ونبوونی ناسنامە لە تەمومژی ترۆماکانی مێژوودا

ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” لە ڕووی بنیادییەوە لەسەر تەوەری “تیشکی شکاو” کار دەکات؛ واتە گێڕانەوەیەک کە نایەوێت ڕاستەوخۆ ڕاستییەکانمان پێ بڵێت، بەڵکو لە ڕێگەی وردەشووشەی یادەوەرییەکانەوە دیمەنەکانمان بۆ دەسازێنێت. لە ڕوانگەی پۆستستراکچەریزمەوە، “ناو” تەنیا نیشانەیەک نییە بۆ ئاماژەدان بە کەسێک، بەڵکو ناو ماڵێکە بۆ نیشتەجێبوونی بوون. کاتێک کارەکتەرەکانی ئارام محەممەد ناوی خۆیان بیر دەچێتەوە، ئەمە تەنیا نەخۆشییەکی کلینیکی نییە وەک ئەوەی کە پێی دەگوترێت لەبیرچوونەوە (Amnesia)، بەڵکو جۆرێکە لە “نامۆییی بوون” و ونبوونی مێژووە لەناو تەمومژی لەبیرچوونەوەدا. نووسەر لێرەدا تەکنیکی “پێکهاتەی بازنەیی” و “پچڕانی کاتی” بە کار هێناوە بۆ ئەوەی خوێنەر هەست بەو سەرگەردانییە بکات کە سەلمـا، تابان، بوشرا و مستەفا تێیدا دەژین. ڕاستییەکەی، ئەم ڕۆمانە وەک ئاوێنەیەکی شکاو وایە؛ هەر پارچەیەکی چیرۆکی یەکێک لەم کەسایەتییانەمان بۆ دەگێڕێتەوە، بەڵام لە کۆتاییدا هیچ کام لەم پارچانە وێنەیەکی تەواومان پێ نادەن، چونکە خودی “ناسنامە” لەم ژینگەیەدا پارچەپارچە بووە. وەک دەبینین، بوشرا لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا لە بەردەم باڵەخانەیەکی بەرزدا ناوی خۆی بیر دەچێتەوە، ئەمە لووتکەی تێکشکانی منی بیرکەرەوەی بڕیاردەرە لە بەردەم بنیادە گەورەکانی دەسەڵات و مێژوودا. لێرەدا دەتوانین بڵێین ئارام محەممەد لەژێر کاریگەریی فەلسەفەی وجودی و بەتایبەت چەمکی “نامۆبوون”ی سارتەر و کامۆدایە، بەڵام بە بەرگێکی کوردی و لەناو جەرگەی کارەساتی ئەنفالدا.

لە ڕوانگەیەکی فێمینیستییەوە، ڕۆمانەکە جەستەی ژن وەک جەستەی نەتەوە نیشان دەدات کە دوچاری توندوتیژی و سڕینەوە بووەتەوە. سەلما کە منداڵەکەی لە باوەشدایە و لە زیلەکەدا دانیشتووە، یان تابان کە بە دەست ژانەسەر و یادەوەریی برا و مێردە ونبووەکەیەوە دەناڵێنێت، تەنیا کارەکتەری ناو چیرۆک نین، بەڵکو “مێتافۆر”ی مێژوویەکی بێدەنگکراون. نووسەر تەکنیکی “خۆدوێنی(مۆنۆلۆگ)ـی ناوەکی” بە شێوەیەکی سەرکەوتووانە بە کار هێناوە بۆ ئەوەی نائاگاییی ئەم ژنانە دەربخات. ژن لێرەدا ئەو بوونەوەرەیە کە قورساییی هەموو ونبووەکان هەڵدەگرێت؛ ئەوان ناوی ونبووەکانیان لە بیرە بەڵام ناوی خۆیان لە بیر دەچێتەوە، ئەمەیش قوربانیدانێکی تراجیدییە کە تێیدا “خود” دەبێتە قوربانی بۆ پاراستنی “یادەوەریی ئەوی تر”. ئارام محەممەد بە توانیویەتی جەستەی ژن لە خودێکی سێکسی یان کۆمەڵایەتییەوە بگۆڕێت بۆ “گۆڕستانێکی گەڕۆک” کە ئیسکوپرووسکی مێژووی تێدا نێژراوە. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە سیمۆن دو بوڤوار وەک تێکشکانی بنیادی جێندەری لەناو توندوتیژیدا باسی لێوە دەکات. لێرەدا “ناو” دەبێتە بارێکی گران، چونکە هەر ناوێک هەڵگری مێژوویەکی پڕ لە خوێنە، بۆیە “لەبیرچوونەوە” دەبێتە تاکە ڕێگەی مانەوە.

تەکنیکی گێڕانەوە لەم ڕۆمانەدا لەسەر بنەمای “فرەدەنگی” بنیاد نراوە، بەو مانایەی کە نووسەر ڕێگەی داوە بە هەموو دەنگەکان بێنە ناو کایەی گێڕانەوەوە. ئێمە تەنیا دەنگی گێڕەرەوەی هەمووشتزان نابیستین، بەڵکو دەنگی بوشرا، مستەفا، کاژین و تەنانەت دەنگە مۆتەکەیییەکانی ناو خەونەکانیشیان تێکەڵ دەبن. ئەم فرەدەنگییە خزمەت بە ناوەڕۆکی ڕۆمانەکە دەکات، چونکە لە جیهانێکدا کە مرۆڤەکان ناوی خۆیان بیر نەماوە، ناتوانرێت تەنیا یەک گێڕانەوەی ڕەها هەبێت. ڕاستی لێرەدا پەرشوبڵاوە. ئارام محەممەد بە بەکارهێنانی “ڕیالیزمی دەروونی” توانیویەتی سنووری نێوان خەون و کەتوار (واقیع)، مەرگ و ژیان بپێچێتەوە. بۆ نموونە، ئەو دیمەنانەی کە تێیدا ئیسکوپرووسک و کەلوپەل و پاشماوەی مردووەکان لەگەڵ زیندووەکاندا قسە دەکەن، نیشانەی ئەوەیە کە لە مێژووی ئێمەدا مردووەکان هێشتا نەنێژراون و لەناو ماڵەکانماندا پیاسە دەکەن. ئەمە جۆرێکە لە “گۆتیکی کوردی” کە تێیدا ترس نەک لە جنۆکە و شەیتان، بەڵکو لەو ڕابردووەیە وا نایەوێت کۆتاییی بێت. نووسەر لێرەدا زۆر بە وردی “کات”ـی تێک داوە؛ کات لێرەدا هێڵیی نییە، بەڵکو بازنەییە و هەمیشە دەگەڕێتەوە بۆ ساتەوەختی “ترۆماکە”.

لایەنێکی تری بەهێزی ئەم دەقە بەکارهێنانی “سیمبولیزمی شوێن”ـە. ماڵە کرێچییەکان، شووقەکانی ئیسکان، بیابانەکانی سەماوە و، ئەو باڵەخانە بەرزە بێدەنگەی کۆتایی، هەموویان ئاماژەن بۆ بێشوێنی. مرۆڤی کورد لەم ڕۆمانەدا “کۆچەرییەکی دەروونی”ـیە؛ تەنانەت کاتێک لەناو ماڵی خۆیشیدایە هەست بە بێگانەیی دەکات. ئارام محەممەد لێرەدا بە شێوازێکی مارکسییانە ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن پەیوەندییە ئابووری و چینایەتییەکان (وەک کێشەی کرێچێتی و هەژاری) قورساییی ترۆماکە دووهێندە دەکەن. مستەفا کە دەیەوێت ئۆتۆمبێلێکی بچووک دروست بکات یان ئەو کەسانەی خەریکی بازرگانیی ئیسکوپرووسکن، نیشاندەری ئەو کۆمەڵگە شێواوەن وا تێیدا تەنانەت کارەساتەکانیش دەبنە کاڵا. ئەم ڕۆمانە ڕەخنەیەکی توندە لەو سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتییەی مرۆڤی کردووە بە “ژمارە” و “ناسنامەی بایۆلۆجی” و ڕێز لە “ناو” و “بوونی مرۆیی” ناگرێت. لێرەدا فۆرم و ناوەڕۆک بە جۆرێک یەکیان گرتووە کە زمانە پچڕپچڕەکە بووەتە ئاوێنەی ژیانە پچڕپچڕەکە.

ئارام محەممەد بووەتە دەنگی ئەو کەسانەی کە مێژوو زمانەکەی لێ بڕیون. ئەو بە بەکارهێنانی تەکنیکی “تاریک-ڕوون” لە وەسفەکانیدا جەستەی مرۆڤ و ژینگەی دەوروبەری بە جۆرێک کێشاوە کە خوێنەر هەست بە خنکان دەکات. ئەمە خاڵی هێزی ڕۆمانەکەیە؛ گواستنەوەی هەستی “خنکان” لە کارەکتەرەوە بۆ خوێنەر. بەڵام لە هەمان کاتدا هەندێک جار درێژدادڕی لە خۆدوێنییەکاندا دەبێتە هۆی ئەوەی ڕیتمی ڕووداوەکان خاو ببنەوە کە ئەمەیش دەکرێت وەک خاڵێکی لاواز لە ڕووی “تەکنیکی بیناکردنی درامی”ـیەوە ببینرێت. هەر ئەوەیش وای لە من کرد بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە قەبارە بچووکە کاتێکی زۆرم پێ بچێت.

زمانی بێدەنگی لەنێوان فەزای بیابان و تەلارە بەرزەکاندا

ئارام محەممەد لەم دەقەدا جەستەی کارەکتەرەکانی کردووە بە تەختەیەکی سپی کە مێژوویەکی ڕەش و پڕ لە برینی لەسەر دەنووسرێتەوە. لێرەدا ئێش و ئازار تەنیا دیاردەیەکی جەستەیی نین، بەڵکو زمانێکی جێگرەوەن بۆ ئەو وشانەی کارەکتەرەکان ناتوانن یان ناوێرن دەریانببڕن. کاتێک تابان دوچاری ژانەسەرێکی بێوچان دەبێت، یان لەیلان هەست دەکات مارێک لەناو سەریدا گینگڵ دەدات، لێرەدا جەستە دەبێتە “هۆکاری بوون لە جیهاندا”. لەم ڕۆمانەدا جەستەی مرۆڤی کورد “هەوێنی ئێش”ـە. ئەوانەی لە بیابانەکانی سەماوە گەڕاونەتەوە یان ئازیزێکیان لەوێ ون بووە، جەستەیان وەک ئامێرێکی تۆمارکەر کار دەکات. لەبیرچوونەوەی ناوەکان لە ڕاستیدا “کۆچکردنی مانا”یە لە زمانەوە بۆ ناو دەمار و خانەکانی لەش. نووسەر بە لێهاتوویییەوە نیشانمان دەدات کە چۆن ترۆما لەناو کایەی زماندا جێگەی نابێتەوە، بۆیە دەبێتە پەڵەی ڕەش لەسەر پێست، دەبێتە لەرزین و دەبێتە ئەو بێدەنگییە ترسناکەی کە بوشرا و کارەکتەرەکانی تری تێدا نوقم بوون. ئەم ڕەوتە جۆرێکە لە گۆڕینی وزەی دەروونی بۆ نیشانەی جەستەیی تا کەسەکە لە تەقینەوەی دەروونی بپارێزێت، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەم پاراستنە دەبێتە هۆی داخورانی بوونی کەسەکە.

تەکنیکی گێڕانەوە لە بەشی دووەمی ڕۆمانەکەدا زیاتر بەرەو “هاونیشتمانیبوونی وڕێنە و کەتوار” دەچێت. نووسەر لێرەدا فەزایەکی وەها دەسازێنێت کە تێیدا سنووری نێوان ژووری ماڵەکان و بیابانی سەماوە دەسڕێتەوە. بیابان لێرەدا تەنیا شوێنێکی جوگرافی نییە، بەڵکو “مێتافۆر”ی نەمانی مانا و سەرگەردانییە. ژیلان و بوشرا کاتێک سۆراخی ئیسکوپرووسکی ونبووەکانیان دەکەن، لە ڕاستیدا بە دوای پارچەکانی خۆیاندا دەگەڕێن. گێڕانەوەکە لێرەدا لەسەر بنیادی “تارمایی” کار دەکات؛ مردووەکان وەک “تارمایی” ئامادەن و ڕێگە نادەن زیندووەکان بە ئارامی بژین. بازرگانیکردن بە ئیسکوپرووسکی مردووەکانەوە کە بورهان زنجاری نوێنەرایەتیی دەکات، نیشاندەری داڕمانی بەها مرۆیییەکانە لەژێر سایەی سیستمێکی سەرمایەداریی دڕندە و مێژوویەکی خوێناویدا. نووسەر لێرەدا بە زمانێکی پڕ لە ئیدیۆم و کینایە، باس لەو “ئاردی ناو دڕک”ـە دەکات کە ژیانی کارەکتەرەکانی پێ دەگوزەرێت. هەموو شتێک لێرەدا ساختەیە؛ تەنانەت ئەو ناسنامە و ناوانەی حکومەت بۆ ونبووەکانی دروست دەکات، تەنیا بۆ داپۆشینی تاوانە گەورەکانە. ئەم بێباکیەی دەسەڵات بەرانبەر بە “ناو” و “ڕاستی” دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەرەکان متمانەیان بە خودی “ڕاستی” نەمێنێت و پەنا بەرنە بەر جیهانی خەون و وڕێنە. لێرەدا تەکنیکی “پارچەپارچەکردنی گێڕانەوە” دەبێتە ئاوێنەی ژیانە پارچەپارچەکەیان.

لە ڕووی بنیادی تەلاری ڕۆمانەکەوە شوێن ڕۆڵێکی کارا و درامی دەبینێت. باڵەخانە بەرزە بێدەنگەکە لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا کە بوشرا تێیدا زیندانی دەکرێت یان خۆی تێدا دەبینێتەوە، هێمایەکی قووڵی “نامۆبوونی شارستانی”ـیە. ئەم باڵەخانەیە بەبێ مەسعەد و بە پلیکانە شکاوەکانیەوە هێمای ئەو “هەڵکشانە ئەستەمە”یە کە مرۆڤی کورد بۆ گەیشتن بە ناسنامەیەکی جێگیر دەبێت بیبڕێت. ئارام محەممەد لێرەدا فەزایەکی “کافکایی” دەئافرێنێت؛ شوێنەکان تەڵەن، دەرگاکان کڵۆم دراون و کەس ناچێتە ژوورەوە یان نایەتە دەرەوە. جیاوازیی نێوان “ماڵ” و “زیندان” لەم ڕۆمانەدا نامێنێت. هەر شوێنێک کە یادەوەریی تێدا بێت، دەبێتە زیندان. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “وەسفی وردی میکرۆسکۆپییانە”ی بەکار هێناوە، بۆ نموونە کاتێک باس لە تۆزوخۆڵی سەر ئاوێنەکان، یان ئەو موورووانە دەکات کە لە ملی ژنەکاندا وەک “چاوەزار” بەستراون، دەیەوێت بڵێت ژیان لەم وردەکارییە بچووکانەدا کۆ بووەتەوە، نەک لە درووشمە گەورەکاندا. ئەم شێوازی نووسینە کە لە ڕێژەییبوونی کەتوار دەدوێت، لە ڕەخنەی پۆستمۆدێرنیزمدا وەک “گومانکردن لە گێڕانەوە مەزنەکان” دەبینرێت. لێرەدا هیچ گێڕانەوەیەکی مەزنی نەتەوەیی یان دینی ناتوانێت چارەسەری ئازاری بوشرا و کاژین بکات.

یەکێکی تر لە خاڵە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی ڕۆمانەکە پەیوەندیی نێوان “ناو” و “دین و ئەفسانە”یە. چیرۆکی مەرقەدی “شێخ بەهادین” کە لە بنەڕەتدا گۆڕهەڵکەنێک بووە و بە هەڵکەوت کراوە بە پیر و پیاوچاک، ڕەخنەیەکی توند و ژیرانەیە لە بنیادی پیرۆزیی ساختە لە کۆمەڵگەدا. نووسەر لێرەدا نیشانمان دەدات کە چۆن کۆمەڵگە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییە گەورەیەی کە ترۆما درووستی کردووە، پەنا بۆ درووستکردنی ئەفسانە دەبات. لە جیهانێکدا کە باوکەکان و مێردەکان بێسەروشوێنن، مرۆڤەکان پێویستیان بە “باوکێکی پیرۆز” هەیە، تەنانەت ئەگەر ئەو باوکە گۆڕهەڵکەنێکی بکوژیش بێت. ئەمە جۆرێکە لە “ئایدیۆلۆجیای قەرەبووکەرەوە” کە تێیدا مرۆڤ بۆ ئەوەی لە شێتی ڕزگاری ببێت، باوەڕ بە درۆیەکی پیرۆز دەهێنێت. نووسەر لێرەدا تەکنیکی تەنزی بە شێوەیەکی کاریگەر بە کار هێناوە؛ تابان کە جگەرە دەکێشێت و بە دوای ڕاستیدا دەگەڕێت، تەنیا کەسە کە دەزانێت بنچینەی ئەو پیرۆزییە چییە، بەڵام بێدەنگی هەڵدەبژێرێت. ئەم بێدەنگییە “بێدەنگییەکی گەورە”یە کە هەموو جومگەکانی ڕۆمانەکەی تەنیوە. زمان لێرەدا ناتوانێت باری ڕاستی هەڵبگرێت، بۆیە کارەکتەرەکان ناچارن لەناو “کۆلاژ”ی یادەوەرییەکانیاندا بژین.

لە ڕووی زمانەوانییەوە ئارام محەممەد خاوەنی ستایلێکی تایبەتە کە دەتوانین ناوی بنێین “زمانی داڕماو”. ڕستەکان لێرەدا کورتن، پچڕپچڕن و زۆر جار بە پرسیار کۆتایییان دێت. ئەمەیش ڕێک گوزارشتە لەو دۆخە دەروونییەی کە کارەکتەرەکانی پێیدا تێ دەپەڕن. نووسەر توانیویەتی فۆرمی گێڕانەوە لەگەڵ ناوەڕۆکەکەدا یەک بخات. لەبەر ئەوەی ژیانەکان پچڕاون، زمانەکەیش نابێت ڕەوان و یەکپارچە بێت. بەڵام وەک لایەنێکی لاواز، هەندێک جار نووسەر دەکەوێتە داوی “دووبارەکردنەوەی وەسفەکان” کە دەکرێت خوێنەری ئاسایی ماندوو بکات. بۆ نموونە، وەسفی دۆخی ژانەسەر و شێواوی لە چەندین شوێندا بە هەمان شێواز پاتەوپات دەبنەوە کە دەکرا بە تەکنیکی تر یارییان پێ بکرێت. سەرەڕای ئەوەیش، توانای نووسەر لە ئافراندنی وێنەی مێتافۆریی وەک “سندووقی سوور” یان “پێڵاوە دزراوەکان” لەناو خەوندا دەقەکەی لە ئاستێکی ئەدەبیی بەرزدا هێشتووەتەوە. ئەم وێنانە دەبنە کلیلە-هێما بۆ تێگەیشتن لە نائاگاییی نەتەوەییی ئێمە. ئێمە نەتەوەیەکین کە هەمیشە پێڵاوەکانمان لێ دەدزرێت یان لە دوای ئیسکوپرووسکەکانمان دەگەڕێین بەبێ ئەوەی بزانین بۆ کوێ دەچین.

“ناوی خۆیان بیر نەماوە” تەنیا ناونیشانێک نییە، بەڵکو بانگەوازێکی بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی “خود” لە دوای هەرەس. نووسەر نیشانمان دەدات کە “ناو” کاتێک دەسڕێتەوە، مرۆڤ دەبێتە “تەنی وێڵ” لەناو فەزایەکی بێمانادا.

هەڵوەشاندنەوەی بنیادی خێزان لەژێر سێبەری مێژوویەکی سەربڕاودا

لێرەدا پێویستە سەرنج بخەینە سەر چەمکێکی زۆر گرنگی ئەدەبیاتی ترۆما کە ئەویش “پاش-یادەوەری” (Postmemory)یە. ئارام محەممەد لێرەدا وێنەی نەوەیەکمان بۆ دەکێشێت (مستەفا، بوشرا، کاژین) کە خۆیان ڕاستەوخۆ کارەساتە گەورەکانی وەک ئەنفایان نەبینیوە، بەڵام بە دەست “یادەوەرییە بەجێماوەکان”ـی دایک و باوک و نەنکەکانیانەوە دەتلێنەوە. ئەم نەوەیە پەیوەندییان لەگەڵ ڕابردوودا نەک لە ڕێگەی “بیرهاتنەوە”وە، بەڵکو لە ڕێگەی “خەیاڵکردن و وێنەگرتن”ـەوە دروست دەبێت. مستەفا کە سیمای کتومت لە باوکی دەچێت، ئەوەی ڕاستی بێت “شوێنگرەوەیەکی جەستەیی”ـیە بۆ باوکێکی ونبوو کە مێژوو ڕێگەی نەداوە ببێتە خاوەنی گۆڕێک. لێرەدا نووسەر تەکنیکی “ئاوێنەیی”ـی بە کار هێناوە. کارەکتەرەکان وەک ئاوێنەیەک کار دەکەن کە وێنەی ونبووەکان تێیاندا ڕەنگ دەداتەوە، بەڵام ئەم ڕەنگدانەوەیە ئازاربەخشە، چونکە “خود”ی کارەکتەرەکە لەناو وێنەی “ئەوی تر”دا دەسڕێتەوە. ئەم پەیوەندییە پڕ لە کێشمەکێشە دەبێتە هۆی ئەوەی نەوەی نوێ هەمیشە هەست بە قەرزاری بکات بەرانبەر بە ڕابردوویەک کە هیی ئەوان نییە، بەڵام وەک مۆتەکە باڵی بەسەر داهاتوویاندا کێشاوە. گێڕانەوەکە لێرەدا دەبێتە جۆرێک لە هەڵکۆڵینی شوێنەوارناسیی دەروونی کە تێیدا هەر پارچە دەستنووسێکی ژیلان یان هەر وێنەیەکی کۆنی سوڵتان نەراف دەبێتە بەڵگەیەک بۆ تاوانێکی بەردەوام.

لایەنێکی تری بنیادیی ئەم ڕۆمانە کە بە تەکنیکی “دەق لەناو دەقدا” ناسراوە، لە ڕێگەی باوڵە پڕ لە دەستنووسەکەی ژیلانەوە دەردەکەوێت. ژیلان وەک کارەکتەرێک کە خۆی دەکوژێت یان لەناو ئازاردا ون دەبێت، جێگەی “ئەرشیڤپارێز”ی خێزان دەگرێتەوە. ئەو دەستنووسانەی کە مستەفا و بوشرا دەیاندۆزنەوە، گێڕانەوەیەکی تری مێژووە کە لە پەراوێزی گێڕانەوە فەرمییەکاندایە. نووسەر لێرەدا دەیەوێت بڵێت ڕاستی تەنیا لەناو کاغەزە هەڵگیراوەکاندا دەدۆزرێتەوە. ئەم تەکنیکە جۆرێکە لە “کۆکردنەوەی پاشماوەکان” بۆ دروستکردنی مانا لەناو کاولکاریی پاش کارەساتدا. نووسەر لێرەدا زۆر بە وردی کار لەسەر بنیادی “خێزانی تێکشکاو” دەکات. پەیوەندیی نێوان بوشرا و نوورا (خەسووی) تەنیا کێشەیەکی خێزانیی باو نییە، بەڵکو ململانێی دوو جۆر لە ترۆما و دوو جۆر لە بێدەنگییە. نوورا کە ناوی خۆی گۆڕیوە و مێژوویەکی پڕ لە نهێنیی هەیە، نوێنەرایەتی ئەو ڕابردووە دەکات کە نایەوێت ڕاستییەکان بدرکێنێت، لە بەرانبەریشدا بوشرا نوێنەرایەتیی ئەو نەوەیەیە کە دەیەوێت لە ڕێگەی “ناونان و نووسینەوە”وە خۆی ڕزگار بکات. لێرەدا زمان دەبێتە چەکێک بۆ شەڕی نێوان “شاردنەوە” و “ئاشکراکردن”. ئەو “ئاردی ناو دڕک”ـەی کە تابان باسی دەکات، ڕێک مێتافۆری ئەو ڕاستییەیە وا دەرکردنی لە دەمی کارەکتەرەکان وەک بریندارکردنی جەستەیە.

لە ڕوانگەیەکی ئابووریی کۆمەڵناسییەوە ڕۆمانەکە تیشک دەخاتە سەر دیاردەیەکی مەترسیدار کە ئەویش “بازرگانیکردنە بە کارەسات”ـەوە. بورهان زنجاری کە کارەکتەرێکی ڕەش و مۆتەکەئامێزە، هێمای ئەو چینەیە لەناو جەرگەی خوێن و ئەنفالدا ئیسکوپرووسکی مردووەکانیان کردووە بە کاڵا. ئارام محەممەد لێرەدا ڕەخنەیەکی توند لە “ئاکاری مێژوویی” دەگرێت؛ چۆن دەکرێت نەتەوەیەک بۆ دۆزینەوەی باوکی خۆی، پارە بداتە بکوژەکان؟ ئەمە ئەو “کۆمیدیا ڕەشە”یە کە ژیانی کارەکتەرەکانی تەنیوە. مستەفا و بوشرا کە پەنا دەبەنە بەر زنجاری بۆ دۆزینەوەی ئیسکوپرووسکی باوکیان، لە ڕاستیدا دەچنە ناو کایەیەکی مارکسییانەوە کە تێیدا “هەستی مرۆیی” وەک دراو دەبێتە “بەهای ئاڵوگۆڕ”. بەشی دووەمی ڕۆمانەکە لە ڕووی تەکنیکییەوە لە نیشاندانی “داڕمانی بەهاکان”ـدا زۆر سەرکەوتووە. نووسەر بە زمانێکی پڕ لە توانج و پلار باس لەو دوکانی ئیسکوپرووسکانە دەکات کە لە شاردا کراونەتەوە. لێرەدا “ئێسک” تەنیا پاشماوەیەکی بایۆلۆجی نییە، بەڵکو “ناسنامەیەکی کڕدراوە”. ئەمە جۆرێکە لە بەبتکردنی کاڵا کە تێیدا مرۆڤی ونبوو دەبێتە کاڵایەکی گرانبەها بۆ دەوڵەمەندکردنی تاوانبارەکان. ئارام محەممەد لێرەدا پەردە لەسەر برینێکی قووڵی کۆمەڵایەتی لا دەدات کە تێیدا قوربانی ناچارە داوای یارمەتی لە جەلاد بکات بۆ ئەوەی پارچەکانی خۆی کۆ بکاتەوە.

یەکێک لە خاڵە هەرە درەوشاوەکانی ڕۆمانەکە تەکنیکی “گێڕانەوەی سینەمایی”ـیە لە وەسفکردنی دیمەنەکانی نەخۆشخانە و بیاباندا. نووسەر وەک کامێرایەک دەچێتە ناو وردەکاریی پێستی سووتاو، چاوی کێمگرتوو و، ئەو بۆنە تیژانەی کە لەناو داڵانەکانی نەخۆشخانەی کۆماریدا پەنگیان خواردووەتەوە. ئەم وەسفە میکرۆسکۆپییە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر “ترس” تاقی بکاتەوە، نەک تەنیا بیخوێنێتەوە. ئەم شێوازە لە ڕەخنەی ئەدەبیدا بە “ئیستێتیکای قێزەون” ناسراوە. لێرەدا جوانی لە وەسفکردنی ناشرینییەکاندایە تا ڕاستییە تراجیدییەکە بە تەواوی بگات. بۆ نموونە، کاتێک تابان باس لەو پیاوە بێدەستە دەکات هەنار دەفرۆشێت، نووسەر لێکچوواندنێکی قووڵ بۆ “کەمئەندامیی مێژوویی” دەسازێنێت. ئێمە نەتەوەیەکی بێدەستین کە هەنارەکانمان (خەونەکانمان) لێ دەڕژێت و ناتوانین کۆیان بکەینەوە. هەروەها بەکارهێنانی “ڕەنگەکان” (سپێتیی کراسەکەی حوسێن بەرانبەر بە ڕەشیی عەباکەی بوشرا) جۆرێک لە دژەیکیی بینایی دروست دەکات کە ململانێی نێوان هیوا و بێهیوایی نیشان دەدات. بەڵام لە هەمان کاتدا خاڵێکی لاوازی ئەم بەشە ئەوەیە کە هەندێک جار نووسەر ئەوەندە دەچێتە ناو وردەکاریی “ئازار”ەوە کە جڵەوی گێڕانەوەی گشتیی لە دەست دەردەچێت و دەقەکە بەرەو “ڕاپۆرتێکی پزیشکی” دەڕوات، هەرچەندە ئەمەیش دەکرێت وەک تەکنیکێک بۆ “ئیفلیجکردنی خوێنەر” ببینرێت.

دەبێت ئاماژە بە بنیادی “خەونە مۆتەکەیییەکان” بکەین کە وەک تانوپۆی ڕۆمانەکە کار دەکەن. خەون لێرەدا تەنیا پشوویەکی کارەکتەرەکان نییە، بەڵکو “کایەیەکی جێگرەوەی ڕاستی”ـیە. لە جیهانێکدا کە ڕاستی لێڵە، خەونەکان ڕاستگۆترن. بوشرا کە لەناو باڵەخانە بەرزەکەدا خەون بە پێڵاوە دزراوەکانیەوە دەبینێت، لە ڕاستیدا باس لە “دەستبەسەرداگرتنی داهاتوو” دەکات. ئارام محەممەد لێرەدا دەیەوێت نیشانمان بدات کە چۆن ترۆما وەک “گرێیەکە” کە هەرگیز ناکرێتەوە. ئەم ڕۆمانە ئاوێنەی باڵانوێنە بۆ ئەو کەسانەی کە “ناوی خۆیان بیر نەماوە” بەڵام “ئازاری خۆیان لە بیرە”.

زمان وەک دوا سەنگەری بوون لە بەردەم هەڵوەشانەوەی مێژووییدا

ئێستا دەگەینە خاڵی وەرچەرخانە گەورەکە کە تێیدا هەموو هێڵە درامییەکان لەناو فەزایەکی کۆتاییی دنیایانە و مۆتەکەئامێزدا یەک دەگرنەوە. دیمەنی باڵەخانە بەرزە بێدەنگەکە لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا کە بوشرا تێیدا وەک زیندانییەک یان وەک سێبەرێکی وێڵ دەردەکەوێت، لووتکەی گوزارشتکردنە لە “بێشوێنیی مۆدێرنە”. ئەم باڵەخانەیە بەو پەنجەرە کراوە تاقانەیەی کە ڕووناکیی تێدایە، نوێنەرایەتیی جۆرێک لە زیندانی خڕ دەکات وەک ئەوەی میشێل فوکۆ باسی لێوە دەکات؛ شوێنێک کە تێیدا دەسەڵات نادیارە بەڵام چاودێریی هەموو جومگەکانی ژیان و یادەوەری دەکات. بوشرا کە بە کوتەکێکی ئاسن پلیکانەکان دەشکێنێت، لە ڕاستیدا خەریکی “هەڵوەشاندنەوەی بنیادی کات”ـە. شکاندنی پلیکانەکان لێرەدا لێکچوواندنێکی قووڵە بۆ پچڕاندنی پەیوەندی لەگەڵ سەرەوە (داهاتوو) و خوارەوە (ڕابردوو). نووسەر لێرەدا نیشانمان دەدات کە مرۆڤ کاتێک ناسنامە و ناوی لێ زەوت دەکرێت، تەنیا لە ڕێگەی “تێکشکاندنی فۆرمەکان”ـەوە دەتوانێت هەست بە بوونی خۆی بکات. ئەم باڵەخانەیە هێمای ئەو “دیوارە بەرزە”یە وا لە نێوان مرۆڤی تێکشکاو و ڕاستیدا کێشراوە؛ شوێنێک کە تێیدا “هەموو ژنێک بچێتە ناوی، دەکوژرێت”، ئەمەیش ئاماژەیەکی بەهێزە بۆ ئەو سنوورە قەدەغەکراوانەی مێژووی پیاوسالاری و سیاسی بۆ ژنی کورد کێشاویەتی.

دیمەنی کۆتاییی ڕۆمانەکە کە تێیدا بوشرا بەرانبەر بە چیاکان ڕادەوەستێت و ناوی خۆی بیر نەماوە، گوزارشتێکی بەهێزی “بوونناسی”ـیە. لێرەدا “ناو” کە مۆرکێکی کۆمەڵایەتی و سیاسییە، دەسڕێتەوە و تەنیا “جەستە و دەنگ” دەمێننەوە. ئارام محەممەد لێرەدا تەکنیکی “کۆتاییی کراوە”ی بە کار هێناوە، بەڵام کراوەیییەک کە پڕە لە کێشکردنی مەرگ. بوشرا کاتێک دەڵێت “حەزم لە مردنە”، ئەمە نیشانەی بێهیوایییەکی سادە نییە، بەڵکو گەیشتنە بەو خاڵەی کە ژان پۆل سارتر وەک “دڵتێکچوون” لە بەردەم بوونێکی بێمانادا وەسفی دەکات. ئەو “پەڕۆ سپییە”ی کە لە لووتی بوشرا نزیک دەکرێتەوە تا بێهۆش ببێت، لێکچواندنە بۆ هەموو ئەو هەوڵە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەی بۆ “بێهۆشکردنی یادەوەریی نەتەوەیی” دەدرێن. بکوژەکان لێرەدا دەمامکدارن؛ ئەوان بێناون، چونکە بکوژ لە مێژوودا هەمیشە وەک سیستمێکی نادیار کار دەکات. نووسەر توانیویەتی “فەزای ترس” بە جۆرێک بنیاد بنێت کە سروشت (دارستان و چیا) ئیتر شوێنی پەناگە نین، بەڵکو دەبنە شایەتی کوشتارە نوێیەکان. ئەمە گەڕانەوەیەکی تراجیدییە بۆ “خاڵی سفر”ی مێژوو؛ ئەو شوێنەی کە تێیدا مرۆڤ تەنیا بە قیژەکەی دەناسرێتەوە.

قیژەی کۆتاییی ڕۆمانەکە: “دایە…”، لووتکەی ئیستێتیکای دەقەکەیە. لە ڕوانگەی ڕەخنەی دەروونشیکارییەوە “دایە” تاکە وشەیە کە پێش “ناو” و پێش “زمان” دێت. ئەم وشەیە گەڕانەوەیە بۆ ناو “کایەی دایکانە” وەک ئەوەی یولیا کریستێڤا باسی دەکات. کاتێک بوشرا ناوی خۆی و ناوی مستەفا و هەموو ناوەکانی تری بیر دەچێتەوە، تەنیا ئەم وشەیە دەمێنێتەوە چونکە ئەمە وشەی “ڕەگ”ـە. ئەم قیژەیە کە “چیاوچیا دەڕوات”، تەنیا هاوارێکی سادە نییە، بەڵکو “دوا سەنگەری مانا”یە. ئارام محەممەد لێرەدا نیشانمان دەدات کە لە دوای هەڵوەشانەوەی هەموو بنیادە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان و لەناو جەرگەی جینۆسایدێکی بەردەوامدا، زمان دەگەڕێتەوە بۆ شێوە سەرەتایییەکەی کە “دەنگ”ـە. ئەم قیژەیە “ئەرشیفێکی دەنگی”ـیە بۆ هەموو ئەو ئازارانەی لەناو ڕۆمانەکەدا باس کراون؛ قیژەی سەلما لەناو زیلەکەدا، قیژەی تابان لەناو نەخۆشخانەدا و، قیژەی ژیلان پێش خۆکوشتن. ئەم ڕۆمانە بە قیژەیەک کۆتاییی دێت کە دەنگدانەوەی هەموو ئەو بێدەنگییانەیە وا بە درێژاییی دەقەکە خوێنەریان خنکاندبوو. لێرەدا، نووسەر بە لێهاتووییەوە “فۆرم” (کۆتایییەکی کورت و خێرا) لەگەڵ “ناوەڕۆک” (هەرەسی کۆتایی) یەک دەخات.

هەڵسەنگاندنی ڕەخنەییی گشتی بۆ ڕۆمانەکە دەری دەخات کە ئارام محەممەد توانیویەتی “زمانێکی نوێ بۆ ترۆما” بدۆزێتەوە. یەکێک لە خاڵە هەرە بەهێزەکانی ئەم کارە دوورکەوتنەوەیە لە گێڕانەوەی کلاسیکی و ڕاپۆرتئاسا بۆ کارەساتی ئەنفال. دەبێت ئەوەیش بزانین کە ئەم تەکنیکی نووسینە هەم بۆ نووسەر و هەم بۆ خوێنەر ماندووکەرە. ئەو نەیویستووە مێژوومان بۆ بگێڕێتەوە، بەڵکو ویستوویەتی “کاریگەریی مێژوو لەسەر مێشکمان” نیشان بدات. تەکنیکی “پچڕانی کات و شوێن” و بەکارهێنانی “لێکچوواندنی جەستەی نەخۆش” وەک ئاوێنەی نیشتمان، ئەم ڕۆمانە دەباتە ڕیزی ئەدەبیاتی جیهانیی ترۆما (وەک کارەکانی پۆڵ سێلان یان “نازە (Beloved)”ی تۆنی مۆریسۆن). بەڵام لە هەمان کاتدا، وەک ڕەخنەیەک، دەکرێت بڵێین کە هەندێک جار “ناڕوونیی زیاد لە پێویست” لە پەیوەندیی نێوان کارەکتەرەکاندا (وەک پەیوەندیی مستەفا و بوشرا لە کۆتاییدا) دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر لەناو تەمومژی دەقەکەدا ون ببێت. هەروەها گۆڕانی ناوی کارەکتەرەکان (وەک گۆڕانی ناوی گوڵزار بۆ نوورا) ئەگەرچی لە ڕووی سیمبولییەوە مانای “سڕینەوەی ناسنامە” دەدات، بەڵام لە ڕووی تەکنیکییەوە هەندێک جار باری گێڕانەوەکەی قورس کردووە. سەرەڕای ئەم تێبینییانە، “ناوی خۆیان بیر نەماوە” دەقێکی بێوێنەیە لە ڕووی “قووڵاییی دەروونی” و “وێناکردنی ترس”ـەوە.

ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” هەڵگری پەیامێکی گەورەیە: “بیرچوونەوەی ناو” مەرگی مرۆڤ نییە، بەڵکو مەرگی ئەو سیستمەیە کە دەیەوێت مرۆڤ لەناو “ناوێکی دیاریکراو”دا کورت بکاتەوە. بوشرا کە لە کۆتاییدا “ناوی خۆی بیر نەماوە”، لە ڕاستیدا لە هەموو ئەو ناسنامە ساختانە ڕزگاری بووە کە مێژوو و خێزان و دەسەڵات بەسەریاندا سەپاندبوو. ئەو قیژەیە هیوایەکی تراجیدییە؛ هیوایەک کە تەنیا لەناو قوڵاییی ئازاردا لە دایک دەبێت. ئارام محەممەد بەم ڕۆمانە توانیویەتی بیسەلمێنێت کە ئەدەبیاتی کوردی دەتوانێت کار لەسەر “برینە جیهانییەکان” بکات و لە ناوچەییبوونی ڕووداوەکان دەربچێت بەرەو “ئاسۆیەکی مرۆییی فراوان”. ئەم ڕۆمانە وەک ئەو “سندووقە سوورە” وایە کە لە ناویدا ئیسکوپرووسکی یادەوەرییەکانمان هەڵگرتووە؛ خوێندنەوەی ئەم دەقە، وەک کردنەوەی ئەو سندووقەیە، پڕە لە بۆنی دیتۆڵ و خۆڵ و خوێن، بەڵام لە هەمان کاتدا پڕە لەو “ڕاستییە ڕووتە”ی کە تەنیا ئەدەبیاتی ڕاستەقینە دەتوانێت بەرەوڕوومان بکاتەوە. ئەم ڕۆمانە کۆتاییی ناوەکانە، بەڵام سەرەتای “دەنگ”ـە.

لە ئەرشیڤی وێنەکانەوە بۆ مۆسیقای بێدەنگی

لەم باسەدا پێویستە تیشک بخەینە سەر ڕەهەندێکی تری قووڵی ئەم ڕۆمانە کە لە باسەکانی پێشوودا کەمتر ئاوڕی لێ دراوەتەوە، ئەویش چەمکی “نامۆیی”ـیە. ئارام محەممەد لەم دەقەدا ژینگەی “ماڵ” و “شوێنە ئاشناکان” دەگۆڕێت بۆ شوێنی ترسناک و نامۆ؛ لێرەدا ماڵ ئیتر شوێنی حەوانەوە نییە، بەڵکو دەبێتە “مۆزەخانەی مۆتەکەکان”. کارەکتەرەکان کاتێک لە ئاوێنەدا سەیری خۆیان دەکەن، یان کاتێک مستەفا لەناو شووقەکەیدا هەست بە کرمەکان دەکات، ئێمە لە بەردەم تێکشکانی بنیادی “ئاشنابوون”ـداین. ڕاستییەکەی، ئەم نامۆیییە گوزارشتە لەو دۆخە دەروونییەی مرۆڤی تێکشکاوی کورد تێیدا دەژی؛ نیشتمانێک کە دەبوو “ماڵ” بێت، بووەتە “گۆڕستان”. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “ئیستێتیکای نامۆکردن”؟ی بەکار هێناوە؛ ئەو شتانەی کە ڕۆژانە دەیانبینین (وەک نان، قاپوقاچاخ، عەتر، وێنە)، لێرەدا دەبنە ئامێری گواستنەوەی ترس. بۆ نموونە، وێنەی سوڵتان نەراف کە لە پشت سەری منداڵەکانەوەیە تەنیا یادگارییەک نییە، بەڵکو “چاوێکی چاودێر”ە کە ناهێڵێت نەوەی نوێ بژین. مرۆڤی ئەم ڕۆمانە لە هیچ شوێنێکدا “لە ماڵی خۆی” نییە، چونکە یادەوەرییەکان ڕێگەی نادەن “ئێستا” ئەزموون بکات.

لایەنێکی تری زۆر گرنگی ڕۆمانەکە کە شایەنی شیکردنەوەی وردە، “پەیوەندیی مۆسیقا و دەنگ”ـە. نووسەر لە چەندین جێگەدا ئاماژە بە مۆسیقای سەنتوور و گیتار دەکات وەک دوو جەمسەری دەروونی. مۆسیقا لێرەدا وەک “چارەسەری ناتەواو” دەردەکەوێت؛ ئەگەر سەنتوور گوزارشت لە ڕابردوویەکی مەقامئامێز و غەمگین بکات، گیتارەکە لای مستەفا ئارەزوویەکە بۆ گەیشتن بە مۆدێرنە و دەربازبوون لە “گرێی باوک”. ئارام محەممەد بە لێهاتوویییەوە “هەستی بیستن”ـی کردووە بە بەشێک لە بنیادی گێڕانەوە؛ خوێنەر تەنیا وێنەکان نابینێت، بەڵکو گوێی لە “چرکەچرکی کاتژمێر”، “هاژەی زێ” و، “گڤەی بای بیابان” دەبێت. ئەم تەکنیکە کە بە “پەیمانی دەنگی” ناسراوە، وا دەکات ترۆماکە نەک هەر ببینرێت، بەڵکو هەستی پێ بکرێت. مۆسیقای حەمەساڵح دیلان کە تابان گوێی لێ دەگرێت، تەنیا گۆرانی نییە، بەڵکو “ئاوی دەروونی”ـیە بۆ شوشتنەوەی ئەو ژەنگەی ترۆما لەناو دەمارەکاندا دروستی کردووە. لێرەدا نووسەر دەیەوێت بڵێت کە لە کاتی نەمانی “ناو”دا “ئاواز” دەبێتە تاکە ناسنامەیەک کە مرۆڤ دەتوانێت تێیدا کڕ بکەوێت. مۆسیقا لێرەدا دەبێتە “کاتی ناوەکی” بەرانبەر بە “کاتی فیزیکی” کە پڕە لە کوشتار.

ڤێرجینیا وۆڵف لە ڕۆمانی “ژوورێک بۆ خۆت یان ژووری خودی خۆت (A Room of One’s Own)”ـدا داوای ژوورێکی سەربەخۆ دەکات بۆ ئەوەی ژن بتوانێت بنووسێت، بەڵام ژنانی ناو ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” تەنانەت لەناو ژوورەکانی خۆیشیاندا زیندانین. ئارام محەممەد لێرەدا یارییەکی ژیرانە بەم دەقە جیهانییە دەکات؛ ئەو نیشانمان دەدات کە “ژوورەکە” لای بوشرا و تابان نەک نابێتە مەڵبەندی داهێنان، بەڵکو دەبێتە “کۆگای ئیسکوپرووسکەکان”. ئەمە ڕەخنەیەکی بەهێزە لە بنیادی کۆمەڵایەتیی ئێمە کە تێیدا تەنیایی ژن هەمیشە وەک “شێتی” یان “تاوان” لێک دەدرێتەوە. نووسەر لێرەدا توانیویەتی نیشانمان بدات کە مێژووی ژنی کورد مێژوویەکی “پەراوێزخراوە” کە تەنیا لەناو دەستنووسە سووتاوەکانی ژیلاندا دەدۆزرێتەوە. ئەم پەیوەندییە لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانی، ڕۆمانەکە لە دەقێکی ناوچەیییەوە دەگۆڕێت بۆ دەقێکی جیهانی کە لە ئازاری “بوون” دەدوێت.

لە ڕۆمانەکەدا بیابان و خۆڵ نوێنەرایەتیی سڕینەوە و هەڵلووشینی مێژوو دەکەن، لە کاتێکدا ئاسن (کوتەکەکە، ئۆتۆمبێلەکەی مستەفا، دەرگا کڵۆمدراوەکان) نوێنەرایەتیی هەوڵی مرۆڤ دەکەن بۆ مانەوە یان ڕووبەڕووبوونەوە. ئارام محەممەد جۆرە “فیزیکێکی دەروونی” دروست کردووە؛ کارەکتەرەکان هەمیشە لەنێوان “نەرمیی لم” کە دەیانشارێتەوە و “ڕەقیی پلیکانەکان” کە دەیانشکێنێت، لە هاتووچۆدان. ئەم ململانێ ماددییە ڕەنگدانەوەی ململانێی چینایەتی و سیاسییە لە کوردستان؛ نەتەوەیەک کە دەیەوێت لە “لم”ی مێژووەوە ببێتە “ئاسن”ـی دەوڵەت، بەڵام هەمیشە پلیکانەکانی لەژێر پێدا دەشکێن. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “لێکچوواندنی بنیادی” بە کار هێناوە؛ باڵەخانە بەرزەکە وەک “تەلارێکی بیابانی” وێنا کراوە، شوێنێک کە تێیدا تەکنەلۆجیا و مۆدێرنە (باڵەخانەکە) ناتوانن مرۆڤ لە بەربەریەت (کوشتن و ئەشکەنجە) بپارێزن. ئەمە ئەو خاڵەیە کە ئادۆرنۆ باسی دەکات کە چۆن مۆدێرنە دەبێتە جۆرێکی تری بەربەریەت ئەگەر لەسەر خوێن بنیاد بنرێت.

خاڵێکی تری هەرە سەرنجڕاکێش، “ئیستێتیکای وێنەی فۆتۆگرافی”ـیە لە ڕۆمانەکەدا. وێنەکان لە “ناوی خۆیان بیر نەماوە”دا تەنیا پارچە کاغەز نین، بەڵکو “بەڵگەی بوون”ـن. کاتێک کارەکتەرەکان چاویان لە وێنەی باوک یان مێردەکانیان دەبڕن، ئەوان خەریکی جۆرێک لە “جادووی ڕەش”ـن بۆ گەڕاندنەوەی مردووەکان. لێرەدا وێنە وەک ئەوەی ڕۆلان بارت باسی دەکات، خاوەنی “پونکتوم” (Punctum)ـە؛ واتە ئەو خاڵە وردەی کە لەناو وێنەکەدا دەچێتە ناو ڕۆحی بینەرەوە و برینداری دەکات. ملوانکەکەی ملی حوسێن لەناو وێنەکەدا، یان ئەو کچە پرچکورتەی لە پەنا وێنەکەی حوسێندایە، دەبنە هۆی دروستبوونی “گومانی مێژوویی”. نووسەر توانیویەتی وێنە بکاتە “دەقێکی هاوتەریب” کە مێژوویەکی جیاواز لەوەی دەسەڵات دەیگێڕێتەوە، پیشان بدات. لێرەدا وێنە تاکە شتە کە “ناو”ی تێدا پارێزراوە، بۆیە کاتێک بوشرا ناوی خۆی بیر دەچێتەوە، پەنا دەباتە بەر وێنەکان. ئەمە ململانێی نێوان “یادەوەریی بایۆلۆجی” (مێشک) و “یادەوەریی تەکنیکی” (وێنە و دەستنووس)ـە کە تێیدا مرۆڤی کورد بە هۆی ترۆماوە متمانەی بە مێشکی خۆی نامێنێت و تەنیا متمانە بە “پاشماوەکان” دەکات.

لە باسی ئەم ڕۆمانەدا دەبێت باس لە “پەیوەندیی نێوان سروشت و کارەسات” بکەین. ئارام محەممەد لەم ڕۆمانەدا سروشتی کوردستانی (چیا، دارستان، ڕووبار) وەک “ئەرشیڤێکی بێدەنگ” وێنا کردووە. چیاکان تەنیا پەناگە نین، بەڵکو ئەو شوێنەن کە “قیژەکان”ـیان تێدا حەشار دراوە. ئەو دیمەنەی کە تێیدا شۆفڵەکان خەریکی هەڵکەندنی گۆڕە بەکۆمەڵەکانن لەناو دارستاندا نیشاندەری “دەستدرێژیی مرۆڤە بۆ سەر پیرۆزیی زەوی”. نووسەر بە زمانێکی پڕ لە جادووی وشە، باس لە “بۆنی لم” و “تامی خوێن” دەکات کە وا دەکات ڕۆمانەکە ببێتە ئەزموونێکی “هەستیی تەواو”. ئارام محەممەد لێرەدا وەک “شاعیرێکی کارەسات” دەردەکەوێت کە توانیویەتی بێهیوایی بکاتە کەرەستەیەک بۆ داهێنان. “ناوی خۆیان بیر نەماوە” تەنیا چیرۆکی چەند کارەکتەرێک نییە، بەڵکو مێژوویەکی نهێنیی نەتەوەیەکە کە لەناو “بێناونیشانی”ـدا بە دوای خۆیدا دەگەڕێت. نووسەر سەلماندوویەتی کە ڕاستی هەمیشە لەناو “درزەکان”ـدا نیشتەجێیە؛ لەناو ئەو وشانەی کە نەگوتراون و لەناو ئەو ناوانەی کە بیر چوونەتەوە. ئەم ڕۆمانە وەک ئەو قیژەیە وایە کە لە کۆتاییدا لە چیاکاندا دەنگ دەداتەوە؛ ڕەنگە کەس نەزانێت کێ قیژاندوویەتی، بەڵام هەمووان دەزانن کە “ئازارێک هەیە و کۆتاییی نایەت”.

تێپەڕین لە تراجیدیای ناوچەیی

پێویستە تیشک بخەینە سەر ڕەهەندێکی بابەتی و سیاسیی زۆر گرنگ کە ڕۆمانەکە دەباتە ناو کایەی بیرکردنەوەی جیهانییەوە، ئەویش چەمکی “ژیانی ڕووت”ـە کە جۆرجیۆ ئاگامبێن باسی دەکات. کارەکتەرەکانی ناو ئەم ڕۆمانە، بە تایبەت ئەوانەی لەناو “زیل”ـەکاندا بەرەو بیابان دەبرێن یان ئەوانەی لەناو شوێنە پەراوێزییەکانی شاردا ناوی خۆیان بیر دەچێتەوە، نوێنەرایەتیی ئەو مرۆڤە دەکەن وا لە “بوونی یاسایی و سیاسی” داماڵراوە و تەنیا “بوونی بایۆلۆجی”ـی ماوەتەوە. ئەم مرۆڤە ئاگامبێن ناوی دەنێت “مرۆڤی خوێنحەڵاڵ Homo Sacer”، ئەو کەسەیە کە دەکرێت بکوژرێت بەبێ ئەوەی بکوژەکەی وەک “تاوانبار” سەیر بکرێت. لە ڕۆمانەکەدا، سەلما یان ئەو منداڵەی لەسەر سنگی دایکی مردووی دەمێنێتەوە، وەک “ژیانێکی ڕووت” وێنا کراون؛ نیشتمان بۆ ئەوان بووەتە “ئۆردووگایەکی گەورە” کە تێیدا یاسا پەکی کەوتووە و تەنیا ویستی بکوژەکان حوکم دەکات. نووسەر بە زمانێکی پڕ لە ئیدیۆمی وەک “ژیانیان لێ بووە بە چەرمی چۆلەکە”، گوزارشت لەو ناسکی و بێپەنایییە دەکات کە مرۆڤی کورد لە بەردەم ماشینە گەورەکانی سڕینەوەدا هەیەتی. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە مێژووی ئێمە لە “مێژوویەکی مرۆیی”ـیەوە دەگۆڕێت بۆ “ئەرشیفێکی بایۆ-پۆلەتیکی” کە تێیدا مرۆڤەکان تەنیا ژمارە و پاشماوەی جەستەیین.

لایەنێکی تری بنیادی کە شایەنی باسە، تەکنیکی “تاریکاییی فەزا” و ململانێی نێوان “قووڵایی و بەرزایی”ـیە. ئارام محەممەد لەم ڕۆمانەدا دوو شوێنی دژبەیەک بە کار دەهێنێت: “زیل”ـەکە (کە ئاسۆیی دەڕوات و مرۆڤ بەرەو چاڵ و قووڵاییی بیابان دەبات) و “باڵەخانە بەرزەکە” (کە ستوونییە و بوشرا تێیدا هەوڵی هەڵکشان دەدات). ئەم دوو تەوەرە لێکچوواندنێکی قووڵی “جوگرافیای دەروونی”ـن. مرۆڤی ئەم ڕۆمانە یان لەناو قووڵاییی مێژوودا نێژراوە، یان لە بەرزاییی مۆدێرنەدا تووشی “سەرسووڕان” بووە. کاتێک بوشرا لە قاتی چواردەیەمی باڵەخانەکەدا خۆی دەبینێتەوە، ئەوەی ڕاستی بێت، ئەو لە “بەرزایییەکی بێمانا”دایە؛ شوێنێک کە تێیدا پەیوەندیی لەگەڵ “زەوی” و “ڕەگ” پچڕاوە. ئەم “بێماناییی شوێنە” وای کردووە کە کارەکتەرەکان تەنانەت کاتێک ناوی خۆیشیان بیر دێتەوە، شوێنێک شک نەبەن تێیدا نیشتەجێ بن. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “پێکهاتەی ڕیشاڵی”ـی بە کار هێناوە، بەو مانایەی کە چیرۆکەکان سەر و بنێکی دیاریکراویان نییە، بەڵکو وەک تۆڕێکی ئاڵۆزی ڕیشاڵی لەژێر زەویی یادەوەریدا بە یەک دەگەنەوە.

لە ڕوانگەی “ئیستێتیکای پاشماوەکان”ـەوە کارەکتەری مستەفا و پرۆژە بچووکەکەی بۆ دروستکردنی ئۆتۆمبێل، هێمایەکی قووڵی “هەوڵدان بۆ کۆنترۆڵکردنی کات”ـە. مستەفا کە دەیەوێت شتێکی میکانیکی دروست بکات، ڕاستییەکەی دەیەوێت لەو “شێواوییە دەروونییە” ڕزگاری ببێت کە مێژووی باوکی بۆی بە جێهێشتووە. بەڵام وەک دەبینین، ئەویش لە کۆتاییدا لە ئەردەن دوچاری “هەرەس” دەبێت. ئەمە ئەو ڕەخنە بنیادییەیە کە ڕۆمانەکە لە “خەونی ڕزگاریی تەکنیکی” دەیگرێت. مرۆڤی کورد ناتوانێت بە دروستکردنی ئۆتۆمبێل یان بە سەفەرکردن بۆ دەرەوە لەو “سندووقە سوورە” ڕزگاری ببێت کە یادەوەرییەکانی تێدا نێژراوە. ئارام محەممەد لێرەدا بە زمانێکی پڕ لە مانا دەڵێت: “ئەو کەسەی ناوی خۆی بیر نەماوە، جیهانیش نایناسێتەوە”. ئەم ململانێیەی نێوان “خودی تێکشکا و” و “جیهانی بێدەنگ” لایەنێکی لاوازی کارەکتەرەکان پیشان دەدات کە ئەویش “نەبوونی ویستی گۆڕانکاری”ـیە، بەڵام ئەمە لاوازییەکی بەئەنقەستە کە نووسەر ویستوویەتی وەک نیشانەی ترۆما پیشانی بدات. کارەکتەرەکان لێرەدا وەک “بووکەڵەی دەستی قەدەر” دەردەکەون، ئەمەیش گەڕانەوەیە بۆ بنیادی تراژیدیا یۆنانییەکان لە بەرگێکی هاوچەرخدا.

یەکێکی تر لە بابەتە گرنگەکان “برین”ـە وەک نیشانە لە گێڕانەوەکانی تاباندا. تابان کە بەردەوام باس لە “سەرئێشە” و “مارەکەی ناو سەری لەیلان” دەکات، ڕاستییەکەی ئەوەیە خەریکی خوێندنەوەی “دەقی جەستە”یە. لێرەدا برین تەنیا شوێنەواری توندوتیژی نییە، بەڵکو نیشانەیەکی زمانەوانییە. کاتێک کارەکتەرەکان وشەیان نییە بۆ وەسفی مێژوو، پەنا دەبەنە بەر نیشانە بایۆلۆجییەکان. ئارام محەممەد توانیویەتی زمانێکی نائاسایی بۆ کارەکتەرەکانی دابتاشێت؛ زمانێک کە تێیدا “بێدەنگی” لە “قسەکردن” بەهێزترە. ئەم تەکنیکە کە لای ساموێل بێکێت دەبینرێت، لێرەدا تەکنیکەکە کراوەتە کوردی؛ ئەو بێدەنگییە پڕە لە “هاواری نەبیستراو”. نووسەر بە لێهاتوویییەوە نیشانمان دەدات کە چۆن کۆمەڵگە لە ڕێگەی “نووشتە و نزا”وە دەیەوێت برینە مێژووییەکان سارێژ بکات، بەڵام هەموو ئەو هەوڵانە شکست دەهێنن، چونکە برینەکە لەناو “ناو”دایە، نەک لەناو “خوێن”ـدا. ئەم ململانێیەی نێوان “زانستی پزیشکی” و “جادووی کۆمەڵایەتی” یەکێکە لە تەوەره هەرە سەرنجڕاکێشەکانی ڕۆمانەکە کە ئاماژەیە بۆ “قەیرانی مەعریفە” لەناو نەتەوەیەکدا کە متمانەی بە ڕاستی نەماوە.

پێویستە ئاماژە بە “ئیستێتیکای پاش‌کارەسات” بکەین لە وێناکردنی باڵەخانە بێدەنگەکە و ئەو چەکدارانەی بوشرا دەبەن. ئەم دیمەنانە نیشانەی ئەوەن کە کارەسات لە مێژووی ئێمەدا “ڕووداوێک نییە کۆتاییی هاتبێت”، بەڵکو “دۆخێکی بەردەوامە”. ئارام محەممەد ناپرسێت “بۆ هاتین؟”، بەڵکو دەپرسێت “ئەگەر ناومان نەبێت، کێین؟”. ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” وەک ئاوێنەیەک وایە نیشتمانێکی تێدا دەبینرێت کە ناوی خۆی بیر چووەتەوە و تەنیا لە ڕێگەی قیژەکانیەوە دەناسرێتەوە. ئەم دەقە بانگەوازێکە بۆ ڕامان لەو “بێدەنگییە گەورەیە”ی کە باڵی بەسەر مێژووماندا کێشاوە. نووسەر سەلماندوویەتی کە تەنیا ئەدەبیات دەتوانێت لەو شوێنەدا قسە بکات وا مێژوو تێیدا زمانی مۆر بووە. ئەمە کۆتاییی ناوەکانە، بەڵام دەستپێکی هۆشیارییەکی نوێیە؛ هۆشیارییەک کە تێیدا “قیژە” دەبێتە تاکە ناسنامەیەک کە مێژوو ناتوانێت بیسڕێتەوە.

ململانێی نێوان ڕەوشتی گێڕانەوە و ملهوڕیی مێژوو

چەمکی “چەقی پێوار (غائب)” (The Absent Center) بابەتێکی تری زەقی ئەم ڕۆمانەیە. لە تەواوی ڕۆمانەکەدا کارەکتەری سوڵتان نەراف وەک باوک و وەک بنیادێکی سەرەکی پێوار(غائب)ـە، بەڵام هەموو ڕووداوەکان لە دەوری ئەو دەسووڕێنەوە. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە جاک لاکان لە دەروونشیکاریدا بە “ناوی باوک” (The Name of the Father) ناوی دەبات. کاتێک باوک وەک “یاسا” و وەک “ناسنامە” لە مێژوودا بزر دەکرێت، نەوەکانی دوای ئەو تووشی جۆرێک لە دەروونشێواوی دەبن؛ چونکە ئەو بنیادە هێمایییەی وا دەبێت ناسنامەیان پێ ببەخشێت، هەرەسی هێناوە. ئارام محەممەد لێرەدا نیشانمان دەدات کە “بیرچوونەوەی ناوەکان” تەنیا گرفتێکی تاکە کەسی نییە، بەڵکو ئەنجامی ئەو بۆشایییە گەورەیەیە کە بێسەروشوێنکردنی باوکەکان لەناو جەستەی نەتەوەدا دروستی کردووە. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “دەنگەدانەوە لەناو بۆشایی”ـدای بە کار هێناوە؛ کارەکتەرەکان هاوار دەکەن بەڵام وەک ئەوەی لەناو بیرێکی قووڵدا بن، دەنگیان تەنیا بۆ خۆیان دەگەڕێتەوە. ئەمە لێکچوواندنی نەتەوەیەکە کە “چەقی مێژوویی”ـی خۆی لێ زەوت کراوە و لەناو پەراوێزەکاندا سەرگەردانە.

بابەتێکی تری هەرە گرنگ کە پێویستە بە وردی شی بکرێتەوە، “پاشماوە و قێزەونی”ـیە. نووسەر لە ڕۆمانەکەدا زۆر بە چڕی کار لەسەر “پاشماوەکان” دەکات؛ وەک: مێروولە، کرم، بۆنی دیتۆڵ، کێم و زووخاو، جلی پیس و، تۆزوخۆڵی سەر ئاوێنەکان. ئەم شتانە تەنیا وەسفی ژینگە نین، بەڵکو نیشانەی “هەڵوەشانەوەی مرۆڤ”ـن. “قێزەونی” ئەو خاڵەیە کە تێیدا سنووری نێوان “من” و “ئەوی تر”، نێوان “ژیان” و “مەرگ” تێک دەچێت. کاتێک بوشرا لەناو قاپە پیسەکاندا سەیری کرمەکان دەکات، یان کاتێک کاژین باوەش بە ئیسکوپرووسکەکاندا دەکات، ئەوان لەناو کایەی “قێزەونی”ـدا دەژین. ئارام محەممەد لێرەدا ڕاستییەکی تاڵمان پێ دەڵێت: مێژووی ئێمە لە “پاشماوەکان” دروست بووە. ئەمە جۆرێکە لە “بەرگریی ماددی”؛ کاتێک ناوەکان دەسڕێنەوە، تەنیا “پاشماوە قێزەونەکان” دەبنە بەڵگەی ئەوەی کە ڕۆژێک لێرە “مرۆڤ” هەبووە. نووسەر لێرەدا ترس نەک لە جنۆکە، بەڵکو لەو “گۆشت و خوێنە”یە کە مێژووی سیاسی کردوویەتی بە پاشماوە.

لە ڕووی ڕەوشتی گێڕانەوەوە ڕۆمانەکە پرسیارێکی جەوهەری دەورووژێنێت: چۆن دەکرێت کارەساتێک بگێڕدرێتەوە کە خۆی “بێزمان”ـە؟ ئارام محەممەد لێرەدا پەنای نەبردووە بۆ سۆزداریی هەرزان بۆ ڕاکێشانی بەزەییی خوێنەر، بەڵکو شێوازێکی دڵڕەقانەی بە کار هێناوە. ئەو ڕاستییەکان وەک برینێکی کراوە پیشان دەدات. خوێنەر ناچار دەکات بۆنی خوێن و تامی لمەکە بکات. ئەمە جۆرێکە لە ئەشکەنجەدانی خوێنەر تا بتوانێت لە دۆزەخی کارەکتەرەکان تێ بگات. لە ڕوانگەی ڕەخنەیییەوە، ئەمە خاڵی هەرە بەهێزی ڕۆمانەکەیە؛ گۆڕینی ئازار لە بابەتێکی گێڕانەوەوە بۆ “ئەزموونێکی جەستەیی” لای خوێنەر. بەڵام ئەم شێوازە لە هەمان کاتدا مەترسیی “پووچگەرایی”ـی تێدایە، چونکە کارەکتەرەکان هێندە لەناو ئازاردا نوقمن کە هیچ دەرچەیەک بۆ جووڵە و کردەوە نامێنێتەوە. ئەوان تەنیا پەرچەکردارن بەرانبەر بە ملهوڕیی مێژوو. ئەمەیش ڕەنگدانەوەی دۆخی “ئیفلیجیی سیاسی”ـیە لە کۆمەڵگەی پاش‌کارەساتدا کە تێیدا مرۆڤ تەنیا دەتوانێت چاوەڕێی مەرگی خۆی بکات.

