هاوڵاتیبوون بەدەستبهێنێت. واتە تێزەکەى تۆماس نایڵ هەڵگرى ناکۆکییەکى ناوەکییە.

ئەو هەوڵانەى ناو نەریتى دۆڵوزى، هەوڵى گرنگن بۆ ڕەخنەکردنى سنوور بەڵام واتێدەگەم سەربارى هەمووشتێک سنوور لە مێژووى مرۆڤدا قەت جێگیر نەبووە، هەمیشە جێى فەنتازیاکردن و کشان و کرژبوونەوە بووە. بەڵام لە بنکى سنووردا سنوورێک هەبووە، شۆرتێک و مەحاڵێک هەبووە کە هەر دەبێت دوو سنوور لێک جیا بکاتەوە. سنوور لەسەر ئەرزى واقیع شتێکە و لە خەیاڵیشدا شتێکى تر. لەنێوان دوو سنووردا، بڕێک مادەى دەبەنگ نوستووە کە ناهێڵێت ببنەیەک. هەموو دوو سنوورێک لە ڕێى هاوشوناسبوونێکەوە دەبنەیەک، واتە لە ڕێگەى فەنتازیایەکەوە کەلێنەکەى نێوانیان دەشارنەوە. لە ڕووى سیاسییەوە، ڕەگەزپەرستى کە هێشتاش زیندووترین دیاردەیە، ئاماژەیە بۆ ئەوەى کە سنوورى سیاسى و کۆمەڵایەتى و جوگرافیش پڕنەبۆتەوە. بۆیە سنوور چەمکێکى بەتاڵ نییە و، ئەرگۆمێنتێکى تر ئەوەیە بۆچى بەلێشاو خەڵکى خۆراوا بەرەو ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست نایەن؟ کەواتە کۆچ ناوێکى فۆرماڵ و گشتییە بۆ کۆمەڵێک دیاردەى کۆنکرێتى و جیاجیا. کۆچ لێرەدا دیاردەیەکى تاڕادەیەک تاکئاراستەیە، لە ژینگەى خراپەوە بۆ ژینگەى باشتر. باسکردنى یەک ملیار کۆچبەر لاى ئەو نووسەرە، نەبینینى ناوەڕۆکى کۆمەڵایەتى و سیاسى و مێژوویی کۆچە لە پێناوى تێزەکەى خۆیدا تا بڵێت داهێنانم کردووە. جا پرسیارەکە بۆ من وەک کوردێک ئەوەیە کە پەیوەندیی کۆچ و بێسنوورى، چ کاریگەرییەکیان لەسەر کارەکتەرى مرۆى ئێمە هەیە؟ یەک مەتر زەوى، دەتوانێت کێشەیەکى گەورەى کۆمەڵایەتى لاى کورد بنێتەوە. کورد لە دەرەوە سنوورى نییە، بەڵام لەناوەوە هەستیارترین دیدى بۆ سنوور هەیە. ئەمە وێڕاى ئەوەى تا لە جیهانگیریدا مرۆڤایەتى دەچێتەپێش، ژیژەک وتەنى، دیوارى ترى نەبینراو دروست دەبێت لەنێوان مرۆڤەکان و دەوڵەتاندا. وەرگرتنى پەساپۆرت و شوناسنامە، خۆى دەرخەرى ئەوەیە سنوورەکان چەند تۆخ و ڕەقن.

گومانى دووەم: «کۆچ» بۆ؟

لێرەدا لەسەر دوو چرکەساتى تیۆرى دەوەستم کە یەکەمیان دەتوانین ناوبنێین «کۆچ لەخۆیدا»، دووەمیشیان لەسەر چرکەساتێکى دیکەى تیۆرى دەوەستم کە ئەم ماوەیە بۆ ئێمە ڕوویدا و لێکچوونێک لەنێوان «کۆچ لەخۆیدا» و کۆڕەوەکە درووستکرا کە نرخێکى چەمکایەتیی تایبەتى هەبوو.

سەبارەت بە هۆکارەکانى کۆچ، زۆر وتراوە و بەردەوام هۆکارى تریش تەرح دەکرێت، بەڵام وەک پێشتر وتم هۆکارەکان هەرچى بن، ئەوا دیتنى کۆیەتیی هۆکارەکان و بەستنەوەى بە کۆمەڵگاکەوە گرنگە. لێرەدا نیگایەکى دراماتیکى لەمەڕ کۆچ دەگرینەبەر کە کۆچ لە هۆکارە بەردەستەکان دادەبڕێت و وەک دیاردەیەک دەیخاتە ڕوو کە خۆى هۆکارى لەپێشینە و بنەڕەتیی خۆیەتى. هۆکارەکانى تر بەشبەحاڵى خۆیان درووستن، بەڵام لە ئەنجامى ئەو گۆڕان و ناجێگیرییانەشەوە لە هەموو جیهاندا کەوتوونەتەوە ئەوا دەتوانین ئەو هەستیارییە تیۆرییە ڕەچاو بکەین کە کۆچى کردووەتە ئارەزوویەک. واتە کۆچ لەپاڵ هۆکارەکانى تردا، خۆیشى هۆکارى خۆیەتى. «کۆچ لەخۆیدا»، ناوێکە بۆ کۆچ بەر لەوەى لە یەکێک لە هۆکارە بەشەکییەکاندا کورت بکرێتەوە. بەم پێیە، هەمیسان بەهۆى لەقینى باگراوەندە مرۆییە گەردوونییەکەمانەوە، شتێک لە ناجێگیرى دەکەوێتە ناو باگراوەندە لۆکاڵییەکە و هۆکارەکانى ئەو باگراوەندەوە. هەر لۆکاڵێک، بە جۆرى تایبەتى خۆى ئەم ناجێگیرییە بەرهەم دێنێتەوە و بگرە هەرسیشی دەکات، بەڵام هەرچۆنێک بێت خۆى ڕاستییەکە و هەیە. مرۆڤەکان بەهۆى ئەو کۆمۆنیکاسیۆنە سەرتاپاگیرەوە کە کەوتووەتە ناو ژیانیانەوە، ئەوا ناچاردەبن هەموو ناجێگیرییەک ناوبنێن کۆچ. بۆ ئەمەش هەمووکەس دەتوانێت بە هۆى هۆکارێکەوە، ناو لە ناجێگیرییەکە بنێت و چەمکى کۆچ و سەفەرى بەسەردا پیادە بکات. بۆیە لێرەدا ئارەزووى کۆچ، خۆى وەڵامى کۆچە. كۆچ، ناوى جۆرێک لە هەڵکەنرانە کە بەرەنجامى خێرایی و بینینى ئۆبێکتى زۆر و تەماسى ئەنتەرنێتییشە. ئەم هەڵکەندنە، حۆى ساتێکى تەمومژاوییە و وایکردووە هەرکەس ناوێک و هۆکارێک بۆ کۆچ و سەفەرى خۆى بدۆزێتەوە کە لەڕواڵەتدا تەواویش قایلى ناکات. دیارە هەر هۆکارێک بایی خۆى بیانووى عەقڵانى و سوودبەخشانەى خۆى هەیە، بەڵام دەستنیشانکردنە تیۆرییەکە کەمێک عاسیترە. ڕەنگە ئێمە لە قۆناغێکدا بە بەرچاوێکى کەمێک تاریکەوە سەفەرمان کردبێت، هۆیەکان شاراوەتر بووبن، بەڵام وردەوردە بە بەرچاوی ڕوونترەوە کۆچ دەکەین. گەر پێشتر هۆیەکە خۆڕسکانەتر بووبێت، ئێستا بەبەرنامەترە و پتر حسێبکارانە و ئابوورییانەیە. بەڵام هۆیەک هەیە لە پێشوو و ئێستاشدا وەک “زیادە”يەک ماوەتەوە و پێویستە کەمێک ورد لەسەرى بوەستین و لە هەستیارییە تیۆرییەکەى نزیک بینەوە. ئەو خاڵەى کەڕەنگە بتوانین ناوی بنێین ئیمکانی ڕووت یان هۆی ڕووت. سادەتر بیڵێم، هەمیشە یەکێک لەو هۆیانەى وادەکات مرۆڤ سەفەر بکات، جگە لە سەفەر خۆى هیچى تر نییە. ئەمە خاڵێکە هەردەم لە دەستى عەقڵى باو(کۆمۆن سێنس) هەڵدێت. گەر لە کەسێکى ئاسایی بپرسیت بۆ سەفەر دەکەیت، بۆ کردت، بۆ دێیتەوە و هتد، سەرباری ڕیزکردنى وەڵامەکان کەچى لە وتنى وەڵامە ڕیشەییەکەدا تیادەمێنێت و ناتوانێت گوزارشتى لێ بکات. ئەو هۆکارەى کە کورت نابێتەوە بۆ هیچکام لە هۆکارە کۆنکرێتى و بەرچاوەکان(ئیتر سیاسى و ئابوورى بێت یان هتد). سەفەر خۆى ئەو هاندەر و ئەنگێزەیەیە کە بەشێوەی ڕیترۆئەکتیڤ هۆکارى خۆیشى دروست دەکات. شتێکى لەم جۆرە: «بۆ سەفەر دەکەیت؟» چونکە «سەفەر دەکەم». واتە گەر هەموو هۆکارە ڕۆژانەییەکانیش لە سەفەر داماڵیت، ئەوا ماناى ئەوە نییە ئەو هاندەرە ناوەکییە بکوژیت کە سەفەر خۆى دروستی دەکات. بەم پێیە، لە پێشوو و ئێستاشدا، مرۆڤى ئێمە کە سەفەر دەکات، چەندە هۆیەکانى گۆڕابن، ئەوا وەک ئەنگێزەیەکى خۆڕسک ناتوانێت لەو هۆکارە هەڵبێت کە سەفەر خۆى هۆکارى خۆیشیەتى. کاسبکارێک کە بڕێک پارەى هەیە و بە نیازى خۆى لە پێناوى شتێکدا سەفەر دەکات، لەم خاڵەدا هاوبەشە لەگەڵ ئەو کەسەى لافى شیکى سەفەر لێدەدات و دەڵێت حەز دەکەم دنیا ببینم. ئەمە دیسان کەلینى فاکت و هۆکاری ڕۆژانە دەردەخات کە کەمێک پێشتر ئاماژەمان بۆ کرد: فەرق ناکات تۆ بۆ چى شتێک سەفەر دەکەیت، هەمووى هەر لە دەورى ئەو چەقە غایبە کۆدەبێتەوە کە سەفەر خۆى شاهۆکارى ونى پشت هەموو هۆکارەکانە. بەپێى ئەو پەیوەندییەى مرۆڤ بە جیهانەوە هەیەتى، هەمیشە کوێرەچێژێک هەیە ژێرخانى شتەکان دادەڕێژێت و لەبیریش دەکرێت.

کۆچ لەپاڵ هۆکارەکانى تردا، خۆیشى هۆکارى خۆیەتى. «کۆچ لەخۆیدا»، ناوێکە بۆ کۆچ بەر لەوەى لە یەکێک لە هۆکارە بەشەکییەکاندا کورت بکرێتەوە.

من ئەو هۆکارانە بە کەم وەرناگرم کە هەن، بۆ نموونە، شکستى دەزگاکان و ئەو جیاوازییە ئابوورییەى بە هۆى دەوڵەمەندبوونى کۆمەڵێک فیگەرى پارلەمانییەوە کەوتنەوە و هتد، بەڵام وەک درێژکراوەى خاڵى پێشوو هەمیسان لەسەر ئارەزووى کۆچ دەوەستم، کۆچ وەک کۆچ، کۆچ وەک ئەوەى هەیە، «کۆچ لەخۆیدا». بۆ ئەمەش قسەیەکى ناو عەقڵى باو وەردەگرم کە “چاولێکەرى”یە و ناکرێت بە کەم وەرگیرێت. کاتێک کۆچ دەبێتە دیاردە، ئیتر ئارەزووى کۆچیش بەربڵاو دەبێت و هۆکارەکان لە پێشووتر بەهانەى قایمتر وەردەگرن. ئاخۆ چاولێکەرى هەروا وشەیەکى سوکایەتیئامێز و سادەیە یان دەتوانین لە ڕووى تیۆرییشەوە سەرنجى بدەینێ؟

«چاولێکەرى» وشەیەکە لە ژیانی ڕۆژانەى هەموو کولتوورەکاندا، وەک گوفتار و کرداریش دووبارە دەبێتەوە. «چاولێکەرى»، سەرەتا وشەیەکى خراپ نییە، بەتەنیا باشیش نییە، ڕاستییەکە بەڵگەنەویستە لەودیوى باش و خراپەوە. لەوەش زیاتر کولتوور خۆى بریتییە لە جۆرە چاولێکەرییەک، کە لەبن ژمارەیەکى زۆر چالاکیدا لەسەر جووڵە و زەینى مرۆڤەکان تۆمار کراوە. بۆیەشە دەتوانین ڕێسا تیۆرییەکەى پشت «چاولێکەرى» ببەینەوە سەر دەروونشیکارى کاتێک دەڵێت: «ئارەزووى من، ئارەزووى ئەوی ترە». واتە ئەوەى من ئارەزووى دەکەم، پێشوەختە لە دەرەوەى منەوە وەک ڕێسایەک تۆمار کراوە، ئەوێکى ترى گەورە هەیە، کولتوورێک، چاوێک کە جێى “چاو”لێکەرییە. بۆیە وشەى «چاو» لە «چاولێکەرى»دا، ناوێکى مەجازییە و پتر بە واتاى ئارەزووکردن دێت: چاولێکردن. مادام ئارەزووى مرۆڤ ڕیشەکەى لە دەرەوەوە دێت و بەناو ئەودا تێدەپەڕێت، ئەوا نەست و دەروونیشى هەر لە دەرەوەڕا دێت و هەڵژەنراوە لە “دەرەوە”. ئەو لە خاڵێکدا خاوەندارێتى لە نەست و دەروونى خۆى دەکات، ئەو خاڵە خاڵى بەسوبێکتبووتى ئەوە، نوختەیەکى لیقە ناوەوە و دەرەوەش لەیەک کاتدا کۆدەکاتەوە. بۆیە بەر لەوەى ئێمە چاو لەیەک کەسى تر، یان زیاتر بکەین، چاو لە کولتوور خۆى دەکەین، لە ئەوی تر(ـى گەورە: کە کانگاى ئارەزووکردن و ئارەزووبەخشینەوەشە). ئارەزووش عادەتەن کەفوکوڵى دەروونى نییە، بەڵکوو لە مانا و بەها و شوناس و فەنتازیا و کۆمەڵێک ڕەهەندى حەیاتیتر ئاڵاوە. ئارەزوو مادام لە دەرەوەوە دێتەوە بۆ لاى سوبێکت، ئەوا ئەم “دەرەوە”يه هەریەک لەو ڕەهەندانەى نووساندووە بە ئارەزووەوە. بەم پێیە، «چاولێکەرى» خۆهاوشێوەکردنێکى ئەنقەست و سادە نییە، بەڵکوو بزووتنێکى نەستەکى و پێشوەختەیە لە ئێمەى مرۆڤدا. پرسەکە هەروا بەسادەیی، مۆدێل و باڵادەستبوونى مۆدە نییە، بەڵکوو یەکتربڕینى هەموو مرۆڤەکانە لە خاڵێکى دەرەکى  و تەنانەت “نا-مرۆیی”دا بەناوى کولتوور(ئەوی ترى گەورە)وە. 

گەر باسەکە مێژوویی بکەینەوە، ئەوا ئەو کولتوورانەى وا دۆخى بابەتى(objective) تێیاندا لاوازە، ئەوا «چاولێکەرى» زووتر دەتەنرێتەوە. لاوازیی دۆخى بابەتى، واتە ئەوەى کە کەسەکان زووتر کاردەکەنە سەر یەکتر، و تاکایەتى بەجۆرێک بەهێز نییە دیوارى خۆى بەنێو هەمواندا دروست بکات. کولتوورى لەم جۆرە، بەخێرایی نامە و کاردانەوەکانى خۆى بۆ مرۆڤەکان دەنێرێتەوە: ئارەزووى من، ئارەزووى خێراى ئەوی ترە. واتە «چاولێکەرى»یە بنەڕەتییەکە، ڕوویەکى هەستیارتر وەردەگرێت بەراورد بە کولتوورێکى تر. ئەمڕۆ لەگەڵ خێرایی سەردەمدا، «چاولێکەرى»یە کولتوورییەکە پارچەپارچەتر بووە و وایکردووە وشەیەکى وەک “دەفع”(پاڵپێوەنان) بێتەگۆڕێ. کاتێک دۆخى زاتى ئامادەیە و بگرە زاڵیشە، ئیتر دۆخى بابەتى و دەرەکى دەبێتە پاشکۆ. “دەفع”، جۆرە چاولێکەرییەکە پەیوەندییەکى ئۆرگانیی بە خێراییەوە هەیە. بژاردەکان لە ڕواڵەتدا زۆر و ناڕوون و لەرزۆکن، بۆیە ئیرادەى “دەفعبوو” زوو دەجوڵێت. هەر کولتوورێک، دۆخى بابەتى و واقیعى بابەتیی تیا بەهێز بێت ئەوا ڕووبەرى “دەفع” بچوکترە و کەسەکان تەنیا لەسەر بڕیارى خۆیان دەوەستن تاکوو باجى یاسا و ڕێسا و دیاردە بابەتییەکان نەدەن. لە سەرەتادا وادەردەکەوێت “دەفع” بەرەنجامى شلکردنى سۆز و حەماسەت بێت، ئەمە ڕاستە، بەڵام هۆکارە ڕیشەییەکە لە جێیەکى ترە: دونیاى دەرەوە، سۆزەکانى ناو مرۆڤەکانى ئەو کولتوورەى وەک پێویست ڕێکنەخستووە. ئەوەى هەیە تەمتومان و تێکەولێکەیەکە لە سۆز کە بە پاڵنانێکى بچوک دەخرۆشێن. هەتا وشەگەلى وەک داوەریی عەقڵانى و بەکارهێنانى ژیرى و هتدیش، شتانێکن بەر لەوەى تەواو شەخسى بن، ڕیشەیەکیان لە دونیا دەرەکى و بابەتییەکەدایە و گەرەکە لەوێدا ڕێک بخرێن. “دەفع”، ئەو «چاولێکەرى»یەیە کە کەسێکى کۆنکرێتیتر، ڕاستەوخۆ شتێکى تر دەکاتە مایەى ئارەزوو بۆ ئەو کەسەى تر. وێڕاى ئەمەش، کولتوور ناوێکى ئۆنتۆلۆژییە بۆ “دەفع”ێکی ڕیشەیی کە هێورتر دەرخواردى هەمووانى دەدات.

لێرەوە، ئاساییە سەربارى هەموو هۆکارە باوەکان، کۆچ و ئارەزووى کۆچ ببەسترێتەوە بەو کاریگەرییە نێوسوبێکتییەوە کە مرۆڤەکان دەیخەنە سەر یەکدى. “کرمى مێشک” بۆ خاریج، ناوێکى شەعبییە بۆ ئەوەى کە کۆچ خۆى ئامانجى خۆیشیەتى. مادام ئارەزوو لەقوڵاییدا، خۆى هیچ وەڵامێکى نییە و دەبزوێت، ئیدى دەتوانێت لە پشت زۆر دیاردەوە بەرهەمبێتەوە و لە بن هۆکارێکدا خۆى نیشتەجێ بکات کە بە گێڕانەوەى هۆکارەکە تێر نەبین.

