١. “من بکوژێکم به‌ دوای کوژراوه‌که‌دا ده‌گه‌ڕێم.”

له نه‌ریتی ئه‌ده‌بی مۆدێرندا، ڕۆمان ته‌نیا شێواز و ستایلێکی هونه‌ری نییه، به‌ڵکوو ئامرازێکه بۆ ناسین و ناساندن و نواندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه، مێژوو، بیره‌وه‌ریی بەکۆمه‌ڵ، ده‌سه‌ڵات و ئه‌زموونی ژیاو و نه‌ژیاوی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگا. له‌م ڕووه‌وه ڕۆمان هه‌ڵگری دوو فانکسیۆنی ته‌واوکه‌ری یه‌کتره؛

یه‌که‌م: به داکیومێنت‌کردنی ئه‌زموونی ژیاوی تاک، گرووپ و چین و توێژه جۆراوجۆره‌کان.

دووه‌م: نواندنه‌وه‌ی ترس و هه‌یه‌جان و هیوا و بێ‌هیوایی و ئه‌و ئێش و برینانه‌ی که مێژووی ڕه‌سمی، یان له‌بیریان ده‌کا یان سه‌رکوتیان ده‌کا.

له وه‌ها که‌شێکا ڕۆمان ڕۆڵی “ئاڕشیڤی ونبووه‌کانی کۆمه‌ڵگا ده‌گێڕێ. ئاڕشیڤێک که لەلایه‌ن سه‌رچاوه فه‌رمییه‌کانه‌وه پشت‌گوێ خراوه و ده‌خرێ. به‌م پێودانه ڕۆمان ئاوێنه‌ی ڕۆحی نه‌سره‌وتووی ده‌نگه کپ‌کراوه‌کان و خنکاوه‌کانه. له رۆماندا عاشق بوون، ئاوێزانی، شۆڕش و سه‌رهه‌ڵدان و … بڤه نییە. یان باشتره بڵێین ڕۆمانی ڕاسته‌قینه لانیکه‌م به بۆچوونی منی خوێندکاری کۆمه‌ڵناسی، ئاوێنه‌ی ته‌واو نوێنی بڤه‌کانی مرۆ و کۆمه‌ڵگایه. ڕۆمان له ئاوێنه ده‌چێ.، هاوکات جیهان به‌رین و نامۆ ده‌کاته‌وه، جاریش هه‌یه جیهانی نامۆ ئاشنا ده‌کات.

٢. “پیاوان له زستاندا پیر ده‌بن و کچان له هاویندا پێده‌گه‌ن”

تا ئه‌و جێگه‌ی ئاگام لێبێ “له‌وێ مه‌مره” دووهه‌مین ڕۆمانی ڕه‌زا عه‌لی‌پووره.

له‌م ڕۆمانەدا زه‌مان و زمان به شێوه‌ی تایبه‌ت و نوێ به‌کار براون.

ئه‌گه‌ر ڕه‌وتی گێڕانه‌وه و ڕۆمان به سێ که‌رتی جیا دابه‌ش که‌ین، واته کۆن و کلاسیک، نوێ و مۆدێرن، ئه‌وپه‌ڕ نوێ و پۆست‌مۆدێرن، “له‌وێ مه‌مره” ده‌چته خانه‌ی سێیه‌م واته پاش یا ئه‌وپه‌ڕ نوێوه.

له “له‌وێ مه‌مره‌”دا ئیتر گێڕانه‌وه له بازنه‌ی خه‌تیدا ده‌رباز ده‌بێ.

عه‌لی‌پوور به سه‌رنجی تایبه‌ت به نواندن و ته‌وسیف‌کردنی لۆکه‌یشن و به‌تایبه‌ت یه‌کێ له دیارده به‌رچاوه‌کانی سنه، واته کۆنه ماڵ و عه‌ماره‌ت به شێوازێکی پڕ ورده‌کاری که له سیناریۆ ده‌چێ، حه‌ولی داوه ئه‌م دیارده‌یه بۆ خوێنه‌ر به‌رچاو بکا. به‌رز و نه‌وی بوونی دیواره‌کان، ته‌نگه‌به‌ریی کۆڵانه‌کانی قه‌تارچیان و چوارباغ، نایسه‌ر و شاڵمان و ڕه‌نگ و مه‌تریاڵی ده‌رگا و په‌نجه‌ره و حه‌وشه و حه‌وز و کانی و کاشی و قادرمه و هتد. زۆرتر له قه‌ڵه‌می مێعمار، یان لانیکه‌م خوێندکاری مێعماری ده‌چێ.