لە لایەکی ترەوە، بوشرا کە لەناو کۆڵانەکاندا وێڵە، یان تابان کە لەناو ژوورەکاندا دێت و دەچێت، ئەوان خەریکی کێشانی “نەخشەی شێتی”ـن. ڕاستییەکەی، ئەم جووڵانە هێڵەکانی هەڵاتنن لەو بنیادە سەرکوتکەرەی کە دەیەوێت لەناو “ناوێکی دیاریکراو”دا زیندانییان بکات. شێتی لێرەدا نەک وەک نەخۆشی، بەڵکو وەک شێوازێکی بەرگری دەردەکەوێت. کاتێک بوشرا ناوی خۆی بیر دەچێتەوە، ڕاستییەکەی ئەوەیە ئەو “دەبێتە هەموو کەس و هیچ کەس”. ئەو لەو سنوورە تەسکانە دەردەچێت کە سیستم بۆی کێشاوە. ئارام محەممەد هەوڵی داوە نیشانی بدات چۆن واقیع بۆ ئەم کارەکتەرانە تەسک بووەتەوە. ئەم پچڕانی دەروونییە ڕەنگدانەوەی پچڕانی جوگرافیای کوردستانە؛ نەتەوەیەک کە یادەوەرییەکەی شێتۆکەیییانەیە، چونکە ناتوانێت لەنێوان “ڕابردوویەکی خوێناوی” و “داهاتوویەکی نادیار”دا هاوسەنگی دروست بکات.

خاڵێکی تری هەرە سەرنجڕاکێش کە تا ئێستا بە تەواوی ڕوون نەکراوەتەوە، “تیۆریی مۆنتاژ”ە لە بنیادی ڕۆمانەکەدا. ئارام محەممەد وەک دەرهێنەرێکی سینەمایی پارچە جیاوازەکانی مێژوو (ئەنفال، شەڕی ناوخۆ، کرێچییەتی، غەریبی لە هەندەران)ی بە یەکەوە “مۆنتاژ” کردووە. ئەمە وای کردووە کە خوێنەر هەست بە “تێکچوونی کات” بکات. ئەم شێوازە لە ڕەخنەی پۆست-سترەکچەریزمدا بە “کۆلاژی مێژوویی” دەناسرێت. واتە پارچەپارچەی ڕووداوەکان دەهێنیت و هەریەکەو لە شوێنێک دادەنێیت و ڕۆمانەکەتی لێ دروست دەکەیت نەک ئەوەی بە هێڵێک بیانگێڕیتەوە. نووسەر دەیەوێت بڵێت کە ئازاری مرۆڤی کورد “یەکپارچە” نییە، بەڵکو کۆمەڵێک تراجیدیایە کە بەسەر یەکدا کەڵەکە بوون. ئەو ئیسکوپرووسکەی کاژین دەیگێڕێتەوە، هەمان ئەو “تۆز”ەیە کە لەسەر ئاوێنەکەی بوشرا نیشتووە. ئەم پەیوەندییە ژێرخانەییەی نێوان ماددە و مێژوو ڕۆمانەکە دەباتە ئاستێکی جیهانی، چونکە باس لە “تەنیاییی مرۆڤ لە بەردەم ئامێرە گەورەکانی مەرگ”ـدا دەکات. خاڵە لاوازەکەی دەقەکە لێرەدا دەردەکەوێت کە هەندێک جار “بۆشایییە گێڕانەوەیییەکان” ئەوەندە گەورەن کە خوێنەری ئاسایی ناتوانێت پەیوەندیی نێوان کارەکتەرەکان بدۆزێتەوە، هەر بۆیە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە بۆ خوێنەری ئاسایی زۆر قورسە، بەڵام ئەمە بۆ خوێنەرێکی بژاردە و ڕەخنەگر خاڵی هێزە؛ چونکە ڕێگە دەدات خوێنەر خۆی ببێتە “هاوکار” لە نووسینەوەی دەقەکەدا. نموونەیەک لە بۆشایییە گێڕانەوەیییەکان: نووسەر لە سەرەتادا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پێمان ناڵێت کێ کچی کێیە یان چۆن ئەم خێزانانە بە یەکەوە بەستراونەتەوە. ئێمە چیرۆکی سەلما دەخوێنینەوە لەناو زیلەکەدا، پاشان باز دەدەین بۆ چیرۆکی تابان و بوشرا. خوێنەری ئاسایی لەوانەیە بپرسێت: “ئەمانە چ پەیوەندییەکیان بە یەکەوە هەیە؟” نووسەر “بۆشایی”ی خستووەتە ئەم پەیوەندییەوە. تەنیا خوێنەرێکی ورد دەتوانێت لە ڕێگەی نیشانەکانەوە (وەک ئێسکەکان، سەعاتەکە، یان ملوانکەکە) تێ بگات کە ئەمانە یەک مێژوو و یەک ڕەگ پێکەوەیان دەبەستێتەوە. بۆشاییی تریش هەیە وەک ئەوەی مستەفا کە بڕیار دەدات بچێت بۆ ئەردەن و بڕیاری خۆکوشتن بدات. ئەم کارەی مستەفا هۆکارەکەی لە دەقەکەدا نییە، خوێنەری ئاسایی دەپرسێت: “بۆچی هێندە بە خێرایی بڕیاری دا؟” نووسەر لێرەدا بۆشایییەکی گەورەی لەناو “نەستی” مستەفادا دروست کردووە. خوێنەری پیتۆڵ تێ دەگات کە ئەم بۆشایییە نیشانەی ئەوەیە مستەفا هێندە لە ناوەوە ڕزيوە کە ئیتر هیچ هۆکارێکی لۆگیکیی پێویست نییە بۆ هەڵوەرینی.

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” تەنیا دەقێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو “تاقیگەیەکی زمانی”ـیە بۆ تاقیکردنەوەی بەرگەگریی مرۆڤ لە بەردەم سڕینەوەدا. ئارام محەممەد توانیویەتی “بێدەنگی” بکاتە پاڵەوانی سەرەکیی ڕۆمانەکە. ئەو نیشانمان دەدات لە وڵاتێکدا کە “ناوەکان” تێیدا دەبنە بارێکی گران، “لەبیرچوونەوە” دەبێتە تاکە ڕێگەی مانەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا “مەرگی ڕۆح”یشە. ئەم ڕۆمانە وەک ئەو “قیژە چیاوچیا”یە وایە کە لە کۆتاییدا دەبیسترێت؛ قیژەیەک کە ناتوانرێت ناو بنرێت، بەڵام هەموو کەس تامی ئازارەکەی دەناسێتەوە. ئەمە کۆتاییی مێژووی “ناونراوەکان”ـە و دەستپێکی مێژووی “هاوارەکان”ـە. ئارام محەممەد بەم بەرهەمە، نەک هەر ئەدەبیاتی کوردی دەوڵەمەند کردووە، بەڵکو “ئەرشیفێکی ڕەوشتی”ـی بۆ نەوەکانی داهاتوو بە جێ هێشتووە تا بزانن کە ڕۆژگارێک مرۆڤ لێرە هەبووە کە تەنانەت “ناو”یشیان لێ زەوت کرابوو، بەڵام “قیژەکەیان” هێشتا لە چیاکاندا دەنگ دەداتەوە.

سەرچاوەکان:

١.   Ricoeur, Paul, Memory, History, Forgetting, p. 44, University of Chicago Press, 2004.

٢. دوبووار، سیمون، جنس دوم، ترجمه: قاسم صنعوی، ص ٣١٢، انتشارات توس، تهران، ١٣٨٢.

٣. Bakhtin, Mikhail, Problems of Dostoevsky’s Poetics. Edited and translated by Caryl Emerson. University of Minnesota Press, 1984.

٤. شایگان، داریوش، آسیا در برابر غرب، ص ١٤٥، انتشارات امیرکبیر، تهران، ١٣٩٢.

٥. مجموعة من الباحثين، ليوتار والوضع ما بعد الحداثي، إشراف وتحرير: د. أحمد عبد الحليم عطية، الهيئة العامة لقصور الثقافة بالقاهرة،٢٠١٧.

٦. رولان بارت، أسطوريات، ترجمة: قاسم المقداد، ص ١١٠، دار نينوى٢٠١٧.

٧. احمدی، بابک، حقیقت و زیبایی: درس‌های فلسفه‌ی هنر، ص ٢٤٥، نشر مرکز، تهران، ١٣٨٠.

٨. شایگان، داریوش، افسون‌زدگی جدید: هویت چهل‌تکه و تفکر سیار، ص ٢١٢، انتشارات فرزان روز، تهران، ١٣٩٦.

٩. أدرنو، تيودور ف.، جدلية سلبية، ترجمة: ناجي العونلي، ص ١١٢، منشورات الجمل، العراق، ٢٠٢٣.

١٠. آل أحمد، جلال، غرب‌زدگی، ص ٩٢، انتشارات فردوس، تهران، ١٣٧٨.

١١. فتحي صدیق، السيد البدوي، مختارات من كتابات جاك لاكان (أعظم محلل نفسي فرويدي في أوربا)، مکتبة الأنجلو المصرية، قاهرة، ٢٠٢٢.

The post ئاردی ناو دڕکی مێژوو؛ لە هەڵوەشانەوەی باوکەوە بۆ هەرەسی یادەوەری appeared first on ژنەفتن.

با بپرسین ئایا بۆ ڕه‌خنه‌گرتن له‌ ڕۆمان پێویستمان به‌ دیدگای فه‌لسه‌فی هه‌یه‌؟ ڕەخنەگرتنی ئەدەبی، بەتایبەتی ڕەخنەگرتن لە ڕۆمانەکان، تەنیا هەڵسەنگاندنێکی سادەی باش و خراپیی بەرهەمێکی هونەری نییە، بەڵکوو چالاکییەکی فەلسەفییانەی قووڵیشە و پێوەندیی بە سروشتی زمان، گێڕانەوە، هەقیقەت، خودی مرۆڤ و پێوەندیی نێوان هونەر و ژیانیشەوە هەیە. کاتێک ڕۆمانێک دەخوێنینەوە و پاشان هەوڵی لێکدانەوەی دەدەین، ئەوە لەگەڵ کۆمەڵێک پرسیاری فەلسەفیدا ڕووبەڕوو دەبینەوە. لێکۆڵینەوە لە جیهانی ناوەکییانەی ڕۆمان، شیکردنەوەی زمان وەک پێکهاته‌یه‌کی فەلسەفی، تێگەیشتن لە تاک و پرسیارە بنه‌ڕه‌تییه‌کان و بەشداریکردن لە دیالۆگێکی بێکۆتایی لەگەڵ تێکسته‌که‌دا، ئیشی ڕه‌خنه‌یه‌. ڕەخنەی ڕۆمان کۆشان نییه،‌ تا وەڵامی پرسیارەکان بداته‌وه‌، بەڵکوو ته‌قه‌لایه‌ بۆ ورووژاندنی پرسیاری نوێ، تاکوو ئاسۆکان فره‌وانتر ببن و خوێنەر به‌ جووڵه‌ بکه‌وێت، تا بە قووڵی و لە بازنه‌ی فەلسەفییەوە لە ڕۆمان بڕوانێت وەک ئەوەی پێوەندیی بە ژیانەوە هەیە. به‌گشتی ئامانجی ڕەخنە ئەوە نییە ڕۆمانێک بخاتە ناو قاڵب و کڵێشه‌وه‌، بەڵکوو دەرفەت بۆ مانا نوێیەکان فه‌راهه‌م ده‌کات.

ڕۆمان، پێش ئەوەی ببێتە فۆڕمێکی گێڕانه‌وه‌ یان پەیامێک، دنیایه‌کی ناوەکی دروست دەکات، کە خاوەنی یاسا و واقعی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی. کاتێک ڕەخنەگر ڕۆمانێک شڕۆڤه‌ ده‌کات، لە ڕیالیزمه‌وه‌ تا خەیاڵی زانستی و فەنتازیا، ئەوە هەوڵێکە و دەیەوێت لە ڕێیەوە لەم دنیا ئه‌فرێنراوه‌ تێبگات. پرسیارەکانی وەک: ئایا ئەم گێڕانه‌وه‌یه‌ باوەڕپێکراوە؟ یاساکانی چین و چۆن کار دەکەن؟ پێوەندیی کاراکتەرەکان لەگەڵ ئەم دنیایه‌ چۆنە؟ زمان تەنیا ئامرازێک نییه‌ بۆ گێڕانەوەی چیرۆک، بەڵکوو فەلسەفەیەکیش لە خۆ ده‌گرێت. شێوازی بەکارهێنانی زمان لە لایەن نووسەرەوە، هەڵبژاردنی وشەکان، ڕستەسازی، ڕیتم و ستایل، هەموویان ڕەنگدانەوەی دیدگای جۆراوجۆری فەلسەفین. ڕەخنەکار پێویستە شارەزایییەکی قووڵی لە زمان هەبێت، تا تێبگات چۆن زمان دەتوانێت هەقیقەت بشێوێنێت، چۆن دەتوانێت واقعیه‌تێکی نوێ بئافرێنێت. شیکردنەوەی زمان لە ڕۆمانێکدا بریتییە لە شیکردنەوەی ئەو فەلسەفەیەی کە لە ناوه‌خنی زمانەکەدا حەشار دراوە.

ڕۆمانەکان زۆرجار ڕووبه‌رێکن بۆ لێکۆڵینەوە لە خودی مرۆڤ و پرسی ناسنامە. کاراکتەرەکان بە ئاڵۆزی و ناکۆکییەکانیانەوە وەک ئاوێنەیەکن بۆ خوێنەر، تا لە خۆی بڕوانێت. ڕەخنەگر پێویسته‌ پرسیار بکات: ئەم ڕۆمانە چۆن تاک وێنا ده‌کات؟ ئایا پرسی ناسنامە شتێکی جێگیرە یان گۆڕاوه‌؟ چۆن کاراکتەرەکان لەگەڵ فشارەکانی جڤاتدا مامەڵە دەکەن؟ ڕۆمانەکان زۆرجار بوارێکیشن بۆ گه‌نگه‌شه‌ی پرسیارە ڕەوشتییەکان. بڕیاری کاراکتەرەکان، به‌رهه‌می کردارەکانیان، هەڵبژاردنەکانیان لەنێوان ڕه‌ش و سپیدا، هەموویان بابەتێکن بۆ لێکۆڵینەوە له‌ چوارچێوه‌ی پرسی (فه‌لسه‌فه‌ی ڕەوشت)دا. ڕەخنەگر ده‌کۆشێت لەو پرسیارە تێبگات کە ڕۆمانەکە ده‌یخاته‌ ڕوو، نەک تەنیا بڕیار لەسەر باش یان خراپیی کاراکتەرەکان بدات، بەڵکوو دەیەوێت لەو ئاڵۆزییە تێبگات کە ژیانی مرۆڤی پێک هێناوە. ئەمەیش پێوەندیی بە (فه‌لسه‌فه‌ی ڕەوشت)ەوە هەیە، چۆن نووسەر لە ڕێگەی کاراکتەرەکانیەوە دیدگایەکی ڕەوشتییانە پێشکەش دەکات، یان پرسیار لەبارەی ڕوانینه‌ باوەکانەوە دەخاتە ڕوو.

ڕەخنەگرتن لە ڕۆمان تەنیا شیکردنەوەیەکی تاکلایەنە نییە، بەڵکوو دیالۆگێکی فەلسەفییشه‌ لەنێوان خوێنەر، ڕەخنەگر و تێکسته‌کەدا‌. هەر خوێندنەوەیەک، وەک ئه‌وه‌ی گادامەر باسی ده‌کات، بریتییە لە تێکەڵکردنی ئاسۆکان، ئاسۆی خوێنەر و ئاسۆی تێکست تێکه‌ڵ دەبن. واتە ڕەخنەگر تێکست بەپێی تێگەیشتنە فەلسەفییەکانی خۆی و ئەو چوارچێوە فیکرییەی کە تێیدا دەژی، لێک دەداتەوە. لەم ڕایە‌ڵه‌وه‌، کاتێک ڕۆمانێک ده‌خوێنینه‌وه‌، هیچ خوێندنەوەیەکی ڕەها و کۆتایی له‌ بەرچاو ناگرێت. هەر ڕەخنەیەک بریتییە لە خوێندنەوەیەکی نوێ، گومانکردنێکی نوێ، دۆزینەوەیەکی نوێ لەو واتا بێکۆتاییانەی کە لە تێکسته‌که‌دا حەشار دراون. ده‌شێ بڵێین: ئامانجی ڕەخنەگرتن له‌ ڕۆمان ئەوە نییە چیرۆکه‌که‌ ڕوون بکاتەوە، بەڵکوو گرنگه‌ ئاڵۆزییەکانی تێکست دەربخات و پرسیاری نوێ بورووژێنێت.

وه‌ک گوتمان ڕه‌خنه‌ خۆی له‌ دیدگایه‌کی فەلسەفی هه‌ڵده‌قوڵێت، به‌ڵام دەبێت ئاگاداری سنوور و چوارچێوه‌کانیش بین. یەکێک لە سه‌رنجه‌کان ئەوەیە کە ڕەخنەگر لەناو تیۆرییە فەلسەفییەکاندا نوقم بێت و ته‌واو له‌ ئەزموونی خوێندنەوەی ڕۆمانەکە دوور بکەوێتەوە. واتا كاره‌كه‌ی زۆرتر گواستنه‌وه‌ی تیۆره‌كان بێت، له‌ جێیی پڕاكتیك و شڕۆڤه‌. ڕەخنە نابێـت سه‌کۆیه‌ک بێت بۆ كۆپیكردنی تیۆره‌كان و نمایشکردنی زانیارییەکانی ڕەخنەگر لەبارەی فەلسەفەوە، بەڵکوو ده‌بێت دیالۆگ له‌گه‌ڵ ئه‌و سه‌رچاوانه‌ دامه‌زرێنێت و خزمەت بە تێگەیشتنێکی قووڵتر لە ڕۆمانەکە بکات. سه‌رنجێکی دیکه‌ بریتییە لە هەڵوەشاندنەوەی ڕۆمانەکە و گواستنه‌وه‌ی بۆ ئاستی گێڕانه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی و كۆڵان، بەبێ ڕەچاوکردنی بایه‌خی ئێستاتیکا و لایەنی هونەری، لایه‌نی جوانیی زمان و کاریگەرییە سۆزدارییەکان به‌ لاوه‌ بنرێن. ڕۆمان، لە هەموو شتێک زیاتر، ئەزموونێکی ئێستاتیکی و هونەرییە. ڕەخنەگر پێویسته‌ هاوسەنگییەک لەنێوان شیکردنەوەی فەلسەفی قووڵ و لایەنی هونەری و ئێستاتیکی تێکسته‌که‌ ڕابگرێت.

ڕۆمان ئاوێنەیەکە کە لێیەوە دەڕوانین و خۆمان و جیهانەکەمانی تێیدا دەبینینەوە، بەڵام ڕەخنە هونەرێکە کە فێری دەبین چۆن بە هۆشیاری و قووڵی بڕوانینە ناو ئەو ئاوێنەیە، چۆن لایەنە شاراوەکانی بدۆزینەوە و چۆن لە تەنیا وەرگرتنی چێژ و کاتبه‌سه‌ربردنه‌وه‌ بچینە ئاستی تێگەیشتنی قووڵترەوە. ڕەخنەگرتن لە ڕۆمان تەنیا دۆزینەوەی کەموکووڕی نییە، هه‌وڵدان نییه‌ تا سکانداڵی تێکست بدۆزیته‌وه‌، بەڵکوو گفتوگۆیەکی بەهادارە لەگەڵ تێکستدا، لەگەڵ نووسەر و لەگەڵ کولتوورێک، کە ڕۆمانەکە لێیەوە سەری هەڵداوە.

لەم وتارەدا نامەوێت ڕیشە مێژووییەکەی پرسی ڕەخنەی ئەدەبی دەربخەم، نایشمەویت لق و بەش و جۆرەکان بە سەر بکەمەوە، بەڵکوو ئەوەی مەبەستمە، بازنەی کارەکە لە پرسی ڕەخنەگرتن لە ڕۆماندا لێک بدەمەوە. لە سپه‌یسی ئەدەبیدا ئەم ژانرە ئێستاکە قورسایییەکی گرنگ و بایەخێکی زۆری هەیە. ئێمەی کورد بە بەراورد بە مێژوو و گەشەی ڕۆمان و وردەکارییەکانی ڕۆماننووسین، تەواو نوێین. واتا ئەزموون و تێکەڵبوونمان بەم ژانرە، بە بەراورد بە مێژوو و سەرهەڵدانی ئەم ژانرە، کەمە. هەڵبەت هەمان ڕوانینیش بۆ دۆخی ڕەخنە و گەشەی ڕەخنەگرتن لە ڕۆمان ڕاستە. بەخێرایی ئاماژە بە قۆناغی گەشە و بەشێک لەو خەسڵەتانە دەکەین، کە لە پێوەندیی نێوان ڕەخنە و ڕۆماندا ڕوویان داوە. زۆر ناگەڕێینەوە دواوە، گه‌ر لە ڕەخنەی شێواز و فۆڕمەوە دەست پێ بکەین، کە سەرنج دەخاتە سەر پێکهاتە و شێوازی تێکست، وەک: ڕێزمان، زمان، ڕێکخستنی چیرۆک و هونەری نووسین. له‌م مۆدێله‌ی ڕه‌خنه‌، ناوەڕۆک و کارتێکەرە دەرەکییەکان پشتگوێ دەخرێن، به‌ڵام ڕەخنەی کۆمەڵایەتی جیاوازە، ئەمەیان پێوەندیی نێوان ڕۆمان و کۆمەڵگا شڕۆڤە دەکات و بە دوای قووڵبوونه‌وه‌ له‌ کێشە و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان، بابەتی چینایەتی و گۆڕانکارییە خێزانییەکان و ڕۆڵ و کاریگه‌رییان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌گه‌ڕێت. لە ڕەخنەی دەروونشیکاریدا گرنگی بە دەروونی کارەکتەرەکان و نووسەر دەدرێت، بە پشتبەستن بە تیۆرییەکانی فرۆید، یۆنگ و دەروونناسەکانی دیکە. هەروەها لە ڕێگەی ڕەخنەی مێژوویییەوە، ڕۆمان لە چوارچێوەی سەردەم و دۆخی مێژووییی خۆی دەخوێنرێتەوە و کاریگەریی ڕووداوە مێژوویییەکان لەسەر تێکست لێک دەدرێتەوە. ڕەخنەی فیمینیستی بایەخی بە ڕۆڵ و سته‌می سه‌ر ژنان داوە. چه‌ند جۆری دیکه‌یش له‌ ڕه‌خنه‌ تایبه‌تمه‌ندێتی و چوارچێوه‌یان پێ دراوە. دەتوانین بڵێین ئەم هەنگاوانە دیدگا و ڕەوتی ڕەخنەیان گەیاندووەتە ئاستێک، کە لە زیاد لە گۆشەیەکەوە ڕەخنە و خوێندنەوە بۆ ڕۆمانه‌کان بخرێنە ڕوو. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ بۆ ئێستاکه‌ ڕەخنە بەگشتی و فۆڕمی ڕەخنەگرتن لە ڕۆمانەکان، گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، لە هەڵسەنگاندنی تاکەکەسی و هەست و سۆزەوە بۆ دۆزینەوەی یاسا و پێکهاتەکانی تێکست، کە لە ناوەخنی گێڕانەوەیەکدا شاردراونەتەوە.

لە دۆخی پۆستمۆدێرندا ئەم گۆڕان و جووڵەیە درێژەیان پێ دراوە. ئەمجارە لە ڕەخنەدا پرسیار لە هەقیقەت، مانا و دەستەڵات کرا و سەرنج خرایە سەر فرەواتایی و شکاندنی چوارچێوە کلاسیکییەکان، لەو ڕێگەیەوە ڕەخنەی سیمۆتیکی پەیدا بوو و نیشانە و ئاماژە و هێماکان و چۆنیەتیی دروستبوونی واتا لە ڕێگەی نیشانەکانەوە بڕه‌وی پێ درا. لە کۆتایییەکانی سەدەی بیست، قوتابخانەیەکی دیکەی گرنگ کەوتە نێو بابەتی ڕەخنەی ئەدەبییەوە، بەتایبەت لە بازنەی ڕەخنەگرتن لە ڕۆماندا، ئەویش ڕەخنەی پێکهاتەخوازی بوو. ئەم جۆره‌ ڕەخنەیه‌ یەکێکە لەو قوتابخانانەی بە کاریگەرییەکی گەورە و بەهێزه‌وه‌ ده‌رکه‌وت.

هەموو تێکستێکی ئەدەبی بەپێی پێکهاتە و سیستەمە نیشانەیییەکانی ناوەوەی کار دەکات، نەک بەپێی مەبەستی خوێنەر یان ژیانی نووسەر. تێکست بە سەربەخۆیی لێک دەدرێتەوە و زانیاریی دەرەکی پشتگوێ دەخرێت. لەبەرانبەردا بایەخدان بە پێکهاتە و سەرنجدان لە وردەکاریی ڕێکخستنەکانی نێو تێکست و پێوەندیی نێوان توخمەکانی تێکست، هەڵکۆڵینی تێدا دەکرێت.

 لەم قۆناغەدا سیستەمی زمانەوانی بایەخی پێ درا و تێکستەکان خرانە بەردەم جۆرێک لە دووانەی دژیەک، کە بنەڕەتن و پێوەندییان بە دروستبوونی تێکستەوە هەیە، وەک: باش-خراپ، ڕووناکی-تاریکی، ژیان-مردن. لە ڕێگەی کۆد و ئاماژەکان و ئه‌و دژیه‌کییه‌وه‌ مانا دروست ده‌بێت. (تزڤیتان تۆدۆرۆڤ) ڕەخنەگری فەرەنسی-بولگاری، وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی قوتابخانەی پێکهاتەگەراییی فڕەنسی، بیرۆکەیەکی گرنگی خستە ڕوو، کە ڕەخنە نابێت تەنیا وەسفکردنی کارێکی هونەری بێت، بەڵکوو پێویستە بە دوای زانستێکدا بگەڕێت لە ئەدەبیاتدا، زانستێک کە بتوانێت ئەو خەسڵەتە نهێنییەی کە تێکستێک دەکاتە ئەدەب، دەستنیشان بکات. ڕەخنەی ڕۆمان، وەک پیشە و هونەرێکی سەربەخۆ، پشت بە ڕێگەچارە فەلسەفی و شیکردنەوە بنچینەییەکان دەبەستێت. یەکێک لە گرنگترین ئەو ڕێگەچارانە شیکردنەوەی پێکهاتەیی(Structuralism)ە.

تۆدۆرۆڤ له‌ وتاری شیکردنەوەی پێکهاتەییی گێڕانەوە(Structural Analysis of Narrative)دا کە لە ساڵی ١٩٦٩ بڵاوی کرده‌وه‌، ڕۆڵێکی بنەڕەتیی بینی لە گۆڕینی تێگەیشتنمان لە ڕەخنەی ڕۆمان و ڕێگایەکی نوێی خستە بەردەم ڕەخنەگران: مامەڵەکردن لەگەڵ گێڕانەوەدا، نەک وەک دیاردەیەکی کولتووری یان کۆمەڵایەتی، بەڵکوو وەک سیستمێکی زمانەوانی، کە ڕێزمانێکی تایبەتی خۆی هەیە. له‌م ئاراسته‌یه‌وه‌ تۆدۆرۆڤ بنەمای زانستی گێڕانەوەی (Narratology) دامەزراند و ڕەخنەگرتن لە ڕۆمانی لە بواری هەست و سۆز و کەسێتییەوە بۆ بواری تیۆریی گواستەوە.

گرنگترین بیرۆکەی تۆدۆرۆڤ، پێداگرییە لەسەر ڕێبازی ناوەکی (Internal Approach). ئەو بە ڕوونی دەڵێت: “ئەدەب پێویسته‌ لە خه‌سڵه‌ته‌ تایبەتەکەیدا، وەک ئەدەب لێی تێبگەین، پێش ئەوەی بە دوای دیاریکردنی پێوەندییەکەیدا بگەڕێین لەگەڵ هەر شتێکی تردا.” تۆدۆرۆڤ ڕەتی دەکاتەوە کە ڕۆمان تەنیا وه‌ک بەرهەمی پێکهاتە دەرەکییەکان تەماشا بکرێت، وەک کۆمەڵناسی مارکسیستی، دەروونناسیی فرۆیدی. ئەو پێی وایە ئەم ڕێبازانە هەرچەندە گرنگن، بەڵام خودی کاکڵه‌ و مۆخی ئەدەب پشتگوێ دەخەن. تۆدۆرۆڤ بە ڕێبازی پێکهاتەخوازی داوا لە ڕەخنەکاران دەکات سەرنج بدەنە پێکهاتەی زمان، کە هه‌وێنی دروستکردنی تێکستە. ئەمە واتای ئەوە نییە بەهای کۆمەڵایەتی یان دەروونی له‌ ڕۆماندا نکۆڵیی لێ بکرێت، بەڵکوو جه‌ختکردنه‌وه‌یه‌ لەوەی‌ شیکردنەوە پێویسته‌ لەسەر چۆنیەتیی دروستبوونی گێڕانەوە بێت، نەک لەسەر فاکتەری دروستبوون. ڕۆمان یەکەم جار تێکستێکی زمانەوانییە، پێکهاتەیەکە لە نیشانە، کۆد و هێما، پاشان کاریگەرییەکی کۆمەڵایەتی یان دەروونییە.

تۆدۆرۆڤ زمان دەکاتە ژێرخانی بنەڕەتی بۆ شیکردنەوەی گێڕانەوە. چۆن لە ڕێگەی هەڵکۆڵینی زمانەوە بناخەی سروشتیی ڕێزمان دەدۆزینەوە، ئەوهایش لە ڕێگەی ڕەخنەی ئەدەبی، دەگەینە ڕێزمانی گێڕانەوە. کۆمەڵە یاسایەک هەن، به‌رچاوڕوونیمان ده‌ده‌نێ، چۆن چیرۆکێک دروست دەبێت، چۆن کاراکتەرەکان جووڵە دەکەن، چۆن کات و شوێن ڕێک ده‌خرێن. بەم شێوەیە تۆدۆرۆڤ دەتوانێت چیرۆکە هه‌ره‌ ئاڵۆزەکان بخاتە خانەیەک و شڕۆڤه‌یان بکات، هەروەک چۆن زمانەوانێک ڕێزمانییانه‌ ڕستەکان شی دەکاتەوە.

ڕەخنەگرتن له‌ ڕۆمان، کارێکی لەخۆڕا (ڕه‌ندۆم) نییه‌. شیکردنەوە و ڕامانه‌ لە تەکنیک و نێوه‌ڕۆک له‌ ڕووی: پێکهاتە و چیرۆک، ئایا گیڕانه‌وه‌که‌ چەندە بە سەرکەوتوویی داڕێژراوه‌ و چەند جێی باوه‌ڕه‌؟ ئایا ڕووداوەکان بە چ شێوازێک ڕێک خراون؟ ئایا گرژی و خاوبوونه‌وه‌ باش دوای یه‌کتر خراون‌؟ ئایا کەسێتییەکان سەرنجڕاکێشن و هه‌ست به‌ هه‌بوونیان ده‌کرێت؟ ئایا گەشەسەندنی کاره‌کته‌ر ڕووی داوە؟ کاره‌کته‌ره‌کان چەندە نزیکن لە مرۆڤی ڕاستینە؟ ئایا ئەو بیرۆکانە چۆن پێوەندیان لەگەڵ کۆمەڵگە و مێژوو و فەلسەفە دامەزراندووە؟ ئایا نەخشەی گێڕانه‌وه‌ وه‌ک ڕاستی‌ خۆی ده‌رده‌خات؟ ئایا ژینگە یارمەتیی دەدات بۆ گەیاندنی بارودۆخی ڕووداو و کەسێتییەکان؟ ئایا زمانەکە خاوەنی تایبەتمەندێتییە؟ نووسەر چەندە سەرکەوتوو بووە لە بەکارهێنانی میتافۆر، پارادۆکس، ڕێزمان و ڕستەسازیدا؟ دیالۆگەکان چەندە سروشتین؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە، دەبێتە ڕێگەیەک کە دەکرێ ناو بنرێ: ڕەخنەی ناوەکی. ئەم ڕەخنەیە تیشک دەخاتە سەر هۆکارە ناوەکییەکانی ڕۆمانەکە خۆی، وەک پێکهاتە، زمان، کەسێتی و ناوەڕۆک. لێرەدا ڕەخنەگر کار لەسەر تەکنیک و هونەری نووسەر دەکات، بەڵام ڕەخنەی دەرەکی پێوەندیی نێوان ڕۆمانەکە و جیهانی دەرەوە شڕۆڤه‌ ده‌کات. وەک پێوەندیی ڕۆمانەکە بە مێژوو، کۆمەڵگە، ئابووری، فەلسەفە، ئایین و سیاسەتەوە.

با وردتر سه‌نج بده‌ین، ئه‌وانه‌ی بایه‌خ به‌ ناوه‌ڕۆك ده‌ده‌ن، ده‌پرسن: چۆن ڕۆمانەکە داڕێژراوه‌ و ورده‌کارییه‌ تەکنیکییەکان کامانه‌ن؟ بنیات، کاراکتەر، ڤه‌گێڕ، زمان، سیمبۆل و ڕێتم چۆن ڕێك خراون؟ ئایا بنیاتەکە یەکگرتووە؟ ئایا کاراکتەرەکان گەشە دەکەن؟ ئایا کاره‌کته‌ر و ڤه‌بێژەر باوەڕپێکراون؟ ئایا زمانەکە به‌هێز و گونجاوە؟ ئایا سیمبۆلەکان بە شێوەیەکی ئۆرگانی لە تێکستدا ڕەگیان داکوتاوه‌ یان بە زۆرەملێ داچێنراون؟ ڕستەکان چۆن دروست بوون؟ دەنگی گێڕانەوەکە چۆنە؟ زمان تەنیا ئامرازێک نییە، بەڵکوو خودی هونەرەکەیە، بۆیە دەبێت بپرسرێت ئایا زمانەکە سادە و ڕوونە یان ئاڵۆز و چڕە؟ هەردووکیان دەتوانن کارامە بن، بەڵام دەبێت بە مەبەست بە کار بهێنرێن. ئایا زمانەکە گونجاوە لەگەڵ بابەت و کاراکتەرەکاندا؟ ئایا ڕیتم له‌ گێڕانه‌وه‌که‌دا هه‌یه‌؟ ڕستە درێژ و کورتەکان دەتوانن بیرکردنه‌وه‌ و هەست دروست بکەن؟

له‌ به‌رانبه‌ردا ئه‌وانه‌ی بایه‌خ به‌ پێوه‌ندییه‌کان و کاریگه‌رییه‌ ده‌رکییه‌کان ده‌ده‌ن، ده‌پرسن: ئایا ڕۆمان لە بۆشاییدا دروست ده‌بێت؟ ئایا هەر ڕۆمانێک بەرهەمی سەردەمێک، شوێنێک و کولتوورێک نییه‌؟ ڕۆمان ڕەنگدانەوەی کۆمەڵگای خۆیەتی؟ ڕۆمان چۆن وەڵامی بارودۆخە مێژوویی و سیاسییەکان دەداتەوە؟ ڕۆمان چۆن لەگەڵ ئەدەبیاتی پێش خۆیدا دەدوێت؟

تۆدۆرۆڤ باوەڕی وایە هەموو چیرۆک و گێڕانەوەیەک ڕێسا و پێکهاتەیەکی بنه‌ڕه‌تیی هەیە، هەروەک چۆن زمان ڕێسا و ڕێزمانی هەیە. ئەرکی ڕەخنەکاره‌ ئەم پێکهاتە نھێنیانە بدۆزێتەوە. تۆدۆرۆڤ دەڵێت: پێکهاتەی چیرۆک دەکرێت وەک پێکهاتەی ڕێزمانی نێو ڕسته‌یه‌ک بخرێتە ڕوو. پاڵەوانەکانی ڕۆمان وەک – ناو (Noun)، کردەوەکانیان وەک – کار(Verb)، خەسڵەتەکانیان وەک – ئاوەڵناو (Adjective) ته‌ماشا بکرێن. پریپۆزیشن(Proposition) بچووکترین یەکەی پێکهاتەی گێڕانه‌وه‌ و ڕووداوه‌. واتا پێکهاتەی گێڕانەوەکان پێک دێن لە کەسێتییەک (ناو) و کردەوەیەک (کار) و وه‌سفی ناو و کاره‌کان (ئاوه‌ڵناو- ئاوه‌ڵکار). بۆ نموونە: پیاوێک (ناو) دەچێتە دەرەوە (کار)، چۆن ده‌یکات و پیاوه‌که‌ چۆنه‌-(وه‌سفه‌). ڕۆمانێکی تەواو لە ڕیزبەندی و پێکەوەگرێدراوی ئەم یەکه‌ بچووکانە دروست دەبێت. پریپۆزیشنەکان خۆیان کۆ دەبنەوە و زنجیرە دروست دەکەن. ئەم زنجیرانە یەکەیەکی تەواو لە چیرۆکەکە پێک دەهێنن، وەک تاقیکردنەوە، تۆڵەسەندنەوە یان هه‌وڵدان و ئاشتبوونه‌وه‌.

تۆدۆرۆڤ له‌ باره‌ی ڕۆڵ و پێگه‌ی کاره‌کته‌ره‌کان، هاوڕای (ڤلادیمیر پڕۆپ)ە، له‌باره‌ی تیۆریی (کەسێتی وەک ئه‌رک- فەنکشن). پڕۆپ ئه‌م تیۆ‌رییه‌ی لە شیکردنەوەی چیرۆکە خورافییە ڕووسییەکاندا خستە ڕوو. پێی وابوو کەسێتییەکان لە گێڕانەوەدا تەنیا بە تایبەتمەندێتییە تاکەکەسییەکانیان دیاری ناکرێن، بەڵکوو بە ڕۆڵ و کردەوەکانیان پێناسه‌ وه‌رده‌گرن. لە ڕەخنەی کلاسیکیدا کەسێتییەکان وەک مرۆڤی ڕاستینە ته‌ماشا دەکران، بە هەست و بیر و دەروونی ئاڵۆزه‌وه‌ تێکه‌ڵمان ده‌بوون، بەڵام تۆدۆرۆڤ دەڵێت کەسێتی لە بنەڕەتدا فەنکشنە. کاره‌کته‌ر لە چیرۆکدا بۆ ئەنجامدانی کارێکی دیاریکراو هەیە. تۆدۆرۆڤ ئەم بیرۆکەیە بەرفراوانتر دەکات و دەڵێت: لە هەر گێڕانەوەیەکدا، کەسێتییەکان بەپێی کار و کردەوەکانیان دیاری دەکرێن، نەک بەپێی بوون و ئامادەیییان. واتا: کەسێتی تەنیا (بکەر)ی کردارە وەک ئەوەی لە ڕستەدا (ناو) بکەری کردارە.

تۆدۆرۆڤ ویستیی چوارچێوەی ڕەخنە لە هەستەکان دوور بخاتەوە و نزیک بێتەوە لە زانست و ڕەوشت، کە تێیدا شیکردنەوەکە لەسەر بنەما و سیستەم و ڕێسایەک ڕێگه‌ی خۆی بگرێت.

تۆدۆرۆڤ هەوڵی داوە (ڕێزمان)ێک بۆ گێڕانەوە دابڕێژێت و ڕێساکانی جێبەجێ بکات. لەم ڕێزمانەدا، جۆرە جیاوازەکانی کردار (کار) و پێوەندیی نێوان کەسێتییەکان ده‌ربخات. بۆ نموونە: کردارەکان دەکرێت دابەش بکرێن بۆ (ئاکتی نەخشەدانان) و (ئاکتی ڕفتار)، پێش تۆدۆرۆڤ، زۆرێک لە ڕەخنەگران تیشکیان دەخستە سەر ناوەڕۆک و مانای ڕۆمان. تۆدۆرۆڤ ڕەخنەکەی کردە زانستی شیکردنەوەی پێکهاتە نھێنییەکانی گێڕانەوە. ئەمەیش یارمەتییەکی بەرچاوە تا له‌ ڕێگەی شیکردنەوەی پێکهاتە، جیاوازی لەنێوان ڕۆمانەکان بدۆزرینەوە و قسه‌یان له ‌باره‌وه‌ بکه‌ین. تۆدۆرۆڤ ویستیی چوارچێوەی ڕەخنە لە هەستەکان دوور بخاتەوە و نزیک بێتەوە لە زانست و ڕەوشت، کە تێیدا شیکردنەوەکە لەسەر بنەما و سیستەم و ڕێسایەک ڕێگه‌ی خۆی بگرێت.

مەبەستی سەرەکیی تۆدۆرۆڤ لەم وتارەدا، تەنیا شیکردنەوەی کارێکی ئەدەبیی دیاریکراو نییە، بەڵکوو ئامانج لێی دۆزینەوە و پێناسەکردنی ئەو پێکهاتە ئەبستراکتە و هێڵکارییە بنەڕەتییە گێڕانەوەییەیە، کە لە پشتی هەموو بەرهەمەکانەوەیە، واتە دۆزینەوەی (زمانی گێڕانەوە) نەک تەنیا پشکنین و شڕۆڤه‌ی تاکه‌که‌سییانه‌‌. جێبەجێکردنی ئەم بنەمایە بۆ ڕەخنە، واتا ده‌ربازبوون له‌ قسه‌ی ساده‌ و کڵێشه‌ییی له‌باره‌ی ڕۆمان، لێره‌وه‌ بازنه‌ی ڕەخنە لە پێداهه‌ڵگوتن یان دژایەتیکردنه‌وه‌ دەگۆڕێت بۆ شیکردنەوەی میکانیزم و ڕێزمان و شێوازەکانی دروستبوونی خودی گێڕانەوەکە.

ژانر بە پێکهاتەیەکی مۆدالیتیی زاڵ دیاری دەکرێت. واتا، هەر ژانرێک شێوازی دیاریکراوی مامەڵەکردنی هەیە لەگەڵ ڕاستی، گومان و باوەڕدا.

لایەنێکی دیکەی گرنگی تیۆریی پێکهاته‌خوازی، تێگه‌یشتنه‌ لە چه‌مکی ڕێگه‌- شێواز (Modality) له‌ گێڕانەوەدا، شێواز تەنیا دەرخەری ڕووداوێک نییە، بەڵکوو شێوازی ڕووداوەکەیش ده‌گرێته‌وه‌: ئایا ئەم ڕووداوە ڕووی داوە؟ ئه‌گه‌ری ڕوودانی ڕووداوه‌كه‌ چه‌نده‌؟ پێویستە ڕوو بدات، یان ئەستەمە ڕوو بدات؟ تۆدۆرۆڤ دوو جۆر مۆدالیتی- شێواز دیاری دەکات: ئاماژە بە ڕووداوه‌ ڕاستینەکان دەکات کە ڕوویان داوە و ئاماژە بە ڕووداوە گرنگه‌کان، ئارەزوومەندەکان یان مەرجییەکان دەکات که‌ ڕوویان نه‌داوه‌. ئەم جیاوازییە زۆر گرنگە لە شیکردنەوەی ڕۆمان. ژانر بە پێکهاتەیەکی مۆدالیتیی زاڵ دیاری دەکرێت. واتا، هەر ژانرێک شێوازی دیاریکراوی مامەڵەکردنی هەیە لەگەڵ ڕاستی، گومان و باوەڕدا.

تۆدۆرۆڤ له‌ شڕۆڤه‌ی گێڕانه‌وه‌دا بایه‌خ به‌ سێ جۆر پێوەندی ده‌دات: یه‌که‌م، (کات) کامە به‌ش و پاژ پێش کامەیە؟ ئایا گێڕانەوەکە بە ڕێکوپێکی کات دەڕوات یان بە شێوازێکی پچڕپچڕ- تێکه‌ڵ؟ دووه‌م، (هۆکار): ئایا ڕووداوێک هۆکاری ڕووداوێکی دیکەیە؟ ئەم جۆرە پێوەندییە پایه‌ی وه‌ستانی پڵۆتە. بێ پێوەندیی هۆکار، گێڕانه‌وه‌ ته‌نیا زنجیره‌یه‌ک ڕووداوی دوای یه‌کتر خراوه‌. سێیه‌م، (شوێن): کاراکتەرەکان لە کوێن؟ چۆن شوێن کاریگەری دەخاته‌ سەر ڕووداوەکان؟ گرنگیی ئەم پێوەندییانە لەوەدایە کە بنیاتی چیرۆک دروست دەکەن. به‌گشتی ده‌کرێ بپرسین، ئایا ڕووداوەکانی گێڕانه‌وه‌یه‌ک یەک لە دوای یەک ڕوو دەدەن؟ ئایا چەند ڕووداوێک لە هەمان کاتدا ڕوو دەدەن (وەک دوو چیرۆکی هاوتەریب)؟ ئایا چیرۆکێک لەناو چیرۆکێکی دیکەدایه‌؟ هه‌روه‌ها پێویسته‌ بزانین، چیرۆک تەنیا لیستێک ڕووداو نییە، بەڵکوو زنجیرەیەک ڕووداوی به‌یه‌که‌وه‌پێوه‌ستکراوه‌، کە هەر یەکەیان کاریگەریی لەسەر ئه‌وی دیکەیان‌ هه‌یه‌. ئەم جۆرە شیکردنەوانە ڕێگە بە ڕەخنەگر دەده‌ن – نه‌خشه‌ی گێڕانەوە، بە وردی بپشکنێت و ببینێت چۆن توخمەکان پێکەوە لکاون.

گرنگترین ئامانجی تۆدۆرۆڤ لە هەموو ئەم شیکردنەوانەدا، دۆزینەوەی ئه‌ده‌بیه‌ت (Literariness)ە. ئەو تایبەتمەندێتییە شاراوەیەی کە تێکستێک دەکاتە ئەدەب و جیای دەکاتەوە لە مێژوو و زانست و دایده‌بڕێت له‌ گێڕانه‌وه‌کانی زمانی میللی و ڕۆژانە، وتاری ڕۆژنامەوانی و هیی دیکه‌. ئەم پرسیارە لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە ڕووبەڕووی زۆرێک له‌ ڕه‌خنه‌گران کراوه‌ته‌وه‌ و بۆچوونی جیاواز له ‌بارەیە‌وه‌ خراوه‌ته‌ ڕوو.

تۆدۆرۆڤ لە ڕوانگەی پێکهاتەخوازییه‌وه‌ ئەم تێگه‌یشتنه‌ پاته‌ دەکاتەوە، ئه‌ده‌بیه‌ت لە پێکهاتە تایبەتەکانی تێکستدا حه‌شار دراوه‌، مه‌به‌ستی چۆنیەتیی بەکارهێنانی زمان و شێوازی ڕێکخستنی بەندەکانی گێڕانەوە و جۆری پێوەندییە کاتی و هۆکارییەکانه‌. بەم شێوەیە ڕەخنەی ئەدەبی لە هونەرێکی سۆزدارانه‌وە بۆ زانستێکی سیستێماتیک دەگۆڕێت. تۆدۆرۆڤ ئامانجی بووه‌- زانستی ئەدەب- دابمەزرێنێت، زانستێک کە میتۆد و پێوەری ڕوونی هەبێت، زانستێک بتوانێت یاسا گشتگیرەکانی به‌رکار بکات و بخاته‌ ڕوو. بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، پشت بە بازنه‌ی ورده‌کارییه‌کانی زمان دەبەستێت. واتا، ئەو زاراوه‌ زمانەوانیانه‌ی له‌ بازنه‌ی شیکردنه‌وه‌ و ناسینه‌وه‌ی زماندان وەک بکەر، کردار، ئاوه‌ڵناو، مۆدالیتی، سینتاکس، ده‌کرێت بۆ شیکردنەوەی گێڕانەوە سوودیان لێ وه‌ربگیرێت. ئەمە دوو سوودی به‌رچاوی هەن:

یەکەم: زمانەوانەوانی، زانستێکی دامەزراوە بە میتۆد و زاراوەی ڕوون. بە بەکارهێنانی زاراوەکانی، ڕەخنەی ئەدەبی دەتوانێت لە سۆز و ڕای تاکەکەسی دوور بکەوێتەوە و ببێتە شیکردنەوەیەکی سیستێماتیک.

دووەم: چونکە زمان خودی کەرەستەی دروستکەری ئەدەبە، بەکارهێنانی زمانەوانی واتای ئەوەیە: زمان بە زمان شی دەکرێتەوە. لای تۆدۆرۆڤ ئەمە بابەتیانەترین ڕێبازە، چونکوو ئەدەب خۆی لە زماندا دروست بووە و زمانەوانی تاکه‌ زانستە بتوانێت بە ڕاستی لە ماهیەتی ئەدەب نزیک بێتەوە. هەرچەندە ئه‌م ڕوانگه‌یه‌ بایەخێکی گەورەی بۆ ڕەخنەی ڕۆمان هەیە، بەڵام ڕەخنەگران ئاماژە بە هه‌ندێک کۆت و به‌ند و سنوور دەکەن. گرنگترین ڕەخنە ئەوەیە: پێکهاتەخوازی بایه‌خ و گرنگیی ڕۆڵی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و تایبەتمەندێتیی کولتووری ناهێڵێت. کاتێک له‌و چوارچێوه‌یەدا‌ ڕۆمانێک وەک سیستمێکی زمانی سەیر دەکه‌ین، ئەوا دەرەوەی تێکست به ‌ته‌واوی پشتگوێ دەخه‌ین، له ‌کاتێکدا ده‌زانین ڕۆمان تەنیا پێکهاتەیەکی ئەبستراکت نییە، به‌ڵکوو ڕۆمان بەرهەمی سەردەمێکە، دەنگی مرۆڤێکە، وەڵامێکە بە بارودۆخێکی کۆمەڵایەتیه‌وه‌، گوزارشته‌ له‌ هه‌ست و دۆخی جیاوازجیاوازیش.

باختین پێی وایه‌ ڕۆمان دایالۆگە و له‌و دیالۆگه‌دا چەندان دەنگ به‌ر یه‌کدی ده‌که‌ون، وه‌ک دەنگی کولتوورە جیاوازەکان، چینە کۆمەڵایەتییەکان، ئایديا سیاسییەکان.

ڕەخنەگرانی مارکسیستی و مێژوویی- کۆمەڵایەتی وەک لۆکاچ و باختین بۆچوونیان له‌گه‌ڵ ڕه‌خنه‌ی پێکهاته‌خوازی یه‌ک ناگرێته‌وه. باختین پێی وایه‌ ڕۆمان دایالۆگە و له‌و دیالۆگه‌دا چەندان دەنگ به‌ر یه‌کدی ده‌که‌ون، وه‌ک دەنگی کولتوورە جیاوازەکان، چینە کۆمەڵایەتییەکان، ئایديا سیاسییەکان. ئەم دیالۆگانه‌ بە شیکردنەوەی پێکهاتەیی بێبایه‌خ ده‌کرێن. هه‌روه‌ها له‌ ڕه‌خنه‌ی پێکهاتەخوازیدا، نووسەر و خوێنەریش ته‌واو پشتگوێ دەخرێن. ڕۆلان بارت لە (مەرگی نووسەر)دا باسی ئەوەى کرد، ئه‌وه‌ خوێنەر تێکست به‌ هۆی ماناکانه‌وه‌ دروست دەکاتەوە، نەک تەنیا نووسەر، بەڵام لە شیکردنەوەی پێکهاتەییدا نە نووسەر شوێنی هەیە و نە خوێنەریش، بەڵکوو تەنیا پێکهاتەی تێکست گرنگە. (ڕەخنەی وەڵامی خوێنه‌ر) پێی وایە هەر خوێنەرێک مانایەکی جیاواز دروست دەکات و هێزی خوێندنەوە لە مانای تێکست جیا نابێته‌وه‌.

لە بەرانبەردا وه‌ک پاڵپشتى بۆ پێکهاتەخوازیی تۆدۆرۆڤ، ده‌شێت بڵێین، مانا لە یاسا گشتگیرەکانی پێکهاتەدا دەستنیشان دەکرێت، نەک لە هێزی تاکەکەسیی خوێنەردا. پاشان ده‌پرسن پێش ئەوەی بزانین تێکستێک چۆن و بە کۆنتێکستەوە گرێ دراوە، پێویستە بزانین خودی تێکسته‌که‌ چۆن کار دەکات. تۆدۆرۆڤ ڕوونی کردووه‌ته‌وه‌، که‌ دژی شیکردنەوەی مێژوویی یان کۆمەڵایەتی نییه‌، بەڵکوو پێی وایە ئەوە دەبێت دوای شیکردنەوەی پێکهاتەیی بێت، نەک پێشتر. ئەمە واتای وایه‌ پێکهاتەخوازی خۆی بە (پلەی یەکەمی شیکردنەوە) دەبینێت. واته‌: ئەوکات دەتوانین بپرسین لەبارەی پێوەندییەکانی تێکست لەگەڵ مێژوو، کۆمەڵگا و کولتوور، که‌ بنیاتی پێکهاته‌که‌ ئاما ده‌بێت. وه‌ک پوخته‌یه‌ک ده‌کرێ هه‌ردوو ڕوانگه‌ له ‌به‌رچاو بگرین و بڵێین: ڕۆمان دوو دیووی هه‌ن‌، لە لایەک پێکهاتەیەکی زمانەوانییە کە دەتوانرێت بە شێوەی زانستی شڕۆڤه‌ و شیکردنه‌وه‌ی بۆ بکرێت، لە لایەکی دیکەوه‌ دەنگی مرۆڤێکە، کە چیرۆکی خۆی دەگێڕێتەوە، وێنەی ئه‌و جیهانه‌یه‌ تێیدا دەژیین، هه‌روه‌ها جۆرێک گفتوگۆیە لەگەڵ خوێنەردا.

ڕەخنەگری به‌ئاگا، هەردوو ڕووخسارەکە دەبینێت. یەکەم جار لەگەڵ چاوی پێکهاتەخواز دەڕوانێت و دەپرسێت: چۆن ئەم تێکسته‌ دروست بووە؟ کام یاسا بە کار هاتووە؟ دواتر دەپرسێت: ئەم تێکسته‌ چیم پێ دەڵێت؟ چۆن تێگەیشتنم لە مرۆڤ و جیهان دەگۆڕێت؟

تۆدۆرۆڤ پێمان دەڵێت ڕۆمان – ڕێزمان- نییە، بەڵکوو -گێڕانەوە-یە، بەڵام بۆ ئەوەی چاکتر بگەین بە گێڕانەوەکە، پێویستە یەکەم جار ڕێزمانەکەی تێبگەین. تۆدۆرۆڤ له‌ ڕۆماندا پێکهاتەی پڵۆت بە شێوەیەکی بنەڕەتی شرۆڤە دەکات. بە بڕوای ئەو پڵۆتی تەواو بریتییە لە: گواستنەوەی دۆخێکی هاوسەنگ بەنێو دۆخێکی شێواودا بۆ گەیشتن بە دۆخێکی هاوسەنگیی نوێ، کە له‌ هاوسه‌نگیی سه‌ره‌تا ده‌چێت، بەڵام هەمان شت نییە. ئەم شێواندنە پێویستە وەک پێکهاتەیەکی به‌رده‌وام جووڵاو ته‌ماشا بکرێت، نەک تەنیا وەک ڕووداوێکی دەرەکی. لێره‌دا ڕه‌خنه‌گری ڕۆمان له‌ دۆخی نوێ ڕا ده‌مێنێت، ئایا ئەم هاوسەنگییە نوێیە چ جۆرە سپه‌یس و گۆڕانێکی هێناون‌‌؟ ئایا به‌ چ جۆره‌ ئه‌نجامێک گه‌یشتووه‌؟ ئایا ڕوویه‌کی نوێی کاراکتەره‌کان ده‌بینین یان تەنیا پاشەکشەیە بۆ دۆخێکی وه‌ستاو؟

گێڕانەوە لای نووسه‌ری کوردی، یان گێڕانه‌وه‌یه‌کی ساده‌ی کلاسیکییه‌ یان پڕە لە ئاڵۆزیی کۆمەڵایەتی و سیاسی و مێژوویی.

ده‌مه‌وێت له‌و ڕوانگه‌یه‌ی تۆدۆرڤه‌وه‌ له‌باره‌ی دنیای ڕه‌خنه‌ و گێڕانه‌وه‌ی کوردییەوە چه‌ندسه‌رنجێکی کورت بنووسم:

بەگشتی گێڕانەوە لای نووسه‌ری کوردی، یان گێڕانه‌وه‌یه‌کی ساده‌ی کلاسیکییه‌ یان پڕە لە ئاڵۆزیی کۆمەڵایەتی و سیاسی و مێژوویی. هه‌ڵبه‌ت لێره‌ و له‌وێ جاروبار ڕۆمان بڵاو ده‌بنه‌وه‌، كه‌ مرۆڤ چه‌قی ئیشكردنه‌ و دۆخه‌ ئێستاتیكییه‌كان ڕووی زاڵن، به‌ڵام ئه‌م هه‌وڵانه‌ كه‌م و ده‌گمه‌نن. ده‌توانین بڵێین: هاوسەنگیی سەرەتا، به‌ مانای وێناکردنی ژیانی ئاسایییانەی تاکی کورده‌ پێش ڕووداوێکی گەورە، بۆ نموونه‌ ڕووداوی (هه‌ڵگیرسانی شۆڕش، ئەنفال، کۆڕه‌و، شه‌ڕی ناوخۆ، ڕاپەڕین) یان دۆخێکی کۆمەڵایەتیی (وەک ژیانی گوند و ورده‌کارییه‌کانی). دۆخی شێواندن ئەو پێکهاتە بنه‌ڕه‌تیه‌یه‌ زۆرینه‌ی ڕۆمانی کوردی لەسەر دامه‌زراوه‌، وەک (شەڕ، ژنکوژی، زوڵم و دیکتاتۆریەت، ناپاکی له‌ خه‌ڵک و خاک). کاتێک دێین به‌م ئاراسته‌یه‌ شیکردنەوە ده‌که‌ین بۆ ڕۆمانی کوردی، له‌ خاڵی یه‌که‌مدا لە گێڕانەوەی ڕووداوەکان به‌ شێوه‌ی کڕۆنۆلۆژی داده‌بڕێین و ده‌چینه‌ نێو بابەتی چۆنیه‌تیی شێواز و داڕشتنی گێڕانەوەکە و ئاستی هونه‌ریبوونی گێڕانه‌وه‌که‌. ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ بنەماکانی (شیکاریی پێکهاتەیی گێڕانەوە)ی تۆدۆرۆڤ، چوارچێوه‌ی ئه‌م فۆڕمه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ و ڕه‌خنه‌ ئاراسته‌ ده‌کات. له‌و ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ ڕەخنە لە وەسفکردنی بابەتی سادە و بیروباوەڕی کەسێتییەوە ده‌گۆڕێت بۆ فۆڕمێکی کۆنکرێتی – زانستی و بابەتییانە. ئه‌م چوارچێوه‌یه‌ بۆ ڕه‌خنه‌گرتن له‌ ڕۆمان‌ ئامرازێکه‌ بۆ شیکردنه‌وه‌ و شڕۆڤه‌ و ئاوڕدانه‌وه‌ لە فۆڕم و ورده‌کاری ناوەکی ڕۆمان.

کاتێک سه‌رنج له‌ ڕەخنەی ڕۆمان لە ئەدەبیاتی کوردیدا دەده‌ین، هێشتا زۆرینەی ڕەخنەکان لە ئاستی وەسفکردن و سۆزدان، له‌ ئاستی دابه‌شکاریی باش و خراپدان، ئه‌و ڕه‌خنانه‌ که‌من کە بە میتۆدێکی سیستماتیک کار لەسەر دیوی هونه‌ریبوونی گێڕانه‌وه‌ و ورده‌کارییه‌کانی بنیات، کاراکتەر، ڤه‌گێڕ و شوێن و کات بکات. زۆرجار ڕەخنەکان دووبارە گێڕانەوەی چیرۆکن یان باسکردنن لە نووسەر و خه‌سڵه‌ته‌کانی نووسه‌ر، که‌ به ‌لای دیوی کۆمەڵایەتیدا شۆڕ ده‌بێته‌وه‌. جاروبار ده‌بینین، پێداچوونه‌وه‌ و ڕانان و کۆمێنت به‌ ڕه‌خنه‌ ئه‌ژمار ده‌کرێن. وەک پێشتر گوتمان ئەمە لەوەوە دێت، کە ئەو ڕەخنەیە دایەڵۆگ لەگەڵ تیۆرییە جیاوازەکان دانەمەزرێنێت، تا لەو ڕێیەوە هێزی تر بە تواناکەی بدات.

بەکارهێنانی تیۆریی تۆدۆرۆڤ لە ڕەخنەی ڕۆمانی کوردیدا دەتوانێت دەرگایەکی نوێ بکاتەوە و ڕەخنه‌ لە دۆخی سۆزداری و لایه‌نگرێتییه‌وه‌ بگوازێتەوە بۆ شیکردنەوەی زانستی پێکهاتەیی. ڕێگای تۆدۆرۆڤ گه‌شتێکه‌ لە وەسفەوە بۆ زانست، لە تاکەکەسییەوە بۆ گشتگیری، لە ناوەڕۆکەوە بۆ پێکهاتە- ڕێگایەکی گرنگ و پێویستە بۆ ڕەخنەی ڕۆمان.

هیچ ڕێباز و قوتابخانەیەکی ئەدەبی لە دەرەوەی ڕەخنە و سەرنجەوە نییە. تیۆریی پێکهاته‌خوازیش ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەوە، چونکوو بایەخ و سەنگیی بۆ ئەزموونی نووسەر و خوێنەر نەبوو. ئەم چوارچێوە گشتییە، بەتایبەت لە دیوی کۆمەڵایەتی و مێژووییی تێکست، کەلێنی دروست دەکرد، بۆیە ئەم قوتابخانەیە گەشەی پێ درا و ڕەخنەی پاش- پێکهاته‌خوازی ده‌رکه‌وت.

هەموو تێکستێک چەندان مانای جودا هەڵدەگرێت و تێکست لە دۆخێکێکی ناسەقامگیردایە و بێژمار مانا بەرهەم دێن.

ڕەخنەی پاش- پێکهاتەخوازی لە ساڵانی ١٩٦٠-١٩٧٠کان هاتە کایەوە وەک وەڵامێک بۆ سنوورداریەکانی پێکهاتەخوازی. خەسڵەتەکان گۆڕانیان بەسەردا هات، هەڵوەشاندنەوەی دۆخی دڵنیایی، بە مانای ئەوەی هیچ واتایەک جێگیر و کۆنکرێتی نییە، نووسەر دەستەڵاتی بەسەر واتادا نییە و خوێنەر واتا دروست دەکات. هەموو تێکستێک چەندان مانای جودا هەڵدەگرێت و تێکست لە دۆخێکێکی ناسەقامگیردایە و بێژمار مانا بەرهەم دێن. بازنەی تیۆرییەکانی مەرگی نووسەر-ی (ڕۆڵان بارت)، هەڵوەشاندنەوەگەرایی (ژاک دێریدا)، تێۆریی دەقئاویزانی (ژولیا کریستیڤا) و بەشدارییەکانی (مێشێل فۆکۆ) لەبارەی مێژووی بیرکردنەوە و دەسەڵات و زانیاریی بازنەی پۆست- پێکهاتەخوازی فرەوان کرد. ئه‌گه‌ر به‌ خێرایی ئاماژه‌ به‌ خاڵه‌ دیار و جیاوازه‌کان بکه‌ین، ده‌ڵێین: بازنه‌ی پێکهاتەخوازی پێک دێت له‌ واتای جێگیر، ڕاستکردنه‌وه‌ی پێکهاتە، سیستەمی داخراو، یاسا گشتییه‌کان. له‌به‌رانبه‌ردا بازنه‌ی – پاش-پێکهاتەخوازی پێک دێت له‌ واتای ناسه‌قامگیر، هەڵوەشاندنه‌وه‌ی پێکهاته‌، سیستەمی کراوە، پرسیارکردن لە یاساکان.

 تۆدۆرۆڤ یه‌کێکه‌ له‌وانه‌ی له‌گه‌ڵ هه‌ردوو دۆخه‌که‌دا خۆی گونجاندووه‌، هه‌م قۆناغی پێکهاته‌خوازی و هه‌م قۆناغی پاش-پێکهاته‌خوازی. تۆدۆرۆڤ دەستی کرد بە نووسین لەبارەی کۆلۆنیالیزم، مێژووی بیرکردنەوە و ئاکاری مرۆیییەوە. لە کتێبەکەیدا به‌ناوی داگیرکردنی ئەمریکا (The Conquest of America)دا لە ڕێبازی پێکهاتەخوازییه‌وه‌ باز ده‌دات و دەگەڕێتەوە بۆ پرسیارەکانی مێژوو، دەستەڵات. ئەو خۆی دەڵێت: (من هەموو ژیانم خەریکی پێکهاتەخوازی بووم، ئێستاکه‌ کاتی ئەوەیە بگەڕێمەوە بۆ ناوەڕۆک.) ئەم گۆڕانکارییە پرسیارێکی گرنگ ده‌وروژێنێت: ئایا پێکهاتەخوازی به‌سه‌رچووه‌؟ کاتێک تۆدۆرۆڤ له‌ کۆتایییه‌کانی ته‌مه‌نی گەڕایەوە بۆ پرسیارەکانی ناوه‌ڕۆک، ئاماژه‌ نییه‌ بۆ به‌لاوه‌نانی پێکهاتەخوازی، به‌ڵکوو مانای ئه‌وه‌یه‌، پێکهاتەخوازی گرنگ و پێویستە، بەڵام ده‌کرێ سنوورداریه‌که‌ی فره‌وان بکرێت‌.