وێڕاى ئەم ئارەزووە زاتییەى کە کۆچ خۆى دروستی دەکات، جارێکى تر دەگەڕێینەوە سەرەتا و وەرگرتنەوەى دیاردەکە لەناو “گشت”دا: گەر هۆکارێک وەربگرین، لە ڕواڵەتدا ئامانج دەپێکین، بەس شتێک دەمێنێتەوە کە خوێنەر و لێکۆڵەریش تێر ناکات. پێدەچێت هەر کوردێکى خوێنەوار تووشى ئەم هەستە هاتبێت. با دیقەتى خاڵێکى گاڵتەجاڕ بدەین کە بەشێوەیەکى تایبەت، دەمانخاتە ڕامانەوە: لە نیگای یەکەمدا یەکسانکردنى کۆچ و کۆڕەو، هەڵەیە، لێکچواندنێکى فۆرماڵانەیە و مادام هەردووکى کۆچڕەوییە ئیتر کۆڕەویشە. واتە سێ قۆناغمان هەیە لەم نموونەیەدا: لە قۆناغی یەکەمدا زەینێکى سادەى کوردى، دێت و هەریەکە لە کۆچى کۆچبەران و کۆڕەوەکەى دواى ڕاپەڕین یەکسان دەکات بەیەکتر. چاوى ڕەخنەگر دێت و دەڵێت، ئەم یەکسانکردنە دروست نییە چونکە کۆڕەوەکە بە هۆی ڕاوەدوونانى داگیرکەرەوە بوو، بەڵام ئەم کۆچڕەوییەى ئێستا بە هۆى دەسەڵاتى خۆماڵییەوەیە. ئەم ڕەخنەیە، بەشى خۆى درووستە و هەنگاوێک دەکەوێتە پێش یەکسانکردن و لێکچوواندنەکەى پێشووەوە. واتە کە ڕەخنەکە دەبینیت، بە خۆت دەڵێىت وایە، کۆڕەوەکە شتێک بوو و ئەم کۆچڕەوییەش شتێکى ترە. بەڵام هێشتاش لە یەکێک لە توێیەکانى زەینماندا تێرنەبوونێک دەمێنێتەوە، قایلنەبوونێک دەمێنێتەوە کە زۆر لەسەرى ناوەستین بەڵام هەیشە. واتە چرکەساتێک دێتەپێشەوە کە بەبێ ویستى خۆمان، کۆڕەوەکە و کۆچڕەوییەکەى ئێستا هەمیسان لێک نزیک دەکەینەوە. بۆیە ڕەخنەکەى قۆناغى دووەم، دەرهەق بە شوبهاندنەکەى قۆناغی یەکەم پێویستى بە ڕاکێشانە. واتە دەبێت بیبەینە قۆناغى سێیەم کە جۆرێکە لە نەفیی نەفى، جۆرێکە لە گەڕانەوە بۆ قۆناغی یەکەم کە بەتەواویی یەکسانیش نییە بەوەی یەکەم. بۆ نموونە، گەرەکە دەرەنجامێک بەدەستبێنین کە بەڵێ پەیوەندییەکى توندوتۆڵ لەنێوان قۆناغی یەکەم و سێیەمدا هەیە، بەڵێ کۆڕەوەکە و کۆچەکە پەیوەندییەکیان پێکەوە هەیە بەڵام ئاخۆ ئەو پەیوەندییە چییە و چۆنە. لەم چرکەساتەدا، زەینمان بەسەر ئەوەدا زاڵبووە کە جیاوازییەک لەنێوان هەردوو کۆچەکەدا هەیە، بەڵام دەشیەوێت بپەڕێتەوە بۆ ئاستێکى سەرووتر تا جیاوازییەکە حەل بکات و بیخاتە ناو «گشت»ێکى فراوانترەوە. واتە کۆچى ئێستا جیایە لە کۆڕەوەکە، بەڵام لە باگراوەندێکیشدا دەبنەوە بە بەشێک لە پرۆسەیەک کە درێژکراوەی یەکترن، درێژکراوەیەک کە دەشێت لە فۆرمدا دژى یەکتر بن و بشتوانین ڕیزێک جیاوازى لەنێوانیاندا بژمێرین. بەم قۆناغى سێیەمەدا، زەین دەیەوێت قۆناغىیەکەم و دووەم هەڵگرێتەوە و هەنگاوێکیش بچێتە پێشەوە. دەیەوێت ئەو ختوورەیەى خۆى تێربکات کە لەنێوان هەردوو دژەکەی یەکەمدا هەیە، ئەو دوو دژەى کە بەجۆرێک لە جۆرەکان تەواوکەری یەکتریشن. قۆناغی یەکەم باسى کۆڕەوێکە، هەڵهاتن و ئاوارەیی، بەڵام ئەوە چییە وادەکات بمانخاتەوە بیری ئەم کۆچڕەوییەى ئێستاش؟ ئەمەیە ئەو پرسیارەى کە زەین بەشاراوەیی دەخوڵقێنێت و ڕەنگە نەشگاتە ئاستى ئاگایی، بەڵام ئامادەییشى هەیە. ڕاستە کە کۆچڕەوییەکەى ئێستا هۆى بەشەکیی ترى لەپشتەوەیە، بەڵام لە کۆدا دەچێتەوە پاڵ ئەو کۆڕەوەى پێشوو. هەردووکیان، دەبنەوە بە بەشێک لەڕەوتێکى زەینى. پێم وایە ئەو تووڕەییەى کۆچبەران و ئەو تووڕەییەى ناو فەیسبوک و کۆمێنتەکانیش شتێکى لەوە زیاتریان لەخۆدا هەڵگرتووە کە تەنیا بیانەوێت بڵێن «دەسەڵاتى کوردى، خراپەی ڕەهایە». هەتا کە بەشێوەیەکى حەرفیش وا دەڵێن، ئەوا شتێکى زیاتریان مەبەستە. شتێک کە ڕەنگە بتوانین بەم جۆرە تەعبیرى لێ بکەین: ئەمەش هەر کۆڕەوە، بەڵام بە دووجایی. کۆڕەوى دووجا، واتە دووبارەبوونەوەى کۆڕەوێک کە داگیرکەر سازاندبووى، بەڵام ئەمجارەیان کوردەکەى خۆیشمان بەجۆرێک دەستى تێیدا هەیە. وێناکردنى ئەم خاڵە، کەمێک هەستیارە. چونکە مەبەستمان ئەوە نییە کە هەردووکى کۆڕەوە و یەکیان لە لایەن بەعسەوە ڕوویداوە و ئەمەى تریان لە لایەن دەسەڵاتێکى خۆماڵییەوە. بەڵکوو دەمانەوێت بڵێین، ئێمە لە کۆڕەوێکى بەردەوامداین کە جارى یەکەم ئەویترى داگیر هۆکارى بووە و ئەم جارەیان دەسەڵاتێکى خۆماڵى، بەڵام دەسەڵاتە خۆماڵییەکەش بەتەواوى دەسەڵات نییە. پێم وایە هێشتا لە ڕووى نەستەکییەوە، کورد ناتوانێت خۆى بڕووخێنێت، هێشتا ئامادەیە هەڵبێت تا بتوانێت ڕووبەڕووى بنیاتنراوێک(دەسەڵاتێکى خۆماڵى) بێتەوە. ئەم سێ قۆناغە زەینییە بەشێوەیەکى سەیر، لە لایەن خەڵک و دەسەڵاتیشەوە تێهەڵکێشکراوە. هەر ئەمڕۆژانە لە کەناڵى دەسەڵاتەوە، ئەم کۆچڕەوییە پیشان دەدرا و دەیان هەزار کەسى بەخۆیەوە سەرقاڵ کردبوو. ڕەنگە یەکەم کاردانەوە کە بە زەینماندا دێت ئەوە بێت باشە چۆن دەبێت دەسەڵات هێند بێشەرم بێت کە خەڵکى ئاوارەبووى سنوورەکان پیشان بدات و وەک بینەرێکى پاسیڤ بێتەپاڵ ئێمە و خۆى لە بەرپرسیارێتى دابماڵێت؟ ئەمە کاردانەوەیەکی ڕەواى زەینییە و گومانى تیا نییە کۆمیدییشە و هەمووکەس دەخاتە پێکەنین(یان تووڕەیی). بەڵام پێم وایە، هاوشان بە کۆمیدیا و تووڕەبوونەکە، هەمان پرۆسە لەئارادایە کە باسمانکرد: لەپشت هەموو کۆڕەو و کۆچەکانى ئێستا و ڕابردوو و ڕەنگە داهاتووشمانەوە، هۆکارێتییەک هەیە کە گشتەکییە نەک بەشەکى. واتە، ئەو ڕووداوانەى کۆچ کە بەسەر ئێمەدا هاتوون، بەجیا لە هۆکارە مەرحەلەییەکانیان، دەبنەوە بە بەشێک لە هۆکارێتى کە پەیوەندیی بە چارەنووسى کردەوە هەیە. بە پرسێکەوە کە لە ڕووى ئۆنتۆلۆژییەوە بۆمان حەلنەبووە. هەتا ئەو ژێستە باوکانە و خەمخۆرانەیەى هەندێ لە سیاسییەکانیش، شتێکى جدى نەبوو، نەک لەبەر ئەوەى نمایشێکی ڕیاکارانەیان کردبێت، بەڵکوو ئەوانیش هەر بایی بنەماڵەکەى خۆیان نیشتەجێ و دڵنیان. لێرەدا هۆکارێتى، هۆکراێتییەکى پۆزەتیڤیستى نییە، هۆ و ئەنجامێک نییە بەشێوەى ئەزموونى و میکانیکى و سیتەماتیک لەدوای یەکتر بێن، بەڵکوو پرۆسەیەک لە هۆکارێتییە کە فۆرمى جێگیرى خۆرى وەرناگرێت و بە هۆى کۆمەڵێک هەڵبەزودابەزى جیاجیاوە دەچێتە پاڵ یەکتر. واتە هەڵە بەشەکى و لێکچواندنە نادرووستەکە، بەشێکە لە وێنەیەکى گشتیتر و درووستتر کە زەینە گشتبینەکان دەیبینن. بۆیە گەر لە هەردوو کۆچەکە و قۆناغى سێیەمیش دوور نەکەوینەوە ئەوا دەبێت سێ خاڵ تۆمار بکەین:

یەکەم: کۆچە جیاجیاکانى ئێمە، لە ساتى خۆیدا هۆکارى ساتەوەختیی خۆى هەیە، بەڵام کاتێک پێکەوەیان دەلکێنین، ئەوا سەربارى ناکۆکییە جیاوازەکانیان، لەناو یەک گشت و یەک باگراوەندا کۆ دەبنەوە.

دووەم: دوو کۆچى دژبەیەک، قۆناغى سێیەم لە زەینماندا دروست دەکات کە هەردوو کۆچەکە گوزارشت لە ناجێگرییەکى دەستەجەمعى دەکەن یەکلانەبووەتەوە بۆمان.

سێیەم، کۆچەکان وێڕای ڕووە جیهانگیرەکەیان، وێڕاى هەموو هۆکارە بەردەست و بەرچاوەکان، کەچى کۆچێکە لە بۆشاییدا دەسوڕێتەوە.

سەرەنجام، یەک خاڵى تر لەم دیاردەیەدا و زۆر دیاردەى تریشدا هەیە کە دووبارە دەبێتەوە و ئاماژەیە بۆ هەژاریی تیۆریی کۆمەڵگاى ئێمە. بۆ نموونە، زۆر جار لەژێر خوێندنەوەکانەوە بۆ کۆچ و کۆچبەرى، دەنووسرێت: هیچى ناگاتە ئەو قسەیەى کە کۆچبەرێک لەسەر خۆى دەیڵێت. ئەم لێدوانە، لەبەر چەندین هۆکار جێی ڕەخنەیە:

١) دۆخى هەر کەسێک کە لەناو ڕووداوێکدایە تەنیا فاکتە نەک تیۆر. تەنیا دەرخستن و درکاندنى ڕاستییەکە کە پێویستى بە چەمکاندن و بەستنەوە و ناونان هەیە. گەر لەوەدا کورتهێنان هەیە یان نا شتێکى ترە، بەڵام خودى لێدوانەکە ڕۆحێکى دژەتیۆریی کۆمەڵگایەکە کە لە ئاگاییەکى بەراییدا دەژى لەسەر کێشەکانى خۆى. بۆ نموونە لێدوانى کۆچبەرێک لەسەر تەجرووبە زیندووەکەى گرنگە، بەڵام تەجرووبەیەکیشە هێشتا نەخراوەتە پانتاییی چەمکایەتییەوە. گریمان کۆچبەرێک قسە لەسەر هۆکارێکى شەخسیی خۆى دەکات، و دەڵێت “لە فڵان شت هەڵهاتووم”. بەڵام کەسێکى تیۆریست دێت و دەڵێت: کۆچ، وشکبوونەوەى لیبیدۆى”گۆڕانكارى” خۆیشیەتى. کۆچ، نیشانەى باشتر بوون نییە، بەڵکوو پێداگرییە لەسەر ئەوەشى کە ناگۆڕێت، کە باشتر لەئارادا نییە، کۆچ خۆى ساتى ڕەقهەڵاتنى نەگۆڕان و تەوقیتى چەقینە.

٢) مرۆڤى ناو ڕووداوەکان، تەنیا بە زمانى تراژیک دەتوانێت بدوێت نەک تیۆرى. هەتا زۆر جار پەنا بۆ زمانێک دەبات کە دەبێت پڕ بێت لە نیشانەى ناجێگیرى و لاڵەپتێ و بەرجەستەکردنى کارەسات. شایەتى ڕووداو، دەبێت کەمێک بە لاڵى بدوێت، گەرنا بڕواپێکردنى، سست دەبێت. بەهەرحاڵ، ئەمە ڕاستییەکە دەتوانین ناوی بنێین ڕاستیی “بێ نێوانگر”، ڕاستییەکى ڕاستەوخۆ و نەچەمکێنراو، کە پێویستى بە نێوانگرى و ناوەندێکى تیۆرى و چەمکایەتییە تاکوو ڕێکبخرێت. ڕاستى، لە ئەزموونى زیندوو و پاشان چەمکاندنەوە بەجۆرێک دێتەدى. ڕاستى، هەم کۆمەڵایەتییە و هەم بردنیشى بە فلتەرى تیۆر و چەمکدا. بۆیە خاڵى تەواوکەرى ئەمە بریتییە لە پێچەوانەکەى: گەر لە کۆمەڵگادا کتێبێک بنووسیت لەسەر ئەوەى چۆن هەمووکات بەپێى ئەرگۆمێنت و بە لۆژیکى بدوێین، ئەوا دەرەنجامەکە نالۆژیکى دەکەوێتەوە، چونکە ئەرگۆمێنت شتێکە لە کۆمەڵایەتیبوون هەڵژەنراوە و پێشوەخت ڕیشەیەکى کۆمەڵایەتیی هەیە.

[1]نووسینەکەی سەردار عەزیز بە ناونیشانی “بۆ وەلید عومەر: ئایا تەنها فەلسەفە وەڵامی پرسی کۆچ دەداتەوە؟” لە ماڵپەڕی ژنەفتن بڵاو کراوەتەوە. https://jineftin.krd/2021/11/17/%d8%a8%db%86-%d9%88%db%95%d9%84%db%8c%d8%af-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1-%d8%a6%d8%a7%db%8c%d8%a7-%d8%aa%db%95%d9%86%d9%87%d8%a7-%d9%81%db%95%d9%84%d8%b3%db%95%d9%81%db%95-%d9%88%db%95%da%b5%d8%a7/

پەراوێزەکان

The post گومانە خۆڵەمێشییەکان<br>(لە پاڵ سەرنجەکانى کاک سەردار عەزیزدا) appeared first on ژنەفتن.

سەرەتا کاک وەلید دێت پلەبەندیی یان پۆلێنبەندییەک دەکات. ڕشتەکانی تری وەک هۆکارە ئابوورى و سیاسى و دەروونى و کۆمەڵایەتییەکان، هیچیان بە تەنیا هۆکار نین. بەو مانایە کە ئەگەر هاتوو قسەمان لەسەر پرسی سەفەر کرد لە ڕوانگەی ئابووری و سیاسی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە، ئەوا تەنها بەش-ێکی باس دەکەین، نەک گشت. ئەو ڕشتەیەی کە دەتوانێت باسی هەموو یان گشت بکات فەلسەفەیە.

لێرەدا چەند پرسیارێکی سادە دێتە گۆڕێ، ئایا فەلسەفە ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و دەروونی لە خۆی دەگرێت، یان بێ بایەخیان دەکات؟ ئەگەر لە خۆیان ناگرێت، ئەوا ئەو بەشانە، کە بێگومان هۆکاری کاریگەرن، بە تەنها و بە کۆ-ش، ئەوا ئەم ڕەهەندانە چییان بەسەر دێت؟ ئەگەر فەلسەفە ئەم ڕەهەندانە لە خۆی ناگرێت، ئەوا ڕاستەوخۆ فەلسەفەش ناکاتە بەش یان تەنها ڕوانگەیەک بۆ دیاردەیەکی فرە ڕەهەندی ئاڵۆز، هەرچەندە خۆشی وەها ببینێت کە گشتگیرە؟

فەلسەفە لە کرۆکیدا دوو کار دەکات، یان ئەوەیە ڕاستی پرسێک، دۆخێک، دیاردەیەک دەردەخات، یان میتۆدێک بەرهەم دەهێنێت بۆ بینینی ئەو پرسە، دۆخە یان دیاردەیە. 

فەلسەفە لە کرۆکیدا دوو کار دەکات، یان ئەوەیە ڕاستی پرسێک، دۆخێک، دیاردەیەک دەردەخات، یان میتۆدێک بەرهەم دەهێنێت بۆ بینینی ئەو پرسە، دۆخە یان دیاردەیە. ڕەنگە دێڕەکانی تری کۆمێنتەکەی کاک وەلید ڕێنیشاندەر بێت بەوەی کە فەلسەفە چۆن دەتوانێت ئەو گشتگیرییە پێشکەش بکات. کاک وەلید دەنووسێت: [هەر ئەوەى ئابوورییەکە نایەکسانە و سیاسەتەکە نادادپەروەرە، شتێکى ئیرادى نییە. بەڵکوو سیاسییەکان خۆیشیان ئیرادەى تەواویان بەسەر دۆخەکەدا نییە]. ئەم دیدە لەو ڕوانگەیەوە دێت کە هێزێکی گەورە، گەورەتر لە سیاسییە ناوخۆییەکان، لە پشت ئەو دۆخەوەیە. دیارە ئەم پرسی ئیرادەیە، هیچ پەیوەندی بە باسەکەی منەوە نییە. ئەوەی من ئاماژەم پێداوە بوونی دیاردەیەکە، کە دواتر دێمە سەر ئاڵۆزییەکانی. بەڵام ئەوەی کە گوایە هێزێکی گەردوونی هەیە لە هەموو کونجێکی دونیادا ڕووداو و دیاردە و پرۆسەکان ڕێک دەخات، جۆرێکە لە تیورەی پیلانگێڕی کە لە لای چەپەکان زۆر بڵاوە. هێزی سەرمایەداریی جیهانی و نیولیبرالیزم لە پشت هەموو شتەکانەوەیە و خەڵکەکان بێتوانا و بێ ئیرادەن لە بەرامبەریدا. بێگومان هێز و ئایدەلۆژیای جیهانی هەیە، بەڵام ئایا دارێژەری ورد و درشتی هەموو بوارەکانی ژیان و ژیارە لە هەموو کونجێکی دونیادا و نوخبە لۆکاڵەکان هەموو ئیرادەیەکیان لە دەست داوە، بۆ من جێگای گومانە لە چەندین ئاستدا. بەڵام وەک میتۆد جۆرێکە لە خیتابی سیاسیی ئاسان بۆ پێدانی هۆکارێکی بە جۆرێک میتافیزیزیکی، بە مانای ئیرادەیەکی سەرو-ئیرادەی مرۆڤەکان لە لۆکاڵەکان.

دیارە ئەم ڕوانینە، کە فەلسەفی نییە بەڵکوو سیاسییە، ڕێخۆشکەرە بۆ داڕشتنی وەڵامی گشتی کۆچ. کە دۆخ و هێزێکی گەردونی لە پشتیەوەیەتی. وەلید دەنووسێت: کورد وەک باگراوەند، هیچ جێگیرى و چوارچێوەیەکى لە دونیاى مۆدێرندا نییە و لە جیهانیشدا هەست بە ئارامى ناکات.

من نازانم سەرچاوە و میتۆدی ئەم حوکمە گشتیگیرییە چییە و چۆنە؟ مەبەست لە نەبوونی پاشخانی جێگیریی و نەبوونی چوارچێوە لە دونیا مۆدێرندابێگومان دەوڵەتە. دەوڵەت باڵاترین دەزگای جێگیریی و بوونی چوارچێوەیە لەناو کایەی مۆدێرنەدا. نەبوونی دەوڵەت یان بێدەوڵەتبوونی مرۆڤ، مایەی کۆچە، بەڵام ئەوە نە تایبەتە تەنها بە کوردەوە و نە تەنها هۆکارێکە و نە وەڵامێکی گشتیگریشە. 

پاشان قسەکردن لەسەر کورد بەگشتی، وەک دەربڕین جۆرێکە لە گشتاندنی نازانستی. ئەمە پێی دەڵێن کرۆکگەرایی، ئیسێنشالیست. دیارە کۆمەڵێک خەسڵەت هەیە کە کورد بەگشتی دەگرێتەوە وەک بە کەمینەکردن، نائارامی، نکوڵی، بێدەوڵەتی، بەڵام ئەم خەسڵەتانە وەک یەک لەسەر هەموو کوردێک کاریگەری نییە و هەموو کوردێکیش وەک یەک وەریناگرێت. 

پاشان کاک وەلید دێتە سەر بوارێکی تایبەت، کە نزیکە لە سەرنجەکەی منەوە ئەویش گۆڕینی کۆمەڵگای کوردییە لە کۆمەڵگایەکی نیمچە مارکێتەوە بۆ مارکێت. بە کۆمێنتەکەی کاک وەلیددا دیارە، بەڕێزیان شارەزاییەکی ئەوتۆیان لەسەر ئەو بوارە نییە. ئەو دەنووسێت: کۆمەڵگا بشبێتە مارکێت، و هەمووانیش پارەیان پێ بێت، ماناى ڕێکبوونەوەى کۆمەڵگا و نیشتەجێبوون نییە لەم دونیایەدا.

بەڵام بە مارکێتبونی کۆمەڵگا بەمانای هەبوونی پارە نییە. بەڵکو وەرچەرخانێکی گەورەیە وەک کارل پۆلانی ناوی دەبات.

