مارک تواین

۱- ماوەیەک لەوە پێش، داوەری خه‌ڵاتێک و فێستیڤاڵێکی ئەده‌بی بووم، تێکڕا کۆمەڵێک ڕۆمان و چیرۆکی کوردیم  خوێندەوە. باسی ئەوە ناکه‌م ده‌قه‌کان‌ لەبارەی ئەدەبییەوە چه‌نده سەرکەوتوو بوون، یان نەبوون. ئەوەی هانی‌دام ئەم یادداشته بنووسم زاڵبوونی جۆرێک لە ڕابردووگه‌رێتی ( Past-orientation ) بوو که بڕێکی باشی چیرۆکەکانی بڕیبووه به‌رخۆی، ‌هانده‌ری دیکه ته‌شه‌نه و چاپی به‌لێشاوی هەندێ ڕۆمانی تیراژداره که به لۆژیکی حیکایه‌ت، ڕابردووی جوانکراو و نۆستالژیک به ناوی ڕۆمانی مێژوویی، یان هه‌ڵدانه‌وه‌ی ڕابردوو، ده‌به‌شنه‌‌وه.

ناپرسم بۆچی “ئێستا“ و “داهاتوو“ له چیرۆک و ڕۆمانی ئێمه‌دا غایبه، پرسیار ئەمه‌یه بۆچی له‌ ده‌قی ئێمه‌دا ڕابردوو هێنده جوان و ئارام ده‌نوێنرێت، واته بۆچی ڕابردوو نۆستالژیک ده‌کرێته‌وه؟

۲- لە سەدەی بیستەمدا زۆرجار ئەدەبیات ئایندەی دەکردە به‌ستێنی خەیاڵی خۆی؛ لە یۆتۆپیای «ڕیالیزمی سۆسیالیستی»یه‌وه تا دیستۆپیای “ساینس- فیکشێن” نووسه‌کان. نووسەر ڕۆڵی «ڕەخنه‌گری ئێستا و بیناسازی داهاتوو»ی ده‌بینی. بەڵام ئەمڕۆ زۆربەی ڕۆمان و چیرۆکە کوردییه‌کان و ته‌نانه‌ت به زۆری سریاڵ و شانۆکانیش، لە ناو ڕابردوویه‌کی گوڵبژێردا سەرگەردانن: گەڕەک و کۆڵانە کۆنەکان، ئاوایی و ماڵە ڕووخاوەکان، خانه‌قا و عیماره‌ته نه‌خشین ‌و مێژوویییه‌کان، حیکایه‌ت و به‌سه‌رهاته ڕۆمانسی و ناسراوه‌کان، خاتره خاوه‌کانی منداڵی و داستانه سڕه‌کانی بنه‌ماڵە و یادەوەریی‌ دایک و باوک. 

له‌م نێوانه‌شدا گه‌ر ڕابردوو وه‌ک به‌هه‌شتی لەکیسچوو نیشان نه‌درێت، به نیگای حه‌سره‌تبارانه، له چاو «ئێستا و داهاتوو»، خۆشتر و ته‌ندروستتر وێنا ده‌کرێت.

۳-نۆستالژیا تەنیا گەڕانەوەیەکی سادە نییە بۆ ڕابردوو؛ ڕابردوو لە ڕەوایەت و گێڕانەوەی نۆستالژیکدا هەمیشە هەڵبژێردراو و ته‌ڵچن‌کراوه. واته نووسەر، یان کۆمەڵگا تیشک دەخاتە سەر هەندێک بڕگە و بەشی گه‌ش و بەشانێکی‌تریش دەسڕێتەوە. له زۆربه‌ی ئەو چیرۆکانه‌دا سەرەڕای چنینی هەندێ کێشە‌ی ناو ده‌ق (که زۆرجار بە خێروخۆشی چاره‌سه‌ر ده‌کرێت)، ڕابردوو جوان و دڵخواز نیشان ده‌درێت. ئیدی دواکه‌وتوویی، هەژاری، جیاکاری و سته‌می جنسیه‌تی و سیاسی و… نه‌دیوده‌گیرێن. ئەم جۆرە هەڵبژاردنە که بەڕواڵەت بێ زیانە، ئەزقه‌زا مه‌ترسیدار و کردەیەکی ئایدیۆلۆژیکە، چونکوو مێژوو وا دەنووسرێتەوە کە له ڕەشی و تاڵییەکەی خاوێن بکرێته‌وه و وێنە سانتیمانتاڵ و کارت‌پۆستاڵییەکه‌ی بمێنێتەوە. له کاتێکدا به وته‌ی والته‌ر بنیامین مێژوونووسی ‌ڕاستەقینە ئەو که‌سه‌یه که ڕەنجه نه‌دیتراوه‌کان ده‌ربخات و ته‌نانه‌ت بۆ ڕزگارکردنی ئێستاش ده‌بێ سەرەتا ڕابردوو ڕزگار بکات.

٤- ئەم ڕزگارکردنه بە مانای گەڕانەوەی نۆستالژیک و ڕۆمانسی نییە بۆ “ڕۆژانی خۆشی تێپه‌ڕیو” بەڵکوو گەڕانە بەدوای چرکه‌ساتەکانی بەره‌نگاری و شکست و ئیمکان و ئەگەرە سەرکوتکراوەکانی ناو مێژوو.

بۆیە لێرەدا لێپرسینه‌وه و یەخه‌گرتنی مێژوو، لەگەڵ ڕزگارکردنی مێژوو لە یەک دابڕاو نین و یه‌کێکن. پرۆسەیەکی لەو شێوەیە ئیتر ناگاته سپیاو و جوانکردنی ڕابردوو؛ واتە ڕابردوو، لەبری ئەوەی “بەهەشتێکی ونبوو” بێت، شوێنی لێپرسینەوە و لەقاودانی ڕەنج و ڕاستییە ونبوو و سه‌رکوتکراوه‌کانه. 

 وێنەی ڕابردووی جوان و پاقژ، نه‌ک هه‌ر ده‌رگای ڕەخنەگرتن لە ڕابردوو دادەخات، تەنانەت دەتوانێت ببێتە ئامرازێک لە دەستی دەسەڵات و گوتاری کۆنەویست و به سانایی بڵێن: “ڕابردوو جوان و خوازراو بوو، کێشەکە ئەمڕۆ و داهاتووه که‌واته با بگه‌ڕێینەوە بۆ دواوه.” 

٥- نۆستالژیا لە ڕواڵەتدا یادکردن و گەڕانەوەیەکی بەسۆزە بۆ ڕابردوو، بەڵام لە پراکتیکدا دەستکاریکردن و شێواندنی بیرگه و یادەوەرییە نەک وەیادهێنانەوە. واتە ڕابردوو بە شێوەیەک دەگێڕێتەوە کە ئازار، شکست و ململانێ ڕاستەقینەکان بسڕدرێته‌وه و وێنەیەکی نەرم و ویستراو جێی بگرێته‌وه. بەم مانایە میکانیزمی نۆستالژیا زیاتر “فه‌راموشکردن و بیرسڕینەوەیە”، نەک “وه‌بیرهێنانەوه”. وه‌ک چۆن گه‌ڕانەوە و خۆفڕێدانی ده‌قه‌کی (textual) بۆ ڕابردوو، لای زۆربەمان بۆ ئەوە نییە لە ژێر تیشکی ئێستەدا نادیاریی ڕابردوو وه‌دیار بخرێت یان ئێستە باشتر که‌شف بکرێت، بەڵکوو ڕێک  بۆ فەرامۆشکردنی ڕابردوو و نه‌دیوگرتنی ئێستایە.