The post لەبارەی ڕەخنەی ڕۆمانەوە appeared first on ژنەفتن.

١. “من بکوژێکم به‌ دوای کوژراوه‌که‌دا ده‌گه‌ڕێم.”

له نه‌ریتی ئه‌ده‌بی مۆدێرندا، ڕۆمان ته‌نیا شێواز و ستایلێکی هونه‌ری نییه، به‌ڵکوو ئامرازێکه بۆ ناسین و ناساندن و نواندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه، مێژوو، بیره‌وه‌ریی بەکۆمه‌ڵ، ده‌سه‌ڵات و ئه‌زموونی ژیاو و نه‌ژیاوی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگا. له‌م ڕووه‌وه ڕۆمان هه‌ڵگری دوو فانکسیۆنی ته‌واوکه‌ری یه‌کتره؛

یه‌که‌م: به داکیومێنت‌کردنی ئه‌زموونی ژیاوی تاک، گرووپ و چین و توێژه جۆراوجۆره‌کان.

دووه‌م: نواندنه‌وه‌ی ترس و هه‌یه‌جان و هیوا و بێ‌هیوایی و ئه‌و ئێش و برینانه‌ی که مێژووی ڕه‌سمی، یان له‌بیریان ده‌کا یان سه‌رکوتیان ده‌کا.

له وه‌ها که‌شێکا ڕۆمان ڕۆڵی “ئاڕشیڤی ونبووه‌کانی کۆمه‌ڵگا ده‌گێڕێ. ئاڕشیڤێک که لەلایه‌ن سه‌رچاوه فه‌رمییه‌کانه‌وه پشت‌گوێ خراوه و ده‌خرێ. به‌م پێودانه ڕۆمان ئاوێنه‌ی ڕۆحی نه‌سره‌وتووی ده‌نگه کپ‌کراوه‌کان و خنکاوه‌کانه. له رۆماندا عاشق بوون، ئاوێزانی، شۆڕش و سه‌رهه‌ڵدان و … بڤه نییە. یان باشتره بڵێین ڕۆمانی ڕاسته‌قینه لانیکه‌م به بۆچوونی منی خوێندکاری کۆمه‌ڵناسی، ئاوێنه‌ی ته‌واو نوێنی بڤه‌کانی مرۆ و کۆمه‌ڵگایه. ڕۆمان له ئاوێنه ده‌چێ.، هاوکات جیهان به‌رین و نامۆ ده‌کاته‌وه، جاریش هه‌یه جیهانی نامۆ ئاشنا ده‌کات.

٢. “پیاوان له زستاندا پیر ده‌بن و کچان له هاویندا پێده‌گه‌ن”

تا ئه‌و جێگه‌ی ئاگام لێبێ “له‌وێ مه‌مره” دووهه‌مین ڕۆمانی ڕه‌زا عه‌لی‌پووره.

له‌م ڕۆمانەدا زه‌مان و زمان به شێوه‌ی تایبه‌ت و نوێ به‌کار براون.

ئه‌گه‌ر ڕه‌وتی گێڕانه‌وه و ڕۆمان به سێ که‌رتی جیا دابه‌ش که‌ین، واته کۆن و کلاسیک، نوێ و مۆدێرن، ئه‌وپه‌ڕ نوێ و پۆست‌مۆدێرن، “له‌وێ مه‌مره” ده‌چته خانه‌ی سێیه‌م واته پاش یا ئه‌وپه‌ڕ نوێوه.

له “له‌وێ مه‌مره‌”دا ئیتر گێڕانه‌وه له بازنه‌ی خه‌تیدا ده‌رباز ده‌بێ.

عه‌لی‌پوور به سه‌رنجی تایبه‌ت به نواندن و ته‌وسیف‌کردنی لۆکه‌یشن و به‌تایبه‌ت یه‌کێ له دیارده به‌رچاوه‌کانی سنه، واته کۆنه ماڵ و عه‌ماره‌ت به شێوازێکی پڕ ورده‌کاری که له سیناریۆ ده‌چێ، حه‌ولی داوه ئه‌م دیارده‌یه بۆ خوێنه‌ر به‌رچاو بکا. به‌رز و نه‌وی بوونی دیواره‌کان، ته‌نگه‌به‌ریی کۆڵانه‌کانی قه‌تارچیان و چوارباغ، نایسه‌ر و شاڵمان و ڕه‌نگ و مه‌تریاڵی ده‌رگا و په‌نجه‌ره و حه‌وشه و حه‌وز و کانی و کاشی و قادرمه و هتد. زۆرتر له قه‌ڵه‌می مێعمار، یان لانیکه‌م خوێندکاری مێعماری ده‌چێ.

وه‌ک ئاماژه‌م پێدا رۆمانی “له‌وێ مه‌مره“ له زۆر ڕووه‌وه رۆمانێکی”ئه‌ودیو نوێ‌‌”یه. رۆمانێک که ده‌چته خانەی رۆمانی پۆست‌مۆدێرن. زمان و زه‌مان دوو توخمی سه‌ره‌کیی رۆمانی “له‌وێ‌مه‌مره”‌یه. زمان ئیتر ته‌نیا ئامرازێکی خه‌سیو بۆ گێڕانه‌وه نییه. به‌ڵکوو خۆی زمان ڕۆڵی کاره‌کته‌رێکی کارای سه‌ره‌کی ده‌بینێ. به‌تایبه‌ت له فۆڕمی  شاعیرانه‌یی، گێڕانه‌وه‌ی پچڕپچڕ و ئاماژه‌ی ورد به شوێن وه‌ک کۆڵان و شه‌قام، عیماره‌ت‌ و… هتد. که‌وابوو زمان ته‌نیا بۆ وه‌سفکردن نییه هه‌رچه‌ند به‌باشترین شێوه و به ورده‌کاریی زۆره‌وه ئه‌م ڕۆڵه‌ش ده‌گێڕێت به‌ڵام من پێم وایه هاوکات له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ی شوناس، خودی شوناسیشه! له ڕوانگه‌ی کۆمه‌ڵناسییه‌وه له وه‌ها گێڕانه‌وه‌یه‌کدا، زمان هه‌ڵگری بیره‌وه‌رییه‌ نه‌وتراو و خنکاوه‌کانی به کۆمه‌ڵه,(unsaid collective memory).

ڕه‌نگه تایبه‌تمه‌ندیی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن له گێڕانه‌وه‌ی پچڕپچڕ و دژه هێڵی، لێڵبوون و نادیاریی ده‌سپێک و کۆتایی، تێک‌هه‌ڵچڕژانی ساته‌وه‌خت، ڕابردوو و داهاتوو و… بێت که به ڕوونی له ڕۆمانی “له‌وێ مه‌مره“دا به‌رچاوه. دیاره “له‌وێ مه‌مره” ڕه‌نگه زۆر جێی سه‌رنج و چێژی خوێنه‌ری ئاسایی نه‌بێ که به فیلم و ڕۆمانی مۆدێرن و کلاسیک هه‌ست و زۆقی گۆش‌دراوه.

تایبه‌تمه‌ندیی‌تری له‌وێ مه‌مره، پۆلی‌فۆنی واته فره‌ده‌نگییه، سارا، دایکی، تیمسار، سۆراب و جه‌هانگیر و … هه‌رکامیان ده‌نگی خۆیان و گێڕانه‌وه‌ی تایبه‌تیان هه‌یه.

هه‌روه‌ها شێواندنی سنووری نێوان ئه‌مری واقیع و خه‌یاڵ، له ڕۆژنامه‌گه‌ری، سه‌رچاوه و ڕێفرێنس و بیره‌وه‌رییه‌وه تاکوو فانتازیا و خه‌یاڵ، هه‌روه‌ها “بینامه‌تنیه‌ت”ًواته ئینتێرتێکستچواڵیتی، ڕێفرێنس (ئیرجاع) به مێژوو، به بیره‌وه‌ری و داکیۆمێنت و … تایبه‌تمه‌ندیی شازی رۆمانی “له‌وێ مه‌مره‌”یه.

وه‌ک وترا “له‌وێ مه‌مره” به پێکهاته‌یه‌کی دژه هێڵی و گێڕانه‌وه‌ی پچڕپچڕ و فلاش‌به‌کی جۆراوجۆر، حه‌ول ده‌دا تا سنه‌ی ده‌یه‌ی په‌نجای هه‌تاوی، شۆڕش و پێشهاته‌کانی گوللە و خوێن و باڕووت

که له مێژووی فۆڕمی‌دا خنکاون و نه‌بیسراون به شێوازێکی هونه‌ری وه‌ک قاشێک له بیره‌وه‌ریی تاک و به‌کۆمه‌ڵی ئه‌و سه‌رده‌مه نیشان بدا.

ئه‌مه‌ش پوتانسیه‌لی گێڕانه‌وه‌ی پۆست‌مۆدێرنه بۆ هه‌موو ترس و ئێسترێس و توندوتیژی که مێژووی فۆرماڵ ناتۆانێ یان نایهه‌وێ بیگێڕێته‌وه. ئێسپیواک کوته‌نی ڕۆمان ده‌بێته ده‌نگی چین و توێژه کپ‌کراو و ژێرده‌سته‌کان. لێره‌وه‌یه که ژێرده‌سته و له‌بیرکراوه‌کان ده‌توانن له نێو ڕسته‌کانی رۆمان‌دا ده‌نگ هه‌ڵبڕن و داکۆکی له بوونیان بکه‌ن.

دیاره پچڕپچڕبوونی گێڕانه‌وه  حه‌ولێکه بۆ دیسان نواندنه‌وه‌ی پچڕپچڕبوونی ژیان و بیره‌وه‌رییه‌کانی خه‌ڵکی کورد و سنه‌ له ساڵه‌کانی شه‌ڕ و شۆڕش‌دا.

دیاره وه‌ک پێشتر ئاماژه‌م پێ‌دا شێعری بوونی گێڕانه‌وه له ڕۆمانی “له‌وێ مه‌مره”دا ته‌نیا ئه‌مرازێکی دێکۆڕاتیڤ نییه، به‌ڵکوو تایبه‌تمه‌ندییه‌کی میتۆدۆلۆژیکه که له ڕێگه‌یه‌وه به دوای نواندنه‌وه‌ی مێژووی هاوچه‌رخی شاری سنه‌‌وه‌یه.

“مه‌لۆتکێک فڕێ‌دراوه و که‌س له خۆی ناگرێ. ڕه‌نگه زۆڵ بێ و ڕه‌نگه نه‌شبێ.” دیاره ئه‌م ڕسته‌یه له شوێنی ڕووداوه‌کانی ڕۆمانی “له‌وێ مه‌مره” ده‌چێ. له سنه له کوردستان. چون جار هه‌یه مرۆ دوای ئه‌و گشت خوێن و عاره‌ق و هیلاکبوونه، ده‌ست به با ده‌مێنێته‌وه!

3. له کۆتایی‌دا ده‌بێ بڵێین “له‌وێ مه‌مره” به گێڕانه‌وه‌یه‌کی شێوه شاعیرانه و ڕۆژنامه‌وانی  به ورده‌کاریی زۆره‌وه‌ قاشێک له مێژووی هاوچه‌رخی سنه و کوردستان ده‌گێرێته‌وه.

دیاره ڕووداوه‌کان له ده‌سپێکی شۆڕشی گه‌لانی ئێران و ڕۆژهه‌ڵاته‌وه ده‌ست پێ ده‌کا و تا شه‌ڕی ئێران و عێراق و پاش جه‌نگ و “سازندگی!”ًده‌خایه‌نێ.

دیاره چۆنیه‌تی و شێوازی گێڕانه‌وه‌ی دژه هێڵی و پچڕپچڕ له گه‌ڵ زمانی تایبه‌تی گێڕانه‌وه، “له‌وێ مه‌مره” ده‌باته بازنه‌ی ڕۆمانێکی سه‌رکه‌و‌توو.

به‌و پێوودانه ده‌کرێ “له‌وێ مه‌مره” به ڕۆمانێکی داکیومێنتاری کۆمه‌ڵناسانه‌ی مێژووییی ده‌روونناسانه پۆلێن‌به‌ندی بکه‌ین که شیاوی خوێندنه‌وه‌یه.

The post قوفڵێک کلیله‌کانی له زریان‌دا بزر بووه appeared first on ژنەفتن.

(پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو) نوێترین ڕۆمانی چاپکراوی (کاروان عومەر کاکەسوور)ە.[1] لە بیست و سێ پەنجەرەی ناتەواو پێک دێت. بە پێکەوەنانی پەنجەرەکان، ماڵێکی نائاسایی دەردەکەوێت، ماڵێک هەمیشە ناتەواو دێتە بەر چاو و ناگاتە خاڵێکی دیاریکراو. هەر پەنجەرەیەک بە شێوازی خۆی ناتەواویی ئەو ماڵە پێشان دەدات. ئەگەر پەنجەرە لە ڕووی فیزیکییەوە ڕۆڵی کردنەوە و ئاشکراکردنی ڕووبەرێک دەبینێت، ئەوە لێرەدا ئاستی فیزیک دەبڕێت و دەگاتە ئاستی ئاماژە، تا گومانی زیاتر بخاتە ناو ئەو ڕووبەرە و هەموو پێکهاتەکانی بگۆڕێت. بەم شێوەیە ڕۆمانەکە وەک چۆن بە سەرەتایەک دەست پێ ناکات، ناگاتە خاڵی کۆتاییش، بەڵکوو لەناو ئەو کاتە بازنەیییەدا بەردەوام ئاڕاستەی نوێی لێ دەبێتەوە. لە جیاتیی سەرەتا، تەقینەوە هەیە، کە لە هەر تەقینەوەیەکدا کۆمەڵێک توخمی نوێ دەردەکەون.

تەقینەوە گەورەکە لە پەنجەرەی یەکەمدا ئاماژەی پێ دەکرێت، کاتێ (ست ژیانەوە) دەردەکەوێت. تەمەنی بووەتە شەست ساڵ، هاوکاتی ئەو ڕۆژەیە سوپای بەعس هەولێر دەگرێتەوە، کە بیست ڕۆژ پێشتر بە هۆی ڕاپەڕینەوە ڕزگار کراوە. چەقۆیەکی دەسکداری لە ناندینەکە خستووەتە ناو جانتاکەی شانی، بە نیازە بچێتە ئەو دەشتە، تا لەوێ دەریبهێنێت و نووکەکەی لە بەشی چەپی سینگی، دروستتر لە دڵی بچەقێنێت.

بە درێژاییی تەمەنی (بەشی ڕاست)ـی، کە سەرچاوەی هەموو بیرۆکەکانە، لە ناوەوە بڕیاری خۆکوشتنی داوە، بەڵام (بەشی چەپ)ـی، کە ئەرکی جێبەجێکردنی بڕیارەکان دەگرێتە ئەستۆ، هەڵیوەشاندووەتەوە. ئەمجارەیان ناوەوەی (بەشی ڕاست)ـی دەرکەوتووە و دەرەوەی دیار نەماوە، بۆیە دوور نییە خۆکوشتنەکەی سەر بگرێت. پلانەکەی گۆڕانی بەسەردا دێت، بەڵام مانای وایە سەری نەگرتووە؟ دوو منداڵی ساوا دەدۆزێتەوە و هەڵیاندەگرێتەوە. لە کاتێکدا کەس بیر لەوە ناکاتەوە لە ڕۆژێکی وەها دژواردا کۆرپەیەک هەڵبگرێتەوە، ڕەنگە هیی خۆیشیان فڕێ بدەن، بەوەی دانیشتووان ماڵەکانیان جێ دەهێڵن و ڕێی شاخان دەگرن.

دابەشبوونی ناوەوەی (ست ژیانەوە) بەسەر دوو لادا، یەکێکیان بیرۆکەی خۆکوشتن دەسەپێنێت و ئەوەی دیکەیان هەڵیدەوەشێنێتەوە، نیگەرانییەکی بێسنووری بۆ هێناوە. ئەو لەنێوان خۆکوشتن و خۆنەکوشتن، لەنێوان فەنابوون و مانەوەدا سەراسیمەیە. هێزی هەردووکیان هاوشانە و ئەمیان ناتوانێت ئەویان ببەزێنێت. بەردەوامیی ململانێی ئەوانە بەردەوام ترس و نیگەرانی بەرهەم دێنێت.

بە درێژاییی خوێندنەوەی ڕۆمانەکە بیرت دەکەوێتەوە و دەپرسیت: ئایا (ست ژیانەوە) خۆی دەکوژێت؟ کەی و لە کوێ خۆی دەکوژێت؟ وات لێ دەکات زیاتر لە وەڵامێکی ئەو پرسیارانە بدەیتەوە، بێ ئەوەی هیچیان بە دروست و بە کۆتایی بزانیت. لەمەوە مەرگ ئەوە دەرنابڕێت، کە ناسراوە، بەڵکوو دەبێتە یاری و شتێکی نوێ ڕادەگەیەنێت. بە دەربڕینی (دولووز) و (گوتاری) دەبێتە ئارەزوو (Desire). ئەوان لەم ڕووەوە دەنووسن: ”ئایا دەزانن (ئارەزوو) چەند سادەیە؟ خەو ئارەزووە، پیاسە ئارەزووە، گوێگرتن لە میوزیک و بەرهەمهێنانی میوزیک ئارەزوون، نووسین ئارەزووە. تێکڕای ئەو شتانە ئارەزوون. بەهار و زستان ئارەزوون. پیرییش ئارەزووە، تەنانەت مەرگ هەر خۆی ئارەزووە. ئارەزوو هەرگیز بۆ لێکدانەوە نییە، بەڵکوو تاقی دەکرێتەوە.”.[2] دەکرێت ئەمە بە وەڵامی یەکەمی پرسیارەکان بزانین لەبارەی (ست ژیانەوە)وە، کە ئایا خۆی دەکوژێت، یان نا؟

کاتێ مەرگ دەبێتە یاری و ئارەزوو، ئەوە ژیان لە ناو ناچێت. بە مانایەکی تر مەرگ ژیان ناسڕێتەوە، بەڵکوو دەیخزێنێتە ناو ئەو یارییەوە. ”بەلاوەنانی مەرگ و دوورخستنەوەی لە ژیان، بەلاوەنان و دوورخستنەوەی خودی ژیانیشە، چونکێ شوێنەواری ئەمیان بەسەر ئەوەیانەوە هەیە، کە ژیان لە ڕێی مەرگەوە مانا وەردەگرێت و دەتوانێت هەبوونی خۆی دەربخات.”.[3] کاتێ نە مەرگ بەبێ ژیان هەیە و نە ژیان بەبێ مەرگ دەتوانێت بەردەوام ببێت، ئەوە هەمیشە بەر یەک دەکەون و تێگەیشتنی نوێ دەسەپێنن. دەتوانین ئەمەیان بە وەڵامی دووەمی پرسیارەکان دابنێین.

ئەگەر مەرگ وەک چەمکێک ببینین، کە ئەو چەمکە لەناو ئەو یارییەدا توانای تەقینەوە بە دەست دەهێنێت و دەتوانێت بە کۆمەڵێک شێوەی تر خۆی دەربخاتەوە، ئەوە لەو بەردەوامییەدا بەردەوام مانای نوێ دەدۆزێتەوە. ”چەمکەکان کاتێ لە ئاستی شمەکەوە دەچنە ئاستی ئاماژەوە، سنووریان لەنێواندا نامینێت و بێژمار مانای تر وەردەگرن.”.[4] ئەمە وەڵامی سێیەمی پرسیارەکانە. گەمەی مەرگ/ژیان نەک هەر لەم ڕۆمانەدا، بەڵکوو لە بەشێکی زۆری بەرهەمەکانی (کاکەسوور)دا هەیە. (سالار بەگ) کارەکتەرێکی ڕۆمانی (شکستەکانی بنەماڵەی شادماڵ)ە، دەڵێت: (پێویستە لەبارەی ژیانەوە بپرسین، نەوەک لەبارەی مەرگەوە، چونکێ دووەمیان لەناو یەکەمیاندا هەیە، بەڵام یەکەمیان لەناو دوومیاندا شوێنی نابێتەوە. ژیان بریتییە لە خۆی و لە مەرگ پێکەوە، لە کاتێکدا مەرگ تەنیا خۆیەتی، بگرە خۆیشی نییە).[5] ئەوەیش وەک وەڵامی چوارەمی پرسیارەکان.

لە دەروازەی ڕۆمانەکەدا نووسراوە: (لێی پرسیم مەرگ لای تۆ چی دەگەیەنێت؟ گوتم دنیا و ژیان دوو ئاستی جیاوازن. جیاواز، نەوەک دژ. دنیا لە شت و ژیان لە ئاماژە پێک دێت. دنیا هەیە و ژیان دروست دەکرێت، کە هەر تاکێک بە شێوازی خۆی لە دنیا و بە کەرەستەکانی دنیا دروستی دەکات. ئەگەر دنیای هەمووان لە یەک دەچێت، ئەوە ژیانی هەر یەکێک لە هیی ئەوەی دیکە جیاوازە. دنیا سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتاییی هەن، لە کاتێکدا ژیان بەوەدا ئاماژەیە، دەکەوێتە دەرەوەی ئەم هاوکێشەیەوە. مەرگ هیی ناو دنیایە، بەڵام کاتێ ژیان هەیە، مەرگ هەر خۆی ژیانە و لە جووڵەی بەردەوامدایە. ناکرێت لەناو ئەو بازنەیەدا خاڵێک بدۆزیتەوە و بڵێیت ئەمە کۆتایییە.)[6]. ئەمەیان وەڵامی پێنجەمی پرسیارەکانە و دەکرێت بە دوای وەڵامی دیکەیشدا بگەڕێین.

هەندێک لە تایبەتمەندییەکانی ڕۆمانەکە:

گۆڕینی مانای کات

واتە گواستنەوەی لە ئاستی زنجیرەیییەوە بۆ ئاستی بازنەیی لە ڕێی (فراگمەنتەیشن)ـەوە. ئەوە وا دەکات ڕووداوەکان لە شێوەی دیمەنی پچڕپچڕدا پێشان بدرێن. ئەو (کات)ە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی هەن؛ پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی)ـی تێک شکاندووە. هەر جارێک بەشێکی کارەکتەر دەردەکەوێت و خوێنەر چاوەڕێی بەشەکانی تری دەکات. لێرەدا کۆمەڵێک تەکنیکی گێڕانەوە بە کار هاتوون. وایان کردووە کات و شوێنە جیاوازەکان بە یەک بگەنەوە. لە (ست ژیانەوە)وە دەگەینە (پەروین)ـی نەنکی و (یەزدانبەخش)ـی باپیری، لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەم دێنە بەغداد و تێیدا نیشتەجێ دەبن. ئەوە بازدان نییە، بەڵکوو پێوەندیی پارچەیەکی کاتە بە پارچەیەکی ترەوە. لەوانەوە مێژووی ئەم خێزانە و دەیان لەو کوردانەی تری بەغداد دەگێڕێتەوە. بۆ نموونە (دڵاوێر یەزدانبەخش)ـی کوڕیان، باوکی (ست ژیانەوە)یە دەبێتە ئەڵقەی پێکبەستنەوەی کۆمەڵێک بازنە. لە بواری خوێندن و سیاسەتدا پێوەندیی لەگەڵ کۆمەڵێک کارەکتەر دروست دەکات، کە هەر یەکەی چیرۆکی خۆی هەیە. (دڵیهان)، (ئەسمەهان)، (ئامال وازن)، (ویداد)، (سمکۆ پەنگرگر) و ئەوانەی تریش هەر یەکەی دەبێتە ئەڵقە بۆ پێشاندانی کۆمەڵێک بازنەی جیاوازی کۆمەڵایەتی. واتە هەر یەکەی دەوروبەرێکی جیاواز دەردەخات. هەر لێرەیشدا شێوازە جیاوازەکانی ژیان دەردەکەون. هەموو ئەوانە خەسڵەتەکانی ڕۆمانێکی فرەدەنگ و فرەڕەنگ پێک دەهێنن. پەنجەرەکان تێکەڵی یەکتر دەبن. هەر پەنجەرەیەک شوێنەواری بەسەر پەنجەرەکانی ترەوە هەیە و شوێنەواری ئەوانەی تری بەسەرەوەیە، چونکە زانیارییەکان بە پچڕپچڕی خراونەتە ڕوو، نەوەک ڕاستەوخۆ و بە جارێ وەک لە ڕۆمانی ئاساییدا هەیە.

ئاستەکانی زمانی دەربڕین

زمان لەم دەقەدا ئاستی تێگەیشتنی باوی کۆمەڵگەی تێپەڕاندووە و لادانی دروست کردووە. قسەکەر یان (کارەکتەر) ئازادە و بە شێوازی تایبەتی خۆی بە کاری دەهێنێت و هێزی تایبەتی خۆییشی خستووەتە گەڕ. لێرەیشەوەیە بۆ ئاستی ئاماژە دەگۆڕێت و لە ڕێی سیمبۆڵەکانەوە خۆی دەردەخات. پرۆسێسی گێڕانەوە ئازادە و توانای هەیە شتی نەزانراو بدۆزێتەوە. ئەو ئازادییە وا دەکات زمان ئاستی تێگەیشتنی کارەکتەرەکان دەربخات. زمانی (ئەسمەهان) جیاوازە لە زمانی (پەروین). زمانی (دڵیهان)یش وەک هیی (درەختشان) نییە، چونکە هەم ڕوانینەکان جیاوازن و هەم خولیاکانیش. پێگەی کۆمەڵایەتییش ڕۆڵ لەوەدا دەبینێت، کە هەر کارەکتەرێک لە چ ئاستێکی زماندا بدوێت و چ ئایدیۆلۆجیایەک ڕابگەیەنێت، کە زیاتر مەبەست لە ئایدیۆلۆجیا لایەنی کۆمەڵایەتییە. واتە پێشاندانی شێوازی ژیانی کارەکتەر و بۆچوونیان لەبارەی چەمکەکانەوە. ئەو کارەکتەرانەی لە بازاڕن وەک (گوڵچین مەگروون گرمە)، (پەروین)، (درەختشان) جیاوازن لەوانەی خەریکی خوێندن و کاری سیاسەتن، لەوانە (سمکۆ پیران فیلدز)، کە دواتر نازناوی دەبێتە (پەنگرگر)، (دڵاوێر)، (هانا ئیلۆن)، (یووسف تۆما) و (سەمیر سامی). هەروەها (ئامال وازن) و (مازن وازن)، کە ڕۆڵەی ماڵێکی ئۆرۆستۆکراتین دەربڕینیان جیاوازە لە هیی (سمکۆ پەنگرگر)، کە کوڕێکی هەژارە. (ئەسمەهان) زۆر لە (ویداد) جیاوازە. یەکەمیان ڕووبەڕووی دەستەڵاتی باوک دەبێتەوە و گرفتی نییە بە کچی خۆیانی نازانن، بەڵام دووەمیان هێندە شەرمنە ناتوانێت چەند وشەیەک دەرببڕێت. بەم شێوەیە هەر کارەکتەرێک دەنگی خۆی و هیی کۆمەڵێک کارەکتەری دەوروبەریشی دەهێنێت.

ئاستەکانی مانا

لە ڕێی زمانەوە ئەو زمانەی تاکانەی نووسەرە لە دنیای شمەکەوە پەڕیوەتەوە دنیای ئاماژە، وای کردووە ئەو (مانا)یە فرەئاڕاستە، فرەبنەما و ناڕاستەوخۆ بێت. بەرهەمهێنانی مانای نوێ پێوەندیی بەوەوە هەیە، کە چەمکەکان بۆ دوو بەرەی دژی یەک دابەش ناکرێن، تا پێشتر بڕیار درابێت کامیان جوان و کامیان ناشیرینە، کامیان باش و کامیان خراپە، کامیان گرنگ و کامیان بێنرخە، بەڵکوو ڕێی توخمەکان دەدرێت خۆیان خۆیان دەرببڕن، ئەوانەیش بەپێی دۆخەکان گۆڕانیان بەسەردا دێت. دەکرێت توخمێک لەو توخمانە لە دۆخێکدا باش و لە دۆخێکی تردا خراپ بێت. کاتێ دواڵیزم هەڵدەگیرێت، مانای وایە سەرچاوە لە ئارادا نامێنێت. کارەکتەرەکان ئازادن و بەپێی هیچ سەرچاوەیەک هەڵسوکەوت ناکەن. وەک بینیمان مەرگ و ژیان پێکەوەن. ناکرێت بایەخی یەکێکیان بخەینە سەرووی ئەوەی تریانەوە. مادام (ست ژیانەوە) ئازادە و بەپێی سەرچاوەکان بڕیار لە ژیانی نادات، ئەوە بە تەنیا ڕووبەڕووی پرسیاری ئیکزیستێنشەڵ (وجوودی) دەبێتەوە: (ئایا ڕزگارکردنی منداڵێک لەو پلانەی گرنگترە؟ ئەرێ مرۆڤێک بڕیاری خۆکوشتنی دابێت، تاوان نییە منداڵێکی ساوا هەڵبگرێتەوە؟ با بڵێین بڕیارەکەی بە جێ نەگەیاند، بەڵکوو بە لاوەی نا. ئەرێ بیرۆکەی خۆکوشتن لە خەیاڵ دەردەکرێت؟ بەوەدا دەرناکرێت و پێوەی لکاوە، ئایا بەم شێوەیە ئەرکی گەورەکردنی ساوایەک بگرێتە ئەستۆ، ڕەوایە؟ ڕەنگە بگوترێت ئەمیان پێوەندیی بە ژیان و ئەویان پێوەندیی بە مردنەوە هەیە، کە پێویستە یەکەمیان بخرێتە سەرووی دووەمیانەوە، بەڵام ئایا ڕاستە خۆکوشتن پێوەندیی بە ژیانەوە نییە؟).[7] ” هەستێکی دووفاقییانەیە و دەیتلێنێتەوە. ئەرێ ئەو منداڵەی گەورەیەکی ڕاڕا، گەورەیەک، کە ئارەزووی خۆکوشتن خەیاڵی تەنیوە؛ پێی دەگەیەنێت، هەمان بیرۆکەی خۆکوشتن بەردەوام ڕایناتەکێنێت؟”[8].

شەڕی نێوان (پەروین) و (گوڵچین مەگروون گرمە) لە بازاڕدا دەگاتە ئەوەی خوێنی تێدا بڕژێت، بەڵام (دڵاوێر) ناتوانێت بڕیار بدات ئایا لایەنگری دایکی بێت، یان ئەو ژنەی وا خەریکە دەیخنکێنێت. بە هەمان شێوە ڕێ بە خوێنەریش نادرێت سۆزی بۆ یەکێکیان ببزووێت و دژی ئەوەی تریان بێت، یان بیەوێت بە پێوەری ڕەوشت شەڕەکە هەڵبگیرسێنێت. کارەکتەر خاوەنی چیرۆک و ناسنامەی تاکانەیە و لای ئەوانەی تر سەرنجڕاکێش نییە، بۆیە بوار بۆ خوێنەریش نەماوە لایەنگری لایەک و دژی لایەکی دیکە بێت.

تێکشکاندنی دواڵیزمی (نێر/ مێ) لەم ڕۆمانە و ئەوانەی تریشدا هەیە، کە تا ڕادەیەکی زۆر سنووری نێوان نێر و مێ سڕاوەتەوە. ئەو سڕینەوەیە جاری وا هەیە دەگاتە ڕوخساری کارەکتەریش. زۆرجار گومان دەکەین و دەپرسین ئایا (دڵاوێر) کوڕە، یان کچ؟ نووسیویەتی: ”هەر بە ڕاستی شەیدای خۆی بووە، بگرە پێی وایە تا ئێستا هیچ مێیینەیەک هێندەی ناخی، کە لەو وشانەدا بەرجەستەیە، سەرنجی ڕانەکێشاوە و هەوەسی نەبزوواندووە. (ناخم لە هەموو ژنی ئەم دنیایە زیاتر جوانیی تێدایە و پتر دەمورووژێنێت). ئەم دوو ڕستەیەی چەند جارێک نووسیوەتەوە. بە دەنگ ئەمەیشی دەربڕیوە: (I am full of myself).”.[9]

” هەمیشە گاڵتەی پێ کراوە، گۆیە وەک ناوەکەی ناسکە و لە خەسڵەتەکانی نێرینە بێبەشە. لەشێکی نەرمۆڵەی هەیە و پێستی تەنکە. هەم ڕەنگی لە هیی کچ دەچێت و هەم دەنگیشی. ئەوەتە تەمەنی وا چواردە ساڵە، کەچی هێشتا مووی لێ نەهاتووە. شێوازی ڕۆیشتنی لەگەڵ هیی دایکی جیاواز نییە.”[10]. هەر لە دەقەکەدا هاتووە، کە (ظافری کوڕی عاتیکەی کوبەفرۆش)ـی هاوپۆلی، کە گەورەترین فێرخوازی فێرگەیە، بەو دەستە بەهێزانەی قژی خاوی گرتووە و بە دوای خۆیدا ڕایکێشاوە. ئەو جنێوانەی پێ داوە، کە بە ژن دەدرێن.

(ست ژیانەوە دڵاوێر یەزدانبەخش) ”گەیشتووەتە ئەوەی بڵێت باوکی لە کۆمەڵێک ژن پێک هاتووە. ئەگەر لەوە دوورتر بڕوات، دەڵێت: (باوکم گۆڕستانی ژنانە). دیارە گوتەکە سەیر، بگرە نامۆ دێتە گوێ، بەڵام ئەمە ئەو ئەنجامەیە، لە ڕێی خوێندنەوەی دەفتەرەکانەوە پێی گەیشتووە. ئایا (ویداد) و (ئامال) لەودا نەنێژراون؟”[11].

لەبارەی (گوڵچین مەگروون گرمە)وە گوتراوە ” هەندێک دەڵێن ئەو ژنە لە بنەڕەتدا زۆر ناسک و جوانە، بەڵگەیش (دڵیهان)ـی کچیەتی، کە تەواو لە خۆی دەچێت، بەڵام بەو مەبەستەی دیمەنی شەڕانی بنوێنێت، دەستکاریی ڕووی دەرەوەی کردووە. قژی وەک هیی پیاو دەتاشێت، بە قەڵەم دەمی زل دەکات، چاوەکانی بە شێوەیەک دەنەخشێنێت، تا زەق دەربکەون. بەرگی پیاوانە دەپۆشێت و هەمیشە جووتێ پێڵاوی تۆکمەی لە پێدان، کە دەگوترێت شاخنشینەکان لە چەرمی گورگ دروستیان دەکەن، بەڵام ئەو قاییشە پانەی لەسەر پشتێنی دەبەستێت و بە کۆمەڵێک ئەڵقەی ئاسنین نەخشێنراوە، سامێکی گەورەی پێ داوە.”.[12]

کارەکتەرسازی یان تایبەتمەندێتیی کەسێتی

ڕۆمان کاتێ دەتوانێت فرەدەنگ و فرەڕەنگ بێت، کە کارەکتەرەکانی ئازادن، بە ئازادی بۆچوون دەردەبڕن و هەڵسوکەوت دەکەن. لێرەوەیە بۆچوونی هەر کارەکتەرێک نەک هەر تەنیا لەوانەی تر جیاوازە، بەڵکوو لەگەڵ هیی نووسەریش یەک ناگرێتەوە. کاتێ دەڵێین کارەکتەرەکان بە ئازادی بۆچوون دەردەبڕن و هەڵسوکەوت دەکەن، ئەوە مەبەست لەو ئازادییەی ناو سپەیسی ڕۆمانە، دەنا مەرج نییە هەموو کارەکتەرێک ئازاد بێت. ئەو کارەکتەرانەی بەپێی سەرچاوە بیر دەکەنەوە، ئازاد نین، بەڵکوو پابەندی ئایدیۆلۆجیان، بەڵام بوونیان لەناو ئەو سپەیسەدا گرنگە، چونکە جیاوازی پێشان دەدەن، دەتوانن دەستەڵاتی ڕەهای نووسەر تێک بشکێنن، کە لە ڕۆمانی ئاساییدا ئەو دەستەڵاتەی نووسەر بەسەر هەموو کارەکتەرەکاندا دەسەپێت و تەنیا دەنگی ڕۆماننووس هەیە. ڕەنگە ئەگەر دەستتێوەردانێک لەلایەن نووسەرەوە بکرێت، هەر ئەوە بێت، کە پێویستە چیرۆکی کارەکتەرەکان سەرنج ڕابکێشێت و بە زمانی هونەری دابڕێژرێتەوە، دەنا دەقەکە دەخزێتە ناو زمانی ڕۆژانەوە و توخمی ئیستاتیکای تێدا ون دەبێت. لە ڕۆمانی (پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو)دا کارەکتەرەکان ئازادن و دەنگیان بە ڕوونی دەبیسترێت، بۆیە دەکرێت ئەمیان لەویان جودا بکرێتەوە. ئەوەیش وای کردووە ئەو کارەکتەرانە بجووڵێن؛ لەو جووڵەیەدا هەندێکیان گۆڕانیان بەسەردا بێت. واتە کارەکتەر (بوون)ـیەتی هەیە و لە نێو دەقەکە (چیەتی)ـی خۆی دەسەلمێنێت.

چیرۆکەکانیان تاکانەن و بە زمانی تۆکمە دەربڕاون. ئەگەر (دڵاوێر) بە نموونە وەربگرین، ئەوە دەبینین بە کۆمەڵێک قۆناغی جیاوازدا تێدەپەڕێت. (مازن وازن) بە هەمان شێوە، کە لە کوڕێکی سەرەڕۆی بێباکەوە، لە کوڕێکەوە، کە ژیانی بە ڕابواردن لەگەڵ ڕەگەزی مێیینەدا بە سەر دەبات، دەبێتە ئەندامێکی پارتیی کۆمۆنیست و دەخرێتە زیندانەوە، تەنانەت ژیانی لەسەر دادەنێت. لێرەدا قسە لەسەر ئەوە نییە بەرەو باشی گۆڕاوە و لە ڕۆمانەکەیشدا ئەو نەکراوەتە خاڵێکی گرنگ، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە کارەکتەرەکان ئازادن و لە جووڵەی بەردەوامدان. (دڵیهان بێژان وەیسی)ـی دایکی (ست ژیانەوە) کتوپڕ مردووە، وایان زانیوە خۆیشی نەماوە، بەڵام گیانی هاتووەتەوە بەر، بە (ژیانەوە) تۆمار کراوە، کە پێشتر ناوێکی دیکەیان بۆ هەڵبژاردووە. باوەژنی هەمیشە گوتوویەتی خۆی ناوی لە خۆی ناوە. (سمکۆ پیران فیلدز)، (پیران فیلدز)ی لا بردووە و کردوویەتییە (پەنگرگر). بووەتە (سمکۆ پەنگرگر. ئەو کاتەی (یەزدانبەخش) دەچێتە بەغداد، ناوی خۆی و ژنەکەی دەگۆڕێت و نۆبەرەکەشیان بە (مەنال) لە فایلی دەوڵەتدا تۆمار دەکات. نۆبەرەکەیشیان، ناوی خۆی لە (مەنال)ـەوە بۆ (دڵاوێر) دەگۆڕێت.

(دڵاوێر) لە تارماییی (ئەسمەهان) و (دڵیهان) کارەکتەرێکی لە خەیاڵی خۆیدا پێک هێناوە و ناوی ناوە (هانئەسمەدڵی). هەمیشە لەگەڵیەتی و لە هەموو خەونەکانیدا ئامادەیە. دەیەوێت پێی بگەیەنێت، تا ڕۆژێک دەگاتە لووتکەی هێز و بڕیاری کوشتنی دەدات. بەم شێوەیە کارەکتەری خەیاڵیی (هانئەسمەدڵی) ڕۆژبەڕۆژ زیادتر گەشە دەکات.ئەگەر لە بەرچاوی (دڵاوێر)دا تارماییی دوو کچ یەک دەگرن و دەبنە یەک کارەکتەر، ئەوە دایکی دەبێتە دوو بەش و دوو کارەکتەر. نووسەر ئەم شێوازەی لە ڕۆمانەکانی تریشیدا بە کار هێناوە. (بووکەڵە)کەی (ماڵشۆ) لە ڕۆمانی (شکستەکانی بنەماڵەی شادماڵ)دا دەبێتە مرۆڤ، تەنانەت (ماڵشۆ) بۆ بووکەڵە دەگۆڕێت. بە مانایەکی تر نازانرێت کامیان مرۆڤ و کامیان بووکەڵەیە.

بۆچوونەکانی (سمکۆ پەنگرگر) نە لەگەڵ هیی نووسەر و لەگەڵ هیی هەندێک کارەکتەری ڕۆمانەکەدا کۆکن، بەڵام ڕێی دراوە دەریانببڕێت. ئەو لەگەڵ ئەوەدا نییە هیچ شتێکی شانەکە بە زمانی کوردی بنووسرێت، ”چونکێ مەبەستیانە بڵاوکراوەکانیان بگەنە خەڵکێکی زۆر، تەنانەت پێویستە ئەوانەی بۆ شارە کوردییەکانیش دەنێررێن، بە عەرەبی بنووسرێن، مادام زمانێکە، لە خەیاڵی ئەواندا قورساییی خۆی هەیە. بەڵێ، ئەو زمانە بە زگماک خاوەنی هێزێکی مەزنە و ئەو هێزە ڕێت دەدات چۆن بیرۆکەکان دابڕێژیت. دەشێ لەوێ کەسانێک ئەرکی وەرگێڕانی بگرنە ئەستۆ، بەڵام دەبێت ناوی شانەکە (الشعلة الحمراء) بە عەرەبی بنووسرێت. ئینجا وەک زانیبێتی ئەو بۆچوونەی، کە لەبارەی زمانەوە دەریبڕیوە، لای ئەوان جێگەی ڕەخنەیە، دەڵێت لە مەودای دووردا هەموو زمانەکان دەپووکێنەوە، تا ئەو زمانە شوێنیان بگرێتەوە، کە مرۆڤایەتی دەیخوازێت، بەو مانایەی لە دوا قۆناغی مێژوودا، کاتێ چینەکان نامێنن و موڵکایەتیی تایبەت شوێنەواری دەسڕێتەوە، زمانەکانیش وەک سەهۆڵ دەتوێنەوە و لەو ئاوە زمانێک پێک دێت، کە خاڵییە لە ئاماژەی چینایەتی، بەڵکوو تەنیا ئەوە دەردەبڕێت مرۆڤ چۆن بتوانێت زۆرترین سوود لە سروشت ببینێت و چۆنیش لە پێناوی خواستەکانیدا بیخاتە کار.”.[13] وەک دەبینین (سمکۆ پەنگرگر)ی کۆمۆنیست دەیەوێت تەنانەت ناوی شانەکە هەر بە عەرەبی بنووسرێت.

لە ڕۆمانی فرەدەنگدا وەک چۆن کارەکتەری سادە هەیە و بە زمانی سادە دەدوێت، کارەکتەری هۆشیاریش هەیە، زمانی گەیاندنی جیاوازە، کە ئاستێکی تری هۆشیاری دەردەخات. لەبەر ئەوەیشە ڕۆمانی فرەدەنگ دەتوانێت فەلسەفی بێت. لەم ڕۆمانەدا هەندێک کارەکتەری وەک (هانا ئیلۆن)، (ست ژیانەوە)، (سمکۆ پەنگرگر)، (دڵاوێر)، (ئەسمەهان)، (مازن وازن) خاوەنی هۆشیاریی بەرزن، زمانیان لە هیی ئەوانەی تر جیاوازە.

(مازن وازن) دەڵێت ”مرۆڤی هەژار بوونەوەرێکی دەگمەنە، بەوەی بەرگەی ناخۆشییەکانی گرتووە و ماوە. ڕاستییەکەی دەبووایە لە ناو بچێت، بەڵام ماوە و لە مرۆڤی ئاسایی بەهێزترە. دەسا بەو هێزە گەورەیەوە دەژی و ڕووبەڕووی دنیا دەبێتەوە، لە کاتێکدا مرۆڤی دەوڵەمەند هێشتا نەچووەتە تاقیکردنەوەوە، تا بزانین دەردەچێت، یان دەمرێت. وەک ئەوە وایە هێشتا لە دایک نەبووبێت.”.[14]

(ئەسمەهان) هەمیشە گوتوویەتی: ”هیچ کچێک بە تەنیا پێ ناخاتە ئەم دنیایەوە، بەڵکوو بێچووەمراوییەکی لەگەڵ دێت. ڕاستییەکەی دایکێک هەردووکیان لە قەراغی ڕووبارێکدا فڕێ دەدات. بێچووەمراوییەکە دەستبەجێ بەرەو ئاوەکە دەچێت، لە کاتێکدا کچەکە لەو قەراغەدا دەخشێت. زۆرکەم ڕێک دەکەوێت ئەو دایکە بزانێت پێویستە بەر لەوەی مەمکی بخاتە دەم، فێری مەلەی بکات، دەنا ئەو شیرە دەیکوژێت.”[15]

بەلاوەنانی ڤەبێژەری هەمووشتزان و کردنەوەی کۆمەڵێک کەناڵی جیاوازی گەیاندن

لە ڕۆمانی ئاساییدا نووسەر خۆی دەبێتە تاکە ڤەبێژەر و هەموو کارەکتەرەکان بە ویستی خۆی هەڵدەسووڕێنێت. لێرەدا کارەکتەر هەمان زمانی ڕۆماننووسی هەیە، تەنیا بۆچوونی ئەویش دەردەبڕێت. ئەو تێگەیشتن و زمانە ڕەهان. ڕۆماننووس دەبێتە تاکە کەناڵی گەیاندنی زانیاری. زانیارییەکانیش بە یەک ئاڕاستەی دیاریکراودا دەڕۆن، بەر هیچ ئاڕاستە و دەنگی تری جیاواز ناکەون، ناخرێنە ژێر دەستەڵاتی گومانەوە و ڕاڤەی جیاوازیان بۆ ناکرێت. لەبەر ئەوەیشە شێوازی گێڕانەوەی ڕۆمانی تاکدەنگ سادەیە، زمانەکەی ڕۆ ناچێتە قووڵاییی شتەکانەوە؛ تەنیا ئاستی دەرەوەیان دەردەبڕێت. لە ڕۆمانی فرەدەنگدا ڤەبێژەری هەمووشتزان دەشاردرێتەوە. هەر کارەکتەرێک دەبێتە جیهانێکی سەربەخۆ، بەڵام پێوەندیی بە جیهانی کارەکتەرەکانی ترەوە ناپچڕێت، بەڵکوو پێوەندییەکە دەبێتە بازنەیی، کە هەر کارەکتەرێک بە یەکێکی تر دەگاتەوە، هەتا هەم لە ڕووی مێژوو و هەم لە ڕووی جیۆگرافیاوە لە یەکتر دوور بن، چونکە وەک زووتر ئاماژەمان پێ کرد کاتەکە بازنەیییە و تەکنیکی فراگمەنتەیشن لە ئارادایە. ئەگەر هەر کارەکتەرێک زانیاریی جیاواز بگەیەنێت، ئەوە دەستەڵاتی ڕەهای نووسەر و ڤەبێژەری هەمووشتزان نامێنن. ئەو زانیارییانە فرە، جۆراوجۆر، جیاوازن و پڕن لە دژبەیەکی. هەر لەناو دەقەکەدا دەتوانیت زیاتر لە بۆچوونێک بۆ هەر ڕووداو و هەڵوێستێک بدۆزیتەوە. بەگشتی ڕۆمانەکانی (کاکەسوور) بەو شێوەیەن.

لە (پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو)دا کۆمەڵێک ئاستی گێڕانەوەی جیاواز و کەناڵی گەیاندنی جۆراوجۆرمان هەن، بە هەموویان دەقێکی پڕ لە گومان، نیگەرانی، شپرزەیی و ڕاڕایی پێک دەهێنن. نووسەر ڕێی کارەکتەرەکان دەدات بە ئازادیی خۆیان بۆچوون دەرببڕن، هەتا ئەگەر بۆچوونەکە هەڵەیش بێت، وەک لە کارەکتەری (پیران فیلدز)ی بارهەڵگردا دەیبینین. گوتوویەتی: ”باپیرەگەورەی بەوە ناسراوە، کە توانیویەتی شەوان هەڵبکوتێتە سەر ماڵە دەستەڵاتدارەکان و فیلەکانیان بدزێت. بۆ خۆی نا، بەڵکوو بۆ هەژاران. لەمەوە ئەم هونەرەیان پشتاوپشت بۆ ماوەتەوە. دەسا بە درێژاییی ئەو مێژووە هەر فیلێکیان دەست کەوتووە، بە بازرگانە هیندییەکانیان فرۆشتووە و داهاتەکەیان دابەشی سەر هەژاران کردووە. دزینی فیل ئەوە دەخوازێت تۆ هەم لە ڕووی جەستەوە بەهێز بیت و هەم لە ڕووی ژیرییشەوە، دەنا ناتوانیت لە شەوی ئەنگوستەچاودا ئاژەڵێکی وا زل لە کێڵگەی دەستەڵاتداران دەربهێنیت و دووری بخەیتەوە، تا دواتر بە بازرگانانی بفرۆشیت. مرۆڤ ئەگەر ئەمڕۆ بچێتە هیندستان، ئەوە بە ئاسانی ئەو فیلانە دەناسێتەوە، کە باپیرانی ئەو لە کوردستانەوە بۆ ئەوێیان بردوون، چونکێ هەندێک خەسڵەتی تایبەتیان هەن.”.[16] هەر لە دەقەکەدا (پەروین) سەرەڕای ئەوەی پێی وایە ئەو پیاوە ”ڕاستگۆ، دەستپاک و ئیشکەرە، بەڵام هەر شتێکی لەبارەی فیلەوە گوتووە، چیرۆکە و لێی بووەتە ڕاست. ئینجا لە کۆنەوە تا ئەمڕۆ فیل ئەو ئاژەڵەیە، کە مرۆڤی فشەکەر، بگرە درۆزن پەنای بۆ بردووە، بەو مەبەستەی چیرۆکەکەی پێ بڕازێنێتەوە. هیچ کاتێ نەیزانیوە فیل لە شاخدا ژیا بێت، تا بگەیەنرێتە هیندستان. ئایا لانی کەم بۆمان نییە بپرسین ئەو فیلانە چۆن توانییان ئەو ڕێیە درێژە سەختە ببڕن؟”.[17]

(دڵاوێر) دڵنیا نییە، ئەو وێنەیەی لە ڕێی وشەوە کێشاویەتی، هیی (دڵیهان)ـە، چونکێ هەمیشە (ئەسمەهان)ـی لەگەڵدایە. ”نزیکترین دەستەخوشکیەتی و سەختە ئەمیان بەبێ ئەویان ببینرێت، بگرە چیرۆکی هاوڕێیەتییەکەیان کەوتووەتە سەر زاری خەڵک، کە چۆن بۆ ساتێ لە یەک دانابڕێن. جل، پێڵاو، تۆقەی قژ و هەموو شتەکانی تریان وەک یەک وان، تەنانەت دەگوترێت جووڵەکانی جەستەیان وەک یەکیان لێ هاتوون، بە تایبەتی شێوازی ڕۆیشتنیان، کە نازانرێت کامیان لە کامیانی وەرگرتووە. (دڵاوێر) تەنیا وێنەی ئەو تارمایییەی کێشاوە، هاتووەتە بەر چاوی. بەڵێ، لە دیدی ئەودا هەردووکیان یەک وێنەیان هەیە و ئەویش هیی تارمایییەکەیانە.”.[18]

(پەروین) لەبارەی کوژرانی (یەزدانبەخش)ـی مێردیەوە دەڵێت: ”دوور نییە براکانی خۆی لە هەولێرەوە هاتبن و لێرە بەر خەنجەریان دابێت.”.[19] لە لایەکی ترەوە، ”دوو ژنی ناسیاوی پێیان گوتووە: مێردی بە دەستی کەسوکاری نەکوژراوە وەک خۆی لێی تێگەیشتووە، بەڵکوو دووکاندارێکی دیکەی کورد، کە ناوی (بێژان وەیسی)یە، بە یارمەتیی (گوڵچین مەگروون گرمە)ی ژنی نەخشەکەی کێشاوە و جێبەجێی کردووە، تەنانەت گەیشتوونەتە ئەوەی بڵێن ژنەکە کوشتوویەتی، دەنا (بێژان وەیسی) کەسێکی ترسنۆکە و هیی ئەوە نییە ڕووبەڕووی کەڵەشێرێکی شەڕانی ببێتەوە.”.[20]

لە هەندێک دۆخدا ڤەبێژەر هاوشانی خوێنەر و کارەکتەر لە ڕێی پرسیارەوە بە دوای شتەکاندا دەگەڕێت. (دڵاوێر) لە دەفتەری بیرەوەرییەکانیدا لە ڕێی وشەوە، وێنەی (دڵیهان)ـی کێشاوە. ئایا ئەو وێنەیە ڕاستینەیە، یان تەواو لێی جیاوازە؟ خۆیشی نازانێت بۆچی ئەم پرسیارە تا ئەو ڕادەیە دەیترسێنێت. واتە ڤەبێژەر و نووسەریش نایزانن، یان دەیزانن، بەڵام نایانەوێت بە خوێنەری بڵێن.

(ست ژیانەوە) بڕیاری داوە خۆی بکوژێت، بە هەڵکەوت دوو منداڵی ساوا هەڵدەگرێتەوە. ئایا ئەرکی گەورەکردنیان دەگرێتە ئەستۆ؟ یان بە کەسانی تریان دەدات و خۆی دەکوژێت؟ ئایا مرۆڤێک بڕیاری خۆکوشتنی دابێت، تاوان نییە منداڵی ساوا هەڵبگرێتەوە؟ ئایا ڕاستە خۆکوشتن پێوەندیی بە ژیانەوە نییە؟

ساڵیادی لەدایکبوونی (ست ژیانەوە)یە و (ئەسمەهان) دەیگرێتە باوەش و پیرۆزبایی ڕۆژی لەدایکبوونی لێ دەکات، بەڵام هەمان کاردانەوەی ساڵانی پێشووی نییە. ”ئایا پێوەندیی بە دۆخەکەوە هەیە، یان شتێک لەودا گۆڕاوە؟ خۆیشی نازانێت بۆچی وا چووەتە عەقڵیەوە نایبینێتەوە. لەبەر ئەوە نا، سوپا لە زەوی و ئاسمانەوە هێرشی کردووەتە سەر ئەم شارە، بە ڕادەیەک جگە لە دەنگی بۆمب و هاڕەی فڕۆکە، هیچی دیکە نابیستێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی یەکەمجارە بەو شێوەیە ماڵ جێ بهێڵێت. دەیویست بزانێت ئەو جانتایەی چیی تێدایە، چونکێ بایەخێکی تایبەتی پێ دەدا. شەست ساڵی بە ترس و گومانەوە لەگەڵدا بە ڕێ کردووە، لە کاتێکدا هەموو ئەو ڕابوردووە بە لایەک و ساتی جێهێشتنەکەی بە لایەک. دیسان لە خۆی دەپرسێت ئایا ئەو گۆڕانەی لە سیما و هەڵسوکەوتیدا دەرکەوتووە، پێوەندیی بە دۆخەکەوە هەیە، یان بە ناوەوەی خۆی؟ ئەرێ ویستوویەتی لەم تەمەنەدا بە تەنیا لەناو ئەو مەراقە گەورەیەدا جێی بهێڵێت؟ ئایا سزای داوە و تۆڵەی لێ کردووەتەوە؟ تۆڵەی چی؟ ئەرێ جارێکی دی دەیبینێتەوە؟”.[21]

(دڵاوێر) کاتێ دەبینیت وا دایکی و ئەو ژنە لە بازاڕدا شەڕ دەکەن، نازانێت ببێتە لایەنگری کامیان. ”ئەرێ هیوا دەخوازێت دایکی تێک بشکێت؟ ئەگەر لەو شەڕەدا بیباتەوە، وەک ئازاترین ژنی بازاڕ، بگرە هیی بەغداد دەناسرێت، کە ئەمە مانای ئەوەیە خۆی ئەرکێکی سەختی دەکەوێتە ئەستۆ. هەموو چاوەڕێ دەکەن لە دایکی تێبپەڕێنێت. ئەستەمە بتوانێت بۆکسێک لە یەکێک بدات. دیارە نەک لەبەر ئەوەی توانای نییە، بەڵکوو سەختە بەسەر ئەو هەستیارییەیدا زاڵ ببێت و بهێڵێت جەستەی بەر جەستەیەکی دیکە بکەوێت. کاتێ تۆ بەوە تێک دەچیت سنوور لەنێوان جەستەت و جەستەیەکی دیکەدا هەڵبگیرێت، ئەوسا لێت بدەن، یان لێیان بدەیت، ماچ بکەیت، یان ماچ بکرێیت، بمژیت، یان بمژرێیت، هەمان شتن. دەسا ئەگەر دایکی لەو شەڕەدا بیباتەوە، ئەوە زیان بەم دەگەیەنێت. هەموو پاڵی پێوە دەنێن، تا خۆی ڕووبەڕووی (بێژان وەیسی) و براکانی ببێتەوە. پێویستە دوای ئەوەیش زنجیرەیەک سەرکەوتنی دیکە تۆمار بکات.”.[22]

ئاژەڵ و مەل وەک کارەکتەر

یەکێ لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی فرەدەنگ تێکشکاندنی دەستەڵاتی چەق (سەنتراڵ)ە لە پێناوی کردنەوەی کەناڵی تری جیاوازدا. مرۆڤ لە گەردووندا وا خۆی نمایش دەکات، کە باڵاترین بوونەوەرە. پاساوەکەیشی ئەوەیە عەقڵی بیرکەرەوەی هەیە. دنیای مۆدێرنە زیاتر ئەو خەسڵەتەی مرۆڤی زەق کردووەتەوە و پتر پاساو بۆ ئەو چەقێتییەی دەهێنێتەوە. ڕۆمانی فرەدەنگ لەناو دنیای پۆستمۆدێرندا گەشەی کردووە، بۆیە ئەو تێگەیشتنەی گۆڕیوە، پێی وایە عەقڵ تەنیا لایەنی گەشی نییە، بەڵکوو لە لایەنە تاریکەکەیدا زۆر وێرانکاریی گەورەی لێ کەوتووەتەوە. لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەموو چەقەکان بە لاوە دەنرێن. لێرەوەیە ڕوانین بۆ ئاژەڵ و باڵندەیش گۆڕاوە، تەنانەت زیندەوەرەکانیش لەم گەردوونەدا شوێنیان هەیە.

لە بەرهەمەکانی (کاکەسوور)دا بایەخی بەرچاو بە ئاژەڵ و مەلدا دراوە، تەنانەت کار گەیشتووەتە ئەوەی ببنە کارەکتەر و بەشداری لە بڕیارەکاندا بکەن. ناویان لێ نراوە و چیرۆکی خۆیان دەگێڕنەوە. لە ڕۆمانی (پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو)یشدا ئەو بایەخە بەرجەستەیە. (ست ژیانەوە) پۆلێک مراوی دەبینێت، ”بە ترسەوە لە شەقامەکە دەپەڕنەوە. بەوەدا خێرا ڕا دەکەن، ناوەناوە قاچیان لە بار یەک دەچێت و سینگیان بەو قیرە دەکەوێت. لای ڕوونە لە گەڕەکێکی خوارەوە هاتوون و بێرە گەیشتوون، چونکێ دەزانێت دانیشتووانی (ڕووناکی) بە گشتی پەلەوەر ڕاناگرن. دەشێ باڵندەی وردی وەک کەناری و بلبلی خورما لە هەندێک ماڵدا ببینرێن، بەڵام هیی گەورەی وەک مریشک، قەلەموون، مراوی و قاز زەحمەتە. ڕۆژگارێک مراوییەکانی ئێرە لە بەرزاییدا فڕیون. لەم گۆمەوە بۆ ئەو گۆم چوون. خۆی ئەو دیمەنەی دیوە. دوای ئەوەی شار گۆڕاوە و گۆمەکان پڕ کراونەتەوە، تا خانوویان لەسەر هەڵبچنرێت، ئەوانیش بە ناچاری دەستیان لە باڵیان هەڵگرتووە و متمانەیان کردووەتە سەر قاچیان. باڵ کاتێ باڵە، کە فڕین لە ئارادایە، دەنا بۆ قاچ دەبێتە بارێکی قورس. لە ڕۆژێکی وەک ئەمڕۆدا دەتەوێت فڕێی بدەیت، مادام ئەوە تەنیا فڕۆکەکانن توانای فڕینیان هەیە.”[23]

ئەو کاتەی (ئامال) بەسەر (دڵاوێر)دا هەڵدەشاخێت، ”پشیلەکە هەڵدەبەزێتەوە و توند پووزی دەگەزێت. ئەو قاچی ڕادەوەشێنێت و دووری دەخاتەوە. ڕاستییەکەی بەوە ناسراوە، کە هەر کەسێک تووڕە ببێت و دەنگی هەڵببڕێت، گاز لەو شوێنەی دەگرێت. پشیلەیەکی دڕە و بەشێکی کاتی لێرە دەباتە سەر. بەیانییەکی زوو بە چاوی خۆی دیویەتی چۆن لەم کۆڵانەدا ڕووبەڕووی مارێکی گەورە بووەتەوە، کە تا نەیکوشتووە، وازی نەهێناوە.”.[24]

قەلەڕەشەکەی (تەیموور باپیرۆ)یش لە ڕۆمانەکەدا ڕۆڵی پێ دراوە. ئەو پیاوە قەلەڕەشێکی ڕاهێناوە لەسەر شان و دەستەکانیدا هەڵبنیشێت. وای لێ هاتووە بۆ هەر شوێنێ دەچێت، دوای دەکەوێت. دەڵێن بە بێچوویی هەڵیگرتووەتەوە و گەورەی کردووە. کاتێ هاتووەتە بەغداد، لەگەڵ خۆیی هێناوە. ئەو مەلە بووەتە هۆکاری ئەوەی خەڵکێکی زۆر بیناسن. لە (ڕۆمانی شکستەکانی بنەماڵەی شادماڵ)دا ژمارەیەکی بەرچاو مەل و ئاژەڵ هەن، کە کاریگەریی زۆریان لەسەر ڕووداوەکاندا هەیە. مارەکانی هەردوو گەڕەکی (ڤ…ڵ) و (زەنگۆڵ). کۆترەکانی (سۆزرەت کۆترەوان)، کۆترەکانی (کەیئەزدیا شادماڵ)، مارەکەی (دڵڤین مارەوان)، (ڕزگۆ)، تووتکەسەگەکەی (میدیا) و زۆری تر.

بایەخدان بە زمان و کولتووری جۆراوجۆر

ڕۆمانی فرەدەنگ بەو خەسڵەتە شلەی هەیەتی، سنووری نێوان کولتوور و زمانەکان کاڵ دەکاتەوە. دەرکەوتنی هەر جیاوازییەک لە ڕەنگی پێست، جلوبەرگ، شێوازی پۆشین، شێوازی ئامادەکردنی خۆراک، شێوازی قسەکردن و هیی تر دەبێتە هۆی تێکشکانی چەق و کردنەوەی کەناڵی تری جیاواز. لە بەرهەمەکانی (کاکەسوور)دا کۆمەڵێک نەتەوە، کولتوور و زمانی جیاواز هەن، تەنانەت لە ناو کولتووری کوردیدا ئەو جیاوازییانە تیشکیان خراوەتە سەر. لەم ڕۆمانەدا جگە لە زمانی کوردی و عەرەبی، زمانی ئینگلیزی، هیندی و هیی تریش هەن. جوو و مەسیحییەکان لە پاڵ موسوڵماندا بوونیان هەیە و جیاوازییەکانی خۆیان دەردەبڕن. ئەوانەی یەکەم شانەی کۆمۆنیستیی عێراق پێک دەهێنن، بریتین لە سێ کورد، دوو عەرەب، مەسیحییەک و جوویەک. سێ کچ و چوار کوڕن. بازاڕ پڕە لە دووکاندار و بازرگانی جۆراوجۆر. هێنانی کارەکتەری واقیعیی وەک (زەکیە جۆرج) و (ساڵح کوەیتی)، کە دوو هونەرمەندی ئەو سەردەمەن و تێکهەڵکێشی خەیاڵ کراون، زیاتر دەقەکەی بەرەو کرانەوەیی بردووە. چیرۆکی (زەکیە جۆرج) کاریگەرە. ژنێک حەلەب جێ دەهێڵێت و دێتە بەغداد، تا گۆرانی بڵێت. ناوی دەگۆڕێت، نەبادا بناسرێتەوە، تێکەڵی چیرۆکی (پەروین) و (یەزدانبەخش) دەبێت، کە ئەوانیش هەم لە شاری خۆیان ڕاو نراون و هەم ناویشیان گۆڕیوە، بۆ ئەوەی کەسوکاریان نەیانناسنەوە. ڕۆمانی فرەدەنگ لە ڕێی چیرۆکی جیاوازی کارەکتەرەکانەوە بە هەموو لایەکدا دەکشێت و لەو کشانەدا چەق دەستەڵاتی نامێنێت. ئاڕاستەی جیاوازی تێدا دێنە دی و هەر یەکەی بایەخی تایبەتی هەیە.