 بە کورتی یانی بە شمەککردنی ئەو بوار و بوونانەی کە ناشمەکین یان نابێت شمەکی بن. بۆ نموونە نەخۆشی نابێت وەک شمەکێک مامەڵەی لە گەڵدا بکرێت. بەڵام کاتێک دەکرێتە شمەک، ئەوا ئەو دۆخە تراژیدییە دێتە ئاراوە کە لە بواری تەندورستیدا هەمانە. نەخۆش دەبێتە سەرچاوەی داهات، نەک کەسێک کە پێویستی بە هاوکاری هەیە. لە هەمان کاتدا، نەخۆشی دەبێتە بوارێکی ئابووری، بۆیە دەبێت بهێڵرێتەوە، نەک بەسەریدا زاڵ بیت. ئەمە بۆ خوێندن و بوارەکانی تریش ڕاستە. دیارە من بەوردی و بە باشی ئاگادارم لە پلان و بەرنامەکانی بانکی جیهانی بۆ کوردستان. هەوڵمداوە لە ڕەهەندە کۆمەڵایەتییەکەی ئەو گۆرانکارییانە ئاگاداریان بکەمەوە. بەتایبەتی کاتێک سیبیل، ڕاوێژکاری ئەو تیمە بوو. 

پاشان کاک وەلید دەنووسێت: گەر دونیا لە “ێرایی و ناجێگیرییەکى گشتییدا بژى، ئەوا دۆخى کورد دووجار ناجێگیرترە. ڕەخنەگرانی پۆستمۆدێرنە یان نیولیبرال دونیا وەها دەبینن کە بووەتە ناشوێن. ناشوێن بەماناکەی مارک ئۆجەی نەک بەختیار عەلی. بەسەربردنی خەڵکی کاتێکی زۆرلە فڕۆکەخانە و شوێنە هاوشێوەکاندا، کە تیایدا هیچ ناسینەوەیەک و تایبەتمەندییەک نییە. بەڵام  هاوڕا نیم لەگەڵ وەلیددا کە دەنووسێت: “کافێ و بازاڕ و شوێنە تازەکان، هاوشان بە ئابوورى، نیشانەى بێ ڕیشەیین لە دونیاى نوێدا”. کافێکانی کوردستان جێگای ئاڵۆزن، دەرخەری بێڕیشەیی نین، بەڵکوو پڕن لە سیمبولی دیاردە و دۆخی تر. 

با بۆ نموونە کافێ ماندیلا وەربگرین لە سلێمانی. کافێ ماندیلا، بەکاردبردنی ناوی کەسێکە بۆ دۆخێکی تەواو تەواو جیاواز. بەڵام بیانی بوونی ناوەکە تامێکی تر دەدات بە جێگاکە بۆ سەردانکەرانی. هەروەها گەردوونی بوونی ناوەکە دەیەوێت بڵێت بەخێربێی بۆ دونیا، بۆ جێگایەک لە دونیا. ئەمە گەڕانە بە دوای شوێنێکی تردا لە شوێنی خۆتتدا. بەڵام لە کرۆکیدا یانی لوتبەرزی و خۆجوداکردنەوە و خۆ بە باڵابینین لە بەرامبەر خۆماڵی و لۆکاڵدا. 

کاتێک پێ دەنێیتە ناوەوە، کافێکە دیکۆری تایبەتی هەیە. دیارە لەسەر کەسەکە کەوتووە. کە ئایا مانای چی دەگەیەنن و چ زەوقێک دەبەخشن. بەڵام هەوڵێکە بۆ دروستکردنی پانتایی و بوارێکی تایبەت. لێرەدا کۆمەڵێک خەسڵەتی گرنگ دەردەکەون، یەکەم دروست بوونی چین، لە کۆمەڵگای ئێمەدا. خەڵکانێک کە تێکەڵ نابن بە ئەوانی تر. جودابوونەوەی پانتاییی گشتی. داڕشتنی سنوورێک لە نێوان ئەوانەی کە هەیانە و ئەوانەی کە نیانە. چیدی پارەدارە نوێکان، ناچار نین تێکەڵ بن بە ئەوانی تر. خەڵکانی ئاسایی ژیانی هەمەڕەنگ و سەختیان ببینن. کاتێک لە ئوتێل رەمادە دانیشتبوم لەگەڵ چەند برادەرێکدا وەهام هەست دەکرد کە لە بەیروتم. گۆرانی و خواردن و جلوبەرگی خەڵکەکان و جۆری نمایشی کیچیان. kitsch

لێرەدا پێویست دەکات هەڵوێستەیەک لەسەر چەمک و دیاردەی کیچ بکەین لە کوردستان. کیچ چەمکێکە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدە لە ئەڵمانیا. بەگشتی بۆ شێوازێک لە هونەری وێنەکێشان بەکار دێت. کیچ یانی هونەری بێ زەوق، هونەری خەڵکانێک کە دەیانەوێت هونەر هیچ پرسیار و گومان و شڵەژانێکیان لە لا دروست نەکات. هەمیشە وەها دەبینرێت کە زەوقی خەڵکانێک بێت کە بترسن لەوەی پرسیار لەسەر ژیانی بێ مانا و بێ چێژیان بکەن. میلان کۆندێرا کاری لەسەر ئەمە کردوە. 

کیچ هەمیشە وەها دەبینرێت کە جۆرێکە لە زەوقی بۆژوازی. ڕێگایەکە بۆ دابڕان لە دونیا، بەبێ پرسیار لە دونیا. کافێکانی سلێمانی جێگای باڵای کیچن. جێگاگەلێکن کە پڕن لە هونەری ناپەیوەندی بە دونیای دەرەوەیان. جۆرێک لە واقیعی ساختە بەرهەم دەهێنن، لە بڵقێکدا.

خۆی ئەمە جۆرێکە لە کۆچ یان جۆرێکە لە نامۆبوون. وەک کۆچ چوونە ئەم کافێیانە پێویستی بە داهات و پارە و جۆرێک لە رەفتار و هەڵسوکەت هەیە. گرانبوونی خزمەتگوزارییەکان لە ئەم جێگایانەدا ڕێگایەکە بۆ سنوورڕێژی. سنوور دەزگایەکی جیاکاریی مۆدێرنە لەنێوان یەکە و گروپ و ناوەندە جیاوازەکاندا. 

پشتگوێخستنی ئەم وەرچەرخانی چینایەتی و زەوقسازی و جیاکاری کۆمەڵایەتی وەک پاشخانێک بۆ کۆچ لە دونیای ئێمەدا، بەڵکوو گرێدانی بە کۆمەڵێک بەهای ئەبستراکتی ئایدەلۆژییەوە، جۆرێکە لە سادەیی. ئەمە پاشخانی کۆچی خەڵکە، نەک ئامادەنەبوون لە مۆدێرنەدا. لە ڕاستیدا ئەمە خۆی بەڵگەیە بۆ ئامادەبوونی ساختە لە مۆدێرنەدا. چ کافێ وەک پانتایییەک، چ کیچ وەک زەوقێک، چ گرانکاری وەک سنوورڕێژی، چ دروستبوونی چینەکی دەوڵەمەندی نوێ، هەموو نیشانەکانی گەیشتنی مۆدێرنەن بە دونیای ئێمە و بەرهەمهێنانەوەی مۆدێرنەی لۆکاڵە. 

لێرەدا ئێمە قسە لەسەر دەبڵ مۆدێرنە دەکەین. مۆدێرنەی نیمچە بۆرژواکان بەڵام لە ئەمە گرنگتر نامۆبوونی زۆرینەکە کە ناتوانێت ببێت بەشێک لە ئەم توێژە. ئەو لاوەی کە دەیەوێت بچێتە ئەو جێگایانە و ناتوانێت لەبەر نەبوونی پارەی تەواو، دەیەوێت بڕوات لە وڵات، ئەوەی کە لەوێیە دەیەوێت بڕوات چونکە خۆی بە دابڕاو دەزانێت لە کۆمەڵگا.

ئەم جێگا بچووکانە پێمان دەڵێن ئەوانە کێن کە دەڕۆن، خاوەنی چ خەون و خەیاڵێکن، چییان هەیە و لە چی بێبەرین، بەدوای چیدا دەگڕێن. نەک چەمکێکی ئەبستراکتی فەلسەفی. لێرەدا سەرنجی کاک وەلید و خوێنەران ڕادەکێشم بۆ کارێکی گرنگی پێیر بۆردیو

کاکە وەلید دەنووسێت: “سادەترین ئەرگۆمێنتیش ئەوەیە کە مرۆڤى کورد تا پارەدارتر بێت، بێ‌ڕیشەتر دەبێت”. پەیوەندیی پارە و ڕیشەداریی تەنها پەیوەندیی بە کوردەوە نییە. پارە جۆرێکە لە نیشتمان. بۆ ئەوەی لە ئەمە تێبگەین دەبێت جۆرج سیمیل بخوێنینەوە. بەڵام بەبێ خوێندنەوەی سیمیلیش، ئەگەر بە ئاگاییەوە چاودێری ئەو چینە کۆسمۆپۆلیتانتە بکەین کە لە میترۆپۆلیتانتەکاندا دروست بووە و هەر ساتێک لە شوێنێکە، بۆمان دەردەکەوێت کە چۆن پارە دەتکات بە مرۆڤێکی ڕایزۆم، بە مانا دۆلوزییەکەی. ڕایزۆم جۆرێکە لە هەرێز کە بە سەر پانتاییی سەرەوەدا پەل دەهاوێت و دەکشێت بەڵام ڕەگی ئەوتۆی نییە. هەنتنگتۆن ئەم خەڵکانەی ناو دەنا پیاوانی داڤۆس. 

ئەگەر هەژاران ون کرێکاران بێ نیشتمان بن، کە وەها نییە، ئەوا دەوڵەمەندان پێش ئەوان بێنیشتمانن. من تەبام لە گەڵ ئەو ئارگومێنتەدا کە سەرمایەداری هەر لە سەرەتاوە جیهانگیر بووە.

مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوایی بەتایبەتی لە ئەرستۆوە، کە بە باوکی ڕەگەزپەرستی ئەوروپی دادەنرێت، هەتا سەرتاپا سیستەمەکانی ئەمڕۆ لە سەر بنەمای نیشتەجێ و نانیشتەجێ پۆلێنکراوە، هاوزمانی و ناهاوزمانی

بە کورتی پەیوەندیی فەلسەفە و کۆچ ئاڵۆزە.

ئەگەر بمانەوێت فەلسەفییانە لە کۆچ بدوێین ئەوا ناتوانین باس لە کەیسی کورد بکەین. چونکە فەلسەفە یان ڕاستی دیاردەکە دەردەخات یان میتۆدێکمان دەداتێ بۆ تێگەیشتن لێی. بەڵام قسەکردن لە کەیسی کوردی ئەوا ڕاستەوخۆ دەبێتە سیاسەت یان کۆمەڵناسی یان ئابووری. دیارە دۆخێکی ئاڵۆزی میتۆدۆلجی لە دونیادا بوونی هەیە. بۆ نموونە کەیسی ئەڵمانیا لای ڤیبەر دەکرێت ببێت بە بنەمای چەمک بۆ مرۆڤایەتی، بەڵام کەیسی کوردستان یان پاکستان تەنها کەیسی ئەو جێگایانەیە. لەم ڕوانگەیەوە، ناتوانین لە پرسی کورد فەلسەفییانە بدوێین. بەڵام لە ڕاستیدا ناتوانین فەلسەفییانە لە پرسی هیچ خەڵکێکی تایبەت بدوێین لە دونیادا، بەڵکوو تەنها دەتوانین لە کۆچ بدوێین. وەک ئاماژەم پێدا، فەلسەفەی ڕۆژاوایی هەژارییەکی زۆری هەیە لەم بوارەوە. هەژارییەکی گەورەیە هەیە لە ڕشتەی فەلسەفەدا کاتێک دێتە سەر جوڵاو. مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوایی بەتایبەتی لە ئەرستۆوە، کە بە باوکی ڕەگەزپەرستی ئەوروپی دادەنرێت، هەتا سەرتاپا سیستەمەکانی ئەمڕۆ لە سەر بنەمای نیشتەجێ و نانیشتەجێ پۆلێنکراوە، هاوزمانی و ناهاوزمانی. کانت داڕێژەرەوەی ئەم دیدەیە زۆر بەرتەسکانەتر لە ئەرستۆ. زۆربەی فەلسەفەی ڕۆژاوا فەلسەفەی دەوڵەتە، فەلسەفەی هاوڵاتی و سیستەم و شار و پۆلس و دانیشتوانە، هەتا ئەم دواییە نەبێت. ڕەنگە مارکس بێ وڵاتی پرۆلیتاریای چەمکان، دۆلوز باس لە زانستی کۆچڕەوی دەکات، سەرەتای پارادایمێکی تر بێت. بەڵام کارێک کە ڕەخنەی ئەم پارادایمە زاڵە دەکات فەیلەسوفی گەنج تۆماس نایڵە. 

The post بۆ وەلید عومەر: ئایا تەنها فەلسەفە وەڵامی پرسی کۆچ دەداتەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

ڕەنگە ئاشکرا بێت کە «مێژوو» خۆى قسەکەرى کۆتاییی شتەکانە، ئەوەى مێژوو تۆماری دەکات سەرووترە لە ویستى ئەم کەس و ئەو کەس. بۆیە قسەکردن لەسەر «ڕەهەند»، قسەکردنە لەسەر شتێک کە مێژوو پێشوەخت قسەى تیا کردووە، بۆیە ئێستا باسەکە دێتەوە بەردەم زۆرێکمان و ئێمە بە نێوانگریی مێژوو هاتووینەگۆ. دیارە هەر لە سەرەتاوە وشەى «مێژوو»م خستە کەوانەوە، چونکە لە شوێنانى تردا ڕێژەیەک گومانمان هەیە لەوەى ئەو «مێژوو»ـەى بەکاری دێنین، هەموو خەسڵەتەکانى مێژووى مۆدێرنى خۆراوایی هەڵگرتبێت. گریمانەکەمان ئەوەیە لێرەدا باییی ئەوە کەڵەکەبوونى ڕووداو و ڕابردوومان هەیە، کە لە کەوانەشدا بێت چەمکى «مێژوو» بەکار بێنین. لەمە بترازێت ئەوا چەمکى «مێژوو» گەلێک گرفتدارە و هەموو ئەم گرفتانەى ئێرەشى لەخۆ گرتووە کە بریتیین لە مۆدێرنە، پانتاییی ڕۆشنبیرى، ئەرکى ڕۆشنبیر و هتد، کە سەرتاپا لە هەناوى «مێژوو»ـى مۆدێرنەوە دێنەدەرێ. خاڵەکە لەوێدا ئاڵۆز دەبێتەوە بۆمان کە ناچارین ئەو چەمکە مۆدێرنە مێژووییانە لە خۆراواوە وەربگرین، لە کاتێکدا خودى گەشە مێژووییە سروشتییەکە لاى ئێمە ئامادەیی نییە. خۆراوا خۆى چەمکى «مێژوو» بەرهەم دێنێت، فەلسەفەى هیگڵ خۆى بەڵگەیەکى ڕوونە لە فیکریى مۆدێرندا. بەڵام ئەم چەمکە یان بگرە هەموو مۆدێرنەى خۆراوا بۆ دەرەوەى خۆى وەک سەنتەرێکى غایب(Absent center)ـى لێ دێت، بەتایبەتیش بۆ ئێمەى کورد. هەر شتێکى خۆراوا لێرە بێت، ئەوا مۆدێرنەکەى وەک ڕووداوێکى تاقانە لێرە نییە. دەبێت لە ڕێگەى هاوشوناسبوون و خۆهاوشێوەکردنەوە، لێى نزیک بینەوە. گەر پانتاییی ڕۆشنبیرى وەربگرین بەو فۆرمەى زۆر کەس مەبەستێتى، ئەوا چەمکێکى مۆدێرنە و سەر بە خۆراوایە. بەڵام کۆمەڵگاکانى تریش گواستوویانەتەوە و دوو سەدە زیاترە لە قەیرانەکانیدا دەژیین. ڕیشەى قەیرانەکەش، بە پلەى یەکەم هەر ئەوەیە کە سەنتەرە غایبەکە لێرە نییە، بەڵکوو لە جێیەکى ترە. هاوکات ئەمە ڕێى لەوەش نەگرتووە کە کۆمەڵگاکانى تر پانتاییی ڕۆشنبیرى دروست بکەن، بەڵکوو بە هەموو قەیرانەکانییەوە ناتوانن دانیشن و دروستی نەکەن. بەڵام ئیتر ڕوونیشە دەبێت دەستوپەنجە لەگەڵ ناهاوسەنگییەکى بنەڕەتییدا نەرم بکەن کە بەرهەمى ئەو سەنتەرە غایبەیە. هەمووان دەزانن مۆدێرنە ناوێکى تاقانەیە بۆ ڕووداوێک لە خۆراوا، بەڵام ژمارەیەکى زۆر فۆرمیشى لێ دەکەوێتەوە و هەریەکە چارەنووسى خۆى دەگرێتەبەر(بۆ نموونە لە خۆرهەڵاتى ناوەڕاست چارەنووسى جیاجیا و هاوکات هاوبەشیشى هەیە). جا لە خۆراوا مۆدێرنە لە ڕەوتى گەشەى خۆیدا بەرەو پۆستمۆدێرنە هاتووە و باس لە سستبوون و تەنانەت کۆتاهاتنى ئەرکەکانى مێژوو دەکرێت. بەڵام وێڕاى ئەمەش، مێژوو کۆمەڵێک ئەرکى ترى هەر دەمێنێت، چونکە سەرەنجام مرۆڤ وەک سوبێکت ناتوێتەوە، هەتا لەوپەڕى بێ‌ئاراستەیی و پشێوییشدا مێژوو جۆرە داوەرییەکى هەر دەمێنێت. بۆ ئەوەى لە باسەکە دوور نەکەوینەوە، ئاماژەکەمان لەسەر ئەم داوەرییەى مێژووە کە لە خۆراوا بێت یان نوسخە خۆرهەڵاتییە/کوردییەکەیدا، ئەوا لایکەمییەکەى دەنگێک و ئاسەوارێکى کاڵیش بێت هەر جێ دەهێڵێت. بۆ ئەوەشى چالاکییەکى تایبەت یان پرۆژەیەک لەناو کولتوورێکدا بخوێنینەوە، ئەوا پێم وایە هەرچەند گوماناوى و خەوشداریش بێت، ئەوا پێویست بەوە دەکات پێوەرەکە بەڕۆشنى بخەیتە ڕوو: واتێدەگەم «تەوقیت – کاریگەرى – بیرەوەرى» ئەو سێ توخمەن کە لە پرۆسەیەکى زەمەنیدا دەتوانن ناوى دیاردەیەک یان ڕووداوێک یاخود پرۆژەیەک تۆمار بکەن. واتە مێژوو جۆرە پاکانەحیسابێکى ناوەکی هەیە کە لەسەروو ویستى هەمووانەوە دەگوزەرێت. لە پانتاییی ڕۆشنبیریدا، زۆر جار قۆستنەوەى تەوقیتێک وادەکات کاریگەرى لە ئاستێکدا جێ بمێنێت و سەرەنجام ببێتە بیرەوەرى، واتە ئەم سێ توخمە شتێک تۆمار دەکەن. ئێستاش کە باسى گۆڤارى «ڕەهەند» دەکەین، پێم وایە بەرەنجامى ئەم سێ توخمەیە، بۆیە لە جێیەکى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکەماندا تۆمار کراوە و ئەمڕۆ دێین قسەى لەسەر دەکەین. بەڵام قسە بکەین یان نا، «مێژوو» هەڵیکۆڵیوە و لەخۆیدا هێشتوویەتییەوە. ئەم داوەرییەى «مێژوو»، شتێکە لە دەسەڵاتى بکەرە مرۆییەکان بەدەرە. هەتا لە مانا پێشمۆدێرنەکەى مێژووشدا هەر بەم جۆرە بووە. دیارە ڕەنگە چینێک، توێژێک و بنەماڵەیەک کۆمەڵێک ڕاستى بەلاڕێدا ببەن، بەڵام هەموو ئەگەرەکانى ڕاستییەکە داناخەن و دەرفەتى دۆزینەوە و هەڵماڵینى هەر تیا دەمێنێت. ناڵێم «مێژوو» خوایەکى دادپەروەرە، بەڵکوو هیچ نەبێت کۆمەڵێک نۆرم و ڕێساى تایبەت بە خۆى هەیە کە تەوقیت و چرکەساتە مەرامدارەکانى خۆى تۆمار دەکات. جا بۆیە «مێژوو» گەرچى زۆر ڕەخنە کراوە و گوتراوە هەندێ لە ئەرکەکانى لەدەست داوە، بەڵام پێم وایە کۆمەڵێک ئەرکى ترى هەیە کە هەروا ئاسان لەناو ناچێت. مرۆڤەکان هەتا بەبێ ئاراستە و شێتانە و سوریالییانەش درێژە بە ژیانى کۆمەڵایەتیی خۆیان بدەن، ئەوا ڕێسایەکى مێژوویی دەمێنێت کە دادگایی کارەکانیان بکات. ئەم ڕێسایە لە ئاسمانەوە نەهاتووە، بەڵکوو گەر هەر وشەى ئاسمان خۆى بەکار بێنین لە ئاسمانى نێوسوبێکتى و پێکەوەیی مرۆڤەکانەوە خوڵقاوە. بەرەنجامى ئەو زێدەیاسایانەی ڕۆژانەیە کە کۆدەبنەوە و مەحکەمەیەک دروست دەکەن. مێژوو شتەکان تۆمار دەکات، بەڵام ئەو شتانەى کە پەیژە سروشتییەکانى گەشەیان بڕیوە. مێژوو خاڵى نییە لە چانسى کوێرانە، بەڵام چانسەکان تواناى ئەوەشیان نییە بۆ ماوەیەکى زۆر درێژ یاساکان بسڕنەوە و پەکی بخەن. چانس، ترازانێکە لە درزى یاساکانى ناو مێژوو خۆیەوە. ئەم یاسایانە، کۆمەڵێک یاساى پەستێنراون، هەزاران چرکەسات لێک دەدەن و چکاوەیەکى لێ وەردەگرێت. زۆر جار شتێک دەکەیت و پێت وایە گرنگە، بەڵام لە مێژوودا خاڵێکى زۆر بچوکیش نییە. مێژوو هەزاران خاڵ گرێ دەدات بە یەکترەوە و ساتێکى بچوکى لێ تۆمار دەکات. 