کاتێک ئەدەب دەکەوێتە ناو ئەم تەڵەیەوە، مێژوویش دەبێتە بەرهەم و کاڵایەکی کولتووری. واته ئەده‌ب، مێژوو سانتیمانتاڵ و لووکس ده‌کاته‌وه و لە ئازار و نا‌دادپه‌روه‌ری و ململانێ واقعییه‌کان دووری ده‌خاته‌وه.

٦- با بگه‌ڕێمه‌وه بۆ پرسیاره‌که؛ بۆچی خەیاڵی ئەدەبی کوردی لە «ئێستە و داهاتوو» پاشەکشەی کردووە و پەنای بۆ ڕابردوو بردووە، که وایش ده‌کات ئەی بۆچی ڕابردوو قه‌یراناوی و پرابلماتیک ناکاته‌وه؟

به‌ڕای من به‌شێکی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ نائەمنی و نامسۆگەریی «ئێستا»، هه‌‌میشه «ئێستا»  پڕە لە ئاژاوه و شپرزیی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی، هه‌رده‌م لەگەڕ و جووڵەیە و به سانایی خۆ بە ده‌سته‌وه نادا، ئیتر نووسه‌ری ‌پشووکورت خۆی لە قه‌ره‌ی ئەو قه‌یران‌ و ئاڵۆزییە نادا که درک و تێگەیشتن و به‌ده‌قکردنی هه‌روا سانا و بێ کێشە نییه. به‌م پێیە‌ وێناکردنی ئایندە‌یش دژوارتره، لێڵ و مەترسیدارە و بارگاوییه به دیستۆپیا که سەیرکردنی بوێریی ده‌وێت.

لەم هەلومەرجەدا ڕابردووی ڕۆمانتیک شوێنێکی خۆشتر و هێورتره، بۆ نووسینی ساکاریش زووخێز و له‌بارتره، هه‌ر لێرەوە نۆستالژیا له قامه‌تی ئایدیۆلوژیادا و وه‌ک کاڵا (حه‌بی هێورکه‌ره‌وه و هۆشبه‌ر و…) ده‌رده‌که‌وێت. “کاڵا و بەرهەمی نۆستالژیک”یش ‌چاکتر و خۆشتر دەفرۆشرێت.

۷- کاتێک ئەدەب تەنها ڕابردوو بنیات دەنێتەوە، هه‌م هێزی پێشبینیکردن و هێنانەدیی ئەگەر و ئیمکانەکانی لەدەست دەچێت و هه‌م خیانه‌ت له ڕەنجی ڕابردوو‌ و ئومێد و هۆشداری داهاتوویش ده‌کات. به‌رهه‌مهێنانی ده‌قه‌کیی (متنی) یۆتۆپیا، یان دیستۆپیا تەنیا خەیاڵکردن نییه، به‌ڵکوو ڕێگەیەکه بۆ ڕەخنەگرتن لە ئێستا و ڕابردوو و پێشنیارکردنی ئالتێرناتیڤ و جێگرەوە. 

 تا دۆخەکه وابێت پێش هەر باسێکی فۆرماڵ ئەم پرسیارە تێماتیکه ئاماده‌یه: ئایا گێڕانه‌وه و ئەدەبیاتی کوردی دەتوانێت هێزێک بێت بۆ ڕەخنەگرتن و ڕزگارکردنی ڕابردوو و نیشاندانی کورتی و ناقسیی ئێستا و هۆشداریدان سه‌باره‌ت به داهاتوو، یان جارێ مەحکوومە به‌وه‌ی له به‌هه‌شتی ساخته‌ و جه‌علکراوی ڕابردوودا بژیه‌ت؟

The post ڕابردووگه‌رێتی له گێڕانەوەی کوردیدا appeared first on ژنەفتن.

ئەمەش ڕاپۆرتێکی کورتە لەو بارەیەوە کە لێژنەی چیرۆکی ئەنجومەنی ئەدەبیی شنۆ ئامادەی کردووە.

بەڕێوەبەری دانیشتنەکە: فەرهاد بابۆڵی

له دەسپێکی دانیشتنەکە‌دا کۆڕگێڕ وێڕای بەخێرهێنانی سەرجەم ئامادەبووان باسێکی کورتی له مەڕ پێکهاتەی ڕۆمانەکە، ئەو وتارانەی له تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر ئەلف/یا دا بڵاو کراونەتەوە و چەند پرسیاری ڕەخنەیی بەگشتی لە پێوەندی لەگەڵ فۆڕم، پێکهاتە و زمانی ڕۆمانەکە ورووژاند و دەلاقەی باسەکانی بۆ ئامادەبووان کردەوە.

پێشەکی کاک مراد ئەعزەمی لێدوانی خۆی دەست پێ کرد و بە تێر و تەسەلی لە باری هەڵویستی ڕەخنەگران سەبارەت به خوێندنەوەی ڕۆمانی ئەلف/یا، گوتارسازی ڕۆمانەکە، بەراورد لەگەڵ چەند نموونە ڕۆمانی ڕۆژئاوایی، ریوایەت‌ناسی و زمانەوە شڕۆڤە کرد و لێکدانەوەکەی خستە ڕوو.

 له باسی یەکەمی‌دا تیشکی خستە سەر ئەو بابەتە کە پاش بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی ئەلف/یا، دوو ڕوانگە لەلایەن ڕەخنەگرانی ڕۆمانەکە بیچمی گرت:

ئـ . دەستەیەک لەسەر ئەو باوەڕه بوون کە ئەلف/یا تەنیا هەندێک ڕیوایەتی مێژوویی به دەکار کردنی چەند تەمهیدی ئەدەبی کۆ کردووەتەوە و پێکهاتەیەکی گێڕانەوەیی بۆ دابین کردووە.

ب . له ڕوانگەی گرووپی دووەم، ڕۆمانەکە له باری ڕیوایەت، گێڕانەوە و هەموو لایەنەکانییەوە لەسەر دەستی نووسەر و توانای خولقێنەرانەی ئەو، ڕۆنراوە و بۆ خۆشیان وەک ڕەخنەگر سەر بە ئەو بۆچوونەیە.

له درێژەی لێدوانەکە‌ی‌دا ئاماژەی بەوە کرد کە ڕۆمان توانیوێتی گوتارێک ساز بکات کە بەر لەو، له ڕۆمانی کوردی‌دا کەمتر خۆی لێدراوە بە جۆرێک کە لەو گوتارسازییه‌دا له زمانی ئاڕکاییک، دەرباری و پرۆفێشناڵی خۆش‌نووسی کەڵک وەرگیراوە.

وتارەکە بۆ جەختکردنە سەر تایبەتمەندیی پێکهاتنی واقیعی چیرۆکی لەسەر ئەمری خەیاڵ کە له ڕۆمانی ئەلف/یا دا کاری بۆ کراوە دوو نموونەی له ڕۆمانی ڕۆژئاوایی هێناوە:

ئـ . بورخێس له ڕۆمانێک‌دا باسی پەرتووکی “خوای لابیرێنتی” دەکا به جۆرێک کە ئەو بەرهەمه نووسەرێکی به نێوی هێربێرت کێوین هەیه. بورخێس ئاماژه دەکا کە تەنیا بەرگێکی لەو پەرتووکە هەبووە و ئەویشی داوەتە خاتوونێک؛ کەچی له جیهانی واقیع‌دا نە بەرهەمێکی وا و نە نووسەرێکی وا دە گۆڕێ‌دا نەبووە.