تێکشکاندنی پرینسیپی هۆکار و ئەنجام

نەمانی چەق و کردنەوەی کەناڵی تری جۆراوجۆر لە ڕۆمانی فرەدەنگدا مانای تێکشکانی پرینسیپی هۆکار و ئەنجامە، کە وەک ئەوە وایە  پرینسیپی سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتاییش هەڵبگیرێت. زۆریی ئەو هەموو توخمە وا دەکات گەلێک ئاڕاستەی جیاواز دەربکەون، کە ناکرێت سەرەتایان بدۆزینەوە، چونکە بەپێی پلانی پێشوەختە ناجووڵێن، بەڵکوو هەر لە خۆیانەوە ڕێ دەکەن. نەمانی گرێچن (پلۆت)یش لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەر پێوەندیی بەم ئاڕاستە جیاوازانەوە هەیە. دەق بە هەموو لایەکدا دەکشێت و بەردەوام سەرەتای تر دەدۆزێتەوە. لەو گەڕەلاوژەیەدا هۆکارەکان دیار نامێنن و هەر ئەنجامێک بۆ هۆکار دەگۆڕێتەوە. ئەو پرۆسێسە وەستانی نییە. لەبەر ئەوەیشە توخمی ناکاوی لەم شێوازەی ڕۆماندا بایەخی بەرچاوی پێ دەدرێت. ئەوەیش وا دەکات ڕۆمانی فرەدەنگ ناتەواو بێت. خوێنەر دەتوانێت لە هەر ئاڕاستەیەکدا ئاڕاستەی تر بگرێت و چیرۆکە ناتەواوەکان درێژ بکاتەوە. بوارێک بۆ ئەوە نامێنێتەوە حوکم دەربکات، بەڵکوو دەبێت پەنا بۆ ڕاڤەی بەردەوام ببات. لە بەرهەمەکانی (کاکەسوور)دا ئەم شێوازە بایەخی پێ دەدرێت و بە شێوەی تیۆرییش باسی لێوە کردووە. لە ڕۆمانی (پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو)دا گێڕانەوە خۆڕسکانەیە و بە هەموو لایەکدا درێژ دەبێتەوە. هیچ چیرۆکێک تەواو نابێت، هەر چیرۆکێک دەبێتە ئەڵقەیەک بۆ دروستبوونی کۆمەڵێک چیرۆکی تر، بێ ئەوەی ئەوانیش تەواو ببن و لە کشان بکەون. توخمی ناکاوی بەردەوام ڕووبەڕووی خوێنەر دەبێتەوە. دیارترین نموونەی توخمی ناکاوی لەو کاتەدا دەردەکەوێت، کە دەیانەوێت یەکەم شانەی کۆمۆنیستی پێک بهێنن. ئەو (دڵاوێر)ەی بە ناسک و دوورەپەرێز ناسراوە، کەچی یەکەمین کۆبوونەوە لە ماڵەکەیدا دەکرێت و هەر خۆیشی یەکەمین بەیان دەنووسێت. پێشتریش کاتێ پاسەوانانی ئەفسەر هەڵیانکوتاوەتە سەر ماڵی و (ئامال)یان بردووە، ئەو ڕووبەڕوویان بووەتەوە و یەکێکیانی خەڵتانی خوێن کردووە، تەنانەت گیراوە. ئینجا ئەو هەر خۆی بە چەند خاڵێک ئەو ناکاوییەی دیاری کردووە:

یەکەم: بوونی (دڵیهان) و (ئەسمەهان) لە ماڵەکەیدا، کە هەمیشە وای زانیوە ئەوان دژین، چونکە دایکی (دڵیهان) لە شەڕدا دایکی ئەوی خنکاندووە و ئەویش بە دەستی (لەیلا)ی خوشکی کوژراوەتەوە. (ئەسمەهان)یش نزکترین دەستەخوشکی (دڵیهان)ـه.

دووەم: ”کاتێ (دڵاوێر) بەیانەکە دەداتە (سمکۆ پەنگرگر)، تا بۆ ئەندامانی بخوێنێتەوە، بەو مەبەستەی ئەگەر هەر یەکێکیان سەرنجی هەیە، دەریببڕێت، ئەو چاوانی زەق دەبنەوە و ماوەیەک جووڵەی لێ دەبڕێت. دوایی بۆی دەگەڕێنێتەوە و دەپرسێت: (بە کوردی نووسیوتە؟ بە کوردی؟)… بەڵێ، بە کوردی نووسیویەتی. دەسا لە بیری نەبووە، کە (سمکۆ پەنگرگر) مادام بە عەرەبی خوێندوویەتی، کوردی نازانێت.”.[25]

سێیەم: (دڵیهان) بەیانەکە لە (دڵاوێر) وەردەگرێت و خۆی دەیخوێنێتەوە. هاوکات بۆیان وەردەگێڕێت. کچێک باوانیشی لە کوردستان لە دایک نەبوون، بەڵام کوردی دەزانێت، چاوەڕواننەکراوە.

چوارەم: (دڵیهان) شیعرەکانی (دڵاوێر)ی پێ گەیشتوون و خوێندوونیەتییەوە. ”(دڵاوێر) لای سەیرە و لە خۆی دەپرسێت لە چ ڕێیەکەوە ئەو کچە شیعری ئەوی دەست کەوتووە، تا بیخوێنێتەوە، بگرە لە بەری بکات؟”.[26]

توخمی ناکاوی بۆ نموونە لەوەیشدا دەردەکەوێت، کە لە لاپەڕەکانی کۆتاییی ڕۆمانەکەدا دەزانین (مازن وازن) بووەتە ئەندامێکی دیاری پارتیی کۆمۆنیست و گیراوە. ئینجا بۆ خوێنەر دەردەکەوێت، کە بووەتە هاوسەری (هالە)ی خوشکی (دڵاوێر).

پارۆدی  (Parody)

یەکێکە لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی فرەدەنگ. ”بریتییە لە لاساییکردنەوەیەکی گاڵتەئامێزی ئایدیۆلۆجیایەک، یان کەسێک، یاخود گرووپێکی کۆمەڵگە. بەم شێوەیە دەنگی ئەوانە بە تێکشکاوی دەهێنێت. واتە ئاستێکی دیکەی زمان دەردەکەوێت، بەوەی لە لاساییکردنەوەدا شێوازی قسەکردن و نیشانەکانی تریان دەگۆڕێن، چونکە گاڵتەیان پێ دەکرێت.”.[27] ”(پارۆدی) کاتێ دەردەکەوێت، کە شێوازێکی تری نوێی بیرکردنەوە و هیی دەربڕین هەن، چونکێ زمان و تێگەیشتنی کۆمەڵگە تێپەڕێنراون، بگرە کەوتوونەتە بەر توانج و ڕەخنە.”[28].

لە ڕۆمانی (پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو)دا بەردەوام ڕووبەڕووی ئەم توخمە دەبینەوە، کە گاڵتە بە بۆچوون و هەڵسوکەوتەکان دەکرێن. (هانا ئیلۆن) بە (سمکۆ پەنگرگر) پێدەکەنێت، ”کاتێ بەم چەند وشەیە (بە ناوی سۆڤیەت، لینینی مەزن و شۆڕشی ئۆکتۆبەری بەردەوام) دەست پێ دەکات، ئەو پێدەکەنێت، بەڵام خێرا دەیشارێتەوە. دەسا (دڵاوێر) خۆی ئەو قەشانەی دێنەوە بەر چاو، کە لە بۆنەکاندا خاچ هەڵدەبڕن و دەڵێن: (بە ناوی باوک، کوڕ و گیانی پیرۆز، یەک خودای تاک و تەنیا… ئامین). ئینجا خۆی و (سمکۆ) لەگەڵ (یووسف تۆما)ی هاوپۆلیان، کە ئەوەتە ئەندامێکی دامەزرێنەری شانەیە و لێرەیە، چوونەتە کەنیسە، بەوەی (ماریا)ی دایکی لەوێدا پیانۆژەنە. هەر بە ڕاستی پێشەکییەکەی (سمکۆ پەنگرگر) مرۆڤی دەهێنایە پێکەنین، بە تایبەتی، کاتێ گوتی: (سڵاوت لێ بێت، سۆسیالیزم! لامان ڕوونە ئێستا دەنگمان نابیستیت، تا وەڵاممان بدەیتەوە، بەڵام سڵاوی شۆڕشگێڕی وایە. سەرەتا نابیسترێت، بەڵکوو دوای ئەوەی دەتەقێتەوە و گرمە لە شاخ، لە دۆڵ، لە ڕووبار، لە دارستان، لە کانی و لە هەور هەڵدەستێنێت، ئینجا گوێی هەمووان پڕ دەکات.”.[29]

ناونیشان

ناونیشان لە ڕۆمانی فرەدەنگدا بایەخێکی گەورەی هەیە، چونکە وەک ئاماژەم پێ کرد لە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاواز پێک دێت. چۆن ناونیشانێک بە تەنیا بتوانێت ئەو هەموو ئاڕاستەیە لە خۆی بگرێت؟ چۆن نەبێتە ئاماژەی زەق و بە شێوەی ڕاستەوخۆ مانا شاراوەکان دەرنەخات؟ چۆن ببێتە دەرەوازەیەک و لێیەوە بچینە ناو دەقەکەوە؟ چۆن لایەنی ئیستاتیکیی دەق بپارێزێت؟ لەبەر ئەوەی سنووری نێوان ئەدەب و فەلسەفە کاڵ بووەتەوە، ناونیشان لەوە دەرچووە بە زەقی دەربکەوێت و ئاشکرا بێت، بەڵکوو ئاماژەدار و فرەئاڕاستەیە. ناڕاستەوخۆیە لە گەیاندنی مانادا. لێرەیشەوە بێژمار مانای دیکەی دەبن. دال چەسپاو نییە، بەڵکوو ئاماژە بە مەدلوول (signified)ی تر دەدات. (کاکەسوور) جاری وا هەیە زیاتر لە ناونیشانێک هەڵدەبژێرێت، بۆیە لێرەیشدا ئاماژەی بەوە کردووە، کە پێشتر ڕۆمانەکە ناوی (ژنە مەلەوانەکە) بووە. نایشارمەوە، ئەگەر (ژنە مەلەوانەکە) ناونیشانی ڕۆمانەکە بووایە، ساناتربوو تا لە بارەیەوە بدوێم.

(پەنجەرەکان) دەشێ ئەندامانی شانەی (مەشخەڵی سوور: الشعلة الحمراء) بن. (ماڵ)ـیش شانەکە. بۆچی ناتەواوە؟ لەبەر ئەوەی (شانە)کە نەگەیشتە ئامانجێکی دیاریکراو. لە حەفت ئەندامەکە چواریان بڕیاری سێدارەیان بۆ دەرچوو. (پەنجەرەکان) لەوانەیە (پاژ)ەکانی ڕۆمانەکە بن. (ماڵ)ـیش، ڕۆمانەکە. ئەدی بۆچی ناتەواوە؟ چونکێ نووسین خۆی پڕۆسێسێکی ناتەواوە. (پەنجەرەکان) ڕەنگە بیرەوەرییەکانی (دڵاوێر)بن. (ماڵ)ـیش دەفتەری بیرەوەرییەکان. ناتەواون، چونکێ تەنیا نۆیان ماون و ئەوانی تر ونن. تەواوی بیرەوەرییەکانی (دڵاوێر)مان لە بەردەستدا نییە. (پەنجەرەکان) دەکرێت ئەو (دوو منداڵە ساوا)یە بن، کە (ست ژیانەوە) هەڵیگرتنەوە. (ماڵ)ـیش، (ست ژیانەوە) خۆی. لەبەر چی ناتەواوە؟ ست ژیانەوە بڕیاری نەداوە، ئایا ئەرکی گەورەکردنیان دەگرێتە ئەستۆ، یان بە هیی تریان دەدات و خۆی دەکوژێت؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــ

[1] کاکەسوور، کاروان عومەر، پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو، (٢٠٢٤)، لە زنجیرە بڵاوکراوەکانی کتێبی نووسیار، زنجیرەی کتێب (٥٢)، چاپی یەکەم، دانیمارک

[2] کاکەسوور، کاروان عومەر، ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێوازناسی، (٢٠٢٤)، لە زنجیرە بڵاوکراوەکانی کتێبی نووسیار، زنجیرەی کتێب (٥٤)، چاپی یەکەم، دانیمارک، ل. ١٣٩_١٤٠

[3] هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل. ١٤٢

[4] هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل. ١٧٥

[5] کاکەسوور، کاروان عومەر، شکستەکانی بنەماڵەی شادماڵ (مێژووی ئەو بنەماڵەیە لە سۆزرەت کۆترەوانەوە تا دڵڤین مارەوان)، (٢٠٢٤)، لە زنجیرە بڵاوکراوەکانی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرەی کتێب (١٢٣٨)، چاپی یەکەم، سلێمانی، ل. ٣٦

[6] کاکەسوور، کاروان عومەر، پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو، ل. ٧

[7] کاکەسوور، کاروان عومەر، پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو، ل.١٧

[8] کاکەسوور، کاروان عومەر، پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو، ل. ١٥٢

[9] کاکەسوور، کاروان عومەر، پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو، ل. ٥٣

[10] هەمان سەرچاوە، ل. ٣٥_ ٣٦

[11] هەمان سەرچاوە، ل. ١٥٣_١٥٤

[12] هەمان سەرچاوە، ل. ٥٠

[13] هەمان سەرچاوە، ل. ١٥٦_١٥٧

[14] هەمان سەرچاوە، ل. ١٣٩_١٤٠

[15] هەمان سەرچاوە، ل. ١٧

[16] هەمان سەرچاوە، ل. ١١٤

[17] هەمان سەرچاوە، ل. ١١٧

[18] هەمان سەرچاوە، ل. ٧٠_٧١

[19] هەمان سەرچاوە، ل. ٢٨

[20] هەمان سەرچاوە، ل.٣١

[21] هەمان سەرچاوە، ل. ١٩٤

[22] هەمان سەرچاوە، ل. ٥١

[23] هەمان سەرچاوە، ل. ٢١_٢٢

[24] هەمان سەرچاوە، ل. ١٣٥_١٣٦

[25] هەمان سەرچاوە، ل. ١٥٦

[26] هەمان سەرچاوە، ل. ١٥٧_١٥٨

[27] کاکەسوور، کاروان عومەر، ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ، گفتوگۆی شاخەوان سدیق لەگەڵ کاروان عومەر کاکەسووردا، (٢٠٢١)، بڵاوکراوەی کۆمەڵگای پەروەردەیی مارگرێت، چاپی یەکەم، ل. ٣٧

[28] ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێوازناسی، ل. ١٠٦

[29] پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو. ل. ١٦١

The post خەسڵەتەکانی کارەکتەر و شێوازەکانی گێڕانەوە لە ڕۆمانی پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواودا appeared first on ژنەفتن.

لەوێ مەمرە، ڕۆمانێکی سەرکەوتووە بەوپێیەی هەموو تایبەتمەندی و خەسڵەت و تەکنیکەکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێڕنی لەخۆ گرتووە و هونەرییانە لە خۆیدا بەرجەستەی کردووە، ئەگەر چی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن هیشتا کۆتا چوارچێوە و مەرج و دوا خەسڵەتەکانی خۆی دیاری نەکردووە، واتە هێشتا زەپۆش و پانتایییەکی کراوە لە ئارادایە بۆ دەرکەوتنی خەسڵەتی نوێ و تایبەتمەندیی تر کە دەشێت لە هەر هەوڵێکی تر و چیرۆک و ڕۆمانێکی نوێدا بێتە ئارا.

بەڕاستی تا ئەو شوێنەی من ئاگاداربم تا ئەم چرکەساتەش ڕێبازێکی تر دیاردەیەکی ترمان نییە بەشێوەی خەمڵیو و سەرکەوتوو کە بڵێین ئەمە سیما و خەسڵەتی ئەم قوتابخانەیە و بەم جیاوازی و تازەگەرییانەی هەیەتی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنی جێهشتووە و لەم فۆڕم  و سەبکە جیاواز و تازەگەرییەدا خۆی بەیان کردووە، بەمەش ڕۆمانی پۆستمۆدێڕن کەوتۆتە چوارچێوەیەکی دیاریکراو و سنوورداری خۆیەوە و هەر بەم خەسڵەت و تایبەتمەندییانەشەوە گیرساوەتەوە و داکۆکی لەخۆی دەکات و ترازان لەمە یان هیچ خاڵ و پنتێکی دیکە پەسەند ناکات.

کەواتە هێشتا مەیدان و پانتایییەکان بۆ پۆستمۆدێڕنیستەکان کراوەیە و دەرفەتی تر هەیە و ڕووبەر لە ئارادایە و ڕێگاکان ئاوەڵان بۆ تازەیی نواندن و شەکانەوەی ژانرە ئەدەبییەکان و کاری نوێ وبەرهەمهێنان تێیدا. بەڵام ئایا ڕەزا عەلی پوور هەنگاوێکی بەم مەیل و ئاراستەیە هەڵناوە؟ ئێمە لەم باسەدا هەوڵی وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە و هەم سەلماندنی خەسڵەتەکانی ئەدەبی پۆستمۆدێڕن بەشێویەکی سەرکەوتوو لەم ڕۆمانەدا دەدەین.                             

لەوێ مەمرە ڕۆمانێکی ئاڵۆز و پچڕپچڕ و پارچەپارچە و لێکگرێنەدراوە، واتە ڕووداوەکان لەسەر هێڵێکی ئاسۆیی بەدوایەکداهاتوو و شەتەکدراو ڕوو نادەن، بەڵکوو تەکنیکی گێڕانەوە بەجۆرێکە کە ڕووداوەکان لێک دەترازێنێت و بە جۆرێک پەرشوبڵاویان دەکات کە ئاسان نییە خوێنەر لێکیان گرێ بداتەوە و تەنانەت کارەکتەرکانیش لە شوێنی خۆیدا بناسیتەوە، خوێنەر لەم چەشنە ڕۆمانانەدا لەگەڵ تەرح و گەڵاڵەیەکدا بەرەوڕوو نییە وەکوو ئەوەی لە ئەدەبی مۆدێڕن و کلاسیکدا هەبوو، بۆیە ئاسایییە ئەگەر یەکسەرە نەزانیت شتەکان بەکوێ گەیشتن و چی ڕوویدا، واتە شتەکان لە دۆخێکی گوماناوی و شڵەژاویدا بمێنێتەوە، لە ئەدەبی کلاسیکدا گەڵاڵەیەک و خستنەڕووی کێشەیەک و لێکۆڵین و پاشان چارەسەر هەبوو، لە چیرۆک و ڕۆمانی مۆدێڕنیشدا گەڵاڵەکان چڕوپڕ و کورت دەبنەوە و شتەکان زیاتر بۆ خوێنەر جێدەمێنن تا ئەوەی چارەسەر و کۆتایییەکت پێشکەش بکات وەکوو لە چیرۆکی کلاسیکدا هەبوو. ئەم  پەرشوبڵاوی و پچڕ پچڕی و بەسەریەکەوە نەبوونەیش لەوێوە سەرچاوە دەگرێت کە لە هزر و ئایدیای پۆستمۆدڕێنەکاندا، چیتر حیکایەتە گەورەکان کۆتایییان هاتووە هەموو ئەو تێزانەی وەکوو عەقڵگەرایی و ئەزموونگەرایی هەبوون بۆ تەفسیرکردنی دنیا و ئەو چوارچێوە و دوا ڕاڤانەی لە ڕوانگەبینییانەوە پێشکەشکرابوون تا لە سایەیانەوە بڕوانینە دنیا و ژیان بکەین و پێوەی پابەند بین و گرێبەستی لەسەر هەڵچنین، شکستیان هێناوە و ناکرێ مرۆڤایەتی گیرخواردووی سیستمێکی بیرکردنەوە بکرێت و هەقیقەت و ڕاستییەکان چیتر ڕەها نین و جێگیر نین و بەڵکوو ڕێژەیین و هەمیشە لە گۆڕان و قڵپبوونەوەدان و ناکرێ لە تەرحێکی دیاریکراودا و بە میتۆد و ڕاڤەیەکی تایبەتەوە ژیان و ئەم بوونە دەستەمۆ و کەویکرێ و لە جووڵەی بخەین.

لە ڕوانگەی لیوتارەوە پۆستمۆدێرنیزم سەردەمی ئاوابوونی حیکایەتە گەورەکانە، حیکایەتە گەورەکان زاراوەیەکە فەیلەسوف و تیۆرسێنی هاوچەرخی فەڕەنسی ژان فرانسوا لیوتار لە کتێبە بەناوبانگەکەی خۆیدا (دۆخی پۆستمۆدێڕن) بۆ گوزارشت لە زانست بەکاری هێناوە، لای لیوتار حیکایەتە گەورەکان واقیعی نین بەڵام ئەو باوڕەیان نواندووە، چوونکە حیکایەتە بچووکەکان کە ئەو حیکایەتە گەورانەیان پێکهێناوە، هەریەکەیان لە جێی خۆیدا ڕاست و درووستن، لێرەوە پۆستمۆدێرنیزم سەردەمی دەرکەوتنی حیکایەتە بچووکەکانە، بۆیە هەر خودی بیرمەندانی پۆستمۆدێرن تەرحێکیان نییە و تەنها ڕەخنەی ئەو واقع و بوونە دەکەن کە ئاراستەکراوە کێشەکان دەتەقێننەوە، شتە بچووک و لەبیرکراوەکان زەق دەکەنەوە و ڕاستییە چەپێنراوەکانیان دەردەخەن. نەک گەڵاڵەی بیرێک و چوارچێوەیەک بۆ ڕووانین و چارەسەر… بەڵکوو ئەوان زیاتر جەخت لەسەر لایەنی گومان و گومانکاری دەکەنەوە.

هەر لەم ڕوانگەیەوە و بە بڕوای مەک هیل توخمی زاڵ لە ئەدەبیاتی پۆستمۆدێڕندا گۆڕاوە، لە ئەدەبیاتی مۆدێڕندا توخمی زاڵ لە ئاراستەی بەرەو مەعریفەناسی بوو، بەڵام لە ئەدەبیاتی پۆستمۆدێڕندا ئاراستەی بەرەو بوونناسییە، هەڵبەتە بوونناسی بەستێنێکی ترە لە لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکاندا نەک ئاراستەی ناسینی جیهان بەڵکوو ناسینی بوونی شتەکان و دیاردەکان لە جیهاندایە.

ئەگەر ئەدەبیاتی ناپۆستمۆدێڕن، هەوڵ دەدات (وەهمی واقیعیەت) لە زەینی خوێنەردا دروست بکات، بەڵام ئەدەبیاتی پۆستمۆدێڕن ئاگایانە ئەم تەوەهومە لەناو دەبات تا ئێمە بەرەو بیرکردنەوەی قووڵ دەربارەی چەمکی بوونناسی واقیعیەت بانگهێشت بکات.

هەندێ لە تایبه‌تمه‌ندییەکانی چیرۆکی پۆستمۆدێرن و

ڕەنگدادنەوەی لە پێکهاتە و ناوەرۆکیی ڕۆمانی (لەوێ مەمرە)

لەم ڕۆمانەدا (لەوێ مەمرە)، گێڕانەوە نیوەناچڵ نییە بەڵام ئەوسەریشی لێ نەگرتووی، تەنانەت گێڕانەوە لە هەر پاژێکدا هێندە ئاڵۆزە کە تۆ نازانیت کێ قسە دەکات، گێڕەرەوە کێیە، پیاوە یان ژنە، لە زۆربەی بەشەکاندا گێڕانەوە لە ناوەڕاستەوە دەست پێ دەکات بۆیە تا کۆتاییی ئەو بەشە تۆ نازانیت چی ڕوویداوە و شوێن کوێیە و کات کەیە، لە هەر بەشێک و پاژێکدا تۆ بەسەر ڕووداوی نوێ و شتێکی تازەدا دەکەویت، هێڵی پەیوەندی و بەستنەوەی ڕووداوەکان لاواز و پساوە، تەنانەت ئەگەری چەندین ئەنجامی جیاواز دەڕەخسێنێت، تەنانەت هەر بەشێکی دەتوانی وەکوو چیرۆکێکی سەربەخۆ بخوێنیتەوە، بە کەیفی خۆت بەشەکان پاشوپێش بکەیت، کە ئەمەش خەسڵەتێکی تەواوی دەقی پۆستمۆدێڕنە.

ڕەزا پارسا دەڵێت: یەکێک لە تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی به‌رهه‌می پۆستمۆدێرن له‌ جۆری گێڕانه‌وه‌کانیایه‌تی. له‌ ڕاستیدا له‌ چیرۆکە پۆستمۆدێرنیسته‌کاندا جۆرێک لێکپچڕان هه‌یه‌ و گێڕانه‌وه‌کانی به‌ش به‌ش و پارچه‌پارچه‌یه‌. ڕۆمانه‌کان به‌ تیکه‌ تیکه‌کردنی گێڕانه‌وه‌ له‌ هەوڵی ڕه‌تکردنه‌وه‌ی ئەو ڕێسا گونجاوانەن که‌ چیرۆکه‌کانی مۆدێڕن و کلاسیک هه‌یانه‌، ڕێسایه‌ک که‌ دۆزەرەوەی یه‌کێتیی شوێن و کات بوو. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ چیرۆکە پۆستمۆدێرنیسته‌کان هه‌میشه‌ له‌ لایه‌نێکی وه‌همییه‌وه‌ ده‌گێڕدرێنه‌وه‌ تا ڕێگا به‌ خوێنه‌ر بده‌ن  تێگه‌یشتنی  جۆراوجۆری بۆ جیهانی چیرۆکەکه‌ هه‌بێت. ناڕۆشنی که‌ له‌م جۆره‌ به‌رهه‌مه‌دا ده‌بینرێت جۆرێک لێکدانه‌وه‌ی زیاده‌ڕه‌و و ڕێژه‌یییانه‌ ڕه‌نگ پێ ده‌داته‌وه‌.

دەستپێکی ڕۆمانەکە بەم شێوەیە؛ “من کەسێکم کوشتووە، ئەمە نەک چیرۆکی من، بەسەرهاتی دوو بنەماڵەی جەوانی و باوەڕی یە”، گرنگی ئەم سەرەتایە ئەوەیە کە ڕێکوڕاست تۆ دەتەوێت بزانی چیرۆکی کوشتنی ئەو کەسە کە کوژراوە چییە؟ یان کێیە؟ کەچی بەسەر کێشەکانی دوو بنەماڵەدا دەکەویت و ڕۆمانەکە دەبێت بە چیرۆکی ژیان و کیشەکانی ئەوان، لە پاژی دوودا دەزانیت کە فەرەیدوونی وەسفی دەیەوێت چیرۆکی خۆی کە کەسێکی کوشتووە بگێڕێتەوە ئەویش بە ڕووداوی هاتووچۆ، دیارە لە ڕووی یاساییشەوە ئەم تاوانبار نییە و لێی دەردەچێت، بەڵام دۆخەکە لە ڕووی دەروونییەوە جیاوازەو فەرەیدوون هەست بە گوناه دەکات و بەدوای ئەم بنەماڵەیەدا دەگەڕێت، تا لە ڕێی ناسینیان و تێکەڵبوونیان قەرەبووی دۆخەکە بکاتەوە خۆی لەم کێشە دەروونی و هەستکردن بەتاوانە ڕزگار بکات، بەڵام ڕۆمانەکە دەتبات بۆ کێشەی تر و ڕووداوی تر، بەجۆرێک خوێنەر خۆی بۆ ناگیرێتەوە و ڕووداو بەسەر ڕووداودا دێت و کەسایەتیی نوێ دەردەکەون، بەبێ ئەوەی ئەم ڕووداوانە لەسەر هێڵێکی ئاسۆیی و بەدوای یەکتردا بێن و کارەکتەرەکان لەسەر هەمان ‌هێڵ دەربکەون.

لەم دەستپێکەوە ئەم دەقە ڕەخنەی ئەو سیستمە دەکات کە سەرەڕای ئەوەی کەسێک دەکوژرێت، کەچی بەهۆی هێڵکاری و ئاستی تێگەیشینی لیژنەی هێڵکاری بۆ ڕووداوەکە، بکوژ دەشێت بێ سزا دەرچێت و وەک بێتاوان بناسرێت، ئەم ڕەخنەیە لە یاسای هاتوچۆ گرنگ و جدییە. بەڵام ئەمە باسی ئێمە نییە، بەڵکوو ئەو خاڵە دەبێت بەهەند بگیرێت کە نووسەر ڕەخنەی ئەو کەلتوور و نەریتانە دەکات هەروەها لە ڕێی گێڕانەوەوە ئەو مێژوو و شۆڕشەش کە بەشێک لە ڕووداوەکان دەکەونە ناویەوە لە ڕووی کاتەوە چوونکە وەکوو تایبەتمەندیی خودی ئەم ڕۆمانە کات تیێدا پەراگەندەیە، وابەستەی یەک دۆخ و سەردەمی مێژوویی نییە.

ڕەنگە کاریگەرترین ڕەخنەی ئەم ڕۆمانە لە سیستەم فەرهەنگ و ژیانی کۆمەڵایەتی و کلتووری ئێمە، ئەو ڕەخنەیە بێت کە منداڵ فڕێ دەدات، لە کاتیکدا ئەم منداڵانە کە فڕێ دەدرێن دایکوباوکیان هەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی کۆمەڵگە ڕێکارەکەیان بە ناشەرعی دەزانێت منداڵەکانیان پێ فڕێ دەدات، یان ناچار بە فڕێدان دەکات، لە کاتێکدا چەندین منداڵ هەن هیی ئەو باوکانە نین کە ڕێکارەکانیان یاسایییە، تەنانەت هەندێ جار دایکیشی دڵنیا نییە منداڵەکەی لە کێیە! بەڵام لە ژێر پەردە خێزانێکی بە حساب شەرعیدا پارێزراون، ڕەخنەکە لێرەدا ئەوەیە یاسای کۆمەڵگە و نەریتەکەی منداڵەکە و ژیانی ئەو لەبەرچاو ناگرێت تەنها ڕیسایەکی بۆ گرنگە کە ڕیسای شەرعیبوونە، کە دیسان ئەو ڕێسایەش دەستەبەری ئەو شەرعیبوونەی خۆی پێ ناکرێت.

زۆر خاڵی گرنگ و جدی هەن بۆ لەسەر وەستان و گفتوگۆ دەربارەی ئەم ڕۆمانە کە هەموویان تایبەتمەندی و خەسڵەتی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنن وەکوو بوونی ڕاپۆرت، بۆ نموونە کورتەی ڕاپۆرتی پۆلیسی ترافیک ل ٢٣٥، ڕاپۆرتی پزیشکی یاسایی ل٢٦٠. بەکارهێنانی سەرچاوە کە لەم ڕۆمانەی ڕەزادا و لای من تازە بوو، کتێبی لە سەقزەوە تا مالمو بیرەوەرییەکانی مێهری وەفادار ٢٠٠٢ سوێد چاپی یەکەم ل ٦٣ تا ٧٧ – لە ڕۆمانەکەدا ل٢٦ ، فەرهەنگی بادیەوەری، فەرهەنگی هەنبانە بۆرینە ل١٦٦ ، هەروەها لە کۆتایی پاژی ٢٠ دا دەڵێت ئەم کرۆنۆلۆژیایەلە کتێبی (سنە لە ڕێڕەوەی ٥٧ ) ئامادەکردن و کۆکردنەوەی د، ئەمیر شمسی زادە، چاپی ئاراس ٢٠٠٧ وەرگیراوە . ل١٢٦، هەرچەندە خوێنەر ناتوانێت دڵنیابێت کە ئەم سەرچاوانە ڕاست بن، چوونکە دەکرێت تەنها گەمەیەک بن لەگەڵ خوێنەردا. خۆ ئەگەر ڕاست بن ئەوا کارەکە هێندەی تر ناوازە و تایبەتە، چوونکە کۆلاجکردن لەگەڵ بەرهەمی تر و کتێبی تر خەسڵەتێکی زۆر تایبەتی ئەدەبی پۆستمۆدێڕنە، بە تایبەتی کە ئەو سەرچاوانە یاداشتگەلێک بن سەبارەت بەو ڕۆژانەی شۆڕش و پشێویی کە بەشێک لە کات و ئەو ڕۆژگارەی ڕووداوەکانی نێو ڕۆمانەکەی تێدا ڕوو دەدات.

سەرەڕای ئەوە هەموو ئەو تایبەتمەندییانەی لە ڕۆمانی پۆستمۆدێڕندا هەیە لەم ڕۆمانەشدا هەیە بۆ نموونە:

١ ) له‌ ناوه‌ڕاسته‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات نه‌ک له‌ سه‌ره‌تاوه‌  _ له‌ ڕاستیدا له‌ زۆر ده‌روازه‌وه‌  (مدخل) ده‌ست پێ ده‌کات که‌ هیچیان ده‌روازه‌ی ڕاسته‌قینه‌ نین. زۆربەی بەشەکانی ڕۆمانی (لەوێ مەمرە) وا نووسراوە.

٢ ) کات پارچه‌پارچه‌ و له‌ ڕواڵه‌تدا بێ په‌یوه‌ندییه‌. لەم ڕۆمانەشدا بە وردی ئەم خاڵە جێبەجێ کراوە.

٣ ) بازنه‌یییه‌ و پێشه‌کییه‌کی نییه‌ که‌ تاکه‌ کۆتایییه‌کی هه‌بێت (کۆتاییی داستان کراوه‌یه‌)  به‌ درێژاییی کات حه‌ره‌که‌تێک نییه‌ که‌ کۆتایییه‌کی روون و دیاریکراوی لێ چاوه‌ڕوانکرێت.

٤ ) له‌هه‌ر کاتێکدا ده‌بێت بتوانیت بگه‌ڕێیته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای داستانه‌که‌.

٥ ) ڕوداوه‌کان یه‌کتر ڕاناکێشن یا دوای یه‌کتر ناکه‌ون، هه‌رچه‌نده‌ له‌وانه‌یه‌ گوێگر له‌ زه‌ینی خۆیدا بنه‌مایه‌ک بخاته‌ پاڵ ئه‌مه‌.

٦) ده‌توانیت هه‌ر بابه‌تێک بهێنیته‌ ناو چیرۆکه‌که‌وه‌، له‌ باسه‌ فه‌لسه‌فی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌وه‌ تا ڕاپۆرت و وتاره‌ هونه‌ری و سیاسییه‌کان. که‌واته‌ چیرۆکی پۆستمۆدێرن مۆنتاژی داستان، وتار، ته‌نزه‌… (ده‌ق له‌ ناو ده‌قدا) ئەم خاڵە بەشێوەیەکی سەرەکی بەشێک لە ناوەرۆکی ڕۆمانەکەی پێکهێناوە.

٧) شکاندنی هێڵی چیرۆک و په‌راوێزخستنیان (له‌گه‌ڵ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌م ده‌رفه‌ته‌ خه‌ریکی باسگه‌لێکی تر ده‌بێت – ته‌نانه‌ت ده‌رباره‌ی فۆرمی چیرۆکیش گفتوگۆ ده‌کرێت). پاژی ١١ ل٧٦  پاژی ١١ ل ٧٨

٨ ) سیسته‌می فرەده‌نگی یا چه‌ند گێڕانه‌وه‌یی – چیرۆکه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌ک ته‌ریب ده‌ڕۆن و یه‌کتر ده‌بڕن و به‌یه‌که‌وه‌ ده‌به‌سترێنه‌وه‌.زۆر لە پاژەکان فرەدەنگی و چەندگێڕانەوەی تێدایە. بۆ نموونە پاژی ٩

٩)  چیرۆک سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت له‌ ڕێژه‌گه‌رایی، فره‌ییی به‌ها، عه‌شقی جه‌سته‌یی، بێ سنووری ئه‌گه‌ره‌کان، ڕێککه‌وتبوونی ژیان، ناجێگیری بوون، جدینه‌بوونی هه‌موو بوون و ژیان.  

زمانی گێڕانەوە و زمانی گریمانە

وەکوو دەرکەوتەیەکی نوێ و داهێنان لە گێڕانەوەدا

مرۆڤەکان هەموویان ڕۆژانە دەگێڕنەوە، باسوخواس دەکەن و زۆر شتی تایبەتی و شتێکیش کە پەیوەندیی بەوانەوە نییە دیسان باس دەکەن و دەگێڕنەوە، بەڵام ئەوەی ئەم گیڕانەوە دەکات بە ئەدەب تەنها زمانە، کەواتە ئەدەب بریتییە لە زمان، مرۆڤیش بریتییە لە زمان، زمانیش بەجۆرێک لە جۆرەکان سەرکێشییە، دەرگیربوونە لەگەڵ ئەم بوونە و واتا و گوتندا، سەرکیشییە لەو ڕووەوە کە ئەوەی فڵچە و ڕەنگ ناتوانێت دەریخات ئەم بیخاتە ڕوو. ئەوەی تیشک ناتونێت بیگاتێ ئەم بەدەستی بخات، ئینجا تیشک ئەو تیشکی خۆرە بێت کە بەبێ وی ناژین، یان تیشکی ئەو کامێرەیەی ئێستا بەدەستی هەرکەسێکەوەیە. لە بەرانبەر فڵچەدا ئێمە نموونەی سوهرابمان هەیە کاتێ ڕەنگ ناتوانێت و لە دەرخستنەوەدا پەکی دەکەوێت ئەو پەنا دەباتە بە شیعر و دەڵێت: گیای ئەو قەدپاڵە عەقڵی لەسەردا نەهێشتم، کە هەرگیز سوهراب نەیدەتوانی لە ڕێی ڕەنگ و فڵچەوە بیدرکێنێت، لە نموونەی دووەمیشدا لای من جۆزیف کۆنرادە، ئەو لە دڵی تاریکدا ئەو تیۆرییەی بە درۆ خستەوە کە دەڵێت هەر وێنەیەک شەش سەد وشە تا هەزار وشەیە، بەڵکوو ئەو، ئەو توانایەی دەرخست لە زمان و گێڕانەوەدا کە وشە لە ڕەنگ و زمان  لە کامێرا کاریگەرترە. دەتوانین ئەوەش بڵێین هەندێک لەو ڕۆمانانەی کراونەتە فیلم و وێنەی جووڵاو، ئەو چێژو کاریگەرییەی ڕۆمانەکە هەیەتی ونیان کردووە و هەرگیز فیلمەکە ناگات بە ئاستی ڕۆمانەکە، بەنموونە ڕۆمانی زۆربا.

لە ئەدەبی پۆستمۆدێڕنیشدا زمان شوێنگەیەکی بەرز و شوێندانەری هەیە، هەرچەندە ئەو ڕەهەندەش تێێدا کارایە کە زمان بازاڕی دەبێتەوە و بۆ ئاستی ئاخاوتنی ڕۆژانە و قسەی ئاسایی و تەنانەت جوێن و داشۆرین تا ئاستە نزمەکانی دەربڕین، بە چەشنێک هەجو parody  داشۆرین، تەنزsatire ، تانە Irony ئایرۆنی، لە نیشانە تایبەتییە زمانییەکانی ئەدەبی پۆستمۆدێڕنن، ئه‌م سێ تایبه‌تمه‌ندییه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ به‌رهه‌مه‌کانی براتیگان وه‌کو نووسه‌رێکی هه‌ڵکه‌وتووی پۆستمۆدێرن ڕەنگی داوەتەوە و ده‌بینرێت.

لە ڕۆمانی لەوێ مەمرە، بە گشتی زمان سادە و ڕوون و ڕەوان و بێگرێ و گۆڵە، تا ئەو ڕادەیەی لە چەند شوێنێکدا زمان ئەوەندە بازاڕی دەبێتەوە بۆ ئاستی دەربڕینی جوێن قسەی نەشیاوی ڕۆژانە کە ئەمە جێی داشۆرین و تانە ناگرێتەوە و بە بڕوای من لە ئاستی هونەری دەربڕینی گێڕانەوەکەی هێناوەتە خوار و بووتە خەوشێک، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە هیچ پاژ و بەشێکدا زمانی دەربڕین بەدەر نییە لە ئاستی هونەری گوتن و دەربڕین و گیڕانەوە بە ڕیتمێکی گونجاو هاوئاهەنگ دەڕوا، بە تایبەتی پاژی ٣٢ و ٣٥ لە پاژی ٣٢دا (هونەری چەندگێڕانەوەیی- کە سێ گێڕانەوەی تا ڕادەیەک جیاواز بۆ یەک چیرۆک دەکات کە ئەمەش کار دەکاتە سەر ئەنجامی کۆتاییی ڕۆمانەکە) لە پاژی ٣٥یشدا زمان بە ئاستێکی باشی هونەری خۆی دەگات و دۆخێک ئاستێک لە زمانی شیزۆفرینی دەئافرێنێت.

سەرەڕای هەموو ئەمانە خاڵێکی زۆر گرنگ کە من بیرم نایەت لای هیچ نووسەرێکی تر ئەمەم دیبێت ئەویش زمانی گریمانەیییە، یان زمانی بەگریمانە گێڕانەوەیە، وەکوو (گووتبێتی.. قیژاندبێتی .. ڕۆیشتبێت .. وای کردبێت…) ڕەزا لەهەردوو ڕۆمانەکەیدا ئەلف یا و ( لەوێ مەمرە) بەم زمانی گریمانەیە داهێنانی لە گێڕانەوەدا کردووە، جوانی ئەم بەگریمان گێڕانەوەیە تەنها تازەییەکەی نییە بەڵکوو ئەو لەکاتێکدا بە گریمانە شتەکانت پێ دەڵێت بەڵام لە ڕۆمانەکەدا ڕاستە یان بەڕاست دەگەڕێت، چوونکە کەشێکی خولقاندووە و چیرۆکێکی بۆ گێڕاویتەوە کە بەتەواوی پەیوەستی ئەو ڕووداوانەیە کە ڕۆمانەکەی لەسەر بەندە، بۆیە خوێنەر بەجۆرێک لە جۆرەکان ناچارە باوەڕ بەو گریمانەیە بکات و وەکوو ڕاستیەک پەسەندیان بکات (هەر ئەمەشە خاڵی گرنگ و سەرکەوتنی گێڕانەوەکە بە زمانی گریمانە) لەبەرئەوەی وەکوو تەونێک بەشەکان و ڕووداوەکان لێک هەڵدەپێکێتەوە ئەگەر لە خەیاڵی خوێنەرەکەشدا بێت یان یەکتریان پێ ڕۆشن دەکاتەوە، هەرچەندە زمانی گیڕانەوەکەش لەو شوێن و کاتەدا زمانی گریمانەیە.  نەک زمانی دڵنیایی کە ڕووداوەکان بۆ خوێنەر دەخاتە سەرباری ڕاستی و حەتمیبوون، دەبێت ئەوەش بڵێم کە ئەم زمانی بەگریمانە گێڕانەوەیە، هیچ پەیوەندییەکی بە گێڕەرەوەی نادڵنیاوە نییە و سەربەخۆیە لەو. بڕوانە ل ١٦ تا ٢١ 

بێجگە لەوە (چەند گیڕانەوەیی) بۆ یەک بابەت، بەشێوەی کەمێک جیاواز کە گرنگی ئەم چەند گێڕانەوەییە لە یەک پاژی بچووکدا (پاژی ٣٢) لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا دەردەکەوێت چەند گرنگە. چوونکە چەند ئاراستە و ئەگەری دەرەنجامی جیاواز دەڕەخسینێت، ئەمەش وا دەکات کۆتاییی ڕۆمانەکە خۆ بەدەستەوە نەدات بۆ یەک جۆر بڕوا و تێگەیشتن و یەک دەرەنجام، بەڵکوو کۆتاییی ڕۆمانەکە بەکراوەیی بمێنێتەوە، کە ئەمەش لە ڕووی تەکنیک و پلۆتەوە ئاستی ڕۆمانەکە زۆر سەردەخات، تەنانەت ل٢٢٣ دەبەستێتەوە بە پاژی ٤١ ل ٢٧٨.

بەڵام حاڵەتی شیزۆفرینی هەندێ کاتی جیاوازی کارەکتەرەکان کە لە پاژێکی تایبەتدا بە دیاریکراوی پاژی ٣٥دا زمانی ڕۆمانەکەی لە سادەیییەوە گۆڕیوە بۆ ئاستێکی گرنگی گێڕانەوە و دەربڕین و لێهاتوویی لە توانای گیڕانەوە و بەرجەستکردنی ئەو ڕەهەندە شیزۆفرینییە دەروونییانەی کارەکتەرەکان هەیانە.

هەروەها خاڵێکی دیکەی گرنگی ئەم ڕۆمانە وەکوو هەر ڕۆمانێکی دیکەی پۆستمۆدێڕن ئەوەیە تەکنیکی هەڵماندن و دڵۆپاندن پەیڕەو دەکات.

١ – ته‌کنیکی دڵۆپاندن:  له‌  چیرۆکدا  که‌م  که‌م  زانیاری ده‌درێت. به‌مه‌ستی پێکهاتی ته‌وسیفی و ده‌رخستنی چنینی ده‌ق و هه‌روه‌ها به ‌مه‌به‌ستی هاندانی خوێنه‌ر بۆ  به‌شوێنداگه‌ڕانی.

٢ – ته‌کنیکی هه‌ڵماندن – تبخیر: په‌یامی دوو لایه‌نه‌ یان چه‌ند لایەنه‌ وه‌کوو پڕوپاگه‌نده‌یه‌ک له‌ ده‌قدا بڵاو ده‌بێته‌وه‌ تا گوێگر له‌ شیکاری ڕاسته‌قینه‌ی ده‌قدا بوروژێت و له‌ کۆتاییدا مانای لاوەکی ببێته‌ هه‌ڵم .

لە نێوان کارەکتەر و کاریکاتۆردا

ڕۆمانی لەوێ مەمرە چەند سەرنجێک دەربارەی کارەکتەرسازی

ئەگەر لە تێڕوانین لە کارەکتەر و شوناس و خولیا و ئایدیای کەسێتیی نێو ڕۆمانەوە، بمانەوێت لە گرنگی و بنەما و بونیاد و بەهای ڕۆمان تێبگەین، ئەوا وەکوو (ناتالی ساروت) دەڵێت کەسێتی لە ڕۆماندا زۆربەی ئەو شتانەی کە هەیبوون لەدەستی داوە، تەنانەت گەیشتووە بەوەی ناوەکەی خۆیشی ون بکات.

 هەڵبەتە من نموونەی ئەمەم لە ڕۆمانی “برسێتی”ی کنود هامسۆندا بینی، لەو ڕۆمانەدا پاڵەوانەکەی ناوی نییە، ئەگەر لە ڕۆمانی نوێدا کارەکتەر وا شپرز و ڕووتەڵە بووە، بێگومان لە ڕۆمانی پۆستمۆدێرندا کێشەکە سەبارەت بە کەسایەتی و کارەکتەرەکانی ڕۆمان قووڵتر بووەتەوە، تا گەیشتووە بەوەی کارەکتەرەکان کەسێتی شیزۆفرینی و کاریکاتۆری بن، یان وەکوو تارمایی و سێبەر بڕۆن و بێن و جارجار دەرکەون، یان لە کەوڵی کەسی تر و گیانەوەری تردا.

سەرەڕای ئەوەش بەڕای من، ئێمە نابێت تەنها لەم ڕەهەندە نەرێنییەوە لە کەسێتی و کارەکتەرسازی نێو ڕۆمان بڕوانین، دەبێت خاڵی گرنگتر لەبەرچاو بگیرێت، بەشێوەیەک کە ئەوەی کەسێتیی نێو ڕۆمان لەدەستی داوە، ڕەهەندە گرنگ و دروست و هەقیقەتەکانی نییە، بەڵکوو دەشێت لایەنی داتاشراو یان بەزۆر ئاخێنراو کە بارگرانی بووبێتن لەسەری ئەمیش وەکوو کاژێک لەخۆی داماڵیبن، کە زۆر پەیوەندیدار نەبن بە کەسێتیی ڕاستەقینەی نێو خودی ڕۆمانەکانەوە، بەڵکوو ئایدیا و خەیاڵی تێئاڵاوی هەردەم خوازراوی نووسەر یان بازاڕی خوێنەرە سادەکان بووبن.

لای من هەڕچەندە کارەکتەرەکان بێ شوناس و دەروون شێواو و شکستخواردوو بن، بەڵام دەشێت ڕاستگۆتر و ئازادتر بن لە گوزارشتکردن لە خۆیان، تا مرۆڤی ئەمڕۆی ناو دنیای مۆدێرن و دەمامکدار، چوونکە مەرجە کارەکتەر ئازاد بێت و هەروەها بەزۆر دروستی نەکەیت بەڵکوو ئەوە بۆشایی و پلان و نەخشە و گەڵاڵەی نێو ڕۆمانەکە و پێویستییەکی نێو ڕووداوەکانە ئەو دەهێنێتە پێشەوە و بەو هۆیەوە ڕۆڵ دەگێڕێت، نەک کەسێتییەکی داسەپاو و پاڵەوانێکی ئایدۆلۆژی.

بە واتایەکی تر کەسێتییەکانی ناو ڕۆمان خۆیانن بە هەقیقەتی خۆیانەوە هەن و نواندن ناکەن، ئەگەرچی ئەوان بۆ ئەوە لەوێن بنوێنن ئەو ڕۆڵەی واقعیەتێکی شاراوە نیشان دەداتەوە یان شتێک کە وەکوو ڕاستی دەقی گرتووە هەڵدەوەشێننەوە، تەنها لە ڕێی نیشاندانەوەی لە گۆشەیەکی داشاردراو یان نەبینراوەی ترەوە، بەڵێ ئەوان بە هەقیقەتی خۆیانەوە لەوێن چوونکە ئازادانە لە خۆیان دەدوێن و هیچ ناشارنەوە و درۆ لەگەڵ خۆیان دەورووبەریان ناکەن، شەرم لەوە ناکەن کە کێن و چی دەڵێن، بەڵام لە واقیعدا مرۆڤەکان شتێک دەڵێن بەڵام شتێکی تر ئەنجام دەدەن و شتێکی تر لە دڵ و دەروونیاندا دەگوزەرێت، تەنانەت ئامانجێکی لەوە جیاوزتریشیان هەیە.

(شیاوی باسە چەند مانگێک لەمەوپێش کەسێک کە کتێبخوێن و دەرچووی زانکۆیش بوو، لە باسی ڕۆماندا لە منی پرسی ڕۆمان چییە؟ کاتێ هەروا بەسادەیی منیش پێمگوت ڕۆمان چیرۆکێکی درێژە کەسێک نووسیویەتی و چێژێکی ئەدەبی هەیە کۆمەڵیک ڕووداو و کارەکتەر لەخۆ دەگرێت. ئەو گوتی یانی چیرۆکێکە و ئەو کەسە خۆی نووسیویەتی، وتم بەڵێ، وتی کەواتە ڕۆمان درۆیە، گوتم نەخێر ڕۆمان ڕاستە و ژیان درۆیە. گوتی چۆن؟ زۆر سەیری لێهات، دواتر بۆم شی کردەوە کە لە ژیاندا خەڵک ڕاستییەکان دەشارنەوە و درۆ لەگەڵ یەکتر دەکەن و لەبەر بەرژەوەندیی خۆیان ناتوانن ڕاستیی دڵیان بڵێن بەڵکوو پەنا دەبەنە بەر فێڵ و هەمیشە دەمامک لەسەر ڕوخسارییانە، ئەویش گوتی ڕاستە، وتم بەڵام لە ڕۆماندا ڕاستییەکان دەگوترێن و شەرمیان لێ ناکرێت و کەسەکان ئازادانە بێ ترس و دوودڵی قسەی خۆیان دەکەن. ڕەنگە ڕووداوەکانیش ڕاست نەبن بەڵام بەگشتی گوزارشت لە ڕاستییەک دەکەن کە تۆ لە ژیانی ڕاستەقینەدا ئەو ڕاستییانەت دەست ناکەوێت، یان لێت دەشاردرێتەوە.)

لێرەوە دەمەوێت ئەوە بڵێم ئەگەر ڕۆمان لە ئێستادا کارەکتەرەکانی زۆر شتیان لەدەستدا بێت تا دەگاتە ناوی خۆیان، بەڵام زۆر شتی تریان بەدەست هێناوە کە هەیبەتی ڕۆمان گرنگتر و بەهێزتر دەکات، ئەویش کەشفی خەون و دەروونی مرۆڤەکان و پەشێوی و – لەکاتێکدا ئەم پەشێوییە داپۆشراوە بە باقوبریقی کاڵا- و تێکەوتنی مرۆڤە بە دنیایەک لە نادڵنیایی و پەرتەوازەبوون و ونبوون و نەمانی بەها و لەدەستدانی  خود و نامۆیی و  ژیانی مۆتەکەیی و نائارامی و ناسەقامگیری.

لەڕووی تیۆرییەوە ئەگەر سەرنج بدەینە کارەکتەرسازی دەبێت ئەوە لەبیر نەکەین کە ئەرستۆ بەر لە هەمووان دەڵێت : “هونەرمەندان لاساییی ئەو تاکانە دەکەنەوە کە دەرگیری ئەنجامی کاردانەوەن” بەپێی گوتەی “هاردیسۆن”یش لە ئەدەبیاتی یۆناندا، جەخت لەسەر کاردانەوە دەکرێت نەک تاکێک کە کاردانەوە نیشان دەدات. یەکەم جار کاردانەوە دەناسرێت و دواتر دەچێتە بواری لاساییکردنەوەوە.

دیدگای فۆرمالیستەکان و هەندێ لە بنەماخوازانیش بە شێوەیەکی زۆر نائاسایی دیدیان لە هەمان دیدگای ئەرستۆ دەچێت، ئەوانیش لەسەر ئەو باوەڕەن، کە کەسێتییەکان بەرهەمی گەڵاڵە و نەخشە و پلانەکانن و شوێنی ئەوان پێگەیەکی کارکردییە. بە کورتی ئەوان بەشدار یان کاردانەوەکارن نەک پێمان وابێت ئەوان بوونەوەرێکی واقعین، ئەوان پێیانوایە تیۆریی گێڕانەوە دەبێت لە چیەتیی دەروونناسی دوور بکەونەوە و خۆ ببوێرن. ڕەهەندەکانی کەسێتی تەنها دەتوانێ کارکردی  functionبێت.

هەندێ لە ڕەخنەگرانیش لە هەوڵی دروستکردنی هاوسەنگییەکدان هێنری جیمز دەپرسێت: “ئایا کەسێتی بێجگە لە دیاریکەری ڕووداوەکان چی ترە؟ ئایا ڕووداو بێجگە لە ڕاڤەی کەسێتییەکان چیترە؟ ڕووداو و کەسێتی لە ڕووی لۆژیکییەوە هەردووکیان بۆ ڕۆمان پێویستن ئەوە سروشتی گۆڕاوی نووسەران و خوێنەرانە کە ئەوە دیاری دەکات کە کامیان زیاتر لای ئەو گرنگترە.

بنەماخوازانێکی تر هەن وەکو تۆدۆرف و بارت کە زیاتر مەیلیان بە ڕۆمانی ئاڵۆزە، بەو ئەنجامە گەیشتوون، کە دەبێت تێگەیشتنێکی کراوەتر و نا کارکردی بۆ کەسێتی پێشکەش بکرێت. تۆدۆرۆف پشتیوانی لە کەسێتی دەکات، لەهەمان کاتدا دوو دەستەبەندی فروانی ڕوون کردەوە: ئەو ڕۆمانانە کە جەخت لە گەڵاڵە و نەخشەوپلان یان نادەروونناسی دەکەنەوە، ڕۆمانگەلێک کەسێتی تەوەر یان دەروونناسین.

لە ئەدەبی پۆستمۆدێرندا کارەکتەر خەسڵەت و تایبەتمەندیی خۆیە هەیە کە نە بەرهەمی ڕووداوە نە بۆ ڕووداو خولقاوە، بەڵکوو ئەو هەیە تەنها لەبەر ئەوەی لەناو بووندایە، بەناچاری هەیە و بێ ئەملاولا ژیانی ئەویش لەناو بوونی ڕێککەوتەکاندایە و بە زۆری بە جۆرێکن کە ملکەچی هیچ یاساو ڕێسایەک نابن. بە کورتی هەندێ لە تایبەتمەندییەکانی کارەکتەر لەم ڕۆمانەدا و لە ئەدەبی پۆستمۆدێرندا بەم چەشنەن:

١. کاره‌کته‌ری چیرۆکه‌ پۆستمۆدێرنه‌کان ڕه‌وانن، خزن، ناکرێ بڕوایان پێ بکرێت له‌گه‌ڵ شوناسێکی خه‌یاڵیدان بوونیشیان هه‌ڵگری هزر و کردار و گوفتاری واقیعی و ناواقیعی، خه‌وناوی و مۆته‌که‌یییه‌ که‌ مه‌به‌ستی پچڕانه‌ له‌ هه‌موو شتێک.

٢. له‌ چیرۆکی پۆستمۆدێرندا میتۆدی ئاسایی له‌ کاره‌کته‌رسازی و ڕووداو دروستکردندا ده‌چنه‌ ئاستێکه‌وه‌ ملکه‌چی هیچ قاعده‌ و ڕێسایه‌ک نابن.

٣. کاره‌کته‌ر له‌ سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستدا به‌ کاتیگۆری (باوه‌ڕ ده‌که‌م) له‌ سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ریدا به‌ کاتیگۆری (پێم وایه‌) لای ڕۆمانتیکه‌کان به‌ مه‌فهومی من (هه‌ست ده‌که‌م) و له‌ دۆخی داروینیزمیدا به‌ کاتیگۆری (ده‌یگۆڕم)، له‌ ژینگه‌ی فرۆیدیدا به ‌کاتیگۆری (خه‌و ده‌بینم) له‌ دۆخی ئه‌گزیستانسیالیزمیدا (من هه‌ڵده‌بژێرم) ده‌پێورێت. کاره‌کته‌ر له‌ چیرۆکی پاشمۆدێرنێتیدا دوچاری (من په‌شۆکاوی)یه‌.

لەم ڕۆمانەشدا، فەرەیدوون کەسێکی کوشتووە، سوهراب باوەڕی کە هەڵگیراوەتەوە نازانێت دایکوبابی کێیە؟ ئەدا کە هێشتا گەنجە دەخرێتە خەڵوەتگەوەوە، سارا کە کەس نازانێت چی بەسەر هاتووە کوژراوە یان ڕۆیشتووە بۆ دەرەوەی وڵات، تیمسار کە دەستدرێژی دەکاتە سەر بووکی خۆی. هەموو کارەکتەرەکان لە دۆخی ڕەوانی شکست و پەشێویدان.

٤) کاره‌کته‌ره‌کان له‌ ڕووی دەروونناسییه‌وه‌  شیزۆفرینین.

کارەکتەری مەرکەزی یان پاڵەوان لەم ڕۆمانەدا بوونی نییە، ڕۆڵەکان بەشێوەی تا ڕادەی یەکسان دابەش بوون، واتە پاڵەوانێکت نییە و ئەوانی تر لە دەرەوەی ئەم بخولێننەوە تا پاڵەوانێتی ئەم دەرخەن و بنرخێنن، بەڵکە دەشێت هەر کارەکتەرێک بەرزایییەک یان جەمسەرێکی بۆ خۆی گرتبێت و هەریەکەیان بیانوویەک و ڕووداوی خۆی هەبێت.

 لێرە لە دەقی ( لەوێ مەمرە) سارا و جەهان باوەڕی و تەنانەت ئەو مەلۆتکەیەی هەڵدەگیرێتەوە و کەس نازانێت بۆ فڕێدراوە (دواتر دەبێتە سوهراب باوەڕی) هەموویان پاڵەوانن.

تەنانەت لە چیرۆکە پۆستمۆدێرنەکاندا هەندێ جار کارەکتەرەکان کاریکاتۆرین، لەم ڕۆمانەشدا لە چەند شوێندا کارەکتەرەکان دەچنە دۆخێکی وەهاوە، هەروەها تۆ نازانیت تارا و سارا چی یەکترن، خوشکن یان هەر تارا خودی سارایە، لە کۆتاییدا چی ڕووی داوە، وەکوو سەرنووسەر دەڵێت: ئەرێ کەس نازانێت چی ڕوویداوە منیش وەکو تۆ دەڵێم تارا نەک ڕابردووی سارایە بەڵکو داهاتووی بووە. من ئەمەم بۆ ناسەلمێت کوژراوە یان ڕۆیشتووە. ل٢٨٠

 (لەوێ مەمرە) گرێیەکی هزرییە لەگەڵ ناشوێن بۆ مردن

  یان لەگەڵ شوێن بۆ ژیان؟

هەرچەندە من لەم بابەتەدا کارم لەسەر ڕاڤە و کۆدشکێنی نەکردووە، بەڵام پێمخۆش بوو ناونیشانی ئەم تێکستەش دەورە بدەم بێ ئەوەی لە بیری کۆدشکێنیدا بم لەگەڵی، تا تێبگەم بۆچی ڕەزا کێشەی لەگەڵ مردن نییە و کێشەی لەگەڵ شوێن هەیە بۆ مردن، من لە مێژە ئەوەم لە سێوران بیرمەندی ڕەشبینی ڕۆمانی بیستبوو کە دەڵێت: “دۆشداماوم نازانم لە کوێ بمرم” من نازانم سێوران لە چ کۆنتێکستێکدا ئەم گوتەیەی درکاندووە، بەڵام ئەوەی لێ دەخوێنمەوە کە سێوران ئەم شوێنەی واتە زەوی بە شوێنی شایستە بۆ ژیانی خۆی نەزانی بە هۆی خراپەکاری مرۆڤەوە، بۆیە نایەوێت هەر لەو شوێنەشدا کە ژیانێکی شایستەی تێیدا نەبوو تێیدا بمرێت، چوونکە ئەو دەیەوێت لە شوێنێک بمرێت کە ژیانی ڕاستەقینەی خۆیشی تێدا کردووە. لێرەوە شوێن گرێیەکی هزرییە بۆ مردن. هەر لەم ڕوانگەوە منیش دەمەوێت ڕەهەندێکی تر لەو ناونیشانە نیشان بدەم جیاواز لەوەی خوێنەر دەیبینێت، چوونکە ئەگەر ناونیشان هەڵە بوو ئەوا ئێمە دەبات بۆ شوێنێکی هەڵە. ڕەزا لە ڕۆمانەکەی پێشوویدا (ئەلف/یا) گرێی شوێنی بۆ مردن نیشانداوە بەوەی دەڵێت لە کوێ بمرم؟ ل١١، هەرچەندە ناونیشانی ئەم ڕۆمانە لێرەدا قسەیەکی گەلاوێژە بە مورادی مێردی دەڵێت کاتێ دەچێت بۆ سەربازی و پێی دەڵێت لەوێ مەمرە، بەڵام لە کۆتایییەکاندا وەکوو ئەوەیە بڵێی بانگهێشتی کردووە بۆ مردنێکی خۆکرد!، نەک لەوێ لەسەر خاکێکی غەریب بە گولەی سەربازێکی نەدیدە مردنی لەسەر بسەپێنن، یان لوغمێک لەتوکوتی بکات، چوونکە موراد دواجار لە حەوەشەکەی خۆیاندا بە پەتێک خۆی بە پەیژەیەکدا هەڵدەواسێت و مردنێکی خۆکرد دەمرێت، ئەمەش پێچەوانەی ئەو خواستە بوو کە هاوسەر و منداڵەکانی تەمەنایان دەکرد. ئەگەر زۆر دوور نەکەوینەوە و دووبارە بپرسین بۆچی ڕەزا کێشە لەگەڵ مردن نییە، کە بەتەواوی کێشەیەکی فەلسەفییە بەڵام کیشەی لەگەڵ شوێن بۆ مردن هەیە، ڕەنگە وەڵامێکی ئەوتۆمان دەست نەکەوێت، بێجگە لەوەی کە بڵێین ڕەزا مردن ناکاتە کیشە لە ڕۆمانەکەیدا ئەوەندەی لەدایکبوون دەکاتە کیشە و پاشان پێکەوەبوون و نەریت و یاساکان و بەدبەختییە هزرییەکانی شۆڕش و دەستەڵاتدارێتی و سیستەمە سیاسییەکان. ئەگەرچی سەربوردەی جەوانی بە تایبەتی موراد بە خۆکوشتن و سارا بە کوشتنێکی نادیار و تارا ونبوون کۆاتایی دێت. لەلایەکی تریشەوە مردنی (سۆراب باوەڕی) دەبێتە گرێیەک و بابەتێکی دەروونی و ویژدانی کە گرێچنی ڕۆمانەکەی لەسەر بونیاد دەنێت دیسان نەک کێشەیەکی فەلسەفی پەتی. بەڵام دیارە لای ڕەزا لەدایکبوون و ژینگە و ئەو واقعە پڕ گرفت و ئاڵۆزەی هەیە کێشەیە و گرێیەکی هزری نەک خودی مردن، چوونکە مردن حەتمییە و تەواوکەری پرۆسەیەکە کە ژیانە، کەواتە لای ڕەزا خودی ژیان بەوەی هەیە دەبێت ڕەخنە بکرێت. بەم هۆیەوە دەرفەت بۆ تێڕامان لە مردن نەبوو.