«ڕەهەند» چرکەساتێکى تۆماربووى ڕۆشنبیریمانە و بەر لەوەى ئاکارى مرۆیی تۆماری بکات، لە لایەن ئاکارە ناوەکییەکەى «مێژوو» خۆیەوە تۆمار کراوە.

بەنیسبەت پانتاییی ڕۆشنبیرییشەوە، سەربارى هەموو کزى و فەرامۆشى و ئاستەنگە کۆمەڵایەتى و کولتورییەکانى، دیسان جۆرێک لە فاکتى تاریخى هەیە چالاکییەکان تۆمار بکات. خاڵە فیکرییەکە لێرەدا بەسەریەکەوە بریتییە لەوەى کە «ڕەهەند» چرکەساتێکى تۆماربووى ڕۆشنبیریمانە و بەر لەوەى ئاکارى مرۆیی تۆماری بکات، لە لایەن ئاکارە ناوەکییەکەى «مێژوو» خۆیەوە تۆمار کراوە. دیارە «مێژوو» خۆى دیاردەیەکى بەتەواویى دەرەکى نییە، بەڵام کۆمەڵێک دیوى مرۆیی لەخۆیدا کۆدەکاتەوە و لە دەستى تاکەتاکەى مرۆڤەکان دەریدێنێت و هەر بەسەر خۆیشیاندا پیادەی دەکاتەوە. ئەم پیادەکردنەش، بە هۆى پرۆسەیەکى پاشەوپاش و ڕیترۆئەکتیڤانەوە تێدەگەین: پاش دوو دەیە زیاتر، ڕەهەند دەبێتە «ڕەهەند». هەمیشە کەمێک درەنگتر تێدەگەین چى ڕوویداوە. بە مانایەکى تر، لە کۆدا و بە چاوێکى گشتبینانەوە تێدەگەین چ ڕوویداوە. «مێژوو» لە بەشدا ناگیرێت و ناخوێنرێتەوە، تا ئەو کاتەى نەیبەستێت بە گشت و کۆى پرۆسەکەوە. ڕەنگە زەحمەت بێت لە نووسینێکى بچوک و سەرەتایی وەهادا، قۆناغێک هەڵسەنگێنین کە بەشێکى ئۆرگانى نەبوویت لێى، بەڵام پێدەچێت ئەو مافە سەرەتاییەمان هەبێت بەر لە هەرشت وەک جۆرە خوێنەرێکى «ڕەهەند» هەندێک جێکەوت و ئینتیباعى زەینیی خۆمان بخەینە ڕوو.

ناوى «ڕەهەند» جۆرە گەرمى و دڵگەرمییەکى ڕۆشنبیریى بە مرۆڤ دەبەخشێت. بەڵام ئێستا دۆخێکى هێند پەرت و ساردە، کە ئەو گەرمییە بە ڕێگایەکى کەمێک دووردا دەگاتەوە پێمان کە زمانە. زمان وێڕاى نزیکییەکەى، کەچى دوورییەکى تایبەت بە خۆیشى دروست دەکات. زۆر جار من لە “گەرمیی زمان” دەترسم. مەبەستم لە گەرمیی زمان ئەو ساتەیە کە دەست دەکەیت بە قسەکردن و لەگەڵ بەکارهێنانى زماندا ئەو فەزایە دەگۆڕێت کە کەمێک لەوەوبەر هەبوو. بۆ نموونە دەتەوێت واقیع و فەزا خۆى بدوێت، ساردى و نایەکانگیرییەکەى بگات، بەڵام کاتێک ملکەچى زمان دەبیت و دەتەوێت تەعبیرى لێ بکەیت ئیتر فەزاکە کەمێک دەشێوێت. ئەمە بۆ پرسى ڕۆشنبیرییش لاى خۆمان درووستە. بۆ نموونە کاتێک باسى ڕۆشنبیرى ناکەیت، شتێکى لەو جۆرە ئامادەییەکى ئەوتۆى نییە، باسى هەمووشت هەیە ڕۆشنبیرى نەبێت، ناوێکى سارد و پەراوێزى و غایبە. بەڵام کاتێک دێیتەگۆ و وشەى پانتاییی ڕۆشنبیرى بەکار دێنیت، ئیتر جۆرە وجودێکى سەیر دەگرێتە خۆى. وجودێک کە کەمێک لەوەوبەر هەستت دەکرد نییە، کۆمەڵێک ورتکەوێنەیە، خەیاڵێکە و هیچى تر. لە ساتى قسەکردندا، ئەم گەرمییەى زمان، فریودەرە. شتانێک دەنێت بەیەکترەوە کە لە دەرەوەى قسەکردنەکە خۆیەوە هێند یەکانگیر و بەهێزیش نین. بەڵام چاریشمان نییە ئەوە نەبێت لە ڕێى زمانەوە تەعبیر لە نەبوون و غیابى ئەو شتانەش بکەین کە نین یان هێجگار تەنک و لاوازن. ڕەنگە ئەم هەستە، نەک بۆ باسوخواسى ڕۆشنبیرى، بەڵکوو لاى زۆر کەس و بۆ زۆر بۆنەى تری ژیانیش لەئارادا بێت. بەهەرحاڵ، پێم وایە بمانەوێت و نەمانەوێت وشەیەکى وەک «ڕەهەندییەکان» گەر لە زۆر جێدا تەمومژ بێت و ماناى «نەبێت!»، ئەوا لە جێیەکدا هەر ماناى هەیە. ئەو مانایەش ئاماژەیە بۆ جۆرێک لە زەقێتى و کاریگەریى لە فۆرمدا، نەک گەیشتنى وردودرشتى ناوەڕۆکى گۆڤارێک و پرۆژەیەک. «ڕەهەند» یەکسان نییە بە تاکەتاکەى بەشداربووان و هەڵگرانى ئەم ناوە، بەڵکوو کەمێک لەوە زیاتر یان بگرە کەمتریشە. ناوێکە، بەبێ ئەوەى وردەکارییە حەرفییەکانى ناوەڕۆکەکەى تێبگەین، هەیە و لە “ئارەزووى ڕۆشنبیرى”يمان ئاڵاوە.

خاڵێکى بابەتى کە لە گفتوگۆکەى ئەم فایلەوە لاى “بەختیار عەلى” ورووژێنرا، کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لەوەى پانتاییی ڕۆشنبیریى لاى ئێمە کەوتووەتە کوێوە؟ ئەو دەنووسێت هەر لە قۆناغى «دامەزراندن»داين. لە پێش ڕەهەنددا، گەر بەشێک لە کارەکانى “کۆڕى زانیارى” وەربگرین ئەوا ئەویش هەر جۆرە هەوڵێکى دامەرزاندن بوو، تەنانەت هەوڵى زۆرێک لە ڕۆژنامەوانانى سەدەى بیستى کورد و شاعیرانى نیوەڕۆشنگەر و سیاسییە ڕووناکبیرەکانیش هەر کۆمەڵێک هەوڵى پەرتەوازەن و نائاگایانەشن بۆ پێکەوەنانى کایەى ڕۆشنبیرى. ڕەنگە ڕۆژنامەى کوردى هەر لە سەرەتاکانى خۆیەوە لاى ئێمە ژێستێکى ڕۆشنبیرى بووبێت. کەرەستەى دەستى هەر قۆناغێک، کەرەستەیەکى جیاواز بووە. هەمووى پێکڕا جۆرە هەوڵێکى خەسڵەتپێدان بووە بە «مێژوویەک کە نییە». لە حەفتاکان بەدواوە، ئەو گرینگیدانە بە زمان و ڕێزمان و ڕێنووس و وشەناسى و هتد، لە ڕواڵەتدا جۆرێک لە خەم و خۆخەریککردن بووە بە دیوە تەکنیکى و ئاگاییەکەى کورد و زمانى کوردییەوە، بەڵام لەکۆدا و بەپێى دۆخى کورد، ڕۆڵێکى لەوە جیاوازترى گێڕاوە. دواتر لاى «ڕەهەند» و هەوڵى ترى ئەو قۆناغەوە، ئەم ئاگاییە بەرەو جۆرێک لە خودئاگایی و خۆناسین دێت لە ڕێگەى فیکریى مۆدێرنى خۆراواییەوە. لە قەڵەمبەدەستانى سەردەمى کۆڕى زانیاریی کورددا، جۆرێک لە باوەشکردن و هاوکات شیکردنەوەى زمانى کوردى هەبووە، جۆرێک لە خۆپاراستن و ڕزگارکردن و ئیشکردن لەسەر زمانەکە، بەڵام دواتر ڕەهەندێکى فیکرى بۆ سەر ئەم دیوە تەکنیکى و زانستییە زیاد دەکرێت و زمانى کوردى خۆى دەخرێتە خزمەتى شتێکى ترى جیا لە خۆیەوە. هەر لەم قۆناغەى نووسین و بڵاوکردنەوەدا، زمانى کوردى دیوى ترى خۆى دەناسێت کە تەعبیر و بەرکەوتنێتى بە ئەوی تر. ئەو شەپۆلە وردکردنەوە و توێژینەوەیەى لەپاش بەیانى ئازارى حەفتاوە بڵاو دەکرێتەوە، هەڵگرى خاڵێکە کە سەرووترە لە تەکنیکێکى زانستى: جۆرێک لە تاسە و بێزووە بۆ زیندووڕاگرتنى زمانێک کە پێشتر نکۆڵی لێ دەکرا. هەتا هەر خۆماندووکردنێک بەوەى فڵان دەنگ کوردییە یان عەرەبى، لە ناواخندا بەرهەڵستییەکى سیاسى و وجودى بوو لە ڕووبەرێکدا کە ڕاستەوخۆ چەک و تەقوتۆقى تیا نەبوو. خەڵکانێک سەریان کردبووە نێو زمانى کوردیدا و لەوێوە جۆرە خەباتێکى نەستەکیی تریان ئەنجام دەدا. واتە زمان ئەو ڕووبەرە بوو کە تەرکیزێکى شاقووڵی خرابووەسەر، کنەیەکى وردى تیا دەکرا، وەک بڵێى هەرچى لیبیدۆی سیاسییە لایداوەتەوە بەرەو ناو زمان و گەرەکە خەباتەکە لەوێدا بکرێت. کەمێک تیۆرییتر بیڵێین، دەبوو جەستەى کوردى لە ڕێى دیاردەیەکى زەینیى کوردییەوە ڕزگار بکرێت کە زمانە. گەر لە واقیعدا کورد ڕاکەڕاکى بوو بۆ بەدەستهێنانى حوکمى زاتى و تیمارکردنى پەرتەوازەییەکانى، ئەوا دەبوو لەنێو زماندا بوونێکى یەکانگیر بۆ کورد دروست بکرێت و نکۆڵییەکى شاراوە لە دۆخە سیاسییەکەى بکرێت. لە ئاستى ئەپستمۆلۆژیی ئەو سەردەمانەشدا، ئەو زەینە لەئارادا بوو کە کورد دەبێت لەڕێى خۆیەوە خۆى بناسێت نەک ئەوی تر. گەر ئاماژە بە سەرچاوەیەک یان ناوێکى فیکریی غەیرەکوردییش بکرایە، پتر زانیارى بووە نەک دەرگیربوون. دەبوو هەرچى زووە بوونێکى مەیلەو یەکانگیر و یەکگرتوو بۆ کورد لەنێو زمانەکەیدا دروست بکرێت، تا بکرێت سەرەتا خۆى ڕۆڵى ئەوی تر بگێڕێت بۆ ئەوانی تر. زانینێکى بێ‌نێوانگر بووە، کە لە ڕواڵەتدا کۆنکرێتى دەردەکەوێت بەڵام کارکردەکەى ئەبستراکتە، واتە دەرخستنەوەى ئەوە بووە کە هەبووە. هەر لەو میانەیەدا شەوق بۆ لێکدانەوە و گەڕانەوە سەر شاعیرانى کلاسیکى کوردیش، پتر پشتبەستوو بوو بەو خاڵە دەروونشیکارانەیەى کە کورد تا کوێ توانیویەتى ئارەزووى بوون بکات لە ڕێى زمانەکەیەوە؟ گەر نکۆڵى لە بوونى کورد دەکرێت، بەس «سەیرکەن کورد چی لەسەر بوون دەڵێت بەگشتى!». بە مانایەکى تر: ئاخۆ کورد چی وتووە و کەشف نەکراوە، لە قوڕگ و زەینى شاعیراندا چ توحفەیەک هەیە و دەرنەخراوە، زمانى کوردی لە کلاسیکدا چەند بە پارێزەوە لەپاڵ عەرەبى و فارسیدا خۆى گرتووە و نەشتواوەتەوە. بە دیوێکى تردا ساغکردنەوەى دیوانى شاعیرانیش، وێڕاى بارە تەکنیکییە-ڕۆشنبیرییەکەى، ڕزگارکردنى بەشێک لە بوون و ئەرشیفى کوردە، نەجاتدانى کۆمەڵێک گوتە و شایەتییە کە لە پاژێکى تاریخدا کورد گوتوونى. هەتا ئەلفوبێى کوردیى بۆ مناڵى کورد لە لایەن “ئیبراهیم ئەمین باڵدار”ـەوە، مانیفێستێکى پەروەردەیی و کۆمەڵایەتیی کۆى ئەو هەوڵانەیە کە زمانى کوردى بڕژێنێتە سەر زارى مرۆى کورد(باڵدار خۆى ئامادەییەکى لە گۆڤارەکانى کۆڕى زانیاریی کورددا هەیە). ڕەنگە شێوازى ئیشکردنى باڵدار کەمێک جیا بووبێت، بەڵام سەرەنجام مانیفێستێکى نەستەکی ترى ئەو هەوڵانەیە کە دەیانەوێت بیسەلمێنن کوردیش بوونەوەرێکى ڕەمزى و زمانى هەیە و دێو نییە و قسەش دەکات. زمان ئەو چرکەساتەیە کە مرۆڤ دۆخى قسەنەکردن و پێشڕەمزیبوون و لاڵێتى جێ دەهێڵێت. هەتا بە درێژاییی سەدەى بیست و هەموو هەوڵەکانى دەرکردنى گۆڤار و ڕۆژنامە، پتر ڕۆڵێکى فۆرماڵ و فۆرمەکی هەبووە تا ناوەڕۆک: واتە چاپەمەنییەکان فۆرمى بەرەنگارى بوون، بەرەنگاریی ڕووت، نەک ئەوەى سەرنجى تەواو لەسەر ناوەڕۆکى نووسراوەکان و گوتەکان و بڵاوکراوەکان بێت. تا ئەمڕۆش ئەم فۆرمالیزمە لاى ئێمە درێژەى هەیە و کایەى ڕۆشنبیرى باجەکەى دەدات، بەڵام لە پێناوى بەرەنگاریی نەتەوەیی و ئەوانەدا نا، بەڵکوو هەرچى دەکرێت و دەنووسرێت ڕۆڵێکى فۆرماڵ وەردەگرێتەوە- پتر وەک ناو دەمێنێتەوە نەک ناوەڕۆک.

گومانى تیا نییە هەموو ئەو هەوڵانە هەوڵى بەپێز بوون، زمانى کوردى ڕەنگە تا دیاردەیەکى سەر بە کورد بێت کە بەبێ گوێدانە دۆخى سیاسیی کورد، گەشە و ڕێسا و نوێبوونەوەى ناوەکیی خۆى دەبڕێت و زۆر باکى بە دۆخى بابەتى نییە. زۆر پرۆژە و گۆڤار لە پێشوودا و لە پاشیشدا، بەشێکن لە جووڵەى زمانى کوردى بەبێ ئەوەى چاوەڕێى واقیعێکى سیاسى بن. بەم پێیە، گەر ڕۆشنبیرانى پێش «ڕەهەند»، ویستبێتیان یەکانگیرییەک لە ڕێى زمانى کوردییەوە بۆ کورد دروست بکەن و وێنەیەکى کەمتازۆر فەنتازى دروست بکەن ئەوا «ڕەهەند» هەوڵى جۆرێک لە هەڵوەشاندنەوەشە، ڕەخنەى پایە کۆنکرێتى و ڕەقەکانى ئەم وێنەیە، گومان خستنە سەر پیرۆزیی نیشتمان و حیزبى کوردى و هەروابێتەوە ماناى دەق و خوێندنەوەش کە پتر لە بازنەى تەفسیردا بوو نەک تەفسیرى تەفسیر(هێرمیونۆتیک). ئەمڕۆ یەک لە پرسیارە سەرەکییەکان ئەوەیە ئاخۆ ئێمە «مێژوو»یەکى بونیادى و چوارچێوەدار و هێند تۆکمەمان هەیە هەوڵى هەڵوەشاندنەوە و بنکۆڵکردنى بدەین؟ گەر نیمانە ئەوا دەبێت ڕەخنە  بگرینە کوێ؟ گەر هەشمانە و تووشى چەقین و نەجووڵان هاتووە، بۆچى هەر بەردەوام ژیانێکى سنووردار بەرهەم دێتەوە؟ ڕەنگە ئەمڕۆ ئیتر پاراستنى زمانى کوردى بەو واتایەى سەدەى پێشوو بەس نەبێت، کوتان و لێکشیتاڵکردنى ئەو بڕە ڕەگەزەش کە هەن و دیارە چەقیون، هەر بەس نەبێت. بۆیە هەمیسان پرسیارێکى تر دێتەوە بەردەم ڕۆشنبیریی ئێمە: ماهیەتە مێژووییەکەى کورد چییە کە لەوێدا هەموومان چڕ دەبینەوە و دەپەستێنریین و لە هەمووشماندا وەک بووەوەرێک هاوبەشە؟ ئەو شتە چییە کە کورد دەکات بە کورد؟ ئەم پرسیارانەش پتر بۆ ئەوەیە لە زۆر بوارەوە کورد شیتەڵ بکرێت و ئەو توخمانە بدۆزرێتەوە کە ئێمە لەوانی تر جیا دەکاتەوە. ڕەنگە کورد یەک شوناسى یەکپارچەى نەبێت و لەناوەوە لە چین و وردەمێژووى تریش پێک بێت، ئەوەى کە مارکسیزم و هەندێ قوتابخانەى تر ڕەخنەی دەکەن، بەڵام پێم وایە ژێستێکیش هەیە لە کوردبووندا کە چەندە مێژوویی بێت، هەر خۆى نامێژوویی دەنوێنێت و تێکەڵ نابێت لەگەڵ ئەوانی تردا. بەسادەیی با دیقەتى حاڵەتێک بدەین: دەوترێت مۆدێرنە دەریخست فەڕەنسییەکان ڕووەو دەرەوە بوون و دەیانویست دونیا درک بکەن، ئەڵمانییەکان ڕووەو ناوەوەى عالەمى ئینسان شۆڕبوونەوە و دەیانویست ناخ تێبگەن. بەڵام سەیرى کورد دەکەیت جۆرێک لە بێباکى هەیە بۆ دونیا، جۆرێک لە تێپەڕین بەسەر ناوەوە و دەرەوەشدا، کورد ئەو کاتەى ڕوو لە دونیاى دەرەوەیە هەر تا سنوورێک تاقەتى وردبوونەوەى هەیە، ئەو کاتەشى بەسەر ناخدا کڕ دەکەوێت و بگرە شیوەن دەکات، هێشتاش تەواو شیوەنگێڕ و ناخەکى نییە، هێشتاش جۆرێک لە خۆنەدانەست دەمێنێتەوە. کورد وەک کۆیەک، وادەردەکەوێت نە نەخۆشە و نە تەندرووستیش. نەخۆشى ساتێکە مرۆڤ دەوەستێت و شتێک لە مرۆڤبوونى خۆى هەڵدەکۆڵێت، تەندرووستیش ئەوەیە کە ئەگەرەکانى چێژ و لەزەتى دونیا دەپشکنێت و خۆى لەبەرامبەر هەندێک ئیمکانى چێژدا هێند ڕەق ڕاناگرێت. ڕەنگە زۆر جار لەبەر خۆمانەوە بڵێین کورد خەمگینە، ئەمە تێرمان نەکات و بشڵێین کورد هەر خەریکى جووڵە و هەڵپەڕینە، بەڵام ئەمەش لە جێیەکدا زەینمان تێر ناکات و دەپرسین ئەى گەر شادە بۆچى وەک مرۆیەکى تەواو دونیایی ناژى؟ ئاخۆ ئێمە میتۆدێکمان نییە یان ونکردووە بۆ تێگەیشتن لە خۆمان لە پانتاییی ڕۆشنبیریدا یان چى؟

جا بەسادەیی مەبەستمان لە «ڕەهەند»، کۆمەڵێک قەڵەمى پاش ڕاپەڕینە لەژێر ناوێکدا، پاشتر قسەکردن لەسەر سەروو سەد کتێب و گۆڤار و نامیلکە کە وێڕاى هەموو جیاوازى و داوەرییە تایبەتەکان، بە ڕێیەکدا دەچنەوە سەر ئەم ناوە. بە قسەى دامەزرێنەرانى گۆڤارەکە، «ڕەهەند» سەنتێزى دوو هەوڵى ترى وەک گۆڤارى “یەکگرتن” و “ئازادی”یە. من تەنیا نوسخەیەکى “ئازادی”م دیوە و هیچى تر. چەند بەشێکى زۆرى ژمارەکانى «ڕەهەند»یش. بەڵام بەشێکى زۆرى ئەو کتێبانەم لە تەمەنى جیاجیادا خوێندووەتەوە کە کۆى ئەو نووسەرانە نووسیویانە. واتە جۆرێک لە وێنەم لەسەر کارەکانیان هەیە. بەرمەبناى ئەم وێنەیەشە دەتوانین هەندێک هەڵێنجانى سەرەتایی بخەینە ڕوو.