ب . ژۆزێ ساڕاماگۆ نووسەری نێوبەدەری پۆرتگالی له ڕۆمانی “ساڵی کۆچی دواییی ریکاردۆ ڕێیش”، باس له کەسایەتی ڕیکاردۆ ڕێیش دەکات کە به هەڵکەوت لەناو کەشتییەک‌دا چاوی به پەرتووکی خوای لابیرێنتی دەکەوێ.

لە هەمان‌ کات‌دا خودی کەسایەتیی ڕێیشیش له دەرەوەی ئەو ڕۆمانە کەسایەتیی پزیشکە و ناسنامەی خۆی هەیه کە لە واقیع‌دا فێرناندۆ پێسووا، شاعری پۆرتگالییه.

له ڕۆمانی ئەلف/یا دا، بە هێنانەوەی باسی کەسایەتێکی خەیاڵی لە ڕەوگەی مێژوویەکی دیاریکراو‌دا سنووری نێوان واقیع و خەیاڵ دەبەزێت و خوێنەر تووشی وەهم و گومان دەکات. ئەوەش وەک تەمهیدێکی ئەدەبی بەشێک له زاتی ئەو ڕۆمانەیه.

پاش ئەو باسانەی سەرەوە، لێدوانەکە ڕاستەوخۆ دەپەرژێتە سەر دەقی ڕۆمان و باس له چەند هێڵی بوونی پێکهاتەی ڕیوات دەکات:

دوو هێڵی سەرەکیی ڕیوات کە بریتین له ڕووداوەکانی کاتی ئێستا و ڕووداوەکانی کاتی دووسەد ساڵ پێش و هێڵی سێهەمیش بریتییه له ڕیوایەتی ئەو حەقایەتانەی پێش هەر کام له بەشەکان دەگێڕدرێنەوە.

دوو هێڵی سەرەکیی ڕیوایەت له زۆر لایەن لێک نزیکن و به جۆرێک بەسەرهاتێکی هاوشێوە بۆ هەرکام له کەسایەتییەکانی یووسف و ئامێدی دێتە پێش و دەتوانین وای بۆ بچین کە ئەوە بەسەرهاتی هونەرمەندە له ماوەی دوو سەد ساڵ پێش تا ئێستا. شایانی باسه بگوترێ کە شێوەی ڕیوایەت له باری ڕیوایەت‌ناسییەوە کاری بەرچاوی بۆ کراوە و توانیوێتی گوتارێکی نوێ بخولقێنێت؛ به تایبەت لەو بەشانەی کە جوانی، به تێرمینۆلۆژیای خۆش‌نووسی وەسف دەکرێت.

لە کۆتایی‌دا مراد ئەعزەمی تایبەتمەندییه سەرەکییەکانی دەقی ڕۆمانی ئەلف/یا ئاوا ڕیز بەندی دەکات:

۱. شێوەی گێڕانەوە بە تەمهیدێکی چەند هێڵی بیچمی گرتووە.

۲. گرێ‌دانی دوو کاتی جیاواز به شێوەی هاوتەریب.

۳. خولقانی زمانێک و گوتارێکی تایبەت له سەرینچاوەکانی: فۆلکلۆر، بەیت، حەیران، بەڵگە مێژووییەکان، نووسراوە عیرفانییەکان، نووسراوە ئیداریی میرنشینەکان، پەخشان و شیعری کۆنی کوردی.

بەشی دووەمی دانیشتنەکە و لێدوانی دکتۆر ڕەهبەر مەحموودزادە:

له پێشەکی باسەکانی‌دا ئاوڕێکی له تایبەتمەندیی دەقی ئەدەبی و جۆری ڕوانینی ڕەخنەی ئەدەبی لەو دەقانە داوە و ئاماژەی کرد کە هەر دەقێکی ئەدەبی، هەم کەسایەتییەکی تاکی هەیه و هەم‌ خزمایەتی لەگەڵ دەق‌گەلی دیکەدا هەیە. یانی دەقی ئەدەبی لەگەڵ ئەوەی دەقێکی تاک و سەربەخۆیه، بۆی هەیه خزمی نزیک، دوور یان هەندێک دوورتری دەقی دیکە بێت. کەواتە ڕەخنەی ئەدەبیش پێویستە به دوو چاویلکە چاو له دەقی ئەدەبی بکات: به چاویلکەیەک هەموو تایبەتمەندییه تاکەکانی ئەو دەقە ببینێت و به چاویلکەیەکی تر له گشت تایبەتمەندییه هاوبەشەکان بڕوانێت. ئەگە بێت‌و ڕەخنەیەک به هەر دوو چاویلکه چاو له دەقی ئەدەبی نەکات ڕەنگە ڕەخنەیەکی تێر و تەواو نەبێت. بێجگە لەمە، له لایەنێکی دیکەشەوە ڕەخنەی ئەدەبی دوو فاقه یانی به دوو سەر دەڕوات:

۱.  جاری وایه به چرای تیۆری تیشک دەخرێتە سەر دەق.

۲.  هەندێک جاریش به چرای دەقی دیکە تیشک دەخرێتە سەر دەق.

کەواتە هەرچی ئەو دوو چرایه له جێگای خۆی دابێ، دەقی ئەدەبی ڕێک و پێک‌تر دەخوێندرێتەوە و شڕۆڤە دەکرێ.

له درێژەی ڕەخنەکاریی ڕۆمانی ئەلف/یا دا باسی ئەوەی کرد کە دەقی ڕۆمانەکە لهبەر ئەوەی له لایەک تاکە و له لایەکی‌تر ڕەگەزی هاوشێوەی لەگەڵ دەقەکانی دیکەدا هەیه، پێویستە بە دوو فاق بخوێندرێتەوە.

پاشان چەند پرسیاری ورووژاند و وڵامیشی دانەوە:

گێڕانەوە مەحمووله، کەواتە ئەو شتەی دەگێڕدرێتەوە واتە مەوزووعی گێڕانەوە، چییه؟ ئەوەی مەحموولی گێڕانەوە، پێی نیسبەت دەدرێ کامە؟ چ شتێک دەگێڕدرێتەوە؟

  ڕەنگە ئاسایی‌ترین وڵام بۆ ئەو پرسیارانە، ئەوە بێت کە “ڕووداو” دەگێڕدرێتەوە و ڕووداویش، کەسایەتی و دۆخی تێدایه و به شێوەی مەجازی دەکوترێ کەسایەتی یا دۆخ دەگێڕدرێتەوە. بەڵام له گێڕانەوەی کەسایەتی و دۆخ‌دا ئەوەی لە ڕاستیدا دەگێڕدرێتەوە، ڕووداوە.

له ڕۆمانی ئەلف/یا دا له جیاتیی ئەوەی ڕووداو بگێڕدرێتەوە، زمان دەگێڕدرێتەوە؛ ئەوەش بەو مانایه نییه کە ڕووداوەکان به هۆی زمانەوە دەگێڕدرێنەوە بەڵکوو بەو مانایەیه کە خودی زمان بە هۆی زمانەوە دەگێڕدرێتەوە و زمان کەسایەتی پێ دەدرێ. بەو پێیه بابەتی زمان هەم دەبێتە کەسایەتی و هەم‌ دەبێتە ڕووداو؛ یانی خودی زمان دەبێتە ڕووداو و بابەتی گێڕانەوە.

مەرجەکانی گێڕانەوەی زمان ئەوەن کە:

ئـ . کەسایەتی بدرێ به زمان.

ب . زمانێک که خۆی بووه به کەسایەتی، تووشی هەندێک دۆخ و ڕووداو بکرێ و دەوری پێ‌بدرێت.