وه‌ک ئاماژه‌م پێدا رۆمانی “له‌وێ مه‌مره“ له زۆر ڕووه‌وه رۆمانێکی”ئه‌ودیو نوێ‌‌”یه. رۆمانێک که ده‌چته خانەی رۆمانی پۆست‌مۆدێرن. زمان و زه‌مان دوو توخمی سه‌ره‌کیی رۆمانی “له‌وێ‌مه‌مره”‌یه. زمان ئیتر ته‌نیا ئامرازێکی خه‌سیو بۆ گێڕانه‌وه نییه. به‌ڵکوو خۆی زمان ڕۆڵی کاره‌کته‌رێکی کارای سه‌ره‌کی ده‌بینێ. به‌تایبه‌ت له فۆڕمی  شاعیرانه‌یی، گێڕانه‌وه‌ی پچڕپچڕ و ئاماژه‌ی ورد به شوێن وه‌ک کۆڵان و شه‌قام، عیماره‌ت‌ و… هتد. که‌وابوو زمان ته‌نیا بۆ وه‌سفکردن نییه هه‌رچه‌ند به‌باشترین شێوه و به ورده‌کاریی زۆره‌وه ئه‌م ڕۆڵه‌ش ده‌گێڕێت به‌ڵام من پێم وایه هاوکات له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ی شوناس، خودی شوناسیشه! له ڕوانگه‌ی کۆمه‌ڵناسییه‌وه له وه‌ها گێڕانه‌وه‌یه‌کدا، زمان هه‌ڵگری بیره‌وه‌رییه‌ نه‌وتراو و خنکاوه‌کانی به کۆمه‌ڵه,(unsaid collective memory).

ڕه‌نگه تایبه‌تمه‌ندیی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن له گێڕانه‌وه‌ی پچڕپچڕ و دژه هێڵی، لێڵبوون و نادیاریی ده‌سپێک و کۆتایی، تێک‌هه‌ڵچڕژانی ساته‌وه‌خت، ڕابردوو و داهاتوو و… بێت که به ڕوونی له ڕۆمانی “له‌وێ مه‌مره“دا به‌رچاوه. دیاره “له‌وێ مه‌مره” ڕه‌نگه زۆر جێی سه‌رنج و چێژی خوێنه‌ری ئاسایی نه‌بێ که به فیلم و ڕۆمانی مۆدێرن و کلاسیک هه‌ست و زۆقی گۆش‌دراوه.

تایبه‌تمه‌ندیی‌تری له‌وێ مه‌مره، پۆلی‌فۆنی واته فره‌ده‌نگییه، سارا، دایکی، تیمسار، سۆراب و جه‌هانگیر و … هه‌رکامیان ده‌نگی خۆیان و گێڕانه‌وه‌ی تایبه‌تیان هه‌یه.

هه‌روه‌ها شێواندنی سنووری نێوان ئه‌مری واقیع و خه‌یاڵ، له ڕۆژنامه‌گه‌ری، سه‌رچاوه و ڕێفرێنس و بیره‌وه‌رییه‌وه تاکوو فانتازیا و خه‌یاڵ، هه‌روه‌ها “بینامه‌تنیه‌ت”ًواته ئینتێرتێکستچواڵیتی، ڕێفرێنس (ئیرجاع) به مێژوو، به بیره‌وه‌ری و داکیۆمێنت و … تایبه‌تمه‌ندیی شازی رۆمانی “له‌وێ مه‌مره‌”یه.

وه‌ک وترا “له‌وێ مه‌مره” به پێکهاته‌یه‌کی دژه هێڵی و گێڕانه‌وه‌ی پچڕپچڕ و فلاش‌به‌کی جۆراوجۆر، حه‌ول ده‌دا تا سنه‌ی ده‌یه‌ی په‌نجای هه‌تاوی، شۆڕش و پێشهاته‌کانی گوللە و خوێن و باڕووت

که له مێژووی فۆڕمی‌دا خنکاون و نه‌بیسراون به شێوازێکی هونه‌ری وه‌ک قاشێک له بیره‌وه‌ریی تاک و به‌کۆمه‌ڵی ئه‌و سه‌رده‌مه نیشان بدا.

ئه‌مه‌ش پوتانسیه‌لی گێڕانه‌وه‌ی پۆست‌مۆدێرنه بۆ هه‌موو ترس و ئێسترێس و توندوتیژی که مێژووی فۆرماڵ ناتۆانێ یان نایهه‌وێ بیگێڕێته‌وه. ئێسپیواک کوته‌نی ڕۆمان ده‌بێته ده‌نگی چین و توێژه کپ‌کراو و ژێرده‌سته‌کان. لێره‌وه‌یه که ژێرده‌سته و له‌بیرکراوه‌کان ده‌توانن له نێو ڕسته‌کانی رۆمان‌دا ده‌نگ هه‌ڵبڕن و داکۆکی له بوونیان بکه‌ن.

