هەرچەند بە دەربڕینی سۆسۆر، دەق بەڕواڵەت گۆڕەپانێکی داخراو و سنوورداری لەگەڵ نیشانە ناودەقییەکان هەیە؛ بەڵام نابێ خاڵێکی گرینگ لەبیر بکەین، ئەو لە ڕێگەی پێناسەی چەمکی سیستم دوو جۆر پەیوەندی لەنێوان ڕەگەزەکان لێک جیا دەکاتەوە: پەیوەندیی هاونشینی (Syntagmatic)  و پەیوەندیی جێنشینی (Associative). پەیوەندیی هاونشینی، ئەنجامی پەیوەندییە پەیتاپەیتا و هێڵیی ڕەگەزەکان لە ڕستەیەکدایە. ئەم تەوەرە، شوناسی هەر ڕەگەز لە زنجیرەیەکدا، ئەنجامی دژایەتیی ئەو لەگەڵ ڕەگەزەکانی تر دەزانێت؛ بەڵام لە ڕەهەندی جێنشینیدا، پەیوەندییەک لەسەر خاڵە هاوبەشەکانی ڕەگەزە وێکچووەکان بەدی دێت، واتا هەر ڕەگەزێک کۆمایەک لە ڕەگەزەکانی تر کە دەتوانن لە جێی یەک بێن، لە مێشکدا دەورووژێنێت. کەواتە ئەم پەیوەندییە، ئەنجامی پەیوەندیی نێوان ڕەگەزە نادیارەکان لە زنجیرەیەکی هێزەکیی زەینیدایە. هەر ئەو جێنشینییەی ڕەگەزەکانە کە پێکهاتە لە پەیوەندییە دەروونییەکان و هاونشینی لەگەڵ ڕەگەزەکان بەرتەسک ناکاتەوە و ڕەگەزەکانی پێکهاتە بە پێکهاتەیەکی تر گرێ دەدات. ئەم پێواژۆیە، دەق لە کەشێکی داخراو کە سنوورێکی دیاریکراوی هەیە، دەباتە سەرتر و لە پەیوەندییەکیی جێنشینیدا، ڕەگەزە شاراوە و نوێیەکان دەبن بە پاژێک لە دەق.

هەرکام لە ڕەگەزەکانی پێکهێنەری پێکهاتەی چیرۆک، لە ناوی بەرهەمەوە بگرە هەتا کەسایەتییەکان و گشت ڕەگەزە کاتی و شوێنییەکان، ئەو دالانەن کە لە پەیوەندیی هاونشینی لەگەڵ یەکتر، پێکهاتەی سەرەکی و چوارچێوەی چیرۆک پێک دێنن و بە دەلالەتە ڕاستەوخۆ و پاڵەکییەکان لە کۆتاییدا مەدلوولی خوازراوی چیرۆک وەدی دێنن.

بە بڕوای “ئۆمبێرتۆ ئێکۆ” بەرهەم سیستمێک لە نیشانەکانە؛ ئەو سیستمەی کە بە وتەی ئێکۆ “پەیوەندییەکانی دەروونی نێوان نیشانەکانی، ئەگەری ڕاڤە بێئەژمارەکان دەڕەخسێنێت”. ئاراستەیەکی لەم شێوەیە بە بابەتێکی گرینگ وەک ڕاڤە، دەبێتە هۆی ئەمە کە ئێکۆ لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ شێوازناسیی بیندیتۆ کرۆچە (Benedetto Croce) و کەسانێکی وەک ئەو، ڕووەو جۆرێک پێکهاتەخوازیی هێرمنۆتیک هەنگاو هەڵێنێت. چونکە لەم ئاراستەیەدا لەلایەکەوە لەگەڵ توانایییەکانی دەق و لوانە نیشانەناسانەکان ڕووبەڕووین کە بەهۆی ئەو، دەق- تەنانەت لە نەبوونی سووژەی ئاگاشدا- ڕۆنراو لە کۆمەڵێک لە پەیوەندییەکان و پەیوەندیی پێکهاتەیی نێوان سازدەرەکانە کە دەبێتە هۆی پێکهاتنی واتا. لەلایەکی ترەوە دۆزینەوە، دووبارەڕۆنانەوە و ئافراندنی واتا ڕێتێچووەکان جگە لە بوونی ئەم جۆرە پەیوەندییانە، پێویستی بە بوونی سووژەیەک هەیە کە هەڵبژاردنێکی کارا و وشیارانەی لە ڕەگەزەکاندا دەبێت و بەردەوام ڕاڤەگەلێکی نوێ دەئافرێنێت.

لە نیشانەناسیی وێژەییدا، واتا بەهۆی پێکهاتەی نیشانەکانی پەیوەندیدار بەیەکەوە، سیستمی کۆد و گرێبەستەکان بەدی دێت. دۆزینەوە و داڕشتنی ڕێسا و نۆڕمێک کە بتوانێت پەیوەندیی نێوان ڕەگەزەکان تەتەڵە کات، واتای سیستمی کۆدی (رمزگان) دەستەبەر دەکات. سیستمی کۆد بابەتێکی بنەمایییە لە نیشانەناسیدا؛ واتای نیشانە بەو کۆدەوە بەستراوەتەوە کە تێیدایە. سیستمی کۆد چوارچێوەیەک پێک دێنێت کە تێیدا نیشانەکان واتادار دەبن. کەواتە ناتوانین بەوەی وا لە مەڵبەندی سیستمی کۆدا نییە، نیشانە بڵێین.

 بە دەربڕینی بارت گەیشتن بەم سیستمی کۆدییە هەوڵیکە بۆ تێگەیشتن لەم خاڵە کە واتا چۆن لە دەقدا دەئافرێندرێت و بڵاو دەبێتەوە. ئەو هەر لەسەر ئەم تێگەیشتنە، سیستمی کۆدیی بەشداربوو لە میکانیزمی واتاییی دەقدا بەم شێوەیە پۆلێن دەکات: سیستمی کۆدی هێرمنۆتیکی، سیستی کۆدی کردەیی، سیستمی کۆدی دالی (ماناناسانە)، سیستمی کۆدی هێمایی، سیستمی کۆدی کولتووری.

شوێنپێی سیستمی کۆدی بارت لە کۆمەڵەچیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور”دا

١. سیستمی کۆدی هێرمنۆتیکی:

هێرمنۆتیک بەگشتی بە واتای هونەری لێکدانەوە و ڕاڤەی دەقە، بەڵام سیستمی کۆدی هێرمنۆتیک، بەو یەکە واتایییانە دەگوترێت کە لە سەرانسەری دەقدا بڵاو بووەتەوە و دەبێتە هۆی پرسیار و مەتەڵ لە مێشکی بەردەنگدا و وەڵامدانەوەی وردەوردەیان. ئەرکی ئەم یەکانە بریتییە لە: پەروەدەکردنی تێم، جێگیرکردنی دۆخ، داهێنانی مەتەڵ، بەڵێنی وەڵامدانەوەی مەتەڵ، خەڵەتاندنی بەردەنگ لە دۆزینەوە وەڵامی مەتەڵدا، تەمومژاویکردن، لەمپەرسازکردن، داهێڵان، وەڵامی نیوەچڵ و ئاشکراکردنی ڕاستی. ئەمە هەر سیستمی کۆدی چیرۆکبێژییە کە لە ڕێگەیەوە لە گێڕانەوەدا پرسیارگەلێک دێنە ئاراوە و داهێڵان بەدی دێت و لە ئەنجامدا وەڵامی دەدرێتەوە.

لە چیرۆکی “تاقانە”دا یەکەم مەتەڵ کە ڕووبەڕووی بەردەنگ دەبێتەوە، گرینگیی کاتژمێر و بانگکردنی سەرحەدە: “زەنگی کاتژمێرە قورمیشکراوەکەی ژوورەکە وەک ئەوەی کەسێک بانگی بکات وایە: “سەرحەد! سەرحەد!” (ل ٤٧).

ئەگەر ئەم بەشە وەک پەروەدەکردنی تێمی مەتەڵەکە دانێین، نووڕونزاکردنی پیرەپیاو لە ژمارە چوار و نەگۆڕبوونی دۆخەکە دەتوانین وەک جێگیریی دۆخی مەتەڵەکە دانێین؛ هەر وەک لە لاپەڕەی ٤٧دا دەڵێت: “لەبەر خۆیەوە دەکەوێتە بۆڵەبۆڵ: “چوار، چواری نەهامەتیم. چواری ژەهری مار، چواری داماویم.””

لە درێژەی چیرۆکەکەدا و دوای لە زەنگلێدان‌کەوتنی کاتژمێرەکە، گێڕەڕەوە خێرا ئاماژە بە چۆنیەتیی دۆخە گوماناوییەکەی پیرەپیاو دەکات کە بەپێی ئۆلگووی بارت دەبێتە قۆناخی “بەڵینی وەڵامدانەوە بە مەتەڵ” : “دەیهەوێ هەستێتەوە، تەزوویەکی سارد بە جەستە کزەکەیدا مێروولە دەکات، خێرا خۆی دەخزێنێتە ژێر لێفەکەی و لەوێوە سەیری لای سۆپا نەوتییەکە دەکات” و لە دوا دێڕی ئەم بەشەدا بە گەڕان بەدوای حەبەکاندا قۆناخی “خەڵەتاندنی بەردەنگ لە دۆزینەوەی وەڵامی مەتەڵ”ەکەمان بۆ وێنا دەکات: “کوا … کوا حەپەکانم، لە کوێم داناون؟” (ل ٤٧)

هاتنی دەستبەجێی ئەم دێڕە کەشەکە تەمومژاوی دەکات: “دوو بریسکەی سەوز لەلای سۆپاکەوە لێی دەڕوانن.” (ل ٤٨)

بابەتێک کە لە دێڕەکانی دواییدا بەهێزتر دەبێت: “پیاوەکە شڵەژا و لەناکاو هەڵدەستێتەوە. چاوە سەوزەکان لە پشت سۆپاکەوە ون دەبن. پیاوەکە کشومات دەبێت، لێفەکە لە خۆی دەکاتەوە: کوا؟ چیی لێ هات؟” (ل ٤٨)

بە هێنانی ئەم دێڕە هەر لە لاپەڕەی ٤٨دا “بەڵام بریسکەی چاوە سەوزەکان ماتی دەکەن. سووکێ بای دەداتەوە دەگەڕێتەوە لای نوێنەکەی: “گوو بەم ڕۆژ و نێوچاوە”” دەتوانین قۆناخی “لەمپەر چێکردنی” تێدا بدۆزینەوە.

کاتێک گێڕەڕەوە و خوێنەر تووشی سەرلێشێواوی و پرسیارگەلێکی بێوەڵام و ناڕوون دەبن و بەدوای چارەسەرێک بۆ ئەم دۆخەن داهێڵان ڕووی دەدات؛ لە چیرۆکی “تاقانە”دا بەم شێوەیە داهێڵان لە لاپەڕەی ٤٩دا بەوپەڕی خۆی دەگەیێنێت: “ژنەکە پرچی لادەدا و بۆ ساتێ چاوی بە ڕوخسارە ماتەکەی و چاوە سەوزەکانی دەکەوێ. بیر دەکاتەوە: “ئەم چاوانەم لە کوێ بینیوە؟”

لە درێژەی چیرۆکدا و لە لاپەڕەی ٥٠دا بەم وێنایە خوێنەر بە وەڵامێکی نیوەچڵ دەگات: “زەنگی کاتژمێرە قورمیشکراوەکە و جیڕەی پەنجەرە کراوەکەی ژوورەکەی یەک‌بەخۆی دای دەچڵەکێنن: ها … کێ…یە.”

بە دوایین ڕستەی چیرۆک لە لاپەڕەی ٥١دا ڕاستییەکە بۆ خوێنەر دەردەکەوێت: “پیرەپیاوەکە دەستی دەترازێنێتە ژێر سەرینەکەی و بەتاسەوە سەیری لای کوورەکە دەکاتەوە: “ئای دایە گیان، خۆشم دەوێی!!””

خاڵێکی گرینگ لەمەڕ سیستمی کۆدی هێرمنۆتیکی لە چیرۆکی “تاقانە”دا ئەوەیە کە دەق خەریکە بە هێنانی هێندێک کۆد و هێما وەک: “کاتژمێر، چوار، چاو، بریسکە، ژن، دایک و …” جەخت لەسەر مشتومڕە دەروونییەکان: نێوان نەست و بەئاگا، خۆت و بووکەڵەی دەروونت و ئەو حەز و ویستانە دەکات کە لە مناڵییەوە لەگەڵتن و هەر جارێ بە شێوەیەک خۆی دەنوێنێت و لە کۆتاییدا دەبینین چەنێ سەخت و نەگۆڕ بوو.

کەواتە پەیوەندیی نێوان ئەم سیستمی کۆدییە و دەستەواژە سەرەکییەکەی، واتا ڕاڤە و لێکدانەوەی دەق دەربڕی ئەم بابەتەیە کە ئامانجی ئەم سیستمی کۆدییە ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەرە بە هێنانەئارای پرسیارەکان و وەڵامدانەوەیان لە ئاراستەی لێکدانەوەی دەقەدا، کارێک کە دەبێتە هۆی بەشداریی زۆرتری خوێنەر لە تێگەیشتنی دەلالەتەکانی دەقدا.

٢. سیستمی کۆدی کردەیی:

پێرۆئایرۆتیک یان سیستمی کۆدی کردەیی، یەکە گێڕانەوەیییە وردەکان لەخۆ دەگرن کە بەلەپاڵ‌یەک‌هاتنیان گشتێتیی دەق دەستەبەر دەکەن و دەبنە هۆی بەرەوپێشچوونی گێڕانەوە، بارت ئەم دەستەواژەیە بۆ دەربڕینی پاژە جیاوازەکانی زنجیرەیەک لە ڕووداوەکانی چیرۆکێک بەکار دێنێت. لەم جۆرە سیستمی کۆدییە دەکرێ بۆ هەر یەکەیەکی کردەیی یان سێکانسی ناو یان سەردێڕێکی گشتی ڕەچاو بکرێت. وەک ژوان، ئاشقبوون و …

لە چیرۆکی “تاقانە”دا ١٣ کردەی جیاواز دەستنیشان دەکرێن کە بەم شێوەیەی خوارەوە زنجیرەی گێڕانەوە پێک هێناوە:

١) زەنگ‌لێدانی کاتژمێر و لە خەوهەستاندنی پیرەپیاو؛ ٢) هەستانەوەی پیرەپیاو و لەخۆکردنەوەی لێفەکەی؛ ٣) خۆگەیاندنە لای بێشکەکە؛ ٣) گەڕانەوە پیرەپیاو بەرەو نوێنوبانەکەی؛ ٤) کردنەوەی دەرگا و هاتنەژووری ژنێکی کەڵەگەتی پرچدرێژ؛ ٤) شیردانی ژنەکە بە منداڵە ساواکە؛ ٥) ڕۆیشتنی پیرەپیاوەکە بە زگەخشێ بەرەو لای کوورەکە و خۆماتدانی؛ ٦) شیرخواردن و پێکەنینی ساواکە؛ ٧) ئاوڕدانەوەی ژنەکە؛ ٨) سەرشۆرکردنەوەی ژنەکە و مەمک دەرهێنانی لە زاری مناڵەکە و دادانەوەی تۆڕی سەر بێشکەکە و چوونەدەری لە ژوورەکە؛ ٩) گەڕانەوەی پیرەپیاو بۆ سەر نوێنەکەی؛ ١٠) زەنگ‌لێدانی کاتژمێرەکە و داچڵەکینی پیرەپیاو؛ ١١) دەرپەڕینی برسیکە سەوزەکان و هەڵهاتن و میاواندنی؛ ١٢) کوتانی دەستی پیرەپیاو لەژێر دۆشەکەی و گەڕان بەدوای گۆچانەکەیدا؛ ١٣) دەست‌ترازاندنی پیرەپیاو بۆ ژێر سەرینەکەی و بەتاسەوە چاو لەلای کوورەکردن.

لە ڕاستیدا خاڵی سەرەکیی جیاوازیی دوو سیستمی کۆدی هێرمنۆتیک و کردەیی لەوانەی تر لەمەدایە کە “سیستمی کۆدی هێرمنۆتیکی و کردەیی هەردوو هۆکاری جووڵەی دەق بۆ پێش و دانانی کاتی دەقن و دەق لە خاڵێک بۆ خاڵیکی تر و بەرەو ئەنجامێکی لەچارنەهاتوو دەبەنە پێش.

٣. سیستمی کۆدی هێمایی:

سیستمی کۆدی هێمایی، ئەنجامی ئەو دوانە دژبەیەکانەیە کە داهێنەری دەق بە شێوەیەک خوازراو یان نەخوازراو لە پێواژۆی گواستنەوەی واتادا کەڵکی لێ وەرگرتوون “بۆ داڕشتنی دوانە دژبەیەکەکان، هەر دەستەواژەیەکی سەرەکی لە بەرانبەر لێکدژەکەی دادەنرێت؛ دەستەواژەی یەکەم سەرەکی و دەستەواژەی دووەم لاوەکییە” (بی نظیر، ١٦٠:١٣٩٣). کەواتە لە خوێندنەوەدا بەپێی ئەم سیستمی کۆدییە دەبێ دوانە دژبەیەکەکەن لە دەقدا بناسینەوە و دەریان بێنین. وردبوونەوە لەم دوانە دژبەیەکان، خوێنەر دەگەیێنێتە بنەما سەرەکییەکانی ئەندێشە و هزری داهێنەری دەق. پێویستە ئاگادار بین کە ئەم سیستمی کۆدییە تەنیا لە قاڵبی مەجازدا ئەگەری نواندنەوە (بازنمایی)ی لە دەقدا هەیە.

لە چیرۆکی “حەوا بەدەم سنوورەکانەوە” هەر لە ناوی چیرۆکەوە بگرە هەتا ناوی کەسایەتییەکانی نێو چیرۆک و کردە و ڕووداوەکانی نێویەوە، خوێنەر لەگەڵ ناتەبایییەکی سەیر لەنێوان وشەکان و واتا شاراوەکانی و نیشانەکان ڕووبەڕوو دەبێتەوە. بۆ نموونە ناوی قارەمانی چیرۆک کە “حەوا”یە ئەو حەوایەی کە لە پاکی و بێگەردییە سنووربەزێنەکەیەوە سزایەکی سنووربەزێن وەردەگرێت؛ ڕەشیدێک کە لە هەرچی جوامێرییە بەدوورە و چاوە سوورەکانی پڕی ناپاکییە، قادرێک کە لە هەرچی تواناییی بیستن و دیتنی ڕاستییە بێبەهرەیە و میرانێک کە لە میرایەتی تەنیا زۆری و چەوسانەوەی خوشکەکەی پێ بڕاوە و ئەو مەدانەی لە پیاوەتی شتێکی وای لەباراندا نەبوو. لەنێو دەقدا ئەم ناتەبایییە بە وشە ناتەناکان  و کردەکان بەوپەڕی خۆیان دەگەن؛ بۆ نموونە لە لاپەڕەی ٣٤دا دەڵێت: “مەردان وەک ئاگری نەوتیان پێدا کردبێ، هەڵدەچوو و ئەوانیش قاقا پێی پێ دەکەنین.” یان کاتێ لە لاپەڕەی ٣٥دا دەڵێت: “ڕەشید بە قۆشمەییەوە چاوێکی لە حەوا داگرت، گوتی: “حەوا نییە، گورگە گورگ.”” دەبیین لەنێو وشەی حەوا و گورگ هیچ تەبایییەکە لە ناخ و ناوەرۆکیاندا نییە و ئەزقەزا بەپێچەوانەوە حەوا دەبێت بە مەڕەکە. یان هێنانی وشەگەلێک وەک “شایی و شیوەن”، “کۆگای سارد و تاریک، هاوینی گەرم” یان گۆڕانی دڵە دلۆڤانەکەی باوکی بە دڵێک کە جگە لە قین و تووڕەیی چی تری تێدا بەدی نەدەکرا. تەنانەت شێوەی جلپۆشینی حەواش تووشی ناتەبایی بوو، هەر وەک لە لاپەڕەی ٢٨دا دەڵێت: “جلوبەرگە پیاوانەکەی ڕۆژانی پێشووی لەبەردا نەبوو، قەسرییەکی سووری پوولەکەداری لەبەر کردبوو، پرچە کاڵە درێژەکەی لەژێر کڵاوە قامیشەکەیەوە پەرێشان کردبوو، لەچکێکی سەوزیشی کردبووە ملی.” هەروەها لە لاپەڕەی ٤١ و ٤٣دا ئاوا ئەم ناتەباییە زەق دەکاتەوە: “کێڵگە نەدووراوەکان بە بایەکە دەشنانەوە و خشپەخشپەکەیان کەشێکی تایبەت و دڵڕفێنی بە ئێوارەکە دابوو.” “خشپەخشپی با ئیتر خۆش و دڵڕفێن نەبوو. لاسکە ڕەق و تیژەکانی گوڵەگەنمەکان بە سمت و قاچیدا دەچەقین.” و لە لاپەڕەی ٣٢دا دەڵێت: “حەوا دوگمەی کراسە پیاوانەکەی داخست.” نووسەر بۆ ئەوەی کە ئەم ناتەبایییە بەوپەڕی خۆی بگەیێنت لە بەرانبەر ئەم ڕستەیەدا لە لاپەڕەی ٤٣دا دەڵێت: “ڕەشید یەخەی کراسە پوولەکە سوورەکەی دادڕیبووە خوارێ و خەریک بوو وەک چۆن قەپاڵی لە سێو و هەرمێ کاڵەکان دەگرت، ئاواش گازی لە ئەو دەگرت و دەیناڵاند.” یان کاتێک لە لاپەڕەی ٣٢دا دەڵێت: “حەوا کڵاوە قامیشەکەی کردە سەری.” و لە لاپەڕەی ٤١دا دەڵێت: “ڕەشید بەئەنقەست کڵاوە قامیشەکەی لەسەر حەوا کردەوە، فڕێی دایە نێو گەنمەکان و مەستانە پێ کەنی.” کڵاو دوو کارکردی دژبەیەکی پێ دراوە؛ ئەو کڵاوەی بەلەسەرنانی نیشان لە گەوەریی و سەربەرزی و سەروەرییە، ڕەشید بە فڕێدان لە سەری حەوا لە حەواڕا فڕێی دەداتە خوار و نزم و سووکی دەکات و تێکی دەشکێنێت. هەر وەک لە چیرۆکەکەدا دەبینین وشەگەلێک وەک سێو و دزین و خواردن و سنوور، نیشانەگەلێکن بۆ ئەوەی وەک هەمیشە بکەرەکەی کەسێکی ترە و تاوانبار حەوا! نووسەر چیرۆکەکە لە لاپەڕەی ٤٦دا بەم وشە ناتەبایانە کۆتایی پێ دێنت: “هەر دەکەوت و هەڵدەستاوە و ڕۆیشت … پێم  وایە بەردەنگ پێویستە بە خوێندنەوە لە هەناوی ئەم شتە بەڕواڵەت نەگۆڕ و ڕاوەستاوانەدا گۆڕانکاری و ناتەبایی و پەڕینەوە لە قۆناغێک بۆ قۆناغێکی تر لە ڕوانینیدا بەدی بێنێت.