«ڕەهەند» لە بۆشاییەکدا تەوقیتى گونجاو دەدۆزێتەوە و قسەى خۆى دەکات، بۆیە وەک بیرەوەرییەکى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە بۆمان. واتە وەک ناو هەیە، بەڵام وەک ناوەڕۆک زۆر گفتوگۆى دەوێت بزانین چییە و چیی وتووە و وانەکانى بۆ ئەمڕۆمان چییە. نەک هەر ڕەهەند، بەڵکوو وادەردەکەوێت پانتاییی ڕۆشنبیریى کوردى لە سەد ساڵى ڕابردوودا بە هەموو هەوڵە سەرەتاییە پەرتەوازەکانەوە، تەنیا وەک ناو گەیشتوون نەک ناوەڕۆک.

«ڕەهەند» لە بۆشاییەکدا تەوقیتى گونجاو دەدۆزێتەوە و قسەى خۆى دەکات، بۆیە وەک بیرەوەرییەکى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە بۆمان. واتە وەک ناو هەیە، بەڵام وەک ناوەڕۆک زۆر گفتوگۆى دەوێت بزانین چییە و چیی وتووە و وانەکانى بۆ ئەمڕۆمان چییە. نەک هەر ڕەهەند، بەڵکوو وادەردەکەوێت پانتاییی ڕۆشنبیریى کوردى لە سەد ساڵى ڕابردوودا بە هەموو هەوڵە سەرەتاییە پەرتەوازەکانەوە، تەنیا وەک ناو گەیشتوون نەک ناوەڕۆک. هۆى ئەمەش بە شێوەیەکى سەرەکى ئەو سەنتەرە غایبەیە کە باسمان کرد(خۆراوا)، چەند هۆکارێکى لاوەکیش کە پەیوەندیی بە بەرکەوتنى ئێمە و مۆدێرنەوە هەیە کە پانتاییەکى ڕۆشنبیریی تەواو سرووشتی نەخوڵقاندووە. زۆرێک لە مەرج و پێناسە و میکانیزمەکانى پانتاییی ڕۆشنبیریى لاى ئێمە لە سەرەتادان و زۆرێک لە ئەرکەکانى ناڕوونن و پێناسەکانیشى خەفەکراون. هۆکارەکان هەرچى بن، ئەوا ئەنجامەکان هەن و لەمسیان دەکەین. بۆ نموونە، ئەوەى لە ڕابردووى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە لاى ئێمە پتر دەنگێکە، ناوێکە، وێنەیەکى کپە، بۆیە ناوەڕۆک و گوتراوەکان و نووسراوەکانیش دەبنە قوربانی. ئاخۆ چەمکى نوخبە، خوێنەر، ڕەخنەگر، دەق، دەقئاوێزان، داوەریی بابەتى، گەڕانەوە و هەڵدانەوەى میرات کە کۆمەڵێک توخمى سەر بە پانتاییی ڕۆشنبیریین، چەندە گەشەى سرووشتییان لاى ئێمە بڕیوە؟ ڕەنگە هەر ئەو گومانە بێت وابکات، بڵێین «ڕەهەند» پتر وەک ناوێک گەیشتووە نەک ناوەڕۆکێک، وەک چرکەیەکى تۆمارکراوى مێژوو دەگاتە لامان نەک کاریگەرییەکى هەڵسەنگێنراو و جێگرتوو لە هەموو پانتاییەکانى ترى ژیانماندا. زۆر جار وا هەست دەکەم چەمکى کاریگەرى(influence)، بەو واتا مۆدێرنە خۆراواییە لێرە لەدایک نەبووە. مەبەستم لە کاریگەرى، ئەو وەڵامە مێژووییەیە کە دیاردەکان وەریدەگرنەوە و چەشنى ئارەزوویەکى تاریخى تێر دەبن. واتە، کار و کاردانەوەکان لەناو چوارچێوەیەکدا دەگەنە ئەنجام و ئەوەى دەکرێت و دەوترێت و دەنووسرێت، بە زایە ناچێت. کاریگەرى، وزەیەک نییە زوو بەتاڵ بێتەوە، بەڵکوو شوێنەوارێکى مێژوویی و بابەتییشە کە دەتوانێت لە چەندین ڕێگاوە بێتەوە بەردەممان. کاتێک چەمکێکى لەم جۆرە بەتەواوى حازر نەبێت، ئەوا ئاساییە چاوەڕێى ئەوە بین پرۆژەکان و چرکەساتە تاریخییەکان وەک ناوێک بگەنە ئێمە نەک ناوەڕۆکێک. گەر سەبارەت بە «ڕەهەند» نموونەیەک بێنمەوە، باسکردنى ئەوەى کە کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوەى گۆڕان هەبووە، خۆى دەریدەخات هێشتا چەمکى کاریگەرى لە سیاسەتەکەشدا تەواو لەدایک نەبووە. چونکە هەر جووڵە و دیاردەیەکى سیاسییش زوو لەبار دەچێت و گەشەى سرووشتیى خۆى نابڕێت. بۆیە ڕەنگە هەڵە نەبین گەر بڵێین ئەو کاریگەرییەى لە سیاسەت و هەموو پانتاییەکانى تریشدا هەیە، پتر کارتێکردنێکى مەیلەو فیزیاییە و خاڵییە لە ڕەهەندە مێژووییە مۆدێرنەکانى و هەمیشە بەر لە دروستبوون، دەپوکێتەوە. بۆ نموونە هەرئەوەى کە پەیوەندیی سیاسەت و «فیکر» لاى ئێمە غایبە، بە پلەى یەک دەریدەخات سیاسەت پێویستى بە «فیکر» نییە. سیاسەتێک هێشتا شەڕ بێت لەسەر پێویستییە سەرەتاییەکان، ئەوا دیارە پێویستى بە «فیکر» نییە. خەڵکێکیش کە دەرگیرى سیاسەتێکى وان دیسان پێویستیان بە «فیکر» نییە. «فیکر» کاریگەرییەکى هێواش و ڕاوێژکارانەى لە پشتخانى مێژوودا هەیە. بەڵام لاى ئێمە شەڕێکە لەسەر هێزى ڕووت و کاریگەریى ڕووت. بۆیە خاڵى یەکتربڕینى «فیکر» و سیاسەت و حیزبایەتى لە جێیەکدا، تەنیا بۆ هەڵمژینى ئەو بڕە کاریگەرییە ڕووتەیە و هیچى تر. لەبرى «فیکر»، قسە و قیژە و نمایشێک هەیە کە تەنیا بۆ دەرخستنى کاریگەریی فیزیایی و ڕووتن. لەبرى «فیکر»، حیزبەکان لە کوردستان و عێراقیش، کادرى خۆیان دەنێرنە بەر خوێندنێک تاکو لە ڕێیەکى ترەوە و بەبێ سەرێشەتر، کاریگەریی ڕووت و هێزى ڕووت بۆ خۆیان دەستەبەر بکەن. «فیکر» شتێکە دەبێت تێکەڵى پەروەردەى کۆمەڵایەتى بووبێت و مرۆڤەکان پێشوەخت باوەڕیان پێهێنابێت. واتێدەگەم ئەم پرسە ڕیشەیەکى تیۆلۆژى و دینییشى هەبێت لە واقیعى کولتوورەکانى ئێمەدا. تا چەمکێکى دەرەکاتى وەک “قیامەت” لە کۆنەستى خەڵکدا ئیش بکات، ئەوا چەمکى «کاریگەرى» و ژیانکردنى دونیاییش دروست نابێت. «کاریگەرى»، چەمکێکە لەخۆیدا هەر جۆرە دونیایەکى دووقات و جووت-نهۆم و ئێرە و ئەوێ تێک دەشکێنێت. ناکرێت دونیایەکى ترت هەبێت و هەموو وجودیشت بۆ ئێرە تەرخان بکەیت. چەمکى «کاریگەرى»، پێویستى بە جۆرە نیشتەجێبوونێکى تایبەتە لەم دونیا. جا بیرى خۆمانى دەخەینەوە کە خۆراوا وەک سەنتەرێکى غایب، ناهێڵێت بەتەواوى بزانین چى لەسەر خۆمان دەڵێین. ئەمە لەلایەک، لەلاکەى تریشەوە، پێویستمان بە جۆرە خۆڕەخنەکردن و پیاچوونەوەیەکە کە ستراتیژمان بەم سەنتەرە غایبەوە ڕێکخەین: ئەرکێک کە کات و مشتومڕ و تەرحى بێشومارى دەوێت.

گۆڤارى «ڕەهەند»، و زۆر کاروچالاکیی تریش لە ڕابردووى ڕۆشنبیریی ئێمەدا بەشێکن لە پرۆژەى مۆدێرنیزە، مۆدێرنیزەیەکى ڕۆشنبیرى و کولتوورى. کاریگەرییەکەى چ بووە یان لێڵ بوو یاخود لە عەدەمێکى کۆمەڵایەتیدا ژیاوە، هیچ لەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە بەپێى پێوەرەکانى ڕۆشنبیرى هەڵگرى سیماى مۆدێرنەن. بە مانایەکى تر، «ڕەهەند» گەر لەسەر فیکرى پۆستمۆدێرنەش هەڵوەستەى کردبێت، ئەوا هەر دەبێتەوە بە بەشێک لە پرۆژەى مۆدێرنیزە. واتە بۆشاییەک هەبووە، هەر ئایدیا و پرۆژەیەکى خۆراوایی تێ بخرایە، ئۆتۆماتیکى لێرە ڕۆڵى پرۆژەیەکى بەمۆدێرنکردنى وەردەگرت. مەبەستم ئەوە نییە هەروا بەئاسانى گۆڤارێک ژیانى ئێمەى لەبنڕا مۆدێرن کردبێت، بەڵکوو باسى ئەو بۆشاییە ڕۆشنبیرییە دەکەین کە وەک بۆشاییەک بۆ بەرکەوتن بە مۆدێرنە هێڵراوەتەوە. ئەو بۆشاییەى کە شوێنى هەڤدژى و بەرکەوتن و نوێبوونەوە و تەنانەت ناکامییەکانیشە بە مۆدێرنە. پێم وایە لەپێش «ڕەهەند»ـەوە و لەپاش «ڕەهەند»یشەوە ئەم پرۆسە درێژخایەنەى بەمۆدێرنکردن هەر بەردەوامە. تۆ ئەگەر باسى هابەرماس و دێریداش بکەیت، ڕۆڵەکەى جیایە لەو ڕۆڵەى وا لە خۆراوا گێڕاویەتى. لێرە ئەم دوو دژە، هەردووک دەبنەوە بە بەشێک لە مۆدێرنیزەکردنى ڕۆشنبیرى. ئەم خاڵە، خاڵى گرێدانى هەموو نەوە ڕۆشنبیرییەکان و پرۆژە جۆراوجۆرە کولتوورییەکانى تریشە. واتێدەگەم مۆدێرنە ئەو پرسیارەیە کە بۆ چەندین دەیە دەتوانێت پانتاییەکى ڕۆشنبیرى بەخۆیەوە سەرقاڵ بکات. تا قۆناغێک و ڕەنگە هەتاهەتایەش هەر پێویستمان بە فیکریى مۆدێرن و باسوخواسى مۆدێرنە بێت(ئە ڕووداوە هەردەم لە ڕوودانەوەدایە و ماهیەتە گەردوونییەکەى لە کرژى و فراوانبوونەوەیەکى بەردەوامدایە). چەمکى سوبێکت چەمکێکى ناو فەلسەفەى مۆدێرنە و بۆ مرۆى مۆدێرن و خوێندنەوەى مرۆڤ لە ساتە مۆدێرنەکەیدا بەکار دێت. من هەر لە سەرەتاوە چەند ساڵێکە پێم وایە دەبێت لە چەند لاوە بڕۆینە گیانى باسى مۆدێرنە. هەتا ئەفلاتوون و پێشمۆدێرنەکان و دیکارت و هیگڵ و ژیژەک و فرۆید و کێ و کێ، جگە لە هەندێ ڕووکارى مۆدێرن بۆ من هیچى تر نین. بۆ نموونە، ژیژەک چەپە و ئایدۆلۆژییە و ئەم قسانە لاى من کورتکردنەوەن، ژیژەک نەیشاردووەتەوە کە فەیلەسوفێکى مۆدێرنە. هەتا ماوەیەک گەڕامەوە سەر ئەوەى کە کێ دەرگیربووە لەگەڵ کێشەى سوبێکت و زاتدا لە ڕابردووى مەدا. یەکێک لە گرنگییەکانى «ڕەهەند» بۆ من لێرەوەیە. بەر لەوەى بچمە سەر تەوەرى دواتر، جێى خۆیەتى لەسەر ناوى «ڕەهەند» بوەستمەوە و بڵێم ئەم ناوە خۆى گشتێکە کە لە بەشى جیاجیا پێکهاتووە. لە جێیەکدا دەتوانیت وەک کۆ بەکاری بهێنیت و لە جێیەکى تریشدا هەر نووسەرێکى ئەو چەند دەیەیە بە جیا بخوێنیتەوە و داوەریی عەقڵانی لەسەر بدەیت. پێم وایە ئەوە هەر ئیشى «مێژوو»شە کە پرۆژەیەک بە هەردوو قەوارەى گشت و بەش دەخاتە ڕوو. بۆ نموونە، کامۆ یان سارتەر یاخود هایدێگەر کۆک نەبوون لەگەڵ ئەوەى بە «بوونگەرا» ناو ببرێن، بەڵام دیوە عامییانەکەى «مێژوو» سەرەتا ناوەکان یەکدەخات و تۆماری دەکات و زەحمەتە کەس بتوانێت لێى دەربچێت. ئەوە هەنگاوى دووەم و دواترە کە دەکرێت کەسەکان جیا بکرێنەوە و بە جیا وردبکرێنەوە. هەموو دەزانین فیکرى کامۆ و سارتەر و هایدێگەر لە وردەکارییدا تەواو جیان، بەڵام سەرەتا و لاى خوێنەرێکى ئاسایی، هەر وەک بوونگەرایەک وەردەگیرێن. زۆر جار تایبەتمەندیی نووسەران لەو شوێنە ورد و بچوکانەدایە کە مێژووى گشتى نایبینێت، بەڵام خاڵە هاوبەش و گشتییەکانیش جەبرێکن مەحاڵە لێى دەربچین- چونکە بڕیارە هەموومان لەناو زەمەنێکى مێژووییدا بژین. ناونان پرۆسەیەکە بەشێکى لە دەستى ئێمەدایە، بەڵام دواتر دەکەوێتە دەست «مێژوو» و دواتر بە ڕێژەیەک دەکەوێتەوە ژێر ڕکێفى ئێمە- بەڵام بەتەواوەتى نا. ڕەنگە یەک لە ئەرگۆمێنتەکان ئەوە بێت، بۆ نموونە، بەختیار عەلى یان هەر نوسەرێکى ترى ڕەهەند، شتێک بۆ جێیەکى تر بنووسێت و بەشدار بێت، بەشدارییەکە جەوهەرى نییە، واتە بەختیار عەلى لەو قۆناغە مێژووییە جیا ناکاتەوە کە تێیدا بووەتە بەختیار عەلى. ئەو هەر بەو قۆناغەدا دەناسرێتەوە کە ماهیەتە مرۆیی و مێژووییەکەى کردەکی بووەتەوە. دیارە مەبەستم ئەوە نییە ماهیەتەکەى شتێکى نەگۆڕ بێت، بەڵکوو مەبەستم لە جێیەکدا لکاوە بە ناوێک و قۆناغێکەوە کە بەتەواوى یەکسان نییە بە قۆناغێکى تر. ئەو لە پنتێکى زەمەنی‌دا ئەکچواڵ بووەتەوە کە هەمیشە بۆ ئەو پنتە دەگەڕێینەوە. وەکچۆن کولتوور ناو لە مناڵەکان دەنێت بەر لەوەى بەئاگا بێنەوە کێن، لە گەورەییشدا کولتوور و مێژوو دەستمان لێ هەڵناگرن لەوەى بەبێ ویستى خۆمان ناومان لێ بنێن.

«ڕەهەند» و خاڵەکانى داکوتانى

هەر دیاردە و گۆڤار و پرۆژەیەک، کۆمەڵێک سنوور و سیماى خۆى هەیە. دەتوانین ئەم سنوور و سیمایانە ناو بنێین خاڵى داکوتان، واتە کۆمەڵێک تەقەڵى ڕەمزى و ڕووبەرى مانا و سیفەتى جیاکەرەوەن کە وەک بونیاد(ستراکتۆر)ێکى لێ دێت(گۆڕانکارییەکان و فراوانبوونەوەکان و هەمەڕەنگییەکان لەسەر بنەماى کۆمەڵێک ڕێساى شاراوە دووبارە دەبنەوە کە زۆر جار بە بونیاد ناو دەبرێت). باسەکەمان بونیاد و بونیادگەرى نییە، بەڵکو دیاریکردنى کۆمەڵێک خەسڵەتە کە دەشێت لەپشت هەمەڕەنگییەک و فرەییەک و کۆمەڵێک نووسین و گوتەوە بدۆزرێتەوە و بەشێک لە دیاردەیەکمان پێ بناسێنێت. خاڵەکانى داکوتانى «ڕەهەند»، ئەو خاڵانەن کە وادەکەن «ڕەهەند» هەر «ڕەهەند» بێت و شتێکى «تر» نەبێت.