دیاره پچڕپچڕبوونی گێڕانه‌وه  حه‌ولێکه بۆ دیسان نواندنه‌وه‌ی پچڕپچڕبوونی ژیان و بیره‌وه‌رییه‌کانی خه‌ڵکی کورد و سنه‌ له ساڵه‌کانی شه‌ڕ و شۆڕش‌دا.

دیاره وه‌ک پێشتر ئاماژه‌م پێ‌دا شێعری بوونی گێڕانه‌وه له ڕۆمانی “له‌وێ مه‌مره”دا ته‌نیا ئه‌مرازێکی دێکۆڕاتیڤ نییه، به‌ڵکوو تایبه‌تمه‌ندییه‌کی میتۆدۆلۆژیکه که له ڕێگه‌یه‌وه به دوای نواندنه‌وه‌ی مێژووی هاوچه‌رخی شاری سنه‌‌وه‌یه.

“مه‌لۆتکێک فڕێ‌دراوه و که‌س له خۆی ناگرێ. ڕه‌نگه زۆڵ بێ و ڕه‌نگه نه‌شبێ.” دیاره ئه‌م ڕسته‌یه له شوێنی ڕووداوه‌کانی ڕۆمانی “له‌وێ مه‌مره” ده‌چێ. له سنه له کوردستان. چون جار هه‌یه مرۆ دوای ئه‌و گشت خوێن و عاره‌ق و هیلاکبوونه، ده‌ست به با ده‌مێنێته‌وه!

3. له کۆتایی‌دا ده‌بێ بڵێین “له‌وێ مه‌مره” به گێڕانه‌وه‌یه‌کی شێوه شاعیرانه و ڕۆژنامه‌وانی  به ورده‌کاریی زۆره‌وه‌ قاشێک له مێژووی هاوچه‌رخی سنه و کوردستان ده‌گێرێته‌وه.

دیاره ڕووداوه‌کان له ده‌سپێکی شۆڕشی گه‌لانی ئێران و ڕۆژهه‌ڵاته‌وه ده‌ست پێ ده‌کا و تا شه‌ڕی ئێران و عێراق و پاش جه‌نگ و “سازندگی!”ًده‌خایه‌نێ.

دیاره چۆنیه‌تی و شێوازی گێڕانه‌وه‌ی دژه هێڵی و پچڕپچڕ له گه‌ڵ زمانی تایبه‌تی گێڕانه‌وه، “له‌وێ مه‌مره” ده‌باته بازنه‌ی ڕۆمانێکی سه‌رکه‌و‌توو.

به‌و پێوودانه ده‌کرێ “له‌وێ مه‌مره” به ڕۆمانێکی داکیومێنتاری کۆمه‌ڵناسانه‌ی مێژووییی ده‌روونناسانه پۆلێن‌به‌ندی بکه‌ین که شیاوی خوێندنه‌وه‌یه.

The post قوفڵێک کلیله‌کانی له زریان‌دا بزر بووه appeared first on ژنەفتن.

“ئییان وات” پێی وایە ئەوەی ڕۆمان لە هەموو فۆرمه پێشووه‌کانی گێڕانه‌وه جیا دەکاتەوە، پابەندبوونی بنەڕەتی و هەمیشەییی ئەوە بە ڕێئالیزمه‌وه. ڕۆمان هه‌ر لە سەرەتاوە مه‌یلی سه‌ره‌کیی خۆی بۆ نیشاندان و‌ ڤەنواندنه‌وه‌ی (بازنمایی) ئەزموونی ژیانکردی تاکەکەسی و مێژوویی، نیشان داوه. هەر ئەم تایبەتمەندییە لە حه‌ماسه، ڕۆمانس و ئەدەبیاتی تەمسیلی جیای دەکاتەوە و به واقێع و ڕێئالیزمه‌وه ده‌یبه‌ستێته‌وه. که‌واته به‌م مانایه ڕێئالیزم ته‌نها مەکتەب و ڕێبازێکی دیاریکراو نییە و سێبەرئاسا پێوەی نووساوە. بۆ من ناسه‌لمێ، بەڵام ئادۆرنۆ پێی وایه “ڕێئالیزم لە دڵی ڕۆماندایە؛ تەنانەت ئەو ڕۆمانانەی کە مامەڵە لەگەڵ جیهانی خەیاڵیدا دەکەن، هەوڵ دەدەن ناوەڕۆکیان بە شێوەیەک بخەنەڕوو کە هەستێکی ڕێئالیان لێ دەربکێشرێت”. هەرچۆن بێت ئەو ڕێئالیزمه‌ی کە لە ژانری ڕۆماندا ئامادەیە، چ وەک خسڵەتێکی زاتی و جه‌وهه‌ری بیچمی گرتبێت یان وەک گۆڕانێکی مێژوویی لە پێکهاتنی سوژەی گێڕەوەر و شێوازی بینین و گێڕانەوەی جیهان، شکڵی گرتبێت، (واته له ئەنجامی مێژووییی جۆرێک لە سوژه‌مه‌ندییه‌وه،) ستراتیژی جیاوازی لە پێوەندیی ده‌ق لەگەڵ واقیعدا پێڕەو کردووه. ئەم ڕێئالیزمه مانا سه‌ره‌تایییه‌که‌ی لای فیلدینگ‌ و دێفۆ و پاشان مانا ناسراوه‌که‌ی لای ستاندال و باڵزاک ده‌بینرێت.