٤. سیستمی کۆدی واتایی:

سیستمی کۆدی واتایی بەدوای دەستنیشانکردنی ئەو دەلالەتە پاڵەکی(ضمنی)یانەن کە لە دەقدا هەن و تایبەتمەندی و کردەکانی کەسایەتییەکان، شوێنەکان و شتەکان دەردەخەن؛ بە وتەیەکی تر ئەو ئاماژە پاڵەکییانە کە لە جێی دەلالەتە ئاشکراکان دادەنیشن و نیشانەکان لە جێی وتەکان و وەسفەکان دادەنێن. تێگەیشتن لەم سیستمی کۆدییە لەبەر تێپەڕین لە توێژی سەرەوە و ڕۆچوون لە قووڵایییەکان، پێویستی بە وردبوونە و قووڵبوونەوەی خوێنەرە.

ئێستەش با لەژێر تیشکی سیستمی کۆدی واتایی خوێندنەوەیەکمان لەسەر چیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور” هەبێت. یەکەم شت کە سەرنجی خوێنەر ڕادەکێشت ناوی چیرۆکەکەیە؛ دەکرێ بڵێن لەپشت وشەی شار، شارستانییەتێک خۆی حەشار داوە کە بە ڕەنگە سوورە خوێناوییەکەی گشت کون و کاژێر و کووچە و کۆڵان و ئەو شەقامانەی خۆی نیشانەی شارستانییەتە، تەنیوە. چیرۆک لەم کاتەوە “لە دوانیوەڕۆیەکی گەرمی هاوین” واتا لە هەڕەتی لاوەتی و پێگەیشتووییی کچەکە؛ لەلایەن باوکێکەوە کە خۆی نیشان لە دەستەڵات و هێزێکی لەبننەهاتووە ڕوو دەدات، کچەکەی لەبەر دەرگای زانکۆ کە زانکۆ خۆی ڕێک واتای بێشکەی زانست و شارستانییەت دەکوژرێ. لە درێژەدا دەڵێت “بەڵام باوکەکە وەک شێرێکی زامدار نەڕاندی و گوتی: “کچی خۆمە! کچی خۆم!” (ل ١٠٩) دەزانین شێر خۆی واتای هێز و دەسەڵاتی لە خۆدا حەشار داوە و زامداربوونی واتای ئەوپەڕی دەڕەندەبوون دەدات.

لە درێژەدا دەڵێت: “کچەکە بەبێ ئەوەی وستەی لێوە بێت،” ئەم کپ‌وماتی واتای ترس و تۆقاوییەکی سامداری لە خۆدا حەشار داوە. دواتر دەڵێت: “خوێنێکی گەرم و گەش لە مەقنەعە ڕەشەکەیەوە چۆڕایە دەرێ” خوێنێکی گەرم و گەش، واتا ئەو خوێنەی وا ژیانبەخش و پاک و بێگەردە؛ بەڵام لە مەقنەعەیەک کە ڕەشە و واتای تاریکی و توندوتیژی و مردن دەدات.

یەکێکی تر لەم ڕستانەی کە خوێنەر تووشی وەستان دەکات ئەو کاتەیە کە لە لاپەڕەی ١١٠دا دەڵێت: “بەر دەرگای فڵانە زانکۆ هەر خوێنە.” وشەی فڵانە واتای نەناسیاوبوون و زۆربوونی ئەم شوێنانە دەگەیێنێت کە ئەم شێوە کارەساتانەیان لێ دەکەوێتەوە و کاتێ دەڵێت هەر خوێنە مرۆڤ وەبیر ئەم باوڕە کۆنە دێنێتەوە کە خوێنی شەهید هەمیشە زیندووە و قەت ویشک نابێتەوە.

بە نووسینی ئەم ڕستەیە لە لاپەڕەی ١١٠دا”جەنابی شارەوان هێشتا لە نوێنەکەیدا بوو،” ڕێک واتای خەمساردی و نابەرپرسبوونی بەرپرسان لە مێشکدا دەچەسپێنێت.

کاتێکیش هەر لەم لاپەڕەیەدا دەڵێت: “شەڕی خوێنەکە لەگەڵ ئەو پیاوە نارنجییانە وا هەر ئەوان دەهاتن دەیانشۆردەوە، ئەویش بۆ سبەی بەیانییەکەی گەرم و گەش بە ڕێڕەوەکەوە پەنگی دەخوارەدەوە.” بەم واتایەیە کە ئەم خوێنە کە هەر کچانی کوژراوی کۆمەڵگان، خەریکن خۆیان دەنگی خۆیان هەڵدەبرن و بەدوای مافی خۆیانەوەن.

لە لاپەرەی ١١١دا دەڵێت: “خەڵکە سەرسووڕماوەکە کەوتنە سێڵفیگرتن لەگەڵ خوێنەکە و لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاویان کردوە” ئەمە ڕێک واتای کەمتەرخەمی و نەبوونی مرۆڤایەتی لە کۆمەڵگادا دەستەبەر دەکات و ئەوەی کە هەرکەس تەنیا بەدوای خۆشییە کاتییەکانی خۆیەوەیە و وەک مەڕ سەریان داخستووە و هیچ شتێک نایانپرینگێنێتەوە. پیاوانی کۆمەڵگە بەمەش ئاسوودە نەبوون و “بە ئاسندڕک دەوری خوێنەکەیان گرت و کۆشکێکی بلیفرۆشیشیان لە تەنیشتیەوە دانا، بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی وا دەیانویست لە نزیکەوە لەگەڵ خوینەکەدا وێنە بگرن.” (ل ١١١) هێنانی ئاسندڕک بە واتای سنوودارکردنی هاتوچۆی کچان و لە چوارچێوەی دەسەڵاتی پیاودا ڕاگرتنیان و پەلنەبزاوتنیانە؛ بەڵام ئەگەر پیاوان بیانهەوێت دەیانفرۆشن و ئەوەندەی خۆیان بیانهەوێت دەتوانن ببینرێن.

نووسەر لە زمانی پیرەپیاوەوە و لە ڕاستیدا دابونەریتی کۆنی کۆمەڵگەوە  لە لاپەڕەی ١١٤دا بەم شێوەیە واتای سەربەستی و خۆڕزگارکردن و بوێری کچانی کۆمەڵگە لەپشت “هەڕاجکردن”دا حەشار دەدات و دەڵێت: “ئەو قەحبەیە خۆی هەڕاج کردووە، هەتا من لەمسەرەوە بەری دەگرم، ئەو لەوسەری ترەوە دەڕوات.” چەند دێڕ خوارتر بەم شێوەیە وێنای دەکات: “ئەو قەحبەیە دەرپێکەەی داوە بە شانیا، خەریکی خۆنواندنە.”

کۆتاییی چیرۆکەکەش ئاوا واتای شکستهێنانی دابونەریتی کۆن و سەرهەڵدانی ژنانی ئازادیخواز و سەرکەوتنیان بەسەر ئەم کۆمەڵگە و شارستانییەتە بۆگەنەدا لەنێو وشەکانی “قوڵینگێکی ژەنگاویی ژێرخانەی ماڵەکەوە و زایەڵەیەکی سووری فیشقەکردوودا وێنا دەکات: “لەنێو کەلوپەلی ژێرخانی ماڵەکەیدا قوڵینگێکی ژەنگاویی دۆزییەوە و هەتا لای خوێنەکە گیر نەبوو، نەڕاندی و ئاسندڕکەکەی دەوری جێی خوێنەکەی لابرد و بە هەموو هێزەوە بە نووکی قوڵینگەکە تێی بەربوو: “قەحبە قەحبە” و لە کۆتاییدا ئاوا کچان بەسەر ئەم شارستانییەتە بۆگەن و دابونەریتە پاوانخوازەدا سەر دەکەون: “لەپڕ لەگەڵ نووکی قوڵینگەکە زایەڵەیەکی سوور فیشقەی کردە دەرێ و پیرەپیاوەکە و تەواوی شارەکەی لەگەڵ خۆیدا برد.”

٥. سیستمی کۆدی کولتووری:

دەلالەتی ئەم سیستمی کۆدییە ڕووەو واتایەکە کە لە دەرەوەی دەقدایە و بە زانستی گشتی (هونەر، پزیشکی، وێژە و…) پەیوەندی هەیە. سیستمی کۆدی کولتووری مەڵبەندی ئوستوورەناسی و ئیدئۆلۆژییە. تێکچێنراویی ئەم سیستمی کۆدییە، هەستی ڕاستەقینەبوون لە دەقدا وەدی دێنێت، چونکە خودی ئەم بیر و هزرانە بڕوا “سروشتی” و پاساوهەڵگرەکانی کولتوورین. مەبەست لە سیستمی کۆدی کولتووری، ئەو سیستمی کۆدییەن کە “بنەمای گوتارێک لە ناوەندێتییەکانی زانستی یان ئەخلاقی قایم و پتەو دەکەن، بەڵام بۆ فامی واتای سیستمی کۆدییەکانی تر، پێویستە ئەوان لە قاڵبی ئەم سیستمی کۆدە گشتییانە کە بریتین لە تەنراوی تایبەتی کولتووری- کۆمەڵایەتی ڕێک بخرێن و ماناپشکنی بکرێن. کارکردی ئەم سیستمی کۆدییە لەسەر بنەمای ئەسڵی نێواندەقێتی(Intertextuality) پێک هاتووە، بەدیهێنانی لێهاتووییی فامی دەق لە چوارچێوەی ئەو چەمکانەیە کە پێشدا لە جیهانی دەرەوەی دەقدا هەبوونە.

لە کۆمەڵەچیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور”دا چیرۆکی “سندووقەکە” نموونەیەکی بەرچاوە بۆ ئەوەیکە بە پێوەری سیستمی کۆدی کولتووری بخوێندرێتەوە و تیشکی بخرێتە سەر. هەر لە ناوی چیرۆکەکەوە هەتا ئەو کەشەی بۆ ئەم چیرۆکە پەروەدە کراوە خوێنەر هەست بە کەشەکی ناسیاو و بەرهەست دەکات؛ لە ماڵی داپیرەوە بگرە کە چیرۆکەکە لەوێدا دەخوڵقێت هەتا حەوز و دارودرەختی نێو حەوشەکە و ئەو کۆگایەی لەپشت دارهەنارەکە هەڵکەوتبوو. بەڵام چەند ڕەگەزی زۆر گرینگ لەم چیرۆکەدا هەن کە سەرنجی خوینەری کورد ڕادەکێشێت و بەروە ئوستوورە و کولتوور و ئەفسانەکانی کۆنی کوردەواریت دەگەڕێنێتەوە و ناچارت دەکات لەسەریان وەستان و تێڕامانێکت هەبێت؛ یەکێک لەم ڕەگەزانە هەر ئەو دارەهەنارەیە کە کۆگاکە لەپشت ئەوەوە هەڵکەوتبوو، لە ڕاستیدا هێنانی ئەم دارهەنار بەهەڵکەوت نەبوو، هەر خوێنەرێکی کورد دەزانێت کە دارهەنار لە ڕەگەزە هەرە چالاکەکانە لە وێژەی کوردیدا، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئەفسانەیەی کە لە کوردەواریدا هەیە و وەک ڕەگەزێکی پیرۆز بەتایبەت لە هەوراماندا چاوی لێ دەکرێت کە خۆی بۆ ئەو کولتوورە دەگەڕێیەوە کە لە باوانمانەوە بۆمان بە میرات ماوەتەوە و پێیان وا بووە بە هۆی دەنکە زۆرەکانیەوە زۆرتر لە هەر شتێک تر هێمای زاوزێ و زۆربوونی بەرە و ژیان و ژیانەوە و بەپیتییە؛ لە هەورامان و کوردستان ئوستوورەی باویادگار پیوەندی بە هەنارەوە هەیە کە دایکێک بە ناوی دادە سارا و بە خواردنی دەنکێک هەنار لەدایک دەبێت. هەروەها لە فۆلکلۆری کوردیشدا هەر ئەم هەنارەیە دەبێتە هۆی مردنی بەڕواڵەتی مەم و گەیشتن بە ژین و ژیانێکی هەتاهەتایی.

نووسەر لەم چیرۆکەدا بە هێنانی هێندێک لە کەرەستە کۆنەکانی کوردەواری سەرنجی خوێنەر بەروەر چاخێکی تایبەتی لە ژیان و کولتووری کوردەواری ڕادەکێشێت و هەروەها دەبێتە هۆی ناساندن و مانەوەی ناوی ئەم کەرەستە کۆن و لە ڕاستیدا ئەو کولتوورەی باوانمان تێیدا دەژیان؛ هەر وەک لە لاپەڕەی ٨٧ و ٨٨دا ئاوامان بۆ وێنا دەکات: “کۆگاکە پڕ بوو لەو شتە کۆنە قەدیمییانەی وا ئیتر کەس لەم سەردەمەی ئێستادا بەکاری نەدەهێنان و وێنەشیان لە ڕاستیدا هەر نەمابوو. لە مەشکەی پێست و سێپای دار و قاپوقاچاخی فافۆن و گڵ و مەنجەڵ و ئەفتاوەی مسەوە بیگرە هەتا زیلۆ و بەڕە و لباد، بەڵام لە ماڵی داپیرەمدا هێشتا بوون.”

یەکێکی تر لەم کۆدانە کە سەرنجی خوێنەر بەرەو ئەمە ڕادەکێشت کە بە پێوەری کۆدی سیستمی کولتووری بخوێنرێتەوە کارکردی پشیلە و هێنانی لەم چیرۆکەدایە، هەر وەک دەزانین لە کولتووری کوردەواریدا پشیلە بە بوونەوەرێکی سپڵە و پێنەزان دادەنرێت کە نووسەر بە هێنانی ئەم ڕەگەزە و ئاماژە پێی، ئەم شێوە ڕوانینە زەق دەکاتەوە و وەک ئەوەی کە بیهەوێت بەئەنقەست کەڵکی لێ وەرگرێت و وەک کولتوورێک بیپارێزێت یانیش بەرەنگاری بێتەوە؛ بەم شێوەیە لە لاپەڕەی ٨٨دا بەرجەستە کراوە: “ئەوەندەم نەزانی گوربەیەکی زل لەسەر بەڕەکانەوە بازی دایە خوارێ و …گوتم: “سپڵەی پێنەزان، داپیرەم کەم دەخاتە بەرتان وا هاتوونەتە سەر شتەکانی؟ …” هەروەها یەک شتی تر کە لە کۆنەوە لەلایەن داپیرەکانمانەوە بۆمان دەگێڕدرێتەوە ئەوەیە کە جنۆکەکان لە ڕواڵەتی پشیلەدا وەدەر دەکەون کە لە لاپەڕەی ٩١دا ئاماژەی پێ کراوە: “داپیرە باسی جنۆکە و ئەو شتانەی زۆر بۆ کردبووم کە گوایە پشیلەکان جنۆکەیان لەگەڵدایە و هەر کەسێ لە ناوەختدا بیانکوتێ، ئەوانیش لە تۆڵەدا جنۆکەکانی خۆیانی تێ بەردەدەن.”

یەکێکی تر لە ڕەگەزە کولتووری و ئوستوورەییەکانی ئەم چیرۆکە جەختکردن لەسەر ژمارەی چلە. کە خۆی دەتوانێت کۆد و نیشانەیەک بێت بۆ بەرەیەک یان کاتێکی مامناوەندی بۆ گەشە و باڵاکردنی تەواوی مرۆڤ و هەروەها ماوەیەکی باو و ئاسایی بۆ ژماردنی مێژووییی دوو بەرەیە. نووسەر لە لاپەڕەی ٨٩دا ئاوا ئەم ڕەگەزە زەق دەکاتەوە: “ئەمجار قۆڵم هەڵکرد و دانەدانە شووشەڕبەکانم هێنانە خوارێ، چل شووشە ڕبی پڕ بوون.” هەروەها لە لاپەڕەی ٩١ ئاوای وێنا دەکات: “گوتی: “چل شەوی ڕەبەقە لەنێو ئەم سندووقە شکاوەدام. باش بوو تۆ هاتی، دەنا نەمدەزانی چی بکەم. چل ڕۆژ بەبێ نان و ئاو لەم نێوەدا کەوتبووم، نە تریفەی مانگم دەبینی، نە ڕووناکاییی ڕۆژم لێوە دیار بوو.””

لە کۆتاییشدا بە هێنانی ڕەگەزەکانی مار و شای ماران و سەوزەوار وەک کوڕی شای ماران، کە وەک ئوستوورەیەکی کۆن و کولتوورێکی ڕەسەنی کوردی دێتە ئەژمار و هێمای خواوەندی زانایی و ئاگاداربوون لە تەواوی نهێنییەکانی جیهان و هەروەها هێمای تیمارکەری و خێروبێر و ژیانەوەیە، کەڵکوەرگرتن لەم سیستمی کۆدییە بەوپەڕی خۆی دەگات. نووسەر لەم چیرۆکەدا بەم شێوەیە بەرە بەرە ئەم ئوستوورە جارێکی تر بە زمانێکی تر دەگێڕێتەوە و خوێنەر ناچار دەکات جارێکی تر بۆ سەرچاوەکانی ئەم ئوستوورە کۆنە و هێماکانی بگەڕێتەوە؛ لە لاپەڕەی ٩٠دا دەڵێت: “مار بوو، مارێکی ڕەشی قەترانی!! ڕەشمارێ وا لە سندووقەکەی داپیرە بازی دابووە دەرێ و ئێستەش ملی بەرەو لای من هەڵدەهێنا.” هەروەها لە لاپەڕەی ٩٢دا لە زمانی کاکە سەوزەوارەوە بەم شێوەیە ئەم ئوستوورەیە تۆختر دەکاتەوە: “گوتی: من کاکە سەوزەوار، کوڕی شای مارانم!” هەروەها لە لاپەڕەی ٩٣دا گرینگایەتیی ئەم ئوستوورە و کولتوورە لەنێو باوانماندا بەم شێوەیە زەق دەکاتەوە: “نێو سندووقەکە پڕ بوو لە پارچەی سپیی قەدکراو کە بە بەنی ڕەنگاڵە نەخشی ماریان لەسەر کێشرابووەوە. مارەکان سەریان ئافرەت و لە کەمەر بۆ خوارەوە پیاو بوون. هێندێکیشیان بەتەنیا ڕەشمار بوون. ڕەشمارەکان لەسەر پارچەکان بە بەنی ڕەش گوڵدۆزی کرابوون…”

خاڵێکی تر کە لەم چیرۆکەدا جێی سەرنج و ئاماژەیە، ئەمەیە کە ئەم کولتوورە ڕەسەنە ڕێک لە ماڵی دایکی دایکە و لەلایەن داپیرەکانەوە پاراستراوە و پشت بە پشت هاتووە، ئەمە خۆی ئاماژەیەکە بۆ ئەم ڕەگەزە بەرچاوەی کە لە ژندا هەیە و وەک خواوەندی ژین بەردەوام خەریکی ژیانبەخشینە تەنانەت ئەگەر نرخەکەی بەخشینی ژیانی خۆی بێت.

لە کۆتاییدا دەتوانین بەم ئەنجامە بگەین کە لەنێوان ئەم پێنج سیستمی کۆدییەوە، سیستمی کۆدی هێرمنۆتیک و سیستمی کۆدی کردەیی، پەیوەندییان بە شیوەگەلێک هەیە کە خۆدی گێڕانەوە لەو ڕێگەوە دەئافرێندرێن و، سێ دانەکەی تریش لە کۆمەڵە ڕووداو و لۆژیکی گێڕانەوە تێ دەپەڕن و ئاماژە بە زنجیرە واتایییەکان دەکەن. هەروەها بەپێی ئەم لێکدانەوەیەی لەسەر هێندێک لە چیرۆکەکانی کۆمەڵەچیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور”مان کرد دەتوانین بڵێین بەپێی بۆچوونی ئێکۆ ڕاڤە ئەنجام و ئاکامی ئاڵۆزی نێوان دەق و خوێنەرە و هەر چەشنە ڕاڤەیەک کە خوێنەر لە نەبوونی شوێندانەری دەقدا دەیکات، جۆرێک “ڕاڤەی ناباو”ە و خوێنەری ڕاستەقینە یان خوێنەری نموونە تەنیا لەژێر تیشکی دەق بەم لێهاتوویییە دەگات کە لە ڕێگەی “هێرمنۆتیکی لێکدانەوەدا کە خۆی ستراتژییەکی نیشانەناسانەیە” ڕاڤە بکات کە شیاوی تێڕامان و تاوتوێکردن بێت. بەم چەشنە، دیالێکتیکی خوێنەر و دەق دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی جۆرێک ڕاڤەی نیشانەناسانە کە بەپێی ئەو خوێنەری نموونە – کە لە حوکمی سرشتی نووسەری نموونەدایە – بە کەڵکوەرگرتن لە توانستی زمانی و هەبوونی زانستی پێویست لە خوێندنەوەی دەقدا و بەبێ دەست تێوەردانی نووسەر، ڕووەو گەیشتن بە مەبەستی دەق دەڕوات، جووڵەیەک کە بە کراوەییی بەرهەم لە سنوورەکانی ڕاڤەی نیشانەناسانە دەگات. ئێکۆ لەم بارەیدا جەخت دەکات کە لە دیالێتیکی دەق و خوێنەردا “مەبەستی دەق هەروەها لەژێر سێبەری مەبەستی خوێنەر” دەبێت؛  واتا چاوەڕوانییەکانی خوێنەر خۆی بەسەر دەقدا دەسەپێنێت. بەڵام ڕوون  و ئاشکرایە کە ڕەسەنایەتیی ئەم چەشنە چاوەڕوانییانە لە خوێندنەوەی بەرهەمێکدا کاتێک وەدی دێت کە “هەر ڕاڤەیەکی گریمانەکراو، لەلایەن بەشێک یان بەشەکانی تری دەق بسەلمێندرێن یان دەستکاری بکرێت یان حاشای لێ بکرێت.”