یەکەم؛ بەر لەهەر شت پێم وایە بوونى هەوڵێکى وەک «ڕەهەند»، خۆى تێستێکى تاریخى بوو تا کۆمەڵێک کێشە و گرفتمان بە خۆراواوە تێبگەین. واتە «ڕەهەند» جۆرە قوربانیدانێکیش بوو لە کارکردندا، تاکوو بزانین چەندە دەتوانین لە خۆمان ڕامێنین و دەکەوینە کوێى بیرى ئەوی ترەوە و خۆراواش چەندە دەستمان دەگرێت لە خۆمان تێبگەین. بۆیە ڕەتکردنەوەى خێراى «ڕەهەند» گوایە سەر بە ئێرە نین، هەڵەیەکى تیۆرییە، چونکە گەر «ڕەهەند» خۆى نەبووایە ئەوا دەبوو بە ئەزموونێکى تردا بمانزانیایە کێشەکانمان چین. بە زمانێکى ئاسانتر، تا کار نەکرێت، نازانین کێین و ئاریشەمان چییە. گەر کەسانێک بەهەڵەدا نەچن، ئێمە نازانین فڵان شت هەڵەیە. بۆیە لێرەدا و بەر لەوەى بچینە سەر هەندێک وردکردنەوە، ئەوا ڕەهەند وەک کۆیەک و وەک فۆرمێک ڕۆڵێکى ڕوونکەرەوەى هەبووە بۆمان. دیارە لەپاڵ «ڕەهەند»دا چالاکی تر هەبووە، ڕەنگە لە هەندێ جێگەشدا کارى ورد و گرنگ کرابێت، بەڵام لەبەر کۆمەڵێک هۆى تایبەت بە مێژوو خۆى، ئاراستەى ترى وەرگرتبێت. پێم وایە لە کولتوورى ئێمەدا، کۆمەڵێک جەبر هەن تاکو تاقی نەکرێنەوە بڕواى پێ ناهێنین. نموونەیەکى سیاسى کە زۆر جار دەهێنرێتەوە، بزووتنەوەى گۆڕان بوو. گوایە وزەى خەڵکى بەفیڕۆداوە و نائومێدییەکانى لەبار بردووە. بەڵام گەر بە چاوێکى گشتبینانەوە سەیرى خۆمان بکەین، ئەوا دەبوو تێستێکى ماتریاڵیی دۆخەکە بکرێت بۆ ئەوەى بزانین ئومێدەکە خۆى گەورە نەبووە. «مێژووەکە» خۆی بەماهیەت شکستێکى هەڵگرتووە کە بەپێى ئەو هەلومەرجەى کە تێیداین هەردەم ئیمکانى دووبارەبوونەوەى تیایە. واتە هەر خۆمان بەشێکین لەو سیناریۆ تاریخییەى کە پێمان وایە تێیدا فریودراوین. تا بوونەوەرێکى سیاسى و ڕۆشنبیرى بەناو تاقیکردنەوەیەکدا نەڕوات، نازانین دەرەنجامەکانى ئەو تاقیکردنەوەیە چییە(مرۆڤ ئەودەم بوارى ڕەخنەى بۆ دەکرێتەوە کە بپرسێت بۆچى هەمووکات لە یەک جێوە تووشى هەمان هەڵە دەبین). بەپێى ئەم لۆژیکە، «ڕەهەند» تێستێک بووە بۆ هەموومان تا ئەو دیوانەى ڕاکێشین کە بەرهەمێکى پۆزەتیڤترى هەیە بۆمان. ڕەنگە ئەمە ئەمڕۆ بۆ زۆرکەس گرنگ نەبێت، هەر بیریش نەمابێت، بەڵام یەک لە پرسە زیمنییەکانى مێژووى ڕۆشنبیرییە. «ڕەهەند» یان هەر پرۆژەیەکى «x»ـى تریش بووایە، بەشێک لەو تێستە تاریخییە پێک دەهێنێت کە پێم وایە بە چەندین جۆرى تریش پێوستمان بە دووبارەکردنەوەیەتى تا پەیوەندیی خۆمان بە خۆمان و پاشان خۆراواشەوە بناسین. بەر لەوەى لە بەش(جزء) و وردەکارییدا بزانین فڵان ژمارەى «ڕەهەند» بەدەقیقى چیی وتووە و لەکوێدا پیکاویەتى و کام جۆرە میتۆد و ئەرگۆمێنتى گرتووەتەبەر، ئەوا لە گشت(کل)دا ئەزموونێک خۆى بە ڕووماندا دەکێشێت کە باش و خراپى، بەشێکە لە چارەنووسى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکە هەمووى. ئەم تێستە، شتێکە دەکەوێتە ئەودیوى دۆستایەتى و دوژمنایەتییشەوە، چونکە دوژمنایەتییەکانیش لە کۆدا دەبنەوە بە بەشێک لە پرۆسەى تێگەیشتنەکە. مەبەستم ئەوەیە گەر دوژمنایەتى و بگرە دۆستایەتییەکى ساویلکانەى «ڕەهەند»یش هەبێت، هەموو جێى خوێندنەوەن کە ئەم تێستە جێى ‌دێڵێت و کۆى سەمپتۆم و نەخۆشییە کۆمەڵایەتى و کولتوورییەکانمان پێ دەناسێنێت. لەوێشەوە بەرەو پەیوەندیی ئەخلاق و ڕۆشنبیرى، ڕەخنە و ڕۆشنبیرى، نوخبە و ئەخلاق و زۆر پرسى دیکە دەچین. هەندێک پرۆژە بۆیە فراوانتر و جێگیرتر لە «مێژوو»دا دەمێننەوە چونکە پەیوەندیی بە ڕووبەرى زۆر کەسى تریشەوە هەیە بە یار و نەیارەوە. لە کۆتاییی ئەم خاڵەدا با نموونەیەکى کۆنکرێتیی ئەو تێستە وەربگرین کە سوودبەخش بوو: با یەکێک لە ڕووەکانى ئەم تێستە وەربگرین کە سوودى خۆى هەبوو: «دزيى ئەدەبى(کە هەموو جۆرە وەرگرتنێکى فیکرى و تیۆرییشى تیا مەبەستە)»، بە شێوەیەکى سەیر واقیعێک بوو نەک تۆمەتێک. لەو قۆناغەدا، بەحوکمى ئەوەى بە ڕووى دونیادا نەکرابووینەوە، ئەوا پێمان وابوو هەر لێکچوونێکى سەرەتایی لەنێوان دوو دەقدا بریتییە لە دزى. پاش کرانەوەمان، زانیمان سەرتاپاى جیهان خۆى لە «دزی»یەکى سەرتاپاگیر و مێژووییدا دەژى. واتە دەقەکان درێژکراوە و کارلێک و دەرهاویشتەى یەکترن. هەموو دەقەکان کۆپیی یەکن، داهێنەریش لە پنتێکى بچوکدا وەک داهێنەر دێتەبوون. دەق ئەوە نییە سەرتاپا نوێ بێت، بەڵکوو نوێبوون لە بەشێکدا دەتەقێنێتەوە کە تەناقوز(هەڤدژى) لەگەڵ دەقەکانى تردا دروست دەکات. داهێنان لە شوێنە گەورەکاندا نییە، پرۆسەیەکى پڕاوپڕیش نییە، بەڵکوو لە جێیەکى بەشەکى(جزئى)دایە کە زۆر جار کۆیەک و کۆپەیوەندییەک هەڵدەگێڕێتەوە. دەربڕینى دزیی ئەدەبى، بەر لەوەى مەبەستێکى سەلبى بووبێت، جۆرێک لە ساویلکەیی بوو لکابوو بەم مەبەستەوە. ئەم ساویلکەییەش ڕەنگە وێنەیەکى لە دینەوە بۆ ئێمە هاتبێت کە دەبێت داهێنان لە عەدەم و سفرەوە بخوڵقێت. «ڕەهەند» تێستێکى نیمچەحەتمى بوو تا هەندێک شتمان بۆ ڕوون بکاتەوە. دیارە ئەم تێستە لە فۆرمى جۆراوجۆردا هەر هەیە و بەر لە «ڕەهەند»یش بە قەبارە و هەلومەرجى خۆى هەبووە. ڕەنگە هەڵە نەبین گەر بڵێین لە هەموو بوارەکانى ژیاندا، خەریکى تێستێکى دەستەجەمعین، ئەویش نەک بەو مانایەى کە بە ئیرادەى خۆمان و بە شێوەیەکى خودئاگایانە دەمانەوێت خۆتاقیکەینەوە و بگۆڕێین، بەڵکوو هەر بوونمان لەناو زەمەنى مۆدێرندا خۆى تێستێکە و بەسەرماندا سەپێنراوە. تێستى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکە کەمێک لەو ڕووەوە جیاوازترە کە بکەرى ڕۆشنبیری تیایە و سەروکارەکە لەگەڵ فیکر و ئاگاییدایە. ئەم تێستە بۆ چالاکییەکى ڕۆشنبیرى لەو ڕووەوە دەبێتە خاڵى داکوتان، کە سنوورى لە تێستێکى تر جیا دەکاتەوە.

دووەم؛ زمان خۆى هەمیشە یەکێکە لە خاڵەکانى داکوتان و جیاکردنەوەى کەسێک لە کەسێکى تر، نووسەرێک لە نووسەرێکى تر، پرۆژەیەک لە پرۆژەیەکى تر و هتد. بەڵام ئەو زمانەى لێرەدا باسی دەکەم، تەنیا زمان نییە وەک ستایلى نووسین بەڵکوو باسکردنە لە کۆمەڵێک خاڵ کە لە جێیەکدا یەکتردەبڕن و ئەو جێیەش زمانە. گەر لە ئاستە سەرەتاییەکەوە دەست پێ بکەین، «ڕەهەند» جۆرە کەشوهەوایەکى زمانەوانیی تایبەتى هەبوو. ڕەنگە زۆر نووسەرى جیا تێیدا نووسیبێتیان، بەڵام سەرەنجام دۆخێکى زمانییمان هەیە هى «ڕەهەند»ـە. کاریگەریی ئەم جۆرە زمان و گوزارشتە لەکوێوە هاتووە باسێکى ترە، بەڵام زمان لە کارى «ڕەهەند»دا، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی خۆى هەیە وەک: وەسفکردن، ڕوونێتییەکى ڕێژەیی لە دەربڕیندا، گوڕخواردنەوە بۆ گوتەیەک کە دەبێت بگوترێ، تەماسى کۆنکرێتیی بە دونیاى کوردەوە، و هتد. سیفەتى یەکەم جێى سەرنجمانە: لە «ڕەهەند»دا دیاردەیەک یان باسێک لە ڕێى وەسفەوە دەخرێتە ڕوو، ڕستە لەسەر ڕستە دەرگیربوونێک دروست دەبێت، جۆرێک لە لێزمەى تەعبیر و وێنە کە بەشێکیان مورادیفى یەکترن. خۆم وەک خوێنەرێکى ناوەڕاستى دووهەزارەکان، ئەم ڕەهەندە وەسفییەى زمان کارى تێکردم. لەوێوە ئەو شتەى پێ ناساندم کە زۆر جار بە شێوەیەکى گشتى پێى ‌دەڵێین فیکر. فیکر کەمێک گشتیتر و جیایە لە زمانى فەلسەفى کە نەفەسگیرتر و ئەبستراکتتر و چەمکبارترە. هێندەى ئاگادار بم، بەر لە «ڕەهەند» کۆمەڵێک ئیمکانى ترى وەسف هەبووە لە پەخشان و نووسینى کوردیدا کە جیاوازترە. ڕەنگە بتوانین بڵێین وەسف پێشتر وێنەى سەرڕاست هەبوو بۆ وەسف، بەڵام دواتر ئەو وێنەیە تێکشکێنرا و وەسف وردکرایەوە. بۆ نموونە دەوترا ئادەمیزاد قەرزاربارى مەرگە. ئەمان کردیان بە: ئەگەرێک لە ئەگەرەکانى بەردەم مرۆڤ، پشتگوێخستنى ئەگەرى مردنە. خۆم ئەو زمانە وەسفییەم هەڵگرتەوە و ڕەهەندێکى کەمێک تیۆریتر و شیکاریترم بۆ زیاد کرد و هەستم دەکرد دەتوانێت وەک نیمچەستایلێکى لێ بێت بۆم. وەک زمانێک کە ڕستەکانى خۆى بە دەلالەتى چڕ بار بکات. لەم ڕووەوە زۆرکەسمان قەرزارى ئەو زمانە وەسفییەین. لێرەدا دەمەوێت لە ئاستێکى شاراوەترى زمان بدوێم کە «ڕەهەند» پێیدا تێپەڕیوە، ئاستێک کە لە ڕواڵەتدا پەیوەندیی بە مەسەلەى زمانەوە نییە: ژێست.

«ڕەهەند» جۆرێک لە ژێستى نووسەربوونى هێنایەگۆڕێ کە لە کایەى ڕۆشنبیریدا بە ڕۆشنبیر دەناسرێتەوە. لەپاش «ڕەهەند»ـەوە زۆر گەنج حەزى نووسەربوونیان تیا دروست بوو.

ژێست یەک لەو چەمکانەیە دەتوانین لەپاڵ ژمارەیەکى زۆر چەمکى تردا بۆ نوێکردنەوەى کایەى ڕۆشنبیرى و زمانەکەى بەکاری بێنین. ژێست لە تێگەیشتنى مندا ئەو جۆرە گوڕخواردنەوەیەیە کە بۆ ئەنجامدانى کارێک دەیخۆیتەوە، ئیدى ئەنجامەکە هەرچى بێت، ژێستەکە جۆرێک لە حوکم و نواندن و بەجێگەیاندنیشە. دەکرێت لە پرسى ژێستدا حسێب لەسەر خودى گوڕخواردنەوەکەش بکەین، نەک هەر ئەنجامەکە. ئەوەى دەگاتە زەینى ئێمە، تەنیا ئەنجامى کردارەکان نییە، بەڵکوو ئەو پرۆسە و ژێستە پێشوەختەشە کە لە ئێمە دەوەشێتەوە و لە ئێمەدا هەڵدەگیرسێت. «ڕەهەند» لەم ڕووەوە جۆرێک لە ژێستى نووسەربوونى هێنایەگۆڕێ کە لە کایەى ڕۆشنبیریدا بە ڕۆشنبیر(intellectual) دەناسرێتەوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە قورسە زمان و جووڵە و بیرکردنەوەى خۆت جیا بکەیتەوە، و دواییش ڕۆڵى نووسەر بگێڕیت تەنیا بۆ ڕێژەیەک لە خەڵک هەرس دەکرێت. لەپاش «ڕەهەند»ـەوە زۆر گەنج حەزى نووسەربوونیان تیا دروست بوو. ئیدى جیا لەوەى ئاخۆ دەتوانن دیسپلینە قورسەکانى نووسەربوون هەڵبگرن یان نا. بە ئێستاشەوە، ڕقێکى شاراوە لە مرۆى نووسەر لە زەینى زۆرینەدا هەیە. خاڵێکى فیکرى لێرەدا هەیە: زۆر جار کەسانێک تا دواسنوور دواى فیکر و فەلسەفە و تەنانەت ئەدەبیاتێکى قووڵیش ناکەون، ئەو تارماییە کۆمەڵایەتییەیە کە لەپشتەوە هیچ توێژێکى جیاوازى پێ قبوڵ ناکرێت. خاڵەکە ئەوەیە کەسەکان خۆشیان بە شێوەیەکى نەستەکى و کۆنەستەکى، بە لاى کایە ئاسانەکانى تردا دەڕۆن، ئەوانەى کە ڕاستەوخۆ ستایشى ڕەشەخەڵکە. ژێستى نووسەربوون لەپاش «ڕەهەند»ـەوە ڕێخۆشکەر بوو بۆ شکاندنى هەندێک لەو تابۆ کۆمەڵایەتییە. بەڵام هێشتا وەک بونیاد ماوە و شەڕى گەورەترى دەوێت. بۆ ئەمەش ئاڵنگاریی شەخسى، ڕۆڵى خۆى هەیە. نووسەر دەبێت پێشوەخت لە کولتوورى فلیستەر دەرچێت، سەرەتا شەڕى تەنیایی فیزیکى و پاشان تەنیاییە ئێستاتیکى و مەعریفییەکەى خۆى بکات. کتێبگەلى وەک ترسان لە فەلسەفە(ڕێبوار سیوەیلى)، بەختەوەرى و بێدەنگى(مەریوان وریا) لەو کتێبانە بوون ناڕاستەوخۆ ڕەخنەى ئەم تابۆیانەیان کردووە. لێرەدا هەوڵدەدرێت زمانى تابۆیەک بشکێنرێت، دیوێکى تر بۆ زمانى کوردى بکرێتەوە کە کەسايەتییەکى نوێى وەک “نووسەر” بگرێتەخۆى، ڕەهەندێکى کۆمەڵایەتى ئاوەڵا ببێت تا نووسەرى تیا لەدایک ببێت. لێرەدا زمان کۆمەڵێک ڕستە و مەدلول و هتد نییە، بەڵکوو جۆرێک لە دەقگرتنى کۆمەڵایەتییە بە یاسا مردووەکانى خۆیەوە. لێرەدا دیسان ئێمە هێشتا لە بەردەم ناوداین نەک ناوەڕۆک، دەبوو سەرەتا نووسەربوون وەک ناوێک دەرکەوێت بەجیا لەوەى ناوەڕۆکەکەى دەگات یان نا. ئێمە زۆر جار پێویستمان بە گۆڕینى هەندێ دەربڕین و ڕستەى ناو زمان نییە، بەڵکوو دەبێت کۆى ئەو باگراوەندە بخەینە ژێر پرسیارەوە کە زمانى ڕۆژانە و ڕێساکانى تیا ئیش دەکات. هاوشوناسبوون لەگەڵ هەندێک ناوى ڕەهەندییەکاندا، کە وەک خراپە سەیر دەکرا، سەرەتاى ژیانێکى نوێى ڕۆشنبیرى بوو، بەڵام دەرکەوت خراپە ڕاستەقینەکە ئەوەیە تا کۆتاییی ئەم وێنەیە ڕانەکێشیت. مێژووى مۆدێرنى خۆراوایی، مێژووى ڕاکێشانى وێنەکانە تا دواسنوورى لۆژیکى و ئەقڵانیی خۆى.

خاڵێکى ترى داکوتانى «ڕەهەند»، کە پەیوەندییشە بە پرسى سیاسەتەوە، بریتییە لە حیزب. ڕەخنەکردنى حیزب لە لایەن «ڕەهەند»ـەوە، خاڵێکى بنەڕەتییە. ئەوان لەبرى چین(class)، ڕەخنەى حیزبیان کرد. ڕەخنەکەش لە زۆر دیوى حیزب بوو کە دەتوانین ناوی بنێین “پان‌حیزبى”، واتە ئەو دەسەڵاتە گشتگیرەى حیزب بەسەر ژیان و زمان و کایەى ڕۆشنبیرى و ئاسایشى مرۆى کوردیشەوە. ڕەنگە یەکێک بپرسێت کۆمەڵگا لە چین پێک دێت نەک حیزب، ئەرگۆمێنتەکەشى ئەمە بێت: چایچییەکى ناو حیزب چەوساوەیە، بەڵام کەسى ناحیزبیش هەیە چەوسێنەرە. بەڵام پێم وایە دەتوانین ئەو ڕەخنانە لەسەر “پانحیزبییەت” درێژ بکەینەوە و بڵێیین: حیزب لاى ئێمە ڕۆڵى چینایەتییش دەگێڕێت. لانیکەم وەک قۆناغێک کە تێیداین و ئەزموونی دەکەین. ئاشکرایە حیزب تەنیا وەک فۆرم مۆدێرنە لاى ئێمە، گەرنا وەک ناوەڕۆک چیرۆکێکى ترى هەیە و ئاخنراوە لە قەیرانى خۆماڵى. واتێدەگەم «ڕەهەند» لە ڕێگەى ڕەخنەکردنى پانحیزبییەتەوە، ویستبێتى هەرسێ بازنەى پێکداچووى “حیزب و خێڵ و دین” ڕەخنە بکات. ئەمڕۆ بەراورد بەو قۆناغە، کێشەکانمان لە هەندێ ڕووەوە هەر بونیادیین و هەندێک نۆرمیش هەن پتر مردەڵە و ڕەقهەڵاتوون. تەنیا جووڵەیەک هەبێت لەسەر بژێوییە و ڕەهەندە زەینییەکانى مرۆى کورد بە جۆرێک لەبیرچووەتەوە. پرسى مووچە و بژێوى کەم نین، بەڵام کۆى کێشەکان نین. هەتا ئەمڕۆ کە خەڵک بایکۆتى هەڵبژاردن دەکات، پتر لە ئیرەییەکەوە دێت کە نابێت هەروا ئاسان کەسانى تر دەوڵەمەند بن، نەک بەرەنجامى مەدەنییەتێکى ڕسکاو و گەشەکردوو. ئیرەیی ڕۆڵى لە هۆشیاریی سیاسیدا هەیە، بەڵام هۆشیاریی سیاسى هەمووى لە پێناوى ناندا نییە. ڕەخنەکردنى حیزب تەنیا لە پێناوى ناندا نەبوو، بەڵکوو لەو پێناوەدا بوو تا ڕەهەندێکى نوێى کۆمەڵایەتى بکرێتەوە کە زۆر چەمکى ترى وەک ئازادى، تاکێتى، کەرامەت و هتد گەشە بکەن. هاوکات ڕەخنەکردنى حیزب، زەمینەیەک بوو بۆ لەدایکبوونى ڕۆشنبیر بە واتا کەمتازۆر ستانداردەکەى کە مەوداى خۆى لە دەسەڵات دەپارێزێت.

هەر لە پەیوەند بەم ڕەخنەکردنە پانحیزبییەوە، خاڵێکى ئەرێنیی «ڕەهەند» و بە پلەى یەک بەختیار عەلى، پاراستنى ئەو ڕووبەرە بوو کە ڕۆشنبیرى لە سیاسەت و زمانى سیاسیدا کورت نەبێتەوە و نەتوێتەوە. ئیتر سیاسەت لێرە بە چ مانایەک هەیە، فەرق ناکات. ڕەنگە بگوترێت هەموو شت سیاسییە و سیاسەت هێزى کاراى بن هەموو کایەکانە. ئەمە ڕاستە، هەر ئەم باڵکێشییەى سیاسەتە کە دەبێت لێى بترسین. ئێمە کە کەلەپوورى نووسین و عەقڵانیەت تێماندا لاوازە، بۆیە پاراستنى ئەم ڕووبەرە خۆى لە قۆناغى تردا ڕەنگە خزمەت بە سیاسەت بکاتەوە. سیاسەت چۆنە و جڵەوى دەسەڵات لاى کێیە، هەقى بەسەر ئەوەوە نییە ک پانتاییی ڕۆشنبیرى دەبێت لەلاوە ئیشى خۆى بکات. پانتاییی ڕۆشنبیرى هەمیشە شتانێکى زۆرتر لەوەى لەخۆیدا هەڵگرتووە کە یەکسان بێت بە واقیع و سیاسەت. ئایدیا هەر لە کۆنەوە لە فەلسەفەدا، شتێکى سەرووترە لە واقیع. ئەمە جگە لەوەى کە فیکر خۆى دیاردەیەکى گەردوونییە و مرۆڤ ناچار نییە هەموو چرکەیەک خەریکى فیتکردنى واقیع و فیکر بێت. وەک خۆم هەندێ ساتەوەخت هەیە هیچ ئینتیمایەکم بۆ واقیعى خۆم نییە. ناکرێت خۆم لە چێژى فیکرێکى گەردوونى بێبەش بکەم هەر لەبەر ئەوەى لێرە ڕیشەى نییە و دیاردەیەکى پێ ناخوێنرێتەوە. وردتر بیڵێم، فیکر هەمیشە زۆرتر و ئاوستر و دەوڵەمەندترە لە واقیع. واقیع ناوى جۆرە مەنگى و سنوردارێتییەکە کە مرۆڤەکان بە هۆى هەندێک میکانیزمى دووبارەوە شاردوویانەتەوە و خستوویانەتەگەڕ. بەڵام هەر ئەم واقیعە مەنگ و سنووردارەیە کە بێشومار شتى لەسەر نووسراوە. ئەمەش وادەکات پێشوەخت بەشێکى فیکر بە واقیع نەخوات، یان ڕاى جیاواز دروست بکات. سیاسەت کە یەکێکە لە خانە هەڵسوڕێنەرەکانى واقیع، خاوتر و ڕووکەشترە بەراورد بەو هەموو ئایدیایەى لە دونیاى فیکر و ڕۆشنبیریدا هەیە. بەڵام خاڵە سەیرەکە لەوێدایە کە هەر ئەم سنووردارێتییەى واقیعە وایکردووە بە شێوەیەکى بێسنوور شتى لەسەر بگوترێت و بنووسرێت. لەم کۆمەڵگایانەى ئێمە شتەکە ئاڵۆزتریشە. دەکرێت عومرێک خەریک بیت و واقیعى سیاسى بەرەو خراپتر بڕوات(بۆ نموونە جۆرج تەرابیشى پاش بەهاى عەرەبى لە سوریا و بەر لە مردنى، نائومێدبوونى خۆى لە دەرەوەى سوریاوە ڕاگەیاند). هەتا لەوەش سەمەرەتر، دەشێت کۆمەڵگاکەت بخوێنیتەوە و بایی سەرەدەرزییەک سوودى پراکتیکی نەبێت و ئەگەرى پیادەکردنى نەبێت.