کەوابوو ڕووداوی نوێ له ڕۆمانی ئەلف/یا دا ئەوەیه کە زمان دەگێڕدرێتەوە و کەسایەتی دەدرێت به زمان. بەو جۆرەش کەسایەتییه زمانییەکان ڕێ‌و‌شوێنی تایبەت به خۆ دەگرن و هەوێتی دەگرنە خۆ و هەڵس و کەوتی تایبەت وەدەست دەهێنن. هەر چۆن کەسایەتییه مڕۆڤییەکان لەو ڕۆمانە‌دا وەک یووسف، ئایسان، لەیلا، داوود ئامێدی و … هەڵس‌وکەوتی تایبەت بە خۆیان هەیه و حزووریان بۆ خوێنەر به شێوەی کردەکانیانەوە هەست پێ دەکرێ؛ کەسایەتیی زمانیش ئاوایە و ئەگەر بێت و چاک داڕێژرابێت خۆینەر هەستی پێ دەکات کە ئەوە خەریکە لەگەڵ کەسایەتییەکی نوێی زمانی، بەرەوڕوو دەبێتەوە.

 هێنانەوەی نموونە بۆ کەسایەتییه زمانییەکان :

۱.  کەسایەتی ئاسایی و نۆڕماڵی زمان: زمانی گێڕەڕەوە، ئەو کەسایەتییه زمانییه بە شێوەی ئاسایی وەکوو گۆشەنیگای کامێرایی ” هێمینگوێ”ی خونسایه؛ چۆن له گۆشەنیگاکەدا له دەرەوە ڕا به شێوەیەکی ئاسایی و ڕاپۆرت‌ئاسا چاو له ڕووداوەکان دەکرێ و سەرنج بۆ خودی گۆشەنیگا ڕاناکێشرێ، شێوازی زمانیی گێڕەرەوەش، زیاتر ـ نەک هەمیشه ـ له نۆرمەکانی زمانی ستاندارد لا نادا.

۲.  ئەو زمانەی هەڵگری سینتاکس و موفڕەداتی تایبەته.( وەک میناک، زمانی ئەو بەشەی ڕۆمانەکە کە ئامێدی خەریکە باسی بەسەر‌هاتی خۆی دەکات).

مەحموودزادە له درێژەی باسەکانی‌دا تیشکی هاویشتە سەر ئەو بابەتە کە جۆرەکانی گێڕانەوە لە ڕۆمانی کلاسیک، مۆدێڕن و پاش مۆدێڕن‌دا له باری مژاری گێڕانەوە و مەنتقی گێڕانەوە جیاوازن.

بەو پێیە شڕۆڤەی خوارەوەی هێنایە ڕوو:

ئـ . لە ڕۆمانی کلاسیک‌دا ڕووداو، کەسایەتی یا دۆخ به مەنتقی فیلمی ئەکشێن دەگێڕدرێتەوە.

ب . له ڕۆمانی مۆدێڕن‌دا نێو‌ئاخنی زەینی کەسایەتییەکان بە مەنتقی شاڵاوی زەین دەگێڕدرێتەوە.

پ . لە ڕۆمانی پاش مۆدێڕن‌دا زمان، دەق یا گێڕانەوە دەگێڕدرێتەوە. ( ئەو کارەی کە لە ڕۆمانی ئەلف/یا دا ڕووی داوە).

بۆ شڕۆڤەی پتری بەشی (پ)، دەستە‌وداوێنی هێنانەگۆڕی پرسیارێک و وڵامێکی تێر و تەسەل دەبێت:

گێڕانەوە دەگێڕدرێتەوە یانی چی؟

یانی کەڵکەڵەکانی کەسێک کە خەریکە ڕووداوێک دەگێڕێتەوە، دەگێڕدرێتەوە. له ڕۆمانی ئەلف/یا دا ڕاسپێردراوی یووسف ئەوەیه کە تەکووزییەک بداتە ئەو ڕووداوە تێکەڵ پێکەڵانەی حافز بینایی له مەڕ بەسەر هاتی داوود ئامێدی خۆش‌نووس بۆی هێناوە و بیانگێڕێتەوە.

یووسف خەریکە ئەوە بۆ خوێنەر دەگێڕێتەوە کە چۆن ئەو گێڕانەوانەی ڕێک خستووە و وەپاڵ یەکی داون؛ یانی بەگشتی لە ڕۆمانی گۆرین‌دا گێڕانەوەی گێڕانەوە ڕووی‌داوە. کەواتە لەو ڕۆمانە‌دا زمان، گێڕانەوە و دەق دەگێڕدرێتەوە.

گێڕانەوەی دەق زۆرتر لەو بەشانەی ڕۆمانەکە‌دا زەق دەبێتەوە کە ئامێدی خەریکە بەپێی جوانیی شێوە نووسینی پیتەکان باس له هۆگری خۆی بۆ خۆش‌نووسی دەکات و لهسەر تەوەری هاوشێوەیی، بەژن و باڵای بسمێ به پیتەکان دەشوبهێنێ.

بە دەربڕینێکی دیکە باسی جۆرەکانی ڕووداو له سێ شێوە ڕۆمان‌دا کرا:

۱.  ڕووداوی کردەکی، سەر به ڕۆمانی کلاسیک.

۲.  ڕوودوای زەینەکی، سەر به ڕۆمانی مۆدێڕن.

۳.  ڕووداوی دەقەکی ـ زمانەکی، سەر به ڕۆمانی پاش مۆدێڕن.

له کۆتاییی باسەکە‌دا، دکتۆر مەحموودزاده له باری پێکهاتە و زمان، هەڵسەنگاندنێکی سەبارەت به ڕۆمانی ئەلف/یای ڕەزا عەلی‌پوور و ڕۆمانی ئەسفاری کاتبانی ئەبووتۆڕاب خەسرەوی، ڕۆمان‌نووسی فارس، ورووژاند. بەو پێیه، پێی وایه ڕۆمانی ئەلف/یا، توانیوێتی زمانێکی ئارکاییک تاقی کاتەوە و ئەزموونی بکات. ئەو زمانە به شێوەی هونەرمەندانە له بابەتە مێژووییەکان و دەقی فۆلکلۆر و بەندی وەک ئازیزه کەڵکی وەرگرتووه.

بەشی سێهەم؛ لێدوانی کەریم خزری:

خزری له دوو جەمسەری باسی زمانی و کارکردەکانی ئەو زمانانەی لەناو دەقی ڕۆمانەکەدا کەڵکیان لێ‌وەرگیراوە ئاوڕی له ڕۆمانی ئەلف/یا داوە:

لە ڕوانگەی خوێندنەوەی دەروونشیکارانەوە دەق وەکوو نەخۆشێک وایه و خوێنەر و ڕەخنەگریش وەکوو دەروونشیکار(ڕەوانکاو) وان کە خەریکن لایەنە شاراوەکان، عوقدە و گرێ سەرکوت‌کراوەکانی دەق، دەبیننەوە و دەلاقەیەکی تازه بۆ شڕۆڤە و خوێندنەوەی دەقی بەردەست ساز دەکەن.

ئەوەیکە کورد پاشەرۆکێکی ڕێک و پێک و کۆکراوی سەبارەت به دەقی ئاڕکاییک نییه، بۆ نووسەری کورد وەکوو گرێیەک خۆ دەنوێنێت و بۆ نۆژەنکردنەوەی ئەو خەزێنە زمانییه هانی دەدا و بەو پێیه لەو شتانەی کە بەو جۆره زمانە نەنووسراوە دەق‌توێژی دەکات. لەو پێوەندییه‌دا ڕۆمانی ئەلف/یای ڕەزا عەلی‌پوور کارێکی دەگمەنی بۆ سازکردنی زمانێکی ئاڕکاییکی وەئەستۆی خۆی گرتووە.