سەرچاوەکان

١. کتێبی ئافاقی شێعری نالی، د، ڕەهبەر مەحموودزادە

٢. کتێبی (دانشنامەی نظریەهای ادبی معاصر، ایرنا ریما مکاریک، ترجمەی مهران مهاجر، محمد نبوی)

٣. کتێبی زایەڵەی شارێکی سوور (کۆمەڵەچیرۆک)، شاناز جەوانشیر، دەزگای سەردەم ٢٠٢١

٤. کتێبی (بیان (با تجدید نظر و اضافات)، دکتر سیروس شمیا)

٥. وتاری (انار نماد تولد و جاودانگی، د. اسماعیل شمس)

٦. وتاری (بررسی تکثر معنایی در حکایت “شاه و کنیزک” مولوی بر اساس نظام روایی رولان بارت)

٧. وتاری (تحلیل داستان “الغریب” نجیب کیلانی بر مبنای رمزگان پنجگانە بارت، علی قهرمانی، آرزو شیدایی، صدیقە حسینی)

٨. وتاری (بازیابی رمزگان در منطق الطیر عطار نیشابوری “خوانش داستان مرغان سالک و برادران یوسف”، محمدهادی فلاحی، معصومە گلستانە)

٩. وتاری (تحلیل داستان سارای از دیدگاه نشانەشناسی بارت، علی کریمی فیروزجایی/ الهام اکبری)

١٠. وتاری (بررسی نشانەمعناشناختی داستان لیلی و مجنون جامی بر پایەی تحلیل گفتمان، سید احمد پارسا و منصور رحیمی)

١١. وتاری (کارکرد روایی نشانەها در حکایت رابعە از الهی‌نامە عطار، محسن بتلاب اکبرآبادی- احمد رضی)

١٢. وتاری (رمزگان‌شناسی “حیوان” در داستانهای کوتاه شهریار مندنی‌پور، نسرین فقیە ملک مرزبان، طاهرە کریم))

١٣. وتاری (نشانەشناسی اجتماعی رمان بیوتن، سهیلا فرهنگی/ معصومە باستانی خشک بیجاری)

١٤. وتاری (نشانەشناسی اولین رمان اجتماعی ایران، عفت نقابی/ کلثوم قربانی جویباری)

١٥. وتاری (اومبرتو اکو و بنیان‌شناختی تأویل، دکتر مسعود آلگونە جونقانی)

١٦. وتاری (تحلیل نشانەشناختی ساخت روایی رمان “دم لفطیر صهیون” اثر نجیب کیلانی، د. کبری روشنفکر/ فاطمە اکبری زادە)

١٧. وتاری (بررسی سمبولیسم در داستان گیلەمرد، مصطفی گرجی/ سولماز مظفری)

١٨. وتاری (بررسی و تحلیل اسطورە در منطقە مکریان مهاباد، شیلان مەسرور، ایلناز رهبر)

The post لێکدانەوەی کۆمەڵەچیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور” appeared first on ژنەفتن.

ڕۆمانی “هەزارداڵانی جندۆکان”²نووسینی “حەسەنێ مەتێ” نووسەری خەڵکی شاری ئامەد، لە ساڵی ١٩٩٤ز نووسراوە. ڕۆمانەکە لە سێ بەش پێک هاتووە و چیرۆکی مامۆستایەک دەگێڕێتەوە. بەشی یەکەمی ئەم ڕۆمانە بە گەیشتنی وەڵامی نامەی دەرکرانی “مامۆستا کەوانۆت” لە مامۆستایەتی دەست پێ ئەکات و تاکوو دیالۆگ و دۆستایەتیی مامۆستا کەوانۆت و گەبرانی باچۆ لە لاپەڕەی ٦٧ درێژەی هەیە. پاش خوێندنەوەی نامەکە بە پاش‌چوونێک³ گێڕانەوەکە بۆ چوار ساڵی ڕابردوو دەگەڕێتەوە. کاتێک مامۆستا کەوانۆت “ماڵ و کۆچ ساز و تەیار دەکا. ورد و درشت هەموو کەلوپەلی ماڵێ دەخاتە پشت ماشێنە کۆنەکەی و لەگەڵ کەیبانووە ژیکەڵەکەی هێدی و هێمن بەرەو باکوور وەڕێ دەکەوێ.”(ل ٧). لە لاپەڕەکانی تردا گێڕانەوەکە بە چیرۆکی خوازبێنی کردنی مامۆستا کەوانۆت لە نێرگزی کۆچەر و، دژبەریی باوکی نێرگز درێژە دەدرێت و دەڵێت: “ئەمە هەر بەشی کوڕانی عەشیرەتی خۆمان کچمان هەنە، کچمان لە کوێ بوو بیدەین بە کوڕە شارستانی؟”(ل ٨). لە کاتی گێڕانەوەی ئەم بەسەرهاتە بەرەو “گوندی شێتان” دەڕۆن. گوندی شێتان گوندێکی سێحراوییە و هەر ئەم سێحراوی بوونەی سەرنجی مامۆستا کەوانۆتی ڕاکێشاوە: “وایان پێ دەڵێن. منیش لە زاری خەڵکم بیستووە […] بەڵام شوێنێکی خۆشە، زۆر خۆشە! ئاوەکەی، بەروبێستانی، پیوازەکانی. […] دەڵێن هۆی شێت بوونی خەڵکی ئەم دێیە، پیوازەکانیەتی. هێندێک خەڵکیش دەڵێن لە بەر ئاوەکەیەتی”(ل ١٤). پاش ئەمەش مامۆستا کەوانۆت لە قوتابخانەی گوند نیشتەجێ دەبێت و “سۆفی سێوەدین” بۆ دیداری دەڕوات و بەسەرهاتی خۆی بۆ دەگێڕێتەوە. لە یەکەم ڕۆژی قوتابخانەدا مار بە کچۆڵەی سۆفی سێوەدەینەوە دەدات و، ئەم ڕووداوە هەندێک پرسیار لە لای مامۆستا کەوانۆت دەورووژێنێت. بە پەیجۆر بوونی هۆکاری دەست ڕۆ کردنی منداڵان لە کەلێن و قوژبنەکان، دەستەیەک زانیاری تر لەمەڕ منداڵان و ئاکاری ئەوان بە دەست دەهێنێت و هەندێک پرسیاری تری بۆ دروست ئەبێت. بۆ دۆزینەوەی وەڵامی ئەو پرسیارە ڕوو لە چەقەخانەی گوند دەکات و لە وێدا “گەبرانێ باچۆ” دەناسێت. لە لای مامۆستا کەوانۆتدا گەبرانی باچۆ چاوانەیەکی گرنگە بۆ ئەوەی وەڵامی پرسیارەکانی بدۆزێتەوە. وێڕای دیالۆگەکانی گەبرانی باچۆ و مامۆستا کەوانۆت لەنێو چەقەخانەدا [کە زێدەتر مشتومڕێکە لەمەڕ بۆق کوشتن و کیسەڵ کوشتنی منداڵان لەگەڵ خەڵکی گونددا] دیالۆگەکانیان لە ێو حەوشەی قوتابخانەدا گرنگییەکی ئەساسیی هەیە؛ کە لە درێژەی وتارەکەدا ئاماژەی پێ دەدرێت.

بەشی دووەمی ڕۆمانەکە لە دەستنووسی “گەبرانی باچۆ” پێک دێت کە لە نێویدا ماڵە گرنگەکانی گوندی شێتانی وەسف کردووە. گەبرانی باچۆ بۆ ئەوەی مامۆستا کەوانۆت زێدەتر خەڵکی گوند بناسێت، دەستنووسەکانی پێ دەدات و پاش ئەوە خۆی کۆچ دەکات. بە گشتیی وێنای گوندی شێتان بەم دەستنووسە بە بەر چاوی خوێنەر دەکەوێت. شازدە ماڵ لە سەرجەم ماڵەکانی گوند وەسف دەکرێت و لە هەر مەودایەکدا ماڵێک هەڵبژێردراوە.

خەڵکی گوندی شێتان بەم شێوە وەسف دەکرێن: چاوپیس، دەڵاڵ، داوێن‌پیس، تەڵەکەباز، مامەڵەچی، چاوچنۆک، شێت، دەستلێوەشراو، جندۆکەدار، دۆخین‌شل، بەدفەڕ، نووشتەنووس، شەیتانی، لووتبەرز، دەستدرێژ، وجاخ‌کوێر، بۆگەن، مرخن، خەرەفاو، دەست‌قووچاو، نێرەمۆک،ژنانیلە، بەدگومان، ڕەشبین، بێ‌سەرەوبەرە، هەلپەرست، دەم‌پیس، تەماحکار و هتد.

بەشی سێهەمی ڕۆمانی “هەزارداڵانی جندۆکان” وەکوو ڕۆمان یان چیرۆکێکی سەربەخۆ دەست پێ دەکات. پاش چوار ساڵ ژیان لە گوندی شێتان “ئاڵوگۆڕێک وا سروشت دەتوانێ بەسەر دار و درەخت و ئاژەڵ، یان بەسەر مرۆڤدا بیهێنێ، بێگومان لەسەر بنەماڵەی مامۆستا کەوانۆتیش کاریگەری هەبووە”(ل ١١٩). لە کاتی قۆچەقانی دروستکردن و خۆتەیارکردن “میخۆی پاسەوان” بە مامۆستا کەوانۆت دەڵێت: “بەخودا، ئاغا، تۆش تەواو خووی ئێمەت گرتووە!” (ل ١٥٧). هەروەها نێرگزی کۆچەر، کە ڕۆیشتووە بۆ ماڵی شێتان نزای کردووە و دووگیان بووە، لە شەوێکدا بە دەم خەوەوە دەڕوات بۆ گەڕەکی شێتان و هەندێک ڕووداوی سەیری بۆ دەقەومێت. لە درێژەی ڕۆمانەکەدا ئەم ئاڵوگۆڕییە تا ڕادەیەک پەرە دەستێنێ کە نێرگزی کۆچەر منداڵەکەی سەقەت دەبێت و مامۆستا کەوانۆت شێت دەبێت. لە ڕاستیدا تەنیا بە خوێندنەوەی ئەم بەشە گرنگترین زانیاریگەلێک وا خوێنەر پێویستیەتی، بە بەردەست دەکەوێت.

وێڕای ئەم سێ بەشە گشتی و بەرچاوە، ڕۆمانی “هەزارداڵانی جندۆکان” لە دەستەیەک وردەگێڕانەوە پێک دێت. ڕووداوەکان بە شێوەیەکی ڕووناکی‌نەخواز⁴ پێکەوە لکێندراون. لۆژیک و زەروورەتێکی گێڕانەوەییی ڕووداوەکان پێکەوە نالکێنێت و، وێژیار بە زەینێکی ئاڵۆزەوە گێڕانەوەکە بەرەو پێش دەبات. بە ناقائیلییەوە بەسەر ڕووداوەکاندا باز دەبات و تێکهەڵکێشی و لێکپێزییەک”بەستێن – کەسایەتی – ڕووداو” پێکەوە گرێ نادات. گەر بمانەوێت ئەم ڕۆمانە لە نێو دەستەبەندییەکدا بخونجێنین، دەکرێت وەکوو ڕۆمانێکی ناتۆڕالیستی ناوی لێ ببەین. جۆرج لووکاچ لە وتاری “گێڕانەوە یان وەسف”ـدا، بە جوداکردنەوەی ڕۆمانی ڕیالیستی و ناتۆڕالیستی، باس لە ئەوە دەکات کە نووسەری ناتۆڕالیست چۆناوچۆن بە زێدەوەسفی هاوڕێکیی گێڕانەوە دەشێوێنێت و گێڕانەوەیەکی ناهاوڕێک بەرهەم دەهێنێت. تایبەتمەندیی نەرێنی ئەم شێوە گێڕانەوە پڕکردنەوەی ساویلکەئاسای فەزای ڕۆمانە و ڕووداوەکان تەنیا بە تاڵێکی زێدەناسکەوە بە گەڵاڵەی ڕۆمانەوە گرێ دەخۆن. لە ڕاستیدا نووسەر لەم ڕۆمانەدا تەنیا بە شێوەیەکی ساکار، ڕووکەشی سرووشتی و کەلتووری نوواندووەتەوە.

هەر وەک لە سەرەوە باس کرا، دەکرێت بەشی سێهەمی ئەم ڕۆمانە وەک چیرۆکێکی درێژ جودا بکەینەوە و، وێڕای ئەوەش، شتێک لە گێڕانەوەکە کەم نەبێتەوە. بەشی سێهەم تەنیا لە ڕێگەی ناوی کەسایەتییەکانەوە لەگەڵ بەشی یەکەمدا پەیوەندی هەیە. بە واتایەکی تر پێویست ناکات خوێنەر بەشی یەکەم و دووهەم بخوێنێتەوە. ڕەنگە گەر تەنیا بەشی سێهەم وەک چیرۆکێک بڵاو بکرایەتەوە، چ لە باری فۆڕم و چ لە باری ناوەڕۆکەوە، لە ئاستێکی بەرزتری ئەدەبیدا جێگیر ببوایەت. هەر بەم شێوەش بەشی دووهەمی ڕۆمانەکە لە ئەساسدا هیچ پەیوەندییەکی بە گشتێتی ڕۆمانەکەوە نییە و بگرە بتوانین وەک یاداشت هەڵگرتنێکی بەر لە نووسین ناوی لێ ببەین. لێرەدایە کە لەنێوان “حەقیقەت” و “ڕووداو – کەسایەتی – بەستێن”ـدا دابڕانێکی قووڵ دروست دەبێت. هەر وەک لووکاچ ئاماژەی پێ دەدات حەقیقەت تەنیا لە ڕێگەی کردەوە، ئاکار و ئاکسیۆنەوە ئاشکرا دەبێت و “کەسایەتی چیرۆکیش لە ڕوانگەیەکی کۆنکرێتەوە، تەنیا ئەگەری هەیە لە ڕێگەی ئاکسیۆنەوە ئاشکرا بێت.”(هەمان، ل ٣١). بەڵام لەم ڕۆمانەدا وێژیار وەکوو ڕاپۆرتنووسێک دەردەکەوێت. بێجگە لە چەند جێگا [وەک دیالۆگەکانی مامۆستا کەوانۆت و گەبرانی باچۆ، دیالۆگەکانی نێرگز و خانێ و حەوشەی ماڵی شەڕۆ] کەسایەتییەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ وەسف دەکرێن و فەزای هیچ خۆدەرخستنێکیان پێ نادرێت. تەنانەت گۆڕانی مامۆستا کەوانۆت بەو شێوە ڕاپۆرت دەدرێت کە “عادەت و خوویەکی سەیری لێ پەیدا بووە. لە هەر کوێیەک چۆلەکەیەکی وە بەر چاو دێ، تەواو ملی وەردەسووڕێنێ و تەماشای دەکا. هەرگا بە تەنیشت یا ژێر دارێکدا ڕەت دەبێ، بێ ئەوەی بۆ خۆی هەست بکا سەری هەڵدێنێ و سەیری لکوپۆپی دارەکە دەکا. ئیتر وەکوو دێهاتییەک ژیانی دێی پێ خۆش دەبێ.”(ل ١٣٠). هەروەها لە درێژەدا وێژیار دەڵێت: “لە ماوەی ئەو سێ ساڵەدا بە بیانووی دەرسی گیاناسی لایەک لە حەوشەی مەدرەسە بڕ دەدا و بە منداڵانی قوتابخانەی هەڵدەکەنێ دەیکاتە بێستانی تەماتە و بیبار، لایەکی دیکەی حەوشە دەکاتە ئاخوڕ و ئەو لایەی دیکەش دەکا بە کولانەمریشک.”(ل ١٣١). لە ڕاستیدا ئیزنی ئەوە بە خوێنەر نادرێت کە گۆڕانی مامۆستا کەوانۆت ببینێت. واتا خوێنەر ناتوانێت بینێت کە چۆناوچۆن ڕۆشنبیرێک وا خۆی بە ئەرکدار دەزانی ڕیفۆڕمێک لە ئاکار و ڕەوشتی خەڵکی ئەو گوندەدا دروست بکات، ئێستا لەسەر ئەوەی “شەڕۆ” بە دەستی خۆی کفتە لە مەنجەڵ دەربێنیت گرێو دەکات و، لەگەڵ هەرزەکاری گونددا چۆلەکە دەکوژێت. ئەم گۆڕانە بە خوێنەر ڕاپۆرت دەدرێت.

ئوزلەم چاخلایان بە لێکدانەوەی ڕۆمانی “هەزارداڵانی جندۆکان” کەسایەتییە سەرەکییەکانی نێو ئەم ڕۆمانە بەپێی پێناسەی “فۆرستەر” هەڵدەسەنگێنێت. مامۆستا کەوانۆت و نێرگزی کۆچەر بە کەسایەتیی گشت‌لایەن⁵ و کەسایەتی گەبرانی باچۆ بە کەسایەتیی ساکار⁶ ناو دەبات. (چاخلایان، ٢٠١٩: ٣). ئەو گۆڕانی نێرگزی کۆچەر و مامۆستا کەوانۆت وەک تەنیا هۆکاری ئەم دەستەبەندییە ناو دەبات. بەڵام ئەم گۆڕانە نەک لەنێو ئاکسیۆنی گێڕانەوەکە و لە قووڵاییی ڕووداوەکاندا ڕوو نادات، بەڵکوو لە زاری وێژیارەوە ڕادەگەیەنرێت. ڕاستییەکەی گەر بە شلگیریشەوە لەگەڵ ئەم دەستەبەندییەدا هاوڕا بین، کەسایەتییەکان بۆ ئەم مەبەستە لە ئاستێکی ڕووکەشیدا پەرداخت کراون و هیچ شێوەیەک لە لۆداریی و پوخت بوونیان پێوە دیار نییە. لە ئەساسدا نووسەر لە زۆربەی پەردەکاندا تووشی کۆسپ دەبێت و کەڵکیان لێ وەرناگرێت. بە واتایەکی تر نووسەر گێڕانەوەکە سواخ دەدات و تا قووڵایییەکەی ڕۆ ناچێت. بۆ نموونە لە چەقەخانەدا وێڕای ئەوەی پەردەکە بۆ پێکدادانی کەسایەتییەکان تەیار دەبێت، مشتومڕی “فەقێ دمسۆ” و “گەبرانی باچۆ” لە لاپەڕەیەکدا تەواو دەبێت.(ل ٥١) نموونەی تری ئەم شێوە سواخ دانە کۆتایی بەشی یەکەمە کە گەبرانی باچۆ بەبێ هیچ زەروورەتێک لە گێڕانەوەکە دەسڕدرێتەوە.

وێڕای ئەم باسانە و، ڕەنگە گرنگتر لە هەمووی، ئەوەیە کە گوندی شێتان بە شێوەیەکی تەواو سروشتی و سێحراویی وەسف دەکرێت. دووانەی شاری/گوندی بەردەوام دووپات دەکرێتەوە. گەر بمانەوێت ئەم ڕۆمانە بچەمکێنێن وەکوو ڕۆمانێکی “خۆڕۆژهەڵاتناسیSelf-Orientalism” پێناسە دەکرێت. زۆرینەی کەسایەتییەکان سەرسووڕهێنەر و سەیر و سەمەرە وێنا کراون. بەپێی ئەوەی کە مامۆستا کەوانۆت ماشێنێ هەیە بێگومان کاتی ڕووداوەکان نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەمە، بەڵام شوێنێ ڕووداوەکان هیچ نیشانەیەک لە ئاوەزمەندی⁷ سەردەمی مۆدێڕن و شارستانییەتی پێوە دیار نییە. ئەم ئاوەزمەندی و شارستانیەتە لە لای مامۆستا کەوانۆتدایە و، بە ئەرکی خۆی دەزانێت کە نەک هەر منداڵان، بەڵکوو خەڵکی گوندەکەش ئاوەزمەند بکات و دەڵێت: “ڕووناکبیرێک و دێهاتییەک وەکوو یەک نین. تێگەیشتن و بیر و ڕامانیشیان وەکوو یەک نییە. ئینسانی کوێرفام و نەزان خۆڕاگریی کەمە، لە ڕاستیدا خەڵکی ئەم دێیەش شتێکی ئاوان، هەر وەکوو کوتم ئەرکی سەرشانی ڕووناکبیر و زانا چییە؟ ئەو شتەی دەیزانم ئەوەیە: ئینسانی کەللەشەق و ناحاڵی زۆر جێی عەیب و ئیراد نین، بەڵام بۆ کەسێکی عاقڵ وا نییە. بۆ عاقڵ زۆر شەرم و ئیرادە لە کەسێکی کەم‌عەقڵ و نەزان تێنەگات. تەنانەت ئەرکی سەرشانیەتی حەول بدات حاڵی بکات.” (ل ٥٦). ئەساسی ئەم ڕۆمانە لە سەر ئەم ئایدیا پێک هاتووە: ڕۆشنبیرێک کە خۆی لە سەرووی جڤاکەوە دەبینێت و، بە سەپاندن، گشتاندن، پێوە لکاندن و خۆماکی⁸ کردنەوەی هەندێک نازناو [یان ناونیتکە]، هەوڵی داگیرکردنی هزر و ئیرادەی جڤاک دەدات. ڕۆشنبیر بەم گشتاندن و شێوەڕوانینە، کە لە ئەساسدا یۆرۆسەنتەریکە و نیشانەگەلی ڕۆژئاوایی پێوە دیارە، جۆرێک دەست‌ڕۆیشتوویی و ڕایەداری⁹ بۆ خۆی پێک دەهێنت. مامۆستا کەوانۆت بێجگە لەوەی کە لە باری ئابوورییەوە لەسەر زکی “گوندی شێتان” ماڵ و نەوایەکی کۆ کردووەتەوە، مافی هەر شێوە گوڕاندنێک بەسەر خەڵکدا بە خۆی دەدات: “هەستن بچن لە کووچە و کۆڵان بانگەواز بکەن بڵێن ئاغا شێت بووە، بڵێن ئاغا نەخۆشی شێتی گرتووە… بڵێن هەڵیت و پەڵیت دەڵێ… بڵێن جنێوی بە ئیبلیس و شاگردەکانی داوە! دە هەستن دەی! هەتا لە دەستتان دێ بڕۆن بڵێن ئەوە ئاغا بەرۆکی بە پیرە جندۆکان گرتووە و شیر و تیریان لێ دەکێشێ […] با تەواوی خەڵکی دێی بێ‌عەقڵەکان، دێی شێتەکان، دێی جندۆکان، دێی ئیبلیس، خەبەردار ببن!” (ل ١٩٨). کەواتە هۆکاری شێتی مامۆستا کەوانۆت نەک جندۆکان، بەڵکوو خەڵکی گوندن؛ کە بە نەفامی و تێنەگەیشتوویی خۆیان ئەویان شێت کردووە. بێگومان هەر ئێستا نموونەی ئەم ڕۆشنبیرە لەنێو فەزای هزری و ئەدەبی کوردیدا زۆر دەبینرێتەوە؛ کە باس کردنیان لەم وتارەدا ناخونجێت. ئەم شێوە ڕوانینە، کە لە بەرهەمگەلی ئوریەنتالیستەکان، کوردۆلۆژیستەکان و ئێران شارییەکاندا زۆر بە بەر چاو دەکەوێت، لە ئەساسدا ستراتیژییەکی کۆلۆنیالیستییە. تاکی کۆلۆنیالیست بۆ ئەوەی هەبوونی کۆلۆنیالیستی خۆی پاساو بدات، پێویستە کەلتوور و شێوەژیانی جڤاکی کۆلۆنیکراو سووک و چرووک بکات؛ یان تا ئاستی ژینێکی ناماقووڵ ¹⁰دایبەزێنێت.