‎کاتێک مۆدێرنیزم، ڕێئالیزمی عەینی و دەرەکیی باڵزاکی، بە تێکشکاو و تەنانەت نامومکین دەزانێت، پشت له ڕێئالیزم‌ هه‌ڵناکات، لە ڕاستیدا بەدوای جۆرێکی دیکەی ڕێئالیزمدا دەگەڕێت.  مۆدێرنیستەکان درزێکی پان ده‌بینینن له نێوان ده‌ق و واقیعدا. لێرەوە داڵغه‌ی ڕێئالیزم لە ئاستی دەرەکییه‌وه، بۆ ناوەوەی زه‌ین و هۆشی مرۆڤ ده‌گوازنه‌وه. ئادۆرنۆ و که‌سانی دیکه، ئەمه بە نیشانەی فراوانبوونی خودئاگاییی تاک و داڕمانی سنوورە کۆنەکانی ڤەنواندنه‌وه دەبینن نه‌ک‌ ده‌ستکێشانه‌وه لە ڕێئالیزم.

‎لە بەرهەمی مۆدێرنیستەکانی وەک جۆیس و وۆڵف،  واقیعی ناوەکی و زه‌ینی، جێگەی واقیعی عه‌ینی و کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە، یان با بڵێین واقیع ئاوێته‌ی زه‌ین ده‌بێت. بۆیە، ئادۆرنۆ و دیکه‌ی لایه‌نگرانی مۆدێرنیزم، بە پێچەوانەی لوکاچ، باوەڕیان وایە تەنانەت لە بەرهەمەکانی کافکا و بێکتیشدا دەتوانرێت جۆرێک لە «ڕێئالیزمی نێگەتیڤ» یان «ڕێئالیزمی نەرێنی» ده‌ربهێنرێت، ڕێئالیزمێک کە نەک لە نواندنه‌وه و نیشاندانی ڕاستەوخۆی جیهانی عەینی، بەڵکوو ڕێک لە نیشاندانی کەلێن، ڕووخان و بێماناییی ئەو جیهانه‌وه پێکدێت. لای ئادۆرنۆ و مۆدێرنیستەکانی تر، جیهانی مۆدێرن ئەوەندە بێ مانا بووەته‌وه کە تاکە فۆڕمی ڕاستگۆیانه، نیشاندانی ئەو بێمانایییە‌یه. ئەمەش “ڕێئالیزمی نەرێنی”یە، ڕێئالیزمێک کە نەک بە نواندنه‌وه‌ی ئاوێنه‌یی و ڕاستەوخۆی واقیع، بەڵکوو بە نیشاندانی داڕمان و هەڵوەشانەوەکەی پێبه‌ندی ڕێئالیزم ده‌بێت. لەم بۆچوونەدا، بەرهەمی مۆدێرن بە ملبادان له ڤەنواندنه‌وه، ڕاستی و واقیع لە ڕێگەی غیاب و دابڕانه‌وه ده‌رده‌خات؛ واتە خودی بێمانایی، وەک ڕاستیی مێژوویی  و بابه‌تی ڕێئال دەردەکەوێت.

‎بەپێی ئەم لۆژیکە، ته‌نانه‌ت ڕۆمانی پۆستمودێرنیش مه‌یلی بۆ ڕێئالیزم له‌ناو ناچێت، بەڵکوو بەرەو ئاستی زمان و تێکست ده‌یبات، واته واقیع به زمانه‌وه ئالووده و ئاوێته ده‌کات. لەم قۆناغەدا که ڕێئالیزمی عه‌ینی و زه‌ینی، زمانمه‌ند ده‌بێت، ئیتر واقیع نە لە جیهانی دەرەوە و نە لە زه‌ین و  هه‌ناوی تاک، بەڵکوو لە خودی کردەی گێڕانه‌وه و لە یاریی زمانیدایه دروست دەکرێت. بۆیە، به‌پێی بۆچوونی وات، ڕۆمان لە هەموو چه‌شنه مێژوویییەکانی خۆیدا ڕێئالیزم و مه‌یل به «واقیع»ی پاراستووه؛ گه‌رچی پێناسە‌ی ڕێئالیزم و واقیع بەردەوام گۆڕڕاوە؛ لە نواندن و نیشاندانی جیهانی دەرەکییه‌وه، بۆ نیشاندانی زه‌ین، لە ئێسته‌شدا بۆ نواندنه‌وه و‌ نیشاندانی خودی نیشاندان.