«ڕەهەند» وەک گفتوگۆیەکى تەواونەکراو

«ڕەهەند» چ لەگەڵ خۆیدا و چ بۆ دەرەوەى خۆیشى گفتوگۆیەکى تەواو نەکراوە. مەبەستم لە گفتوگۆ یەک گفتوگۆى دیاریکراو نییە، بەڵکوو کۆى ئەو پرسیارانەیە کە دەرهەق بە کایەى ڕۆشنبیرى و کۆمەڵگاکە بەکراوەیی جێیان هێشتووە. «ڕەهەند»، وەک دیاردەیەکى ڕۆشنبیرى ڕۆڵى گفتوگۆیەک دەگێڕێت. خەڵکانى بەر لەوانیش دیسان هەر لە گفتوگۆدان لەگەڵمان. لێرەدا نموونەیەک لەسەر ئەم پرسەى گفتوگۆ دێنمەوە: ئێمە چەند ساڵێکە کێشەیەکى وەک “سوبێكت(سەبجێکت)” بووەتە پرس بۆمان. بۆ ئەمە هەم کتێبێکى وەک “سێوى سێهەم” ڕۆڵى هەبوو لە گەڵاڵەبوونەکەدا، هەم گەڕان و بەدواچوونى خۆیشمان. سوبێکت چەمکێکى مۆدێرنە و بۆ پێناسەکردنەوە و نوێکردنەوەى مرۆڤ بەکار دێت. مادام کایەى ڕۆشنبیرییش کایەیەکى مۆدێرنە، ئەوا هیچ ڕۆشنبیرییەک ناتوانێت خۆى لەم پرسە تیۆرییە سەرەکییە لابدات. سوبێکت سەرەتا کۆمەڵێک گفتوگۆى درێژە لە هەناوى هەر ڕۆشنبیرییەکدا. بەو دواییە گەڕانەوەیەکى بچوکم هەبوو بۆ خوێنەوارەکانى سەدەى پێشوو تا بزانم کێ پتر خۆى لەم کێشەیە خولقاندووە. ئەوەى بەریکەوتم، ئەوە بوو کە “مەسعود محەمەد” بەپێى کەرەستە و ئیمکانى خۆى و لەژێر باسى «زات و مەوزووع»دا بە جۆرێک دەرگیرى کێشەکە بووە. لەوێوە دەبوو بچینە گفتوگۆوە لەگەڵ ڕۆشنبیرێکى وادا تا بزانین لەبن ئەم چەمکەدا چۆن مامەڵەى بە زۆر کێشەى مۆدێرنى ترى وەک دیموکراسى، هاووڵاتى، مێژوو، هتدەوە کردووە. سەرەنجام لەو دەرەنجامە نزیک بوومەوە کە بە مانا مۆدێرنەکەى، مەسعود محەمەد دۆزەرەوەى قاڕەى مێژووە لە ڕۆشنبیریی کوردیدا. هەر ئەوەى کە ئاڵتۆسێر مارکس بە دۆزەرەوەى قاڕەى مێژوو دادەنێت و لە زەینى خەڵکیشدا کۆڵۆمبس بە قاڕەى ئەمریکا، لاى ئێمەش نووسەرێکى ئەودەم لەناو نەریتى ڕۆشنبیریدا نەک سیاسى، پێداگرییەکى تایبەت لەسەر پەیوەندیی کورد و مێژوو دەکات. بەم مانایە، ئێمە لە گفتوگۆیەکى تەواونەکراوداین لەگەڵ هەموو ڕابردووماندا. نامەوێت بڵێم ئێمە بەرامبەر بە هەر بیرکەرەوەیەکى خۆراوایی، دانەیەکى خۆماڵیمان هەیە، بەڵکو لە هەندێ چەمکى گشتیی مۆدێرندا دەکرێت ڕۆڵى کەسێک لەوەدا لەبەرچاو بگرین کە دەستى بۆ پرسێک بردووە و “تەوقیت” ڕۆڵێکى مێژوویی بەسەردا داوە.

چەمکى «نەوە» هەرچى بێت، تەمەن و بایۆلۆژیا بێت، کاتمەندى و جەبرى کات بێت، داهێنان و تەوقیتى درووست و دەسپێشخەرى بێت، هیچ لەوە ناگۆڕێت کە گفتوگۆکان بۆ ئێمە بەکراوەیی دەمێننەوە. ڕەنگە هەر نەوەیەک بە ناوێک و پرسیارێک و کێشەیەکى تایبەت دەست پێ بکات، بەڵام ئەم دەسپێکە کۆتاییی یەکجارەکیی ڕابردوو نییە، بەڵکوو سەرلەنوێ چالاک کردنەوە و ڕاکێشانەوەى ڕابردووشە. بۆ کورد کە زنجیرەیەکى مێژوویی پەیدەرپەی نییە، ئەوا کایەى ڕۆشنبیرى وەک کایەیەکى خۆنشین(ئیمانێنت) دەمێنێتەوە. واتە پرسەکان و پرسیارەکانى یەک لەناو یەکتردان، لە لۆچ و هاوکات بنبەستى تایبەتیشدا دەژین. هێند هەیە گفتوگۆ بەرەنجامى ئەم بنبەستانە بێت.نەوەکان دەکرێت سەربارى هەر چالاکییەکى تر، هەمان کات خەریکى یەک کێشەش بن. بۆ نموونە کێشەیەکى مەیلەو نەگۆڕى وەک کورد، بەناو چەند نەوەیەکدا تێدەپەڕێت. کورد کە ناگۆڕێت، تۆ چەندە ڕوانین و میتۆدیشت بگۆڕیت، ئەو جارێ هەر وەک نەگۆڕێک دەمێنێتەوە. لێرەوەیە هیچ ڕۆشنبیرێکى ناو کایەکە لە ڕابردووى ئێمەدا وەک ئۆنتۆلۆژیا تێناپەڕێت، بۆیە وشەیەکى وەک “تێپەڕاندن” وشەیەکى ئیرادەگەرا و سادەیە. کات خۆى تێدەپەڕێت، بۆیە هیچ تێپەڕاندنێک لەوەى کات سەرووتر نییە. ڕەنگە لە وەڵامى پرسێکدا کەمێک تێپەڕین، بچینەپێش، بەڵام ئەگەرى هەیە لە پێچێکدا ناچار بین بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاى سەرەتاکان. بگرە ئەمە نەک هەر خەوش نییە، بەڵکوو کۆتاوێنەى پانتاییی ڕۆشنبیرییە کە بکرێت دروست بکرێت. ئەمڕۆ گەڕانەوە بۆ ئەفلاتوون، واتاى کامڵکردنى ئێستایە لە فیکری خۆراوادا.

دەکرێت یەک لە ڕەخنەکان ئەوە بێت کە بەشێک لە«ڕەهەند» کەمێک پەلەیان کرد لە بەکارهێنانى چەمکى نوێبوونەوە. ئەو نوێبوونەوانەى لێرە ڕوویانداوە پتر عەرەزیین نەک جەوهەرى، پتر لەناو کاتدان نەک مێژوو، زیاتر میکانیکین و لەژێر فشارى تردا دروستبوون نەک دیالەکتیکى و بەرهەمى ناوەکیی خۆمان بن.

دەکرێت یەک لە ڕەخنەکان ئەوە بێت کە بەشێک لە«ڕەهەند» کەمێک پەلەیان کرد لە بەکارهێنانى چەمکى نوێبوونەوە. ئەو نوێبوونەوانەى لێرە ڕوویانداوە پتر عەرەزیین نەک جەوهەرى، پتر لەناو کاتدان نەک مێژوو، زیاتر میکانیکین و لەژێر فشارى تردا دروستبوون نەک دیالەکتیکى و بەرهەمى ناوەکیی خۆمان بن. سەیرکە مرۆى ئێمە دەمێکە لەناو جیهاندایە بەڵام بەجەوهەر زۆر نەگۆڕاوە. گۆڕان پەیوەندیی بە چەمکێکى وەک ئەوی ترى گەورە(The Big Other)وە هەیە، نەک جوگرافیا. ئەوی ترى گەورە ئەو نیگا گریمانە کۆمەڵایەتى و زەینییە کە زۆر لە جوگرافیاکان قایمتر و فراوانترە. پۆرنۆى بەناو کوردى لەبەر ئەوی ترى گەورەى کوردى ڕەتکرایەوە، گەرنا ئەو کچە خۆى لە کولتوورێکى تردا گەورە ببوو. نوێبوونەوە بەرهەمى جۆرە کۆنییەکى دیالەکتیکە، بەس ئاخۆ ئێمە کۆنیی لەم جۆرەمان هەیە؟ بۆچى پرۆژەکان بەتەواوى لەناو کۆنییە مێژووییەکەدا ناڕسکێن و بیر بهێنرێنەوە و ونیش دەبن؟ “مەریوان وریا” لە کتێبێکى کۆنیدا شتێکى شیاو دەڵێت کە پێدەچێت دواتر لەبیر کرابێت. ئەو دەنووسێت مارکسیزم باسى گۆڕان دەکات، بەڵام پرسیارى من ئەوەیە بۆچى دنیاى ئێمە ناگۆڕێت؟ لەسەر ئەم ڕیتمە دەپرسین: بۆچى وەڵامێکى تۆکمە و پرۆژەئاسا و ڕەخنەیی بە واتا مۆدێرنەکەى دەرهەق بە ڕەهەند دروست نەبوو؟ چونکە خەلەلێک هەیە، خەلەلێکى گەورە. ڕەخنە بەدیاریکراوى بە نموونە وەربگرە. بۆچى هیچ مرۆیەکى کورد، بە ئاڵنگارییەوە ئەم حوکمە دەدەم، ڕەخنەى قبوڵ نییە؟ چونکە پرسەکە شەخسى نییە. ڕەخنە پەیوەندیی بە ڕەخنەلێگیراوەوە نییە، وەک چۆن ڕەخنەى”ڕەخنەگر”ـەکەش لە زۆر شتى پەنهان ئاڵاوە. ڕەخنە پەیوەندیی بە ئەوی ترەوە هەیە، کۆى نیگاى ئەوی ترى گەورە، ئەو پانتاییە ڕەمزى و کۆمەڵایەتییەى کە ئاڵوگۆڕە ڕەخنەییەکەى تیا ڕوودەدات. ئێمە بایی ئەوە مێژوومان نییە بتوانین قسە لە قسەکەر جیاکەینەوە، بۆیە قسەکەر و قسەلەسەرکراو دەچنە پەیوەندییەکى گرژەوە کە پتر بریتییە لە ناپەیوەندى. مرۆى مۆدێرن، بە هەموو تەنگژەکانى خۆیەوە واتە پەیوەندى. ڕەخنە جۆرێکە لە خەسڵەتپێدانى مێژوویی، واتە هێند قسە و دەق کەڵەکە دەکەیت کە دەبێتە مێژوو، مێژووش قسەکان و دەقەکان دەخاتە پەیوەندییەوە و گرژییەکە شەخسییەکان کەم دەبنەوە. دیارە مەبەستم لە چەندایەتى و ژمارە نییە، بەڵکوو مەبەستم ئامادەیی و یادەوەری و جێگیربوونى کۆمەڵایەتییە کە بایی ئەوە «مێژوو» بسازێنێت کە مرۆڤ کەمێک بەبابەتى ڕەخنە وەربگرێت. مێژوو گەرچى خۆى دیاردەیەکى تەواو بابەتى و دەرەکى نییە، تەواویش ناوەکى و سوبێکتیڤ نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکى دیالەکتیکى و بگرە کەمێک ئاڵۆزتریشە. لاى ئێمە هێشتا شتەکان ئەو هێزەیان نییە ببنە ئۆبێکتیڤ، ببنە بابەتى مێژوویی، ببنە شتى ناشەخسى بەڵکوو لەسەر شەخس و کەسەکان چڕ دەبنەوە و ئەوانیش ناتوانن گوژمى ڕەخنە قبوڵکەن و ئەو بینەرانەشى لەناو ئەو زمان و پانتاییەدا بینەرن، هەمان دۆخ بەرهەم دێننەوە. لە فیکرى مۆدێرندا گەرچى “سوبێکت” جێى چەمکێکى کۆنترى وەک “جەوهەر” دەگرێتەوە، بەڵام دۆخى بابەتى و پانتاییی ئۆبێکتیڤیش دروست دەبێت. مرۆف کە ناوى سوبێکتى بەسەردا دەبڕدرێت، دەشبێتە بەرهەمى ئەو پانتاییەى وا لە دەرەوەى ئەوەوە دەگوزەرێت و ناچارە وەڵامگۆى ڕەگەزەکانى ناو ئەو پانتاییە بێت. لێرەشەوە ناوێکى وەک «ڕەهەند» زیاتر هەر وەک ناوێک دەمێنێتەوە. ناوێک کە ناوەڕۆکەکەى تەواو ڕووناک نەبووەتەوە و زۆر جار نووسەرەکانى خۆیان ناچارن باسى نووسینەکانى خۆیان بکەن. ئەمە چارەنووسى کۆى پانتاییەکەیە.

بەختیار عەلى بۆ من تا ئێستاش جۆرێک لە تاقانەیی تیایە، بەڵام دەشکرێت کۆمەڵێک شت ببرێتە نێو گفتوگۆ و مشتومڕەوە. یەک لە گرفتە تیۆرەکانیان ئەوەیە کە پێیانوایە گەر تۆزێک پێداگرییت لەسەر مارکس یان فرۆید یان هایدێگەر و هەرکەسێکى تر کرد، ئیتر تۆ ئایدۆلۆژیت. پێم وایە ئەمە حوکمێکى ورد نییە. کۆکم کە فەزاکەمان هێند ورد و عەقڵانى نییە بوارى حوکمدانى وردتر بکاتەوە، بەڵام دەشکرێت جۆرێک لە ئەرگۆمێنتى کراوە بهێڵرێتەوە. بۆ نموونە من کە پێداگرى لەسەر فرۆید یان بگرە سارتەر یان هەتا نووسەرێکى خۆماڵى دەکەم هەمووکات ماناى ئایدۆلۆژیبوون نییە، بەڵکوو جۆرێک لە پێداگریی هێرمیونۆتیکییە. واتە سووربوونە لەسەر ئەوەى بتوانین لەو بیرمەندە تێبگەین، چەمکەکانى بە دیاردەکان بپێوین، ناکۆکیی بە بیریارانى ترەوە دەربخەین. بۆ نموونە لاکان کە نەیارى دۆڵوز بووە شتێک نییە ئێمە کەشفمان کردبێت، بەڵکوو واقیعێک بووە لە خۆراوا قسەى زۆرى بەدواى خۆیدا هێناوە. من بڕوام بە کراوەیی و گەڕانى بەردەوامە، بەڵام کەمێک گومانیشم لەو فرەییە هەیە کە بەشێک لە ڕەهەندییەکان بەردەوام دەیڵێنەوە. خۆراوا خۆى کە لانکەى ئەم بیرانەیە، تا دواسنوورەکان شەڕ و پێکدادانى فیکرى ڕوویداوە بەبێ ئەوەى شەخسى بێتەوە، بەڵام لێرە یەک تۆز پێداگریکردن بۆ ناسینى بیریارێک وەک ئایدۆلۆژیبوون لێکدەدرێتەوە. پێم وایە ئەم حوکمە خۆى لە جێیەکدا ئایدۆلۆژییە، ئایدۆلۆژیاى نەناسین و نەگیرسانەوە و وەفادارنەبوون بە هیچ فیکرێکەوە. هەر بیریارێک سنوورێکى چەمکایەتی هەیە کە لەوە زیاتر بترازێت چیدى هى ئەو نییە. بۆیە ناسینى ئەو سنوورە، ناسینێکى ئەپستمۆلۆژى و هێرمیونۆتیکى و تەنانەت ئەخلاقییشە. ناکرێت بە خەیاڵى خۆت هەمووشت لەسەر بیریارێک باربکەیت. هەر بیریارێک لە ناوەوە دنیایەکى چەمکایەتیی زۆر دەوڵەمەندى هەیە، ناتوانیت بڵێیت ئەوە بەرتەسکبوونە و خۆگەمارۆدانە. هەر ئەو دونیا ناوەکییە دەوڵەمەندەیە کە وادەکات لە خۆراوا بێشومار تێکست و شەرح و ڕاڤە لەسەر بیریارێک بێتەدەرەوە. ئێمە تا دەرگیر نەبین، ناشتوانین دڵنیابینەوە لەوەى کرۆکى ئایدیاى بیریارێک چییە. ناڵێم تا ئەبەد لە مەنهەجێکى وشکدا بچەقیت، بەڵکوو پێویست دەکات لەوە زیاتر دەرگیرى فیکر بین کە هەیە. من خۆم لە ڕێى جۆرە دەرگیربوونێکى سەرەتاییەوە بۆم دەرکەوت کە ئەوە ئەدەبیاتى بەختیارعەلییە بە پلەى یەک باوککوژە نەک شێرزاد حەسەن. گەر مەبەست لە ئایدۆلۆژیاش خولیاى وەرگێڕانە لەسەر بیریارێک یان دەروونشیکارێک، ئەوا دەبێت هەڵوێستمان لەسەر یەک ڕوون بێت: وەرگێڕان هیچ نووسەرێکى خۆماڵى ناسڕێتەوە، بەڵکوو زۆر جار ڕێخۆش دەکات ڕۆشنتر بیبینین و نرخ بۆ کارەکانیان بگەڕێنینەوە. واتە مەزەندەیەکى تیۆرییمان بکەوێتەدەست تاکو بیانناسین و مافى ئەو کارانەشى بدەین کە نەبینراون. قسەیەک کە نووسەرێکى خۆجێى و کوردزمان دەکات، زۆر جار لە تێزێکى دەرەکى گرنگتر دەکەوێتەوە. لە هەندێ جێدا قسەیەکى مەسعود محەمەد یان بەختیار عەلى بۆ من لە هەر نووسەرێکى خۆراوایی گرنگترە، چونکە دەمەوێت خودئاگایی هاوزمانەکەم بپشکنم و تێبگەم و دەرگیر بم. لە یەکێک لە سەروتارەکانى «ڕەهەند»دا هاتووە کە هیچ ڕۆشنبیرییەک بەتەنیا لەسەر وەرگێڕان ناژى و دروست نابێت، ئەمە درووستە. وەرگێڕان تەنیا یەکێکە لە چالاکییە ڕۆشنبیرییەکان. وەک خۆم حەز دەکەم زەینم ئازاد بێت و شوێن پرسیار و وەسوەسەکانم بکەوم. زۆرتر بخوێنمەوە و بگەڕێم، شت یاداشت بکەم و دایانڕێژمەوە، بەڵام وەرگێڕان لە ئاستى کاتبردندا وەک دیلێتییەکى زەینى وایە بەخۆیەوە دەتبەستێتەوە. دایم لە خەمى زنجیرەکەتدایت، خەمى کارەکە، نیگەرانى و دیقەت، بەراوردى چەندین دەق و زمان، هەوڵدان بۆ جێکردنەوەى لەناو کوردیدا و چەندین سەرێشەى تر. بەڵام سەرەنجام هەریەکە لە نووسین و وەرگێڕان لەو پێناوەدان پرسیارەکانى ناو کایەى ڕۆشنبیرى چین و دەبێت چى بن؟ لەکوێدا و چۆن ڕاى گشتى دروست دەبێت؟ گەر ڕاستەوخۆ ڕایەکە دروست نەبێت، چۆن دەتوانیت پشتێنەیەکى مەعریفى و زمانێکى مەعریفى بۆ دەربڕینى ڕایەکە ئامادە بکەیت. دەکرێت لە کایەیەکى ڕۆشنبیریدا چەندین پرس و چەندین ڕا بەتەنیشت یەکەوە بژین و بەدواى وەڵامدا بگەڕێن. لەم ڕووەوە نووسین و وەرگێڕان دەتوانن لەو خاڵەدا یەکترببڕن کە ئاریشە زەینییەکان و کێشە فیکرییەکانمان چین و چۆن بیانکەین پرس و پرسیار؟