گەر بمانەوێت ڕۆڵی ڕۆشنبیر لەم ڕۆمانەدا تاوتوێ بکەین، لە ڕاستیدا لێرەدا ڕۆشنبیر هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ ڕۆژهەڵاتناسێکدا نییە. وانوواندنەوەی فیگۆڕێ ڕۆشنبیرێکی خەمناک کە لە گەمژەتی و بێعەقڵی خەڵک وەڕەز و شێت بووە. فیگۆڕی مامۆستا کەوانۆت بێجگە لەوەی کە ناتوانێت دۆخی هەنووکە فام بکات، بە یەکدەست کردنەوە، بەرزکردنەوە و گەڕان بە دوای هۆکاری مێتافیزیکیدا فامێکی ناسیاسی بەرهەم دەهێنێت. دواکەوتوویی و کاڵفامی بە سەر جڤاکدا گشتاندووە و هۆکاری هەموو ڕەنج و مەینەتەکان بە ئەستۆی جڤاک دەخات. هێڵگەلێک وا دۆخی هەنووکەیان دیاری و جێگیر کردووە ناکێشرێنەوە و، ئەوەی کە دۆخی هەنووکە لە ژێرسای چ هێزگەلێکدا سەقامگیر بووە بە بەر چاو ناکەوێت. گەر بمانەوێت ڕۆشنبیری وەکوو پێگە و هەڵوێستێک، یان جۆری ڕاوەستان لە بەرچاو بگرین، بێگومان ئەرکی ئەوە نییە کە لۆمەی دار و دیوار بکات و هەر دەم دەست بە ناڵین بکات؛ بەڵکوو ئەرکی ئەوەیە کە هەوڵ بدات ئەو شتەی وا شاردراوەتەوە بە بەر چاو بخات. ئەم تێکۆشانە و پەیوەندییەک وا ڕۆشنبیر لەگەڵ شرۆڤە کردنی جیهانی خۆیدا دەیگرێت، ڕۆڵ و ئەرکی ئەو دیاری دەکات. بە واتایەکی تر ڕۆشنبیر لەسەر بەستێنی جڤاکیی-کەلتووریی خۆی و، لە مەیدانی زانست و پرێسپێکتیڤی ژیانی جڤاکەکەیدا قسە دەکات. ئەم شێوە ڕۆڵ گێڕاندنە خۆی جۆرێک دەستێوەردانی سیاسییە کە لە لای مامۆستا کەوانۆتدا بەدی ناکرێت.

حەسەنێ مەتێ نووسەری ئەم ڕۆمانە [کە بە درێژاییی نزیک بە ٣٠ ساڵ لە ئەورووپادا ژیاوە] لەنێو ئەو نەزم و ڕێکدارییەی ئەورووپادا تێکەڵ بووە. هەر بۆیە لە ئەساسدا وەکوو زۆربەی ئەو کوردانە وا لە دیاسپۆرادا ژیاون لە چاوی ڕۆژئاوایییەکەوە لە جڤاکی خۆی دەڕوانێت. واتا ئەو جڤاکێکی دواکەوتوو و هەژار [لە هزر و ڕاماندا] وێنا دەکات. بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە کە ئەم جڤاکە کە تاقانەی خستووە لە چ شتێک دوا کەوتووە؟ ئەو شوێنەی وا جڤاکی کوردی لێی بە جێ ماوە کوێیە؟ لە ڕاستیدا پرسیار ئەوە نییە کە چما لەنێو پانتایییەکی ژئۆگرافیکدا گوندێک و لەنێو ئەو گوندەدا دەستەیەک تایبەتمەندی جیا کراونەتەوە؛ بەڵکوو پرسیار ئەوەیە کە ئەم تایبەتمەندیگەلە بۆ چ بەردەنگێک دەستەبەندی کراون؟

سادق جەلال ئەلعەزم¹¹ لە وتاری “ڕۆژهەڵاتناسی و ڕۆژهەڵاتناسی ئاوەژوو¹²“دا سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتناسەکان دەڵێت: “ئەوان بۆچوونەکانییان وەکوو ڕاپۆرتێکی تەواو و دەرخەر لە ڕاستییەکی نەگۆڕ و هەتاهەتایی دەنوێننەوە، تەنیا لەبەر ئەوەی کە کۆمەڵێک پلان و ڕێکاری بەربڵاو لەمەڕ ئەوەی کە ڕۆژئاوایییەکان چۆناوچۆن ئەبێت ڕۆژهەڵاتییەکان لە ئێستا-ئێرەدا وەرسووڕێنن، بشارنەوە.” (جەلال ئەلعەزم ١٠:١٩٨٠) واتا ئەم ڕاپۆرتانە “پێناسەگەل ئۆپراسیۆناڵ”¹³ بە گرووپگەلی سیاسەتوان، مامەڵەچی، مامۆستا، بەڕێوبەر، میلیتار، دیپلۆمات و کۆمپانیای بازرگانی و هتد دەدات. هەروەها “ئەم ڕێکارە ئاماژەئاساگەلە، ئەو کەسانە تێدەگەیەنێت ئەوە لە بەرچاو بگرن کە ژیانی ئایینی، سۆزداری عەشیرەیی، تێگەیاندنە تێئۆلۆژیکاڵەکان¹⁴ و شتگەلێکی وەها، ئێستاکەش لە بڕیار و ئاکارگەلی ژیانی هاوچەرخی جڤاکە ڕۆژهەڵاتییەکاندا زێدەتر لە جڤاکە ڕۆژئاوایییەکان ڕۆڵ دەگێڕێت.”(جەلال ئەلعەزم ١٠:١٩٨٠). بۆیە نووسەری ئەم ڕۆمانە نایەوێت ڕووداو یان بارودۆخێک بگێڕێتەوە، بەڵکوو هەندێک پێناسە، دەستەوشە و تایبەتمەندیی نادنیایی و ئایینی بە جڤاکێکەوە دەلکێنێت. ئەو شتەی وا لێرەدا ڕوو دەدات تەنیا نوسخەیەکی دواکەوتوو لە جیهانێکی ترە کە بە خەیاڵێکی دەرەکییەوە بەستراوەتەوە. شوێن و کات بوونیان نییە یان بە شێوەیەکی خەیاڵاوی وەسف کراون. پەیوەندی و پێکبەستراویی جێگا و پێگەی ناوەند-پەراوێز، وا لەنێو ڕایەڵەی تێکچنراوی دەسەڵاتدا پێویستە لە بەرچاو بگیردرێت، داپۆشراوە [یان ون بووە]. هەر پاژێک نێومانی ¹⁵نەزم و ڕێکداری جیهانییە و پێویستە وەک هێز و جیاوازییەک لەنێو ئەو گشتێتییەدا بگێڕدرێتەوە یان شرۆڤە بکرێت؛ نەک وەکوو شتێکی خەیاڵی لە هەمبەر شتێکی خەیاڵی تردا. لە ڕاستیدا ئەو ڕۆشنبیرە خەمینەی وا خەڵک بە کەللەڕەق و نەفام و ناحاڵی ئەزانێت، نەک هەر نوێنەری خەڵک نییە بەڵکوو خەڵک وەکوو ترێ ڕەشەکەی نێو دەمی دەفلیقێنێتەوە.¹⁶

__________________

چاوانەکان:

• مەتێ، حەسەن، ١٩٥٧، هەزارداڵانی جندۆکان، کاکەسووری، فاتمە، ١٣٥٠، وەرگێڕ، سەقز، وەشانخانەی خانی، ١٤٠٠
• پویندە، محمد جعفر، مترجم و گردآورندە، جامعە، فرهنگ، ادبیات: لوسین گلدمن، تهران، نشر چشمە، ١٣٧٦
• لوکاچ، جورج، ١٨٨٥-١٩٧١، نویسندە، نقد و فرهنگ، معصوم‌بیگی، علی‌اکبر، تهران، نشر دیگر، ١٣٧٩
• جلال‌العظم، صادق، شرق‌شناسی و شرق‌شناسی وارونە، ١٩٨٠، کلاهی، محمدرضا، نشر الکترونیکی

-Çaglayan, ozlem, Bawerîyên Pûç di Labîrenta Cinan a Hesenê metê da, 2019, weş.Rûpel

*Self-Orientalism خۆڕۆژهەلاتناسی

پەراوێزەکان

The post خۆڕۆژهەڵاتناسی* و چارەنووسێکی دافلیقاو appeared first on ژنەفتن.

 ئه‌و گرنگییه‌ی كه‌ فوكۆ ده‌یداته‌ به‌رهه‌مه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ نیچه‌، فرۆید و ماركس، له‌به‌ر ده‌ستنیشانكردنی سنووری پانتایی بیركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی مۆدێرن و ڕۆڵی‌ بنیاتنه‌رانه‌ی ئه‌وانه‌ له‌ دامه‌زراندنی هێرمنۆتیكی مۆدێرن و میتۆدی نوێی ڕاڤه‌كردن. به‌ باوه‌ڕی فوکۆ، هه‌ریه‌كه‌ له‌م فه‌یله‌سوفانه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌ یاخود سیسته‌می زانین ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن. بۆ ماركس ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌ شێوه‌ی په‌یوه‌ندیی نێوان فۆرمی ئه‌ندێشه‌ و ده‌سه‌ڵاتی ئابووری ده‌رده‌كه‌وێت؛ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌، په‌یوه‌ندیی نێوان «ژێرخان» و «سه‌رخان» ده‌نوێنێت. بۆ فرۆید، په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵات و ئیپستیمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندیی نێوان ئاره‌زوو و ئیپستیمه‌ ده‌ستنیشان ده‌كرێت. بۆ نیچه‌ش، هه‌موو فۆرمه‌كانی بیركردنه‌وه‌ و ئیپستیمه‌ كۆمه‌ڵێ ده‌ركه‌وته‌ی جۆراوجۆری «ویستی هێز»ن. هه‌ریه‌كه‌ له‌م فه‌یله‌سوفانه‌‌ هه‌وڵده‌ده‌ن جۆرێك ڕاڤه‌ سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی مرۆیی تیۆریزه‌ بكه‌ن؛ ڕاڤه‌گه‌لێك كه‌ له‌ژێر ئاسته‌كاندا، بوونی لێكدژیی نێوان به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان و ده‌سه‌ڵات له‌ ئاستی ڕێكخستنی كۆمه‌ڵایه‌تی، له‌ ده‌روونی تاك و له‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تیدا، به‌ شێوه‌یه‌كی كاریگه‌ر بدۆزنه‌وه‌ و ئاشكرا بكه‌ن. ئه‌م ڕاڤانه‌، به ‌تایبه‌ت ڕاڤه‌كانی نیچه‌ و فرۆید، نه‌ك ته‌نها ئاشكرایان كرد كه‌ كرده‌ی ڕاڤه‌ بووه‌ به‌ ئه‌ركێكی ناكۆتای هه‌ر پانتاییه‌كی ئیپستمی، به‌ڵكه‌ نیشانیان دا كه‌ هیچ بابه‌تێكی بنچینه‌یی یا هه‌قیقه‌تێكی بنه‌ڕه‌تی كه‌ چاوه‌ڕێی ڕاڤه‌كردن بێت، بوونی نییه‌. به‌ وته‌ی فوكۆ، به‌رهه‌مه‌كانی نیچه‌، فرۆید و ماركس، ڕاڤه‌ی ڕاڤه‌ن؛ ڕاڤه‌كردنی ڕوانگه‌ی بۆرژوازیی سه‌باره‌ت به‌ به‌رهه‌مهێنان (ماركس)، ڕاڤه‌كردنی خه‌ونێك كه‌ نه‌خۆش ده‌یگێڕێته‌وه‌ (فرۆید) و، ڕاڤه‌كردنی مانای وشه‌كان‌ (نیچه‌). ماركس جیاوازی ده‌كات له‌نێوان دوو فاكته‌ردا؛ فاكته‌رێك كه‌ به«ژێرخان/base»، و فاكته‌رێك كه‌ به «سه‌رخان/superstructure» ناوی ده‌بات؛ بۆ ماركس، «ژێرخان» بریتییه‌ له‌ كۆی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا و، «سه‌رخان» ڕه‌هه‌ندی ئایدیۆلۆژیی واته‌ كولتووری، ئه‌خلاقی، سیاسی، ئایینی و یاسایی كۆمه‌ڵگا ده‌گرێته‌وه‌. به‌ بۆچوونی ماركس، ئێمه‌ ده‌توانین له‌ ڕێی دۆزینه‌وه‌ی لۆجیكی كاركردنی ئه‌م دوو فاكته‌ره‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان، واقیعییه‌تی سیسته‌می بۆرژوازیی و ئایدیۆلۆژیاكه‌ی كه «شێوه‌ی پێچه‌وانه‌ی واقیعییه‌ته‌ و، ده‌بێت وه‌ك هۆشیاری درۆیین دابنرێت»، یاساكانی جووڵه‌ی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری بدۆزینه‌وه‌؛ به‌ دۆزینه‌وه‌ی لۆجیكی ئه‌م جووڵه‌یه‌ش، ئه‌و واقیعییه‌ته‌ی كه‌ به‌رده‌وام ئاڵۆز ده‌ینواند، یا به ‌وته‌ی خۆی، ئه‌و واقیعییه‌ته‌ی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به «دنیای باوه‌ڕه‌ چه‌قبه‌ستووه‌كان»ـه‌وه‌، بدۆزینه‌وه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، فرۆید به‌ دۆزینه‌وه‌ی شوێن و میكانیزمی ناخودئاگایی له‌ ژیانی ده‌روونیی مرۆڤدا، هه‌وڵیدا پاڵنه‌ره‌‌ بنچینه‌ییه‌كانی ڕه‌فتاره‌كان و ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ كرده‌ی ئاگایی مرۆڤ داده‌نرێت، بدۆزێته‌وه‌ و، ده‌ریخست كه‌ ده‌بێت له‌ ڕێی نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌كانه‌وه‌ یا ڕه‌مزه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌ جیاتیی خواسته‌ ڕاسته‌قینه‌كان درده‌بڕدرێن، له‌ ئاستی ئاگایی مرۆڤه‌وه‌ بۆ ناخوئاگایی بجووڵێین. به‌م شێوه‌یه‌‌، میتۆدێك ده‌خاته‌ به‌رده‌م ئێمه‌ كه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كان، شارستانیه‌ت، ڕاڤه‌كردنی كولتووری و هونه‌ریدا، به‌كار ده‌هێنرێت. ماركس، هه‌رچه‌نده‌ كرده‌ی گۆڕینی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر ڕاڤه‌كردنی جیهاندا داده‌نێت، ڕێگه‌یه‌كی تازه‌ بۆ ڕاڤه‌كردنی زه‌مینه‌ی ئابووریی سیاسی، دۆزینه‌وه‌ی واقیعییه‌تی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، شێوازی ئیشكردنی سه‌رخانی سیسته‌می بۆرژوازیی و سته‌مكاریی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری ده‌كاته‌وه‌. فرۆیدیش به‌ گرنگیدان به‌ نیشانه‌ و سیمبۆڵه‌ ڕۆژانه‌یی و په‌رشه‌كان، توانی ڕێگایه‌ك بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و مانایانه‌ی كه‌ له‌ ناخودئاگایی مرۆڤدا شاردراونه‌ته‌وه‌، یاخود ئه‌و مانایانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌ی ڕه‌مز ده‌رده‌كه‌ون، بدۆزێته‌وه‌. وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت فرۆید زیاتر له‌ ماركس ڕێگایه‌ك بۆ هێرمنۆتیكی مۆدێرن ده‌كاته‌وه‌؛ و گرنگتر له‌وه‌ش فرۆید ئه‌و میكانیزمانه‌ی به‌رهه‌مهێنانی مانای دۆزییه‌وه‌ كه‌ ئامانجیان شاردنه‌وه‌ی ماناكانی تره‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م گوتاره‌دا بۆ فوكۆ گرنگه‌، نیچه‌یه‌، چون مێژووی هێرمنۆتیكی مۆدێرن به‌ نیچه‌ ده‌ستپێده‌كات؛ هێرمنۆتیكی مۆدێرن له‌سه‌ر پایه‌ی تێڕوانین بۆ هه‌قیقه‌ت دامه‌زراوه‌. به‌ مانایه‌كی تر، باوه‌ڕبوون به‌ هه‌قیقه‌تی ڕه‌ها، باوه‌ڕبوونه‌ به‌ تاكڕاڤه‌یی؛ باوه‌ڕبوون به‌ فره‌یی هه‌قیقه‌ت، باوه‌ڕكردنه‌ به‌ فره‌یی ڕاڤه‌كان؛ هێرمنۆتیكی مۆدێرن له‌سه‌ر بنه‌مای فره‌یی ڕاڤه‌كان بنیاتنراوه‌. ئه‌وه‌ نیچه‌یه‌ كه‌ باوه‌ڕی به‌ هه‌قیقه‌ت نییه‌ و ته‌نها له‌ سنووری ڕاڤه‌كاندا ده‌وه‌ستێت؛ ئه‌و ده‌ڵێت: «هه‌قیقه‌ت شتێك نییه‌ كه‌ له‌ شوێنێكدا بێت تا بدۆزرێته‌وه، به‌ڵكه‌ شتێكه‌ كه‌ ده‌بێت بخوڵقێنرێت»؛ هه‌قیقه‌تی پێشدراو بوونی نییه‌؛ نیچه‌ ده‌ڵێت ئه‌وه‌ خواستی ئێمه‌یه‌ كه‌ جیهان ڕاڤه‌ ده‌كات، «هه‌قیقه‌ت هاوكێشه‌یه‌كه‌ بۆ ویستی هێز»؛ «هه‌قیقه‌ت بوونی نییه‌، به‌ڵكه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ڕاڤه‌ی فره‌جۆره»؛ هه‌قیقه‌ت هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌ی ئێمه‌ بۆ جیهان؛ ڕاڤه‌ی ئێمه‌ش هه‌مان ویستی هێزه‌؛ هه‌قیقه‌ت بێلایه‌ن نییه‌، هه‌قیقه‌ت، ویستی داوه‌ریی و عه‌داله‌ته‌؛ هه‌قیقه‌ت ته‌نها ڕواڵه‌تێكی ڕه‌مزییه‌ كه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ ویستی هێز شاردراوه‌ته‌وه‌؛ ئێمه‌ واقیعییه‌ت ڕاڤه‌ ناكه‌ین، به‌ڵكه‌ شێوه‌ی ده‌ركه‌وتنه‌كانی واقیعییه‌ت ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ڕاڤه‌ی ده‌كه‌ین ڕاڤه‌یه‌كی جیهان و شته‌كانه‌ كه‌ پێشتر خراوه‌ته‌ڕوو؛ كه‌واته‌ ڕاڤه‌ی ئێمه‌، ڕاڤه‌كردنی ڕاڤه‌یه‌: زه‌وتكردنی ڕاڤه‌كانی تر. (و. كوردی)

سه‌رچاوه‌ی ئه‌م وه‌رگێڕانه‌:

میشل فوكو، «نیچه‌، فروید، ماركس»، ت: افشین جهاندیده‌، ص 3-14.

میشل فوكو، «نیچه‌، فروید، ماركس»، در: تئاتر فلسفه‌، ت: نیكو سرخوش و افشین جهاندیده‌، چاپ دوم، تهران 1390، نشر نی، ص 7-28.

M. Foucault, Nietzsche, Freud, Marx, in: essential works of Foucault 1954-1984, editor: Paul Rabinow and Others, Pp 269-278.

كاتێك به‌رنامه‌ی ئه‌م «مێزگرد»ـه‌م پێ پێشنیار كرا، زۆر سه‌رنجڕاكێش، به‌ڵام هاوكات ئێجگار سه‌خت و دژوار كه‌وته‌ به‌رچاوم. كه‌واته‌ من ڕێگه‌یه‌كی كورتتر پێشنیار ده‌كه‌م: چه‌ند گریمانه‌یه‌ك له‌ زه‌مینه‌ی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن[1]لای هه‌ریه‌ك له‌ ماركس، نیچە و فرۆید پێشكه‌ش بكه‌م.

له ‌ڕاستیدا، وا دێته‌ پێش چاوم له‌ پشت ئه‌م تێگانه‌وه‌‌ خه‌ونێك شاردراوه‌ته‌وه‌؛ خه‌ونی ئه‌مه‌ی كه‌ ڕۆژێك بتوانرێت كۆمه‌ڵه‌یه‌كی گشتی، واته‌ جۆرێك ئینسكلۆپیدیای ته‌واوی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن، ته‌كنیكگه‌لێك كه‌ له‌ سه‌رده‌می زمانزانه‌ یۆنانییه‌كانه‌وه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ ناسیومانن، ده‌سته‌به‌ر بكات. پێموایه‌ تا ئێستا چه‌ند به‌شێكی كه‌م له‌م ئینسكلۆپیدیا گه‌وره‌یه‌ [ـی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن] نووسراوه‌ و كاری له‌سه‌ر كراوه‌.

پێم وایه‌ وه‌ك ده‌روازه‌یه‌كی گشتی بۆ ئایدیای مێژووی ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن، ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ زمان، هه‌رچۆنێك بێت، به ‌تایبه‌ت له‌ كولتووره‌ هیندۆئه‌وروپاییه‌كاندا، هه‌میشه‌ دوو جۆر گومان[suspicion]ـی دروست كردووه‌:

یه‌كه‌م: ئه‌م گومانه‌ی كه‌ زمان به‌ ڕاستی ئه‌و شته‌ ناڵێت، كه‌ ده‌یڵێت؛ [ئه‌و شته‌ی كه‌ زمان ده‌ریده‌بڕێت، به‌ وردی هه‌مان ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ ده‌یه‌وێت ده‌ریببڕێت]؛ له ‌ڕاستیدا، ئه‌و مانایه‌ی كه‌ به‌ده‌ست دێت و ده‌ستبه‌جێ ئاشكرا ده‌بێت، ڕه‌نگه‌ ته‌نها كه‌مترین مانایه‌ك بێت كه‌ مانایه‌كی تر ده‌شارێته‌وه‌، سنوورداری ده‌كات‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌یگوازێته‌وه‌. ئه‌م مانایه‌ی تر هه‌م به‌هێزترین مانایه‌ و هه‌م هاوكات مانای بنچینه‌یی و«شاردراو»‌ـه‌یه‌ و ده‌كه‌وێته‌ توێژاڵی ژێره‌وه‌ [ی زمانه‌وه‌]. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ یۆنانییه‌كان پێیان ده‌وت allegoria[نیشانه‌ی ڕه‌مزیی] و hyponoia[حه‌دس و گومان، مانای نێواخنی‌].