ئەنجام و کۆتایی

لە کۆتاییی ئەم باسەدا ئێمە دەگەینە ئەو ئەنجامەی بڵێین ڕۆمانی لەوێ مەمرە ڕۆمانێکی پۆستمۆدێرنە، بە نەفەس و ناوەرۆکێکی کوردیی داهێنەرانە نەک لاسایی و کۆپیکردن و خۆهەڵواسین بە سەبکێک و گیرخواردن لە چوارچێوەیەکی باودا، هەرچەندە لەوێ مەمرە بە هەموو پێوەرێک تیکستێکی پۆستمۆدێرنە، بەڵام نووسەر بە ئاگایییەوە و بەوپەڕی توانا و شارەزایییەوە داهێنەرانە مامەڵەی لەگەڵ بونیاد و پێکهاتە و گەڵاڵەی دەقەکە و زمانی گێڕانەوە و کارەکتەرەکاندا کردووە، ئەمەش وای کردووە دەقەکە لە قالبێکی تەسک یان دەڵب و نەشازدا لە نوسان و هاتووچووندا نەبێت و شل و شێواو و فشەڵ دەرنەکەوێت، بەڵکوو دەقێکی جێگیر و پڕ و پتەو بە ڕیتم و هاوسەنگ لە گێڕانەوە و گونجاو لەگەڵ فۆرم و پێکهاتە و ڕووداوەکان و کات ڕەخساندندا، لە ڕووی پاسۆلۆجی و خەسارناسییەوە ئەوپەڕی دەستگرتن بە وشە و زمان و دەربڕین و خەسارنەکردنی وشە و زیادەڕەوینەکردن لە کارەکتەر و ڕووداوی لابەلاو زیادە، بەم پێیەش ئەم تێکسەتە بە تەواوی دەقێکی هاوسەنگ و جێگیر و بەچێژ و پتەو بە دنیابینی و بێلایەنی. لە ڕووی گێرانەوەوش فرەدەنگ و فرەگێڕەرەوە، بەبێ ئەوەی هەڵبەز و دابەزێکی وەها بە زمانەکە بکات کە کاربکاتە سەر ڕیتم و چێژی دەربڕین و داڕشتن و ڕستەسازی، لە کاتێکدا بەهۆی کۆلاجکردن و هێنانی یادداشت و تەکنیکی تازە و هێنانی ژانری شیعر بۆ ناو قوڵایی و گەڵاڵە و ڕووبەری گێڕانەوەی دەقەکە، تەواوی تێکستەکە تەنراوە بە ڕەنگ و ڕووی جیاواز، بەڵام چوونکە هەموو ئەمانە لە خزمەتی ناواخن و ستراتیژی دەقەکەدان ئەوەندەی تر ڕۆمانەکەیان دەوڵەمەند و پتەو و تانوپۆدار کردووە، نەک دەقەکە لە ئاراستە و گرێژەنەی خۆی دەرکەن یان تەنها کەمێکیش بترازێنن.

   سەرەڕای ئەوە داهێنان لە گێڕانەوەدا، هەم سەرکەوتووانە خستنەکاری زمانی بەگریمانە گێڕانەوە، ئەمە لە کاتێکدا خوێنەر ناچار بکرێت کە ئەم گریمانە بە واقیعی و وەکوو ڕاستییەکی جێگیر وەرگرێت و پەسەند بکات. هەروەها هیچ کاتێ هەست بە بوونی قۆرت و گرێی ناقۆڵا و لە ئاراستە دەرچوون و کاری لابەلایی و زۆر لەخۆکردن لەم تێکستەدا ناکەین. دەتوانم ئەوەش بڵێم ئەم تێکستە نەئاڵۆزێنراوە، وەکوو هەندێک پێیانوایە، بەڵکو فۆرم و تەکنیکی دەقەکە کە خۆی لە چوارچێوەی دەقێکی پۆستمۆدێرندا دەبینێتەوە، وای کردووە کە ئەدگار و خەسڵەت و تایبەتمەندیی لایەنی هونەری و تەکنیک وای لێ بکەوێتەوە کە ئاڵۆز دەردەکەوێت نەک بەئەنقەسەت ئاڵۆزکاو و شێوێنراو بێت، ئەگەرنا بۆ خوێنەری جدی و بە حەوسەڵە هیچ کێشەیەکی نییە، بەڵکوو دەقێکی داهێنەرانەیە چوونکە خۆی قەتیس نەکردووە لە چوارچێوەیەکی داخراو و یەک ڕووداو بەڵکوو بەهۆی ئەوەی دەقێکی پۆستمۆدێرنە ئازادانەتر بای باڵی خۆیداوە، تواناییی نووسەریش شیاو و گونجاو و لێوەشاوە خۆی دەرخستووە بۆ ئەم چەشنە کارکردنە و ئەم جۆرە تەکنیک و فۆڕمە، چوونکە نووسەر بە چەشنێکی زاڵ دەستەڵاتی بەسەر ئەم ڕووبەرە ئازاد و بەرئاوەڵا و لە چوارچێوەنەنراو و بەرفروان و دژە باوەدا شکاوە بۆ کارەکەی تا ئاستی خەلاقیەت و ئەفراندن.

سەرچاوە:

١- ڕۆمانی لەوێ مەمرە، ڕەزا عەلی پوور، چاپی یەکەم ٢٠٢٥ ، دەزگای سەردەم

٢- نظریەهای رمان. دیود لاج، ایان وات… ترجمە حسین پایندە

٣ – نظریە و نقد ادبی – درسنامەای میان رشتە ای – حسین پایندە

٤ – آشنایی با مولفە های ادبیات داستانی پست مدرن – رضا پارسا

٥ – داستان و گفتمان، سیمور چتمن، مترجم: راضیە سادات میر خدران

The post    خەسڵەت و دەرکەوتەی نوێ وەکوو تایبەتمەندیی ئەدەبی پۆستمۆدێرن لە ڕۆمانی (لەوێ مەمرە)   appeared first on ژنەفتن.

نووسیویەتی: (لە سەرەتای ئەم مانگەوە چەند ڕۆمانێکی کوردیم خوێندەوە).

لە بیستوپێنج، با بڵێین لە بیستوشەش ڕۆژدا چەند ڕۆمانێکی خوێندووەتەوە. چۆن فریایان کەوتووە؟ خۆ ئەگەر پێشتر بابەتەکەی لە ڕۆژنامەدا بڵاو کردبێتەوە، ئەوە ماوەکە کەمتریشە. ئەمڕۆ تەکنەلۆجیای ڕاگەیاندن کارێکی کردووە، بەشێکی زۆری نهێنیی ژیانی مرۆڤەکان بزانین، کە ئەمە یەکێکە لەو نەهامەتییانەی لانی کەم لە سەدەی نۆزدەمەوە فیلۆسۆفان لێی بە ئاگا هاتوونەتەوە. دەتوانین سەرەتا لە بەرهەمەکانی (نیتشێ) و دواتر لە هیی (فرۆید)، (هایدیگەر)، ئەندامانی فێرگەی فرانکفۆرت و زۆری دیکەدا بیبینین، کە لە نووسینەکانی پێشوومدا کەموزۆر لێیانەوە دواوم. ئەو پاوانخوازییەی تەکنەلۆجیا مرۆڤی بۆ چەند وێنەیەکی چێوەدار گۆڕیوە و خستوویەتییە بەرچاومان، کە ئەمڕۆ لە فەیسبووک و ئەوانەی تردا ئەو مرۆڤانە دەبینین چۆن هەڵدەسووڕێن، بە چییەوە خەریکن و پلانی ئاییندەیان چییە. دیسان دەپرسم لەو ماوەیە، لە پاڵ ئەو هەموو چالاکییەی دیکەیدا، چۆن فریا کەوت ئەم چەند ڕۆمانە بخوێنێتەوە و بگاتە ئەوەی حوکمێک بۆ تێکڕایان دەربکات؟ ئەمانە پرسیارن لەو وەک نووسەری بابەتەکە، دەنا حوکمم نەداوە. پرسیارن و بە مەبەستی لێکۆڵینەوە ورووژێنراون (Question for the sake of inquiry)، کە ڕێ دەدات ئازادانە بێتە دەنگ و بۆچوون بخاتە ڕوو.

ئینجا بە کوردی پێویستە بنووسرێت: (لە سەرەتای ئەم مانگەوە چەند ڕۆمانێکی کوردیم خوێندووەتەوە)، نەوەک (خوێندەوە).

نووسیویەتی: (بەشێک لەم ڕۆمانانە بانگەشەی ئەوە دەکەن دەقی ئاڵۆزن، یان دەقی پۆستمۆدێرنن، بۆیە ئەمانە لە چیرۆکی بچڕ بچڕ و نووسینەوەی وڕێنە و پارچە وێنەن، کە خوێنەر دەتوانێت وێنەی تەواو و چیرۆکی تەواویان لێ دروست بکات و هاوکات خۆیشی سەربەستە لەوەی چ واتایەکی لێ هەڵدەگۆزێت.).

ئایا دەتوانێت یەک نموونەیان لێ بهێنێتەوە؟ دەکرێت ڕۆماننووس لە گفتوگۆیەکدا، یان لە وتارێکدا بانگەشەیەکی لەم شێوەیە بکات، کە من خۆم یەکێکیان نیم، بەڵام چۆن ڕۆمان خۆی دەڵێت من دەقێکی ئاڵۆزم؟ ڕۆماننووس نا، بەڵکوو ڕۆمان ئەو بانگەشەیەی کردووە. ئەوە چییە؟ ئەمە ئەگەر فڕێدانی گوتەی ڕەونەقدار نییە، دەتوانێت چەند دێڕێکمان لەو بارەیەوە بۆ بنووسێت؟ ئەوە چ ڕۆمانێکە بانگەشەی ئەوە دەکات دەقێکی پۆستمۆدێرنە؟ ئایا من وەک خوێنەرێک بۆم نییە لێی بپرسم دەتوانێت پێم بڵێت ڕۆمانی پۆستمۆدێرن چییە؟ ئایا لەم بیست ساڵەدا چوار دێڕی لەو بارەیەوە نووسیون؟ دەتوانێت نموونەیەک لە بەرهەمەکانیم بۆ بهێنێتەوە؟ ئەگەر ئەم چەمکەی ناسیوە، چۆن لەم ئاستەی زماندا دەنووسێت؟

ڕاستییەکەی (بچڕ بچڕ) نییە، بەڵکوو (پچڕپچڕ)ـە. ئینجا یەک وشەیە و بەم شێوەیە دەنووسرێت، کە من نووسیومە. پێشتریش بۆیم ڕاست کردووەتەوە. لە کوێ؟ لەو وتارەمدا، کە ناوی (ڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەی چەمکی خوێنەر)ـە.(1) ڕەخنەگرێک، کە پێی وایە ئەو ڕۆماننووسانە زۆر لە دنیای فکر و هونەری نووسین بێئاگان، کەچی نووسیویەتی: {بێگومان پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان، بەو پێیەی خوێنەر بوونەوەرێکە سەختە لە ژێر چەتری چەند پێناسەیەکدا کۆ بکرێنەوە، بەڵام لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان دەتوانین بۆ سێ شێوە پۆلێنیان بکەین، کە ئەوانیش ئەمانەن: یەکەم ”خوێنەری کاتی”. دووەم ”خوێنەری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر). سێیەم ”خوێنەری هەمیشەیی”.}.

هیوادارم دیسان ئەم وتارەم بخوێنێتەوە، بەو مەبەستەی بزانێت چەمکی (خوێنەر)، کە لە فەلسەفەی یۆنانییەوە تا ئەمڕۆ شەڕێکی گەورەی بە فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان فرۆشتووە، چۆن لای ئەو هێنراوەتە ئاستی قسەی ڕۆژانە و بووەتە مایەی پێکەنین.

ئەو ڕەخنەگرە وەها خۆی پێشان دەدات لە کونوکەلەبەری فەلسەفە شارەزایە، کەچی بەم شێوەیە دەڕوانێتە چەمکی وڕێنە، بە مەرجێ من لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەڵۆگێکی بەردەوام)دا دوو بەشم بۆ تەرخان کردووە و پێشانیم داوە ئەم چەمکە لە فەلسەفە و سایکۆلۆجیادا چ قورسایییەکی هەیە. ئینجا لە کتێبی (ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێوازناسی)دا جارێکی تر لای (دوولوز) و (گواتاری)دا لێکم داوەتەوە، بگرە لە کتێبی (سادەنووسی لە ئاست پرسیار و ڕاڤە)یشدا لە بارەیەوە نووسیومە.

نووسیویەتی: (زۆرجار نووسەرانی کورد بۆ ئەوەی کەمتوانایی خۆیان بشارنەوە و لە لێزانیی سەبارەت بە “هونەری ڕۆمان” دێن و دەست بە نووسینی بێسەرەوبەر دەکەن و دواتر دەڵێن ئەمە تەکنیکە، یان شێوازێکی نوێیە و خوێنەری کورد هێشتا نە پێی گەیشتووە و نە تێی گەیشتووە. بەڵام لە ڕاستیدا شتەکە بەو شێوەیە نییە؟).

لە حەفتاکانەوە تا ئەمڕۆ دەیان جار ئەم گوتە سواوەم خوێندووەتەوە، بەڵام ئەوەی یەکەمجارە بیبینم، ئەمەیە (لە لێزانیی سەبارەت بە “هونەری ڕۆمان” دێن و دەست بە نووسینی بێسەرەوبەر دەکەن.).

ئەمە کوردییە؟ ئەگەر تەنیا بە مەبەستی فڕێدانی گوتە نەنووسراوە،  با چەند ڕستەیەکی تری بخاتە پاڵ!

ئایا دەتوانێت پێمان بڵێت تەکنیک چییە؟ ئایا ئەمەیش یەکێک نییە لەو چەمکانەی بەردەوام فڕێیان دەدات؟ ئایا دەکرێت بەبێ گەڕانەوە بۆ فەلسەفە باس لەم چەمکە بکەین؟ ئایا ئەو توخمانەی ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی لە بواری تەکنیکدا بە کاریان دەهێنن، وەک فلاشباک، فلاشفۆوەرد، مێتافۆر، لێکچوواندن و هیی دیکە لە فەلسەفەدا نەبوونەتە جێگەی بایەخ؟ ئایا ئەگەر هەر بۆ نموونە فیلۆسۆفێکی وەک (داڤید هیۆم) وەربگرین، کە تێگەیشتنێکی نوێ و جیاوازی لەبارەی کاتەوە هێناوەتە گۆڕێ، بەوەی پێی وایە کات بریتی نییە لە یەکبەدواییەکی، بەڵکوو بریتییە لە پێوەندیی نێوان شتەکان، لە ئەدەبدا نەبووە تەکنیک؟ هیوادارم بۆ وتاری (ڕۆمانی تەرمەوان لە دیدێكی دیکەیشەوە)م بگەڕێیتەوە، تا ببینیت چۆن لەوێدا هەوڵم داوە بە وردی لەو بارەیەوە بدوێم.(2) ئایا چەمکێکی وەک (گەڕانەوەی هەتاهەتایە)ی (نیتشێ) گۆڕانی گەورەی بەسەر تەکنیکدا نەهێناوە؟ ئایا هەردوو چەمکی (دیوره‌یشن: Duration) و (ئینتیوه‌یشن: Intuition)ی (بیرگسۆن) لە تەکنیکی گێڕانەوەدا کاریگەرییان دەرنەکەوت، که‌ ئه‌م چه‌مکانه‌ لای ‌ئه‌و فیلۆسۆفە مانای تایبه‌تیان هه‌یه‌، به‌وه‌ی پێوه‌ستن به‌ کاته‌وه‌ و کاتیش بریتییه‌ له‌ که‌ڵه‌که‌کردن و به‌رده‌وامی؟ به‌ مانایه‌کی تر، به‌رده‌وامبوونی ڕابوردوو و گه‌شه‌کردنی، تاکوو ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ داهاتوو، که‌ ئه‌مه‌ هاوشانی دۆخه‌ ده‌روونییه‌کانیشه‌. لێره‌یشدا یاده‌وه‌ری به‌ هۆی ئه‌و به‌رده‌وامییه‌وه‌ گه‌وره‌ ده‌بێت و گه‌شه‌ ده‌کات. ئایا تێگەیشتن لە چەمکی (ڕەیزووم)ی (دولووز) بۆ هەر ڕۆماننووسێکی فرەدەنگ گرنگ نییە؟ ئایا (باشلار) کاتێ جەخت لەسەر کاتی خودی دەکاتەوە، کە بە کەسێتیی مرۆڤەوە پێوەستە و لە کاتی بابەتی جودایە، بەو مانایەی کاتێکی دەروونییە، کۆمەکی ڕۆماننووس ناکات لەوەی بە تەکنیکی جیاواز چیرۆکەکانی بگێڕێتەوە؟ لە بەشی شەشەمی کتێبی (دایەلێکتیکی ماوە)دا، کە ئەمە ناونیشانەکەیەتی (سوپەرئیمپۆزەیشنی کاتێتی: temporal superimpositions)، بە کاتی خود (the time of the self) و کاتی جیهان (the time of the world) ناویان دەبات و پێی وایە هەندێجار کاتی خود لە کاتی دنیا خێراتر تێدەپەڕێت، کە ئەمە وامان لێ دەکات هەست بکەین کات خێرا دەڕوات، ژیان بە ڕوومانەوە پێدەکەنێت و هەستی خۆشی داماندەگرێت. هەندێجاریش پێچەوانە دەردەکەوێت، بەوەی کاتی خود لە کاتی دنیا خاوترە، ئێمە خەفەتبار دەبین و بێزاری داماندەپۆشێت.(3)

ئەمانە و زۆری ترم لە بەرهەمەکانی پێشوومدا باس کردوون و سەرچاوەکانیشیانم نووسیون. بۆ نموونە لە وتاری (کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا)، لە کتێبی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فردەنگ)، (ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێوازناسی) و زۆری تردا. ئایا ئەویش دەتوانێت چەند دێڕێک لەو بارەیەوە بنووسێت؟ چەمکی تەکنیک چییە و بۆچی جارێک پێمانی ناڵێت؟

نووسیویەتی: (ئەلفوبێی نووسینی ڕۆمان شارەزابوونە لە هونەریی گێڕانەوە و هاوکات بوونی پرسیار و کەڵکەڵەیەک، کە ڕۆماننووس بۆ خزمەتی ئەو پرسیار و کەڵکەڵانە دەکەوێتە هۆنینەوەی چیرۆک. لە وتارێکی دیکەشدا ئاماژەم بۆ ئەوە کردووە هونەری ڕۆمان هونەری پیشاندانی ئاڵۆزیی بوونە، نەک هونەری ئاڵۆزکاندن.).

چ خوێنەرێکی سەرەتایی نازانێت ئەم وشانە بە دوای یەکدا ڕیز بکات؟ ئەگەر ئەمە ئەلفوبێیە، دەتوانێت چەند دێڕێکمان لە هەموو بەرهەمەکانی پێشان بدات، کە لەو بارەیەوە نووسیونی؟ دەتوانێت پێمان بڵێت (هونەریی گێڕانەوە)، کە ڕاستییەکەی (هونەری گێڕانەوە: The art of storytelling)یە، چییە؟ دەیڵێمەوە: ئەرێ هەر بە ڕاستی ئەم وشانە گرنگن و سەختە مرۆڤ لە ماوەیەکی کورتدا دەیانی لەم شێوەیە تەنیا بۆ خۆشی بنووسێت؟

ئەگەر (هونەری ڕۆمان هونەری دوورکەوتنەوەیە لە ئاڵۆزکاندن)، دەتوانێت پێمان بڵێت چۆن و نموونەیەکمان بۆ بهێنێتەوە؟

دەتوانێت ئەو وتارەمان پێشان بدات، کە تێیدا نووسیویەتی: (هونەری ڕۆمان هونەری پیشاندانی ئاڵۆزیی بوونە، نەک هونەری ئاڵۆزکاندن)؟

ئەرێ ئەم بۆچوونە شتێکی نوێ دەگرێتە خۆی؟ ئایا ئەم چەند وشەیە هیچ شتێکمان لەبارەی چەمکی ڕۆمانەوە پێ دەڵێن؟ ئایا سەختە، ئەگەر هەر کەسێکی تر بیاننووسێت؟ دەتوانێت پێمان بڵێت جیاوازی لەنێوان ئاڵۆزی و ئاڵۆزکاویدا چییە؟ ئایا لە خۆی ڕادەبینێت یەک نموونە لە ڕۆمانی کوردی، یان لە هیی دەرەوەی کوردی بهێنێتەوە و پێشانمان بدات، کە مەبەستی چییە؟ ئەمەیش یاریکردن نییە بە وشە؟ لە کتێبی (سادەنووسی…)دا هەوڵم داوە بە وردی لەم بارەیەوە بنووسم، بەو مانایەی یاریکردن بە زمان جیاوازە لە یاریکردن بە وشە. ئەمانە چەند نموونەیەکن: گوتوومە هەڵەیەکی لۆجیکییە و پێی دەگوترێت (The Fallacy of Equivocation)، کە بە جووتمانا (Double Meaning)یش ناسراوە. ئەو وشانە بەو مانایە بە کار دەهێنرێن، تا چاوی خوێنەر لە شتە بنەڕەتییەکە دوور بکەوێتەوە و بچێتە سەر شتێکی تر، کە پێوەندییەکی ئەوتۆی پێوە نییە، بگرە هەر پێوەندیی پێوە نییە.

زمان بەوەدا مێتافۆر و خوازە لە خۆی دەگرێت، ئەوە واقیع وەک خۆی ناگوازێتەوە، بەڵکوو تەنیا لە یەک دیدگەوە پێشانی دەدات، بۆیە لای (نیتشێ) ئەوە تەنیا وەهمە، وەهمێکی لەبیرکراو، کە خەڵک پەنای بۆ دەبەن، تا خۆیان لەگەڵ دەوروبەردا بگونجێنن و ژیانیان لە مەترسی بپارێزن. بە مانایەکی دی، ئەوان لە ڕێی یاریکردن بە زمانەوە، حەقیقەت دەشارنەوە، بەوەی بەرژەوەندییان لەوەدا هەیە. لێرەیشەوە پێوەست دەبێت بە دەستەڵاتەوە، مادام ئەوە دەستەڵاتە لە ڕێی دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێزان، فێرگە، گەڕەک، پەرستگە، یاریگە، زیندان و هیی ترەوە حەقیقەت دەسەپێنێت. بەم شێوەیە ئەوە حەقیقەت نییە، کە ئەم مرۆڤە بە دوایدا وێڵە، بەڵکوو ئەنجامەکانی ئەو حەقیقەتەن. ئەو ئەنجامانە چێژی پێ دەدەن و دڵنیاییی بۆ دەهێنن. تێکڕای ئەو زانینەی مرۆڤ دەیاندات و بە دەستیان دەهێنێت، وەهمن، چونکێ بەرهەمی ئارەزووی مانەوەن. بۆ نموونە ئەو مرۆڤە کاتێ دەڵێت جۆرێکی تایبەتی ڕێزمانی داهێناوە، ئەوە بۆ ئەوەیەتی لەو جەماوەرە دانەبڕێت، چونكێ بە دابڕانی لەوان، ئەو وەهمەی تێک دەشکێت، کە دەتوانێت بیخاتە ئەو باوەڕەی داهێنەرە. جەماوەریش وەک حەقیقەتێک گوتەکە لەو نووسەرە وەردەگرن. بەوەدا ئەو گوتەیە پێوەندیی بە ژیانەوە نییە، ئەوە ئەرک ناگرێتە ئەستۆ، تا کاریگەرییەکەی ببینن، بەڵکوو لە سنووری گوتندا دەمێنێتەوە. ئەو عەقڵەی ئەو گوتەیە هەڵدەسووڕێنێت، خەسڵەتی داهێنەرانەی لە دەست داوە، چونکێ بە مەبەستی فریودان و بەلاڕێدابردن خراوەتە گەڕ.

زمان یاریگەیە و نووسەری داهێنەر یاریی تێدا دەکات، بەو مانایەی لێرەدا هەم شوێنی نافیزیکی (non-physical space) هەیە و هەم یاساکانی یارییەکەیش.

زمان یاریگەیە و نووسەری داهێنەر یاریی تێدا دەکات، بەو مانایەی لێرەدا هەم شوێنی نافیزیکی (non-physical space) هەیە و هەم یاساکانی یارییەکەیش. پێویستە (یاریکردن بە زمان) و (یاریکردن بە وشە) لە یەکتر جودا بکەینەوە، کە یەکەمیان بەکارهێنانەوەی زمانە لە ئاستێکی دیکەدا، بەو مانایەی نووسەری داهێنەر وێنەکانی زمانی باوی ڕۆژانە تێک دەشکێنێت و هیی نوێیان لێ پێک دەهێنێت، کە نووسین هەمیشە توانای هەیە ئەو وێنە نوێیانە بخاتە باری داینامیکییەوە، تا بەردەوام هیی نوێتریان لێ بەرهەم بێت و ڕێ نەدات هیچ نوێیەک تا سەر خۆی بە نوێ بزانێت، بەڵکوو لە هەر جووڵەیەکدا کۆن دەبێت، مادام هیی دیکە لە هەمان گۆڕەپاندا دەردەکەون، بەڵام یاریکردن بە وشە تەنیا بانگەشەیە و بە شێوەی فریودەرانە بە ڕێوە دەچێت.

نووسیویەتی: (بەشی هەرە زۆری ئەوانەی ڕۆمان دەنووسن کردەی ئاڵۆزیی و ئاڵۆزکاندن تێکەڵ دەکەن و بەناوی ئاڵۆزییەوە تێکست دەئاڵۆزکێنن. هونەری ڕۆمان هونەری دوورکەوتنەوەیە لە ئاڵۆزکاندن، چونکە ژیانی مرۆڤ بە هەزاران کێشەوە ئاڵۆزکاوە، پێویست ناکات دووبارە ڕۆماننووس ئەو ئاڵۆزکاوییە بەرهەم بهێنێتەوە، بەڵام گرنگە ئاڵۆزییەکەی پیشان بدات.).

ئەرێ ئەوە چ خوێنەرێکی سادەیە پێویستی بەوەیە ئەم وشانە بخوێنێتەوە؟ هەمیشە پرسیومە ئەوە (هایدیگەر) و ئەو هەموو فیلۆسۆفەی تر، کە لەم بیست ساڵەدا ناوی هێناون، لە کوێین، تا ڕێی لێ بگرن ئەمانە بنووسێت؟ کوا کاریگەریی ئەو نووسەرە گەورانەی خۆمان، کە زووزوو ناویان دەهێنێت؟ دەکرێت پێم بڵێت ئەم وشانە چین وا بە دوای یەکدا ڕیزی کردوون؟ ئەو هەموو ئاڵۆز و ئاڵۆزکاوییە چین، بە کاری هێناون؟ منیش دەتوانم بنووسم: ئاڵۆزکاون و دەئاڵۆزکێن، ئەگەر نەئاڵۆزکانەیە، نەدەئاڵۆزکان. بەوەدا ئاڵۆزکاون، ئەوە ناکرێت بڵێین نەئاڵۆزکاون. ئەوەی ئاڵۆزکا، درەنگ یان زوو دەئاڵۆزکێت، بەڵام ئەوەی نەئاڵۆزکێت، سەختە بڵێیت ئاڵۆزکاوە، ئینجا با هەموو خەڵک بڵێن ئاڵۆزکاوە. گیانەکەم، ئەو ڕۆژانەی دەئاڵۆزکایت، منیشت دەئاڵۆزکاند. من دەمویست ئاڵۆز بم و تۆ دەتبردمە دۆخی ئاڵۆزکاوییەوە. هەر خۆم دەزانم ئاڵۆزکان چەند لە ئاڵۆزی جودایە. لە بیرتە، گیانەکەم، ئەو شەوەی هەردووکمان پێکەوە ئاڵۆزکاین؟ بەیانییەکەی زانیم ئەوە ئاڵۆزی بوو، نەوەک ئاڵۆزکان. ئەگەر دەتەوێت بزانیت چییە جیاوازیی نێوان ئاڵۆزکاو و ئاڵۆزی، جارێ بڕوانە خەیار و جارێ ترۆزی، ئەمیان خۆشە بە ترشی سماق و ئەویان بە لەیمۆندۆزی…. هتد… ئەگەر ئەم ئاڵۆزی و ئاڵۆزکاوەی ئەو بەو شێوەیە نین، دەیەوێت لەو بارەیەوە شتێکم پێ بڵێت؟

نووسیویەتی: (نموونەیەکی دیاری ئەدەبیاتی دونیا نووسەری ڕووسی “فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی”یە، کە ئاڵۆزییەکی زۆر لە جیهانی کاراکتەر و کارەکانیدا هەیە و دەخوازێت ئەو ئاڵۆزییەی کە ناوەوەی کاراکتەرەکاندا هەیە (ڕاسکۆلینکۆف لە تاوان و سزادا بە نموونە) وێنەی بکات و بیگۆڕێتە سەر وشە. بەڵام هەرگیز چیرۆکی کاراکتەرەکانی نەئاڵۆزکاندووە، بەڵکو ئاڵۆزی دۆخ و ژیانیانی پیشانداوە.).

با سەرەتا بپرسین، ئاخۆ سەختە ئەم وشانە لەبارەی ئەو ڕۆماننووسەوە بنووسین، مادام بڕیار نییە هیچی لە بارەوە بڵێین؟ ئایا دەتوانێت هەر لەم ڕۆمانەدا پێشانی بدات ئاڵۆزی چییە و ئاڵۆزکان بە چ مانایەکە؟ من ئامادەم باسێکی سەربەخۆ لەم بارەیەوە بخەمە ڕوو و پێشانتی بدەم، کە ئەم گوتەیە تا چ ئەندازەیەک فریودەرە.

نووسیویەتی: (بەڵام هەرگیز چیرۆکی کاراکتەرەکانی نەئاڵۆزکاندووە).

ئەو (هەرگیز)ـەی لە کوێ هێناوە؟ هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە (slippery slope) ناسراوە، کە حوکمدانێکی گشتگیر و خێرایە (hasty generalization argument)، بەو مانایەی ناتوانین هیچی لەسەر هەڵبچنین. ئاڵۆزی چەمکێکی ڕێژەیییە. ئەوەی لای من ئاڵۆزییە، لای یەکێکی تر سادەیییە. لە وتاری (چەمکی سادەیی وەک بانگەشەی داهێنان)دا هەوڵم داوە بە وردی لەو بارەیەوە بنووسم، کە هەر پێوەندیی بە وتارێکی ئەوەوە هەیە، کاتێ بە سادەییدا هەڵدەڵێت، کەچی هەر لەم وتارەی ئێستایدا دەڵێت دژیەتی.(4) ئەرێ لە بیری نەماوە پێشتر چیی گوتووە، یان لە بیریەتی، بەڵام ڕووی لە جەماوەرە و دەزانێت ئەوان بە گشتی گوێی نادەنێ؟

نووسیویەتی: (جیهانی ڕۆمانی کوردی بەدەست بەشێک لە ڕۆماننووسانی نوێوە، بەتایبەت ئەوانەی سەرەتا شاعیربوون و دواتر بوونەتە ڕۆماننووس جیهانێکی ئاڵۆزکاوە. جیهانێکە لەبری ئەوەی خوێنەر خۆی تێدا بدۆزێتەوە، خۆی تێدا ون دەکات.).

ئەرێ ئەمە بە کوردی نووسراوە؟ ئایا خۆی دەزانیت چیی گوتووە؟ بۆچی بە تایبەتی ئەوانەی شاعیر بوون و دواتر بوونەتە ڕۆماننووس، بەو شێوەیەن؟ ئایا دەتوانێت پێشانی بدات؟ ئەرێ ئەمە هەڵەیەکی تری لۆجیکی نییە؟ ئایا ئەمە لە فڕێدانی وشە زیاتر، دەکرێت شتێکی دیکە بێت؟ ئێمە لێرەدا بابەتێکمان هەیە بە ناوی (دیدگە) و دانەیەکی تر بە ناوی (دەق)، کە ئەو دیدگەیە بنەمایە و لەوێوە دەق پێک دێت، بەو مانایەی ئەو بیرۆکانە چیەتیی ئەو بوونەن و هەر جارێ لە شێوازێکدا خۆیان دەردەخەن. لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی)، (ڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەی چەمکی)، (ئاماژە فەلسەفییەکان…) و زۆری تردا لەبارەی ئەو دیدگەیەوە دواوم و باسیشم لەوە کردووە، کە لە دنیای پۆستمۆدێرندا سنووری نێوان ژانرەکان سڕاوەتەوە، بۆیە خوێنەر مامەڵە لەگەڵ پێکهاتەی دەقدا دەکات، نەوەک لەگەڵ ناونیشانی، بەو مانایەی گرنگ نییە لەژێر چ جۆرێکدا پۆلێن کراوە. دەق تەنیا لە ئاگایی پێک نایەت، بەڵکوو نائاگایی خەسڵەتی هەر دەقێکە، بۆیە گەڕان بە دوای هۆکارەکانی و کورتکردنەوەی لە شتێکی دیاریکراودا، هیی ڕەخنەی میلـلییە، کە ئەم شێوازە بەوەدا لە ڕێی دایەڵۆگەوە دانامەزرێت، دایەڵۆگ لەگەڵ کەناڵە جیاوازەکانی مەعریفە، ئەوە لە ئاستی شمەکدا دەمێنێتەوە و بە زمانی زانراوی ڕۆژانە حوکم دەردەکات.

(ئەو ئاڵۆزییەی ناوەوەی کارەکتەرەکاندا هەیە )، مانای چییە؟ ئایا ئەمەیش یاریکردن بە وشە نییە؟

نووسیویەتی: (جیهانێکە لەبری ئەوەی خوێنەر خۆی تێدا بدۆزێتەوە، خۆی تێدا ون دەکات.).

بە چ مانایەک؟ ئەگەر وەک خوێنەرێک داوای لێ بکەم چەند وشەیەکی ترم هەر لەم ڕووەوە بۆ بنووسێت، دەینووسێت؟

ئینجا نووسیویەتی: (ڕۆمان هونەری تەنها ونبوون نییە، بەڵکو ئەگەر هونەری ونبوونیش بێت، بەڵام بۆ دۆزینەوەی شتێکی نوێیە. واتە هونەری ونبوون و دۆزینەوەیە. ڕۆمانی کوردی ئەم نەوە نوێیەی شاعیرانی ڕۆمانووس بووەتە هونەری ونبوون، نەک دۆزینەوە.).

خەیاڵ بواری تاکە. ئەو مرۆڤەی لە قەرەباڵغیدا نەتواوەتەوە و نەبووەتە شت، بەڵکوو خاوەنی هێزی ئازادە، بەو مانایەی لە ڕێی هیچ سەرچاوەیەکەوە بیر ناکاتەوە، ئەوە خەیاڵی بە ئاڕاستەی نەزانراویدا دەبات.

ئایا ئەم ونکردن و دۆزینەوەیە نوێیە و بە دروستی کاری بەو دوو چەمکە کردووە؟ لە کتێبی (سادەنووسی…)دا نووسیومە: [خەیاڵ بواری تاکە. ئەو مرۆڤەی لە قەرەباڵغیدا نەتواوەتەوە و نەبووەتە شت (reification)، بەڵکوو خاوەنی هێزی ئازادە، بەو مانایەی لە ڕێی هیچ سەرچاوەیەکەوە بیر ناکاتەوە، ئەوە خەیاڵی بە ئاڕاستەی نەزانراویدا دەبات. لەو گەشتە بێئامانجەیدا، کە پرسیار، گومان، ڕەخنە و جووڵە بزوێنەرین، بەردەوام شتی نوێ و چاوەڕواننەکراو دەدۆزێتەوە، لە کاتێکدا دۆزینەوە و ونکردن یەک پرۆسێسن. هێزی هەردووکیان لەو جووڵەیەدا پێک دەگەنەوە، بەوەی ئەو تاکە دەست بە شتەوە ناگرێت، بەڵکوو هەمیشە بە دوای مانای نوێدا دەگەڕێت. ونکردن یەکێکە لە توخمەکانی گەڕان. هێزی ونکردن هێزی دۆزینەوە دادەهێنێت، کە هێزێکی بێباکە و بەربەرەکانێی هێزی ونکردن ناکات، بەڵکوو هەمیشە لەگەڵی ڕێکە، تا پرۆسێسەکە نەوەستێت. ئەوانە شتیان لێ ون دەبێت، کە گەڕۆکن و لە شوێنێکدا نیشتەجێ نابن، بەڵام ونکردن بوار بۆ دۆزینەوەی توخمی نوێ دەڕەخسێنێت، کە ڕۆمانی فرەدەنگ ئەو پرۆسێسە بە ڕێوەی دەبات. ونکردن و مراندنی توخمەکان، نەوەک دەستپێوەگرتنیان. لێرەوەیە چەمکی (نەمری) سەر بە ئەدەبی باوە، ئەو ئەدەبەی بە تێگەیشتنی جەماوەر بۆ جەماوەر دەنووسرێت، لە کاتێکدا لە پرۆسێسی گەڕاندا شتە دۆزراوەکان هەم ون دەبن و هەم دەمرن، بێ ئەوەی نیشانەیەک جێ بهێڵن. کوانێ گۆڕستانی کۆچەرەکان؟ مرۆڤی گەڕۆک بایەخ بە ڕازاندنەوەی گۆڕ نادات، تا بۆی بگەڕێتەوە و سەردانی بکات، بەڵکوو تەرمەکانی بەبێ هیچ ناونیشانێک جێ دەهێڵێت. ئەدەبی داهێنەرانە بەرهەمی مردنی بەردەوامی توخمەکانە، مادام خەیاڵ هێزی ئەوەی هەیە لە هەر جووڵەیەکدا توخمی نوێ دابهێنێت. مرۆڤی گەڕۆک بوونەوەرێکی ناتەواوە و لە ڕێی (گەڕان)ـەوە خۆی پێک دەهێنێت، کە بەوەدا گەڕان کۆتاییی نایەت، بگرە هەمیشە بەردەوامە، ئەوە ئەو مرۆڤە ناگاتە ئاستی تەواوبوون. مرۆڤی کامڵ ملکەچی دابونەریتە، پێبەندی دەستەڵاتی دامودەستگەی کۆمەڵایەتییە، ئامانجێکی دیاریکراوی هەیە و پێشتر لە ڕێی سەرچاوەکانەوە ئەو ئامانجەی ناسیوە، تەنانەت هەر ئەو سەرچاوانەیش بۆیان دیاری کردووە، بگرە ڕێگەکانی گەیشتن بەو ئامانجەیشیان خستووەتە بەردەم. زمانێکی سادەی هەیە و لە چوارچێوەی بواری هەستی (sensory field)دا شتە سادەکانی دەردەبڕێت. بەشێکی زۆری نووسینمان سەر بەو بوارەیە. گەلێجار چەمکی (نەمری) و (کامڵبوون)ت لە نووسیندا بەرچاو دەکەون. ئەگەرچی بە نیازی چاکە بە کار دەهێنرێن، بەڵام ئاماژەن بۆ هزر و زمانی باو، بەوەی هاوواتای وەستان و داخراوین، لە کاتێکدا فەلسەفە لانی کەم لە (نیتشە)وە، بگرە لە (شۆپنهاوەر)ـەوە ڕووبەڕوویان بووەتەوە و ڕەخنەی ڕەخنەدۆزانی پۆستمۆدێرن ئاڕاستەیە بۆ ئەوانە. داهێنەر توانای ئەوەی هەیە بەرهەمەکانی بمرێنێت، مردنی مێتافیزیکی، کە ئەم تێگەیشتنە بە (هایدیگەر)، (فۆکۆ)، (بارت)، (دێریدا) و ئەوانەی دیدا تێدەپەڕێت. مراندنی بیرۆکەیەک لەپێناوی لەدایکبوونی بیرۆکەیەکی دی. وەک پێشتر ئاماژەی پێ کرا (هایدیگەر) پرۆسێسی کردنەوە و داپۆشین دەخاتە گەڕ، تا ڕێ لە نەمری و کامڵبوون بگرێت. گەلێجار ئەو چەمکانەی لە فەلسەفەدا ڕەخنەیان لێ گیراون و هەوڵی تێپەڕاندیان دراوە، لە نووسینی باودا وەک شتی گرنگ لێیان دەڕوانرێت، بگرە دەکرێنە پێوەر و لەوێوە هەر دەقێک بە لاوە دەنێن، ئەگەر بەو شێوەیە نەبێت، کە ئەوان لێی تێگەیشتوون. تێکەڵکردنی دنیای شمەک و دنیای ئاماژەیە. ئەگەر لە ئاستی میلـلیدا (نەمری) و (کامڵبوون)، یان (کەماڵ) داواکراون، ئەوە لە ئاستی ئاماژەدا، کە بواری فەلسەفەیە، ئەوانە تێک دەشکێنرێن، تا بەردەم خەیاڵی ئازاد ئاواڵا بێت.].(5)

بەستنەوەی چەمکی ونبوون و دۆزینەوە بە ئەدەبی فرەدەنگییەوە، لێکدانەوەی تایبەتی خۆمە و لە هیچ سەرچاوەیەکم وەرنەگرتووە. ئایا لە چیرۆک و ڕۆمانەکانیشمدا کارم پێ کردوون؟ بەڵێ، لە بەرهەمەکانی سەرەتامەوە تا ئەمڕۆ دەتوانێت بیبینێت. ئەو لەوەی منی وەرگرتووە، بەڵام بەو مەبەستەی نەناسرێتەوە، گۆڕیویەتی و گۆڕینەکە بووەتە مایەی پێکەنین. ئەگەر ونبوون و دۆزینەوە بکەونە بەرانبەر یەکتر، ئەوە پرۆسێسی گەڕان دەوەستێت و هیچ نوێبوونەوەیەک ڕوو نادات، بەڵام بەوەدا هەر لە بنەڕەتەوە نەیزانیوە ئەم پرۆسێسە لە فەلسەفەی بوونگەراییدا، بە تایبەتی لای (هایدیگەر) بایەخی گەورەی هەیە، ئەوە بۆچوونەکەمی شێواندووە. ئایا یەکەم جارە لە بەرهەمی من وەردەگرێت، بێ ئەوەی ئاماژەی پێ بکات؟ نەخێر. لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی…)دا بەشێکم بۆ تەرخان کردووە. ئەرێ ئەگەر بە خوێنەرێکی سەرەتاییی فەلسەفە بڵێیت ڕەخنەگرێکمان هەیە، لەم بیست ساڵەدا دەیان جار ناوی (هایدیگەر)ی هێناوە، کەچی بە چەمکی (کامڵبوون) و (نەمری)دا هەڵدەدات، چیت پێ دەڵێت؟

نووسیویەتی: (خوێنەری کورد لەبەردەم دەقی ئاڵۆزکاوی ڕۆماننووسانی کورددا ناتوانێت سەرسام نەبێت. سەرسام بەو هەموو ئاڵۆزکاندنە نەک بەو داهێنان و نوێگەریی.).

ئایا لە وشەی (سەرسامی) گەیشتووە؟ ئەوە ویستوویەتی شتێکی پێچەوانەی ئەمە بڵێت، بەڵام دیارە لێرەدا ئەوەی لێ دەرچووە. نازانم ئەمە ئاڵۆزکانە، یان ئاڵۆزی! بۆچی بە ناوی هەموو خوێنەری کوردەوە قسە دەکات؟ لانی کەم بیست ساڵە لە بواری ڕەخنەدا چالاکە، کەچی هێشتا دەستی بەم تێگەیشتنە سادەیەوە گرتووە؟ ئەو نەبوو باسی (کانت) و (فۆکۆ)ی دەکرد، بە مەرجێ وتارەکەی (کانت) دژی نوێنەرایەتییە و (فۆکۆ)یش جەختی لێ دەکاتەوە؟ ئەرێ ئەوە کانت و فۆکۆ لە کوێن؟

نووسیویەتی: (خوێنەری کورد لە رۆمانەکانی “ئەلبێر کامۆ، سارتەر دۆستۆیڤسکی، کافکا” و زۆر نووسەری دیکەی ئاڵۆز و سەخت تێدەگات، بەڵام ناتوانێ لە چیرۆک و ڕۆمانەکانی نووسەرە هاوزمانەکەی خۆی تێبگات کە باسی ژیانی ئەو دەکات؟ ئایا ئەمە کێشەکە خوێنەری کوردە؟ یان ڕۆمانووسان؟)

دیسان بە ناوی هەموو خوێنەری کوردەوە قسەی کردووە. ئینجا چۆنی زانیوە ئەو خوێنەرانە لەوانە تێدەگەن؟ ئایا لەبارەی یەکێ لەو ڕۆمانانەوە چەند دێڕێکی نووسیون؟ ئایا ئەگەر تا ئێستا نەینووسیوە، دەتوانێت ئەمڕۆ پەرەگرافێکمان بۆ بنووسێت؟ ئایا سەختە ناوی دەیان ڕۆماننووس و فیلۆسۆفی تر بخاتە پاڵ ئەمانە، مادام بڕیار نییە هیچ لەو بارەیەوە بنووسێت؟

نووسیویەتی: (بێگومان من پەسنی سادەیی و سادەکردنەوە نادەم.[

ئایا ڕاستە؟ نەخێر، وەک پێشتر گوترا وتارێکی لە ڕۆژنامەی (هەولێر)دا بڵاو کردووەتەوە و تێیدا نەک هەر بە سادەیی و نووسەری سادەنووسدا هەڵدەڵێت، بەڵکوو پەلاماری ئەوانەیش دەدات، کە سادەنووس نین. وەک گوتم من ئەودەم وتاری (چەمکی سادەنووسی وەک بانگەشەی داهێنان)م لەو بارەیەوە نووسی و دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە.

نووسیویەتی: (لەگەڵ ئاڵۆزی و ڕوونیم).

ئەرێ دەکرێت شتێک لە یەک کاتتدا هەم ڕوون بێت و هەم ئاڵۆز؟ خوێنەری سەرەتاییی فەلسەفە، کاتێ دەگاتە (ئەریستۆ)، فێری یاسای نادژایەتی (law of non-contradiction) دەبێت، بەو مانایەی ناکرێت شتێک لە یەک کاتدا خۆی و دژەکەی بێت. بۆ نموونە کراوە و داخراو، سارد و گەرم بێت. کاتێ دەڵێت: (لەگەڵ ئاڵۆزی و ڕوونیم)، ئەوە تەنیا یاری بە وشە دەکات و دەیەوێت لەو ڕێیەوە کەسانێک بشکێنێت. بەپێی گوتەکەی ئەم جۆرە ڕۆمانە دەناسێت و ئەزموونی لەگەڵیدا هەیە، بە مەرجێ وا نییە و ناکرێت ڕۆمانێک هەم ڕوون و هەم ئاڵۆز بێت. نموونەیەکم بۆ دەهێنێتەوە؟ ئەگەر شتێک نەبێت، چۆن پێی وایە ئەزموونی لەگەڵیدا هەیە و دەیناسێت؟ ئایا دەزانێت (ئەریستۆ) یەکێکە لەو فیلۆسۆفانەی، کە لە بەرهەمەکانی (هایدیگەر)دا زۆر ناویان هاتووە؟ بەرچاوی نەکەوتووە؟ هێشتا ئاگای لەم ئەلفوبێیە نییە؟

نووسیویەتی: (هاوکات دژی ئاڵۆزکاندن و تەمومژی بێ بنەمام.).

کێ ئەو بنەمایە دیاری دەکات؟ مەبەست لە بنەما چییە؟ دەتوانێت پێمان بڵێت، یان وەک ئەوانەی تر فڕێی داوە؟

نووسیویەتی: (ئاساییە تێکست ئاڵۆز بێت، بەڵام خاوەن گوتار بێت. ئاساییە تێکست ڕوون بێت، بەڵام هەڵگری گوتار و شێواز و تەکنیکی بەرز بێت.).

ئەوە مانای چییە؟ مەبەست لە گوتار چییە؟ ئایا دەتوانێت پێناسەی چەمکەکە بکات، تا بزانین چ مەبەستێکی هەیە؟ ئایا ئەمەیش هەر فڕێدانی چەمک و یاریکردن نییە بە وشە؟ کێ خاوەنی گوتارە؟ دەتوانێت نموونەیەکم بۆ بهێنێتەوە؟ گوتار چەمکێکی گشتییە و تەنیا کاتێ مانا پەیدا دەکات، کە تایبەتمەندێتی وەردەگرێت و ئەوەی ئەو تایبەتمەندێتییەیشی پێ دەدات، تاک، گرووپ دامودەستگای کۆمەڵایەتین، کە (فۆکۆ) لەم بارەیەوە تیۆریی دەستەڵاتی دامەزراندووە و لێوەی دواوم. ئەم وشەیە لەم ڕایەڵەدا هیچ ئەرکێکی نییە، بەڵکوو تەنیا فڕێی داوە و جێی هێشتووە. ئەگەر لە جیاتیی ئەو، هەر دانەیەکی تری وەک بزمار، ڕەوڕەوە، کڵاو، نیسکێنە و کووکووختی دابنێین، شتێک لە بابەتەکە ناگۆڕێت. ئینجا (خاوەن گوتار) لێکدراوە و بەم شێوەیە دەنووسرێت (خاوەنگوتار)، بەڵام (خاوەنی گوتار) جودایە. تەکنیکی بەرز چییە و چۆن لە تەکنیکی نزم جودا دەکرێتەوە؟ ئەوە کێیە بڕیار دەدات کامیان بەرزە و کامیان نزم؟ شێواز چییە؟ ئایا دەتوانێت چەند دێڕێکی خۆیمان لەم بارەیەوە پێشان بدات؟

نووسیویەتی: [بەڵام ئایا ڕۆمانووسانی کورد ئاگاداریی ئەوەن کە ڕۆمان بەپێی پەیڕەوکردنی قوتابخانەیەکی دیاریکراو نانووسرێت؟ بۆ نموونە ناکرێت ڕۆماننووسێک بڵێت من ڕۆمانێکی پۆستمۆدێرن دەنووسم، چونکە ئەوە چیرۆکەکەیە بڕیار دەدات چۆن بگێڕدرێتەوە و ئەو جیهانەیە کە حیکایەتەکان دەیخوازن چۆن بگەن بە خوێنەر نەک جیهانێک نووسەر بەسەر تێکستدا سەپاندبێتی. نووسین تەنها هونەری ئازادی نووسەر نییە، بەڵکو هونەری ئازادی کاراکتەر و حیکایەت و ڕووداوەکانیشە. نووسەر دەسەڵاتی کۆکردنەوە و نووسینەوەیان هەیە، بەڵام ئەم دەسەڵاتە ڕەها نییە (وەک ئەوەی هەندێک بانگەشەی بۆ دەکەن)، بەڵام ئەم دەسەڵاتەش سنووردارە.[

ئەرێ ئەوە گرنگە ڕۆماننووسی کورد ئاگاداری بێت؟ چ نووسەرێکی سەرەتایی هەیە ئەمەی تێنەپەڕاندبێت؟

نووسیویەتی: [نووسین تەنها هونەری ئازادی نووسەر نییە، بەڵکو هونەری ئازادی کاراکتەر و حیکایەت و ڕووداوەکانیشە. نووسەر دەسەڵاتی کۆکردنەوە و نووسینەوەیان هەیە، بەڵام ئەم دەسەڵاتە ڕەها نییە (وەک ئەوەی هەندێک بانگەشەی بۆ دەکەن)، بەڵام ئەم دەسەڵاتەش سنووردارە.].

جارێ (ئازادی)یە، نەوەک (ئازاد). دەنووسرێت (ئازادیی نووسەر)، نەوەک (ئازادی نووسەر)، کە مانای وایە نووسەرێکمان هەیە و ناوی (ئازاد)ـە. ئینجا ئەوە ئەگەر یاریکردن نییە بە وشە، دەتوانێت شتێکمان لەو بارەیەوە بۆ بنووسێت؟ من دەپرسم چۆن بە دوای هونەرێکدا بگەڕێین، کە نەهێڵێت ئەم وشانە بنووسین؟ کام دەستەڵاتە ڕەها نییە و مانای چییە؟ ئەوە کێیە بانگەشەی ئەوەی کردووە؟ ئەرێ ئەم ڕستەیە (نووسەر دەسەڵاتی کۆکردنەوە و نووسینەوەیان هەیە) کوردییە؟ با بڵێین کوردییە، بەڵام دەیەوێت لەو ڕێیەوە چیمان پێ بگەیەنێت؟ ئەمەیان ئاڵۆزە، یان ئاڵۆزکاوە؟

نووسیویەتی: (کێشەیەکی گەورەی ڕۆمانووسانی کورد ئەوەیە کە هەموو دەیانەوێت وەکو جۆیس، یان فۆکنەر بنووسن، کە ئەوانە دوو لە تایبەتترین ڕۆمانووسانی جیهانن و ئەوان دۆخی ئاوارتەن، نموونەگەلێک نین کە چاویان لێ بکرێت، نەک لەبەرئەوەی ئەوەی نووسیویانە لاوازە، یان هەر هۆیەکی دیکە، بەڵکو لەبەرئەوەی جیهانی ڕۆماننووسی ئەوان ئاوارتەیە و ئیمکانی دووربارەکردنەوەی بەو ئاستە بەرز و ناوازەیە مەحاڵە. بۆیە هەموو کۆپیکردنێکی ئەو جیهانە دەبێتە جیهانێکی ئاڵۆزکاو، کە هیچی ئەوتۆ بە خوێنەر نادات..)

ئایا نووسەران خۆیان ئەوەیان گوتووە، یان بۆی هەڵبەستوون؟ سەرەتا ئەوە هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە هەڵەی داوەڵ (straw man fallacy) ناسراوە، بەو مانایەی هەندێک داوەڵی دروست کردوون، گۆیە ئەوانە نووسەرن و ئەم بۆچوونەیان دەربڕیوە، لە کاتێکدا پێویستە بیسەلمێنێت، دەنا دەبێتە بانگەشەی ڕووت. هەروەها کاتێ دەڵێت: (هەموو دەیانەوێت وەکو جۆیس، یان فۆکنەر بنووسن)، ئەوە هەڵەیەکی دیکەی لۆجیکییە و بە هەڵەی گشتاندن (Faulty generalization) ناسراوە، بەو مانایەی نموونەیەک دەکاتە پێوەر و لەوێوە دەڕوانێتە گشت، تا باز بۆ ئەنجام هەڵبدات، لە کاتێکدا نموونەکەیشی نەهێناوەتەوە. ئەرێ هەر بە ڕاستی وایە و هەرچی ڕۆماننووسی کورد هەیە دەیەوێت وەک ئەو دووانە بنووسێت؟ ئینجا من دەپرسم ئایا دەتوانێت لەبارەی ئەم دوو ڕۆماننووسەوە چەند دێڕێک بنووسێت، یان هەر ناوی بیستوون و لێرەدا بە کاری هێناون؟ خوێندنەوەی (جۆیس) نەک تەنیا بۆ خوێنەری ئاسایی، بەڵکوو بۆ ڕۆماننووس و فیلۆسۆفانیش سەختە، کە وەک (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ) لە کتێبی (بەرهەمی کراوە)دا دەریدەبڕێت و من لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی)دا لێیم وەرگرتووە. ڕاستییەکەی (جۆیس) چاکترە بە زمانی ئینگلیزی بخوێنرێتەوە، چونکێ زۆر کار لەسەر دەنگ و تۆن دەکات، کە ئەمانەیش تایبەتن بەو زمانە. کاتێ بۆ زمانی تر وەربگێڕدرێن، بەشێکی ماناکانیان لە دەست دەدەن. نزیکەی پانزدە ساڵ لەمەوبەر لە نامەدا ئەوەم بۆ نووسیوە، کاتێ گوتوویەتی (ئیقاع) و (ڕیتم) دوو شتی جیاوازن. من لەو نامەیەدا باسێکم لەو بارەیەوە خستووەتە ڕوو و گوتوومە هەردووکیان یەکێکن، بەڵام ئەمیان عەرەبییە و ئەویان ڕەگی بۆ یۆنانی دەگەڕێتەوە، کەچی هێشتا سوورە لەسەر ئەوەی جیاوازن، بێ ئەوەی بڵێت چۆن. پێی خۆشە بە تایبەت لە بارەی ئەو ڕۆماننووسەوە گفتوگۆ بکەین؟ من خۆم لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە هەوڵی ئەوەم داوە بە شێوازی خۆم لە بەرهەمەکانی بگەم. هێنانەوەی نموونەی (جۆیس) هەر خۆی بۆچوونەکەی لەبارەی سادەیی و ئاڵۆزییەوە پووچ دەکاتەوە. سەرەتا دەستگەکانی چاپ ئامادە نەبوون ڕۆمانەکانی چاپ بکەن، گۆیە بێکەڵک و ئاڵۆزن، کەچی دواتر وەک داهێنانی گەورە سەیر کران. ئەگەر بۆ کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی) بگەڕێتەوە، ئەوە ئەم دێڕانەی خوارەوەی دەکەونەوە بەرچاو:

[(ئێمبێرتۆ ئیکۆ) لە کتێبی (بەرهەمی کراوە)دا، کە لە ساڵی 1958 نووسیویەتی، بایەخێکی گەورە بە بەرهەمی (جۆیس) دەدات. (یۆلسیس) بە (جیهانی ئاڵۆز و بێسنوور) ناو دەبات، بگرە دەڵێ شارێکە هەمیشە بۆی دەگەڕێینەوە، تاکوو سیمایەک ببینین، لە خەڵکێک بگەین، پێوەندی و ئاڕاستەی بەرژەوەندی دابمەزرێنین.(6)

هەر بە گشتی (ئیکۆ) لەم کتێبە و ئەوانەی تریدا بایەخی گەورە بەوە دەدات چەمکی ئەدەب و هونەر زیاتر بکاتەوە و بەردەوام پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە کرانەوە واتە دەرکەوتنی ڕێگەی جیاواز بۆ خوێندنەوە و لێکدانەوە. دەیەوێت لە ڕێگەی بەرهەمە پەراوێزخراوەکانی (جۆیس)ـەوە سیماکانی (بەرهەمی کراوە) وەک چەمکێکی ئەدەبی و ئێستاتیکی بناسێنێت. هەوڵەکەی لەپێناوی پێناسەیەکدایە بۆ شیعریەتی (بەرهەمی کراوە) و بۆ دەرخستنی ڕەگی مێژوویی، بوارەکان و ئامانجەکانی، کە (جۆیس) پێی دەدات.].(7)

پۆلێنکردنی دەق بۆ ئاڵۆز و سادە، بینینیەتی وەک ئەوەی دیارە و هاوکات نەگەڕانە بە دوای ڕووبەرە نادیارەکانی ئەو دەقەدا.

پۆلێنکردنی دەق بۆ ئاڵۆز و سادە، بینینیەتی وەک ئەوەی دیارە و هاوکات نەگەڕانە بە دوای ڕووبەرە نادیارەکانی ئەو دەقەدا. من لە وتاری (ڕۆمانی گەردوون و گەردوونی ڕۆمان)دا نووسیومە: (ڕۆمان، کە مەبەست ئەو ڕۆمانەیە ئاستی واقیعی زانراو و زمانی ڕۆژانەی تێپەڕاندووە، لە گەردوون دەچێت، بگرە هەر خودی گەردوونە، بەوەی گەردوون لە ڕووی کات و شوێنەوە بێسنوورە. ڕۆمان کاتێ فرەئاڕاستە و فرەدەنگە، دەستنیشان ناکرێت، تا بڕیاری کۆتاییی لەسەر بدرێت. وەک چۆن گەردوون لە تێکڕای تیۆرییەکان گەورەتر و فرەوانترە، ئەوە ڕۆمانیش بە هەمان شێوە توانای هەیە دەیان تیۆری و ئاڕاستەی فەلسەفی بهێنێتە دی، بێ ئەوەی هیچ یەکێ لەو ڕاڤانە، بگرە تێکڕای ڕاڤەکانیش بتوانن وا خۆیان دەربخەن بەشی زۆری نهێنییەکانی ئەویان دۆزیوەتەوە، بەڵام بایەخی ئەم هەوڵانە لە بەردەوامییاندایە…. چەند پێمان وا بێت تەواو لە گەردوون گەیشتووین و بەشێکی زۆری نهێنییەکانیمان دۆزیوەتەوە، هێشتا کەمی لێ دەزانین. کاتێ دەڵێین گەردوون بە شێوەی ڕاستەوخۆ هەیە، بە هەڵەدا دەچین، بەڵکوو وەک دەقی ڕۆمانی فرەدەنگ ناڕاستەوخۆیە، کە پێشتر گوترا (گەردوونی نەبینراو) بێسنوورە. ڕۆمان چەشنی گەردوون هێزی کێشکردن و وزەی تاریک هەڵیدەسووڕێنن. کێشکردن هەموو توانای خۆی دەخاتە گەڕ، تا ماددە ڕابکێشێت و کشانی دەق خاو بکاتەوە، لە بەرانبەردا وزەی تاریک بە توندی بەرپەرچی دەداتەوە و دەیەوێت کشان درێژەی هەبێت، کە ئەوانە ناهێڵن سەرەتایەکی ڕوونی بۆ دیاری بکەین و بە خاڵی کۆتاییی بگەین. ڕۆمان وێنەی گەردوون خاوەنی یاسای فیزیایی و ماتماتیکیی خۆیەتی، کە دەکرێت بڵێین، نایاسا، یان ناپێوەر (non-standard)ن، نەوەک یاسا و پێوەر. لۆجیکەکان هیی ناوەوەی خۆین، نەوەک لە دەرەوە بۆی هاتبن.).(8)

خوێندنەوەی خۆی دەکاتە سەنتراڵ، بەو مانایەی کاتێ لە ڕۆمانێک ناگات و لای ئاڵۆزە، وا دەزانێت ئەم ئاڵۆزییە گشتییە و پێوەندیی بە هەمووانەوە هەیە، لە کاتێکدا وەک گوترا ئاڵۆزی و سادەیی دوو چەمکی ڕێژەیین. (نەجیب مەحفووز) لە کۆتاییی هەشتاکاندا گوتی من لە ڕۆمانەکانی (جۆیس) ناگەم، بەڵام وەک بینیمان (ئیکۆ) لەو بارەیەوە کتێبێکی گرنگی نووسیوە. ئەم حوکمدانە لە دنیای ڕەخنەدا بایەخی نییە. ئایا سەیرە کەسێک ئەم وتارەی نووسیبێت و لە ڕۆمانی ئاڵۆزیش بگات؟ پێشتریش گوتوومە شتێک نییە بە ناوی سادەیی و ئاڵۆزی، بەڵکوو ئەوانە شوێنەواریان بەسەر یەکەوە هەیە و فیلۆسۆفێکی وەک (دێریدا) لێوەی دواوە، کە ئەگەر بۆ کتێبی (ئاماژە فەلسەفییەکان) و وتاری (چەمکی سادەیی وەک بانگەشەی داهێنان)م بگەڕێتەوە، دەیبینێت.

ئەمە هەموو وتارەکەی بوو، کە یەک وشەیم لێ نەپەڕاندووە. ئەگەر پێی وایە لێرەدا ڕستەیەکی نووسیوە، نوێیە و بەرهەمی وردبوونەوەیە، بگرە مایەی پێکەنین نییە، دەتوانێت چ بە نامەی داخراو بێت و چ بە نامەی کراوە گفتوگۆی لە بارەوە بکەین؟

پرسیارێکم هەیە و هیوادارم بەو بوێرییەی هەیەتی، وەڵامم بداتەوە: ئایا ڕۆمانی (دەوڵەتی سەربازە هەڵاتووەکان)ی منیش هەر لەو نموونانەیە؟ ئەگەر وەڵامەکەی (بەڵێ)یە، پێی خۆشە لەو بارەیەوە گفتوگۆ بکەین؟

سێ پرسیارم ماون:

یەکەم: ئایا دەبێت ڕەخنەگرێک، کە لەم بیست ساڵەدا ناوی دەیان فیلۆسۆف و چەمکی بردوون، بەڵام لە دژی ئاڵۆزیدا بوەستێتەوە و لەم ئاستەی زمانیشدا بنووسێت؟

دووەم: من ئەگەر پێشتر ناویم نەبیستبێت و یەک دێڕیم نەخوێندبێتەوە، بەڵکوو تەنیا ئەم وتارەیم بکەوێتە بەرچاو، ئایا نازانم بە چ جۆرە ڕۆمانێک سەرسامە؟ ناکرێت بڵێم حەزی لەو ڕۆمانانەیە، کە سادەن و بە پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) نووسراون، کە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەمەوە تێپەڕێنراون؟

سێیەم: ئەوە چ ڕۆماننووسێکی داهێنەرە، پێی خۆش نییە ئەم ڕەخنەگرە میلـلییە بەرهەمەکانی بە ئاڵۆز بزانێت و وەک هیی ڕۆماننووسە سادەنووسەکان نەڵێت داهێنانی گەورەن و پێویستە جەماوەر هەزاران دانەیان لێ بکڕن؟ زیاتر لە جارێک دەریبڕیوە، کە پێوەری ڕۆمانی چاک ئەوەیە زۆری لێ فرۆشرابێت.

وەک هەمیشە  دەیڵێمەوە: لە دڵەوە، نەوەک بە تەوسەوە سپاسی دەکەم بۆ ئەو جووڵەیەی هەمیشە دەیخاتە دنیای نووسین و بیرکردنەوەمانەوە. من خۆم هەوڵەکانی بە گرنگ دەزانم، بەڵام ئەمە ڕێم لێ ناگرێت بۆچوونەکانم ئازادانە دەرببڕم. ئەم و هەموو ئەوانەی تریش ڕێیان دراوە بەرهەمی من بە شێوازی خۆیان بخوێننەوە و پێی پێبکەنن، بگرە قاقای بۆ لێ بدەن. هەر بە ڕاستی بە خوێندنەوەی خۆم ئێمە لە قۆناغی کەڵەکەکردنی چەمکەوە چووینەتە قۆناغی قاقاوە، کە ئەمڕۆ ئەم قاقایە گەیشتووەتە بۆچوونی ئەو نووسەرانەی تا دوێنێ وەک بت سەیر دەکران. ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم ئەو بەشدارە لەوەی ئەمڕۆ بەرهەمی نووسەرە جەماوەرییەکان ببنە نوکتە و مایەی پێکەنین. ئایا کاتێ بەم شێوەیە چەمکەکانی هەڵدەگرینەوە و قسەیان لێوە دەکەین، ئەو نووسەرە گەورانە ناپرسن چۆن هێندە دڵخۆشن، کە ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە بە داهێنەریان دەزانێت و مژدە دەدات، گۆیە جەماوەر هەزاران دانەیان لە بەرهەمیان کڕیون؟

بەپێی تیۆریی پەرەسەندن قاقا خاوەنی کۆمەڵێک مانا و ئاماژەی گەورەیە، کە ئەو مانا و ئاماژانە ئەمڕۆ لە دنیای نووسینماندا نەک هەر دەرکەوتوون، بەڵکوو بوونەتە بەها و لە جووڵەدان. ئەگەر لە دیدی (کلوود لیڤی شتراوس)ی ئەنترۆپۆلۆجیستەوە بڕوانینە چەمکی قاقا، کە ئەو پێی وایە مرۆڤی سەرەتایی وەک هیی ئەمڕۆ عەقڵانیەتی باڵای پێک هێناوە، بەوەی پشتی بە سیمبۆڵ و شیفرە بەستووە، تا لە ڕێی پێکبەستنەوەی دیاردە سروشتی و کۆمەڵایەتییەکانەوە جیهان لێک بداتەوە، ئەوە دەکرێت ئێمە ئەمڕۆ قاقا بە توخمێکی گرنگی دەربڕین دابنێین. ئەم  فیلۆسۆفە دەڵێت هەر کۆمەڵگەیەک شێوازی تایبەتی خۆی هەیە بۆ دەربڕین و ڕێکخستنەوەی زانیارییەکانی. ئێمە ئەمڕۆ لە ڕێی پێکەنین و قاقاوە ڕووبەڕووی ئەو ناوە دیارانە دەبینەوە، کە لەم سی ساڵەدا پەنایان بۆ گوتەی ڕەونەقدار بردووە و بەردەوام چەمکیان فڕێ داوە.