بهپێی بۆچوونی کەریم خزری سێ جۆر زمان لەو ڕۆمانەی‌دا خۆیا بووە:

١.  زمانی گێڕانەوەی حەقایەت.

۲.  زمانی باو و نۆڕم؛ ئەو زمانەی کە ئەوڕۆکە ڕۆمانی پێ‌دەنووسرێت.

۳.  زمانێکی ڕۆنراو کە هیچ کام لەو دوو زمانەکەی سەرەوە نییه و لە هەمان کاتدا ڕەنگە هەردووکیش بێت.

هەروەها باسی ئەوەشی کرد کە هەر کام لەو زمانە کارپێکراوانە دە نێو دەقی ڕۆمانی ئەلف/یا دا کارکردی خۆی هەیه و کارکردەکان بریتین له:

ـ زمانی حەقایەت (لە حەقایەتی پێش بەشەکاندا) : ئەو زمانە خەسڵەت و تایبەتمەندیی کاتارسیس یان پاڵاوتنی روحی مڕۆڤی هەیه و دەبێتە هۆی لێک نزیک بوونەوەی خوێنەر لەگەڵ دەقی ڕۆمان و کەسایەتییەکان. ئەو حەقایەتانەش هەر کامیان جۆرێک بانگەشەی خوێنەرە بۆ چوونە نێو ژووری جیهانی ڕۆمان. ئەو زمانە زمانی پاییدیا یان کەلتوورێکی تایبەتی نەریتی کوردیشە کە بە گوێچکەی بەرەی نەریتی کوردەواریش ئاشنایە. ئەمە زمانی گێڕانەوەی دوینێی ئێمەیە.

ـ زمانی ئەوڕۆی نووسین: کارکردی ئەو زمانە هەنگاونانە لەپێناو بەرەو بە ستاندار‌کردنی زمانی نووسینی ئێستای کوردی.

ـ زمانێکی ڕۆنراو : کارکردن به زمانێکی ئاڕکاییک بۆ ساغ کردنەوەی زمانێکی نوێ و دەوڵەمەند لەسەر دەستی سامانێکی له مێژینەی زمانی. هەروەها ئەو زمانەیه کە خزمەت بە سازبوونی واقیعێکی ڕۆنراوی چیرۆکی له سەر شانی خەیاڵ و فانتازیا کردووە و دە ئاکام‌دا توانیوێتی سازیشی کات.

هەروەها لە بۆچوونەکەی خزری‌دا ئاماژە بە هەندێک لایەنی تیۆریی ڕەخنەیی بە تایبەت بۆچوونی پیێرماشێری کرا و دەق لەو ڕوانگەیەشەوە شڕۆڤە کرا. ناوبراو پێی وابوو بەتایبەتی لەو ڕوانگەیەوە ڕۆمانی الف/یا کارێکی شاز و بێ وێنە لە پانتاییی ئەدەبیاتی کوردی دێتە ئەژمار.

جێگای ئاماژەیە کە لە نێوئاخنی باسەکان‌دا بەشداربووانی دانیشتنەکە بە پرسیار و ڕا و بۆچوون، نێوە نێوە له مژاری بەرباس وەژوور دەکەوتن.

لەم دوو فایلەدا دەتوانن گوێ لە کۆی سیمینارەکە بگرن.

ڕۆمانی ئەلف/یا، ڕەزا عەلی پوور، چاپەمەنی مانگ ٢٠٢٠

The post لێک‌دانەوەی ڕۆمانی “ئەلف/یا”ی ڕەزا عەلی‌پور appeared first on ژنەفتن.

(ئەلف/یا) لە لایەکەوە ڕۆمانێکە لەبارەی نووسین و پیت چنین و پەیڤ چنین و ڕستە هۆنینەوە. بەکورتی ڕۆمانێکە لەبارەی پەخشان و نەسر. لە لایەکی دیکەشەوە ڕۆمانێکە لەبارەی تەنگەژە و نیگەڕانیی ئینسانی کورد لە دوو سەردەمی جیاوازدا. ڕۆمانی ئەلف/یا لە ساڵی ٢٠٢٠ لە دووتوێی سەد و حەفتا و نۆ لاپەڕەدا لەلایەن چاپەمەنیی مانگەوە، بڵاوی کراوەتەوە. ئەم یاداشتە خوێندنەوەیەکی بەلەزە لەبارەی ئەلف/یا.

چیرۆک

لە ڕۆمانێکدا گێڕانەوەی دوو چیرۆک کە پێوەندیدارن بە یەک، لە دوو سەردەمی جیاواز، بە دوو هەیکەلییەی جودا: دوو جۆری گێڕانەوە، دوو زمان، دوو تەکنیک، هەر یەکیان بە تایبەتمەندیی خۆی، هەم لەڕووی زمانی گێڕانەوە، هەمیش لە ڕووی ڕەگەزەکانی دیکەی وەک کارەکتەر، فەزا، شوێن و کات (جگە لە هەندێک خاسیەتی بنەڕەتیی هاوبەش، لە مانادا) قورسە. دەبێت بە ئاگاییەکی زۆرەوە ئەم تێکەڵکردنە بکرێت. چونکە ڕەنگە ئاڵۆزی لە ڕاناوەکان دروست ببێت.

لەم ڕۆمانەدا، کات چونکە بە شێوەیەکی سیستماتیکی، ڕاستەهێڵ نییە و لەنێو دوو زەمەنی تەواو لێککشاودایە، خوێنەر لەناو دوو کاتی جیاوازدا، دەبێ بێت و بڕوا، بخوێنێتەوە و بگەڕێتەوە. بخوێنێتەوە و زۆرتر بگەڕێتەوە.

ڕۆمانەکە دابەش دەبێ بەسەر دوو زەمەندا. یەکێکیان زەمەنی گێڕانەوەی نووسینی دەقەکەیە، کەسێک کە ناوی یووسفە، نووسەر و مامۆستایە و زیندانی کراوە (کەمتر باسی ئەمەیان کراوە!) لەلایەن کەسێک بە ناوی حافز، کە نوێنەری خانم و ئاغایەکی دوکتۆرە، داوای لێ دەکرێ لە پووشەیەک کە چەند زەرفێکی تێدایە، چەند پەڕاوێک کە دەستنووسی یاداشتی کەسێکن بە ناوی داوود ئامێدی ڕێکوپێک بکات و بنووسێتەوە. زەمەن و سەردەمەکەش دوو سەد ساڵ لەمەوپێشترە، ڕەبەنێک کە ناوی داوود ئامێدییە و خۆشنووسە، لە بێ جێ و پولی، لە جێیەک هەڵدێ، لە جێیەکی دیکە، ژوورێکی دیوان خانێی والی سنە دەحەوێندرێتەوە. لەلایەن میرمونشی والی، داوای لێ دەکرێ ببێتە کاتب و کتێبان کورت بکاتەوە و بۆ والی و خانەوادەکەی بیاننووسێتەوە. داوود بە دەستی ڕاستە بۆ میرمونش و بە دەستی چەپەش لە بەیازێکی تەقەڵ دراوی گچکۆکەشدا بۆ خۆی دەنووسێ. پاشانیش بە نهێنی نامە بۆ شانهەنشا دەنووسێ و دەینێرێ. بەمە هەرا دەنێتەوە. لە نامەکەدا نێوانی والی سنە و لەگەڵ کوڕ و جێگری شا لە تەبرێز تێک دەدا.