دووه‌م: له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، زمان ئه‌م گومانه‌ دێنێته‌ ئاراوه‌ كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان، له‌ فۆرمی به‌رته‌سكی وته‌یی خۆی سه‌رتر ده‌چێت، [زمان، له‌ سنووری قه‌تیسی كه‌لامی خۆی تێده‌په‌ڕێت]، چون له‌ جیهاندا شتگه‌لێكی تریش هه‌ن كه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن و له‌ توخمی زمان نین و ناگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ڕیشه‌ی زمان. به ‌كورتی، دواجار ده‌شێت سرووشت، ده‌ریا، گیانه‌وه‌ران، خشه‌ی گه‌ڵای دره‌خته‌كان، ڕوخساره‌كان، ده‌مامكه‌كان و ئه‌و شمشێرانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌ی خاچ له‌سه‌ر یه‌ك دانراون، قسه‌ بكه‌ن؛ ده‌شێت زمانێك هه‌بێت كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی نا-وته‌یی داڕێژرابێت و به‌كار بهێنرێت. تاڕاده‌یه‌ك ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ یۆنانییه‌كان به‌semainon[نیشانه‌] ناویان ده‌برد.

ئه‌م دوو فۆرمه‌ی گومان كه‌ پێشتر لای یۆنانییه‌كان ده‌ركه‌وتن، له‌ناو نه‌چوون و هێشتاكه‌ هه‌ر ماون و له‌گه‌ڵماندان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی درووست له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌دواوه‌ جارێكی تر كه‌وتینه‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ی كه‌ ده‌شێت جووڵه‌ بێده‌نگه‌كان، نه‌خۆشییه‌كان و هه‌ر ده‌نگه‌ده‌نگێكی تریش له‌ ده‌ورووبه‌رماندا قسه‌ بكه‌ن و قسه‌كه‌ر بن؛ ئێمه‌ زیاتر له‌ هه‌ر كاتێك گوێ له‌‌م زمانه‌ ڕه‌خساوانه‌ ده‌گرین و هه‌وڵده‌ده‌ین له‌ژێر وشه‌ داپۆشراوه‌كانه‌وه‌، گوتارێكی بنچینه‌یی تر ده‌رك بكه‌ین [و بدۆزینه‌وه‌].

من پێم وایه‌ هه‌موو كولتوورێك، مه‌به‌ستم هه‌ر فۆرمێكی كولتوورییه‌‌ له‌ شارستانییه‌تی ڕۆژئاوا، سیسته‌می ڕاڤه‌كردن، ته‌كنیكه‌كان، میتۆده‌كان و شێوازگه‌لێكی تایبه‌تیی خۆی هه‌بووه‌ له‌ گومانكردن له‌ زمان؛ واته‌ گومان له‌مه‌ی كه‌ زمان ده‌یه‌وێت شتێك بڵێت به‌ده‌ر له‌و شته‌ی كه‌ ده‌یڵێت، به‌ده‌ر له‌و شته‌ی كه‌ لێی تێده‌گات؛ و گومان له‌مه‌ی كه‌ زمان له‌ شوێنێكی به‌ده‌ر له‌ زمانه‌؛ [زمان، له‌ شوێنێكدا بوونی هه‌یه‌‌ كه‌ زمانی تێدا نییه و ده‌توانرێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمانه‌وه‌، زمانێكی تر بدۆزرێته‌وه‌‌]. كه‌واته‌ ده‌بێت بۆ بنیاتنانی سیسته‌مه‌كان، یاخود وه‌ك چۆن له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌مدا ده‌یانووت، بۆ ئاماده‌كردنی خشته‌یه‌ك له‌ ته‌واوی ئه‌م سیسته‌مانه‌ی ڕاڤه‌كردن، هه‌نگاو بنرێت.

به‌ بۆچوونی من، بۆ تێگه‌یشتنی ئه‌مه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا چ سیسته‌مێكی ڕاڤه‌كردن بنیات نرا و دواجار تێگه‌یشتن له‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ تا به ‌ئه‌مڕۆ په‌یوه‌ستین به‌كام سیسته‌می ڕاڤه‌كردنه‌وه‌، ده‌بێت مه‌رجه‌عێكی كۆن یا ته‌كنیكێكی تایبه‌ت له‌به‌رچاو بگرین كه‌ بۆ نموونه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا بوونی هه‌بووه‌. له‌م سه‌رده‌مه‌دا [سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م]، ئه‌وه‌ هاوشێوه‌یی[2]بوو كه‌ سیسته‌می ڕاڤه‌كردنی ده‌ڕه‌خساند، واته‌ هه‌م دوورنمای گشتیی ڕاڤه‌كردن و پێگه‌كه‌ی، هه‌م كه‌مترین یه‌كه‌یه‌ك [ـی مه‌عریفی] كه‌ ده‌بوو‌ ڕاڤه‌كردن لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكات؛ له‌ هه‌ر شوێنێكدا كه‌ هاوشێوه‌ییه‌ك هه‌بووایه‌، له‌ هه‌ر جێگایه‌كدا كه‌ شته‌كان هاوشێوه‌ی یه‌كتر بوونایه‌، ئه‌وه ‌شتێك هه‌بووه‌ كه‌ ده‌یویست بگوترێت و ده‌كرا ڕه‌مزشكێنی بكرێت؛ چاك ده‌زانین كه‌ هاوشێوه‌یی و ته‌واوی ئه‌و گریمانانه‌ی كه‌ وه‌ك مانگ به‌ ده‌وریدا ده‌سووڕێنه‌وه‌، ڕۆڵێكی گرنگیان له‌ گه‌ردوونناسی، گیاناسی، گیانه‌وه‌رناسی و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا گێڕاوه‌. له ‌ڕاستیدا، له‌ ڕوانگه‌ی ئێمه‌ی مرۆڤانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌، ته‌واوی ئه‌م تۆڕه‌ی وه‌كیه‌كییه‌كان تاڕاده‌یه‌ك تۆڕێكی نادیار و ئاڵۆز و تێكچڕژاوه‌. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا، كۆمه‌ڵه‌ی هاوشێوه‌ییه‌كان له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا، كۆمه‌ڵه‌یه‌كی ته‌واو سیستماتیك و ڕێكخراو بوو. به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ پێنج گریمانه‌ی گرنگ و ده‌ستنیشانكراو بوونی هه‌بوو:

1. گریمانه‌یconvenentia[وێكهاتنه‌وه‌]؛ یا هاوده‌قی و گونجان (بۆ نموونه‌، هاوده‌قیی ڕۆح له‌گه‌ڵ جه‌سته‌دا، یا سازگاریی زنجیره‌ی گیانه‌وه‌ریی له‌گه‌ڵ زنجیره‌ی گیاییدا).
2. گریمانه‌ی sympatheia[چوونیه‌كی]؛ یا هاوده‌نگی (بۆ نموونه‌، وه‌كیه‌كی و هاوده‌نگیی ڕووكاره‌كان له‌ جه‌وهه‌ره جیاوازه‌كاندا).
3. گریمانه‌ی emulatio[ ڕكابه‌رێتی و لاساییكردنه‌وه‌]؛ كه‌ هاوته‌ریبی ئێجگار سه‌یری تایبه‌تمه‌ندییه‌كانه‌ له‌ جه‌وهه‌ره‌كاندا یا له‌ بوونه‌وه‌ره‌ جیاوازه‌كاندا، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ وه‌ك بڵێی تایبه‌تمه‌ندییه‌كان له‌م یان له‌و جه‌وهه‌ره‌دا، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی یه‌كتر بن (بۆ نموونه‌، پۆرتا[فه‌یله‌سووفی ئیتاڵیایی سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م] ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕوخساری مرۆڤ به‌ حه‌وت به‌شه‌ جیاوازه‌كه‌یه‌وه‌ جۆرێكه‌ له‌ ڕكابه‌رێتی و لاساییكردنه‌وه‌ی ئاسمان و حه‌وت ئه‌ستێره‌كه‌ی.
4. گریمانه‌یsignatura[واژۆ]، كه‌ وێنه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كی نائاشكرا و شاراوه‌یه‌ له‌ناو تایبه‌تمه‌ندییه‌ ئاشكراكانی تاكدا.
5. و دواجار، گریمانه‌یanalogie، [لێكچوونی ڕه‌مزیی]كه‌ وه‌كیه‌كیی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان دوو یا چه‌ند جه‌وهه‌رێكی جیاوازه‌.

كه‌واته‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا، [سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م]، تیۆریی نیشانه‌ و ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن له‌سه‌ر پێناسه‌یه‌كی ته‌واو ڕوونی تێكڕای چه‌شنه‌ ڕه‌خساوه‌كانی هاوشێوه‌یی وه‌ستا بوو و، دوو مه‌عریفه‌ی ته‌واو جیاوازی به‌رهه‌م ده‌هێنا: cognitio[مه‌عریفه‌ت] كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان بوارگه‌یه‌ك بوو هاوته‌ریب له‌ هاوشێوه‌ییه‌كه‌وه‌ بۆ هاوشێوه‌یه‌كی تر؛ و divination[غه‌یبزانی] كه‌ مه‌عریفه‌یه‌كی قووڵ بوو، و له‌ هاوشێوه‌یه‌كی ڕووكه‌شه‌وه‌ ده‌چووه‌ سه‌ر هاوشێوه‌یه‌كی قووڵتر. ته‌واوی ئه‌م هاوشێوه‌ییانه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا كۆده‌نگیی جیهانێك‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن كه‌ بنیاتیان ده‌نێت؛ ئه‌م هاوشێوه‌ییانه‌ ده‌كه‌ونه‌ خاڵی به‌رامبه‌ری هاوشێوه‌یی simulacrum[هاوشێوه‌نما، خۆنوێن‌]، واته‌ هاوشێوه‌ییه‌كی درۆیین كه‌ له‌سه‌ر جیاوازیی و ناهاوشێوه‌یی خواوه‌ند و شه‌یتان وه‌ستاوه‌.

***

ئه‌گه‌رچی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردنی سه‌ده‌ی شازده‌یه‌م به‌هۆی گۆڕانی ئه‌ندیشه‌ی ڕۆژئاوا له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م و هه‌ژده‌یه‌مدا هه‌ڵپه‌سێردران، و ئه‌گه‌رچی ڕه‌خنه‌ی بیكنیی و دیكارتیی له‌ هاوشێوه‌یی، ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی بینی له‌ كه‌نارخستنی ئه‌م ته‌كنیكانه‌دا، به‌ڵام بیرمه‌ندانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م و به‌تایبه‌ت ماركس، نیچە و فرۆید جارێكی تر ئه‌گه‌ری نوێی ڕاڤه‌كردنیان خسته‌ به‌رده‌م ئێمه‌ و دووباره‌ ئه‌گه‌ری یه‌كهێرمنۆتیك[Hermeneutique]ـی جیاوازیان دامه‌زراند.

كتێبی یه‌كه‌می سه‌رمایه‌[ـی ماركس][3]، چه‌ند ده‌قێكی وه‌ك له‌دایكبوونی تراژیدیا[4] و ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق[5][ـی نیچە] و لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كان[ی فرۆید][6]، سه‌رله‌نوێ ده‌مانخه‌نه‌وه‌ به‌رده‌م ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن. كاریگه‌ری ئه‌م شۆكه‌ و جۆره‌ برینێك كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ له‌ناو ئه‌ندێشه‌ی ڕۆژئاوادا دروستی ده‌كه‌ن، ڕه‌نگه‌ له‌مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت كه‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ سه‌رله‌نوێ له‌ پێش چاوماندا شتێكیان درووست كرده‌وه‌ كه خودی‌ ماركس له‌ شوێنێكدا به‌ «نووسینی هیرۆگلیفی» ناوی ده‌بات. ئه‌م پرسه‌ش ئێمه‌ی خستووه‌ته‌ دۆخێكی ئازارده‌ر و دژواره‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردن په‌یوه‌ندیان به‌ خودی خۆمانه‌وه‌ هه‌یه‌[و خۆمان بابه‌تی ڕاڤه‌ین] و ئێمه‌ی ڕاڤه‌كاران له‌ میانه‌ی ئه‌م ته‌كنیكانه‌دا، ده‌ستمان به‌ ڕاڤه‌كردنی خۆمان كردووه‌. له‌ به‌رامبه‌ردا، ده‌بێت به‌هۆی هه‌مان ئه‌و ته‌كنیكانه‌وه‌، ڕاڤه‌كاره‌كان واته‌ نیچە، فرۆید و ماركس بخه‌ینه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌رده‌وام له‌ یه‌ك گه‌مه‌ی هه‌میشه‌یی ئاوێنه‌كاندا پێچه‌وانه‌ ببینه‌وه‌.

فرۆید له‌ شوێنێكدا ده‌ڵێت سێ برینی[7]گه‌وره‌ خرایه‌ ناو جه‌سته‌ی كولتووری نه‌رجسیی ڕۆژئاواوه‌: برینێك كه‌ كۆپه‌رنیكۆس له‌ زانستی گه‌ردوونناسییدا هێنایه‌ ئارا؛ برینێك كه‌ داروین به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌ نه‌وه‌ی مه‌یموونه‌، خستییه‌ كولتووری به‌رزه‌فڕ [ـی مرۆڤگه‌رایی] ڕۆژئاواوه‌؛ و برینێك كه‌ خودی فرۆید به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ خودئاگایی له‌سه‌ر ناخودئاگایی ڕاوه‌ستاوه‌، و [عه‌قڵانییه‌تی] ڕۆژئاوای خسته‌ به‌رده‌م گومانه‌وه‌. ئێستا له‌ خۆم ده‌پرسم ئایا ناتوانرێت بگوترێت كه‌ فرۆید، نیچە و ماركس ئێمه‌یان له‌ناو بازنه‌ی كاری ڕاڤه‌كردندا داناوه‌؛ ڕاڤه‌یه‌ك كه‌ به‌رده‌وام به‌سه‌ر خۆیدا قڵپ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ چوارده‌وری ئێمه‌دا و بۆ ئێمه‌، چه‌ندین ئاوێنه‌یان دروست كردووه‌ كه‌ وێنه‌كان بۆ ئێمه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ و برینه‌ ناكۆتاكانی ئه‌م وێنانه‌ نه‌رجسییه‌تی ئه‌مڕۆی ئێمه‌ پێكده‌هێنن؟ به‌هه‌رحاڵ، ده‌مه‌وێت له‌م باره‌یه‌وه‌ چه‌ند پێشنیارێك بخه‌مه‌ڕوو. وادێته‌ به‌رچاوم كه‌ نیچە، فرۆید و ماركس نیشانه‌كانیان له‌ كولتووری ڕۆژئاوادا به‌ ژماره‌ زۆر نه‌كردووه‌، هیچ مانایه‌كی تازه‌یان نه‌به‌خشیوه‌ته‌ شتێكی به‌ده‌ر له‌ مانا؛ شتێك كه‌ خۆی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ مانادار نه‌بووبێت. له ‌ڕاستیدا، ئه‌وان به‌ گشتی، چییه‌تیی نیشانه‌ و شێوه‌ی ڕاڤه‌كردنی نیشانه‌یان گۆڕیوه‌؛ ڕێگه‌یه‌ك كه‌ ده‌كرا نیشانه‌ی پێ ڕاڤه‌ بكرێت.

به‌هۆی فرۆید، ماركس و نیچەوه‌، نیشانه‌كان له‌ فه‌زایه‌كی ته‌واو جیاوازدا و له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌هه‌ندێك پۆلێن كران كه‌ ده‌توانرێت به‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی ناو بنرێت؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ مه‌به‌ست له‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی نه‌ك ناوه‌كێتی به‌ڵكه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌ره‌كێتی بێت.

یه‌كه‌مین پرسیارێك كه‌ ده‌مه‌وێت بیخه‌مه‌ ڕوو ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئایا نیچە، فرۆید و ماركس فه‌زای دابه‌شكاریی یان به‌ قووڵی نه‌گۆڕیوه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ تێیدا نیشانه‌كان ده‌توانن نیشانه‌ بن؟

له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا- كه‌ من ئه‌وم وه‌ك مه‌رجه‌ع و پێودانگێك له‌به‌رچاو گرت- نیشانه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی هاوچه‌شن و یه‌كده‌ست له‌ فه‌زایه‌كدا ده‌چنران و داده‌ڕێژران، كه‌ هه‌مان فه‌زا خۆشی له‌ ته‌واوی لایه‌نه‌كانه‌وه‌ هاوچه‌شن و یه‌كده‌ست بوو؛ نیشانه‌ زه‌مینییه‌كان بۆ ئاسمان ده‌نێردران یا بۆ جیهانی ژێره‌وه‌ و ئه‌م نیشانانه‌ له‌ مرۆڤه‌وه‌ بۆ گیانه‌وه‌ر ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ یا له‌ گیانه‌وه‌ره‌وه‌ بۆ گیا و به ‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌ دواوه‌ و به‌هۆی فرۆید، ماركس و نیچەوه‌، نیشانه‌كان له‌ فه‌زایه‌كی ته‌واو جیاوازدا و له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌هه‌ندێك پۆلێن كران كه‌ ده‌توانرێت به‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی ناو بنرێت؛ ئه‌ڵبه‌ته‌ به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ مه‌به‌ست له‌ ڕه‌هه‌ندی قووڵایی نه‌ك ناوه‌كێتی[8] به‌ڵكه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌ره‌كێتی[9] بێت.

من به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت بیر له‌و مشتوومڕه‌ دوورودرێژه‌ی نیچە ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ هه‌میشه‌‌ له‌گه‌ڵ قووڵاییدا ده‌یكات. لای نیچە، ڕه‌خنه‌ی قووڵایی یۆتۆپی، واته‌ ڕه‌خنه‌ی قووڵایی ئاگایی بوونی هه‌یه‌، قووڵاییه‌ك كه‌ نیچە وه‌ك داهێنانی گه‌وره‌ی فه‌یله‌سووفه‌كان ئاشكرای ده‌كرد و ڕه‌تی ده‌كرده‌وه‌؛ ئه‌م قووڵاییه‌ ئایدیاڵییه‌، گه‌ڕانێكی په‌تیی و ده‌روونیی هه‌قیقه‌ته‌ [قووڵایی یۆتۆپی، گه‌ڕانێكی په‌تییه‌ له‌ناوه‌وه‌ی هه‌قیقه‌تدا]. نیچە نیشانی ده‌دات كه‌ چۆن ئه‌م قووڵاییه‌ هه‌ڵگری خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان، دووڕوویی و په‌رده‌پۆشییه‌؛ به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕاڤه‌كار له‌ كاتی ڕووماڵكردنی نیشانه‌كانی ئه‌م قووڵاییه‌ بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌یان، ده‌بێت به‌ شێوه‌ی هێڵێكی ستوونی له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ بچێت و نیشانی بدات كه‌ ئه‌م قووڵاییه‌ ناوه‌كێتییه‌‌ له ‌ڕاستیدا شتێكی جیاوازه‌ له‌و شته‌ی كه‌ ئه‌و ده‌یڵێت و په‌یوه‌ندیی نییه‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌كا‌ر ئاشكرای ده‌كات؛ دواجار، ڕاڤه‌كه‌ر ده‌بێت [له‌ هێڵه‌ ستوونییه‌كه‌] بچێته‌ خواره‌وه‌ و به‌ وته‌ی نیچه «هه‌ڵكۆڵه‌ری چاكی قووڵاییه‌كان»(1) بێت.

به‌ڵام له‌ كاتی ڕاڤه‌كردندا، [ڕاڤه‌كا‌ر] ناتوانێت ئه‌م هێڵه‌ ستوونییه‌ بپێوێت و به ‌شێوه‌یه‌كی ستوونی له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ [له‌ ئاسته‌وه‌ بۆ قووڵایی] ئه‌م هێڵه‌ ببڕێت، مه‌گه‌ر ته‌نیا بۆ دروستكردنه‌وه‌ی ده‌ره‌كێتییه‌كی ڕووناكیده‌ر كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ و داپۆشراوه‌‌. هه‌ر له‌م ڕووه‌وه‌، گه‌رچی ڕاڤه‌كار ده‌بێت وه‌ك هه‌ڵكۆڵه‌ر بچێته‌ قووڵاییه‌وه‌، به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، جووڵه‌ی ڕاڤه‌كردن، چه‌شنی جووڵه‌ی یه‌ك ده‌رپه‌ڕیویی [یا چه‌شنی جووڵه‌ی ده‌رهاتن و هه‌ڵتۆقینێكه‌]؛ ده‌رپه‌ڕین پتر به‌رزاییه‌كه‌ كه‌ به‌رده‌وام قووڵایی- به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تیئاشكراتر و بینراوتر له‌ ڕابردوو- له‌ به‌رزایی خۆیدا ده‌نوێنێته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌، قووڵایی هه‌روه‌ك نهێنییه‌كی ته‌واو سه‌تحیی دروست و جێگیر ده‌كرێته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ فڕینی هه‌ڵۆكان و هه‌ڵگه‌ڕان به‌ كێودا و ته‌واوی ئه‌و ستوونێتییه‌ ئێجگار گرنگه‌ی له‌ زه‌رده‌شتدا، له‌ مانای وردی وشه‌دا، قڵپبوونه‌وه‌ی قووڵایین و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ قووڵایی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌مه‌یه‌ك و لۆچیی سه‌تح [قووڵایی، لۆچبوون و نووشتانه‌وه‌ی ئاسته‌‌]. هه‌رچی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر چاوی ئێمه‌دا قووڵتر بنوێنێت، ئه‌وكاته‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ قووڵایی مرۆڤی بارهێناوه‌، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌مه‌یه‌كی منداڵانه‌.