هەست دەکەم لەپشت باسى فرەییەوە، جۆرێک لە لەبەرڕۆیشتن و نەزیفى ئەدەبى هەیە کە پەیوەندییەکى زاتیی بەوەى خۆراواوە نییە. زۆر جار دیقەتى ئەوە دەدەم ئاخۆ لەپشت دیاردە کۆمەڵایەتى و ڕۆشنبیرییەکانمانەوە، چەندە ڕیشەیەکى کوردییانە نوستووە. بۆ نموونە لێرە لەجیاتیی فرەیی، فرەییەک هەیە بەرەنجامى نامۆبوون نەک ناسینى یەکتر. پەرتییەکى ئۆنتۆلۆژى لەناو کورددا هەیە کە جیایە لەو پەرتییە بەماهیەت ڕێکخراوەى لە خۆراوا هەیە. لێرە فرەحیزبى بەرهەمى پەرتییە نەک فرەییە بەماهیەت ڕێکخراوەکەى ئەورووپا. لەوێ هەرچەند باسى فرەیی بکرێت، ماناى فەوزا نییە، و گشتێک هەیە پەیوەندیی بەشەکان ڕێک دەخات. لێرە هێشتا لەنێو بونیادى قسەکەى هێمن موکریانیداین کە دەشێت دەرهەق بە هەموو کورد شمول بکات. شوکر مستەفا لە کۆتاییی گفتوگۆیەکى درێژدا کاتى خۆى ئەم دێڕەى هێمن دێنێتەوە: «خۆشەویستی گۆشەکەی تەنیایی، هەر ئەژنۆکەمە/بۆیە ڕۆژ و شەو. وەها گرتوومەتە نێو باوەشم». لە ڕاستیدا کورد وەک پێکهاتەى کۆمەڵایەتى و زەینى، توخمێکى کەمتازۆر سەمەرەیە. هیچ شتێک بەتەواوى نابێتە بونیادى ئەم پەرتییەى. بۆ نموونە، مارکسیزم هەمیشە تەماسێکى بە ڕۆشنبیریی کوردییەوە هەبووە لە سەدساڵى ڕابردووى ڕۆشنبیریدا بەڵام دواتر کاڵ بۆتەوە و ون بووە. کورد زۆر جار تاقەتى بارى مێژووى نییە و پرۆژەیەکى ناسیۆنالیی ڕوونى نییە. لە ڕووى فیکرییەوە، زۆر لەگەڵ ئاڵۆزیدا نایەت و لە جێیەکدا داڵغەى تاک و کۆیشى دەڕوات. بۆیە ئاساییە هەندێجار پەیوەندییەکى ئەوتۆ لەنێوان فیکر و واقیعدا نەمێنێت و ڕۆشنبیر ئەو مافەى هەیە لەسەر ئایدیایەکى گەردوونى بوەستێت و چێژى لێ ببینێت و ئەو چێژە لە خۆى مەحرووم نەکات کە مادام لەگەڵ واقیعەکەیدا نەگونجێت ئیتر دەستهەڵگرێت. ئەمە هیچ پەیوەندییەکى جەوهەریی بە چەمکى فرەییەوە نییە، بەڵکوو جۆرە تاکتیکێکى مەعریفییە مرۆڤ دەتوانێت لەگەڵ خۆیدا بینوێنێت.

سەرەنجامیش لە یەک جێدا کەمێک هاوڕایی و تێگەیشتنم بۆ ئەو دیدە هەیە کە واقیعى خۆمان ساکار و جیاوازترە و پێداگرى لەسەر بیریارێک ئەگەرى کۆمەڵێک مەترسییە کە دەشێت زۆر حاڵەتى وەک کورتکردنەوە، دەمارگیریی دەرەتیۆرى، تەمەڵى و هتدى لێ بکەوێتەوە. بەڵام ناشتوانم ستایشى ئەو پێداگرییە نەکەم کە بیریارێک پێم دەبەخشێت. هەر بیریارێکى خۆراوایی مودەتێکى باشى دەوێت تێى بگەیت، زۆر جار ناشڵێم تێگەیشتن بەڵکوو ناوی دەنێم نزیکبوونەوە. ئینگڵیزەکان کە وشەى approach بەکار دێنن، مەبەستیان نزیکبوونەوەیە لە چەمکێک یان بیریارێک. ئێمەى کورد و خۆرهەڵاتى چەندیش هەوڵبدەین هەر لە پرۆسەى نزیکبوونەوەداین لەوان، چونکە ١) ئەو فیکرە لە مێژوویەکى تردا ڕسکاوە و من لە ڕووى ئۆنتۆلۆژییەوە بەشێک نیم لەو مێژووە. ٢) گەر وەک مرۆیەکى گەردوونى، مافى خوێندنەوە و تێگەیشتنى ئەو بیریارەشم هەبێت، ئەوا پێویستم بە کات و پێداگرییە. پێداگرییش هەمیشە لەسەر ئەو بیرمەند و نەریتە نییە، بەڵکوو گەشتە بەناو فیکرى تریشدا تا دوورى و نزیکیی بیریارەکە بەوانی ترەوە تێبگەین. جا پێم وایە سیفەتگەلى وەک ئایدۆلۆژى، زۆر ورد نیە و بگرە هەڵەیەکى تیۆرییشە. چونکە زۆرجار باییی ئەوە فاکتمان دەستدەکەوێت تێبگەین مرۆى کورد بەئاسانى ناتوانێت ئایدۆلۆژى بێت، ئایدۆلۆژیا هەم فۆرمە و هەم ناوەڕۆک، هەم مێژووییە و هەم کۆمەڵێک بەهاشى لەپشتەوەیە کە لە ڕابردوویەکى تەواو تیۆرییەوە دێت. ئەوەى لێرە هەیە تەعەسوبێکى زۆر جار ڕووکەشە بۆ بەرژەوەندییەک یان بەهایەکى خێڵەکى. ئایدۆلۆژیا، بەتایبەت لەناو پانتاییی ڕۆشنبیریدا شتێکە پەیوەندیی بەوەوە هەیە ڕابردوویەکى دوورى نووسین و فیکرت هەبێت و یەکێک لە فیگەرەکانى مێژووەکەت بووبێتە بت. من کاتێک بتەکانى فرانسیس بیکەن دەخوێنمەوە، هەست ناکەم کورد بت و ئایدۆلۆژیاى ڕۆشنبیری هەبێت. بیکەن کە ڕەخنەى ئەرستۆ دەکات و وەک بتێک سەیری دەکات، ئەوە دەریدەخات ئەرستۆ کاریگەرییەکى فیکرى و مێژوویی لەسەر زەینى مرۆى خۆراوایی جێهێشتووە. بەڵام ئاخۆ ئەم دۆخە لەرزۆک و ناجێگیرەى کورد توانستى ئەوەى هەیە کە بت و ئایدۆلۆژیاى ڕۆشنبیرى دروست بکات؟ سەردەمانێک دەوترا فڵان خوێنەر دەروێشى فڵان نووسەرە، بەڵام ئاخۆ شێخێکى هێند جێگیرمان لەناو مێژوودا هەیە دواى بکەوین و لەوەش گرنگتر ئاخۆ هێند پشوودرێژیمان تیایە هەموو گوتراوەکانى شێخێک ڕاکێشین و شیتەڵیکەین و وازى لێ نەهێنین؟ باسەکەم دین نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکە لە ڕاکێشان و درێژکردنەوەى عەقڵانى کە گوتە بەسەر گوتەبێژدا زاڵ دەکەیت و بیر دەکەیتەوە و ڕەوتێکى ڕەخنەیی دەخەیتەڕێ. بۆیە دەکرێت بەردەوام بپرسین ئاخۆ ئەوەندە خەڵکت هەیە لە دەقى نووسەرەکاندا بچەقن و ڕۆبچن و ئەرگۆمێنتى لێ دروست بکەن و درێژەى پێ بدەن؟ لە ڕاستیدا، لاى کەمییەکەى، گومانم لەم مەسەلەیە هەیە. ئێمەى کورد، تێکڕا زەینێکى پەرتمان هەیە کاتێک ڕووبەڕووى فیکر دەبینەوە، بۆیە هەر ئەم پەرتییە تووشى کۆمەڵێک چەمکمان دەکات کە بەڕواڵەت فیکرییە بەڵام ناواخنەکەى حوکمێکى بەهاییە و هەڵگرى سەمپتۆمەکانى کوردبوونمانە و هیچى تر. چەمکى ئایدۆلۆژیا زۆر جار یەکێکە لەو چەمکانەى کە لە لایەن بەشێکى نوسەرانى ڕەهەندەوە بەکار هاتووە. لەلایەکەوە پێمان وایە لە سەرەتاى شتەکاندا دەژین و لەلایەکى تریشەوە پێمان وایە فڵان و فیسار قۆناغ و کەس ئایدۆلۆژیین. هەتا لە ڕووى سیاسیشەوە حیزبى کوردى(بۆ نموونە لە باشوور کە تیا ژیاوین) خاوەنى ئایدۆلۆژیایەکى ڕوون و مێژوویی نییە، هەتا لە کۆى ئەم کولتوورانەى ئێرەدا ئایدۆلۆژیا بە ماناى تەواوى وشەکە ئیش ناکات. هەمیشە دەق و پەیڕەو هەیە، بەڵام بەتوندى لە واقیع جیا دەبێتەوە. ئایدۆلۆژیا لەناو دنیاى ڕۆشنبیریدا بە مەرجێکەوە بەستراوەتەوە کە دەبێت کاریگەرییەکەى لەسەر واقیع ببینیت. لە کۆمەڵگاى ئێمەدا گەر ئەو شتەش بسڕیتەوە وا بەحسێب نوخبەیە، پێم وانییە شتێکى ئەوتۆ ڕووبدات. نوخبە چەمکێکى مێژووییە و کارلێکێکى دیالەکتیکیی بە واقیعەوە هەبووە. هەتا زۆر جار کە باسى نالى و مەحویش دەکرێت، هەست دەکەم خەڵکانێک بوون لە سووچێکدا بەبێ ئەوەى دەرهاویشتەى واقیعێک بن و بگرە زۆربەى خەڵک هەر نەیناسیون. لە یۆنان کەسێکى نوخبەیی بەناو بازاڕدا دەگەڕا و پرەنسیپەکانى دایالۆگى دادەڕشت، لێرە هەرکەس شتى وابکات دەکرێتە گاڵتەجاڕ. ئەمە خۆى دەلالەتە لەوەى کە تا نوخبە و پانتاییی ڕۆشنبیرى و چەمکەکانى ناو ئەم پانتاییە بەوردى نەخوێنرێنەوە، ئەوا تۆمەتگەلى وەک ئایدۆلۆژى شتێکى زۆر ڕوونمان پێ ناڵێت. هەتا ئەوەى بە ئایدۆلۆژیاى چەپ دادەنرێت لەم کەلتورانەدا، واتێدەگەم لە ناوەڕۆکدا ڕەقهەڵاتنى دەمارگیرییە خیڵەکییە خۆماڵییەکە بێت و هەر ئەوەى واقیع بوارى پیادەکردنى نادات، هەندێک لە باوەڕدارەکانى تووشى متبوون و ڕەقبوونى دەروونى دەکات کە هیچى لەو چەپە ناچێت لە خۆراوادا بە کۆمەڵێک قۆناغى گەورەتر و مێژووییتردا هاتووە. گەر لێرە ئایدۆلۆژیاش هەبێت، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی خۆى هەیە کە کارکرد و دەرەنجامى ترى لێ دەکەوێتەوە. زۆرجاریش ماهیەتى شتێک بریتییە لە کارکرد و دەرەنجامەکانى. گەر بڕیار بێت ئەو مانا فۆرماڵە سەرەتاییەى ئایدۆلۆژیا بەسەر شتەکاندا پیادە بکەین، ئەوا پێم وایە کەسى لێ دەرناچێت: ئەدەب و ژۆرنالیزمى سیاسى و زۆر بوارى تریش ئایدۆلۆژیاى تایبەت بە خۆیان بەرهەم دێنن. گەر نەشڵێم ئایدۆلۆژیا، کڵێشە بەرهەم دێنن. مرۆڤ دەتوانێت یەک کتێب لەسەر ئەو کڵێشانە بنووسێت کە ئەدەب لە واقیعى ئێمەدا ڕایاندەگرێت و لقەکڵێشەى تریشیان لێ دروست دەکات و ئەرکەکانیشان تازە دەکاتەوە و لە هەندێ جێگاشدا لەگەڵ دیندا یەکتر دەبڕن. تاکە مەبەستم لەم قسانە ئەوەیە پێم وایە پێویست دەکات بچینە ئاستێکى ترى گفتوگۆوە کە چەمکەکانى وردتر و مافبەخشتر بن. ئایدۆلۆژیا لەم حاڵەتەدا و زۆر جاریش لە دونیادا وەک میکانیزمێکى بەرگریی دەروونی لێهاتووە و دژ بەو ساتانە بەکار دەهێنرێت کە کۆئەندامى دەروونیی کەسەکە پێ وەڕسە. واتە جۆرێک لە دەرهاوێژیی تەنگژەیەکى دەروونى تا لە خۆ دووربخرێتەوە. ئەم باسانە زۆریان دەوێت و خەون بەوەوە دەبینم ڕۆژێک دۆخێکى ئۆبێکتیڤ و بابەتى و عەقڵانى بڕەخسێت تا هەموومان سەرنجى عەقڵانیی خۆمان بخەینە ڕوو. لە فەزایەکى وەک ئەمڕۆ هەموو ڕەخنە و سەرنجێک یەکسەر وەردەگەڕێتە سەر خراپە(evil)، سەر کورتبوونەوە و نەگەیشتن، سەر دەرگیربوونى شەخسى.

من بڕوام بە فرەیی هەیە وەک ئاشتییەکى کۆمەڵایەتى، بەڵام ژیان خۆى فرەیی ڕووت نییە. ژیان هەمیشە تراومایەک و فرەییەکە. واتە لە بن فرەییەکاندا سنورێکى توندوتیژ نوستووە، جۆرێک لە شۆرتى بەزەبر، شێوازێک لە تێکدانى فرەییەکە. زۆر جار کەسێک بۆیە داکۆکى لە فرەیی دەکات تاکوو خاڵێک لەو نێوانەدا ون ببێت. ئەم ونبوونە زۆرجار ئاساییە و مافى هەرکەسێکە، بەڵام هەندێ جار شتى چارەنووسساز ون دەکات. گەر نمونەیەک بێنمەوە: کە دەوترێت وەستان لەسەر یەک فەیلەسوف دۆگم و دین دروست دەکات، ئەوا ڕێک خۆمانین دینى بیردەکەینەوە. چونکە تووشى شوبهاندنێکى دینى-ئەدەبى هاتووین و هەر جۆرە هەڵوەستەیەکى شاقووڵى بە دۆگم و دین دادەنێین. لە کاتێکدا فرەییەکى تایبەت لە هەناوى فیکرى هەر فەیلەسوف یان بیریارێکدا نوستووە. فرەییەک کە بێگومان سنوورى جیاکەرەوەى بە فرەیی ناو سیستەمێکى تیۆریی ترەوە هەیە. وا گومان دەکەم ئەم فرەییەى لێرەدا باس دەکرێت پەیوەندیی بەو فرەییەى خۆراواوە نەبێت، بەڵکوو فرەییە کوردییەکەیە و تێکەڵ بە زمان و زارى قسەکەرەکە بووە. واتە جۆرە فرەییەکە کە هەڵهاتنە لە خۆکۆکردنەوە و تێگەیشتن لە بیرمەندێک. فرەییی ڕاستەقینە ئەوەیە بتوانیت فرەییە چەمکایەتییەکەى بیرمەندێک لە هەموو دیاردەکانى ژیاندا بدۆزیتەوە و تێى بگەیت. ئەم جۆرە حوکمدانەى سەرەوە ناهێڵێت ڕێیەکى وا بگریتەبەر، چونکە لە ئەسڵدا داکۆکى لە زەینێکى ئەدەبى دەکات کە ئەم زەینەش لە سەروەختى تراوما و بنبەستەکاندا لەبرى دانپیانان، کەچى بۆ لایەکى تر دەگوازێتەوە و چرکەساتەکە ساڕێژ دەکات. هەتا تێگەیشتن لە مارکس بە ماناى چەقبەستن نایەت، بەڵکوو توانایەکى زۆرى دەوێت مرۆڤ تا کۆتاییی بیرى مارکس بڕوات و جیهان لە ساتە وردەکانیدا تێبگات. مارکس تووشى کورتکردنەوە هاتووە کە یەکسەر دەبەسترێت بە شەڕى بۆرژوا و پرۆلیتارەوە، گەرنا مارکس بەئیمتیاز فەیلەسوفە، ئیش بە چەمکانێکى پەیوەست دەکات، میتۆدێک بۆ تێکشکاندنى دژەچەمکەکان بەکار دێنێت، ئەو ئەنجامەى لێرەدا پێى گەیشتووە هەڵیدەگرێت تا لە جێیەکى تردا و لەناو فرەییەکى چەمکایەتیدا بیانلکێنێت بەیەکترەوە. فرەییی بیرمەندان، بەگشتى فرەییەکە لەناو یەکدا، نەک وەک ئەم فرەییە شیعارییەى ئێمە کە فرەییەکە لە فەزایەکى ئەبستراکت و بێ‌چوارچێوەدا.

«فۆرم»ـى کەسایەتى لە بێشومار ڕەگەز پێکهاتووە، شتانێک کە بەشێکى بۆ کەسەکە خۆیشى نەبینراوە. کەسایەتیی شەخسى و کەسایەتیی ڕۆشنبیرییش. پێم وایە کەسایەتى لەسەر کۆمەڵێک هێڵى پانى و درێژى گەشە دەکات. هەیە بە هێڵێکى هەڵەدا شۆڕدەبێتەوە و گەشە سەرەتاییەکەى خۆیشى تێک دەدات. نووسەرمان هەیە بە چەند کارێکى باش هێناى، بەڵام ئێستا کەوتووەتە ناو هێڵێکى هەمەپەسەند و بەربادەوە کە وردەوردە وێنەى ڕابردووى خۆیشى کاڵ دەکاتەوە. نووسەربوون خزمەتکردنى ئەو هێڵانەیە کە لە مێژووى نووسین و سانسۆرەکانى دوور ناکەونەوە. هەر دوورکەوتنەوەیەک، باجى خۆى هەیە. ئەم خاڵە ڕەنگە لەلاوە تێپەڕێنرابێت، بەڵام ڕۆڵى هەبووە لەوەى نووسەرانى «ڕەهەند» بمێننەوە. ئەو چەند ساڵەش فەزاى مەجازى، لە هەندێ ڕووەوە پانتاییی ڕۆشنبیری بەرەو سادەیی و ژۆرنالیزمێکى گشتى برد، بەڵام بەشێک لە کارى «ڕەهەند» وەک کاغەز مایەوە و پەیوەندیی بە واقیعەوە نەپچڕا. ڕۆشنبیرى لە کرۆکى حۆیدا، سەرەنجام لەسەر کتێبى کاغەز دروست دەبێت نەک فەیسبوک. لە کۆتاییدا خاڵێک هەیە، تەکنیکى دەردەکەوێت، بەڵام ناوەڕۆکێکى سیاسى و ڕۆشنبیرى و کۆمەڵایەتییشى هەیە. مەبەستم بۆ فیکر و کارى ڕۆشنبیرى دەبێت دیسپلینت هەبێت، قوربانیدان و یەکلابوونەوە، ژیانت دابین بێت، مەودا کۆمەڵایەتییەکەت زۆر گرژ نەبێت، جۆرێک لە تەنیاییت هەبێت. سپێنۆزا کاتى خۆى وتى تەنیاییەکم لە سووچێکدا بدەنێ و هەموو شت بۆ ئێوە. ماهیەتى نووسەر، بە مانایەک، نووسینە. لەم ڕووەوە گۆڤارى «ڕەهەند» زیاد لە جارێک هەڵوێستى ڕوون و ئەرێنی هەبووە. داواکراوە کەمینەیەک لە خەڵکى نووسەر لە کارى لاوەکى و دەوامى زیادە و وەزیفەى سیاسیی بێکەڵکدا بەهەدەر نەدرێت. ئەمە خۆى دەلالەت لە کێشەیەکى گەورەتر دەکات، ئەوەى کە نوخبە شوێنێکى کۆمەڵایەتیی جێگیرى لە سیاسەتدا نییە. ژیانى کۆمەڵگایەک، بە هەموو پەرتییە ناوەکییەکانیەوە، هێشتا ناچارمان دەکات وەک کۆیەک لێى بڕوانین.

تێبینی: بەشێک لە نووسینێکی درێژتر

The post چۆن «ڕەهەند» بخوێنینەوە؟ appeared first on ژنەفتن.