The post ڕۆمان و ڕێئالیزمەکانی appeared first on ژنەفتن.

لەوێ مەمرە، ڕۆمانێکی سەرکەوتووە بەوپێیەی هەموو تایبەتمەندی و خەسڵەت و تەکنیکەکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێڕنی لەخۆ گرتووە و هونەرییانە لە خۆیدا بەرجەستەی کردووە، ئەگەر چی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن هیشتا کۆتا چوارچێوە و مەرج و دوا خەسڵەتەکانی خۆی دیاری نەکردووە، واتە هێشتا زەپۆش و پانتایییەکی کراوە لە ئارادایە بۆ دەرکەوتنی خەسڵەتی نوێ و تایبەتمەندیی تر کە دەشێت لە هەر هەوڵێکی تر و چیرۆک و ڕۆمانێکی نوێدا بێتە ئارا.

بەڕاستی تا ئەو شوێنەی من ئاگاداربم تا ئەم چرکەساتەش ڕێبازێکی تر دیاردەیەکی ترمان نییە بەشێوەی خەمڵیو و سەرکەوتوو کە بڵێین ئەمە سیما و خەسڵەتی ئەم قوتابخانەیە و بەم جیاوازی و تازەگەرییانەی هەیەتی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنی جێهشتووە و لەم فۆڕم  و سەبکە جیاواز و تازەگەرییەدا خۆی بەیان کردووە، بەمەش ڕۆمانی پۆستمۆدێڕن کەوتۆتە چوارچێوەیەکی دیاریکراو و سنوورداری خۆیەوە و هەر بەم خەسڵەت و تایبەتمەندییانەشەوە گیرساوەتەوە و داکۆکی لەخۆی دەکات و ترازان لەمە یان هیچ خاڵ و پنتێکی دیکە پەسەند ناکات.

کەواتە هێشتا مەیدان و پانتایییەکان بۆ پۆستمۆدێڕنیستەکان کراوەیە و دەرفەتی تر هەیە و ڕووبەر لە ئارادایە و ڕێگاکان ئاوەڵان بۆ تازەیی نواندن و شەکانەوەی ژانرە ئەدەبییەکان و کاری نوێ وبەرهەمهێنان تێیدا. بەڵام ئایا ڕەزا عەلی پوور هەنگاوێکی بەم مەیل و ئاراستەیە هەڵناوە؟ ئێمە لەم باسەدا هەوڵی وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە و هەم سەلماندنی خەسڵەتەکانی ئەدەبی پۆستمۆدێڕن بەشێویەکی سەرکەوتوو لەم ڕۆمانەدا دەدەین.                             

لەوێ مەمرە ڕۆمانێکی ئاڵۆز و پچڕپچڕ و پارچەپارچە و لێکگرێنەدراوە، واتە ڕووداوەکان لەسەر هێڵێکی ئاسۆیی بەدوایەکداهاتوو و شەتەکدراو ڕوو نادەن، بەڵکوو تەکنیکی گێڕانەوە بەجۆرێکە کە ڕووداوەکان لێک دەترازێنێت و بە جۆرێک پەرشوبڵاویان دەکات کە ئاسان نییە خوێنەر لێکیان گرێ بداتەوە و تەنانەت کارەکتەرکانیش لە شوێنی خۆیدا بناسیتەوە، خوێنەر لەم چەشنە ڕۆمانانەدا لەگەڵ تەرح و گەڵاڵەیەکدا بەرەوڕوو نییە وەکوو ئەوەی لە ئەدەبی مۆدێڕن و کلاسیکدا هەبوو، بۆیە ئاسایییە ئەگەر یەکسەرە نەزانیت شتەکان بەکوێ گەیشتن و چی ڕوویدا، واتە شتەکان لە دۆخێکی گوماناوی و شڵەژاویدا بمێنێتەوە، لە ئەدەبی کلاسیکدا گەڵاڵەیەک و خستنەڕووی کێشەیەک و لێکۆڵین و پاشان چارەسەر هەبوو، لە چیرۆک و ڕۆمانی مۆدێڕنیشدا گەڵاڵەکان چڕوپڕ و کورت دەبنەوە و شتەکان زیاتر بۆ خوێنەر جێدەمێنن تا ئەوەی چارەسەر و کۆتایییەکت پێشکەش بکات وەکوو لە چیرۆکی کلاسیکدا هەبوو. ئەم  پەرشوبڵاوی و پچڕ پچڕی و بەسەریەکەوە نەبوونەیش لەوێوە سەرچاوە دەگرێت کە لە هزر و ئایدیای پۆستمۆدڕێنەکاندا، چیتر حیکایەتە گەورەکان کۆتایییان هاتووە هەموو ئەو تێزانەی وەکوو عەقڵگەرایی و ئەزموونگەرایی هەبوون بۆ تەفسیرکردنی دنیا و ئەو چوارچێوە و دوا ڕاڤانەی لە ڕوانگەبینییانەوە پێشکەشکرابوون تا لە سایەیانەوە بڕوانینە دنیا و ژیان بکەین و پێوەی پابەند بین و گرێبەستی لەسەر هەڵچنین، شکستیان هێناوە و ناکرێ مرۆڤایەتی گیرخواردووی سیستمێکی بیرکردنەوە بکرێت و هەقیقەت و ڕاستییەکان چیتر ڕەها نین و جێگیر نین و بەڵکوو ڕێژەیین و هەمیشە لە گۆڕان و قڵپبوونەوەدان و ناکرێ لە تەرحێکی دیاریکراودا و بە میتۆد و ڕاڤەیەکی تایبەتەوە ژیان و ئەم بوونە دەستەمۆ و کەویکرێ و لە جووڵەی بخەین.