له‌ خۆم ده‌پرسم كه‌ ئایا ئه‌م شوێنمه‌ندیی[10]، ئه‌م گه‌مه‌ نیچەییه‌ له‌گه‌ڵ قووڵاییدا، شیاوی به‌راوردكردن نییه‌ له‌گه‌ڵ گه‌مه‌یه‌كی به ‌ڕواڵه‌ت جیاواز كه‌ ماركس له‌گه‌ڵ سه‌تحیگه‌رییدا[platitude] ئه‌نجامیدا؟ چه‌مكی سه‌تحیگه‌ریی لای ماركس زۆر گرنگه‌؛ ماركس له‌ ده‌ستپێكی سه‌رمایه‌دا، ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ چۆن به ‌پێچه‌وانه‌ی پرسیۆسـه‌وه‌، ئه‌و ده‌بێت بچێته‌ ناخی قووڵایی ته‌مه‌وه‌ تا به‌ ڕاستی نیشانی بدات كه‌ نه‌ هیوولاكان بوونیان هه‌یه‌ و نه‌ مه‌ته‌ڵه‌ قووڵه‌كان، له‌به‌رئه‌وه‌ی ته‌واوی ئه‌و قووڵاییه‌ی كه‌ له‌ جیهانبینی و چه‌مكسازیی بۆرژوازییدا هه‌یه‌ له‌باره‌ی‌ پاره‌، سه‌رمایه‌ و به‌هاوه‌، له‌ڕاستیدا هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سه‌تحیگه‌ریی.

و بێگومان لێره‌دا ده‌بێت فه‌زایه‌كی ڕاڤه‌كردن به‌‌بیر بهێنرێته‌وه‌‌ كه‌ فرۆید دایمه‌زراند؛ فه‌زایه‌ك ئه‌ویش نه‌ك ته‌نها له‌ شوێنناسیی ناوداری خودئاگا و ناخودئاگا، به‌ڵكه‌ له‌ ڕێساگه‌لێك دروست بكرێت كه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ی ده‌روونشیكارانه‌ و ڕه‌مزشكێنی ده‌روونشیكار له‌ ئاست ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ ڕه‌وتی «زنجیره»ـی گوتار و گفتوگۆدا ده‌وترێت، ڕێك بخرێت. و ده‌بێت شوێنمه‌ندییه‌كی ته‌واو ماتریاڵی به‌‌بیر بهێنرێته‌وه‌ كه‌ فرۆید گرنگییه‌كی زۆری بۆ داده‌نا؛ شوێنمه‌ندییه‌ك كه‌ تاكی نه‌خۆش ده‌خاته‌ ژێر نیگای زاڵ و ده‌ستدرێژیكه‌ری ده‌روونشیكاره‌وه‌.

***

دووه‌مین تێگه‌یه‌ك[11] كه‌ ده‌مه‌وێت بۆ ئێوه‌ی گه‌ڵاڵه‌ بكه‌م، كه‌مێك به‌ستراوه‌ به‌ گریمانه‌ی پێشووتره‌وه‌، له‌دوای ئه‌و سێ بیرمه‌نده‌وه‌ [نیچە، ماركس و فرۆید} كه‌ كه‌مێك پێش ئێستا قسه‌م له‌سه‌ر كردن، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ سه‌ره‌نجام ڕاڤه‌كردن گۆڕاوه‌ بۆ كارێكی ناكۆتا و بێسنوور.

له ‌ڕاستیدا، له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌میشدا ڕاڤه‌كردن كارێكی ناكۆتا و بێ بڕانه‌وه‌ بوو، به‌ڵام نیشانه‌كان به‌رده‌وام بۆ یه‌كتر ده‌گه‌ڕانه‌وه‌. هۆی ئه‌مه‌ش ساده‌ بوو، چون هاوشێوه‌یی ته‌نها ده‌یتوانی سنووردار بێت و به‌ ڕاستیش زۆر سنووردار بوو. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌دواوه‌، نیشانه‌كان له‌ تۆڕێكی ته‌واونه‌كراودا كه‌ ئه‌ویش تۆڕێكی بێسنووره‌، به ‌شێوه‌ی زنجیره‌یی گرێ ده‌درێن به‌ یه‌كتره‌وه‌، نه‌ك به‌و هۆیه‌ی‌ كه‌ نیشانه‌كان له‌سه‌ر هاوشێوه‌ییه‌كی بێسنوور وه‌ستاون، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ كراوه‌یی و درزێكی پڕنه‌كراوه‌ بوونی هه‌یه‌.

به‌ باوه‌ڕی من، ناته‌واویی ڕاڤه‌،‌ ئه‌مه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ به‌رده‌وام پارچه‌ پارچه‌یه‌ و له‌وپه‌ڕی سنووری خۆیدا به‌ هه‌ڵپه‌سێردراوی  ده‌مێنێته‌وه‌، به ‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی ماركس، فرۆید و نیچەدا و له‌ قاڵبی په‌سه‌ندنه‌كردن‌ و نكۆڵیكردنی ده‌ستپێكدا ده‌بینرێت. ڕه‌تكردنه‌وه‌ی «ڕابینسۆنێتیی»[12] به ‌وته‌ی ماركس؛ جیاكاریی ئێجگار گرنگی نێوان ده‌ستپێك و ئاخێزگه‌ لای نیچە؛ و تایبه‌تمه‌ندیی هه‌میشه‌ ناته‌واوی میتۆدی گه‌ڕانه‌وه‌ و شیكاریی لای فرۆید. ئه‌م ئه‌زموونه‌ی كه‌ به‌ چ ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌ ڕاڤه‌كردندا زیاتر پێش بكه‌وین، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ و له‌ هه‌مان دۆخدا، زیاتر نزیك ده‌بینه‌وه‌ له‌ ناوچه‌یه‌كی ته‌واو ترسناك كه‌ تێیدا نه‌ك ته‌نها ڕاڤه‌كردن پنتی گه‌ڕانه‌وه‌ی خۆی ده‌دۆزێته‌وه‌، به‌ڵكه‌ تێیدا خودی ڕاڤه‌كردن وه‌ك ڕاڤه‌ له‌ناو ده‌چێت و ده‌شێت له‌ناوچوونی خودی ڕاڤه‌كه‌ریشی به‌دواوه‌ بێت؛ ئه‌مه‌ ئه‌زموونێكه‌ كه‌ به ‌تایبه‌ت لای نیچە و فرۆید و تا ئاستێكی كه‌متر لای ماركس ده‌بینرێت؛ و به‌ بۆچوونی من، بۆ هێرمنۆتیكی مۆدێرن ئه‌زموونێكی ئێجگار گرنگه‌. بوونی هه‌میشه‌ نزیكی پنتی ڕه‌های ڕاڤه‌كردن، هه‌ندێكجار ده‌توانێت بوونی پنتی دابڕانیش بێت. [هه‌بوونی پنتی ڕه‌های هه‌میشه‌یی له‌ ڕاڤه‌كردندا، هاوكات هه‌بوونی پنتی دابڕانیشه‌[13]].

ئێمه‌ باش ده‌زانین كه‌ چۆن فرۆید ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ی ڕاڤه‌كردنی، واته‌ تایبه‌تمه‌ندیی له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌ كرده‌وه‌ و گه‌مه‌ی ڕاڤه‌كردنی دووباره‌ پله‌به‌پله‌ دۆزییه‌وه‌. ئه‌م دۆزینه‌وه‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تادا به‌ چه‌شنێكی زۆر هێمایی و پتر داپۆشراو له‌ ژیانی خۆیدا و له‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كاندا پێكهات، كاتێك كه‌ فرۆید خه‌ونه‌كانی خۆی ڕاڤه‌ كرد و بۆ ڕاوه‌ستاندنی ئه‌م كاری ڕاڤه‌كردنه‌ش، په‌نای برده‌ به‌ر هۆكارگه‌لێكی وه‌ك شه‌رم و ئابڕوو یا ئاشكرانه‌كردنی نهێنییه‌كی تاكه‌كه‌سی.

له‌ ده‌روونشیكاریی دۆرادا، ده‌ركه‌وتنی ئه‌م ئایدیایه‌ ده‌بینین كه‌ ده‌ڵێت: پێویسته‌ ڕاڤه‌كردن بوه‌ستێت و ناتوانێت تا دواسنوور بڕوات، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و شته‌وه‌ كه‌ ساڵانی دواتر به‌ گواستنه‌وه‌[transference] ناوبرا. دوای ئه‌وه‌ش، له‌ ڕێگه‌ی توێژینه‌وه‌ی هه‌ر گواستنه‌وه‌یه‌كه‌وه‌، ناكۆتابوونی لێكدانه‌وه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندیی ناسنووردار و بێ بڕانه‌وه‌ی گرفتسازی په‌یوه‌ندیی نێوان تاكی لێكدراوه‌ له‌گه‌ڵ [ده‌روونشیكاری] لێكده‌ره‌وه‌ و زاڵدا، پشتڕاست كرایه‌وه‌؛ په‌یوه‌ندییه‌ك كه بێگومان‌ توخمی پێكهێنه‌ری ده‌روونشیكارییه‌ و فه‌زایه‌ك ده‌كاته‌وه‌ كه‌ تێیدا ده‌روونشیكاریی به‌رده‌وام ده‌كشێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌رگیز بتوانێت بگاته‌ خاڵی كۆتایی.

لای نیچەش ڕاڤه‌كردن به‌رده‌وام ناته‌واوه‌. فه‌لسه‌فه‌ له‌ دیدی نیچەدا چییه‌ جگه‌ له‌ جۆرێك زمانناسیی كلاسیكی كه‌ به‌رده‌وام له‌ دۆخی هه‌ڵپه‌ساردندایه‌؛

وه‌ك ئاشكرایه‌ لای نیچەش ڕاڤه‌كردن به‌رده‌وام ناته‌واوه‌. فه‌لسه‌فه‌ له‌ دیدی نیچەدا چییه‌ جگه‌ له‌ جۆرێك زمانناسیی كلاسیكی[philology] كه‌ به‌رده‌وام له‌ دۆخی هه‌ڵپه‌ساردندایه‌؛ زمانناسییه‌كی ناكۆتا كه‌ به‌رده‌وام پێش ده‌كه‌وێت و هه‌رگیز ناتوانێت ته‌واو چه‌سپاو بمێنێته‌وه‌؟ بۆچی؟ چون هه‌ر به‌و جۆره‌ی كه‌ خۆی له‌ كتێبی ئه‌‌ودیوی خێر وشه‌ڕـدا(2)‌ ده‌ڵێت: «ده‌شێت ئه‌مه‌ خه‌سڵه‌تی بنه‌ڕه‌تیی بوون بێت، كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك ده‌ستی بگاته‌ مه‌عریفه‌ی كامڵ سه‌باره‌ت به‌ بوون، ئه‌وا له‌ناو ده‌چێت»؛ ]له‌ناوچوون له‌ ئه‌نجامی ناسینی ڕه‌هاوه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ به‌شێك بێت له‌ بنه‌ڕه‌تیی بوون[؛ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، نیچە له‌ كتێبی ئه‌مه‌یه‌ مرۆڤدا(3) نیشانیدا كه‌ چه‌نده‌ نزیك بووه‌ له‌م مه‌عریفه‌ كامڵه‌وه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تیی بوون، وه‌ك چۆن له‌ پاییزی ١٨٨٨ـدا له‌ شاری تۆرینۆ نزیك بوو]له‌ له‌ناوچوونه‌وه‌[.

ئه‌گه‌ر له‌ نامه‌كانی فرۆیددا، كه‌ڵكه‌ڵه‌ هه‌میشه‌ییه‌كانی ئه‌و له‌ قۆناغێكدا كه‌ ده‌روونشیكاریی دۆزییه‌وه‌، ڕه‌مزشكێنی بكه‌ین، ]ئه‌وا[ ئه‌وكاته‌ ده‌توانین له‌ خۆمان بپرسین كه‌ ئایا ئه‌زموونی فرۆید له‌ڕاستیدا تاڕاده‌یه‌ك هاوشێوه‌ی ئه‌زموونی نیچە نییه‌؟ ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ پنتی دابڕانی ڕاڤه‌كرندا ده‌خرێته‌ ڕوو، ئه‌وشته‌ی كه‌ له‌ خواستی ڕاڤه‌كرندا هه‌یه‌، خواستێك كه‌ ده‌یگه‌یێنێته‌ پنتێك كه‌ ئیتر خودی ڕاڤه‌كردن ناڕه‌خساو ده‌نوێنێت، ئه‌مه‌ پێده‌چێت ته‌واو شتێكی وه‌ك ئه‌زموونی شێتی بێت.

ئه‌مه‌ ئه‌زموونێكه‌ كه‌ نیچە جه‌نگی له‌گه‌ڵدا كرد و ]هاوكات[پێی سه‌رسام بوو؛ ئه‌زموونێك كه‌ فرۆیدیش له‌ ته‌واوی ژیانیدا ململانێی له‌گه‌ڵدا كرد، ئه‌ڵبه‌ته‌ نه‌ك به‌بێ دڵه‌ڕاوكێ. ئه‌م ئه‌زموونه‌ی شێتی، سزای جووڵه‌ی ڕاڤه‌یه‌كه‌ كه‌ بێ بڕانه‌وه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ چه‌قی خۆی، ده‌سووتێت و له‌ناو ده‌چێت [نیچە].

***

به‌ باوه‌ڕی من، ئه‌م ناته‌واوییه‌ جه‌وهه‌رییه‌ی ڕاڤه‌كردن په‌یوه‌سته‌ به‌ دوو پره‌نسیپی تره‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش بنه‌ڕه‌تین و له‌گه‌ڵ دوو پره‌نسیپه‌كه‌ی پێشووتردا، كه‌ كه‌مێك به‌ر له‌ ئێستا قسه‌م له‌سه‌ر كردن،پێشگریمانه‌كانی[14]هێرمنۆتیكی مۆدێرن پێكده‌هێنن. یه‌كه‌م؛ ئه‌م پره‌نسیپه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ هه‌رگیز ناگاته‌ خاڵی كۆتایی و دوایی نایێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ شتێك بۆ ڕاڤه‌كردن بوونی نییه‌؛ هیچ شتێكی ته‌واو سه‌ره‌تایی بۆ ڕاڤه‌كردن بوونی نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له ‌ڕاستیدا هه‌موو شتێك پێشوه‌خت خودی ڕاڤه‌كردنه‌؛ و هه‌ر نیشانه‌یه‌ك شتێك نییه‌ كه‌ له‌ خۆیدا و به‌ خۆڕسك خۆی بۆ ڕاڤه‌كردن ده‌ربخات، به‌ڵكه‌ هه‌ر نیشانه‌یه‌ك ڕاڤه‌كردنێكه‌ له‌ نیشانه‌كانی تر.

ڕاڤه‌ ته‌نها ده‌توانێت ڕاڤه‌ی پێشتر به‌ توندوتیژییه‌وه‌ زه‌وت بكات، و پاشان ده‌بێت ژێروڕووی بكات و هه‌ڵیگه‌ڕێنێته‌وه‌ و به‌ لێدانی چه‌كوش وردی بكات.

هیچ ڕاڤه‌كراوێك [interpretandum]نییه‌ كه‌ پێشتر ڕاڤه‌كار [interpretans]نه‌بووبێت، چون ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ ڕه‌ق و به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ ڕوونكه‌ره‌وه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ی ڕاڤه‌كردندا داده‌مه‌زرێت؛ له‌ڕاستیدا، ڕاڤه‌ی ڕوونكه‌ره‌وه‌ بابه‌تێك نییه‌ بۆ ڕاڤه‌كردن، بابه‌تێك كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ خۆی بخاته‌ به‌رده‌م ڕاڤه‌كردنه‌وه‌؛ ڕاڤه‌ ته‌نها ده‌توانێت ڕاڤه‌ی پێشتر به‌ توندوتیژییه‌وه‌ زه‌وت بكات، و پاشان ده‌بێت ژێروڕووی بكات و هه‌ڵیگه‌ڕێنێته‌وه‌ و [به ‌وته‌ی نیچە] به‌ لێدانی چه‌كوش وردی بكات.

ئێمه‌ ئه‌م خاڵه‌مان‌ پێشتر لای ماركس بینیوه‌، ئه‌و نه‌ك مێژووی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، به‌ڵكه‌ په‌یوه‌ندییه‌ك ڕاڤه‌ ده‌كات كه‌ چون خۆی هه‌ر وه‌ك سرووشت ده‌نوێنێت، پێشوه‌خت وه‌ك ڕاڤه‌ ده‌خرێته‌ ڕوو. ئه‌مه‌ش هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ لای فرۆید ده‌بینرێت، فرۆیدیش نه‌ك نیشانه‌كان، به‌ڵكه‌ ڕاڤه‌كان ڕاڤه‌ ده‌كات. له ‌ڕاستیدا، فرۆید له‌ژێر نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌كاندا[symptoms] چ شتێكی دۆزییه‌وه‌؟ ئه‌و به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ زۆرینه‌ ده‌یڵێن، تراوماكانی [traumas] نه‌دۆزییه‌وه‌، به‌ڵكه‌ وه‌همه‌كان [phantasms] و دۆخی دڵه‌ڕاوكێهێنه‌ری وه‌همه‌كانی دۆزییه‌وه‌؛ واته‌ ناوكێك كه‌ به‌ خۆڕسك له‌ بوونیدا، یه‌ك ڕاڤه‌یه‌. بۆ نموونه‌، به‌وچه‌شنه‌ی كه‌ دال بۆ مه‌دلوول ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بێ ئیشتیایی ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ له‌شیرگرتنه‌وه‌، به‌ڵكه‌ وه‌ك نیشانه‌ و سه‌مپتۆمێك كه‌ پێویسته‌ ڕاڤه‌ بكرێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ وه‌همه‌كانی خراپی مه‌مكی دایك كه‌ خۆی یه‌ك جۆر ڕاڤه‌یه‌ و پێشوه‌خت وه‌ك ئه‌ندامێكی قسه‌كه‌ر ده‌رده‌كه‌وێت. له‌به‌ر ئه‌مه‌ فرۆید ده‌بوو ته‌نها ئه‌و شته‌ ڕاڤه‌ بكات كه‌ له‌ زمانی نه‌خۆشه‌كانییه‌وه‌ وه‌ك نیشانه‌ی جیاواز پێشكه‌شی ده‌كرا؛ ڕاڤه‌كردنی فرۆید بریتی بوو‌ له‌ ڕاڤه‌كردنی ڕاڤه‌كردن له‌ چوارچێوه‌ی وشه‌گه‌لێكدا كه‌ ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی تێدا ده‌رده‌كه‌وت. ئێمه‌ زۆر باش ئه‌وه ‌ده‌زانین كه‌ فرۆید ڕۆژێك چه‌مكی «منی باڵا-superego»ـی داهێنا، كه‌ نه‌خۆشێك پێی وت: «هه‌ست به‌ بوونی سه‌گێك ده‌كه‌م له‌ خۆمدا»[15].

له‌ ڕوانگه‌ی نیچەدا ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌؛ ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌ نه‌ به‌م هۆیه‌ی كه‌ هه‌قیقه‌تێك له‌ خه‌ودا زه‌وت ده‌كات تا بیهێنێته‌ سه‌ر زمان، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌رده‌بڕێت كه‌ كاركرد و ڕۆڵی هه‌ر هه‌قیقه‌تێك شاردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕاڤه‌یه‌یه‌.

نیچەش به‌ هه‌مان شێوه‌، ئه‌و ڕاڤانه‌ زه‌وت ده‌كات، كه‌ پێشتر یه‌كتریان زه‌وت كردووه‌. بۆ نیچە، یه‌ك مه‌دلوولی ئۆریجیناڵ و سه‌ره‌تایی بوونی نییه‌. خودی وشه‌كانیش هیچ نین جگه‌ له‌ خودی ڕاڤه‌كردن و، به‌ درێژایی ته‌واوی مێژووی وشه‌كان به‌رله‌وه‌ی كه‌ نیشانه‌ بن، ڕاڤه‌ ده‌كه‌ن و دواجار ته‌نها له‌و ڕووه‌وه‌ ئاماژه‌كه‌رن كه‌ خۆیان هیچ نین جگه‌ له‌ ڕاڤه‌ بنچینه‌ییه‌كان. ڕیشه‌ناسیی ناوداری agathos[باڵانه‌ژاد](4) تاكه‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌م پرسه‌یه‌. هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و وته‌یه‌ی نیچەیه‌ كه‌ [ده‌ڵێت] هه‌میشه‌ وشه‌كان له‌ لایه‌ن چینه‌ باڵاكانه‌وه‌ داهێنراون: وشه‌كان ئاماژه‌ ناكه‌ن بۆ یه‌ك مه‌دلوول، به‌ڵكه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌سه‌پێنن. دواجار، به‌هۆی بوونی وشه‌ سه‌ره‌تایی و مه‌ته‌ڵ ئاساكانه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ئێستاكه‌ خۆمان ته‌رخان كردووه‌ بۆ كرده‌ی ڕاڤه‌كردن، به‌ڵكه‌ پتر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕاڤه‌كان بوونیان هه‌یه‌، به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ژێر په‌رده‌ی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن، به‌رده‌وام ڕه‌وتێكی گه‌وره‌ی ڕاڤه‌كان یاخود توێژاڵێكی چڕی ڕاڤه‌ توندوتیژه‌كان ئاماده‌یه‌ و بوونی هه‌یه‌؛ هه‌ربه‌م هۆیه‌یه‌ كه‌ نیشانه‌كان هه‌ن، نیشانه‌گه‌لێك كه‌ ڕێگه‌مان ده‌ده‌ن ڕاڤه‌كانیان ڕاڤه‌ بكه‌ین و وه‌ك نیشانه‌ قڵپیان بكه‌ینه‌وه‌. به‌پێی ئه‌م ڕوانگه‌یه‌، ده‌توانرێت بگوترێت كه ‌allegoria[نیشانه‌ی ڕه‌مزیی] و hyponoia[گومان ]له‌ بونیادی زماندان و ده‌كه‌ونه‌ پێش زمانه‌وه‌؛ نه‌ك ئه‌و شته‌ی كه‌ دواتر خزاوه‌ته‌ ژێر وشه‌كانه‌وه‌ تاوه‌كو شوێنیان بگۆڕێت و بیانجووڵێنێت، به‌ڵكه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ وشه‌كانی به‌دیهێناوه‌ و به‌ دروشانه‌وه‌یه‌كی گۆڕاوه‌وه‌ ڕووناكیان ده‌كاته‌وه‌. هه‌روه‌ها هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌‌ كه‌ له‌ ڕوانگه‌ی نیچەدا ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌؛ ڕاڤه‌كار «هه‌قیقه‌تبێژ»ـه‌ نه‌ به‌م هۆیه‌ی كه‌ هه‌قیقه‌تێك له‌ خه‌ودا زه‌وت ده‌كات تا بیهێنێته‌ سه‌ر زمان، به‌ڵكه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌یه‌ك ده‌رده‌بڕێت كه‌ كاركرد و ڕۆڵی هه‌ر هه‌قیقه‌تێك شاردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕاڤه‌یه‌یه‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌م له‌پێشترییه‌ی ڕاڤه‌كردن له‌ نیشانه‌كان، مسۆگه‌رترین و گرنگترین و دیارییكه‌رترین پنت بێت له‌ هێرمنۆتیكی مۆدێرندا.