یووسف، کارەکتەری چیرۆکی یەکەم، داوود ئامێدی کارەکتەری چیرۆکی دووەم، بە خوێنەر دەناسێنێ. یانی چیرۆکێک لەنێو چیرۆکێکی دیکەوە سەر هەڵدێنێ. یووسف نووسیار(ئیدیتۆر)ە. داوود ئامێدی بە هەمان شێوە، مونشییە یانی ئەمیش ڕۆڵی (نووسیار)، یان ڕوونوسکار دەبینێت. بەم تەکنیکە چیرۆکەکان هەر یەک بۆ خۆیان تەواو سەربەخۆن و پێکەوەش تەواو پێوەندیدارن بە یەک. لێکچوونی نیگەرانی و گرفتارییەکانی یووسف: جوودابوونەوەی لە کەسێک بە ناوی لەیلا و ڕاکەڕاکە بەدووی نان و وەسوەسەی نووسین و گیرخواردنی بەدەست دەستنووسێک، هەروەها کێشەی لەگەڵ کەسێک کە ناوی حافزە و نایەوێ بچێتە ژێر باری داواکارییەکانی، ئەمانە بەگشتی خەم و ئارێشەی داوود ئامێدیشن، ئەویش ناچێتە ژێر فەرمایشتی میرمونشی، کە ڕایسپاردووە، دەقێک بنووسێتەوە بە مەیلی والی و بەڵام ئەم گەرەکیەتی مەرەکبی بە حەرام نەگەڕێ. لە وردەکاری تێکەڵکردنی چیرۆکەکان، نووسەر بە تەکینک، چیرۆکەکانی بە جۆرێک بە بەناویەکدا بردووە، هەر یەکیان بۆ خۆیان چیرۆکێکن، پێکەوەش چیرۆکێکی درێژن، لە ڕۆمانێکدا.

تەکنیک

هەندێکی لە پەڕەگراف و پاژەکانی ئەم ڕۆمانە، لە شوێن و جێی دیکەن. پارچەپارچە کراون. ئەگەر چی بۆ ئاسانکاری و ناسینەوە، چیرۆکی دووەم بە شێوە نووسینی لار (ئیتالیک) نووسراوە، بەڵام تەنانەت لەنێو ڕستە و پەڕەگرافە لار نووسراوەکان، تۆخ (بۆڵد) و کۆدی دیکە هەن. ئەمەش وای کردووە، هەم تێکشکان لە کات و زەمەن، هەم زیاد لە زەمەن و سەردەمێک تێکەڵی یەک بن. دایەلۆگ و مەنەلۆگی کارەکتەرەکان؛ تایبەت مەنەلۆگ، ئەوەندە بە لێزانییەوە کاری لەسەر کراوە، هەست دەکرێ، ئامێدی و یووسف، دوو کارەکتەری دیکەشن. ئامێدی بۆ خۆی کەسایەتییەکی دیکەیە. دەنگی هەیە. چەپ دەنووسێ. چەپ بیر دەکاتەوە. چەپ ڕادەکات. چەپ چەپ چەپ. هەموو شت چەپ و پێچەوانەی داوود کە سەرڕاستە، ڕاست تێدەفکرێ ودەنووسێ. لە چیرۆکی یەکەمیش، یووسف کەسێک دیکەیشە. هەر ئەوەندەیە ناوی نەهاتووە. بەڵام هەیە و زیندووە. پرسیار دەکات. تووڕە دەبێ. گومان دەکات. بەرهەڵستکارە. لەوە ڕازی نییە، کە ئەوی تریان لێی ڕازییە.

زمان

زمان هەر بریتیی نییە لە جۆرە ئامرازێکی دەربڕین و گەیاندنی مانا، بۆ نموونە نابێت ڕۆڵی ئیستاتیکیانەی زمان لە یاد بکرێت. لە ڕۆماندا ئیمکانەکانی گێڕانەوە، بە هۆی شێواز و شارەزایی لە زمان، شێوە وەردەگرن. بەگشتی مەرجە زمان دابڕاو نەبێت لەو تەکنیک و فۆڕمەی نووسەر بۆ نووسینی دەقەکەی، هەڵی بژاردووە. واتا زمان لە تەک ڕەگەزەکانی دیکەی گێڕانەوە، یەک دەست، یەک پاکێچ دەرکەوێت. کاتێ نووسەر لەناو مێژوودا ئیش دەکات، دەبێت ئاگای لە زمان بێت. زمانی یەکێک لە چیرۆکەکان، زمانێکە تەواو جیاوازە لەوەی دیکەیان و تەواو سەر بە زەمەنی ساڵی ڕووداوی خۆیەتی و هی دوو سەدە لەمەوبەرە. دەکرێ بڵێین، ئەم گێڕانەوەیە گەڕانەوەیە بۆ پارێزگاریکردن لە زمان، یان پاراستنی میرات، لە زەمەنی خۆیدا. ڕۆماننووس بایەخی بەم شێوەگووتن و وتووێژێکی ڕەسەن داوە، کە خەڵکی لە سەردەمێک بە ڕاستی گوتوویانە. بەڵام ڕێک گواستنەوە نا، لە بەرگێکی هونەری، کە هەست دەکرێ داهێنراوە. زمانی چیرۆکی دووەمی ئەلف/یا، بنیاتنانی زمانێکی تایبەتی گێڕانەوەیە.

بەم هەواڵانە: لە نووسیندا، نووسین و پیت و ڕیتمی قسەکان و لە گوتندا، گوتارەکان بە بەلاغی ئەوەندە بەرز درێژراون، پیت و وشەکان هیی سەردەمی خۆیانن، سەردەمێک بە هەموو تایبەتمەندییەکانییەوە، داهێنراوەتەوە. بۆ نموونە لە پیشەییدا، مەلایەتی و فەقێتی و خۆشنووسی لە قاڵبی ئەو سەردەمەن. نیگەرانی، خەم، ئازار و ملکەچی کارەکتەری داوود، تایبەت و دیاریکراون بە هەمان سەردەم. بەپێچەوانەوە، لە چیرۆکی یەکەمدا، زمانی گێڕانەوە زمانی ئێستایە، ئەو زمانەی ڕۆژانە بەکاری دەهێنین. زمانێک زۆر ئیستاتیکیانە و ڕوون، هەڵبژاردنی وشەکان و شێوەی دەربڕینی یووسف تەواو سەرنجڕاکێشن. لەڕووی ماناوە، تەنگەژەکان، خەمەکان، گرفتی هاوچەرخ و سەردەمیانەن.

The post خوێندنەوەیەکی کورت بۆ ئەلف/یا appeared first on ژنەفتن.

ڕۆمانی ئەلف/یا، نووسینی ڕەزا عەلی پوور، لە دووتوێی ١٨٠ لاپەڕەدا و ساڵی ٢٠٢٠ لە چاپەمەنیی مانگ چاپکراوە.

 ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە باس لە دوو زەمەنی جیا دەکات، یوسف کە مامۆستایە و دواتر کاری قاچاخچێتی دەکات و ماوەیەک زیندانی دەکرێت. پاش بەربوونی لە زیندان، داوای لێ دەکرێت لە کۆمەڵێک دەستنووسی پەرتەوازە و پڕوکاو، لێرە و لەوێ، سەربوردی کەسێک بە ناوی “داود ئامێدی” بنووسێتەوە، ئامێدی کە کەسێکی بێ ناونیشان و بێکەسە، بەڵام خەت خۆشی و شارەزایی لە جۆری چەند خەتێکدا، دەیکات بە کەسێکی ناسراو و لە دەرباری والیدا، دەبێتە نامەنووس، و شاهێدی ڕووداوگەل و مێژووی دوو سەدە لەمەوبەر (تاوەکو دەرچوونی ڕۆمانەکە)، واتە بە نزیکەیی دوو سەد ساڵێک بەر لە ئازاد بوونی مامۆستا یوسف لە زیندان.
تا ئێرە تانوپۆی سەرەکی ڕۆمانەکەیە.