لە ڕوانگەی لیوتارەوە پۆستمۆدێرنیزم سەردەمی ئاوابوونی حیکایەتە گەورەکانە، حیکایەتە گەورەکان زاراوەیەکە فەیلەسوف و تیۆرسێنی هاوچەرخی فەڕەنسی ژان فرانسوا لیوتار لە کتێبە بەناوبانگەکەی خۆیدا (دۆخی پۆستمۆدێڕن) بۆ گوزارشت لە زانست بەکاری هێناوە، لای لیوتار حیکایەتە گەورەکان واقیعی نین بەڵام ئەو باوڕەیان نواندووە، چوونکە حیکایەتە بچووکەکان کە ئەو حیکایەتە گەورانەیان پێکهێناوە، هەریەکەیان لە جێی خۆیدا ڕاست و درووستن، لێرەوە پۆستمۆدێرنیزم سەردەمی دەرکەوتنی حیکایەتە بچووکەکانە، بۆیە هەر خودی بیرمەندانی پۆستمۆدێرن تەرحێکیان نییە و تەنها ڕەخنەی ئەو واقع و بوونە دەکەن کە ئاراستەکراوە کێشەکان دەتەقێننەوە، شتە بچووک و لەبیرکراوەکان زەق دەکەنەوە و ڕاستییە چەپێنراوەکانیان دەردەخەن. نەک گەڵاڵەی بیرێک و چوارچێوەیەک بۆ ڕووانین و چارەسەر… بەڵکوو ئەوان زیاتر جەخت لەسەر لایەنی گومان و گومانکاری دەکەنەوە.

هەر لەم ڕوانگەیەوە و بە بڕوای مەک هیل توخمی زاڵ لە ئەدەبیاتی پۆستمۆدێڕندا گۆڕاوە، لە ئەدەبیاتی مۆدێڕندا توخمی زاڵ لە ئاراستەی بەرەو مەعریفەناسی بوو، بەڵام لە ئەدەبیاتی پۆستمۆدێڕندا ئاراستەی بەرەو بوونناسییە، هەڵبەتە بوونناسی بەستێنێکی ترە لە لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکاندا نەک ئاراستەی ناسینی جیهان بەڵکوو ناسینی بوونی شتەکان و دیاردەکان لە جیهاندایە.

ئەگەر ئەدەبیاتی ناپۆستمۆدێڕن، هەوڵ دەدات (وەهمی واقیعیەت) لە زەینی خوێنەردا دروست بکات، بەڵام ئەدەبیاتی پۆستمۆدێڕن ئاگایانە ئەم تەوەهومە لەناو دەبات تا ئێمە بەرەو بیرکردنەوەی قووڵ دەربارەی چەمکی بوونناسی واقیعیەت بانگهێشت بکات.

هەندێ لە تایبه‌تمه‌ندییەکانی چیرۆکی پۆستمۆدێرن و

ڕەنگدادنەوەی لە پێکهاتە و ناوەرۆکیی ڕۆمانی (لەوێ مەمرە)

لەم ڕۆمانەدا (لەوێ مەمرە)، گێڕانەوە نیوەناچڵ نییە بەڵام ئەوسەریشی لێ نەگرتووی، تەنانەت گێڕانەوە لە هەر پاژێکدا هێندە ئاڵۆزە کە تۆ نازانیت کێ قسە دەکات، گێڕەرەوە کێیە، پیاوە یان ژنە، لە زۆربەی بەشەکاندا گێڕانەوە لە ناوەڕاستەوە دەست پێ دەکات بۆیە تا کۆتاییی ئەو بەشە تۆ نازانیت چی ڕوویداوە و شوێن کوێیە و کات کەیە، لە هەر بەشێک و پاژێکدا تۆ بەسەر ڕووداوی نوێ و شتێکی تازەدا دەکەویت، هێڵی پەیوەندی و بەستنەوەی ڕووداوەکان لاواز و پساوە، تەنانەت ئەگەری چەندین ئەنجامی جیاواز دەڕەخسێنێت، تەنانەت هەر بەشێکی دەتوانی وەکوو چیرۆکێکی سەربەخۆ بخوێنیتەوە، بە کەیفی خۆت بەشەکان پاشوپێش بکەیت، کە ئەمەش خەسڵەتێکی تەواوی دەقی پۆستمۆدێڕنە.