ئه‌م ئایدیایه‌ی كه‌ ده‌ڵێت ڕاڤه‌كردن له‌پێشتره‌ له‌ نیشانه‌كان، هه‌ڵگری ئه‌و مانایه‌یه‌ كه‌ پێده‌چێت نیشانه‌ چیتر بوونه‌وه‌رێكی ساده‌ و خێرخواز نه‌بێت چه‌شنی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌مدا وێنا ده‌كرا؛ سه‌ده‌یه‌ك كه‌ تێیدا زۆری نیشانه‌كان و هاوشێوه‌یی شته‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ته‌نها میهره‌بانی و خێرخوازیی خواوه‌ندی ده‌سه‌لماند، و ته‌نها به‌ په‌رده‌یه‌كی ته‌نك نیشانه‌ی له‌ مه‌دلوول جیا ده‌كرده‌وه‌. به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، پێموایه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و له‌دوای فرۆید، ماركس و نیچەوه‌ نیشانه‌ ده‌بێته‌ [بوونه‌وه‌رێكی] به‌دخواز؛ مه‌به‌ستم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ شێوه‌یه‌ك له‌ دوالیزم[ـی واتایی] و كه‌مێك به‌دخوازیی و «دڵپیسی» شاراوه‌ له‌ نیشانه‌دا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش له‌و ڕووه‌وه‌یه‌ كه‌ نیشانه‌ پێشوه‌خت ڕاڤه‌یه‌كه‌ كه‌ خۆی به‌ ڕاڤه‌ نیشان نادات. نیشانه‌كان، ڕاڤه‌گه‌لێكن كه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن پاساو بۆ خۆیان بهێننه‌وه‌ و نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌.

پاره‌ش به‌ هه‌مان شێواز كار ده‌كات، وه‌ك چۆن له‌ ڕه‌خنه‌ی ئابووریی سیاسی(5) و به ‌تایبه‌ت كتێبی یه‌كه‌می سه‌رمایه‌دا، ڕوون كراوه‌ته‌وه‌. له‌ ڕوانگه‌ی فرۆیدیشدا، نیشانه‌كانی نه‌خۆشی به‌ هه‌مان شێواز كار ده‌كه‌ن. و لای نیچەش، وشه‌كان، دادپه‌روه‌ریی، پۆلێنی دوالیستی خێر و شه‌ڕ و دواجار وشه‌كان ده‌مامكن[16]. نیشانه‌، به‌هۆی به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م كاركرده‌‌ نوێیه‌وه‌، واته‌ به‌ هۆی شاردنه‌وه‌ی ڕاڤه‌كردنه‌وه‌، بوونی ساده‌ی خۆی وه‌ك دالێك له‌ ده‌ستده‌دات؛ بوونێك كه‌ هێشتا له‌ سه‌رده‌می ڕێنیسانسدا لێی به‌هره‌مه‌ند بوو. وه‌ك بڵێی بارستایی تایبه‌تی نیشانه‌ له‌یه‌ك بكرێته‌وه‌‌‌ و ته‌واوی ئه‌و چه‌مكه‌ نێگه‌تیڤانه‌ی كه‌ تا هه‌نووكه‌ نامۆ بوون به‌ تیۆری نیشانه‌، ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ به‌ ده‌ست دێنن كه‌ خۆیان بخه‌نه‌ درزی ئه‌و تیۆره‌وه‌. تیۆریی نیشانه‌ ته‌نها ساتی شه‌فاف و نه‌ ئه‌وه‌نده‌ش نێگه‌تیڤی په‌رده‌ی ده‌ناسی. [به‌ڵام] ئێستاكه‌ ته‌واوی گه‌مه‌ی چه‌مكه‌ نێگه‌تیڤه‌كان، پارادۆكسه‌كان و لێكدژییه‌كان و، به‌ كورتی كۆی ئه‌و گه‌مانه‌ی هێزه‌ كرده‌گه‌راكان كه‌ دۆڵوز له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا سه‌باره‌ت به‌ نیچە، به‌ چاكی شیكردوونه‌ته‌وه‌، سه‌رله‌نوێ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ به‌ده‌ست ده‌هێنن كه‌ له‌ناو تیۆری نیشانه‌دا ڕێك و سیستماتیك بكرێن.

ئه‌گه‌ر ئه‌م وته‌یه‌ [ـی ماركس]، واته «خستنه‌سه‌رپێی دووباره‌ی دیالێكتیك» مانایه‌كی هه‌بێت، ئایا ماناكه‌ی ناتوانێت ئه‌مه‌ بێت كه‌ ته‌واوی ئه‌و گه‌مه‌ی نێگه‌تیڤێته،‌ دووباره‌ له‌ بارستایی گه‌وره‌ی نیشانه‌دا، جێ بكرێته‌وه‌؛ واته‌ له‌م فه‌زا كراوه‌ و بێسنوور و چڕه‌دا، له‌ناو ئه‌م فه‌زایه‌دا كه‌ به‌بێ جه‌وهه‌ری ڕاسته‌قینه‌ و به‌بێ ئاشتی، كۆی ئه‌و گه‌مه‌ نێگه‌تیڤیته‌ی كه‌ دیالێكتیك جه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی به‌تاڵ كرده‌وه‌ كاتێك كه‌ مانایه‌كی پۆزه‌تیڤی پێ به‌خشی؟

ئێمه‌ ئه‌وشته‌ ڕاڤه‌ ناكه‌ین، كه‌ له‌ مه‌دلوولدا هه‌یه‌، به‌ڵكه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین كه‌ ئه‌مه‌ چ كه‌سێك ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی گه‌ڵاڵه‌ كردووه‌؛ پره‌نسیپی ڕاڤه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كار، و ڕه‌نگه ئه‌مه‌ش‌ هه‌مان ئه‌و مانایه‌ بێت كه‌ نیچە به‌خشییه‌ «ده‌روونناسی».

له‌ كۆتاییدا، دواهه‌مین تایبه‌تمه‌ندیی هێرمنۆتیك ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ڕاڤه‌كردن خۆی به‌ ناچار ده‌زانێت تا ناكۆتا خۆی ڕاڤه‌ بكاته‌وه‌؛ ناچار به‌مه‌ی كه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام سه‌رله‌نوێ به‌كار بهێنرێته‌وه‌ و خۆی به‌دی بهێنێته‌وه‌. له‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌وه‌ دوو ئاكامی گرنگ به‌ده‌ست دێت: یه‌كه‌م؛ ئه‌مه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ له‌مه‌ به‌دواوه‌ هه‌میشه‌ ڕاڤه‌ی «چ كه‌سێك؟» ده‌بێت؛ ئێمه‌ ئه‌وشته‌ ڕاڤه‌ ناكه‌ین، كه‌ له‌ مه‌دلوولدا هه‌یه‌، به‌ڵكه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین كه‌ ئه‌مه‌ چ كه‌سێك ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ی گه‌ڵاڵه‌ كردووه‌؛ پره‌نسیپی ڕاڤه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كار، و ڕه‌نگه ئه‌مه‌ش‌ هه‌مان ئه‌و مانایه‌ بێت كه‌ نیچە به‌خشییه‌ «ده‌روونناسی». دووه‌م ئاكام ئه‌مه‌یه‌ كه‌ده‌بێت ڕاڤه‌ به‌رده‌وام خۆی ڕاڤه‌ بكات و، ناتوانێت نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خۆی. به ‌پێچه‌وانه‌ی زه‌مه‌نی نیشانه‌كانه‌وه‌ كه‌ زه‌مه‌نی تێپه‌ڕینه‌، و به‌ پێچه‌وانه‌ی زه‌مه‌نی دیالێكتیكه‌وه‌ كه‌ به‌هه‌رحاڵ زه‌مه‌نێكی هێڵییه‌، زه‌مه‌نی ڕاڤه‌، زه‌مه‌نێكی بازنه‌ییه‌؛ ئه‌م زه‌مه‌نه‌ ناچاره‌ دووباره‌ له‌ هه‌مان ئه‌و شوێنه‌وه‌ تێپه‌ڕێت كه‌ پێشتر پێیدا ڕۆشتووه‌، و سه‌ره‌نجام تاكه‌ مه‌ترسییه‌كی به‌رده‌م ڕاڤه‌كردن، كه‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ مه‌ترسییه‌ك له‌ سه‌رووی هه‌موو مه‌ترسییه‌كانه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی پارادۆكس له‌ نیشانه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. نیشانه‌كان ڕاڤه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌م مه‌ترسییه‌وه‌. مه‌رگی ڕاڤه‌ واته‌ باوه‌ڕبوون به‌ بوونی نیشانه‌كان؛ نیشانه‌گه‌لێك كه‌ به ‌شێوه‌ی ئۆریجیناڵ، واقیعی و سه‌ره‌تایی وه‌ك هێما تۆكمه‌، نرخدار و میتۆدمه‌نده‌كان بوونیان هه‌بێت.

به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، ژیانی ڕاڤه‌، واته‌ باوه‌ڕبوون به‌وه‌ی كه‌ جگه‌ له‌ ڕاڤه‌كان هیچ شتێكی تر بوونی نییه‌؛ پێموایه‌ ده‌بێت ئه‌م خاڵه‌ به‌ته‌واوه‌تی ده‌رك بكرێت كه‌ هێرمنۆتیك و نیشانه‌ناسی دوو دوژمنی دێرینی یه‌كترن؛ ئه‌مه‌ خاڵێكه‌ كه‌ زۆرێك له‌ هاوچه‌رخانی ئێمه‌ فه‌رامۆشیان كردووه‌. هێرمنۆتیكێك كه‌ له ‌ڕاستیدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئاستی جۆرێك نیشانه‌ناسی و له‌سه‌ر ڕووی نیشانه‌ناسییه‌ك ده‌ق ده‌بێت، باوه‌ڕی به‌ بوونی ڕه‌های نیشانه‌كان هه‌یه‌: ئه‌م جۆره‌ هێرمنۆتیكه‌ توندووتیژیی، ناته‌واویی و ناكۆتابوونی ڕاڤه‌كان پشتگوێ ده‌خات تا ترس و تۆقینی نیشانه‌ زاڵ بكات و گومان بخرێته‌‌ سه‌ر زمان. لێره‌دایه‌ كه ماركسیزم له‌دوای ماركسه‌وه‌ ده‌ناسینه‌وه‌. به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، هێرمنۆتیكێك كه‌ به‌سه‌ر خۆیدا ده‌نووشتێته‌وه‌ و ده‌ق ده‌بێت، ده‌چێته‌ ناو پانتایی و ئه‌و قه‌ڵه‌مڕه‌وانه‌وه‌ كه‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر یه‌ك ده‌ق ده‌بن و ده‌نووشتێنه‌وه‌، واته‌ ده‌چێته‌ ناوچه‌یه‌كی هاوبه‌ش له‌نێوان شێتی و زمانی په‌تیی. لێره‌دایه‌ كه‌ دووباره‌ نیچە ده‌ناسینه‌وه‌.

گفتوگۆ

بوئێم[17]: به‌ڕێز  فوکۆ، تۆ به‌ باشی ئه‌وه‌ت نیشاندا كه‌ لای نیچە ڕاڤه‌ هه‌رگیز ڕاناوه‌ستێت و ته‌نانه‌ت ڕه‌وتی واقیعییه‌ت بنیات ده‌نێت؛ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، بۆ نیچە ڕاڤه‌كردنی جیهان و گۆڕینی جیهان دوو شتی جیاواز نییه‌. به‌ڵام ئایا بۆ ماركسیش به‌ هه‌مان جۆره‌؟ ماركس له‌ ده‌قێكی ناوداردا، گۆڕینی جیهان و ڕاڤه‌كردنی جیهان له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتردا داده‌نێت…[18]

میشێل  فوکۆ: چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌م ده‌كرد كه‌ ئه‌م وته‌یه‌[ـی ماركس] دژی وته‌كانم بهێنرێته‌وه‌؛ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئابووریی سیاسی، ده‌بینن كه‌ ماركس به‌رده‌وام ئابووریی سیاسی به‌ فۆرمێك له‌ ڕاڤه‌كردن داده‌نێت. ئه‌و ده‌قه‌ [چه‌ند تێزێك ده‌رباره‌ی فۆیه‌رباخ] له‌باره‌ی ڕاڤه‌وه‌ پتر گرنگی به‌ فه‌لسه‌فه‌ و كۆتایی فه‌لسه‌فه‌ ده‌دات. به‌ڵام ئایا ئابووریی سیاسی به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ ماركس لێی تێده‌گات، ناتوانێت یه‌ك ڕاڤه‌ بێت، ڕاڤه‌یه‌ك كه‌ ڕه‌تكراوه‌ نه‌بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌توانێت گۆڕینی جیهان له‌به‌رچاو بگرێت و به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ناوه‌كی بكاته‌وه‌؟

بوئێم: پرسیارێكی تر: ئایا پرسی بنچینه‌یی و گرنگ بۆ ماركس، نیچە و فرۆید، ئایدیای خۆفریودانی ئاگایی نییه‌؟ ئایا لێره‌دا ئایدیایه‌كی نوێ نییه‌ كه‌ به‌ر له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م بوونی نه‌بووه‌ و ئایا ده‌توانرێت سه‌رچاوه‌ی ئه‌م ئایدیا نوێیه‌ له‌ هیگڵدا بدۆزرێته‌وه‌؟

میشێل  فوکۆ: ڕه‌نگه‌ سستی و لاوازیی له‌ منه‌وه‌ بێت كه‌ ناچارم پێت بڵێم ئه‌مه‌ به ‌وردی ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ ده‌مویست گه‌ڵاڵه‌ی بكه‌م؛ من ده‌مویست توێژینه‌وه‌‌ له‌سه‌ر ڕاڤه‌ بكه‌م به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ هه‌یه‌. بۆچی دووباره‌ ده‌ستمان كرده‌وه‌ به‌ ڕاڤه‌كردن؟ ئایا له‌ژێر كاریگه‌ریی هیگڵدا بووه‌؟

ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌رچۆنێك بێت، گۆڕانێك له‌و چییه‌تی و گرنگیی و بایه‌خه‌ی كه‌ بۆ نیشانه‌یان داده‌نا، ڕوویداوه‌؛ گۆڕانێك كه‌ له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م یا له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا ڕوویداوه‌؛ ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌ندین به‌ڵگه‌ی فراوان. بۆ نموونه‌، دۆزینه‌وه‌ی زمانناسی له‌ مانای كلاسیكی وشه‌دا، ڕێكخستنی تۆڕێك له‌ زمانه‌ هیندۆئه‌وروپییه‌كان، ئه‌م ڕاستییه‌ی كه‌ میتۆده‌كانی پۆلێنكردن ڕه‌هه‌ندی سوودمه‌ندبوونیان له‌ده‌ستداوه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌شێت جیهانی كولتووریی نیشانه‌كانمانی سه‌رله‌نوێ به ‌ته‌واوه‌تی ڕێكخستبێته‌وه‌. شتگه‌لێكی وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ی سرووشت- ئه‌ڵبه‌ته‌ فه‌لسه‌فه‌ی سرووشت له‌ مانا ئێجگار گه‌شه‌كردووه‌كه‌یدا- نه‌ك ته‌نها لای هیگڵ، به‌ڵكه‌ لای ته‌واوی ئه‌ڵمانییه‌ هاوچه‌رخه‌كانی هیگڵ، بێگومان به‌ڵگه‌ی ئه‌م گۆڕانه‌یه‌ له‌ سیسته‌می نیشانه‌كاندا كه‌ له‌م ساته‌ مێژووییه‌دا له‌ كولتووردا ڕوویداوه‌.

هه‌ست ده‌كه‌م له‌باره‌ی ئه‌م جۆره‌ كێشه‌یه‌وه‌ كه‌ ئێستا له‌ئارادایه‌، چاكتر و پڕ به‌رهه‌متر ده‌بێت ئه‌گه‌ر له‌ ئایدیای فریودانی ئاگایی، تێگه‌یه‌ك ببینین كه‌ به‌رهه‌می گۆڕانی سیسته‌می نیشانه‌كانه‌، له‌ جیاتیی ئه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌بێت ئاخێزگه‌ی كه‌ڵكه‌ڵه‌ی ڕاڤه‌كردن له‌ گۆڕانی سیسته‌می نیشانه‌كاندا بدۆزینه‌وه‌.

تاوبیس[19]: ئایا لێكدانه‌وه‌ی به‌ڕێز  فوکۆ كه‌موكوڕ و ناته‌واو نییه‌؟ ئه‌و ته‌كنیكه‌كانی لێكدانه‌وه‌ی ئایینی له‌به‌رچاو ناگرێت، كه‌ ڕۆڵێكی ده‌ستنیشانكه‌ر و سه‌ره‌كیان هه‌بووه‌ له‌ مێژووی ڕاڤه‌كردندا. و ناگه‌ڕێت به‌دوای په‌یوه‌ندیی مێژوویی ڕووتدا. به‌پێی ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌ڕێز فوکۆ ڕوونی كرده‌وه‌، پێموایه‌ كه‌ ڕاڤه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا به‌ هیگڵ ده‌ست پێ ده‌كات.

میشێل  فوکۆ: من له‌باره‌ی ڕاڤه‌ی ئاینییه‌وه‌ كه‌ له ‌ڕاستیدا گرنگییه‌كی زۆری هه‌بووه‌، قسه‌م نه‌كرد؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ مێژوویه‌كی زۆر كورتدا كه‌ نه‌خشه‌م كێشا، پتر په‌رژامه‌ سه‌ر نیشانه‌كان و نه‌ك بپه‌رژێمه‌ سه‌ر‌ مانا. دابڕانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م ]له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌م و تاڕاده‌یه‌ك سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م[ ده‌توانرێت له‌ژێر ناوی هیگڵدا دابنرێت. به‌ڵام له‌ مێژووی نیشانه‌كاندا- ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ به‌ربڵاوترین ڕه‌هه‌ندی جوگرافیاندا- دۆزینه‌وه‌ی زمانه‌ هیندۆئه‌وروپاییه‌كان، له‌ناوچوونی ڕێزمانی زمانی گشتی و، شوێنگرتنه‌وه‌ی چه‌مكی ئۆرگانیزم له ‌جیاتیی چه‌مكی تایبه‌تمه‌ندیی، باوه‌ڕ بكه‌ن «گرنگی»ـه‌كی كه‌متریان نه‌بووه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵ. نابێت مێژووی فه‌لسه‌فه‌ و دێرینه‌ناسیی ئه‌ندێشه‌ به‌ یه‌ك شت بزانرێن.

جیانی ڤاتیمۆ[20]: ئه‌گه‌ر به‌ درووستی له‌ وته‌كانت تێگه‌یشتبم، ]ئه‌وا[ ده‌بێت ماركس له‌ ڕیزی ئه‌و بیرمه‌ندانه‌دا پۆلێن بكرێت كه‌ وه‌ك نیچە، ناكۆتابوونی ڕاڤه‌یان دۆزییه‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ نیچە ته‌واو هاوڕام له‌گه‌ڵت. به‌ڵام ئایا لای ماركس، به‌ ناچاری بوارگه‌یه‌ك بۆ چوونه‌ ژووره‌وه‌ بوونی نییه‌؟ ئه‌گه‌ر ژێرخان به ‌مانای ئه‌و شته‌ نه‌بێت كه‌ ده‌بێت وه‌ك بونیاد له‌به‌رچاو بگیرێت، كه‌واته‌ چییه‌؟

میشێل  فوکۆ: من ئایدیاكه‌مم سه‌باره‌ت به‌ ماركس زۆر په‌ره‌پێنه‌دا؛ ته‌نانه‌ت ده‌ترسم دووباره‌ نه‌توانم ئایدیاكه‌م ڕوون بكه‌مه‌وه‌. به‌ڵام بۆ نموونه‌، هه‌ژده‌یه‌می برۆمێر(6) له‌به‌رچاو بگره‌: ماركس هه‌رگیز ڕاڤه‌ی خۆی وه‌ك ڕاڤه‌ی كۆتایی نابینێت. ئه‌و باش ده‌زانێت و ئه‌وه‌ش ده‌ڵێت كه‌ ده‌توانرێت له‌ ئاستێكی قووڵتر یا له‌ ئاستێكی گشتیتردا ڕاڤه‌ ئه‌نجام بدرێت و، ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ ئاستدا ]سطح[ بێت، بوونی نییه‌.

كێشه‌ی فره‌یی ڕاڤه‌كان و جه‌نگی ڕاڤه‌كان له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌، ته‌نها به‌هۆی خودی پێناسه‌ی ڕاڤه‌وه‌ كه‌ تا ناكۆتا درێژ ده‌بێته‌وه‌ و پێكدێت، ئه‌گه‌ری ڕه‌خسانی هه‌یه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ پنتێكی ڕه‌ها بوونی هه‌بێت كه‌ به‌پێی ئه‌و پنته‌، ڕاڤه‌ بتوانێت خۆی بنرخێنێت و مسۆگه‌ریی به‌ده‌ست بهێنێت.

ژان واڵ[21]: پێموایه‌ جه‌نگێك لەنێوان نیچە و ماركس و له‌نێوان نیچە و فرۆیددا هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ كۆمه‌ڵێك هاوشێوه‌یی و لێكچوون له‌نێوانیاندا هه‌بێت. ئه‌گه‌ر هه‌ق به‌ ماركس بێت، ]ئه‌وا[ ده‌بێت نیچە وه‌ك دیارده‌یه‌كی په‌یوه‌ست به‌ بۆرژوازیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ ڕاڤه‌ بكه‌ین؛ ئه‌گه‌ر هه‌ق به‌ فرۆید بێت، ]ئه‌وا[ ده‌بێت ناخودئاگای نیچە بناسین. كه‌واته‌ من جۆرێك جه‌نگ ده‌بینم له‌نێوان نیچە و ئه‌و دووانه‌ی تردا.