سەرنچ بۆ خوێنەران:

گەلێجار دەگوترێت ئایا دەکرێت وەڵامی ئەم جۆرە نووسینە بدرێتەوە، بەڵام من دەڵێم وەڵامدانەوە نییە، بەڵکوو کارکردنە بەو چەمکانەی ناویان هاتووە. وەک هەمیشە دەیڵێمەوە گرنگ نییە کێ ناوی ئەو چەمکانەی هێناون، بەڵکوو ئەوە گرنگە تۆ چیی دیکە لەم ڕووەوە دەڵێیت. وەک چۆن ئەوان مافی خۆیانە بۆچوونیان دەرببڕن، منیش هەمان ماف بە خۆم ڕەوا دەبینم و لەم بارەیەوە دێمە دەنگ، بێ ئەوەی بە لای کەسێتییاندا بچم. هەمیشە هەوڵم داوە و دەیدەم، کە ئاستی ئەو بابەتە تێبپەڕێنم وا ڕووبەڕووی بوومەتەوە. هەندێک دەڵێن ئەوانە گفتوگۆ ناکەن، بەڵکوو پەنا بۆ توانج و شێوازی لەم شێوەیە دەبەن، کە هەندێکیان مووچەخۆری حزبەکانن و مێدیای ئەوان بۆ ئەم مەبەستە دەخەنە گەڕ. من ئەوەیش بە گرفت نازانم، مادام مامەڵە لەگەڵ چەمکدا دەکەم، کە وەک گوترا گرنگ نییە کێ فڕێی داوە و لە کوێ فڕێ دراوە. هەر (ئارام سدیق) لە ڕۆژنامەی (هەولێر)دا چووە گوتەی منی گۆڕیوە، کە لە کتێبی (ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێواز ناسی)دا ئاماژەم پێ کردووە. ئەوەیشم لا ئاسایییە. چەند جارێک گوتوویەتی نووسینی من ناخوێنێتەوە، کەچی دەرکەوتووە چاک دەیانخوێنێتەوە. ئایا سەیر نییە، بە نووسەرێک بڵێیت نووسینەکانت ناخوێنمەوە، بەڵام حوکمیشیان بۆ دەربکەیت؟ تا ئەم ساتەیش ئاماژەی بە یەک دێڕم نەکردووە. بەریەککەوتنی نووسەران لە سەردەمی یۆنانەوە تا ئەمڕۆ هەر هەبووە و کارێکی سروشتییە. پێشتر زۆر نموونەم لێ هێناونەتەوە. هەر لە دەوروبەری خۆمدا دیومە ئەم شێوازە کاریگەریی هەبووە. نەک هەر دژی ئەوە نیم بەو شێوازە دەنووسن و بڵاویان دەکەنەوە، بەڵکوو دەڵێم ئازادن و ئەم فرەڕەنگییە لە دنیای ئەمڕۆماندا بایەخی گەورەی هەیە. هەمیشە جەختم لەوە کردووەتەوە.

سەرچاوەکان:

1. کاکەسوور، کاروان، ڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەی چەمکی خوێنەر. ئەمەی خوارەوە لینکەکەیەتی:

ڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەی چەمکی خوێنەر – ژنەفتن

2. کاکەسوور، کاروان، ڕۆمانی تەرمەوان لە دیدێكی دیکەیشەوە. ئەمەی خوارەوە لینکەکەیەتی:

ڕۆمانی تەرمەوان لە دیدێکی دیکەیشەوە – ژنەفتن

3. Bachelard, Gaston, The Dialectic of Duration, Translated and annotated by Mary McAllester Jones. Introduction by Cristina Chimisso. Clinamen Press, 2000. PP.105

4. کاکەسوور، کاروان، چەمکی سادەیی وەک بانگەشەی داهێنان. ئەمەی خوارەوە لینکەکەیەتی:

چەمکی سادەیی وەک بانگەشەی داهێنان – ژنەفتن

5. کاکەسوور، کاروان عومەر، سادەنووسی لە ئاست پرسیار و ڕاڤەدا، لە زنجیرە بڵاوکراوەکانی کتێبی نووسیار (59)، چاپی یەکەم، دانیمارک، 2025، ل60_62

6. ایکو، امبرطو، الأثر المفتوح، ترجمة: عبد الرحمن بو علي، دار الحوار لـلنشر والتوزیع، الطبعة الثانیة، سوریة، 2001، ص24

7. هەمان سەرچاوە، ل53

8. کاکەسوور، کاروان، ڕۆمانی گەردوون و گەردوونی ڕۆمان. ئەمەی خوارەوە لینکەکەیەتی:

Microsoft Word – ڕۆمانی گەردوون و گەردوونی ڕۆمان.docx

The post ‌لە جیهانە ئاڵۆزکاوەکەی ڕۆمانی کوردییەوە بۆ جیهانە سادەکەی ڕەخنەگری میلـلی appeared first on ژنەفتن.

ئەدەبیات، زیاتر لەوەی ڕەنگدانەوەی جیهان بێت، ڕێگەیەکە بۆ ئافراندنه‌وه‌ی جیهان؛ جیهانێک کە هاوکات، واقیعی، دەروونی، سیمبۆلیک، مێژوویی و زمانییە. لەم نێوانەدا، گێڕانەوەی چیرۆک بە تایبەتی چیرۆكی درێژ، ئەو دەرفەتە فەراهەم دەکات کە ئەزموونەکانی مرۆڤ لە قووڵترین توێژەکانی بوونیدا پیشان بدرێن؛ بە تایبەتی کاتێک دەق لە فۆڕمە ئاسایییەکان تێدەپەڕێت و دەچێتە ناو قەڵەمڕەوی برینی دەروونی، تێكشاندنی زمانی، قەیرانی ناسنامە و یادەوەرییه‌ سانسۆرکراوەکانه‌وه‌. نۆڤلێتی “میاو”[1] ڕێك لە هەمان ئەو قەڵەمڕەوەدا هەناسە دەدات: دەقێکی چەندتوێژ، تاریک، بریندار و به‌رخۆده‌ر، کە نەک تەنیا لە ئاستی گێڕانەوەدا، بەڵکوو لە ژێر پێکهاتەی خۆیدا، خوێنەر بەرەو ئاڵنگارییه‌كی بوونخوازانه‌، کولتووری، دەروونی و سیاسی بانگهێشت دەکات.

لەم نێوه‌نده‌دا، ناونیشانی “گێڕانەوەی برین، برینی گێڕانەوە” نیشاندەری دوو ڕووی بنەڕەتیی بەرهەمەکەیە: لەلایەکەوە، نۆڤلێته‌كه‌ برینێک ده‌گێڕێته‌وه‌ ـ برینی کەسی، کۆمەڵایەتی، مێژوویی و دەروونی— لە لایەکی دیکەشه‌وە، خودی گێڕانەوە له‌م ده‌قه‌دا وەک پێکهاتەیەکی زمانی و فۆڕمی، بریندار، ناتەواو و لێكپچڕاو ده‌رده‌كه‌وێت. ئەم دژیه‌كی و هاویه‌كییه‌، شێوه‌ به‌ بناغەی شیکردنەوەکەمان دەدات: “گێڕانەوەی برین” لە هه‌ناوی «برینی گێڕانەوە”دا. چوونكه‌ هەر وشەیەک، هەر وچانێک، هەر بێدەنگییەک لەم دەقەدا هەڵگری جۆرێک لە ئازار، نكۆڵیكردن، یان فره‌زمانییه‌؛ وەک ئەوەی زمان ئامرازێك نه‌بێت بۆ نواندنه‌وه‌، بەڵکوو خودی خۆی وەک شوێنێك بێت بۆ قەیرانێك.

بۆیە، ده‌توانرێت ئه‌م شیکردنەوەیه‌ به‌ “خوێندنەوەیەکی پاشگێڕانەوەیی”(post-narrative)  دابنرێت؛ شیکردنەوەیەک کە گێڕانەوە، نه‌ك وەک کارێکی سه‌پێنراو و جێگیر، بەڵکوو وه‌ك كرده‌یه‌كی پرۆبلێماتیک، داڕوخاو و لەرزۆک لەبەرچاو دەگرێت. لەم خوێندنەوەیەدا، ئامانج گەڕاندنەوەی مانای لەدەستچوو نییه‌، له‌ ڕاستیدا ئامانج، ڕووبەڕووبوونەوەیه‌ لەگەڵ لێكپچڕانه‌ پێكهێنه‌ره‌كان، بێدەنگییه‌ ڕیشه‌كه‌نكراوه‌كان و زمانگرتنه‌ دەروونییەکاندا. “میاو” لەم خوێندنەوەیەدا، ئیتر تەنیا چیرۆکێک نییە له‌بارەی کەسێک یان دۆخێکه‌وه‌، ئه‌مه‌ ده‌قێكه‌ خودی گێڕانەوە وەک مەیدانی ناکۆکی زمانی، دەروونی و مێژوویی ده‌خاته‌وه‌ ڕوو؛ دەقێک کە به‌ته‌نیا ناگێڕێته‌وه‌، بەڵکوو گێڕانەوە ده‌خاته‌ بەردەم سووانه‌وه‌، تا لە هه‌ناوی هەمان ئەم سووانه‌دا، دەرفەتێک بۆ بیرکردنەوە لە بوون و زمان بڕه‌خسێت.

ئەم سیسته‌می پاشگێڕانەوەیییە لە “میاو”دا، لە ڕەخنەیه‌كی ئەدەبی سه‌رتره‌؛ ئەمە پرۆژەیەکی جوانیناسانەیە، کە پرسیاری بنه‌ڕه‌تی لە سەر ئەرکی ئەدەبیات لە سەردەمی ئێمەدا ده‌خاته‌ ڕوو. کاتێک زمانە نەریتییەکانی دەسەڵات، سیاسه‌ت و کولتوور لە قەیراندان، ئەدەبیات چۆن دەتوانێت وه‌ك دەنگێکی ڕاستگۆ بمێنێتەوە؟ وەڵامی نۆڤلێتی “میاو” ئەوەیە کە بە تێکدانی خۆی، بە ئاشکراکردنی برینەکانی خۆی، بە ڕەتکردنەوەی هەموو شێوەکانی دڵنیایی، دەتوانێت بگاتە ڕاستییەکی نوێ ـ ڕاستیی برین، ڕاستیی ژان و ڕاستی بێدەنگی.

هه‌ربۆیه‌، “میاو” تەنیا چیرۆكێك نییه‌، بەڵکوو مانیفێستێکی جوانیناسانەیە بۆ ڕۆڵی نوێی ئەدەبیات لە جیهانی پۆستمۆدێرندا؛ جیهانێک کە تێیدا مانا پارچەپارچەیە، ناسنامە لەرزۆکە و زمان لە قەیراندایە. لەم ڕووەوە، “برینی گێڕانەوە” لە “میاو”دا ته‌نیا نیشانەی شکست نییه‌؛ نیشانەی ئازاییشه‌ ـ ئازایی بەرەنگاربوونەوەی زمان لەگەڵ سنوورەکانی خۆیدا، ئازایی ئاشكراكردن و دۆزینه‌وه‌ی دەرفەتە نوێیه‌کان لە ناو داڕووخانی کۆندا.

ئه‌م نۆڤلێته‌ی جێگر به‌خیتار، چیرۆکی تێكشكانه‌، به‌ڵام ئه‌م تێكشكانه‌ گێڕانەوەیی یان تەکنیکی نییه‌، بەڵکوو شکانی جیهان، شکانی مانا، شکانی پەیوەندی و شکانی زمانه‌. لەم بەرهەمەدا، ئێمە لەگەڵ جۆرێک لە “ئەدەبیاتی شکست”دا ڕووبەڕووین، کە وەک دەرفەتی بەرەنگاری، بیرکردنەوە و پێناسەکردنه‌وه‌ی ئەزموونەکانی مرۆڤ دەردەکەوێت. لە “میاو”دا، جەستە ته‌نیا هەڵگری ئارەزوو نییه‌، له‌ هه‌مان كاتدا گۆڕه‌پانی جەنگە؛ زمان، ته‌نیا ئامرازی پەیوەندی نییه‌، گۆڕه‌پانی زمانگرتن‌، دووبارەبوونەوە و بێده‌نگیشه‌؛ یادەوەرییش، ته‌نیا شوێنی یادهێنانەوە نییه‌، له‌ ڕاستیدا خۆڵەمێشی لەبیرچوونه‌وه‌ و سانسۆرە. ئەم نۆڤلێته‌ بە تێکدانی پله‌به‌پله‌ی گونجانه‌ کەسێتی، کاتی و زمانییه‌كان، دەگاتە ئافراندنی دەقێک، کە به‌ر له‌وه‌ی گێڕەره‌وه‌ بێت، خودی گێڕانەوەیە؛ واته‌ له‌بریی ئه‌وه‌ی ببێته‌ ئاوێنەی واقیعییەت، ئافرێنه‌ری ڕاستییەکی نوێیه‌ لە دڵی کەلاوەکانی واقیعییەتەوە.

لە زەمینەیەكی وه‌هادا، ناتوانرێ به‌تەنیا لە ڕوانگەی نەریتی ڕەخنەی ئەدەبییەوە مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م نۆڤلێته‌دا بكرێت. چونكه‌ ئەم دەقە پێویستی بە ئامرازی تیۆری و شیکاریی فره‌چه‌شن و پێشکەوتووە؛ لە ڕەخنەی بونیادخوازییه‌وه‌ بگره،‌ کە پەیوەندییەکانی ناوەوەی پارچەکانی دەق لەبەرچاو دەگرێت، تا ڕێبازه‌كانی پاش بونیادخوازی، کە جه‌خت له‌ نەبوونی یەکگرتوویی، لێكپچڕان و چەندكاره‌كته‌ری و فره‌مانایی (polyvalence)  لە دەقدا دەکەنەوە. لە تیۆرییە دەروونشیکارییەکانه‌وه بگره‌‌، بە تایبەتی ئەوەی لە فرۆید، لاکان و کریستێڤاوە فێر بووین له‌بارەی نه‌ست، ئۆبژەی ئاره‌زوو و زمانی برینداره‌وه‌؛ تا شیکردنەوە فێمینیستییەکان کە جەستە، ڕەگەز و ئارەزوو وەک بوارەکانی زەوتکردن و بەرەنگاری لە ناوەندی سەرنجدا دادەنێن. لە پاڵ ئەمانەوە، ڕەخنەی پاشئیمپریالیستی و کولتووری، بە تایبەتی لە به‌ستێنی زمان و ناسنامەی کوردیدا، دەرفەتی زۆرتر بۆ کۆدشکاندنی گێڕانەوەكه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت.

له‌به‌ر ئه‌مه‌،‌ ئەم نووسینە هەوڵی داوە بە پشتبەستن بەم سیستەمە تیۆرییه‌ جۆراوجۆر و ئاڵۆزانە، خوێندنەوەیەکی هەمەلایەنە، ورد و چەندتوێژ له‌باره‌ی نۆڤلێتی “میاو”ی جێگر به‌ختیاره‌‌وه‌ بخاته‌ ڕوو. هه‌ربۆیە، پێکهاتەی ئەم ڕەخنەیە لەسەر حەوت تەوەری سەرەکی دامەزراوە: پێکهاتە و گێڕانەوە، کەسایەتییەکان، شێواز و زمان، بابەتمه‌ندی (تێماتیك)، زەمینەسازی مێژوویی و کولتووری، چەمکی ده‌ئقاوێزان و له‌ كۆتاییشدا به‌ره‌نجامێك. هەر یەکێک لەم بەشانەش، بە دیدێكی شیکاری و بە سوودوەرگرتن لە دەستەواژە تەکنیکییەکان (لە كه‌وانه‌دا بە زمانی فڕەنسی) نووسراون، تا هاوكات له‌گه‌ڵ ڕامان له‌ ده‌قه‌كه‌، لە ئاستێکی بەرزتردا، خوێندنەوە، لێکدانەوە و ئه‌فراندنه‌وه‌ی بۆ بکرێت.

له ‌سایه‌ی ئه‌م تێڕوانینه‌ ڕه‌خنه‌یییه‌دا، له ‌درێژەدا دەیبینینەوە كه‌ “میاو” به‌ته‌نیا بەرهەمێک نییه‌ بۆ خوێندنەوە، بەڵکوو فەزایەکه‌ بۆ ژیان و ئەزموونکردنی سنوورەکانی تێگەیشتن. به‌جۆرێك لە ڕێگەی وشەکانیەوە، ئازارە زەوتکراوەکان، برینە مێژوویییەکان و بێدەنگییە کۆنەکان دێنه‌ گۆ و به‌رده‌نگ بەرەو جیهانێک ڕادەکێشن، کە تێیدا، گێڕانەوە بێجگه‌ له‌وه‌ی ده‌بێته‌ ئامرازێک بۆ هەڵاتن لە واقیعیەت، هه‌روه‌ها ده‌شبێته‌ ئامرازی دۆزینەوە، ئاشکراکردن و ڕاگرتن لە بەرامبەر ئه‌و واقیعیه‌ته‌دا. له‌ كۆتاییدا ده‌بێ بڵێم كه‌ ئەم پێشەکییە، بانگهێشتێکە بۆ چوونە ناو دڵی ئەم جیهانە ئاڵۆز، بریندار و گڕگرتووه‌وە.

نابه‌رده‌وامی و لێكپچڕان‌‌: پێكهاته‌ی ناجێگیر و ناكرده‌یی له‌ گێڕانه‌وه‌دا‌

نۆڤلێتی “میاو” وەک گێڕانەوەیەکی داڕمانی ناوەوە، خاوەنی پێکهاتە (structure)یه‌كه‌،‌ کە بێجگه‌ له‌وه‌ی بە مەبەست، لە نەخشە کلاسیکییەکان و سیسته‌مه‌ نەریتییەکان دابڕاوە، له‌ هه‌مان كاتدا بە شێوەیەکی ڕیشه‌یی‌ دەیاننووسێتەوە و ده‌یانخاته‌وه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. ئەم گێڕانەوە چەندچینییە، بە ئاگایییەوە گونجان و یه‌كگرتوویی ده‌قه‌كه‌ هه‌ڵده‌په‌سێرێت و بە هەڵبژاردنی شێوازی شه‌پۆلی هۆش، به‌رده‌نگ فڕێ ده‌داته‌ قووڵاییی دەروونی شێواو و زه‌ینی پارچەپارچەبووی کەسایەتیی سەرەکییه‌وه‌. لەم گێڕانەوەیەدا، کات نە هێڵه‌كی (linéaire)یه‌ و نە تەنانەت بازنەیی (circulaire)؛ بەڵکوو ته‌پۆڵكه‌یه‌كه‌ لە ساتە په‌رتوبڵاوه‌كان و بیرخه‌ره‌وه‌ی یاده‌وه‌رییه‌كان، ترس، خەیاڵ، تراوماکانی منداڵی و وەسوه‌سەکانی مێشک‌، کە لە جیاتی په‌ره‌دان به‌ چیرۆكه‌كه‌‌، كه‌ڵه‌كه‌بوونی دەروونی دروست دەکەن.

نۆڤلێتی “میاو” دەبێت وەک دەقێک دابنرێت کە به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ڵته‌كێنه‌ر‌ ڕووبه‌ڕووی گێڕانەوەی کلاسیک ده‌بێته‌وه‌ و بە سوودوەرگرتن لە ستراتیژییە ئاڵۆزەکانی گێڕانەوە، پێکهاتەیەک ده‌خاته‌ به‌رده‌ممان کە هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی دەربڕی ناوەرۆکه‌ ده‌روونشێواوه‌كه‌ی چیرۆكه‌كه‌یه‌، خودی پێکهاتەكه‌، هەڵگری دەروونشێواوی لێكپچڕانیشە. وه‌ك گوتمان، گێڕانەوە لەم چیرۆکەدا نە هێڵه‌کی، نە هۆکارەیی ـ کاته‌كی (chronologique-causale) یە، گێڕانه‌وه‌ لێره‌دا لەسەر لۆژیکی نابه‌رده‌وامی (discontinuité) و كه‌موكورتی لەبه‌دوایه‌كداهاتنی گێڕانه‌وه‌ بونیات نراوه‌؛ واته‌ سیسته‌مێك کە خۆی لە ناو ئاژاوەدا ده‌پارێزێت.

گۆشه‌نیگا لەم نۆڤلێته‌دا بەزۆری یەکەم کەسە، بەڵام ئەم یەکەم کەسە، لە زۆرێك لە ساتەکاندا دەبێتە سوژەیەکی ناجێگیر، کە سنوورەکانی نێوان “منی گێڕەره‌وه‌” (je narratif) و “منی ڕووداوەیی” (je événementiel)  لەناو دەبات. لێرەدا لەگەڵ شێوەیەکی تایبەتی لە “مۆنۆلۆگی ناوەكیی بریندار”دا ڕووبەڕووین، کە گێڕانەوە لە ئاستی واقیعگەرایانەوە بەرەو ئاستێکی دیارده‌ناسانه‌ و زمانی بەرز دەکاتەوە. گێڕەره‌وه لێره‌دا‌، ڕاپۆرتەری واقیعیەت نییه‌، بەڵکوو جەستەیەکی بریندارە، کە لە گەڕان بەدوای مانادا، وشە بە وشە پێش دەچێت و هاوکات لەگەڵ گێڕانەوەدا، خۆی دروست دەکاتەوە.

گێڕەره‌وه‌ی یەکەم کەس، کە هەندێک جار بە شێوەیەکی هه‌ستپێنه‌كراو لەگەڵ سێیەم کەسی ده‌روونیبوو (intériorisée)دا تێکەڵ دەبێت، دەبێتە ئامرازی نمایشکردنه‌وه‌ی دەروونشێواوی و قەیرانی ناسنامە. ئەم سنوورده‌ستنیشانكردنه‌ ناڕوونه‌ش لە نێوان جێناوی یەکەم و سێیەمدا، ڕەنگدانەوەیەکە لە كه‌لێنی بوونناسانه‌ی خۆئاگایییه‌ تاکەکەسییەکەی گێڕەره‌وه‌دا؛ كه‌لێنێك کە لە نێوان تێگەیشتن و نمایشکردنه‌وه‌دا، لە نێوان جەستە و زماندا، لە نێوان یادەوەری و واقیعیه‌تدا درزی بردووه‌ و خه‌ریكه‌ ده‌ڕووخێت.

گۆشه‌نیگا لە “میاو”دا بە شێوەیەکی ڕیشه‌یی ناجێگیر و بزۆكه‌. گێڕانەوە لە دۆخی بەردەوامترینی گواستنەوەدایە لە نێوان ڕاستی و خەیاڵ، یادەوەری و وه‌هم و ئێستا و ڕابردوودا. هیچ دڵنیایییەک لە گێڕانەوەدا بوونی نییە؛ ئەوەی دەرکەوتووە، لەرزینه‌ لە پێکهاتەی تێگەیشتنی کەسایەتی و داڕووخانی سنوورەکانی نمایشکردنەوه‌دا. ئەم شێوازە، ئەزموونێکی ئەدەبیی وا ده‌سته‌به‌ر دەکات، کە لە یاسا و ڕێسا کلاسیکییه‌كان خۆی به‌دوور ده‌گرێت و دەچێتە ناو بواری ناپارێزراوی ئەدەبیاتی پاشپێكهاته‌خوازانه‌ و دەروونشیکارانه‌وه‌؛ شوێنێک کە گێڕانەوە ئیتر هەڵگری ڕاستی نییه‌، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی داڕووخانی ڕاستییە لە مێشکی سوژەی قەیرانمه‌نددا.

لە ئاستی ڕێکخستنی کاتیدا، “میاو” بە ئاشکرا لە لۆژیکی هێڵه‌کیی نابه‌رده‌وام جیا دەبێتەوە و دەچێتە ناو پێکهاتەی ناهێڵه‌کی(structure non-linéaire) یه‌وه‌. گێڕانەوە بە پاشگه‌ڕانه‌وه‌ یه‌كله‌دوای یه‌كه‌كان و پێشچوونه‌ ناتەواوەکان، به‌ جێگیری نامێنێتەوە. کات، پارچەپارچە، شکاو و تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵه‌ و لەبری ئەوەی ئامرازی دەربڕینی ڕووداوەکان بێت، ئامرازێکە بۆ دروستکردنەوەی دەروونی گێڕەره‌وه‌. لەم کاتە تێكشكاوه‌دا، ڕابردوو و ئێستا تێکەڵ دەبن و سنوورەکانی نێوان یادەوەری و ڕووداو ده‌ڕووخێن؛ بەجۆرێک کە گێڕانەوە به‌درێژاییی چیرۆكه‌كه‌، زیاتر گێڕانەوەیه‌كی خەونه‌كی(récit onirique) یە تا باسكردنی ژیانێك.

ته‌كنیكێكی سه‌رنجڕاكیش لای نووسه‌ری ئه‌م ده‌قه‌، سڕینەوەی به‌مه‌به‌ست‌ و شکستی ئاگامه‌ندانه‌یه‌ لە گێڕانەوەدا. جێگر به‌ختیار، چه‌ندین جار گێڕانەوە به‌ ناتەواوی جێ دەهێڵێت، لە گوتن دەوەستێت، یان دەگەڕێتەوە بۆ خاڵێک کە پێشتر تێیدا بووە. ئەم دووبارەبوونەوە شێوه‌ دڕدۆنگییه‌ لەلایەکەوە نیشانەی به‌ركه‌وتنی زیانی دەروونیی به‌ گێڕەرە و لەلایەکی دیکەوە، ته‌کنیکێکه‌ بۆ ڕەتکردنەوەی گێڕانەوەیه‌كی دڵنیا و جێگیر. گێڕەره‌وه‌، لەجیاتی ئەوەی لە ڕێگای هۆکارەوە بەرەو مانا بجووڵێت، بەردەوام تووشی خولانه‌وه‌یه‌ك دەبێت، کە نە دەگاته‌ بەردەوامی و نە ده‌بێته‌ لێكپچڕانێكی ته‌واو.

لایه‌نێكی تری پێکهاتەی گێڕانەوەی ئه‌م نۆڤلێته‌، ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی دژواریی نێوان به‌دەنگهاتن و بێدەنگییە. چیرۆکه‌كه‌ پڕە لە شوێنانێک کە گێڕەره‌وه‌ دەگاتە لێواری گوتن، بەڵام دەگەڕێتەوە، بێدەنگ دەبێت، یان بە دركه‌ و ئاماژەوە لێی تێدەپەڕێت. ئەم گێڕانەوەیه‌ی بێدەنگی‌(narration du silence) یه‌ نیشانەی بێتوانایی نییه‌، بەڵکوو هەڵبژاردنێکی جوانیناسانەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کاری نەکرده‌ی زمانیدا؛ واتە کارگه‌لێكی وەک ئازار، شەهوەت، ترس و گوناھ کە ناتوانرێت ڕاستەوخۆ بگێڕدرێنەوە.

لە ئاستی فۆڕمیدا، نۆڤلێتی “میاو” فۆڕمێكی گێڕانەوەی داخراوی نییە، له‌ ڕاستیدا گێڕانەوەیەکی کراوە و دینامیكیی هەیە، کە ڕێگە بە خوێنەر دەدات بۆ دەستتێوەردان، لێکدانەوە و دروستکردنەوەی گێڕانه‌وه‌. ئەم فۆڕمە، پێکهاتەیه‌كی پۆستمۆدێردنی گێڕانەوە وه‌بیر دێنێته‌وه‌؛ واته‌ شوێنێک کە گێڕانەوە نەک تەنیا لە وشەکاندا، بەڵکوو لە بۆشایییەكان، لێبڕینەکان و به‌رهه‌مه‌ نەنووسراوەکانیشدا ئامادەیە.

بەڵام توێژێكی قووڵتر، کە شیکردنەوەی پێکهاتەی گێڕانەوەی “میاو” ده‌كاته‌ شتێكی پێویست، پەیوەندیی گێڕانەوە لەگەڵ لێكپچڕانه‌‌ جوانیناسانه‌كان و كه‌لێنه‌ مانایییەکانە. ئێمە لەم چیرۆکەدا لەگەڵ جۆرێک لە “گێڕانەوەی داڕووخاو”دا ڕووبەڕووین كه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی چیرۆكێك به‌ به‌ڵگه‌ و لۆژیك بگێڕێته‌وه‌، خودی هه‌مان ڕێڕه‌وی چیرۆكه‌كه‌ ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ و لۆژیكه‌كه‌ی لێ تێك ده‌دات. له‌ هەر شوێنێکدا کە چاوەڕوانی پەیوەندییەکی گێڕانەوەیی یان كردنه‌وه‌ی گرێیه‌ك دەکەین، تووشی ڕۆچوون لە وردەکاریی دڕدۆنگییانه‌‌، گەڕانەوە بۆ یادەوەرییەکی لاوه‌كی یان كه‌لێنی فۆڕمی دەبینه‌وه‌، کە مەبەست لێی بێده‌نگبوون، ڕامان و داڕووخانە.

گێڕانەوە لە “میاو”دا دیاردەیەکە، کە هاوکات لە باری پەرەسەندن و لە باری ڕەتکردنەوەشدایە؛ ئەم دووانه‌ییبوونه‌ دەتوانرێت به‌ جۆرێک بە “دژەگێڕانەوەخوازیی پێکهاتەیی” ناوببرێت

جگە لەوەش، گێڕانەوە لە “میاو”دا دیاردەیەکە، کە هاوکات لە باری پەرەسەندن و لە باری ڕەتکردنەوەشدایە؛ ئەم دووانه‌ییبوونه‌ دەتوانرێت به‌ جۆرێک بە “دژەگێڕانەوەخوازیی پێکهاتەیی”  (anti-narrativité structurelle)  ناوببرێت، کە گێڕانەوە تێیدا جگه‌ له‌وه‌ی وه‌ك شێوەی گواستنەوەی ئەزموونیش ده‌رده‌كه‌وێت؛ له‌ هه‌مان كاتدا وەک گۆڕه‌پانی ناکۆکیی نێوان یادەوەری، لەبیرچوونه‌وه‌، ترس و وشە شکستخواردووەکانیش خۆی پیشان دەدات.

بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ پێکهاتە و گێڕانەوە لە نۆڤلێتی “میاو”دا خۆیان بوونەتە پرسیارێک له‌بارەی توانای گێڕانەوەوه‌. ئەم دەقە، بەدوای حیکایەتخوانی و گونجانی مانایییه‌وه‌ نییه‌، بەڵکوو بەدوای ئاشکراکردنەوه‌یه‌: ئاشکراکردنی بێپەنایی زمان، ڕیشه‌كێشكردنی گێڕەره‌وه‌ و نابه‌رده‌وامیی بنەڕەتی نێوان ئەزموون و دەربڕین. لەم ئاشکراکردنەشدا، “میاو” دەبێتە دەقێک، کە هه‌م ده‌گێڕێته‌وه‌ و هه‌م گێڕانەوەش دەنووسێتەوە؛ ئه‌مه‌ش بۆ پیشاندانی برینی مانایه، نه‌ك دروستکردنی مانا‌.

بە گشتی، پێکهاتەی چیرۆکه‌كه‌ بە دووری لە گێڕانەوەی هێڵه‌كی و بە بەکارهێنانی فێڵەکانی چنینی تاكپارچه‌یی، تاکوێژیی ناوەكی، گەڕانەوە به‌رده‌وامه‌كانی کات، دووبارەکردنەوەی وشە سەرەکییەکان و تێكشكانه‌ به‌دوای یه‌كه‌كانی گۆشه‌نیگا، جۆرێک لە “نووسین لە سنوور” دروست دەکات، کە ڕه‌نگده‌ره‌وه‌ی ئەزموونی ژیاوی سوژەیەکی لاکەوتە و په‌راوێزی، دەروونشێواو و تراوماتیزەکراو لە به‌ستێنی زمانێکی نادڵنیا و نائارامه‌‌.

کارەکتەر یان برین؟: ئارشیتێكتی برینە دەروونییەکان و داڕمانی من لە گێڕانەوەدا

“میاو” لە ناوکەی خۆیه‌وه‌، گێڕانەوەیەکە لە داڕوخانی کەسایەتیی مرۆیی لە بەرامبەر كه‌ڵه‌كه‌بوونی یادەوەریی لەبیرنەکراو و قەیرانە چارەسەرنەکراوەکاندا. کەسایەتیی سەرەکی، پیاوێکە لەنێو دۆخێكی دەروونیی دژواردا، گیری به‌ده‌ست تێکچوونی دووجه‌مسه‌ری (trouble bipolaire) و پارانۆییده‌وه‌ خواردووه‌، کە هەموو کردار، تێگەیشتن و تەنانەت یادەوەرییەکانیشی لە به‌ستێنێكی دەروونشێواوانه‌ی درێژخایه‌ندا (psychose chronique)دا ڕەنگی داوه‌ته‌وه‌. ئەو به‌رجه‌سته‌بووی خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌یه‌كی برینداره،‌ کە لە سەردەمی منداڵیی خۆیدا بە ڕه‌تكردنه‌وه‌ی له‌لایه‌ن دایک و باوک، سوودلێبینی خراپی سێکسی، میزبه‌خۆداكردنی شه‌وانه‌، سووکایەتی جەستەیی و دەروونی و توندوتیژییه‌كانی ماڵەوە، هه‌ڵسوكه‌وتی خراپی هاوڕێكانی قوتابخانه‌ و زانكۆ، شێوه‌ی خۆی وه‌رگرتووه‌ و هەرگیز دەرفەتێكی بۆ بونیادنانەوە نەبووە.

شیکردنەوەی دەروونشیکارییانه‌ی ئه‌م کەسایەتییه‌ ئه‌وه‌ دەردەخات، کە مێشکی بە توندی سەرقاڵی پیشاندانه‌وه‌ی نه‌ستی سه‌ركوتکراوە. ئەوەی لە گێڕانەوەكه‌دا دەردەکەوێت، ئاوێنەی واقیعییه‌تێكی دەرەكی نییه‌، بەڵکوو ڕەنگدانەوەیەکی سیمبۆلیكی منی ناوه‌كیی هه‌ڵوه‌شاوه‌یه‌. پەیوەندی ئەو لەگەڵ ژناندا – بەتایبەتی کەسایەتییەکانی وەک ئەسرین، نەشمیل، مامۆستا چنار، دایک و تەنانەت هاوسەری پێشوو – لە قاڵبی کرده‌وه‌گه‌لێكی نێوان خۆشەویستی و توندوتیژی، ئارەزوو و ڕق، پەرستن و ترس و نزیکایەتی و تەنیاییدا دەردەکەوێت. ئەم ژنانە، لە ڕاستیدا، بێجگه‌ له‌وه‌ی سوژەی سەربەخۆن، له‌ هه‌مان كاتدا “پارچەكانی دەروون”ی کەسایەتیی سەرەکین، به‌جۆرێ کە هەریەکەیان ده‌ركه‌وتنی یەکێک لە قەیرانە چارەسەرنەکراوەکانی ئەون.

کەسایەتیی ئەسرین، دەتوانرێت وەک ڕەنگدانەوەی پێداویستی بۆ ڕزگاری و نزیکایەتیی سۆزداری ببینرێت، ئه‌مه‌ لە کاتێكدایه‌، نەشمیل بە جەستە منداڵانەکەیه‌وه‌، برینی قووڵی سه‌ركوتکردنی ئارەزووی سێکسی و ده‌ستدرێژیی شاراوە بیری مرۆڤ ده‌خاته‌وه‌. دایک، دووالیزمێكی ئاڵۆزە: لەلایەکەوە هێمای خۆشەویستیی سەرەتایی و پەناگای منداڵانەیە و لەلایەکی دیکەوە دەبێتە ئۆبژەیەکی سێکسی و توخمی خیانەت، کە لە نه‌ستی تاکدا، ناسنامە و سنوورە ڕه‌وشتییه‌کان لێك ده‌ترازێنێت. هاوسەریش، به‌رجه‌سته‌كه‌ری پەیوەندییەکی شکستخواردووە لە جیهانی دەرەوەدا، لە کاتێكدا نەبوونی پەیوەندی لەگەڵ ئەودا لە شکستی قووڵی سوژەوه‌ دێت لە بەستنەوەی لەگەڵ واقیعیه‌تدا.

کەسایەتییەكانی دیكه‌ی وەک کاک سلێمان، كاك عه‌باس، باوك، هاوڕێ هاوژووره‌كانی به‌شه‌ناوخۆیی و تەنانەت ئه‌و منداڵانه‌ی لە هه‌ندێ شوێندا دەردەکەون، لە سیستەمی گێڕانەوەی چیرۆکه‌كه‌دا، تەنیا کەسانێكی په‌راوێزی نین، بەڵکوو هەریەکەیان ڕۆڵێکی خوزاه‌كییان هەیە. بەتایبەتی کاک سلێمان، کە لە نه‌ستی کەسایەتیی خۆیدا، بووەتە دڕندەیه‌كی ده‌ستدرێژكار و هاوکات لە زمانی چیرۆکه‌كه‌دا، وەک هەڕەشەیەکی بەردەوام بۆ یەکگرتووییی زه‌ینی و ڕه‌وشتیی سوژە کار دەکات. بۆیه‌ ئەو بێجگه‌ له‌وه‌ی هۆکاری لادانی ڕه‌وشتییه‌، توخمێكیشه‌ بۆ تێکدانی بنچینەی خێزان، پێکهاتەی دەسەڵات و سنوورەکانی متمانە.

بە دەربڕینێکی وردتر، ئەم کەسایەتییانە لە قاڵبی ئارشیتێكتی ده‌روونبرینی (architecture des traumatismes)[2]دا شێوەیان پێ دراوە، نه‌ك لەسەر بنەمای کردارە کلاسیکییەکانی چیرۆکنووسی. هەریەکێ له‌مانه‌، دەنگدانەوەی خوازه‌كیی برینێکی دەروونییە، جا ئەو برینە لە یادەوەریی زەوتکراوەوە هاتبێت، یان لە ئەزموونێكی بینراوه‌وه‌. بەم شێوەیە، په‌یڕه‌وی کەسایەتی دروستکردن لە “میاو”دا لەسەر بنەمای تەکنیکی دەروونپه‌رتی  (dissémination psychique)[3] و گێڕانەوەی ناسنامەی پارچه‌پارچه‌(fragmentation identitaire)[4] دامەزراوە. سوژەی چیرۆکه‌كه‌، لە جیاتی دروستکردنی پەیوەندییەکی دەرەكی لەگەڵ جیهاندا، بەردەوام لە باری گەڕاندنەوەی پارچە داڕووخاوەکانی دەروونی خۆیەتی و لەم نێوانەدا، هەر کەسایەتییەک ئامرازێکە بۆ ناسینەوە یان كولاندنه‌وه‌ی ئەو برینانە.

بە گشتی، كاره‌كته‌رسازی لەم چیرۆکەدا هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ لە خزمەتی به‌ره‌وپێشبردنی پلۆته‌كه‌دایه‌، ڕەنگدانەوەی دەروونناسییەکی ڕەخنەگرانە و سوبژێکتیڤیشە. به‌رده‌نگ، لە پێگه‌ی چاودێره‌وه‌، له‌ جیاتی گێڕانه‌وه‌، لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەم کەسایەتییانه‌دا، ڕێگه‌ بۆ دەروونشیکاریی گێڕانەوە خۆش ده‌كات.

له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ده‌كرێ بڵێین لە نۆڤلێتی “میاو”دا، کەسایەتییەکان سەرچاوەی دەروونشێواوی، قەیرانی ناسنامە و شەڕی کولتووری ـ کۆمەڵایەتین. ئەوان وەک خاڵگه‌لێكی وەرچەرخان لە پانتاییی نه‌ستی چیرۆکه‌كه‌دا کار دەکەن و نەک هەر ئەوەی كه‌ هه‌ن، بەڵکوو ئەوەشی ناتوانن ببن، گرنگییه‌كی تایبه‌تی دەبێت. شیکردنەوەی کەسایەتییەکان لەم چیرۆکەدا دەبێت لە چوارچێوە ئاسانکراوەکانی دەروونناسی یان شیکردنەوە کلاسیکییەکان بپه‌ڕێته‌وه‌ و دزه‌ بكاته‌ ناو هه‌ناوی ئاڵۆزییەکانی زمان، جەستە و یادەوەرییه‌كانه‌وه‌.

کەسایەتیی سەرەکی، کە لە پانتاییی دەقه‌كه‌دا تەنانەت ناوێکی یه‌كلاكراوه‌ و بەهێز و جێگیری نییە، لە ڕاستیدا خۆی سوژەیەکی له‌رزۆكه‌[5](sujet vacillant) ؛ ناسنامەیەکی ناجێگیره‌، کە ناوەوەی شوێنی یه‌كتربڕینی زمانێكی شکستخواردوو، یادەوەرییه‌كی كه‌موكورت و جەستەیه‌كی سزادراوە. ئەو نە قاره‌مانه‌، نە دژەقاره‌مان، بەڵکوو شایەتێكی برینداری مێژوویه‌كی كه‌سه‌كی و گشتییه‌. گێڕانەوەکانی پڕن‌ لە بێتوانایی له‌ گوتن و لە سه‌رگه‌ردانی له‌ نێوان یادەوەرییه‌ گۆڕدراو و ئەزموونە سانسۆرکراوەکاندا.

لە دەروونشیکاری لاکانیدا، سوژە لە پەیوەندی لەگەڵ زماندا شێوە دەگرێت و هەمیشە لە له‌ده‌ستدان و گەڕان به‌دوای ئۆبژەیەکی لەدەستچوودا دەژی. ئۆبژه‌ی ئاره‌زوو (objet petit a)[6]ی کەسایەتییه‌كه‌ی “میاو”یش لە سەرتاسەری گێڕانەوەكه‌دا، بەدوای شتێکه‌وه‌یه‌ کە نە دەزانێت چییە و نە توانای ناولێنانیشی هەیە. ئەم ئارەزووە بێئامانج و پەرته‌وازه‌یه‌، ئه‌و به‌ره‌و پانتایییه‌كی پروێنه‌ر به‌كێش ده‌كات، کە تێیدا جەستە، ئارەزوو، یادەوەری و ناسنامە له‌باری هه‌ڵپه‌سێراندان. هه‌ربۆیه‌ کەسایەتیی سەرەکی دەبێتە شوێنی كه‌ڵه‌كه‌بوونی ترس، تاوان، ئارەزوو و بێزاری؛ به‌جۆرێك كه‌ ده‌كه‌وێته‌ پێگەی سوژەیەکه‌وه‌ کە بەهۆی زیانی بەردەوامەوە، لە شێوەی سروشتی تێگەیشتن له‌ خود و کەسانی دیکە دەرچووە.

پەیوەندییەکانی کاره‌كته‌ری سەرەکی لەگەڵ كاره‌كته‌ره‌كانی دیکەشدا، هه‌ر لەسەر بنەمای کردار نییه‌، بەڵکوو لەسەر تەوەری په‌رچه‌كرداری تراوماتیك[7] شێوەی خۆی ده‌گرێت. ئه‌وانی تر، جا باوک، دایک، برا، خوشک یان دڵدار بن، زیاتر سێبەرن تا مرۆڤ؛ ئەوان لە دەروونی گێڕەره‌وه‌دا زیاتر وەک سێمبۆله‌ ونبووه‌كان، له‌ده‌ستچوونه‌ بنەڕەتییەکان و ڕەنگدانەوەی ئاوێنەیی لە قەیرانەکەی ئه‌ودا ئامادەن. دایکێ، کە هیچ کاتێک بە تۆنێكی ڕاستەوخۆ قسە ناکات، باوکێ، کە یا نادیاره‌ یان ته‌مێكه‌ر، دڵدارێك، کە هەمیشە له‌وبه‌ری بۆشایییه‌كه‌وه‌ ده‌وه‌ستێت و دوورییه‌ك ده‌پارێزێ‌ – هەموویان لە جیاتی ئەوەی کاره‌كته‌ری سەربەخۆ بن، بوونه‌ته‌ خولگه‌ی ناكامیی دەروونی و کۆمەڵایەتی گێڕەره‌وه‌.

ئەم كاره‌كته‌رانه‌ هەروەها لە ڕوانگەی کولتوورییەوە هەڵگری نیشانەکانی زەوتکردنن. ژن لە چیرۆكه‌كه‌دا، نەك هه‌ر سوژەیەکی بڕیاردەر نییه‌، ته‌نانه‌ت جەستەیه‌كی نیگەران (corps inquiet)یشه‌[8]؛ جەستەیەک کە لە نێوان بێده‌نگی، ئارەزوو، هەڕەشە و بەزەییدا دەجووڵێتەوە. هه‌روه‌ها کەسایەتیی پیاو، جا گێڕەره‌وه‌ بێت یان کەسانی دیکە، هەمیشە لەگەڵ قەیرانی پیاوەتیدا ڕووبەڕووه‌؛ پیاوێک کە یا بێدەنگە یان توندوتیژ، یا لاوازە یان هێرشکار. لە هەردوو باره‌كه‌شدا، لە بونیادنانەوەی خۆیدا وەک بكه‌ری ئاكارمه‌ند و مرۆیی ڕووبه‌ڕووی كێشه‌ ده‌بێته‌وه‌. بەم شێوەیە، قەیرانی ڕەگەز لە نۆڤلێته‌كه‌دا، تەنیا گرفتێكی تاکەکەسی نییە، بەڵکوو پێکهاتەیییە؛ پێکهاتەیەک کە هاوکات، پیاو لە بەندی دەسەڵات و ژن لە بەندی ترسدا گیرۆده‌ ده‌كات.

لە لایەکی دیکەوە، کەسایەتییەکان لە جیاتی ئەوەی گەشە بکەن، زیاتر لەناو پوكانه‌وه‌، سووان و بێگانەبوون لە خۆیاندان. لە چیرۆکە کلاسیکییەکاندا، گۆڕانكاری له‌ کەسایەتیدا نیشانەی مانایە؛ بەڵام له‌ “میاو”ی جێگر به‌ختیاردا، کەسایەتییەکان هەرچی زیاتر لە کۆتایی نزیک دەبنەوە، زیاتر لە مانا بەتاڵ دەبنه‌وه‌. ئەم دۆخە، به‌رجه‌سته‌بوونی تەواوی سوژەی ڕووخانه‌: واته‌ کەسایەتییەک کە خۆی نە لە قسەدا، نە لە یادەوەریدا و نە لە پەیوەندی لەگەڵ کەسانی دیکەدا ده‌بینێتەوە.

لە کۆتاییدا دەبێت بڵێین کە کەسایەتییەکانی ناو ئه‌م نۆڤلێته‌ ئاوێنەی شکاون. نە وێنەیەکی تەواو پیشان دەدەن، نە ڕێگه‌ دەدەن به‌رده‌نگ خۆیانی تێدا بناسنەوە. ئەوان پڕن لە گۆشەی كوێر و نادیار، دەنگی لەدەستچوو و وێنه‌ی پارچە؛ هەر ئەم بابەتەشە کە ڕاستییەکی قووڵ و پچڕاویان پێ دەبەخشێت. ئەوان لە مەیدانی شکستی مانادا ئاماده‌ن، نەك لە به‌ستێنی هۆکاریدا. شکست لە قسەکردن، شکست لە پەیوەندی و شکست لە بووندا. ڕەنگە هەر ئەم شکستەش، لوتکەی ڕاستگۆیی کەسایەتییه‌كان بێت.

زمانی ده‌روونشێواو: شێوازی گێڕانه‌وه‌ی برینئاسا

زمان لە “میاو”دا ته‌نیا ئامرازێک نییه‌ بۆ گواستنەوەی مانا، بەڵکو خودی ئەو بوارەیە کە دەروونشێواوی گێڕەره‌وه‌ تێیدا ئاشکرا ده‌بێت و ئەزموون دەکرێت. زمانی په‌خشانیی چیرۆکه‌كه‌ بە شێوەیەکی ئاگایییانە لە یاساکانی زمانی پێوەر لا دەدات؛ له‌توكوت، خەیاڵاوی، تەقینەوەیی و ناهاوتەریبە. زمان لەم گێڕانەوەیەدا هه‌ر ڕەنگدانەوەی جیهان نییه‌، خودی جیهانیشە؛ جیهانێک کە هەندێک جار وەک گرێكوێره‌كانی زمانی فرۆیدی لە پێکهاتەی ڕستەکاندا ئاشکرا دەبێت. سودوه‌رگرتن له‌ ڕستەی کورت، دووبارەبووەوە و ڕسته‌سازیی تێكشکاو، هاوکات هەڵگری خێرایی ناوەكی گێڕەره‌وه‌ و پیشاندەری پارچەپارچەبوونی دەروونیی ئەوە.

شێوازی نووسین لە نێوان پەخشانی شاعیرانە و زمانی دەروونشێواوانه‌دا له‌جووڵه‌دایه‌. گێڕانەوە هەندێک جار لە ئاستی زماندا نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ گۆڕه‌پانی گوتاری خەیاڵشێواوی (discours hallucinatoire) ، واته‌ ئه‌و شوێنه‌ی کە وشەکان تێیدا دەبنە ئۆبژەی دەروونی. دووبارەبوونه‌وه‌ی سیمبۆل و وێنەکانی وه‌ك “پشیلەی ڕەش”، “چاوی سەوز”، “مەمکی دایک”، “سەما”، “هەنار”، “میزبه‌خۆداكردنی شه‌وانه‌”، “ده‌مانچه‌”، باری سێمبۆلی و نه‌ستی سه‌ركوتكراو دەردەخه‌ن و لە پێکهاتەی دەقدا، تۆڕێک لە وێنە ئەفسانەیی و سیمبۆلییه‌كان دروست دەکه‌ن، کە به‌ نه‌ستی حیكاتخوانه‌وه‌ گرێ دراون.

چیرۆکه‌كه‌ بە شێوەیەکی ئامانجدار كه‌ڵك لە شێوه‌ی چەندشێوازی (hétéroglossie) وەردەگرێت؛ واتە لەتەنیشتیەکدانانی زمانە جۆراوجۆرەکان، لەوانە زمانی وەسفکردن، زمانی خۆمانی، زمانی سوبژێكتیف ـ شاعیرانە و زمانی وڕێنه‌یی. ئەم چینچینەكیبوونه‌ی زمان، لە یەکەم تەماشادا ڕەنگە هه‌ڕه‌شه‌ له‌ یەکگرتووییی شێوازی ده‌قه‌كه‌ بکات، بەڵام لە کرداردا، یارمەتی یەکگرتووییی دەروونشێواوی (cohérence psychotique) دەقه‌كه‌ دەدات؛ یەکگرتوویییەک، کە لە ناوەوە پچڕاوە، نەک لە دەرەوە.

یەکێک لە به‌رچاوترین تایبەتمەندییەکانی شێواز لە “میاو”دا بەکارهێنانی گێڕانەوەی خەیاڵشێواوی و لێكپچڕانی واژه‌یییە؛ واته‌ شوێنێک کە وشەکان چیدی مانا هەڵناگرن، ته‌نانه‌ت لە مانا بەتاڵ دەبنه‌وه‌ و له‌ شوێنی خۆیاندا دەبنە دەنگ، ڕیتم، دووبارەکردنەوە و دەنگدانەوەکانی زه‌ین.

یەکێک لە به‌رچاوترین تایبەتمەندییەکانی شێواز لە “میاو”دا بەکارهێنانی گێڕانەوەی خەیاڵشێواوی   (narration hallucinatoire)  و لێكپچڕانی واژه‌یی (dérive lexicale)یە؛ واته‌ شوێنێک کە وشەکان چیدی مانا هەڵناگرن، ته‌نانه‌ت لە مانا بەتاڵ دەبنه‌وه‌ و له‌ شوێنی خۆیاندا دەبنە دەنگ، ڕیتم، دووبارەکردنەوە و دەنگدانەوەکانی زه‌ین. لەم بارودۆخەدا، زمان وەک جەستەیەکی نەخۆش دەردەکەوێت، واته‌ زمانێکه‌ کە تەنگەژە، ئازار، ئارەزوو و برینە دەروونییەکان پیشان ده‌داته‌وه‌.

بەتایبەتی دەبێت ئاماژە بە ڕۆڵی دووبارەکردنەوەی پاتۆلۆژیكی لە پێکهاتەی زماندا بکرێت. لێره‌دا دووبارەکردنەوە، تەنیا ڕه‌گه‌زێكی جوانیناسییانه‌ نییە، له‌ ڕاستیدا دەربڕینی دڕدۆنگیی زه‌ینی (obsession mentale) و ئاره‌زووی قووتدراوه‌ (désir refoulé)یە. واته‌ وشە و وێنەکان، بە دووبارەکردنەوەیان، یادەوەرییه‌كان زیندوو دەکەنەوە و قه‌تماخه‌ی برینیش هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌.

لە ده‌روونشیكاریدا وا ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئه‌م دوو چه‌مكه‌ دوو دیاردەی جیاواز بن له‌ڕووی ڕواڵه‌ته‌وه‌، بەڵام له‌ ناوه‌رۆكدا پەیوەندییەکی ناوەکی و پێکهاتەیییان لەگەڵ یەکتردا هەیە. ئاره‌زووی قووتدراوه‌‌، ئەو ئارەزووەیە کە لەلایەن دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانه‌وه‌ یان ئه‌ودیوی خود ‌(surmoi)ه‌وه‌ وەک قەدەغە یان مەترسیدار ناسراوە و بەرەو نه‌ست پاڵ نراوه‌؛ بەڵام ئەم ئاره‌زووه‌، هەرگیز بە تەواوی ناکوژێتەوە، بەڵکوو لە توێ نادیاره‌كانی دەرووندا به‌ چالاکی دەمێنێتەوە. لە زۆربەی باره‌كاندا، گەڕانەوەی ئەم ئارەزووە قووتدراوه‌‌ بۆ ئاستی ئاگایی، لە چوارچێوەی دڕدۆنگیی زه‌ینید‌ا ڕوو دەدات، نه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ؛ واتە ئارەزووی قوودراوه‌‌ ڕێگەیەک دەدۆزێتەوە تا بە شێوەیەکی ئاڵۆز، شاراوە و زۆرجار ناڕەحەتکەر، باری خۆی به‌سه‌ر زه‌یندا بسه‌پێنێت. لەم ڕوانگەیەوە، ده‌كرێت دڕدۆنگیی زه‌ینی وەک ده‌نگدانه‌وه‌ی له‌ڕێده‌رچوو و دڵەڕاوکێدروستكه‌ری ئارەزووی قووتدراوه‌‌ تەماشا بکرێت، کە لە جیاتی به‌دیهاتن، گۆڕاوه‌ بۆ دووبارەبوونه‌وه‌یه‌كی نەخۆشیئاسا لە ئاستی ئاگاییدا. بە ده‌ربڕینی فرۆیدی، ئەوەی سه‌ركوت دەکرێت، به‌ ناچاری دەگەڕێتەوە – جا ئەم گەڕانەوەیەش، هه‌ندێك جار لە به‌رگی دڕدۆنگیدا، زه‌ین داگیر ده‌كات.

كه‌واته‌‌ ده‌كرێت بڵێین كه‌ زمان لەم چیرۆکەدا، لە کۆتاییدا دەبێتە ئامرازێک بۆ دروستکردنی جیهانێكی ناوەكی، نەک نمایشکردنه‌وه‌ی جیهانێكی دەرەكی. هه‌ربۆیه‌ ده‌بینین كه‌ نووسەر كه‌ڵكی له‌ تواناكانی زمان بۆ دروستکردنی كه‌شێكی ده‌روونكرژ (neurotique) و تێکەڵ بە كه‌لێنه‌ بوونناسییه‌كان وه‌رگرتووه‌. لە ئەنجامدا، شێواز و زمان لە “میاو”دا به‌ته‌نیا ئامرازی گێڕانه‌وه‌ نین‌؛ خودی بابەتی گێڕانەوەن‌؛ دەربڕی ئەزموونێكی ناوه‌كیی سوژەیەکن کە لە لێكپچڕانه‌ زه‌ینییه‌كان، زمان و جەستەدا په‌رته‌وازه‌ بوون.

قه‌یرانی شوناس و تراوما : تێمه‌ ده‌روونی، كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوورییه‌كان

نۆڤلێتی “میاو” لە چینه‌ جۆراوجۆرەکانی خۆیدا، ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر تێمگه‌لێكی به‌رفراون و ئاڵۆز، قەیرانته‌وه‌ر و چەندئاستی، کە سه‌رباری لایه‌نی دەروونی و تاکەکەسی، لە ئاستی کۆمەڵایەتی، کولتووری و زمانناسیشه‌وه‌ شایانی شیکردنەوەن. له‌وانه‌ ده‌توانرێت سه‌‌رنجێكی خێرا له‌م بابه‌تانه‌ی بدرێت:

1. لێكپچڕانی ناسنامه‌ و پارانۆیا: نۆڤلێته‌كه‌ پڕە لە نیشانەکانی منی له‌رزۆك (je instable)  و ڕووخانی سنوور لە نێوان سوژە و ئۆبژەدا. گێڕەره‌وه‌ ناتوانێت جێپێی خۆی جێگیر بکات و لە جیاتی کردار، لە ڕەنگدانەوەکان و تەماشاكردنه‌كانی ئه‌وانی دیکەدا ده‌توێته‌وه‌. سه‌رنج ده‌ده‌ین كه‌ پارانۆیا لە به‌دگومانییه‌كانی بۆ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی و لێکدانەوه‌ خەیاڵاوییه‌کانی بۆ دەنگەکان، شتەکان و دەموچاوەکانی ده‌وروبه‌ریدا دەبینرێت. ئەم باره‌، ده‌ركه‌وتنی ڕوونی قەیرانە لە خۆنمایشكردنه‌وه‌دا. دەستەواژەی “منی له‌رزۆك” لە گێڕانەوەی پاشپێکهاتەخوازیدا نیشانەیەکە لە ڕووخانی سوژەی کلاسیک؛ سوژەیەک کە چیتر یەکگرتوویی، یەکێتی یان ناوەندێتی تێدا نییە. ئەم سوژە له‌رزۆكه‌، بەرهەمی زمانێكه‌‌ کە خۆی سه‌ر له‌ مانا ده‌شێوێنێ و ئیتر ئامرازێک نییە بۆ دەربڕینی ناسنامە، بەڵکوو خۆی هۆکاری شکاندن و چەندپارچەکردنی ناسنامەیە. دێریدا بە چەمکی “جیاوازی” و لاکان بە تیۆریی “سوژەی درزبردو” دەری دەخەن کە هەر جۆرە جێگیرییه‌كی دەروونی یان زمانی، وه‌همێكه‌ کە پێکهاتەی زمان و ئارەزووی ناته‌واو، بەردەوام تێکی ‌دەدەن. بۆیه‌ “منی له‌رۆزك” وەک خودێکی ناجێگیر، وێنەی سوژەیەکە کە لە نێوان ئارەزوو و زمان، ئاگایی و نائاگاییدا، هەمیشە لە جموجووڵدایه‌. لەم دۆخەدا سنووری نێوان سوژە و ئۆبژه‌ش چی دی ڕوون نەماوە. ئەو ئۆبژەیە کە سەردەمانێک بڕیار بوو ئۆبژەی زانین یان خاوەندارێتی بێت، ئێستا دزه‌ی كردووه‌ته‌ ناو بابەتەکەوە و لە ناوەوە بەتاڵ و ناجێگیری کردووە. گێڕانەوەی پاشپێكهاته‌خوازی، لەبری ئەوەی لە دەرەوە نوێنەرایەتی واقیعێکی بابەتی بکات، وێنای خۆئاگایی لە دۆخێکی هەڵپەسێردراو و پارچەپارچەبوون و تێکەڵبوون لەگەڵ ئەوی دیکەدا دەکات. حیكایه‌تخوانی گێڕانەوەیه‌كی وەها، گێڕه‌ره‌وه‌یه‌كی هەمووشتزان نییە، بەڵکوو دەنگێکی لەرزۆکه‌ کە هەندێک جار شکست دەهێنێت لە جیاکارییەکی پتەو لە نێوان خود و ئەوی تر و واقیع و فانتازیادا. لێرەدا سوژە لە یەک کاتدا دەبینێت و دەبینرێت، دەنووسێت و دەنووسرێت.

2. تراومای منداڵی و پاته‌بوونه‌وه‌ی له‌ گه‌وره‌ییدا: گێڕەره‌وه‌ی سەرەکیی چیرۆکه‌كه‌ دیلی ئه‌و برینە دامركاوانه‌یه‌ کە لە منداڵییەوە لە كۆڵی نابنه‌وه‌. ده‌ڵه‌میزبوونی شه‌وانه‌، ده‌ستدرێژی، ڕەتکردنەوەی له‌لایه‌ن دایک و باوک و نەبوونی ئه‌وینی سەرەتایی. هەموو ئه‌مانه‌ لەودا بە شێوەیه‌كی خولگەیی دووبارە دەبنەوە. یادەوەری، ڕابردوویه‌کی تێپەڕیو نییه‌، ئێستایه‌‌، بارێكی زیندووه‌ و هه‌میشه‌ ئه‌گه‌ری بۆگەڕانەوەی هه‌یه‌، هه‌ربۆیه‌ لە هەر بەشێکی چیرۆکه‌كه‌دا دەردەکەوێته‌وه‌. ئەم دووبارەبوونه‌وه‌ پاتۆلۆژیكه‌ کارکردنێکی دەروونشیکارانەی هەیە و دەربڕی بێتواناییی گێڕەرەوه‌یه‌ لە تێپه‌ڕین به‌ره‌و قۆناغەکانی جێگیرکردنی باره‌ دەروونییەکەی.

4. سه‌ركوتكردنی سێکسی، سوکایەتی پیاوەتی، پەیوەندی لەگەڵ جەستە و ڕەگەز: لە “میاو”دا، جەستە شوێنی سه‌ركوتکردن، ئارەزوو، ترس و نکۆڵیکردنە. مردنی سێکسیی حیكایه‌تخوان‌ و ترسی به‌ركه‌وتن، ئه‌ندام، یان ده‌ستلێدان، نیشانەی ڕووخانی پەیوەندی تەندروست لەگەڵ ڕەگەزە. ئەزموونی سەرەتاییی ئەو لەگەڵ “نەشمیل” و دواتر لەگەڵ “ئەسرین”، لە خولگه‌ی شەرم، تاوان و ترسدا دروست ده‌بێت، نەک لەسەر بنەمای خۆشی. بۆیه‌ لێره‌دا جگه‌ له‌وه‌ی ئارەزووی سێکسییەکەی قبوڵ ناکات، ته‌نانه‌ت ڕقیشی لێی دەبێتەوە – واته‌ جۆرێک لە خۆسووکایەتیی سێکسی کە پێکهاتە نێرینەکەی دەلەرزێنێت.

5. پەراوێزنشینی و ئەوی تربوون لە خێزان و زانکۆ و کۆمەڵگادا: گێڕەرەوە لە هەموو بوارەکانی ژیانیدا هەست بە “ئەوی تربوون” دەکات؛ جا چ لە ماڵەوە، کە خوشک و برا دووانەکەی ڕەتی دەکەنەوە، یان لە زانکۆ و به‌شه‌ناوخۆیی کە هاوپۆله‌كانی گاڵتەی پێ دەکەن و گۆشەگیری دەخەن. ئه‌و هەرگیز ئەندامێکی چالاکی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو چاودێرێکی بریندار و دەربەدەره‌ لە زێدی خۆیدا و قوربانیی زمانی زۆرینەیە. هه‌ربۆیه‌ هەستی بێماڵوحاڵبوونی سیمبۆلیک بابەتێکی دووبارەبوونەوەیە لە گێڕانەوەکەدا.

6. هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەی خێزان و نائاساییبوونی دایک و باوک: لەم به‌رهه‌مه‌دا دامەزراوەی خێزان شوێنی پشتیوانی نییە، بەڵکوو جێگەی سەرنجی بریندارکردن و داڕمانە. باوک کەسایەتییەکی نادیار، بێدەسەڵات یان توندوتیژە؛ دایکیش خیانەتکار، پاسیڤ یان هاوبەشە لە ستەمکردندا. ماڵەکە، لەبری پەناگەیەک، بووەتە مه‌یدانی دیمەنی تراوماتیك. پێکهاتەی چیرۆکەکە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە خێزان چیتر یەکەیەکی مانادار نییە، بەڵکوو شوێنی بەرهەمهێنانی گۆشەگیری و پشێوی و داڕمانە.