ڕەزا پارسا دەڵێت: یەکێک لە تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی به‌رهه‌می پۆستمۆدێرن له‌ جۆری گێڕانه‌وه‌کانیایه‌تی. له‌ ڕاستیدا له‌ چیرۆکە پۆستمۆدێرنیسته‌کاندا جۆرێک لێکپچڕان هه‌یه‌ و گێڕانه‌وه‌کانی به‌ش به‌ش و پارچه‌پارچه‌یه‌. ڕۆمانه‌کان به‌ تیکه‌ تیکه‌کردنی گێڕانه‌وه‌ له‌ هەوڵی ڕه‌تکردنه‌وه‌ی ئەو ڕێسا گونجاوانەن که‌ چیرۆکه‌کانی مۆدێڕن و کلاسیک هه‌یانه‌، ڕێسایه‌ک که‌ دۆزەرەوەی یه‌کێتیی شوێن و کات بوو. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ چیرۆکە پۆستمۆدێرنیسته‌کان هه‌میشه‌ له‌ لایه‌نێکی وه‌همییه‌وه‌ ده‌گێڕدرێنه‌وه‌ تا ڕێگا به‌ خوێنه‌ر بده‌ن  تێگه‌یشتنی  جۆراوجۆری بۆ جیهانی چیرۆکەکه‌ هه‌بێت. ناڕۆشنی که‌ له‌م جۆره‌ به‌رهه‌مه‌دا ده‌بینرێت جۆرێک لێکدانه‌وه‌ی زیاده‌ڕه‌و و ڕێژه‌یییانه‌ ڕه‌نگ پێ ده‌داته‌وه‌.

دەستپێکی ڕۆمانەکە بەم شێوەیە؛ “من کەسێکم کوشتووە، ئەمە نەک چیرۆکی من، بەسەرهاتی دوو بنەماڵەی جەوانی و باوەڕی یە”، گرنگی ئەم سەرەتایە ئەوەیە کە ڕێکوڕاست تۆ دەتەوێت بزانی چیرۆکی کوشتنی ئەو کەسە کە کوژراوە چییە؟ یان کێیە؟ کەچی بەسەر کێشەکانی دوو بنەماڵەدا دەکەویت و ڕۆمانەکە دەبێت بە چیرۆکی ژیان و کیشەکانی ئەوان، لە پاژی دوودا دەزانیت کە فەرەیدوونی وەسفی دەیەوێت چیرۆکی خۆی کە کەسێکی کوشتووە بگێڕێتەوە ئەویش بە ڕووداوی هاتووچۆ، دیارە لە ڕووی یاساییشەوە ئەم تاوانبار نییە و لێی دەردەچێت، بەڵام دۆخەکە لە ڕووی دەروونییەوە جیاوازەو فەرەیدوون هەست بە گوناه دەکات و بەدوای ئەم بنەماڵەیەدا دەگەڕێت، تا لە ڕێی ناسینیان و تێکەڵبوونیان قەرەبووی دۆخەکە بکاتەوە خۆی لەم کێشە دەروونی و هەستکردن بەتاوانە ڕزگار بکات، بەڵام ڕۆمانەکە دەتبات بۆ کێشەی تر و ڕووداوی تر، بەجۆرێک خوێنەر خۆی بۆ ناگیرێتەوە و ڕووداو بەسەر ڕووداودا دێت و کەسایەتیی نوێ دەردەکەون، بەبێ ئەوەی ئەم ڕووداوانە لەسەر هێڵێکی ئاسۆیی و بەدوای یەکتردا بێن و کارەکتەرەکان لەسەر هەمان ‌هێڵ دەربکەون.

لەم دەستپێکەوە ئەم دەقە ڕەخنەی ئەو سیستمە دەکات کە سەرەڕای ئەوەی کەسێک دەکوژرێت، کەچی بەهۆی هێڵکاری و ئاستی تێگەیشینی لیژنەی هێڵکاری بۆ ڕووداوەکە، بکوژ دەشێت بێ سزا دەرچێت و وەک بێتاوان بناسرێت، ئەم ڕەخنەیە لە یاسای هاتوچۆ گرنگ و جدییە. بەڵام ئەمە باسی ئێمە نییە، بەڵکوو ئەو خاڵە دەبێت بەهەند بگیرێت کە نووسەر ڕەخنەی ئەو کەلتوور و نەریتانە دەکات هەروەها لە ڕێی گێڕانەوەوە ئەو مێژوو و شۆڕشەش کە بەشێک لە ڕووداوەکان دەکەونە ناویەوە لە ڕووی کاتەوە چوونکە وەکوو تایبەتمەندیی خودی ئەم ڕۆمانە کات تیێدا پەراگەندەیە، وابەستەی یەک دۆخ و سەردەمی مێژوویی نییە.