ئایا ئه‌وه‌ ڕاست نییه‌ كه‌ ئێمه‌ زیاد له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر ڕاڤه‌مان هه‌یه‌؟ ئێمه‌ دووچاری «نه‌خۆشی ڕاڤه»ین. بێگومان ده‌بێت به‌رده‌وام ڕاڤه‌ بكه‌ین. به‌ڵام ئایا هێشتا شتێك بۆ ڕاڤه‌كردن هه‌یه‌؟ و دووباره‌ ده‌پرسم: چ كه‌سێك ڕاڤه‌ ده‌كات؟ سه‌ره‌نجام ئه‌مه‌ی كه‌ ئێمه‌ فریومان خواردووه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌ن چ كه‌سێكه‌وه‌؟ یه‌ك فریوده‌ر هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م فریوده‌ره‌ كێیه‌؟ به‌رده‌وام فره‌ییه‌ك له‌ ڕاڤه‌كان هه‌ن: ماركس، فرۆید، نیچە، و هه‌روه‌ها گۆبینۆ … ماركسیزم هه‌یه‌، ده‌روونشیكاریی هه‌یه‌ و، هه‌روه‌ها به‌ مانایه‌ك ڕاڤه‌ ڕادیكاڵه‌كان هه‌ن…

میشێل  فوکۆ: پێموایه‌ كێشه‌ی فره‌یی ڕاڤه‌كان و جه‌نگی ڕاڤه‌كان له‌ لایه‌نی پێكهاته‌ییه‌وه‌، ته‌نها به‌هۆی خودی پێناسه‌ی ڕاڤه‌وه‌ كه‌ تا ناكۆتا درێژ ده‌بێته‌وه‌ و پێكدێت، ئه‌گه‌ری ڕه‌خسانی هه‌یه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ پنتێكی ڕه‌ها بوونی هه‌بێت كه‌ به‌پێی ئه‌و پنته‌، ڕاڤه‌ بتوانێت خۆی بنرخێنێت و مسۆگه‌ریی به‌ده‌ست بهێنێت. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ر ڕاڤه‌كارێك ده‌بێت ئه‌مه‌ بزانێت كه‌: له‌ هه‌مان ئه‌و ساته‌دا كه‌ ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین، مه‌حكوومین به‌وه‌ی كه‌ ڕاڤه‌ بكرێین. ئه‌م فره‌ییه‌ی ڕاڤه‌كان بێگومان تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌ كه‌ به‌ قووڵی خاسییه‌تی تاقانه‌ی كولتووری هه‌نووكه‌یی ڕۆژئاوا نیشان ده‌دات.

ژان واڵ: له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا كه‌سانێك هه‌ن كه‌ ڕاڤه‌كار نین.

میشێل  فوکۆ: له‌م حاڵه‌ته‌دا، ته‌نیا دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وانه‌ خودی زمان دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌.

ژان واڵ: بۆچی؟ بۆچی وه‌ها بڵێین؟ ئاسایی ده‌مانه‌وێت به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر كلۆدل ڕاڤه‌ بكه‌ین، به ‌شێوه‌ی ماركسیستی، به‌ شێوه‌ی فرۆیدیی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا، خاڵی گرنگ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌رچۆنێك بێت، ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ به‌رهه‌می كلۆدلن. وتنی ئه‌م خاڵه‌ له ‌ئاست ]به‌رهه‌مه‌كانی[ نیچەدا دژوارتره‌. سه‌باره‌ت به‌ ڕاڤه‌ ماركسیستییه‌كان و فرۆیدییه‌كان، مه‌ترسیی گوێڕایه‌ڵی و ملپێدان … هه‌یه‌.

میشێل  فوکۆ: من ناڵێم گوێڕایه‌ڵییه‌! ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ له‌ ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌ی نیچەدا، شتێك هه‌یه‌ كه‌ جیاوازییه‌كی ڕیشه‌یی هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ نه‌توانین نیچە له‌و گرووپانه‌دا جێ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێستاكه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ كۆمۆنیسته‌كان و له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌روونشیكاران نوێنه‌رایه‌تیان ده‌كه‌ن. له‌مڕۆدا نیچەییه‌كان، پتر نیچە ڕاڤه‌ ده‌كه‌ن…

ژان واڵ: ئایا نیچەییه‌كان بوونیان هه‌یه‌؟ وابزانم سه‌رله‌به‌یانی ئه‌مڕۆ ئه‌وانمان خسته‌ به‌ر گومان و پرسیاره‌وه‌!

بارۆنی[22]: ده‌مه‌وێت له‌ تۆ بپرسم كه‌ ئایا پێتوانییه‌ كه‌ بتوانرێت له‌نێوان نیچە، فرۆید و ماركسدا، ئه‌م هاوشانییه‌ دابمه‌زرێت: نیچە له‌ ڕاڤه‌كه‌یدا به ‌شوێن لێكدانه‌وه‌ی هه‌سته‌ باشه‌كان و نیشاندانی ئه‌و شته‌وه‌یه‌ كه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌م هه‌ستانه‌ داده‌پۆشن (بۆ نموونه‌ له‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاقدا). فرۆید له‌ ده‌روونشیكاریدا په‌رده‌ له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ لاده‌دات كه‌ جه‌وهه‌ری شاراوه‌یه‌؛ لێره‌شدا، ڕاڤه‌ بۆ هه‌سته‌ باشه‌كان كاره‌ساتباره‌. ماركس هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ئاگایی بۆرژوازیی و ئه‌و شته‌ نیشان ده‌دات، كه‌ له‌ واقیعدا بوونی هه‌یه‌. به ‌شێوه‌یه‌ك پێموایه‌ ئه‌م سێ جۆره‌ ڕاڤه‌یه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م ئایدیایه‌دان كه‌: نیشانه‌گه‌لێك بۆ وه‌رگێڕان هه‌ن كه‌ ده‌بێت ئاماژه‌كانیان بدۆزرێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م وه‌رگێڕانه‌ ساده‌ نه‌بێت و، ده‌بێت هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو و ده‌شێت تا ناكۆتا ئه‌نجام بدرێت و ڕه‌نگڕێژ بكرێت.

به‌ڵام پێموایه‌ جۆرێكی تری ڕاڤه‌ له‌ ده‌روونناسیدا هه‌یه‌ كه‌ ته‌واو دژبه‌ر ده‌نوێنێت، و دووباره‌ ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م كه‌ به‌ڕێزت قسه‌ت له‌باره‌وه‌ كرد. ئه‌م ڕاڤه‌یه‌ ڕاڤه‌ی كارڵ گۆستاڤ یۆنگه‌ كه‌ به‌ وردی ژه‌هرێكی كه‌مكه‌ره‌وه‌ی له‌ جۆری ڕاڤه‌ی فرۆیدیی ئاشكرا كرد. یۆنگ ڕه‌مز له‌ به‌رامبه‌ر نیشانه‌دا داده‌نێت؛ نیشانه‌ ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌بێت وه‌ربگێڕدرێت بۆ جه‌وهه‌ره‌ شاراوه‌كه‌ی، له‌ كاتێكدا كه‌ ڕه‌مز خۆی قسه‌ ده‌كات. هه‌رچه‌نده‌ كه‌مێك پێش ئێستا وتم به‌ بۆچوونی من نیچە له‌پاڵ فرۆید و ماركسدا جێده‌گرێت، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا پێموایه‌ لێره‌دا نیچە ده‌توانێت نزیكیش بێت له‌ یۆنگ. بۆ نیچەش هه‌روه‌ك یۆنگ، لێكدژییه‌ك هه‌یه‌ له‌نێوان «من» و «ئه‌و»ـدا، له‌نێوان عه‌قڵی بچووك و عه‌قڵی گه‌وره‌دا. نیچە ڕاڤه‌كارێكی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر بڕه‌ر و ته‌نانه‌ت بێبه‌زه‌ییه‌؛ به‌ڵام لای ئه‌و، شێوه‌یه‌ك له‌ گوێڕایه‌ڵی بۆ «عه‌قڵی گه‌وره» هه‌یه‌ كه ئه‌مه‌ش‌ نزیكی ده‌كاته‌وه‌ له‌ كارڵ یۆنگ.

میشێل  فوکۆ: بێگومان هه‌ق به‌ ئێوه‌یه‌.

خانم ڕامنۆ[23]: ده‌مه‌وێت بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ ئه‌م خاڵه‌ كه‌ بۆچی له‌باره‌ی ڕۆڵی لێكدانه‌وه‌ی ئایینییه‌وه‌ قسه‌ت نه‌كرد؟ پێموایه‌ كه‌ ناتوانرێت ته‌نانه‌ت مێژووی وه‌رگێڕان پشتگوێ بخرێت: له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر وه‌رگێڕێكی كتێبی موقه‌ده‌س له ‌بنچینه‌دا به‌ خۆی ده‌ڵێت ئه‌و مانایه‌ی ده‌ربڕیوه‌ كه‌ جێ مه‌به‌ستی خواوه‌نده‌ و سه‌ره‌نجام ده‌بێت ڕاستگۆییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و بێسنوور له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌یدا به‌كار بهێنێت. ده‌ره‌نجام ئه‌مه‌ی كه‌ وه‌رگێڕانه‌كان به‌ درێژایی زه‌مه‌ن ده‌گۆڕدرێن و له‌ ماوه‌ی ئه‌م گۆڕانكاریانه‌ی وه‌رگێڕانه‌كاندا، شتێك ئاشكرا ده‌بێت. ئه‌مه‌ پرسیارێكه‌ گه‌لێك دژوار…

هه‌روه‌ها پێش بیستنی وته‌كانت، بیرم له‌و په‌یوه‌ندییه‌ شیاوه‌ی نێوان نیچە و فرۆید كرده‌وه‌؛ ئه‌گه‌ر پێڕستی به‌رهه‌مه‌ ته‌واوه‌كانی فرۆید و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش كتێبه‌كه‌ی جۆنز[24] له‌به‌رچاو بگریت، دواجار شتگه‌لێكی زۆر كه‌می تێدا ده‌دۆزیته‌وه‌. كتوپڕ به‌ خۆمم وت: كێشه‌كه‌ پێچه‌وانه‌یه‌. بۆچی فرۆید له ‌ئاست نیچەدا بێده‌نگی هه‌ڵبژارد؟

كه‌واته‌ لێره‌دا دوو خاڵی گرنگ هه‌ن: یه‌كه‌م ئه‌مه‌ی كه‌ پێموایه‌ له‌ ساڵی ١٩٠٨ـدا قوتابییه‌كانی فرۆید، واته‌ ڕانكه‌ و ئادله‌ر هاوشێوه‌یی و لێكچوونیان له‌نێوان تێزه‌كانی نیچە (به ‌تایبه‌ت ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق) و تێزه‌كانی فرۆیددا، كرده بابه‌تی‌ یه‌كێك له‌ كۆبوونه‌وه‌ بچووكه‌كانیان. فرۆید به‌ خۆپارێزییه‌كی له‌ڕاده‌به‌ده‌ره‌وه‌، ئه‌م كاره‌ی به‌وان سپارد و، پێموایه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا دركاندی، تاڕاده‌یه‌ك ئه‌مه‌یه‌: نیچە له‌وێدا ئایدیاگه‌لێكی زۆر له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌هێنێت.

خاڵێكی تر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ له‌ ساڵی ١٩١٠ به‌دواوه‌، فرۆید په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ لۆ سالۆمه‌ دروست ده‌كات؛ بێگومان ئه‌و تێزی سه‌ره‌تایی یا لێكدانه‌وه‌ی فێركاریی له‌ لۆ سالۆمه‌دا ئه‌نجام ده‌دا.(7) دواجار ده‌بێت له ‌ڕێگه‌ی لۆ سالۆمه‌وه‌، جۆرێك په‌یوه‌ندیی پزیشكی له‌نێوان فرۆید و نیچەدا هه‌بووبێت. به‌ڵام فرۆید نه‌یده‌توانی قسه‌ی له‌باره‌وه‌ بكات. خاڵی به‌ڵگه‌نه‌ویست ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و شته‌ی كه‌ لۆ سالۆمه‌ دواتر چاپی كرد، له ‌ڕاستیدا به‌شێكه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی به‌ربڵاوی فرۆید و ده‌بێت له‌م ڕوانگه‌وه‌ بخوێنرێته‌وه‌. پاشان ئێمه‌ كتێبی موسا و یه‌كتاپه‌رستی(8) فرۆیدمان هه‌یه‌ كه‌ تێیدا جۆرێك گفتوگۆ هه‌یه‌ له‌نێوان فرۆید و نیچەی ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق. ده‌بینیت، من چه‌ند پرسێكم بۆ تۆ خسته‌ڕوو، ئایا تۆ شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ ده‌زانیت؟

له ‌ڕاستیدا، بێده‌نگی سه‌رسامكه‌ری فرۆید له ‌ئاست نیچەدا منی دووچاری سه‌رسوڕمان كرد.

میشێل  فوکۆ: نه‌خێر، هه‌ر له ‌بنه‌ڕه‌تدا هیچ شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ نازانم؛ له ‌ڕاستیدا، بێده‌نگی سه‌رسامكه‌ری فرۆید له ‌ئاست نیچەدا- ئه‌ڵبه‌ته‌ جگه‌ له‌ یه‌ك یا دوو ڕسته‌ی كورت- ته‌نانه‌ت له‌ نامه‌نووسینه‌كانیدا منی دووچاری سه‌رسوڕمان كرد. له ‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ تاڕاده‌یه‌ك [په‌یوه‌ندییه‌كی] ئاڵۆز و ڕه‌مزاوییه‌. ڕوونكردنه‌وه‌ له ‌ڕێگه‌ی لێكدانه‌وه‌ی لۆ سالۆمه‌وه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ فرۆید نه‌توانێت شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ بڵێت…

خانم ڕامنۆ: نه‌یده‌ویست شتێكی زیاتر له‌م باره‌وه‌ بڵێت…

دیمۆنبینس[25]: تۆ له‌باره‌ی نیچەوه‌ وتت كه‌ ئه‌زموونی شێتی نزیكترین خاڵه‌ له‌ ناسینی ڕه‌هاوه‌؛ ده‌توانم لێت بپرسم كه‌ به‌ بۆچوونی تۆ نیچە تا چ سنوورێك ئه‌زموونێكی له‌ شێتیدا هه‌بوو؟ ئه‌گه‌ر كه‌مێك كاتی زۆرترت هه‌بووایه‌، ئاسایی زۆر سه‌رنجڕاكێشتر ده‌بوو كه‌ هه‌مان پرسیارت له ‌ئاست مرۆڤه‌ مه‌زنه‌كانی تردا گه‌ڵاڵه‌ بكردایه‌؛ له ‌ئاست شاعیران یا نووسه‌رانێكی وه‌ك هۆڵده‌رلین، نێرڤال یا موپاسان، یا ته‌نانه‌ت مۆسیقازانی وه‌ك شومان، هێنری دوپاك یا مۆریس ڕاوڵ. به‌ڵام با له‌ سنووری نیچەدا بمێنینه‌وه‌. ئایا به‌ درووستی لێی تێگه‌یشتووم؟ چون بەڕاستی تۆ له‌باره‌ی ئه‌م ئه‌زموونی شێتییه‌وه‌ قسه‌ت كرد. ئایا به‌ڕاستی ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌تویست بیڵێیت؟

میشێل  فوکۆ: به‌ڵێ.

دیمۆنبیس: نه‌تده‌ویست بڵێیت «ئاگایی» یا «پێش زانست» یا پێش هه‌ستی شێتی؟ ئایا به‌ڕاستی پێتوایه‌ كه‌ ده‌توانرێت… بگوترێت كه‌ مرۆڤه‌ مه‌زنه‌كانی وه‌ك نیچە ده‌توانن «ئه‌زموونی شێتی»ان هه‌بێت؟

میشێل  فوکۆ: پێت ده‌ڵێم به‌ڵێ، به‌ڵێ.

دیمۆنبیس: له‌ مانای ئه‌وه‌ تێناگه‌م، چون من مرۆڤێكی مه‌زن نیم!

میشێل  فوکۆ: من وه‌ها شتێك ناڵێم، ناڵێم تۆ مرۆڤێكی مه‌زن نیت.

كیلكیل[26]: پرسیاره‌كه‌ی من زۆر كورته‌ و به‌ستراوه‌ به‌ ناوه‌ڕۆك و بنچینه‌وه‌؛ به‌ستراوه‌ به‌و شته‌وه‌ كه‌ تۆ ناوت لێنا «ته‌كنیكه‌كانی ڕاڤه‌كردن»، و وادیاره‌ كه‌ نامه‌وێت بڵێم یه‌ك جێگره‌وه‌، به‌ڵام هه‌رچۆنێك بێت یه‌ك جێنشین، یه‌ك جێنشینی شیاو بۆ فه‌لسه‌فه‌ له‌و ]ته‌كنیكانه‌دا[ ده‌بینیت. ئایا پێتوانییه‌ كه‌ ئه‌م ته‌كنیكانه‌ی ڕاڤه‌كردنی جیهان به‌ر له‌ هه‌ر شت ته‌كنیكی «ده‌رمان»، ته‌كنیكی «چاره‌سه‌ر» بن- ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ گشتیترین مانای وشه‌ی ده‌رماندا-]ده‌رمان[ـی كۆمه‌ڵگه‌ لای ماركس، ]ده‌رمان[ـی تاك لای فرۆید، و ]ده‌رمان[ـی مرۆڤایه‌تی لای نیچە؟

میشێل  فوکۆ: له ‌ڕاستیدا، پێموایه‌ كه‌ مانای ڕاڤه‌كردن له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا ته‌واو نزیكه‌ له‌و شته‌وه‌ كه‌ تۆ به‌ ده‌رمان و چاره‌سه‌ر تێی ده‌گه‌یت. له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌م، ڕاڤه‌ زیاتر له‌پاڵ «وه‌حی» و چه‌مكی «ڕزگاریی»ـدا، مانای وه‌رده‌گرت. لێره‌دا من ته‌نها وته‌‌یه‌كی مێژوونووسێكتان بۆ ده‌گێڕمه‌وه‌ به‌ناوی گارسیاوه‌؛ ئه‌و له‌ ساڵی ١٨٦٠ـدا وتوویه‌تی: «له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌دا ته‌ندرووستی شوێنی ڕزگاریی گرتووه‌ته‌وه.»

یادداشته‌كان

1. F. Nietzsche, Morgenvothe, Leipzig, C. G. Naumann, 1880.
2. F. Nietzsche, Jenseits Von Gut und Bose, Vorspiel einer Philosophie der Zukunft, Leipzig, C. G. Naumann, 1886.
3. F. Nietzsche, Ecce Homo, Wie man wird, was man ist, Leipzig, C. G. Naumann, 1889.
4. بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ: نیچه‌، ڕه‌چه‌ڵه‌كناسیی ئه‌خلاق، گوتاری یه‌كه‌م، بڕگه‌ی 4 و 5.
5. K. Marx, Zur Kritik der Politischen Oekonomie, Berlin, Franz Danker, 1859.
6. K. Marx, Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte, in Die Revolution, Eine zeitschrift in Zwanglasen Haften, ed. J. Weydemeyer, Erstes Heft, New York, 1852.
7. ئاماژه‌یه‌ بۆ نامه‌ گۆڕینه‌وه‌كانی فرۆید و لۆ سالۆمه‌ به‌درێژایی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك:

Lou Andreas-Salome, Correspodance avec Sigmund Freud (1912-1936), Paris, Gallimard, coll. Connaissance de Iinconscient, 1970.

• S. Freud, Der Mann Moses und die Monotheistisch Religion. Drei Abbundlungen, Amsterdam, Allert de Lange, 1939.

پەراوێزەکان:

[1].the techniques of interpretation

[2]. resemblance

[3]. Ko Marx, Das Kapital, Kritik der Politischen Oekonomie, Buch I: Der Produktion prozess des Kapitals, Hambourg, O. Meissner, 1867.                                                                                                                                         

[4]. F. Nietzche, Die Geburtder Tragodie. Oder: Griechentbum und Pessimismus, Leipzig, E. W. Fritzch, 1872.           

[5]. F. Nietzch, Zur Genealogie der Moral, Leipzig, C. G. Naumann, 1887.

[6]. S. Freud, Die Traumdeutung, Vienne, Franz Deuticke, 1990.

[7]. blessures

[8]. interiorite: interiority.

[9]. exteriorite: exteriority.

[10]. spatiality

[11]. theme

[12].Robinsonade، ژیانی دوور له‌ شارستانییه‌ت؛ ئاماژه‌یه‌ بۆ چیرۆكه‌كه‌ی ڕۆبینسۆن كرۆزۆ.

[13]. تێبینی: وشه‌ و ڕسته‌كانی ناو ئه‌م جۆره‌ كه‌وانه‌یه‌ ]…[ له‌ لایه‌ن وه‌رگێڕی كوردییه‌وه‌ دانراون.

[14]. postulate

[15]. je sens un chien sur moi: I feel a dog over me.

[16].مه‌به‌ستی فۆكۆ ئه‌م وته‌یه‌ی نیچه‌یه‌ كه‌ له‌ بڕگه‌ی 289ـی كتێبی ئه‌ودیوی خێر و شه‌ڕدا هاتووه‌: «هه‌ر فه‌لسه‌فه‌یه‌ك فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تر ده‌شارێته‌وه‌، و هه‌ر تیۆرییه‌ك حه‌شارگه‌یه‌ك، و هه‌ر وشه‌یه‌ك ده‌مامكێكه.» (فریدریش نیچه‌، فراسوی نیك و بد، ص 238). (و. كوردی)

[17].Boehm.

[18].ئه‌م وته‌یه‌ی بوئێم ئاماژه‌یه‌ بۆ نووسراوه‌كه‌ی ماركس چه‌ند تێزێك ده‌رباره‌ی فۆیه‌رباخ و به‌ تایبه‌ت تێزی یازده‌یه‌می ماركس: «فه‌یله‌سووفه‌كان ته‌نیا به ‌شێوه‌ی جۆراوجۆر جیهانیان لێكداوه‌ته‌وه‌، له ‌كاتێكدا كێشه‌كه‌ گۆڕینی جیهانه.» (كارل ماركس & فریدریش انگلس؛ لودویگ فوئرباخ و ایدئولوژی المانی، ت: پرویز بابایی، ص ٨٣). (و. كوردی)

[19]. Taubes.

[20]. Gianni Vattimo.

[21] .Jean Wahl.

[22] .Baroni.

[23]. Ramnoux.

[24]. ئه‌م وته‌یه‌ی ڕامنۆ ئاماژه‌یه‌ بۆ كۆمه‌ڵه‌یه‌كی سێ به‌رگی به ‌ناوی ژیان و به‌رهه‌مه‌كانی سیگمۆند فرۆید كه‌ له‌ لایه‌ن ئێرنست جۆنزی قوتابی فرۆیده‌وه‌ نووسراوه‌.

[25]. Demonbynes.

[26]. Kelkel.

The post نیچه‌، فرۆید، ماركس appeared first on ژنەفتن.