لێ هەندێک ڕووداوی تر، لەهەر دوو زەمەنەکەدا ڕوودەدەن، کە پێکەوە، پێکهاتەی ڕۆمانەکە بەهێز و تەواو دەکەن.

بەڵام ئەوەی زیاتر سەرنجی منی خوێنەر ڕادەکێشێت و دەمەوێت بە کورتی لەسەری بدوێم، شێوازی گێڕانەوەیە لەم ڕۆمانەدا.

لەسەرەتای ڕۆمانەکەدا، بۆمان دەردەکەوێت ئێمە لەبەردەم دەقێکی جیاوازداین، ڕووداوێک کە لە ئازادکردنی کەسێک و شێوازی ناسین و پێدانی ئەرکێک، بە خێرایی دەست پێ دەکات. هەر لەم سەرەتایەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئەرکێکی قورس، چاوەڕوانی گێڕەرەوەی سەرەکییە، ئەویش دەرکێشان و ساغ کردنەوەی دەستنووسێکی کۆن و پەرش و بڵاوە.

لە پاژەکانی دواتردا، کێشەکان کەمێک کرانەوە و جیاوازی ڕووداو بە خۆوە دەبینن. کێشەگەلی جیابوونەوەی مامۆستا یوسف لە لەیلا، کێشەی چۆڵکردن و بیانووگرتن بۆ فرۆشتنی ئەو خانووەی وەک میراتی ماوەتەوە بۆ مامۆستا یوسف. هاتنە ناوەوەی ئایسان لە زەمەنی یەکەمدا، واتە لە ژیانی یوسفدا، کە ئەمەش هێندەی ساغکردنەوەی دەستنووسەکە، کێشە بۆ یوسف دروست دەکات، وەک ئەوەی یوسف هەرگیز دەرباز نەبێت، لەو تەونە ئاڵۆزەی خێزان و خوشک و براکان بۆی دەچنن.

 لەلایەکی ترەوە، ڕووداوگەلی لاوەکی، لە چیرۆکی دووەمدا دێنە ناوەوە و بە هەمان شێوەی مامۆستا یوسف، ژیانی داود ئامێدی شلۆق دەکەن و شێواو. وەک ڕووداوەکانی بێ ماڵی، بسمێ و مەلای گوپ سوور، و دواجار خۆحەشاردان و ڕاکردنی لەدەست پیاوانی والی، بەهۆی نامەیەکەوە کە بۆ شای دەنووسێت.

لە ئاستی گشتیدا، دەتوانرێت، تەونی ئاڵۆز و تاڵی نادیار و نهێنی لەنێوان هەر دوو زەمەن، هەر دوو کارەکتەردا بدۆزینەوە.

بۆ نموونە لە تەونە شاراوە و لەیەک چووەکانی نێوان مامۆستا یوسف و داود ئامێدیدا، دەتوانین دەست بخەینە سەر ئەوەی هەر دوو کارەکتەر، پەیوەندی بەهێزیان لەنێواندایە لە ڕووی نووسین و قەڵەم و کاغەزەوە، مامۆستا یوسف دەیەوێت، نهێنییەکانی ئامێدیی خۆشنووس، زیندوو بکاتەوە، هەردووکیان پێکەوە و لە زەمەنێکی جیاوازدا. لە کاتێکدا، داودی خۆشنووس، لەپاڵ نووسینی نامەکانەوە، نهێنی ئەو ستەم و ژیانە شاراوەیەی والی بۆ شا، بەیان دەکات.

 لە ئاستی دووەمدا، هەر دوو کارەکتەر، گرفتی خانوو و ماڵیان هەیە. کارەکتەری مامۆستا یوسف، زۆری لێ دەکرێت، کە بێ ماڵ و خانوو بمێنێتەوە و ئەو میراتیەی بەر خێزانەکە دەکەوێت، بە زوویی بفرۆشرێت، کە ئەمەش، گرفتی بێ ماڵیی بۆ مامۆستا دروست دەکات. لەهەمان کات و لە زەمەنێکی جیاوازدا، بێ ماڵی و بێ دەرەتانی، یەکێکە لە کێشە گەورەکانی خۆشنووس ئامێدی، هەر ماوەیەک لە مزگەوتێک، و دیوانێک و دواجار لە کەنیسەیەکدا دەژێت.

 بەم شێوەیە دەتوانین چەندین پنتی هاوشێوەی تریش بدۆزینەوە لەنێوان هەر دوو زەمەنەکەدا.

گێڕانەوە لە ئەلف/ یا’دا

 بنەمای گێڕانەوەی پۆست مۆدێرن، کە لە ئەمریکای سەرەتای ساڵانی شەستەکاندا دروست دەبێت، لەسەر دەستی کۆمەڵە نووسەرێک، لەوانەش جۆن بارت، کۆرت فۆنیگۆت، و تۆماس بینشۆن و هەندێک نووسەری ترن. هاوکات لە فەرەنساش تەوژمێک دروست دەبێت، بەناوی شەپۆلی نوێی ڕۆمان، هەر یەکە لە ئالان ڕۆب گرێ، میشێل بۆتۆر، ناتالی ساروت، و مارگرێت دۆراس، و چەند نووسەرێکی تریش دەگرێتەوە.

ئەم گێڕانەوەیە، بە چەندین خاڵ لە گێڕانەوەی کلاسیکی جیا دەکرێتەوە. بێگومان سەرەتاکانی ئەم شێوازە نوێیەی گێڕانەوە لە فەرەنسادا پەیوەستە بە دیدی بونیادگەراکانەوە، بە تایبەتی ڕۆڵان بارت و دێریدا و فوکۆ لە ئاستە تیۆرییەکەیدا.

بەڵام ئەوەی بۆمان دەردەکەوێت ئەم شێوازی گێڕانەوە، گێڕانەوەیەکی ناجێگیر و فرە جووڵە و فرە ڕووداوە، پشت بە گەڕانەوە و فلاش باکی هەمیشەیی دەبەستێت بۆ ئەوەی ڕووداوەکان بە یەکەوە ببەستێت. ئەم گێڕانەوە ناجێگیرە، جگە لە فلاش باکی بەردەوام، بە ڕستەی کورت کورت و خێرا، بنەماکانی تری گێڕانەوە بتەو و بەهێز دەکات.

یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی ئەم جۆرە گێڕانەوەیە، پرس کردنە بە خوێنەر، بەردەوام خوێنەر دەبێت ئامادە بێت لە وەها دەقێکدا، ڕستەیەکی خەبەریت دەداتێ، و هەر یەکسەر پرسیارت لێ دەکات، وایە یان نا؟ وتم یان نا؟ کردم یان نا؟ لێرەدا خوێنەر دەبێت بە زۆر ئامادەی چیرۆکەکە بکرێت، ببێت بە ڕەگەزی تەواوکەر لە دووتوێی دەقەکەدا. پەلکێشی خوێنەر دەکات، بۆ ئەوەی چیرۆکەکە تەواو بکات. وەک ئەوەی دواتر لە تیۆری وەرگرتن (نظرية التلقي) جەختی زیاتر دەکرێتەوە سەر خوێنەر، وەک خاوەن دەسەڵاتی ڕەها لە لێکدانەوە و تێگەیشتنی دەقدا.