7. یاریکردن له‌ نێوان سنووره‌كانی واقیع و فانتازیادا‌: تەواوی گێڕانەوەکە لە نێوان سنووری واقیع و فانتازیادا دەسوڕێتەوە. کارەکتەری سەرەکی نەک هەر نازانێت ئەوەی دەیبینێت ڕاستەقینە یان وەهمە، بەڵکوو نووسەر بە ئەنقەست لە ڕێگەی تەکنیکەکانی ده‌ستێوه‌ردانی گێڕانەوە (superposition narrative)  و شکاندنی کات (anachronie) ه‌وه‌ خوێنەر لەم دوودڵییه‌دا نوقم دەکات. بوونی توخمە سوریالییەکانی – وەک پشیلە سەوزەکە، ئەو ژنە قژ سوورەی کە دەبێتە پشیلە، یان ده‌مانچه‌ی خەیاڵی – هەموویان ئاماژەن بۆ داڕمانی ده‌رككردن.

بۆیه‌ بەیەکەوە، ده‌كرێ بڵێین تێمه‌كانی “میاو” تۆڕێکی ئاڵۆز پێک دەهێنن، کە نەک تەنیا ئاماژە بە ئازاری تاکەکەسی دەکه‌ن، بەڵکوو ئاماژە بە قەیرانە ئۆنتۆلۆژی و ڕەگەزی و کۆمەڵایەتییەکانیش دەکه‌ن. بۆیه‌ گێڕانەوەکە بێجگه‌ له‌ ئاستی ڕووداو، لە ڕووی زمان و کات و جەستە و یادەوەریشەوە سه‌رله‌نوێ تراوما دروست دەکاتەوە.

ئه‌ده‌بیاتی تراوما:  “میاو” له‌ به‌ستێنی مێژوو و كولتووری په‌راوێزیدا

لە “میاو”دا، زەمینەی مێژوویی و کولتووری تەنیا پاشخانێک نییە بۆ ڕووداوە گێڕانەوەییه‌کان، بەڵکوو کۆنتێکستێکی ئۆنتۆلۆژیشە کە کردار و برین و زمان و یادەوەرییەکان ڕه‌گی تێدا داده‌کوتێت. ئه‌م چیرۆکە لە شوێنێکدایە کە دەتوانرێت پێی بڵێین “دەرکەوتنی نووسینی پەراوێزخراو لەناو پەراوێزخستندا”. لەم ڕوانگەیەوە چیرۆکەکە نە ده‌كه‌وێته‌ ناو نەریتی کلاسیکیی کوردییه‌وه‌ و نە لەناو ئەدەبیاتێکی ناوه‌ندخواز و فەرمیدا جێی ده‌بێته‌وه‌؛ له‌ڕاستیدا ئه‌م نۆڤلێته‌ لە یەکتربڕی ئاوارەبوونی کولتووری، تراوماكانی بێده‌نگیی قوتداراوه و ئه‌و برینە دەروونییانه‌دا هەڵکەوتووە کە لە ڕێگەی دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێزان، ئاین، زمان و ڕەگەزەوە بەرهەم دەهێنرێنەوە. لە پێکهاتەی كولتووری نەریتیی کوردیدا، خێزان وەک بنەڕەتیترین دامەزراوەی کۆمەڵایەتی، ناوەندی گواستنەوەی بەها و ڕۆڵ و بێدەنگییە. كه‌چی لەم چیرۆکەدا پێکهاتەی خێزان نەک هەر به‌شێوه‌یه‌كی لێكپچڕاو بەڵکوو وەک یه‌كه‌یه‌كی ژەهراوی وێنا کراوە؛ چونكه‌ چیرۆکەکە به‌ دانانی خێزان له‌ چه‌قی دامەزراوەی کولتووری نەریتیی كورددا دەست پێ دەکات، بەڵام لە ناوەوە هه‌ڵیده‌وه‌شێنێته‌وه‌. باوک، بەرجەستەكه‌ری نه‌ریتی پیاوسالاریی سه‌ركوتكه‌ر، دایک، دایک، لە یەک کاتدا ئۆبژەی ئارەزووی سێکسی و توخمی خیانەتکارە؛ هەڵگری دژایەتییه‌كه‌ له‌ نێوان مێینەیی و ئێرۆتیزمدا و منداڵەکانیش، قوربانیانی بێدەنگی خولانه‌وه‌كانی نكۆڵیلێكردن و سووكایه‌تین. ئەم خێزانه‌، لە دڵی گێڕانەوەیەکدا کە ده‌توانرێ وه‌ك “ئەدەبیاتی تراوماتیك” ناو بنرێ، دەبێتە قۆناغێک بۆ نواندنه‌وه‌ی برینە مێژوویییەکان. ئەو برینانەی کە بەرهەمی تاک نین، بەڵکو پێکهاتەیەکی کولتوری توندوتیژن. چیرۆکەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، پەیوەندیی باوک و کوڕ بۆ چوارچێوەیەک ده‌گۆڕێت كه‌ تێیدا برینه‌ وجودییه‌كان دروست ده‌بن؛ ئەو برینانەی کە نەک هەر لە کولتووری بێدەنگی و شەرمەزاری کوردیدا ساڕێژ نابن، بەڵکوو به‌رده‌وام ده‌كولێنه‌وه‌.

زمانی كولتووری لەم چیرۆکەدا، شوێنی توندوتیژیی سیمبۆلیكه‌؛ زمانێک کە لە جیاتی پەیوەندیکردن، دابەشبوون دروست دەکات؛ زمانێک کە لە دڵی کولتووری پیاوسالارانه‌ی کوردیدا، دەسەڵات ده‌چەسپێنێت و جەستە سه‌ركوت ده‌كات. وشەکان بارگرانییەکی قورسی کولتووری هەڵدەگرن و هەر وشەیەک هەڵگری مێژوویه‌ك له‌ شەرم و تاوان و نكۆڵییه‌. کارەکتەری سەرەکی، لە ململانێی نێوان زمانی دایکی و زمانی نەریتی پیاوسالاری و ئاینیدا، ناتوانێت بابه‌تیبوونی خۆی پێک بهێنێت. جەستەی وەک زمانەکەی پەرتەوازە و سەرکوتکراوە و بێدەسەڵاتە.

لە ڕوانگەی كولتوورییشه‌وه‌، چیرۆکەکە وێنەیەکی تاریک و تاڵ لە “پیاوی کورد لە قەیراندا” دەخاتە ڕوو؛ پیاوێک کە لەبەردەم ژن و ئارەزوو و لاوازی و جەستە و یادەوەریدا دەڕوخێت. نە هێزی کۆنترۆڵکردنی هەیە و نە ئازایەتی هەڵهاتنی هەیە؛ ته‌نیا هێنده‌یه‌ پیاوسالاری خۆی لە خۆداڕمانێكی تووڕە و شەرمەزاردا دەنێژێت. گێڕانەوەکە، وێنەیەکی شاراوەی توندوتیژییه‌كی ناوەکیبوو (violence intériorisée)[9] دەخاتە ڕوو؛ توندوتیژییه‌ك کە ڕەگوڕیشەكه‌ی لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و پەروەردەکردنی ڕەگەزیدا هەیە و لە جەستە و دەروونی گێڕەرەوەدا بەرجەستە ده‌بێت.

کولتووری بێدەنگبوون، کە لە کۆمەڵگەی نەریتیی کوردیدا به‌دامەزراوە کراوە، بە درێژاییی چیرۆکەکە ئامادەیە. کارەکتەرەکان ناتوانن بە زمان قسە بکەن، ڕاستییەکان دەر بخەن و ئەزموون دەرببڕن. ئەم بێدەنگییە زۆرەملێیە به‌ته‌نیا ئاماژەیەك نییه‌ بۆ نەبوونی ئازادی، له‌ هه‌مان كاتدا جۆرێكه‌ له‌ بێتواناییی پێکهاتەیی بۆ ڕووداوگه‌لێك كه‌ مل به‌ گێڕانەوە ناده‌ن. چیرۆکەکە بە شکاندنی ئەم بێدەنگییە، لە ڕاستیدا فۆڕمێک لە به‌رخۆدانی کولتووری پێشکەش دەکات.

له‌ نۆڤلێته‌كه‌دا، دژایەتی نێوان فەزای کولتووری – شار و گوند – وەک دوو بواری سیمانتیك دەردەکەوێت. لە گونددا جەستە کۆنترۆڵ دەکرێت، ئارەزوو سەرکوت دەکرێت و زمان له‌گۆ ده‌خرێت. لە شاردا، جەستە ئازادە، بەڵام ناجێگیره‌ و تووشی پووچی ده‌بێت‌

هه‌روه‌ها له‌ نۆڤلێته‌كه‌دا، دژایەتی نێوان فەزای کولتووری – شار و گوند – وەک دوو بواری سیمانتیك دەردەکەوێت. لە گونددا جەستە کۆنترۆڵ دەکرێت، ئارەزوو سەرکوت دەکرێت و زمان له‌گۆ ده‌خرێت. لە شاردا، جەستە ئازادە، بەڵام ناجێگیره‌ و تووشی پووچی ده‌بێت‌. هیچ کام لەم دوو شوێنە ئاسایشی سوژه‌ دابین ناکەن؛ ئه‌و لە هەردوو شوێنەکەدا، وەک دەربەدەرێك له‌ وڵاته‌كه‌ی خۆیدا دەمێنێتەوە. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌، دەتوانرێت ئەم نۆڤلێته‌ وەک مانیفێستێكی گێڕانەوەیی “بوونی پەراوێزه‌كی لە پەراوێزی کولتووردا” بخوێنرێته‌وه‌؛ گێڕانەوەیەک كه‌ شوناسی کوردی لە برین، جەستە، ژن، شەرمەزاری، دەستدرێژی و زمانە گۆنه‌كردووه‌كه‌یدا وەبیر دەهێنێتەوە. به‌هۆی ئه‌مه‌شه‌وه‌یه‌ كه‌ لێرەدا گێڕانەوە ئامرازێک نابێت بۆ نواندنه‌وه‌ی کولتوور، بەڵکوو كرده‌یه‌كی نەشتەرگەرییە لەسەر جەستەی؛ کردەیەکی بە ئازار، بەڵام پێویست بۆ دەربڕینی ئەوەی کە چەندین سەدەیه‌ سەرکوت کراوە: ئازاری بێناوی مرۆڤی پەراوێزخراو.

له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ لێره‌دا شار و لادێ، وەک دوو کایەی کولتووریی دژبەیەک، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن. لەلایەکه‌وه‌ لادێ شوێنێکە بۆ سەرهەڵدانی خورافات و گوشاری کۆمەڵایەتی و ده‌ستدرێژیی شاراوه‌ و نەبوونی گوتاری سێکسی؛ لە لایەکی دیکەوە، شارەکەش – بە هەموو دەرکەوتە مۆدێرنەکانیەوە – بووەتە فەزایه‌كی پڕ له‌ گۆشەگیری، توندوتیژی و ناسەقامگیری دەروونی. هیچ کام لەم دوو فەزایە پەناگە نین؛ بەڵکوو گۆڕەپانێکی شێواون کە تێیدا سوژە مەحکومە بە لەدەستدانی ناسنامە و ڕەتکردنەوە. یەکێک لە لایەنە کولتوورییە گرنگەکانی چیرۆکەکە، پیشاندانه‌وه‌ی “ترس لە ژنانی مۆدێرن”ە. ژنانێكی وەک ئەسرین و نەشمیل و تەنانەت دایکه‌كه‌ش هەرگیز لە پێگەی سوژەی چالاکدا دەرناکەون، بەڵکو هەمیشە لە دۆخێکی هەڵپەساردندان لە نێوان حه‌ز و هەڕەشە، شتشاردنه‌وه‌ و ئاشكرایی، خۆشەویستی و توندوتیژیدا. ئەمەش ده‌توانرێ وەک ڕەنگدانەوەی “قەیرانی پیاوسالاری لە کولتووری هاوچەرخی کوردیدا” لێك بدرێته‌وه‌؛ قەیرانێک کە پیاوان نە توانای کۆنترۆڵکردنی ژنانیان هەیە و نە توانای دروستكردنی پەیوەندییەکی تەندروست و پڕسۆز لەگەڵیاندا.

نۆڤلێتی “میاو” ڕەگێکی قووڵی لە به‌ستێنی کولتووری کوردیدا هه‌یه‌، بەڵام وەک نواندنه‌وه‌یه‌كی نۆستالژیکی ڕابردوویەکی شکۆمەند یان وێنەیەکی په‌سه‌ندی ژیانی گوندنشین نییە. ئەوەی لەم گێڕانەوەیەدا به‌رچاوه‌، نواندنه‌وه‌ی “دیوه‌ تاریکه‌كه‌ی کولتوور”ە؛ بوارێکی لاكه‌وته‌ و داڕماو و ڕەتکراوەی ژیانی مۆدێرنی کوردی، کە لە چوارچێوەی سنوورە شاراوه‌ و قەدەغەکراوەکانی گوتاری گشتیدایە. ئەم چیرۆکە بوێرانە خۆی لە گێڕانەوەی فەرمی و نەتەوەسەنتەری کوردی دوور دەخاتەوە و لەبری ئەوەی “ناسنامە”یەکی کولتوری بنیات بنێتەوە، په‌رده‌ له‌سه‌ر ئەو درز و دژایەتی و برینە زیندووانه‌ هه‌ڵده‌داته‌وه‌ کە لە خێزان و جەستە و زمان و یادەوەریدا خۆیان حه‌شار داوه‌.

ده‌قئاوێزان: گفتوگۆی بریندار له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ كولتووری، ده‌روونشیكاری و ئه‌فسانه‌یییه‌كاندا

لە چیرۆکی “میاو”دا، ده‌قئاوێزان (intertextualité) نەک تەنیا وەک ئامرازێک بۆ ئاماژەکردن بە دەقەکانی دیکە، بەڵکوو وەک پێکهاتەیەکی ناوەكی و سروشتی لە گێڕانەوەدا کار دەکات؛ میکانیزمێک کە دەق لە ڕێگەیەوە، لە جیهانی دەوروبەری خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌كانی بژێویی خۆی وه‌رده‌گرێ، به‌كێشی دەکات، خۆی لێ دوور ده‌خاته‌وه‌ و لە کۆتاییشدا سه‌رله‌نوێ خۆی ده‌ئافرێنێته‌وه‌. ئەم ئه‌م ئه‌فراندنه‌وه‌یه‌ لەسەر بنەمای لاساییكردنه‌وه نییه‌‌، بەڵکوو لەسەر بنه‌مای بەرەنگاری، نکۆڵیکردن، بونیادنانه‌وه‌ و لادانی داهێنەرانە لە مانا ڕوو دەدات.

چیرۆکه‌كه‌ بەو شێوەیە دیزاین کراوە کە وه‌ك ئه‌وه‌ی لە گفتوگۆیەکی بەردەوامدایە لەگەڵ مێژوویەکی نەنووسراودا؛ مێژوویەک كه‌ لە یادەوەرییه‌ سه‌ركوتكراوه‌كان، وشە قەدەغەکراوەکان، هەستە خنکێنراوەکان و جەستە په‌راوێزخراوه‌كاندا بوونی هەیە. ئەم مێژووە لە ئاستی دەقه‌كه‌دا بە شێوەی تێم، زمان، وێنە و فه‌زاكانی گێڕانەوە ڕەنگ دەداتەوە و ڕۆڵی دەقگه‌لێك دەگێڕێت کە ده‌قه‌كه‌ی ئێمه‌ لەگەڵیاندا لە گفتوگۆی ناخودئاگادایە.

بۆ نموونە، هەر جارێک حیكایه‌تخوان باسی مەمکی دایک، ده‌مانچه‌، مه‌قه‌ستی ده‌لاك، بۆنی میزبه‌خۆداكردنی شه‌وانه‌ یان تەماشای ژنی قژسوور دەکات، ئێمە لەگەڵ تۆڕێک ئاماژه‌ی کولتووری، سیمبۆلیک و دەروونی ڕووبەڕوو دەبینەوە، کە گێڕانەوەكه‌ لە ئاستی هێڵه‌كی و گێڕانەوەیی ئه‌ولاتر ده‌بات و دەیخاتە دووتوێی بواری ڕامانه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌. ئەم توخمانه‌ هه‌روەک “گرێی ده‌قئاوێزان” (nœuds intertextuels) کار دەکەن، کە یادەوەری، ڕەگەز، زمان و توندوتیژی له‌ده‌ور کۆ دەبێتەوە.

ده‌قئاوێزان لە “میاو”دا زیاتر بە شێوەی به‌كێشكردنی ناخودئاگای دەقە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان كار دەکات. گێڕانەوە، زمانی نەریتیی دینی، فێركارییه‌ پەروەردەییەکان، ئەفسانە خێزانییەکان و سیستەمە بەهایییە باوەکان به‌كێش دەکات، بەڵام یەکسەر لە ناوەوە وێرانیان ده‌كات. ئەم پرۆسەیە “ده‌قئاوێزانی ڕەخنەیی” (intertextualité critique) دەهێنێتەوە یاد، کە تێیدا دەق بە بەرهەمهێنانەوەی مانای هەڵبژێردراو و خولگەیی، بەرەنگاری پێکهاتەکانی ده‌سه‌ڵات و زاڵێتی دەبێتەوە.

تەنانەت فۆڕمی گێڕانەوەی چیرۆکەکە – پچڕانەکان، پاته‌بوونه‌وه‌ی دڕدۆنگانه‌، بزوتنێكی به‌رزونزم لە نێوان ڕابردوو و ئێستا، بازدانی کاته‌كی و زمانی – دەتوانرێت وەک جۆرێک لە ده‌قئاوێزانی پێکهاتەیی (intertextualité structurelle) لێك بدرێته‌وه‌‌؛ چونکە ئه‌م فۆڕمه‌، شێوازەكانی گێڕانه‌وه‌ی فه‌رمی و دامەزراوەیی دەخاتە ژێر پرسیارەوە و لەبری ئەوە په‌یڕه‌وێكی نوێ، بەڵام پڕئاژاوه‌ و بریندار پێشکەش دەکات. لە ڕوانگەی ڕێبازی ده‌قئاوێزانه‌وه‌، دەتوانین بڵێین “میاو” دەقێکە کە بە بەکارهێنانی توخمە کولتوورییە هاوبەشەکان، ئەزموونە تاکەکەسییەکان بە ئاستی دەستەجەمعیەوە دەبەستێتەوە. دەنگی گێڕەرەوە تەنیا یەک دەنگ نییە، بەڵکوو دەنگدانەوەی زۆرێک لە دەنگی سەرکوتکراوە کە هەرگیز دەرفەتی گێڕانەوەیان نەبووە. گێڕانەوەی ئەو لە کاتێکدا تاکەکەسییە، بارگرانیی كۆیادەوەری کولتوورییش هەڵدەگرێت؛ یادەوەرییەکی پارچەپارچە و شەرمەزار و چه‌پێنراو کە تەنیا لە تاریکی و كه‌لێنه‌كانی زماندا سەرهەڵدەدات.

لە ئەنجامدا ده‌قئاوێزان لەم چیرۆکەدا نه‌ك هه‌ر ئامرازێكی ئەدەبییه‌، بەڵکوو شێوازێکی ژیانیشە لە جیهاندا. چیرۆکەکە لە ڕێگەیەوە هەوڵ دەدات شوێنێک بدۆزێتەوە بۆ قسەکردن، شوێنێک بۆ دەستلێدانی مانا، تەنانەت ئەگەر ئەو مانایە برینێک بێت. ئەم ده‌قئاوێزانبوونه‌ هاوكات له‌گه‌ڵ ئاستی تێگەیشتن لە گێڕانەوەدا، به‌رده‌نگ فڕێ دەداتە ناو قووڵاییی ئەزموونی حیكایه‌تخوانیشه‌وه‌؛ ئەزموونێک کە لە نێوان سنوورە کولتووری و زمانی و دەروونییەکاندا هەڵواسراوە.

لە ڕووی ده‌قئاوێزانه‌وه‌، “میاو” له‌ پێكهاته‌ی مانا شاراوه‌كانیدا یەکێکە لە دەوڵەمەندترین و ئاڵۆزترین گێڕانەوەکان، لە گفتوگۆدا لەگەڵ تۆڕێک لە دەقەکانی تردا. ئەم گفتوگۆیه‌ نەک تەنیا لەگەڵ دەقە ئەدەبییەکان بەڵکوو لەگەڵ سیستەمی دەروونشیکاری، فەلسەفی، ئەفسانەیی، ئاینی و فۆلکلۆریی کوردیشدا بەردەوامە. ئاماژەی ڕاشکاوانە و ناڕاستەوخۆ بۆ دەقەکانی پێشوو، بەتایبەتی شیعری کلاسیکی کوردی، ئەدەبیاتی دەروونشیکاری، بەرهەمە مۆدێرنیستییە ئەوروپییەکان و هێما ئارکیتایپییەکان، وای کردووە کە کۆنتێکستی واتاسازیی گێڕانەوەکە بۆ لێکدانەوە فرە چین و کراوە بێت.

یەکەم و دیارترین نمونەی ئاماژە، بوونی شیعری شاعیری کلاسیکی کورد نالییە. ئاماژەکردن بە بەیتێكی نالی نەک تەنیا لە ئاستی وشەکاندا ئامادەیە، بەڵکوو لە کەشوهەوای نۆستالژیک و لێكپچڕاو و تەنیاییی گێڕانەوەکەشدا ئامادەیە. نالی وەک سیمبۆلی “من خۆشەویستێکی گۆشەگیری بێدەسەڵاتم”، لە دڵی کارەکتەری گێڕەرەوەدا ڕەنگ دەداتەوە. شیعری نالی دەبێتە دەنگدانەوەیەکی زمانی بۆ نیشاندانی شکستی پەیوەندی سۆزداری و دوودڵی سوژە لە بەرامبەر لەدەستدانی خۆشەویستدا.

پاشان، ئاماده‌یی گیانی دەروونشیکارییانه‌ی کلاسیک – بە تایبەت فرۆید و لاکان – لە ڕووی خوازه‌یی و پێكهاته‌ییه‌وه‌ گێڕانەوەکەی ته‌نیوه‌ته‌وه‌. تێمه‌كانی “گەڕانەوەی  چه‌پێنراوان” (retour du refoulé)[10]، “وڕێنه‌‌‌ وەک هەقیقەتی دەروون” (hallucination comme vérité psychique)[11] و “ئاوێنە وەک دروستکەری من” (le stade du miroir)[12] هەموویان لە زمان و فەزا و پێکهاتەی دەروونی گێڕانەوەکەدا دەردەکەون. پشیله‌ی ڕەش، ئاوێنە، مەمکی دایک، نه‌شمیلی منداڵ و چه‌ك لە گێڕانەوەکەدا هەموویان هاوتای سیمبۆلیكی ئەم چەمکانەن کە لە زمانی فرۆیدییەوە سەرچاوەیان گرتووە.

هه‌روه‌ها هۆنای گشتیی چیرۆکەکە، لە ڕووی پێکهاتەی گێڕانەوەوه‌، بە توندی شێوازی مۆدێرنی ئەوروپی و بە تایبەتی بەرهەمەکانی فرانز کافکا و دۆستۆیڤسکی بیر دەخاتەوە. فەزای داخراو و سوبژێکتیڤی لەرزۆک و نەبوونی دڵنیایی و باڵادەستی وڕێنه‌ و دڵەڕاوکێ، بەرهەمە مۆته‌كه‌ئاساكانی کافکا بەبیر خوێنەر دەهێننەوە. وەک چۆن پاڵەوانەکانی کافکا لە ژێر کۆنترۆڵی میکانیزمە نەناسراو و ستەمکارەکاندا بێدەسەڵاتن، بە هەمان شێوە لە نۆڤلێتی “میاو”دا کارەکتەری سەرەکی لە بەرامبەر پێکهاتەکانی دەسەڵاتی خێزانی و ئاینی و کولتووریدا بێدەسەڵاتە و بریندارە.

سه‌رباری ئه‌مانه‌ پەیوەندیی گێڕانەوەکە لەگەڵ جیهانی ئەفسانەیی و فۆلکلۆری کوردیدا زۆر ئاڵۆز و فرەچینە. پشیلەی سەوز یان ژنەی پشیلە ـ قژ سوورەکە، بوونەوەرە نیمچە ئەفسانەییەکانی نێو حیكایه‌ته‌ زارەکییەكانی گوندنشینەکان دەهێنێتەوە یاد. ئەم بوونەوەرانە بەزۆری هەڵگری دووانەیی دنه‌دان و هەڕەشەن؛ ختوكه‌ی دڵ ده‌ده‌ن، بەڵام کوشندەن. لەم ڕوانگەیەوە، کارەکتەری ژنەپشیلە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ژولیا کریستیڤا پێی دەڵێت “مێینەیی ئەهریمەنی” (féminin monstrueux)[13]. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، لەسەر ئاستی زمان و تەکنیکی گێڕانەوە، پەیوەندی بە بەرهەمی نووسەرانی وەک ویلیام فاکنەر و جەیمس جۆیسیشەوە هەیە. بەکارهێنانی مۆنۆلۆگی ناوەوە و پچڕانی کاته‌كی و دووبارەکردنەوەی وڕێنه‌ئاسای وشەکان، تاقیکردنەوە ئەدەبییەکانی شه‌پۆلی هۆش بیر دەخەنەوە کە لە سەدەی بیستەمدا لە ڕۆژئاوا پەرەی سەندووە. بەڵام لە “میاو”دا ئەم تەکنیکانە له‌جیاتی به‌كارهێنانیان وه‌ك فۆڕمێکی ئەدەبی مۆدێرن، زیاتر وەک ئامرازێک بۆ ڕەنگدانەوەی دەروونناسیی بیركردنه‌وه‌ی تراومایی بەکارهێنراون.

دواجاریش، گێڕانەوەکە بە شێوەیەک داڕێژراوە کە لە گفتوگۆی ئاگامه‌ندانه‌دا بێت لەگەڵ نەریتە جیاوازەکانی گێڕانەوە و دەقی کولتووریدا. ئەم گفتوگۆیه‌ لاساییکردنەوە نییە، بەڵکوو قەیران و لێكپچڕانە. نووسەر بە بنیاتنانەوە، نكۆڵیکردن، یان ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دەقانە، لە ڕاستیدا دۆخی کولتووری خۆی دەنووسێتەوە؛ دۆخێک لە نێوان یادەوەری و زمان و جەستە و سنوورە قەدەغەکراوەکاندا دەژی.

به‌رئه‌نجام: گێڕانه‌وه‌ له‌ په‌راوێزی شكستدا

لە ڕوانگەیەکی نوێ و هەمەلایەنەوه،‌ ئەوەی نۆڤلێتی “میاو” دەباتە دەرەوەی سنووری گێڕانەوەیەکی دەروونشێواوانه‌ یان ئەزموونێکی تەواو تاکەکەسییه‌وه‌، ئەو شێوازەیە کە دەق لەگەڵ جەستە و زمان و یادەوەریدا، وەک ئامرازی بەرخۆدانی کولتووری و وەرگرتنەوەی سوژە لە جیهانێکی پارچەپارچەدا، گفتوگۆ دەکات. ئه‌م به‌رهه‌مه‌، سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ چیرۆكێكه‌، دەبێتە پرۆژەیەک بۆ ئاشكراكردن و په‌رده‌له‌ڕووهه‌ڵماڵین، ناسینه‌وه‌ و شکاندنی سووڕەکانی دووبارەبوونەوەی سەرکوتکردن و قەدەغەکردن و خه‌ساندنی بوونه‌كی.

خاڵێک کە بە درێژاییی ئەم تێڕامانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ڕاستەوخۆ كه‌متر باسی لێ كراوه‌، بەڵام لە بنەڕەتدا لە تانوپۆی گێڕانەوەکەدا ئامادەیە، لۆژیکی “ئه‌ڵقه‌ ونبووه‌كانه”. چونكه‌ ئه‌گه‌ر ورد سه‌رنج بده‌ین چیرۆکەکە لەسەر بنەمای نادیاره‌كان دامه‌زراوه‌: نادیاره‌ دروستکەره‌كان، نادیاری دایک، نادیاری دەنگی ئه‌ویندارانه‌، نادیاری ڕزگاری، نادیاری گفتوگۆ، كه‌ هەموویان له‌جیاتی “ئاماده‌بوون” به‌جۆرێك لە جۆرەکان پێکهاتەی گێڕانەوە لەسەر “کەلێنەکان” بنیات دەنێن. ئەم كه‌لێنانه‌ش، وەک ئه‌وه‌ی له‌ تیۆریی دەروونشیکاریدا هاتووه‌، دەبنە هۆی دروستبوونی ئارەزوو و گێڕانەوە و تەنانەت ماناش. چیرۆکەکە، كه‌لێنه‌كان پەروەردە دەکات، گوێیان لێ دەگرێت و لە ڕێگەیەوە زمان دروست دەکات.

لەلایەکی دیکەوە جێگر به‌ختیار له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتووه‌ كه‌ فۆڕمێک لە به‌ره‌نگاری لە بەرامبەر زمانی دامەزراو و باڵادەستدا دروست بكات. ئه‌مه‌ش نەک لە ڕێگەی دروشم و کردەی ڕاستەوخۆوە، بەڵکوو لە ڕێگەی باشگۆنه‌كردن، سەرلێشێواوی، بێدەنگی و پووانی زمانی فەرمییه‌وه‌. زمان لەم چیرۆکەدا، تا ئاستی مردن دەڕوات، بەڵام هەر لەم سنوورەدا، ئەگەری لەدایکبوونه‌وه‌یه‌كی دیکەش دێته‌ پێشه‌وه‌؛ لەدایکبوونه‌وه‌یه‌ك کە زوڵاڵ نییە، بەڵام برین و سێبەر و دڵەڕاوکێی لەگەڵدایە. ئەمەیە کە دەتوانین ناوی “زمانی تراوماتیك”ی لێ بنێین: زمانێک کە خۆی بریندار بووە و لەگەڵ ئەوەشدا ئامرازێک نییە بۆ چاکبوونەوە، بەڵکوو ئامرازێکە بۆ ئاشکراکردن و وەستان لە لێواری شکستدا.

لە ڕوانگەی جوانیناسییەوە، ئه‌م نۆڤلێته‌ جۆره‌ گێڕانه‌وه‌یه‌كی نوێ پێشکەش بە ئەدەبیاتی هاوچەرخی کوردی دەکات، واته‌ تێپەڕین لە گێڕانەوەی ئیپیکی یان شکۆمەندكردنی ئازار و چوونە ناو ئه‌و ئەزموونانه‌ی كه‌ ناتونرێ بگێڕدرێنه‌وه‌، ناو قه‌ڵه‌مڕه‌وی زمانێكی لێكهه‌ڵوه‌شاوه‌ و خه‌یاڵگه‌لێكی له‌گرێژنه‌چوو. لەم دەقەدا شوناس لەسەر بنەمای مێژوو یان خوێن نییه‌، بەڵکوو لەسەر بنەمای گرژییە دەروونییەکان و ئایکۆنە ونبووەکان و سنوورە شاراوەکان بنیات نراوه‌ته‌وه‌. ئەم گۆڕانکارییەش، جۆرێکە لە گۆڕانی بنەڕەتی لە پارادایمی گێڕانەوەی هاوچەرخی کوردیدا.

لە کۆتاییدا دەکرێ بڵێین “میاو” ته‌نیا چیرۆکێک نییە بۆ خوێندنەوە، له‌ڕاستیدا دەقێکە کە دەبێ ئەزموون بکرێت؛ ئه‌زمونكردنێك بۆ بوێریی خوێنەر لە ڕووبەڕووبوونەوەی له‌گه‌ڵ نەگوتراوەکاندا، بۆ جووڵەکردن بەناو عەقڵێکی تاریکدا، دواجاریش بۆ به‌ركه‌وتنی ئەو ڕاستییەی کە لە نه‌گوتراوه‌كاندا شاراوەتەوە. ئەم چیرۆکە نه‌ بەڵێنی ڕزگاری ده‌دات نه‌ دڵنه‌وایی، بەڵام بوێری ئاشکراکردنی هەیە. ئەمەش بۆ خۆی جۆرێک لە هه‌قیقه‌ته‌. “میاو”، نوسینه‌وه‌ی خه‌یاڵێكه‌  کە هەوڵی داوە خۆی لە سنووری شکست ڕزگار بکات؛ تەنانەت ئەگەر ڕزگارییه‌كیش له‌ئارادا نه‌بێت، ئه‌وا له‌ پرۆسه‌ی گێڕانه‌وه‌دا شوێنپێی خۆی بەجێ بهێڵێت. ئەم شوێنپێیه‌، ڕەنگە لەرزۆک بێت، یا ناجێگیر، به‌ڵام زیندووە. هەر ئەم زیندووبوونەش، شتێكه‌ کە ئەدەب بە بوونەوە دەبەستێتەوە.

‌پەراوێزەکان:

[1] جێگر به‌ختیار، میاو، هه‌ولێر: ناوه‌ندی ڕۆشنبیریی مه‌م و زین، 2025.

[2] زاراوەیەکی مێتافۆریک و چەمکئاسایه‌، زۆرجار لە ڕەخنەی دەروونشیکاری، فەلسەفی، یان هونەریدا بەکار دەهێنرێت، كه‌ ئاماژەیەكه‌ بۆ پێکهاتەیەکی دەروونی یان گێڕانەوە کە کارەکتەرێک یان بەرهەمێکی هونەری لەسەر بنەمای برینە دەروونییەکان و ئەزموونە تراوماییه‌كان لە قاڵب دەدات، نەک لەسەر بنەمای لۆژیکی کلاسیک، هۆ و هۆكاری، یان یەکگرتوویی هێڵه‌كی.

[3] دیاردەیەکه‌ کە دەروون یان عەقڵی مرۆڤ تێیدا یەکگرتوویی خۆی لەدەست دەدات و پەرش و بڵاو دەبێتەوە، یان هەڵدوەشێتەوە و پارچەپارچە دەبێت.

[4] ناسنامەی پارچەپارچە یەکێکە لە گرنگترین چەمکە هاوچەرخەکان لە تێگەیشتن لە بارودۆخی مرۆڤی مۆدێرن، جا چ کۆچبەر بێت، چ کۆڵۆنه‌كراو بێت، یان لە فەزای فرەکولتووریدا بژی. ئەم زاراوەیە یارمەتیدەرمانە بۆ ئەوەی له‌وه‌ تێ بگەین چۆن مرۆڤەکان ڕەنگە چیتر نەتوانن پێناسەی “خود” به‌ گشتی بکەن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی چۆن ناسنامەکانیان تێکەڵ بە ململانێ، هەڵپەساردن یان پارچەبوون دەبن.

[5] زاراوەیەکە بۆ ئاماژەکردن بە بابەتێک کە لە پێکهاتەی دەروونی، کۆمەڵایەتی، یان فەلسەفیی خۆیدا لە دۆخی لەرزین، ناسەقامگیری، پچڕان، یان هەڵپەساردندایە. بە پێچەوانەی وێنەی کلاسیکیی “سوژەی عەقڵانی جێگیر و خۆئاگا”وه‌، ئەم چەمکە ئاماژەیە بۆ بارودۆخی ئاڵۆز و پارچەپارچە و ناجێگیری مرۆڤی هاوچەرخ؛ بابەتێک کە لە نێوان هێزە دژبەیەکەکانی ناوەوە و دەرەوەیدا دێت و ده‌چێت.

[6] لە تیۆریی لاکانیدا (objet a)، ئۆبژەیەکی خەیاڵی و دەستپێڕانه‌گه‌یشتووه‌ کە ئارەزووی مرۆیی ده‌خاته‌ جموجووڵه‌وه‌. ئەم ئۆبژەیە نە ڕاستەقینەیه‌ و نە توانای به‌خاوه‌نبوونی هه‌یه‌، ئه‌و “شتێکی ونبوو”ە کە سوژە هەمیشە بەدوایدا دەگەڕێت. ئاره‌زووی مرۆڤ لەبری ئەوەی بگاتە ئەم ئۆبژەیە، خۆی لە فانتازیا و گەیشتن پێیدا ده‌بینێته‌وه‌. لە ڕاستیدا (objet a) نوێنەرایەتیی ئەو بۆشایییە دەکات کە ناسنامە و ئارەزووی مرۆڤ پێک دەهێنێت و بەردەوامی پێ دەدات.

[7] بریتییە لە وەڵامدانەوەی ئاڵۆز و چەندچینیی مرۆڤ بۆ ئەزموونە تراومایییه‌كان، کە دەتوانێت مێشک، جەستە، یادەوەری و ڕەفتاری مرۆڤ بۆ ماوەیەکی کورت یان درێژ تێک بدات. ئەم کاردانەوانە نیشانەی لاوازی نین، بەڵکوو هەوڵی جەستە و دەروونن بۆ مانەوە و خۆگونجاندن لەگەڵ ئەزموونێکی بەرگەنەگیراودا.

[8] واتە جەستەیەک کە تووشی نائارامی، دڵەڕاوکێ، لێكپچڕان، یان تووشی گوشاری دەرەکی و ناوەکی دەبێت؛ جەستەیەک کە چیتر ناتوانێت بە سادەیی “خۆی” بێت. ئەم چەمکە زۆرجار لە ڕەخنەی هونەری، دیاردەناسیی جەستە، شیکاری دەروونی و تیۆرییە هاوچەرخه‌كانی شوناسدا بەکار دەهێنرێت بۆ ئەوەی جەستە وەک شوێنی برینداربوون و ململانێ و مێژوو سەیر بکرێت، نەک تەنها وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی بایۆلۆژیی په‌تی.

[9] توندوتیژیی ناوەکیبوو ئاماژەیە بۆ ناوەکیکردنی شێوازەكانی بیرکردنەوە، ڕەفتارەکان، یان نۆرمە باڵادەسته‌كان لەلایەن تاکێکەوە؛ ئه‌و نۆرمانه‌ی کە لە ڕاستیدا زیانبەخشن بۆ تاک. ئەمەش دەتوانێت بیروباوەڕی نەرێنی سەبارەت بە گروپەکەی خۆی یان لێکدانەوەی هەڵە بۆ پەیوەندییەکانی باڵادەستی لەخۆ بگرێت. ئەم چەمکە بە تایبەتی لە په‌یوەندی لەگەڵ توندوتیژیی سیمبۆلیدا کاری پێ ده‌كرێت، کە ژێردەستەکان نۆرم و ستاندارەکانی سەرووترەکان لەناو خۆیاندا ناوه‌كی ده‌كه‌نه‌وه‌ و ڕه‌وایه‌تییان پێ دەدەن، بەمەش په‌یڕه‌وێكی کۆمەڵایەتیی نایەکسان دێته‌ ئاراوه‌ و به‌رده‌وامی به‌خۆی ده‌دات.

[10] چەمکێکی سەرەکییە لە ده‌رونشیكاریی فرۆیددا. ئاماژەیە بۆ دیارده‌ی ناوەرۆکێکی چه‌پێنراو له‌ نه‌ستدا، كه‌ بە شێوەیه‌كی گۆڕاو و نه‌ویستراو و ناڕاستەوخۆ، دەگەڕێتەوە نێو دەروون. ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ ڕاستیدا واته‌ پاڵنانی شتێک به‌ره‌و نه‌ست به‌هۆی قبوڵنەکرانی یان ئازارده‌رییه‌كه‌یه‌وه‌ (بۆ نموونە ئاوات، ئارەزوو، یادەوەری یان خەیاڵ)، كه‌ لە فۆڕمە گۆڕاوه‌كانی وەک خەون، خزینی زمان، بیرچوونەوە، نیشانەکانی دەمارگیری، یان تەنانەت کردەی ڕەفتاری سەیروسه‌مه‌ره‌دا خۆیان نیشان ده‌دات.

[11]ئاماژەیە بۆ ئەزموونێک کە ئەگەرچی لە جیهانی دەرەوەدا ڕاستەقینە نییە، بەڵام نوێنەرایەتی واقیعێکی ناوەکی و نه‌سته‌كی و سۆزداری بۆ تاک دەکات. لای فرۆید و لاکان، وەسوەسە یان وڕێنه‌ك دەتوانێت گەڕانەوەی ئارەزووی چه‌پێنراو یان یادەوەرییەکان بێت، کە لە شێوەی دەنگ یان وێنەی خەوناویدا دەردەکەون، نەک ڕاستەوخۆ دەرببڕدرێن. ئەم ئەزموونە تەنیا به‌هەڵەدتچوونێكی دەروونی نییە، بەڵکو فۆڕمێکە لە دەرکەوتنی هه‌قیقه‌تێكی دەروونی چارەسەرنەکراو لە نه‌ستدا.

[12] قۆناغی ئاوێنە یان دروستتر “ئاوێنه‌ وه‌ك دروستكه‌ری من” چەمکێکی لاکانییە کە ئاماژەیە بۆ قۆناغێک لە گەشەکردنی منداڵدا (نزیکەی ٦ بۆ ١٨ مانگ) کە تێیدا منداڵ لەگەڵ بینینی وێنەی خۆی لە ئاوێنەدا، سەرەتا “خۆ” وەک کۆیەکی یەکگرتوو دەناسێتەوە. ئەم ئەزموونە سەرەتای دروستبوونی “ئیگۆ”یە، بەڵام لەسەر بنەمای واقیعی ناوه‌كی نییە، بەڵکوو لەسەر بنەمای وێنەیەکی دەرەکی و خەیاڵییە، کە دەبێتە هۆی نامۆبوون. منداڵ خۆی لە وێنە یان لە نیگای کەسێکی تردا (وەک دایک) دەبینێتەوە و ئەم پشتبەستنە بە “ئەوی تر” دەبێتە هۆی ئەوەی ناسنامەکەی هەمیشە تا ڕادەیەک ناتەبا و ناجێگیر بمێنێتەوە. ئەم قۆناغە خاڵی چوونەناو ڕیزبەندی خەیاڵییە و بناغە بۆ پێکهاتەی دەروونی مرۆڤ لە تیۆریی لاکانیدا ده‌سته‌به‌ر‌ دەکات.

[13] چەمکێکە کە ئاماژە بە نوێنەرایەتییە کولتووری و دەروونشیکارییەکانی ژنان دەکات وەک شتێکی نهێنی، بزواندن، یان هەڕەشەئامێز؛ ئەو ژنانەی کە وا بیردەکرێتەوە کە ئارەزوو، جەستە یان دەسەڵاتیان لە دەرەوەی سیسته‌می مرۆڤسەنتەری بێت و هەربۆیە وەک ئەهریمەن، جادووگەر یان فیتنه‌گه‌ر وێنا دەکرێن. ئەم نوێنەرایەتییانە ڕەگیان لە ئەفسانە و هونەر و شیکاری دەروونیدا هەیە (وەک تیۆریی لاکان سەبارەت بە ژنان وەک “ئەوی تری ڕادیکاڵ”) و زۆرجار لە ترسێک لە ژنانە، وەک شتێکی تێنەگەیشتوو یان کۆنترۆڵنەکراو سەرچاوە دەگرن. جولیا کریستیڤا باس لەوە دەکات کە مێینەیی و جەستەی مێینە، بەتایبەتی پرسەکانی وەک سوڕی مانگانە و منداڵبوون، زۆرجار لە کولتورە پیاوسالارەکاندا وەک ئەهریمەنیی یان هەڕەشەئامێز سەیر کراون بەهۆی پەیوەندییان بە “ناپاک”ه‌وه‌ (واته‌ ئەو شتانەی کە دەبنە هۆی بێزاری و ڕەتکردنەوە). ئەم نوێنەرایەتییانە کاردانەوەن بەرامبەر بە ترس لە شتێک کە په‌یڕه‌وی کۆمەڵایەتی و ناسنامەی پیاوسالاری تێک دەدات و هەرس ناکرێ. بە سادەیی، مێینە لەم ڕوانگەیەدا شتێکە کە هەم پێویستە و هەم دەترسێنێت، هەر بۆیەش لە کولتورەکاندا وەک ئەهریمەن دەردەکەوێت.

The post گێڕانەوەی برین، برینی گێڕانەوە appeared first on ژنەفتن.

من وەک خوێنەرێک بە جارێک خوێندنەوە، ڕەنگە هەر ئەوەیش وای کردبێت، کە نەمتوانی ورد هێڵەکانی گێڕانەوە و تەکنیک درک پێ بکەم، لە جاری دووەمدا، زیاتر چێژم وەرگرت و هەستم کرد وردەکاری زۆر هەیە لەپشت هەر ئاماژەیەکەوە. نووسەر بە شێویەکی فراوان پشتی بە زمانی ئاماژە بەستووە. هەرچۆن ڕابمێنن، پڕە لە مێتافۆڕ و خەیاڵ و پاڕادۆکس. ئایا ڕۆمانه‌كه‌ ئاڵۆزه‌؟ نه‌خێر، به‌ڵكوو ته‌كنیكه‌كه‌ ئه‌وه‌ ده‌خوازێت. هۆکارەکەیش، ئەوەیە ئەم ڕۆمانە بە تەکنیک و فۆڕمێک نووسراوە، مەرج نییە هەمووان بە ئاسانی بیخوێننەوە و چێژی لێ وەربگرن. ئاسایییە خوێنەر نەتوانێ ڕووداوەکان بە یەکەوە ببەستێتەوە، بەڵام کە ڕۆمانەکە تەواو دەکات، دەزانێت لە ناونیشانەکەوە تا کۆتایی باسێک هەیە مرۆڤ دەبێ بیری لێ بکاتەوە و بوەستێت. دەبێت هەست بکەین، ناو بیرچوونەوە واتا ژیانێک تۆ بەهات تێیدا لەدەست داوە. واتا تۆ تەنیا وەک جەستە هەیت، هیچ بایەخێکت نەماوە و هیچ شووناسێکیشت نەماوە. لێره‌ قسه‌كردن نییه‌ له‌سه‌ر ئاماژه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ناوی مرۆڤه‌كان و له‌بیرچوونه‌وه‌ی ناویان وه‌ك نه‌خۆشیی له‌بیرچوونه‌وه‌. ناونیشانه‌كه‌ خۆی توانجه‌ بۆ دۆخی گشتیی كاره‌كته‌ره‌كان، ئەمەیش دەروازەیەکی تر بۆ تێگەیشتن لە ڕۆمانەکە دەکاتەوە.

له‌م ڕۆمانه‌دا نووسەر چێژی خوێندنەوەی خستووەتە نێو ڕسته‌ و پەرەگرافەکان، نەک کۆی گێڕانەوەکە. دەکرێ بڵێین: ڕۆمانه‌كه‌ به‌سه‌ر چه‌ند بەش و چەند فۆرمێکی گێڕانەوە دابەش كراوه، فەنتازیا، مەنەلۆگ و دیالۆگ کۆی کارەکەیان پێک هێناوە. نووسەر لە ڕێگەی چەند خێزانێکەوە هاتووه‌ته‌ سەر وردەکارییەکانی بەریەککەوتنی ژنان و كچان له‌نێو دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتووری کۆمەڵگەی کوردی. کارەکە بەگشتی گێڕانەوەی ئازارە، گێڕانەوەی ژانی ژن و ژیانە، وردەکاری مەکر و قەلەقی و خەمە بچووک و گەورەکانی دنیای ژنان و کچانی پاش تراژیدییە گەورەکانی کورد. مه‌به‌ست له‌م كاره‌ پیشاندانی دۆخی ژیان و گوزه‌ران و ئازاری ژنی كورده‌ لە دوای تراژیدیای ئه‌نفال و كیمیاباران. مامەڵەی وردی نووسەر لە پرسی ژنانی پاشماوەی ئەنفال، ئەمەش لە ڕۆمانەکەدا بەهیچ جۆرێ بە ڕاستەوخۆ باس نەکراوە. کارەکە زیاتر هەوڵە بۆ دروستکردنەوەی چەند خێزانێک، تا لە ڕێگەی گێڕانەوەی برینی سایکۆلۆژی و نەخۆشییە جەستەیییەکانەوە، ترسناکی و خەمی گەورەی دۆخی دوای ئه‌م کارەساتە پیشان بدات. واتا ڕۆمانەکە گێڕانەوە و  وەسفی ڕووداوی ئەنفال نییە، بەڵکوو باسی ئەو برینانە دەکات، کە پاش لە چارەکەسەدەیەک هێشتا برینی تەڕ و بە ئازارن.

مانا دووەمییەکان لە ڕۆمانەکەدا تەواوی گێڕانەوەکەیان داپۆشیوە؛ واتا ئەوەی دەیخوێنینەوە، مانای دیکەی لەپشتەوەیە. بازرگانیکردن بە ئیسکوپرووسک، به‌ ئازاری ژنان، چاوه‌ڕوانی و ئه‌و گرێیانه‌ی له‌ ده‌روون و جه‌سته‌ی ژنان دروست ده‌بن، چیرۆکی ژنکوشتن، یادەوەرییەکانی نەخۆشخانە، کێشەکانی کچبوون و ژنبوون، دۆخی سایکۆلۆژی و دەروونی کچان و ژنان و پرسی خۆکوشتن، کارکردن و دۆخی کۆمەڵایەتی خێزانەکان و دەیان پرسوباسی دیکە، بە شێوەیەکی زۆر چڕ و وردەکارانە لەناو گێڕانەوەکەدا مانای قووڵ دەدەن.

له‌م ڕۆمانه‌دا هه‌ستم به‌ تێکەڵبوونی دەنگەکان نه‌كرد، بوارێکی تایبەتیش بۆ دەنگ و بەشداری خوێنەر هەیە، کە ده‌شێ نووسه‌ر مه‌به‌ستی به‌شداری پێكردنی خوێنه‌ر بێت له‌ ڕووداوه‌كان، چونكه‌ زۆر جار دیارە، کە ده‌نگێك هەیە له‌ باسه‌كاندا پرسیار دەکات و ڕاوێژمان پێ ده‌كات. گێڕانەوەکە لە سەرەتای هەر بەشێك درێژەی چیرۆکێک هەیە، مەبەستم چیرۆکی (کامیار و کاژین)ە، ئه‌م چیرۆکە کارەکتەرێکی نێو ڕۆمانەکە نووسیویەتی، دوای ئه‌م چیرۆکە چوار بەش هەیە، تا بەشی سێیەم، ڕۆمانەکە بێ پاڵەوانە. لە بەشی سێیەم و چوارەمدا، “بوشرا” ئیدی وەک کارەکتەرێکی تۆخ هێڵی سەرەکیی گێڕانەوە دەباتە پێشەوە. “بوشڕا” ده‌بێته‌ نموونه‌ بۆ باسكردن له‌ ئازار، له‌ ژوورێكدا خۆی ڕووت ده‌كاته‌وه‌، له‌به‌رابه‌ر ئاوێنه‌ ده‌وه‌ستێت، ده‌ست له‌ خۆی ده‌دات، ورد ده‌بێته‌وه‌ له‌ ئه‌ندامه‌كانی جەستەی، له‌ خاڵه‌ ڕه‌ش و ورده‌كانی سه‌ر پێستی، ته‌ماشای مه‌مكه‌كانی ده‌كات، ده‌چێت دوو موورووی شینی چاوه‌زار له‌ سوخمه‌كه‌ی ده‌دات. تووڕه‌ ده‌بێت، پێده‌كه‌نێت. یارییه‌كی دەروونی له‌گه‌ڵ خۆی ده‌كات. له‌نێوان خه‌ون و زینده‌خه‌وندا دێت و ده‌ڕوات، بابه‌ت و بایه‌خی جه‌سته‌ی ژن، جه‌سته‌ی ڕووتی ژن و پرسی هه‌ناسه‌دان به‌ ئازادی بۆ ژنێك، کە له‌ ژوورێكدا چێژ له‌وه‌ وه‌رده‌گرێ به‌ ڕووتی ته‌ماشای خۆی بكات و گومان له‌ هه‌مووشتێ بكات، له‌ ئێستا و ڕابردوو، هەروەها له‌ داهاتوویش بترسێ، له‌نێوان خه‌یاڵ و خه‌وندا بێ و بچێت. كاره‌كته‌ری “بوشڕا” له‌و ڕۆمانه‌دا هێنده‌ قسه‌ هه‌ڵده‌گرێ، كه‌ نازانم له‌ كام ڕوانگه‌وه‌ له‌باره‌یه‌وه‌ بدوێم، به‌ڵام هێڵێك هه‌یه‌ گشتییه‌، ئه‌ویش بازنه‌ و خولانه‌وه‌ی ژیانی ژنێكه‌ له‌ ژیانه‌وه‌ بۆ ژان، له‌ ژانه‌وه‌ بۆ ژیان.

جگه‌ له‌و به‌شانه‌ی باسی ڕۆژی ڕه‌شی نه‌خۆشخانه‌ ده‌كه‌ن، ته‌واوی به‌شه‌كانی دیكه‌ی ڕۆمانەکە بە زمانێکی نەرم  و قووڵ، ته‌واو ئیستاتیكی نووسراوە، ئەگەرچی گێڕانەوەکان بە ئازارن، بەڵام هاڕمۆنیاییەکی گشتی بەهۆی زمانەوە بۆ خوێنەر دروست دەبێت. ئه‌م ڕۆمانه‌ منی خسته‌ دۆخێكه‌وه‌، كه‌ بیر له‌ به‌های كه‌سه‌ ئازیزه‌كانی ده‌وربه‌رم بكه‌مه‌وه‌. بیر له‌ ئازاری هه‌موو ئه‌وانه‌ بكه‌وه‌، كه‌ ناتوانن باسی خه‌م و ئازاره‌كانیان بكه‌ن. بیر له‌ كوردبوون و دۆخی هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ بكه‌مه‌وه‌، كه‌ له‌نێو دۆزه‌خی كۆمه‌ڵگه‌ و دۆخی سه‌ختی ژیان چاویان لێك نا. ڕۆمانه‌كه‌ له‌ ده‌یان لاوه‌ خوێندنه‌وه‌ی جیاواز هه‌ڵده‌گرێ، ئه‌وه‌ی من لێره‌دا نووسیومه‌، تێكه‌ڵبوون و نووسینه‌وه‌ی هه‌ست و ڕامانی منه‌ له‌ چه‌ند گۆشه‌یه‌كی بچووكه‌وه‌، ده‌زانم قسه‌ و باسی زۆر زیاتر هه‌ڵده‌گرێت.

سه‌رچاوه‌: ڕۆمانی ناوی خۆیان بیرنه‌ماوه‌، ئارام محه‌مه‌د، له‌ بڵاوكراوه‌كانی وه‌شانی نووسیار، ٢٠٢٥

The post چەمکی ژن و ژان و ژیان appeared first on ژنەفتن.

گەردوونی بینراو بەشێکی گەردوونە، نەوەک هەمووی. گەردوونی نەبینراو (Invisible Universe) ڕووبەرەکەی زیاترە، بگرە بێسنوورە. گەردوون ماددە (مەتێریەڵ) و وزە دەگرێتەوە. بەپێی لێکدانەوە زانستییەکان تەمەنی (46) میلیارد ساڵی ڕووناکییە و لە کشانی بەردەوامیشدایە. ئەم کشانە پێوەندیی بە سروشت و شێوەیەوە هەیە، کە کێشکردن (Gravity) و وزەی تاریک (dark energy) هەڵیدەسووڕێنن. کێشکردن ئەو هێزەیە، ماددە ڕادەکێشێت و دەیەوێت کشانی گەردوون خاو بکاتەوە، لە کاتێکدا وزەی تاریک بە پێچەوانەوە هەوڵ دەدات ئەو کشانە درێژەی هەبێت.

تیۆریی دۆخی چەسپاو (steady state theory)، کە لە ساڵی (1948)دا دەرکەوتووە، پێی وایە گەردوون وەک چۆن بێسەرەتایە، ئاوا بێکۆتاییشە، بەو مانایەی نە لە ڕووی کاتەوە سنووری هەیە و نە لە ڕووی شوێنیشەوە. پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە ماددە بەردەوام لە گەردووندا دەردەکەوێت. لە ساڵی (1964)دا ڕووداوێک ئەم تیۆرییە دەهەژێنێت، کاتێ شەپۆلێکی کارۆمۆگناتیسی (Electromagnetic radiation) لە قووڵاییی گەردوونەوە دێت و وا لێک دەدرێتەوە، کە پاشماوەی لەدایکبوونیەتی. بۆ میلیاردان ساڵ دەگەڕێتەوە و بە تیشکی پاشخانی گەردوونی (cosmic background radiation) ناوی دەبەن. دواتریش بە تەقینەوە مەزنەکە (Big Bang) دەناسرێت. ڕاستییەکەی پێشتر (جۆرج لۆمتەر) لە ساڵی (1927)دا ڕایگەیاندبوو. لەمەوە گوترا گەردوون ئەزەلی نییە، بەڵکوو لە کۆندا، دروستتر (3.7) میلیارد ساڵ لەمەوبەر لە خاڵێکی کاڵەوە، وەک ئەوەی هیی نووکی قەڵەمی ڕەساس بووبێت، دەستی پێ کردووە. چووەتە دۆخێکی زۆر گەرمەوە و تەقیوەتەوە، بەو مانایەی لەوێدا پاڵەپەستۆ بێکۆتا بووە و بارستاییش لە سفر نزیک کەوتووەتەوە، تا ئەم تەقینەوەیە ڕووی داوە و گەردوونی لێ هاتووەتە بەرهەم. لەو ساتەوە دەستی بە کشان کردووە. ئەمڕۆ وا مەزەندە دەکرێت ئەمسەر و ئەوسەری، کە لە شێوەی چەترێکی کراوەدا خۆی دەردەخات، بریتی بێت لە (92) میلیارد ساڵی ڕووناکی. واتە نیوەتیرەی ئەو فرەوانبوونە (46) میلیارد ساڵی ڕووناکییە.

تیۆریی گەردوونی کوانتیکی (Quantic universe) پێی وایە چەند ماددە و وزە هەن لەم گەردوونەدا، گەردوون خۆی لە عەدەم دروستی کردوون، بەڵام عەدەمێکی کوانتۆم (quantum void). بەپێی یاسای کوانتۆم (quantum law) دەکرێت تەنێکی وردی وەک ئەلیکترۆن هاوکات لە دوو شوێنی جیاوازدا خۆی دەربخات. بۆ نموونە پشیلەیەک دەتوانێت لە یەک ساتدا هەم مردوو بێت و هەم زیندوو، بگرە کەسێک لە سەندووقێکدا بیبینێت. بە پشیلەی شرۆیدینگەر (Schrödinger’s cat) ناسراوە. بەپێی ئەم تیۆرییە ئەگەر بیخەیتە سەندووقێکەوە و سەری دابخەیت، ئەوە وەک ئەزموونێکی هزری (thought experiment) لەم ساتەوە تا دەیکەیتەوە، نازانیت، ئاخۆ هێشتا دەژی، یان مردووە. بەم شێوەیە ئەو لە هەردوو دۆخەکەدایە. عەدەمی کوانتۆم خاوەنی توانایەکی تایبەتە، کە بە وزەی بۆشایی (the void of energy) ناسراوە و بەهاکەی سفرە، بەڵام بەو سفرەوە نەلکاوە، بەڵکوو بە دەوریدا دەخولێتەوە، بگرە لێی دوور دەکەوێتەوە، کە لە ئەنجامدا وزەیەکی کاریگەر بەرهەم دێت و دەتوانێت ماددە دروست بکات، وەک چۆن ماددە جارێکی دیکە پێی دەکرێت وزە بێنێتە دی. لێرەدا ماددە و دژەماددە دەردەکەون. دووەمیان لە هەموو ڕوویەکەوە لە یەکەمیان دەچێت، تەنیا جیاوازیی ئەوەیە، بارگەی ئەلیکترۆنی (electric charge)ی هەیە. ئەوەیش بە سەرەتای تەقینەوە مەزنەکە دادەنرێت، کە وەک گوترا ئەم تیۆرییە لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە، گۆیە گەردوون لە خاڵێکی وردی کاڵەوە دەستی پێ کردووە، بەڵام گەرمایییەکەی سنووری نەناسیوە، بە ڕادەیەک بووەتە سەرچاوەی هەموو شتەکان، بە کات و شوێنیشەوە. بەم شێوەیە گەردوون لە فرەوانبوونی بەردەوامدایە، کە دووریی ئەستێرە، هەسارە و گەلەگسییەکان بە جۆرێکی ڕێک دەهێڵێتەوە.

ئەمجارە تیۆریی یەکبەدواییەکی گەردوون (The cyclic universe theory)مان هەیە، کە پێی وایە ئەم گەردوونە یەکێکە لە بێژمار گەردوونەکان. هەم لە پێشیەوە هیی دیکە هەیە و هەم لە دوایەوە هیی تر دێت. واتە لە هەر تەقینەوەیەکدا گەردوونێکی دی پەیدا دەبێت، کە خاوەنی یاسای فیزیایی و ماتماتیکیی خۆیەتی. لە ناو دەچێت و دانەیەکی دی لە ڕێی تەقینەوەیەکی ترەوە شوێنی دەگرێتەوە. دەکرێت بگوترێت هەر گەردوونێک بەپێی ئەو خولە بێپسانەوەیەی لە کشان و ساردبوونەوە (expansion and cooling)دا، بە تەقینەوەی مەزن (big bang) دەست پێ دەکات و بە تێکشکانی مەزن، یان پووکانەوەی مەزن (big crunch) کۆتاییی دێت.

وەک گوترا ئەوانە تیۆرین و لە کەموکورتی بە دەر نین. زانینی ئێستای مرۆڤ لە سنووری گەردوونی بینراودایە، بەڵام بەردەوام هەوڵ دەدات زیاتر بدۆزێتەوە. واتە هەمیشە ڕووی لە نەزانراوە.

ئەوەی من لێرەدا خستوومەتە ڕوو، ئەلفبێی ئەو تیۆرییانەیە، دەنا بابەتەکە زۆر لەوە زیاتر و قووڵترە. بەو مەبەستە ئەو کورتەیەم لەو بارەیەوە نووسیوە، تا لەم ڕووەوە وێنەیەکی گشتی بخەمە بەر چاو. نایشکرێت وەک سەرچاوەی زانستی لێی بڕوانرێت، ئەگەرچی هەوڵم داوە زانیارییەکان بە دروستی بخەمە ڕوو. ئەوەی گرنگە، بەردەوامیی لێکدانەوەی گەردوونە. خاڵی هاوبەشی تیۆرییەکان، ئەوەیە، کە گەردوون ئاڵۆزە، سەرەتایەکی ڕوونی نییە، ناکرێت ڕاڤەکان لە خاڵێکدا بوەستن و ئەنجامێکی دیاریکراو بە دەستەوە بدەن.

ناتوانین بڵێین لێکدانەوەی گەردوون تەنیا تایبەتە بە زانایان، بەڵکوو هیی هەر کەسێکە، ڕووبەڕووی دەبێتەوە. ئایا بۆمان هەیە ڕاڤەی چەوت بۆ گەردوون بکەین؟ بەڵێ، مادام ئەو ڕاڤەیە تایبەتە بە خۆمان و بەسەر ئەوانی دیکەیدا ناسەپێنین.

ڕۆمان، کە مەبەست ئەو ڕۆمانەیە ئاستی واقیعی زانراو و زمانی ڕۆژانەی تێپەڕاندووە، لە گەردوون دەچێت، بگرە هەر خودی گەردوونە، بەوەی گەردوون لە ڕووی کات و شوێنەوە بێسنوورە. ڕۆمان کاتێ فرەئاڕاستە و فرەدەنگە، دەستنیشان ناکرێت، تا بڕیاری کۆتاییی لەسەر بدرێت. وەک چۆن گەردوون لە تێکڕای تیۆرییەکان گەورەتر و فرەوانترە، ئەوە ڕۆمانیش بە هەمان شێوە توانای هەیە دەیان تیۆری و ئاڕاستەی فەلسەفی بهێنێتە دی، بێ ئەوەی هیچ یەکێ لەو ڕاڤانە، بگرە تێکڕای ڕاڤەکانیش بتوانن وا خۆیان دەربخەن بەشی زۆری نهێنییەکانی ئەویان دۆزیوەتەوە، بەڵام بایەخی ئەم هەوڵانە لە بەردەوامییاندایە.

لێکدانەوەی دەقی ڕۆمانیش تایبەت نییە بە کەسانێکی دیاریکراو، بەڵکوو هیی هەر خوێنەرێکە بەری دەکەوێت، تەنانەت ئەو خوێنەرە گریمانەیییەی ڕۆماننووسیش، کە بە شێوەیەک لە شێوەکان ڕۆماننووسەکەیە. ئەگەر زانست لە ڕێی پێوەرە پۆڵایین و سەختەکانیەوە لێکدانەوەی گەردوون تەنیا بە هیی کەسانی پسپۆڕ دەزانێت، ئەوە ڕۆمان بەوەدا نە پێوەری هەیە و نە یاسای دیاریکراو، ڕێی هەر خوێنەرێک دەدات بە شێوازی خۆی بیخوێنێتەوە و لێکی بداتەوە. ئەو خوێنەرە دەتوانێت خوێندنەوە تایبەتەکەی ئاڕاستەی گەردوونیش بکات و بەو شێوەیەی ببینێت، کە لەگەڵ بۆچوونیدا ڕێک دەکەوێت. کاتێک زانست ناکەینە پێوەر، شتێک نامێنێتەوە بۆ ئەوەی چی ڕاستە و چی چەوت، مادام وەک گوترا نیازمان نییە ئەو ئەنجامەمان بەسەر ئەوانی دیکەدا بسەپێنین.

چەند پێمان وا بێت تەواو لە گەردوون گەیشتووین و بەشێکی زۆری نهێنییەکانیمان دۆزیوەتەوە، هێشتا کەمی لێ دەزانین. کاتێ دەڵێین گەردوون بە شێوەی ڕاستەوخۆ هەیە، بە هەڵەدا دەچین، بەڵکوو وەک دەقی ڕۆمانی فرەدەنگ ناڕاستەوخۆیە، کە پێشتر گوترا (گەردوونی نەبینراو) بێسنوورە. ڕۆمان چەشنی گەردوون هێزی کێشکردن و وزەی تاریک هەڵیدەسووڕێنن. کێشکردن هەموو توانای خۆی دەخاتە گەڕ، تا ماددە ڕابکێشێت و کشانی دەق خاو بکاتەوە، لە بەرانبەردا وزەی تاریک بە توندی بەرپەرچی دەداتەوە و دەیەوێت کشان درێژەی هەبێت، کە ئەوانە ناهێڵن سەرەتایەکی ڕوونی بۆ دیاری بکەین و بە خاڵی کۆتاییی بگەین. ڕۆمان وێنەی گەردوون خاوەنی یاسای فیزیایی و ماتماتیکیی خۆیەتی، کە دەکرێت بڵێین، نایاسا، یان ناپێوەر (non-standard)ن، نەوەک یاسا و پێوەر. لۆجیکەکان هیی ناوەوەی خۆین، نەوەک لە دەرەوە بۆی هاتبن.

ئەو ڕۆمانەی ئاستی زانراو تێدەپەڕێنێت، هاوکات لۆجیکی تایبەتی خۆیشی دەخاتە ڕوو، کە ڕێ نادات بە لۆجیکی زانراو بخوێنرێتەوە، بگرە هەر خوێندنەوەیەک لە ئاستیدا کورت دەهێنێت، ئەگەر بیەوێت بۆ ئاستی زانراوی بگەڕێنێتەوە. بە مانایەکی دی، ڕۆمان کاتێ دەتوانێت داهێنەر بێت، کە واقیعێک بە هەموو وردەکارییەکانیەوە تێک دەشکێنێت و لە ئاستێکی دیکەی جیاوازدا دەریدەخاتەوە. ناکرێت بۆ ئەو واقیعەی بگەڕێنینەوە، لە کاتێکدا خودی واقیعەکە تێپەڕێنراوە و نەماوە. ڕۆمانی داهێنەرانە بەرگەی هێرشی ئەو خوێندنەوانە دەگرێت، کە واقیعی زانراویان کردووەتە پێوەر و دەیانەوێت لەوێوە ڕووبەڕووی ببنەوە. واتە ئەو خوێندنەوانە زمانی ڕۆژانەیان تێدا بەرجەستەیە و خۆیان لە ئاستی زمانێکدا دەبیننەوە، کە چووەتە دۆخی ئاماژەوە و کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی لێ کەوتووەتەوە. لێرەدا ئاستی میلـلی دەکەوێتە بەرانبەر ئاستی فەلسەفییەوە، کە دووەمیان نەدەهاتە کایەوە، ئەگەر یەکەمیانی تێک نەشکاندایە. ئەو ئاڕاستانەیش وایان کردووە دەقەکە کورت نەکرێتەوە، تا لە شێوەی ڕۆمانی ئاساییدا بخرێتە دۆخی ئایکۆنەوە و ماناکانی لە چەند دێڕێکدا پێشان بدرێن. ڕۆمانی فرەدەنگ بەو خەسڵەتە گەردوونییانەی هەیەتی، لە بینراو و نەبینراو پێک دێت، کە تەنیا توێژینەوەی بارگاوی بە فکری ڕەخنەیی دەتوانێت هەوڵی ئاشکراکردنی نەبینراوەکانی بدات، بێ ئەوەی بە خاڵێکی دیاریکراو بگات و ئەنجامێک بە دەست بهێنێت. ڕۆمانی جەماوەری بەوەدا لە ئاستی میلـلیدا ماوەتەوە، دەکرێت بە هەمان زمانی ڕۆژانە بخوێنرێتەوە، تا بگوترێت کوێی باشە و کوێی خراپ، وەک ئەوەی لە ڕەخنەی میلـلیدا هەیە، چونکێ لە یەک ئاڕاستە، یان لە یەک چیرۆکی زەبەلاحی ڕوون پێک هاتووە و بە ئاسانی کورت دەکرێتەوە، بگرە وەک تەنێکی فیزیکی لێی دەڕوانرێت، بەوەی تەنیا بریتییە لەوەی وا لەسەر کاغەزدا فۆرمی وەرگرتووە، بەڵام ڕۆمانی فرەدەنگ بێژمار چیرۆکی ورد و دیمەن لە خۆی دەگرێت. ئاستی جەماوەری تێپەڕاندووە و توانای هەیە خوێنەری جیاواز بدوێنێت، کە لێرەدا هۆشیاریی نووسەر و خوێنەر بەر یەک دەکەون. لەو بەریەککەوتنەدا وزە، ماددە و دژەماددە بەرهەم دێن، تا بەردەوام یەکتر نوێ بکەنەوە. گوترا بۆمان هەیە ڕاڤەی چەوت بۆ گەردوون بکەین، بە مەرجێ ئەو ئەنجامەمان تایبەت بێت بە خۆمان و بەسەر ئەوانەی دیکەیدا نەسەپێنین، کە ئەمە بۆ ڕۆمانیش دروستە. بەگشتی خوێندنەوەکان لە هەر ئاستێکدا بن، جووڵەن و بایەخیان هەیە، مادام لە بۆشاییی گەردوونی ڕۆمانی فرەدەنگ و فرەئاڕاستەدا شوێنیان دەبێتەوە. هەر ڕاڤەیەک دەیانی دیکەی جیاوازی لێ دەکەونەوە و ئەوانە ململانێ دێننە گۆڕێ. هێزی نووسین دەتوانێت درێژە بەو ململانێیە بدات، کە ڕۆمانی ئەمڕۆ بەرهەمی ململانێکانی ڕابردووە. شێوازەکانی نووسینیشی هەر ئەو پرۆسێسە هێناونی. من خۆم ئەو ئاڕاستانەی هێز بەو پرۆسێسە دەدەن، بە گرنگ دەزانم، هەتا ئەگەر لە دژیان بوەستم و بە ڕەخنەیش ڕووبەڕوویان ببمەوە. بەبێ بوونی ئاڕاستەی جیاواز، ململانێ نایەتە کایەوە، تا بکەوێتە گەڕ و لەو بەردەوامییەیدا هێزی نوێ بەرهەم بهێنێت، بە تایبەتی کاتێ ململانێکە فۆکەسی لەسەر پێکهاتەی دەقە، نەوەک لەسەر ژیاننامەی نووسەر. بە مانایەکی دی، چەمکەکان لێک دەداتەوە و ئاڕاستەی نوێیان تێدا دەدۆزێتەوە، نەوەک باز بەسەر ئەوانەدا هەڵبدات و ڕوو لە نیازی نووسەر بکات. هیچ شتێک ناکەوێتە دەرەوەی دەق و تەنیا لەوێدا دەتوانین ئاڕاستەی نوێ بهێنین. کاتێ ڕوومان لە نووسەرە، ئەوە پەنامان بۆ پێوەری ڕەوشت بردووە، تا بەوە هەڵیبسەنگێنین، ئاخۆ باشە، یان خراپ. پرۆسێسێکی ئاسانە و ناتوانێت هیچ شتێکی نوێ بە دەستەوە بدات، بگرە دوور و نزیک پێوەندیی بە دەقەوە نییە. بۆ نموونە من دێم و بە زمانی ڕۆژانە، ئەو زمانەی هەر ئەندامێکی دیکەی کۆمەڵگە دەتوانێت پێی بنووسێت، دەنووسم (داوەزی داهۆز) نووسەرێکی تووڕەیە، بۆشە، ساختەیە، خەیاڵی لە کار کەوتووە، توانای داڕشتنی چوار ڕستەی سادەی نییە و هیی دیکەی لەم بابەتە، هاوکات و بە هەمان زمانی ڕۆژانەی جەماوەر بە (ماوەزی ماهۆز)دا هەڵدەڵێم، گۆیە داهێنەرە، خەیاڵی گەورەیە، قووڵە و وشەگەلی دیکەی لەم چەشنە. بۆ هەردووکیان بێژمار شایەت دەهێنمەوە و لەشکرێک پێک دەهێنم، بەڵام ئایا لەبارەی چەمکەوە قسەم کردووە؟ نموونەم لێ هێناونەتەوە؟ یەکێکیانم لێک داوەتەوە؟ ئایا لەو گوتانەمەدا وزەیەک بەرهەم دێت؟ ئەرێ ئەوە لە دەست هەر کەسێکی دیکەیش نایەت؟ ئایا ناتوانم بە هەمان مێتۆد تێکڕای داهێنەرانی گێتی بسڕمەوە و بە دەیان نووسەری سادەنووسیشدا هەڵبدەم، مادام خۆم لەوە دوور دەگرم یەک نموونە لە بەرهەمیان بهێنمەوە و لێکی بدەمەوە؟ تا ئەو کاتەی لەسەر چەمکەکان ناوەستین و ئاستی دیکەیان تێدا نادۆزینەوە، ئەوە لە ئاستی زانراودا ماوینەتەوە و شتێکی نوێمان بە دەستەوە نەداوە. لەگەڵ ئەوەیشدا من خۆم مامەڵەیەکی دیکەی تەواو جیاواز لەگەڵ ئەو جۆرە نووسینەدا دەکەم و کردوویشمە. نایسڕمەوە، بەڵکوو لە ڕێی ئەو چەمکانەوە، کە تێیدا فڕێ دراون، نەوەک کاریان پێ کراوە، دایەلۆگ دادەمەزرێنم، بەو مانایەی هەڵیاندەگرمەوە و ئاستی دیکەیان تێدا دەدۆزمەوە، کە ئەوە وام لێ دەکات دایەلۆگەکە بە ئاڕاستەی کۆمەڵێک سەرچاوەی فکری، فەلسەفی و هونەریدا ببەم. ئایا ئەوانە بۆ من گرنگن؟ بەڵێ، مادام دەرفەتم پێ دەدەن بە تێگەیشتن و شێوازی خۆم ڕووبەڕوویان ببمەوە. هەمیشە گوتوومە بە بایەخەوە لەو دەنگانەی دەرەوەم دەڕوانم. هیی ناو گەردوونی ئێمەن و ناتوانین نکووڵی لە بوونیان بکەین، بگرە ڕەسەنن و ڕاستگۆیانە توانای ئەمڕۆی کولتوورمان دەردەبڕن. ئەوانە واقیعی زانراو لە خۆیاندا بەرجەستە دەکەن و زەمینە بۆ تێپەڕاندن دەهێننە گۆڕێ. ئەم جووڵەیە بۆ ئەو ململانێیە پێویستە، هەتا ئەگەر ئەوان خۆیشیان وا لێی نەڕوانن. لەم ڕووەوە چەند نووسینێکم هەن، کە بریتین لە لێکدانەوەی چەمکەکان، بێ ئەوەی بە ئاماژەیش بە لای ژیانی نووسەراندا چووبێتم. نەمشاردووەتەوە ئەوان تێیاندا بەشدارن و بەبێ بوونی ئەوان لە دایک نەدەبوون. لێرەوەیە من بە ڕقەوە لێیان ناڕوانم و ململانێکە لەوە دوور دەخەمەوە، کە پێوەندیی بە کەسێتیمانەوە هەبێت، بگرە دەیانخەمە سەرووی ئەوانەی ئەم جووڵەیە ناهێنن. کاتێ ڕۆمان وەک گەردوونی نەبینراو دەبینین، لەوە دەگەین، کە نەک هەر بەرگەی هێزی ململانێ دەگرێت، بەڵکوو وزەی ئەو ململانێیەیش تێکەڵی وزەی خۆی دەکات. ساتێ لە دەق دوور دەکەوینەوە و یەخەی نووسەر دەگرین، وەک ئەوە وایە نرخ بۆ دەق دانەنێین و ئەوە بدەینە دواوە، کە دەق خاوەنی هێزێکی گەورەیە و بواری ئەوەمان دەدات وزەی خۆمانی تێدا بخەینە گەڕ، بگرە ددانمان بەوەدا ناوە، کە خاوەنی ئەو وزەیە نین، تا بەر هێزی دەقی دابدەین. دەق گەردوونمانە و هەموومان لە خۆی دەگرێت، تا تێیدا هێز بخەینە بەر ئەو ململانێیەوە. تەنیا لە ململانێدا هێزی خۆمان دەبینین و دەزانین چیی دیکەمان بۆ ئەو بەردەوامییە پێویستە.

ئەوەی لەبارەی ڕۆمانەوە گوترا، بۆ هەر جۆرێکی دیکەی ئەدەبیش دروستە. لەگەڵ هەموو ئەوانەدا هێشتا دەقی ئەدەبی، کە توانای تێکشکاندنی یاسا و پێوەرەکانی هەیە، لە گەردوونی ئاسایی فرەوانترە. ئەگەر گەردوون بەپێی یاسا تایبەتەکانی بە ڕێوە دەچێت، ئەوە ئەدەب توانای هەیە زیاتر لە یاسایەک بۆ ئەوانە دابنێت. ئەدەب پێی دەکرێت خۆر، زەوی، مانگ و ئەستێرە بە هەموو لایەکدا بجووڵێنێت. باران، بەفر، تەرزە و کڕێوە بە شێوازی جۆراوجۆر ببارێنێت. لە بەستەڵەکدا ئاسن بتوێنێتەوە و لەناو کوورەی ئاگردا بێژمار پەپوولە بخاتە باڵەفڕەوە.

لە پێشەوە گوترا عەدەمی کوانتۆم خاوەنی توانایەکی تایبەتە، کە بە وزەی بۆشایی (the void of energy) ناسراوە و بەهاکەی سفرە، بەڵام بەو سفرەوە نەلکاوە، بەڵکوو بە دەوریدا دەخولێتەوە، بگرە لێی دوور دەکەوێتەوە، کە لە ئەنجامدا وزەیەکی کاریگەر بەرهەم دێت و دەتوانێت ماددە دروست بکات، وەک چۆن ماددە جارێکی دیکە پێی دەکرێت وزە بێنێتە دی. ئەدەب بە گشتی و ڕۆمانی فرەدەنگ بە تایبەتی لە دۆخی زانراو دوور دەکەوێتەوە، تا هەمان ئەو گۆڕانکارییە بەرپا بکات، کە عەدەمی کوانتۆم بەرپای کردووە. بە مانایەکی دی، داهێنانی ڕۆمان پێوەستە بە مەودای جودابوونەوەی لە تێگەیشتنی باو، کە لەمەوە دنیای تایبەتی خۆی لە ڕێی پێوەندیی دایەلێکتیکییانەی نێوان وزە و ماددەوە دروست دەکات. هەر ماددە نا، بەڵکوو دژەماددەیش، کە ڕاستییەکەی ئەوەیان کاریگەرییە مەزنەکە دێنێتە گۆڕێ، بەوەی خاوەنی بارگەی ئەلیکترۆنییە. ئەو کارلێکە بەردەوام دەبێت و لە خاڵێکدا ناوەستێت. دەکرێت بگوترێت ڕۆمان بە هێزی ناوەوەی خۆی گەردوونێکی تایبەت بەرهەم دێنێت، کە بۆ ئەوەی بتوانین لێکی بدەینەوە، پێویستمان تەنیا بە هێزی ناوەوەی خۆمانە. دەگەینە ئەوەی بڵێین خوێنەری ڕۆمانی فرەدەنگ، کە متمانەی لەسەر وزە و ماددەی ناوەوەیەتی، توانای تەقینەوە مەزنەکەی هەیە.

بەپێی (یاسای کوانتۆمی ڕۆمان) دەکرێت سەرجەم تەنەکان لە چەند کات و شوێنی جیاوازدا دەربکەون و بەردەوام جیاوازی دەربخەن، بەوەی ڕۆمان دەتوانێت وزە، ماددە و دژەماددە بەرهەم بهێنێت. ڕۆمانی داهێنەرانە بە تەقینەوەی مەزن (big bang) دەست پێ دەکات و بە پووکانەوەی مەزن (big crunch) کۆتاییی دێت

گوتمان تیۆریی گەردوونی کوانتیکی پێی وایە چەند ماددە و وزە هەن لەم گەردوونەدا، گەردوون خۆی لە عەدەمەوە دروستی کردوون، بەڵام عەدەمێکی کوانتۆم. بەپێی یاسای کوانتۆم دەکرێت تەنێکی وردی وەک ئەلیکترۆن هاوکات لە دوو شوێنی جیاوازدا خۆی دەربخات. ئەگەر لێرەدا (ڕۆمانی فرەدەنگ) بخەینە شوێنی (گەردوون)ـەوە، ئەوسا ڕێ بە خۆمان دەدەین بڵێین ڕۆمان توانای هەیە لە عەدەمێکی کوانتۆم هەموو ڕەگەزەکانی خۆی لە کارەکتەر، ڕووداو، کات، شوێن، بابەت و ئەوانەی دیکەیش دروست بکات. بەپێی (یاسای کوانتۆمی ڕۆمان) دەکرێت سەرجەم تەنەکان لە چەند کات و شوێنی جیاوازدا دەربکەون و بەردەوام جیاوازی دەربخەن، بەوەی ڕۆمان دەتوانێت وزە، ماددە و دژەماددە بەرهەم بهێنێت. ڕۆمانی داهێنەرانە بە تەقینەوەی مەزن (big bang) دەست پێ دەکات و بە پووکانەوەی مەزن (big crunch) کۆتاییی دێت، کە وەک بینیمان ئەم کۆتایییە ڕێخۆشکەری تەقینەوەیەکی تری مەزن و دەستپێکێکی نوێیە. بە مانایەکی دی، ئەو دوو تەقینەوەیە بزوێنەری دەقن و دەتوانن ڕۆمانی فرەدەنگ لە هیی جەماوەری، یان لە هیی میلـلی جودا بکەنەوە. ئەوە ڕێمان لێ دەگرێت لە دەرەوە خاڵ بۆ سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی دابنێین، مادام ڕۆمان تەنیا بەپێی یاسا و لۆجیکەکانی ناوەوەی کار دەکات. لێرەوەیە پێوەر و یاسای واقیعی زانراو نە بۆ نووسینی ڕۆمان لە بەرچاو دەگیرێن و نە بۆ خوێندنەوەی دەقی ڕۆمانیش. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت هەم ڕۆمان و هەم خوێندنەوە بە شێوازی خۆیان تەقینەوەی مەزن و پووکانەوەی مەزن بەرپا بکەن، تا بوارێک بۆ حوکمی ڕەها نەمێنێتەوە. هەر کاتێ زمانی نووسین چ لە دەقی ڕۆمان و چ لەو گوتارانەی لە بارەیەوە دەنووسرێن، هەمان ئاستی زمانی ڕۆژانەیە و بە ئاسانی لێی تێدەگەین، ئەوە مانای وایە لە تەقینەوەی مەزن و پووکانەوەی مەزن بێبەشە. لێرەدا جیاوازیی نێوان ئاستی میلـلی و ئاستی فەلسەفی دەردەکەوێت.

The post ڕۆمانی گەردوون و گەردوونی ڕۆمان appeared first on ژنەفتن.

حەمام لە پەراوێزەوە دەگۆڕێت بۆ ناوەند

ڕۆمانی “سەلارخان”[1] ڕۆمانێكی “مەحموود نەجمەدین”ە تا ئێستا سێجار چاپ كراوە، ئەم ڕۆمانە لە دوو بەش پێك هاتووە، بەشی یەكەم بە یانزە پاژ پۆلێن كراوە، بەشی دووەم بە هەشت ناوبڕ لە یەكدی دراون. بەشی یەكەم، گێڕانەوە بە مۆنۆلۆگە، كەسی یەكەمی تاكی منی بگێڕەرەوە بە نۆرە بە شێوازێكی كرنۆلۆژی، ڕووداوەكان دەگێڕێتەوە، لە كارەكتەری سەرەكیی سەلارەوە دەست پێ دەكات، ئینجا كارەكتەری دووەم ماكۆسان بۆی تەواو دەكات، بەم شێوازە بە زنجیرەیی تا كۆتا پاژی یانزە دەروات. بەشی دووەم لە نۆ ناوبڕدا حیكایتخوانی هەموو شتزان، لە ڕێگای كارەكتەرەكانەوە كردەی گێڕانەوە بەردەوامی هەیە، گرێچن تەژی كراوە بە ڕووداوی جۆراوجۆر، ململانێ بەپیی جووڵە، لە شوێن و كاتدا بە شێوازێكی تەریبی گرێدراوە بە دەرخستن و ڕێكخستنی ڕەگەزەكانی تری ڕۆمان. گرێچنی یەكەم باس لە چیرۆكی دابڕانی دوو دڵدار دەكات، بۆ یەكتر دەگەڕێن، یەكتر نادۆزنەوە. گرێچنی دووەم، چیرۆكی دڵداری سەردەمی مەلیك دەكاتە بنەمایەك بۆ چیرۆكی یەكەم، بە جۆرێك لە جۆرەكان، دەقئاوێزانی لەتەكدا دروست دەكات. گرێچنی سییەم، لە سەردەمی شەڕی ئێرانەوە دەست پێ دەكات، هەر لەو ساڵەدا كۆتایی دێ، پێچەوانەی گرێچنی یەكەم بەردەوام دەبێ تا دەگاتە سەردەمی دوای ڕاپەڕین، واتا ئێستای ئامادە كە كەسایەتیی سەلار بە مۆنۆلۆژ، لە هەشت شوێندا لە چاوەڕوانی چوونە حەمامدا، بە پڕۆسەی فلاشباگ پەیتا پەیتا بەسەرهاتەكە دەگێڕێتەوە. لە سەرەتاوە دەڵێت “ئاوەكە گەرم نابێ ئەم بۆیلەرانە عادییە” ل ١٥، لە دواجاردا دەڵێت “هیچ نییە دایە گیان خاولیم لەبیر چووە” ل ١٣٠. پێداگری لە هەشت باربوونەوەی حەمام، ئاماژەیەكی دیارە، حەمام لە پەراوێزەوە دەگۆڕێت بۆ ناوەند، لە گوناهێكی پەنهانییەوە بۆ پاكبوونەوە، هەڵبەت سەلار لە پەراوێزی پەیوەندییەكی ئەوینداری، سەنتەری كچێنیی خۆی دۆڕاندووە، تەواوی داب و نەریتەكانی كۆمەڵگا و ئایینی وەك خاولییەكە لەبیر كرد، ئایا ڕووی خۆشەویستیی خۆی بێ خاولی پێ پۆشتەوپەرداخ دەكات، كێشەكە ئەوەیە، ئەم لە ساتێكی پڕ لە خرۆشان و حەزدا، خاولییەكەی لەبیر كردووە، پاكیزەیی لەكەدار بووە، بەدیوێكی تردا ئەوەی بتوانێ ئەم نهێنییە پەردەپۆش بكات، تەنیا ئەو كەسەیە كە بۆی دەگەڕێت، ئەویش ماكۆسانی خۆشەویستێتی. پێداگەری سەلارخان لە دۆزینەوەی ماكۆسان، درێژەدان و گێڕانەوەی ئەو لەزەتەیە، بە شێوەیەكی فەرمی هەوڵی ئەوە دەدات لە چوارچێوەیەكی كۆمەڵایەتیی دروستدا ئەو پەیوەندییە نۆژەن بكاتەوە. سەلار بووەتە بارمتەی هەڵەیەك، بە ماكۆسان نەبێت نە ڕزگاری دەبێت، نە ڕاست دەكرێتەوە و پاك دەبێتەوە، داگەڕانی سەلار خۆپاراستنە، فاكتەرەكانی مانەوە مەیسەر دەكات، ڕەنگدانەوەی شوێنگەی كۆمەڵایەتی، پلەی چینایەتی فیگەرێكی دیاری ئەم دڵدارییەن. وا دەكەن لەبری خۆ سزادان، گلەیی لە چارەنووسی خۆی نەكات، پشت ئەستوور بێت بەوەی لە سێبەری ئەوینداریدا، نە نەفرەت لێكراوە، نە لە پەراوێزە، نە هەست بە گوناە و تاوان دەكات. سوورە لەسەر گەڕان و لە شكاندنی ئەو بەربەستانەی لە ماكۆسان دایدەبڕێت، ئەوەی دیارە، پەیوەندیی سەلار و ماكۆسان قۆناغی دڵداریی ئاسایییان بڕیوە، پێیان ناوەتە نێو چەمكی ئۆنتۆلۆجییەوە، بە بوونی یەكێكیان ئەوی تر ئامادە دەبێت، بە ونبوونی یەكێكیان ئەوی تریش ون دەبێت، بە هەمان شێوەش گەڕانی یەكێكیان، گەڕانی ئەوی تر لە ئامێز دەگرێ، جگە لە یەكتر كەسی دیكە نابینن. لامارتین لە شوێنێكدا دەڵێت “كەسێك لەبەر دیدەی چاوەكانتدا ون دەبێت گێتی لە چواردەورتدا نامێنێ”،[2] دۆزینەوەی ناخی هەر یەكێكیان بەدیكردنی ئەوی دیكەیە، ڕاساندن و دۆزینەوەی ئەم پەیوەندییە بێ ناكۆكی نابێت، دەرخە و سێبەر و پاشخانی ئەو نەرێت و داكەوتەی لەسەرە، نەوە لە دوای نەوە دژ بە ستراكتۆری ڕۆمانسیەت و ڕاستگۆیی پەیرەو كراوە، پێدەچی بە میراتی مابێتەوە. ساتەوەختی گەڕانی سەلار و ماكۆسان، هاوشانە بە دەرخستن و لەتبوون و دابەشبوونی كۆمەڵگایەك، جگە لە چاوگێڕان بە مادە و بەرژەوەندی، چیتر نییە. خۆشەویستی نابینن، دەبێت لەنێو ونبووندا بۆی بگەڕێت، بیدۆزیتەوە. مەحموود نەجمەدین ئەم ئایدفۆنە دەكاتە ڕێرەوێك كۆی ڕووداوەكانی تری پێوە گرێ دەدات، ڕەگەزەكانی دیكە دەكاتە خزمەتی، لە پێناوی كار دەكەن و دەجووڵێنەوە، بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ، یان نەبینراو، بە هێما و بە چەمكی فانتازیاوە تەلبەن كراوە. ڕووكار بە ناخەوە دەبەستێ، بە مانایەك نەك ململانییەك بەرجەستە ناكات، بەڵكوو دژەوابوونێك فەراهەم دەكات. كڕۆكی سارێژكردنی دەروونێكی لێ دەوەشێتەوە، دیەوێت بگات بە ئاكامێك، لە زەمەنێكی هەستەكیدا، ئێستا بە ڕابردووەوە و ڕووكار بە كانگاوە، گەڕان بە دۆزینەوە، پەیوەست بكات. هەر لە سۆنگەی ئەم هۆكارانەدایە، كردەی گێڕانەوە هەڵدەستێ بە كۆكردنەوەی وێنەگەلێكی زۆروبۆری كەموكوڕییەكانی دەوروپشت و باسكردنی تۆپۆگرافی گەڕەكەكانی سلێمانی، شوێن و زەمەن و كەسانی جیاواز لەتەك ئاستەكانی گێڕانەوەدا هاوتەریب دەكات، ئەم هاوتەریبییە لە گێڕانەوەدا، بە نۆرە شانبەشانی یەك دەڕۆن، بە كورتبڕی جاری یەكەم، بەم جۆرە سەلارخان دەناسین: خوشكی گەورەیە، مامۆستای مێژووە، پێش بیست ساڵ ماڵیان لە گەڕەكی سابوونكەران بووە، ئێستا لە گەڕەكی تووی مەلیكن، كچی جەمالی حاجی جەلالی قەمەرەیە، دایكی ماوە، تەلاری خوشكی شووی بە ساماڵ كردووە، لە سایەی حزبەوە لۆرتە، نیشتەجێی شاری هەولێرن، هەردوو براكەی ڕەهێڵ و دیلمان لە هەندەرانن. جاری دووەم بەم جۆرە ماكۆسان دەناسین كە ناوی نهێنیی حزبی ئامانجە، فیراری عەسكەرییە، لەتەك هەڵۆ، ئارام و ئازادی هاوڕێیدا تەنزیمی نهێنیی شارن، چاوەڕێ دەكات ئازاد دەفتەرخدمەی تەزویری بۆ بێنێ، دڵداری سەلارخانە، كامەران برا بچووكییەتی، سۆزان كچی خاڵۆ عەباسییەتی، دایكی ماوە سەرشەقامین، ئێستا لە گەڕەكی سەرچنار نیشتەجێن، ئەم دوو خانەوادیە لەسەر ئەوە كۆكن ماكۆسان و سەلار هەرچۆنێ بێت نابێت بەیەك بگەن، هەر یەكیان بە ئاڕاستەیەكی جیا كار دەكەن، ماڵی حاجی جەلالی قەمەرە هانی سەلارخان دەدەن شوو بە مەریوانی ئەنوەری حەلاو بكات، ئەوی تریش بە نیازن كە ماكۆسان سۆزان بێنێ. ئیشی خێزان ئەوە نییە ویست و خەونی خۆی داسەپێنێ بەسەر نەوەكانیدا، بەڵكوو دەبێ ڕێگایەك بدۆزێتەوە، خەونەكانیان لە ونبوون قووتار بكات، بیكاتە سەنتەر و ئامانج، ڕەشبردنەوەی ئەم خەونانە، بەلاڕێبردن و شێواندنی ئەم سەنتەرە یەك نایەتەوە لەتەك بچووككردنەوەی بەهاكانی بەرەوپێشچوونی سەرخانی ئابووری، شار چەند گەورە بێت، سەنتەر بچووك دەبێتەوە، داكۆكیكردنی سەلار دۆزینەوەی سەنتەرە، دەنگی ناڕەزاییی ئەوی دیكەیە، دواندنی ئیتر “بەسە” چاوخەڵەتاندن و ونكردنە، گێڕانەوەی پرەنسیپە، شكاندنی چپاندنە، ماكۆسانە، هەڵگری مێژوویەكی پڕ شكستی و بەیەك نەگەیشتنە، نامۆبوونی ئەو شەپۆڵە بەردەوامەیە كە لە دۆخە جیاجیاكاندا گینگڵ دەدات لە بەهەشتی خەونەوە دەپەڕێتەوە بۆ دۆزەخی واقیع.

دۆخی سێگۆشەكان و بەركەوتنی گەمەكان

دەبێت چی بەسەر دنیادا هاتبێ، لە سێ زەمەنی جیاوازدا، بنیادی ژێرخان دەجووڵێت و گەشە دەكات، لە بەرامبەردا بنیادی سەرخان لە ئاست جووڵە و گەشەكردندا پاشەكشێ دەكات، سەرەتای دابڕانێك لە پەیڕەوكردنی ئازادیی پێش خۆیدا فەراهەم دەكات، بیركردنەوەیەكی جیاواز دروست دەكات، سێبەری تاقە ئاسمانێك ناتوانێت لە یەك وێنەدا كۆیان بكاتەوە، ئەوەی لەنێوان ئەزموونی حەز و ڕێسا كۆمەڵایەتییەكاندا دەگوزرێ لە دوو ئاسمانی جیاوازدا وەك داكەوتێك یەق دەداتەوە، ئاسەواری لەسەر بەرجەستەكردنی ئەزموونی خەون، حەز و پەیوەندیی ئەوینداردا بەجێ دەهێڵێت، ئەمەش یەك نایەتەوە لەتەك تیۆریی بوونگەرایی، كاتێ سارتەر لە گوتەیەكیدا دەڵێت “من تۆم خۆشدەوێت تۆ هەقت چییە”، ئایا ئەم چەمكە، دەتوانێت لە دنیای ڕۆژهەڵاتدا، ئایدفۆنی پەیوەندیی ئەوینداری بگۆڕێت، لەو قەوارە بچووكەی بۆی دانراوە، ڕزگاری بكات، سەركێشی و بەدبەختی ئاشقان لەوێوە دەست پێ دەكات، كاتێ دابڕان و بەركەوتن لەگەڵ ئەو سنوورە كۆمەڵایەتییەدا دەكات، ئەو سانسۆرانە دەشكێنن، كە بەسەر دوو دنیادا، دابەشیان دەكەن، پەیوەندیی من و ئەوی دی، لەوانی تر تۆخ دەكەنەوە. بە جۆرێك لە جۆرەكان، هەریەكە و بەپێی ئەزموونی تایبەتی خۆی، تێكەڵی ئەو ئازادییە بچووكەی نێوان دوو دڵدار دەبێت. پەیوەندیی نێوان دوو كەس بار دەكرێ بە چەند ئەگەرێكەوە، كە پاردۆكسێ لەتەك گەهەوری پەیوەندیی ئەوینداریدا دروست دەكات، هەڵبەت سەرچاوەی ئەم پاڕادۆكسە، دەبێت پاشخانی چیرۆك و ئەفسانەیەكی مێژوویی لە دوا بێت، ئەگەر لە چیرۆك و ئەفسانەی ئادەم و حەوادا، داگەڕانی بۆ بكەین، دەبینین، ئەگەر لە سەرێكەوە درەخت هۆیەك بێت بۆ بەیەك گەیشتنیان، لە سەرێكی ترەوە دەبێتە هۆكارێك كە لە بەهەشتی خۆشەویستی دەریان دەكات. ئەگەر لێرەدا، دالی درەخت مەدلوولێك بێت بۆ پۆلێنكردنی بەهەشتی ئەوینداری و دۆزەخی یاخیبوون، هەمان تێز و ڕێسا، لە سەردەمە جیاوازەكاندا بە جۆرێكی دیكە دووبارە دەبنەوە. ئەوتانێ مەحموود نەجمەدین، زیرەكانە سوودی لە پەیوەندییەكی ئەفسانەیی بینیوە، بە كردەی دەقئاوێزان لە پەیوەندییەكی دڵداریدا، هەمان ئەزموونمان بۆ دووبارە دەكاتەوە، لەبری درەخت، حەوز و نافورەكەی ماڵی باپیری سەلاری هێناوەتەوە، لە حەزێكی سەرشێتدا ئەزموونە دێرینەكەی ئادەم و حەوا دووبارە دەكەنەوە، ئیشی خۆیان دەكەن، بە هاتنە خوارەوەی دوو دڵۆپە خوێن، بە ڕەنگكردنی حەوزەكە، گورزی خۆیان دەوەشێنن، لە دوای بەركەوتنی نەشئە و حەزی بەیەكگەیشتنی دوو جەستەی تینوو، لە كردەی دامركانەوە و ساردبوونەوەیەكدا، لێكەوتەی دوو پرسیاری لێ دەبێتەوە، ئایا دوو دڵۆپە خوێن سنووری شكاندنی ئەو بەربەستەیە كە جومگەكانی ڕەوشتی لەسەر هەڵچنراوە، یان ئامرازێكی دڵڕەقە، بە سنوورێكەوە گرێمان دەدات، بەهاكانی پەیوەندیی ئەوینداری تێدا لەكەدار دەكات، مافی لایەكی تێدا دەبێتە بارمتەی لایەكەی تر، ئایا جوگرافیای جەستە، لەتەك مێژووی خەمە پیرۆزەكانی دڵداریدا پاڕادۆكسێ فەراهەم ناكات؟ بە ڕاست و چەپدا پرسیار لەسەر دابەشبوونی سنوورەكانی ڕەگەزی نێر و مێدا ناكات؟ كە بە هیچ پێوەرێك لەیەك ناچن، لە دووتۆی ترسی مێینە، لە ڕەزامەندی نێرینە، ئایا لە ئاشتبوونەوەیەكدا خۆیان نمایش ناكەن، هەمیشە دڵداران لەژێر فشاری سێكوچكەی ترس، چاوەروانی و گوماندا كۆمەك كراون، هەڕەشەی بەیەكنەگەیشتن و ڕێساكانی چاڕەنووس، بە لۆژیكێكی تێنەگەیەنراو گەمەی خۆی دەكات. بە دیوێكدا لە سێگۆشەی یەكەمدا، بنكەی سێگۆشە ماكۆسان و سەلارخانە، گۆشەی بەرامبەر بەركەوتن لەتەك هەردوو لای بنكەدا دەكات، لە لایەكەوە دایكی ماكۆسان دەیەوێت سۆزانی برازای بۆ ماكۆسان بێنێت، لە لایەكی ترەوە، كامەرانی برا بچووكی ماكۆسان حەزی لە سۆزانە، ناوێری ئاشكرای بكات، سۆزان خۆی بۆ ماكۆسان داناوە، ماكۆسان هەر بەتەمای سەلارە، بۆی نادۆزرێتەوە.

روویەكی دیكەی سێگۆشەكە، لە خانەوادەی سەلارە، بە هەمان شێوە سەلار و ماكۆسان بنكەن، بەرەی دژ بەمان. كارزانی هاوڕێی ماكۆسانە كە سەلاری پێناساندووە، كوڕی ئافتاوی سیحربازە، مامۆستا گێلاس حەزی شاراوەی بۆ ماكۆسان هەیە. ئەمانە هەر هەموو دەیانەوێت سەلار شوو بە  مەریوانی ئەنوەری حەلاو بكات. ئەمە بێجگە لە دایكی سەلار و تەلاری خوشكە بچووكی سەلار و ساماڵی مێردی، پێداگریی تەلار لە شووكردنی سەلار، خۆی لە چوارچێوەی سیستەمی ژنیەتیی تەلار و سروشتی كچێنیی سەلاردا، دەبینێ. كارین هۆرنی لە پەندێكدا دەڵێت “كچ پێش شووكردن ئاوە، لە دوای شووكردن دەبێتە ئیچ تو ئۆ- h t o”، بە سەرێك دژەوابوونێك لەنێوان سیستەم و سروشتی ئەم دوو خوشكە لە خێزانێكدا كۆ دەكاتەوە، بە سەرێكی تر، هەموو ڕاكردنێكی سەلار بە دوای ماكۆساندا، خۆدۆزینەوە نییە لە سنووری سیستەمێكدا كە هەڵبژاردەی خۆیەتی، نەك هەڵبژاردەی ئەوەی وەك ژنێك، خۆی لە گەمەی هاوسەریدا دووبارە دەكاتەوە كە گیانی ونبوون و دۆزینەوەی تێدا نەبێت، بێڕۆح بێت لە ئەگەرەكانی چاوەڕوانیی خۆرپەكانی بەیەكگەیشتن، نایەوێت كیمیائاسا لە پەیوەندیی هاوسەریدا ببێت بە یاسا و ڕیسا بێگیانەكانی زانست، دەیەوێت سروشت بێت، وەك  بەهەشت، نەك دۆزەخی ڕێساكانی واقیع.

سێگۆشەی دووەم، بنكە تایەربەگ و گوڵچینە، دەڵێت شوو بە ئامۆزا ناكەم، بەربەست ئامۆزاكەی گوڵچینە، لە چوارچێوەی یاساكانی عەشایری ساڵی سییەكانی ئەوسای حوكمی مەلیكیدا. بە كوشتنی تایەربەگ، دەتوانێ ئابڕوو، سەربەرزی، بۆ ناو و خێزان و بنەماڵەی گوڵچین بگێڕێتەوە. گوڵچین لە پەیوەندییەكی ئەفسانەییدا، بنەمای پاشخانێكە، كاریگەری لەسەر سەلاری سێگۆشەی یەكەمدا هەیە، لە ڕووی شوێنەوەش هاوشێوەبوونێك هەیە، ئەگەر لای سەلار حەوزەكەی ماڵی باپیرە، ڕەنگ كرابێت بە دوو دلۆپە خوێن، لێرەدا نافورەكەی ماڵی تایەربەگە، وێنەی تاوانی كوشتنی گوڵچینی هەڵگرتووە، لە تابلۆی سەردەمە جیاوازەكاندا، لە گەلەرییەكی دیكەدا، بە جۆرێكی تر، ڕەنگدانەوەی دەبێت.

سێگۆشەی سییەم بنكەی سۆبێكێت هەردوو كارەكتەری  برزوو و خوناوە، ئۆبێكتی ئەم پەیوەندییە دەسەڵاتە، ساڵی هەشتاكانە، شەڕی ئێران و عێراقە، چیرۆكی دڵداری برزوو و خوناوە، برزوو كەسێكی یاخییە لە دەسەڵات، خوناو خوێندكارێكی دەرچووی زانكۆی بەغدا بووە، ئاشقی یەكتر بوون، هاوسەرییان كردووە، برزوو بێ دڵی خوناو ناكات، بۆ مانگی هەنگوینی بڕیاری چوونە بەغدا دەدەن، لە ڕێگا برزوو بە دەفترخدمەی ساختەوە دەگیرێ، شوێن بزر دەكرێت، برزوو و ماكۆسان جگە لەوەی هاوڕیی یەكتر بوون، عاشق بوون، هەردووكیان خاوەن دەفتەرخدمەی ساختە بوون، تەنیا جیاوازی ئەوەیە برزوو گیرا، شوێن بزر كرا، ماكۆسان ماوەتەوە، ئایا دەگات بە سەلار؟ ئەمە جیاوازی لەتەك تایەربەگ و برزوودا دروست دەكات، ئەگەر نا بۆ ئەو فاكتەرانە چین؟ ناهێڵن بگات بە دواخەون، واقیع لە خەیاڵ جیا بكاتەوە، لە گێژاوی سەردەمێكدا ناتوانێت وێنەی بوونی خۆی بدۆزێتەوە، سەلارخان لەنێو نیگاكانی ون بكات، گیرۆدەی پرسیارێكە نازانێ پێدراوەكانی خۆشەویستی ونی دەكات، یان لەنێو نیگاكانیدا دەیدۆزێتەوە. لە ئێستای گێڕانەوەدا، لە سێ جەمسەرەوە، ئایا لە ڕووی دەلالییەوە، شكۆی دڵداری تا چ ئاستێ دەتوانێ ببێت بە ئەنتەرناتیڤی دوو دڵۆپە خوێن، لە ڕووی پەیوەندیی كۆمەڵایەتییەوە، دامێن و ناوی خێزانی پێوەلكاوە. ئایا ئەم چەمكە لە سێ سەردەمی جیاوازدا، بە چ شێوەیەك دەخرێتە ڕوو، كێ تاونبارە، ئەم وینەیە لە چ تابلۆیەكدا، بە چ تایتڵ و تەرزەیەك نمایش دەكرێت، یەكەم لە سەردەمی مەلیكیدا، لە چیرۆكی تایەربەگ و گوڵچیندا، دەبینین پەیوەندیی ئەوینداری نە مەتڵەبە، نە بنەمای هاوسەرییە، بەرایی بۆ  ئامۆزا و خزمە، یەكێك لە پرەنسیپەكانی كەنار كەوتنی ئەوینداری، خۆی لە فەرامۆشكردن و گوێنەدان و گوێنەگرتنی خواستەكانی تاكدا دەبینێت. بە گرێدانی تاك بە بنەماڵەوە، كە كارەسات و قوربانی بەدوای خۆیدا دێنێت، بە تاوان هەژمار ناكرێ، كەس بەدوایدا ناڕوات. مەحموود نەجمەدین لە ڕێگای چەمكی فانتازیا و خەیاڵەوە، بە سەركەوتوویی توانیویەتی فەزای دەق جیاكاتەوە لە فەزای واقیعی باو، نەمری و هێزی مانەوە بگێڕێتەوە بۆ پەیوەندیی خۆشەویستی، لە خەیاڵێك نزیكمان خاتەوە. ئەو فاكتانە ڕەت دەكاتەوە، كە تایەربەگی بە غەدر گوڵچینی لە چاوەڕوانیدا كوشت، خوێنی ئەورەحمانی لەلەی نەهێشت، دەڵێن عەزەی قومری دەم و چاوهەڵگر قاپێك شەرابی هەیە، سوورێكی ڕەشە، خوێنی تایەربگە، عارەقخۆر ناتوانێ بیخواتەوە، گوایە كاتێ سەلار لەدایك بووە، عزە قەترەیەك لەو شەرابەی خستووەتە سەر زمانی، بە تامی ئەویندارییەوە گیرۆدەی كردووە. بە دیوێكی تردا لە لێكدانەوەیەكی دیكەدا، لە ڕووی خەسڵەت و بەسەرهاتدا، بە جۆرێك لە جۆرەكان، لە لێكچواندنێكدا، هەمان چیرۆكی گوڵچین، لە ڕێگای ئەفسانەوە، لە سەردەمێكی تردا دووبارە دەبێتەوە، چارەنووسی سەلار بە گوڵچینەوە دەبەستێ. لە هەمان كاتدا بڕوانامەی بێگوناهی بە سەلار دەبەخشێ، بە سەرێكی دیكە، بە دووری نازانین، سەلار دۆنادۆنی لەتەك گوڵچیندا كردبێت، لە یەكچوون و پێداچوونەوەی ئەوەیە كە یەكەم نافورەكەی ماڵی تایەربەگ تا ئەم دوایییە خوێنی لێ هەڵدەقوڵێ، تا چەمی قلیاسان ڕۆیشتووە، تەخت كراوە، بووەتە باڵەخانەیەكی بیست و چوار نهۆمی، حەوزەكەی ماڵی باپیرەی سەلاریش تا ئەم دوایییەش هەر سوور بووە، لە بێخەوە هەڵكەنراوە، بووەتە باڵەخانە. دووەم، گوڵچین تا مرد چاوەكانی پڕ لە خوێن بووە، هەر سیمای خوێنی تایەربەگە و دەبێتە شەراب، خوێنی سەلاریش دەبێت بە شەراب و ئەڕژێتە جۆگەلەی ئاوەڕۆوە، كەس چیرۆكی هیچیان نانووسێتەوە. سێیەم، ئەو خوێنەی لە قورگی گوڵچینەوە هەڵدەقووڵێ، ئەو خوێنەیە لە قورگی سەلارەوە سەرئەكەوێت. چوارەم هەردووكیان تاوانی دوو دڵۆپەخوێن لە هاوكێشەیەكی داخراودا، ڕێكیان دەخات. ئەگەر لە پێدراوەكانی دەقی بەردەستدا، ڕێكخستن و مانەوەی چیرۆكی خۆشەویستیی یەكەم، كێشەی سەنتەر بێت، ئەوا لە پەراوێزی هەمان سەردەمی هشتاكاندا، چیرۆكی سەلار لە ئاستی ڕووكاردا هاوشێوەبوونێك لەتەك چیرۆكی دڵداریی برزوو و خوناودا دروست دەكات. لە چیرۆكی یەكەمدا دەبینین ترادیسیۆنی عەشایەرگەرایی، ئامۆزا بە نموونە دەبێتە ڕێگر، لە چیرۆكی برزوو و خوناودا، ڕژێم دەبێتە ئاستەنگ و كۆسپ، هاوپێچ ڕەگی ئەم دوو چیرۆكە وەك فێگەرێك، دێتەڕیزی حیكایەتی ماكۆسان و سەلار.

لەم سەردەمەدا دەبینین، دەسەڵات بەلایەكدا دۆست، كەسوكار، خێزانی هەردوولا، بە لایەكەی دیكەدا، بە جیاوازیی دەرگیرییانەوە، هەردوو بەرە، كۆكن بۆ لەباربردنی خەونی دوو گەنج، دەیانەوێت بێنە ناو سیستەمی هاوسەرییانەوە، ئەگەر نهێنیی دوو دڵۆپەخوێن، پێداگرە لە وەستان و پرسیاركردن لە مانای ڕەوشت، بە هەڵبژاردنی وەڵامێك، لە بەرگێكی تردا، هەڵگری ئەلتەرناتیڤێكە بە ڕادەی تاوانی دوو دڵۆپەخوێن، كۆمەڵگا تاوانبار دەكات، ڕەخنەی لێ دەگرێت. هەڵبژاردەی ماكۆسان و سەلار، دەركردن و نەفیكردنی سەرجەم ئەو شتانەن كە دەبنە بەربەست، ئەم دیاریكردن و نەفیكردنە، لەتەك تێزەكەی هیگڵدا دێتەوە، دەڵێت “هەموو دیاریكردنێك نەفیكردنیشە”[3]، بە دیوێكی تر دیاریكردنی بەهەشتی بەیەكگەیشتنی دوو دڵدار، دۆزەخی دووركەوتنەوە و نەفیكردنی ئەوانی تری لێ دەبێتەوە، هەروەك سارتەر لە شوێنێكدا دەڵێت “ئەوانی دیكە دۆزەخن”[4]، لەم گۆشەنیگایەوە، دۆزەخی ئەوان بە چ شێوازێك دەكرێ بەهەشتی بەیەكگەیشتنی ئەوان لە شوێنێكی جیاوازدا وێران بكات، ئایا ئەمان بزربوونەتەوە بۆ بەهەشتێك؟ یان ئەوان لە پێشهاتەكانی دۆزەخی سەردەمێكدا ونبوونە؟ ناتوانن ناسنامەی خۆشەویستییەكی ڕاستەقینە بدۆزنەوە.  

ڕایەڵەكانی جینۆلۆجیا و ڕاساندنی نەرسیسی

هەردوو كارەكتەری ماكۆسان و سەلار دوو كارەكتەری داخراون، بە هیچ كلۆجێ ناكەونە نێو كاریگەری و گۆڕانكاریی ئەو ڕووداوانەی لە كردەی گێڕانەوەدا ڕەچاو دەكرێ. دەبینین لە كورتبڕی دوو سەردەمی جیاوازدا، لە هەشتاكانەوە درێژ دەبێتەوە بۆ سەردەمی دوای ڕاپەڕین، تا دەگاتە سەردەمی كۆڕۆنا، بێ ئەوەی لە ڕاستەهێڵی دۆزینەوەی یەكتردا دەرچن، مل نادەن، نەرسیسی هەردوولا بە جۆرێك تۆخبووەتەوە لەیەكتر دۆزینەوەی خۆیاندا، یەكتر دەبینن، ئامادەن شان بدەنە بەر هەموو سزا و نەهامەتییەك. ئەمان پێچەوانەی هەردوو كارەكتەری ڕۆمانی “خۆشەویستی لە زەمەنی كولێرادا”ن[5]، نە سەلار وەك فیرمینا داتا شوو دەكات، لە پاش مردنی مێردەكەی، ئەو خۆشەویستییە دێرینەی تێدا زیندوو دەبێتەوە، نە ماكۆسان وەك فلۆر بنتینۆ ئەریتا لە دوای سەدان سەركێشیی سێكسی دێتەوە بۆ لای فیرمینا داتا. هەرچەندە ئەو بارودۆخەی، بەسەر فلۆر بنتینۆ ئەریتا، فیرمینا داتا، هات هەمان دۆخ تووشی ماكۆسان و سەلار هات، هەر لە بوونی شەر و ڕاكردن و گەشەكردن و گەورەبوونی شار و پەتا و نەخۆشی كوشندە، ئەگەر لەوێ پەتای كولێرە بێ، ئەوا لە سلێمانی پەتای كۆرۆنایە. ئەگەر ئەوان بە ئەزموونی هەڵە هێڵە ڕاستینەی پەیوەندیی ئەوینداری بدۆزنەوە، ئەوا ماكۆسان و سەلار، لە چەمكی نامۆبوونێكدا، لە دۆزینەوەی ئەوینی ڕاستینە، لە زەمەنێكی درۆیینەدا، ون كراون، پەیگیریی ئەمان لە ڕەتكردنەوەی ئەو لەمپەڕانەدایە كە چووەتە نێوانیان، بەرەنگاری بوون، جیاوازی ئەمان لەوەدایە، ئەمان نەرۆیشتوونەتە نێو ئەزموونی ئەوینداری دیكەوە، تا بگەڕێنەوە، لە هەڵەوە عەشقی ڕاستەقینەی خۆیان كەشف بكەن، یەكیك لە سەلماندن و بەهێزكردنی پەیوەندیی ئەوینداری ماكۆسان و سەلار بەرپەرچدانەوی فاكتەرەكانی ناپاكی و بەدكەوتنی ئەو ژێدەرانەی دەوروبەری هەردوولایان بوو، كە توانی چەمەرەكانی متمانە تێپەڕێنێ، هەر جارە و بە هەواڵێكی درۆ و گوماناوییان دەئاخنیە نێو قسەكانیان، بۆ نموونە تەلار، گێلاسی هاوڕێی، سۆزان، هەر جارە و قسە و بوختان و درۆیەكیان دەكرد، گومانێكیان دەخوڵقاند، ئەگەر فلۆر بنتینۆ ئەریتا، لە ڕێگای گەشتی بەلەمەكەیەوە توانی بگات بە دڵخوازەكەی، ئەوا ماكۆسان، لە ڕێگای هەڵاتنە لە شۆفێری تەكسییەك كە سیخورە، دەیویست بە گرتی بدا، بە دەردەكەی برزووی بەرێت، كاتێ بۆ دەفتەرخدمەكەی دەگەڕێت نایدۆزێتەوە بۆی دەردەچێت، چوار قواتخاسە تەقەی لێ دەكەن، لە دوای هەڵهاتن، خۆی لە شوێنێكی سەیردا، دەبینێ، ئێرە سلێمانی نییە، كوێیە، لەنێو ئەو باڵەخانە بەرزانەدا، لەو قەرەباڵغییەدا، لە بەردەم لەفە و كافتریاكانی سۆلی گراندا نامۆیە، دەبینێ جلوبەرگ، ئۆتۆمبێل دنیایەكی ترە، نە سەرچنارە، نە گەڕەكی سەرشەقامە، توی مەلیكیش وانییە، لە بەیەكداچوونی دوو زەمەندا لە ڕیچكەی فانتازیاوە.

زەمەنی فیزیكی لە كار دەكەوێت

نووسەری ڕۆمانەكە ژێرخانی ڕاستەقینەی واقیعێكی نۆی دەردەخات، پاڕادۆكسێ لەتەك چارەكەسەدەیەكی پێش خۆیدا ئەنجام دەدات، بە ڕاشكاوانە ئەو گۆڕانكارییانە دەخاتە ڕوو كە بە ئاڕاستەیەكی تر، پەیوەندیی كۆمەڵایەتی بەڕێوە دەبەن، بە جۆرێك ماكۆسان نە دەتوانێ بگات بە سەلار، نە دەتوانێ بگەڕێتەوە ماڵەوە. ئەگەر چەمكی فانتازیا نەبێ مەحموود نەجمەدین ناتوانێ شێوەی ئەو وێنانە ڕەنگ بكات، بە گێڕانەوەی واقیعی هەستی پێ ناكرێت، ماكۆسانێك لەنێو دوو زینداندا ژیاوە، زیندانی فیراری و زیندانی خۆشەویستی، ئێستا بۆ ئەوەی ڕزگاری بێت، سەلار بدۆزێتەوە، كەچی تووشی زیندانی گەورەتر بووە. جیاكارییەكی ترسناك لەو ڕەهەندانەدا دروستبووە كە ئەم دەگەیەنێت بە زەمەنی سەلار، زەمەنی پەتای كۆڕۆنا و شەقامی سالم،  تێناگات لە چوارچێوەی چ جۆرە دنیایەكە، چ واقیعێك خراوەتە دەرێ ناهێڵێت بە سەلار بگات، دەنگی پێی ناگات، ئایا گەورەبوونی شار، باڵەخانەی بەرز و ڕیستوڕانتی مۆدێرن، خەڵك و خوا، هەزار دەنگ و هەزار ڕەنگ، پەتای كۆڕۆنا، واقیع خۆیەتی، یان دابڕانێك لەو بەشە شاراوەیەدایە، ناهێڵێت ڕووی دڵەشكاوەكان دیار بن، پەیامی خەونەكان، خولیا و حەزی دۆزینەوەكان بینراو بن، تەنیا جارێكە تێزی خۆشەویستی لە دەرگای ونبوون دەدات، دووبارە نابێتەوە، لە گیانێكی مرۆڤانەدا ئاوێزانی دەبێت و لێی نابێتەوە، ئەوە پەیوەندیی دڵدارییە بە كەسێكی تاكەوە پێوەست دەكات، لە مێگەل داتدەبڕێت، دەتباتە دنیایەكی تر، زەمەنی فیزیكی تێدا لە كار دەكەوێت، هەست بە تێپەربوونی كات ناكەیت، پرنسیپی تێكشكانی هەژماركردنی ساڵەكان دەخوڵقێنێ، لە نامۆبوونێكدا وات لێ دەكات، وەك كەسێكی ئاسایی سەیر نەكرێیت. گەڕان بە دوای حەقیقەتی خۆشەویستی، گەڕانە بە دوای حەقیقەتی ئیمان، لەنێو تێپەڕاندنی زەمەندا، خەونێكە، نامۆبوونی فەراهەم دەكات وەك نامۆبوونی چیرۆكی خەوتنی “ئەسحاب الكەهف”ە[6]، ئەو سەردەمەی ماكۆسان سەلاری تێدا خۆشویست، بەگویرەی ئێستا وەك سەردەمی ئەسحابی كەهفە، كاتێ لە چەقینی خەونی خۆشەویستیدا، ڕاست دەبێتەوە، ڕەچاوی بازدانێكی شارستانی بێشوومار دەكات. هەر بازدانێكی شارستانی، پلە بە پلە نەبوو، هاوشان، هاوتەریب نەبوو لەتەك ڕەهەندەكانی بنیادی سەرخانی ئابووری، هاوسەنگی لەدەست دەدات، كەوتنێكی نۆرماڵ بەدوای خۆیدا دەهێنێ، پێی دەڵێن لەفەیەكی فەلافل بە پێنج سەد دینارە، شۆك دەبێ، هەشت دیناری سویسری پێیە، دەپرسێت بۆ ئێرە كوێیە! سلێمانی نییە، هەشت دینارەكەی ناڕوات، ناتوانێ لەتەك ئەو سەردەمەدا مامەڵەی پێوە بكات، كەوتنی دراو، كەوتنی مامەڵەیە، لە گۆڕانی شوێندا بەجێمانی زەمەنی خۆشەویستییەكە نانووسرێتەوە، بزركردنی كەلتوورێكە لە كۆیادی زەمەنێكدا ڕەنگ دەداتەوە، هەموو شتێ بووە بە پارە، چاوی بە مەفرەزەیەكی ئاسایش دەكەوێت، هەر پرسیاریشی لێ ناكەن، لەنێو ئەو قەرەباڵغییەدا، سەلار هاوار دەكات، یەكتر نادۆزنەوە، سێ مەتر لە یەكەوە دوورن، یەكتر نابینن، دەنگەكان تێكەڵ و پێكەڵبوونە، ماكۆسان لە دەنگی ناڵەیەك دەچێ بە حەواوە، دێتە خوارێ، هەرچی باڵەخانە هەبوون، ڕووخان. خەڵكیش لە خۆشی ئەو دیمەنەدا سەما دەكەن، ماكۆسان و سەلار كەوتوون هاواری یەكتر دەكەن، ماكۆسان دەمرێ سەلاریش گۆڕستانی گردی جۆگەی بە نسیب نەبوو، بە تونێكی هێواش بانگ دەكات، ماكۆسان، ئاهەنگی سەركەوتن لەسەر دڵی خەڵكی بەردەوامە، درێژكردنەوەی ناوی ماكۆساااان لە درێژایی پچڕاندنی زەمەنە جیاوازەكاندا مانەوە و بەردەوامی كێشەكەیە بەیان دەكات. زەمەنی كردەی گێڕانەوە ئاماژەدارە، تەژییە بە هێما، لە سەردەمی یەكەمدا، لە پەیوەندیی گوڵچین و تایەربەگدا، تاوانەكە سادەیە، تاوانبار یەك كەسە، دیارە، تەختكردنی سروشتی حەوزێك ئاوە. لە سەردەمی دووەمدا قۆناغی گواستنەوەیە، لە چەمكی جینالۆجییەوە تاوانەكە لێكدراوە، دابەش بە چوار دەكرێ، كەسوكار، دەسەڵاتی سیاسی، شەڕ و فیراری، بە هەمان شێوە سروشتی حەوز دەگوازێتەوە بۆ تەكنەلۆجیای نافوورە، ئەمیش تەخت دەكرێ. لە سەردەمی سێیەمدا تاوان ئاڵۆزە لەیەك ناكرێتەوە، بە شێوەیەكی وا ورد دەبێتەوە ناتوانرێ، لە یەكتر جیاكرێتەوە، هەر لە كردەی ئەو وردبوونەوەدایە، مەفرەزەی ئاسایش ناتوانێ پارچەكانی پرسیار لە تاوانێكدا كۆ بكاتەوە، هەر هەموو تاوانبارن، تەختكردنی سروشت، تایەربەگ و ماكۆسان لەناو نابات، دەردی كۆڕۆنایە پاك و پیس لە تەك خۆیدا دەبات، لەمپەڕی باڵەخانە بەرزەكانە، ناهێڵێت یەكتر ببینن، دەنگ و زەنای خەڵكە لە گوێبیستی یەكتردا ڕێگرە، ئاهەنگی لەبیركردنە، ڕاكردنە لە زەمەنێك، تاوان ناسنامەی ناوێكی دیاریكراوی نییە، پەیوەندیی ئەوینداری ئێستا سەرپێییە، زەمینەی نییە وەك ماكۆسان لەزەتی تێدا بكرێ، شۆكبوونی ماكۆسان، گومانێكە، لە دیلی خۆیدا لە شوێنێكدا نەماوەتەوە، ئەو سنوورانە بشكێنێت كە چارەكە سەدەیەكە، دنیای ئەو دەپارێزن، دنیای ئێستا پارێزراو نییە، هەموو شتێك بێتام و خێرایە، چەشنی خواردنگا و كافتریاكانی سۆلی گراند، سلێمانی ئێستا بێناسنامەیە، سلێمانی عەولەسیس، ئەحەی ناسر، عەزەی قومری، حەپۆلی مێشخۆر، حەمەی باجی حەپسە و بێكەس نییە، دەنگ هەڵبڕێ، شیعری ئەی وەتەن مەفتونی تۆم، بڵێت… هتد، سلێمانی ئێستا هی ئازادە لە باخەكەیەتی، لە سیتەك خەریكی عەیشونۆشە و فوول سەرخۆشە، هی ئەو هەڵۆیەیە كە دوژمن كاتێ خۆی زیڕەی لێ كردبوو، ئێستاش بۆنی نەوتی لێ دێ، بێ ئیشوكارە لە چایخانەی شەعب خەریكی تاوڵەیە. ئەگەر ئەوسا تەختكردنی حەوز و نافورە هۆیەك بن بۆ شكستی پەیوەندیی ئەوینداری، ئەوا ئێستا داڕووخانی باڵەخانەكان ئاماژەیەكی دیارە، لە ڕووخاندن و كەناركەوتنی ئەو پەیوەندییە ئینسانییە، گوتاری ڕۆمانەكەی لەسەر بنیادنراوە.

ماكۆسان و سەلار ڕەمزێكن

ئەم ڕۆمانە باس لە قەیرانی مرۆڤی كورد دەكات، نە لە ڕابردوودا، نە ئێستا نەیتوانیوە، مرۆڤئاسا خۆشەویستی و هاوسەری لەتەك نیشتماندا بكات كە لە سەلارخاندا خۆی دەبینێت. ماكۆسانیش وەك سیاسییەك لە دڵسۆزیی چینی ژێرەوەدا، بە تێپەربوونی كاتدا، لە گۆڕینی ئایدلۆجیای چینی بۆرجوازی دەسەڵاتدا، لە بەرەنگاربوونەوەی نامۆبوونێكدا، ناتوانێ نیشتمان بدۆزیتەوە، بگات بە سەلار، لەگەڵ داڕووخانی خۆشەویستیدا وەك ئاماژەیەك باڵەخانە بەرزەكانی ئایدلۆجیای شاری تازە دادەڕووخێن، ماكۆسان و سەلار ڕەمزێكن نەیانتوانی هەردوو زەمەنەكە و مرۆڤ و سیاسەت ئاشت بكەنەوە، لەگەڵ گەشەكردنی شار و گۆڕینی خانوو و كەلاوە بە كۆشك، باڵەخانە، شار گەورە دەبێت، كەسەكان بچووك دەبنەوە. دەسەڵاتی كوردی توانی شار گەورە بكات، بەڵام نەیتوانی كەسایەتی دروست بكات، خۆشەویستی بنیاد بنێ، ئەمەش لە پەیوەندیی خۆشەویستی سێ سەردەمی جیاوازدا دەردەكەوێت، ناگەن بەیەك، یەكتر نادۆزنەوە، گەمەی ونكردن و دۆزینەوە، ڕەمزێكە، بە كردەیەكی جینالۆجی، گەورەبوونی شار، ئەوەندە بەشدارە لە ونكردنی كەسەكان، بەخشینەوەی تاوان، ئەوەندە هۆیەك نییە بۆ دۆزینەوە و پاككردنەوەی كەسەكان. لە كۆتاییدا تارماییی گەورەبوونی شار بووەتە بارێك، لەنێو دەهالیزەكانی دڵڕەقی گەڕەك و كۆڵانەكانیدا بگەڕێت بۆ دڵنەواییی خۆشەویستییەك، كەسەكان یان لەنێو یەكتردا، یان لە دەرەوەدا ون دەبن.

بەفرانباری 2022

[1] مەحموود نەجمەدین ـ سەلارخان، ڕۆمان ـ چاپخانەی هوران ـ تاران ـ چاپی یەكەم ـ ساڵ ٢٠٢١

[2] جؤرج طرابيشي ـ انثى ضد الانوثة ـ دار الطليعة ـ بيروت ـ ١٩٨٤ ـ ص ١٣١

[3] بەختیار عەلی ـ سێوی سێهەم ـ چاپخانەی كارۆ ـ پەخش و بڵاوكردنەوەی ئەندێشە ـ چاپی یەكەم ـ لاپەرە ٦٦

[4] عبدالرحمن بدوي ـ دراسات في الفلسفة وجودية ـ مؤسسة العربية للدراسات والنشر ـ طبعة اولى ـ ١٩٨٠ ـ ص ٢٦٧

[5] غابرييل غ . ماركيزـ رواية حب في زمن الكوليرا ـ ت عن الاسبانية صالح علماني ـ دار المنار للنشرـ الطبعة ثالثة ـ  السنة 1986

[6] القران الكريم ـ دار زباد للطباعة ـ دمشق حلبوني ـ ص 293

The post <strong>جینۆلۆجیا و گەمەی ونكردنی سەلارخان</strong> appeared first on ژنەفتن.