 من بۆ خۆم، هەندێک جار چێژێکی سەیر لەوەدا دەبینم، هەست دەکەم نووسەر هەمیشە چاوێکی لە منی خوێنەرە و پرسم پێ دەکات.

لێرەدا بە خێرایی بەر ڕووداو ناکەوین، بەڵکو بەر پارچە پەرتەکانی ڕووداو دەکەوین. ڕووداو دەبێت بە ئاوێنەیەکی شکاو، و هەر پارچە و پەرتێکی لە پاژ و بەشێکی سەربەخۆدایە. ئەوەی لەم جۆرە گێڕانەوەیەدا بەری دەکەوین، یەکەمجار وشەبازی، پرسیاری ئامادەبوون و حزووری خوێنەر، تەکنیکی گێڕانەوە، دواجار چیرۆکە و پنتی کۆتایی دەبێتە چێژ. بە پێچەوانەی گێڕانەوەی کڵاسیکی، کە یەکەمجار بەر ڕووداو، چیرۆک، ئەگەر هەبێت تەکنیکی گێڕانەوە و دواجار ئامادەکردنی چێژ دەکەوین. ئەم جۆرە گێڕانەوەیە، جگە لە تێهەڵچوون و بەیەکداچوون و پاش و پێش کردنی ڕووداوەکان، دەستکاری تۆخی کات دەکات، کاتی ڕووداوەکان، هێنانە پێشەوە و بردنە دواوەی زەمەنەکان، ئەمەش لەڕێگەی دەستکاری کردنی بکەر، کردارەکان و گۆشەنیگا، کە یەکێکە لە بنەماکانی گێڕانەوەی پۆست مۆدێرن. لێرەدا دەکرێت قسە لە ڕابردوو بکەین بە زەمەنی داهاتوو، هێنانە پێشەوەی ئەوەی کەمتر لە زمانی ڕۆژانەدا بەکار دێت، وشەگەلی وەک خواردبێتم، کردبێتم، دەکرا کرابا، نەدەکرا نەکرابا.. و زۆری تریش خەسڵەتی تۆخ و دیاری ئەم جۆرە گێڕانەوەیەن.

بەڵام ئەگەر ورد بینەوە لە مێژووی گێڕانەوە بە زمانی فارسی، دەردەکەوێت کە سەرەتای ئەم گێڕانەوەیە، لە سادقی هیدایەت بە کوندەپەپوی کوێر دەست پێ دەکات، دواجار تاڵ و تەوژمی ئەم گێڕانەوەیە، لە هۆشەنگی گوڵشیریدا دەگاتە لوتکە، بەڵام ئێمە بە تەنها گوڵشیری بە خاوەنی سەرەکی ئەم ڕیتمە دەزانین، لەبەرئەوەی بەشێکی زۆری چیرۆکەکانی ئەم نووسەرە، بەم شێوازە تازەیەی گێڕانەوە نووسراون. بەڵام ئەم شێوازی گێڕانەوەیە، نابێتە شەقڵی زاڵ و تاکڕەوی ناو ئەدەبیاتی فارسی، چونکە لەهەمان کاتدا، ئێمە نووسەرگەلی زۆر درەوشاوەی ترمان هەیە کە کەموزۆر هاوسەردەمی هۆشەنگی گوڵشیری بوون و پەیڕەوەی ئەم جۆرە لە گێڕانەوە ناکەن، لەو چیرۆکنووس و ڕۆماننووسە دیارانە کە بە شوێنپێی گوڵشیری و گێڕانەوەکەیدا هەنگاو نانێن و دوور دەکەونەوە لەو وشەبازی و تێکچڕژانی زەمەن و دیمەن و گێڕەرەوە، دەتوانین ئاماژە بە غوڵام حسێن ساعدی، مه‌حمودی دەوڵەت ئابادی و ڕەزا بەراهەنی و عەلی ئەشرەف و عەبباسی مەعروفی و زۆر نووسەری دیاری تریش بکەین.

 ئەوەی لێرەدا دەمەوێ بیڵێم، یان بەلایەنی کەمەوە لەم ڕۆمانەی عەلی ڕەزا پووردا ئاماژەی بۆ بکەم، ئەوەیە ئەم جۆرە لە گێڕانەوە، گێڕانەوەیەکی ماندووکەرە، بەو مانایەی خوێنەر ناچار بە جۆرێک لە وریایی و چاوکراوەیی دەکات بۆ ئەوەی کۆی ڕووداوەکە پێکەوە ببەستێت. لەهەمان کاتدا، گێڕانەوەیەکی ناڕوونە، پێکداچوونێکی دژبەر و تێکەڵکردنێکی گۆشەنیگاکانە. بەڵام لەم ڕۆمانەدا، گۆشەنیگا، ڕووداوە پەرتەکان، بەیەکداچوونی وێنەکان، بە شێوەیەک بەیەکدا چوون، کە هەندێکجار هەست بە وون بوونێکی بێ ئەنجام دەکەیت، لە بازنەیەکی زۆر فراوانی گێڕانەوەی وشەبازی و یاریکردن بە کارەکتەر و دیمەن و بکەرەکان، خوێنەر دەخاتە گێژاوێکی وەڕزەوە. ناڕوونییەکی سەیر، بە کۆی دەقەکە دەدات. وەک ئەوەی نووسەر، تەنها لە پێناو گێڕانەوەدا، لە پێناو یاریکردن بە وشە و هێنان و بردنی دیمەنەکاندا، ئەم یارییە بکات. ئەوەی دەبێتە پرسیاری گەورە لای من، دەگمەنیی و کەمی ئەم جۆرەیە لە گێڕانەوە لە ئەدەبیاتی جیهانیدا، بە تایبەتی لە ئەدەبیاتە باڵاکانی ئەمریکای لاتین و ئیسپانیا و دەقە ئینگلیزییەکاندا، بە تایبەتی لەم دە ساڵەی دواییدا، بۆ نموونە دەکرێت ئاماژە بەو ڕۆمان و چیرۆکانە بکەین کە ساڵانە خەڵاتەکانی مان بوکەر و پۆکەری عەرەبی و خەڵاتی سێرڤانتس کە تایبەتە بە ئەدەبیاتی نووسراو بە زمانی ئیسپانی و خەڵاتەکانی کتێبی گەورە بکەین کە تایبەتن بە ئەدەبیاتی ڕوسیا. تەنانەت لەناو نوسەرانی ئەدەبیاتی فارسیشدا، ناوگەلێکی گەورە هەن، کە ئەم ڕیتمی تازەی گێڕانەوەیە بەکارناهێنن لە گێڕانەوەدا، وەک لە پێشەوە باسکرا.

بەڵام وەکو شێوازی گێڕانەوە، لە ئەدەبیاتی باشووری کوردستاندا، تا ئێستا، ده‌قی زۆری ڕۆمانمان نییە کە بەم شێوازی گێڕانەوەیە نووسرا بێت، کە ئەمەش هەرگیز ناکات بە نەنگی یان بێ ئاگابوون لە ئەدەبیات و شێوازەکانی گێڕانەوە لە جیهاندا، بەڵکو ئەو فۆرمی گێڕانەوەیەی کە لە باشووردا لەم چەند ساڵەی دواییدا کاری لەسەر کراوە و دەکرێت، زیاتر فۆرمە باوه‌ جیهانییەکەی گێڕانەوەیە کە کەمتر خۆی لە وشەسازیی و تێکەڵکردن و تێكچڕژانی دیمەن و کارەکتەرەکاندا، قەتیس دەکات.

The post ڕۆمانی ئەلف/یا، گێڕانەوە لە پێناو گێڕانەوەدا؟ appeared first on ژنەفتن.