ڕەنگە کاریگەرترین ڕەخنەی ئەم ڕۆمانە لە سیستەم فەرهەنگ و ژیانی کۆمەڵایەتی و کلتووری ئێمە، ئەو ڕەخنەیە بێت کە منداڵ فڕێ دەدات، لە کاتیکدا ئەم منداڵانە کە فڕێ دەدرێن دایکوباوکیان هەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی کۆمەڵگە ڕێکارەکەیان بە ناشەرعی دەزانێت منداڵەکانیان پێ فڕێ دەدات، یان ناچار بە فڕێدان دەکات، لە کاتێکدا چەندین منداڵ هەن هیی ئەو باوکانە نین کە ڕێکارەکانیان یاسایییە، تەنانەت هەندێ جار دایکیشی دڵنیا نییە منداڵەکەی لە کێیە! بەڵام لە ژێر پەردە خێزانێکی بە حساب شەرعیدا پارێزراون، ڕەخنەکە لێرەدا ئەوەیە یاسای کۆمەڵگە و نەریتەکەی منداڵەکە و ژیانی ئەو لەبەرچاو ناگرێت تەنها ڕیسایەکی بۆ گرنگە کە ڕیسای شەرعیبوونە، کە دیسان ئەو ڕێسایەش دەستەبەری ئەو شەرعیبوونەی خۆی پێ ناکرێت.

زۆر خاڵی گرنگ و جدی هەن بۆ لەسەر وەستان و گفتوگۆ دەربارەی ئەم ڕۆمانە کە هەموویان تایبەتمەندی و خەسڵەتی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنن وەکوو بوونی ڕاپۆرت، بۆ نموونە کورتەی ڕاپۆرتی پۆلیسی ترافیک ل ٢٣٥، ڕاپۆرتی پزیشکی یاسایی ل٢٦٠. بەکارهێنانی سەرچاوە کە لەم ڕۆمانەی ڕەزادا و لای من تازە بوو، کتێبی لە سەقزەوە تا مالمو بیرەوەرییەکانی مێهری وەفادار ٢٠٠٢ سوێد چاپی یەکەم ل ٦٣ تا ٧٧ – لە ڕۆمانەکەدا ل٢٦ ، فەرهەنگی بادیەوەری، فەرهەنگی هەنبانە بۆرینە ل١٦٦ ، هەروەها لە کۆتایی پاژی ٢٠ دا دەڵێت ئەم کرۆنۆلۆژیایەلە کتێبی (سنە لە ڕێڕەوەی ٥٧ ) ئامادەکردن و کۆکردنەوەی د، ئەمیر شمسی زادە، چاپی ئاراس ٢٠٠٧ وەرگیراوە . ل١٢٦، هەرچەندە خوێنەر ناتوانێت دڵنیابێت کە ئەم سەرچاوانە ڕاست بن، چوونکە دەکرێت تەنها گەمەیەک بن لەگەڵ خوێنەردا. خۆ ئەگەر ڕاست بن ئەوا کارەکە هێندەی تر ناوازە و تایبەتە، چوونکە کۆلاجکردن لەگەڵ بەرهەمی تر و کتێبی تر خەسڵەتێکی زۆر تایبەتی ئەدەبی پۆستمۆدێڕنە، بە تایبەتی کە ئەو سەرچاوانە یاداشتگەلێک بن سەبارەت بەو ڕۆژانەی شۆڕش و پشێویی کە بەشێک لە کات و ئەو ڕۆژگارەی ڕووداوەکانی نێو ڕۆمانەکەی تێدا ڕوو دەدات.

سەرەڕای ئەوە هەموو ئەو تایبەتمەندییانەی لە ڕۆمانی پۆستمۆدێڕندا هەیە لەم ڕۆمانەشدا هەیە بۆ نموونە:

١ ) له‌ ناوه‌ڕاسته‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات نه‌ک له‌ سه‌ره‌تاوه‌  _ له‌ ڕاستیدا له‌ زۆر ده‌روازه‌وه‌  (مدخل) ده‌ست پێ ده‌کات که‌ هیچیان ده‌روازه‌ی ڕاسته‌قینه‌ نین. زۆربەی بەشەکانی ڕۆمانی (لەوێ مەمرە) وا نووسراوە.

٢ ) کات پارچه‌پارچه‌ و له‌ ڕواڵه‌تدا بێ په‌یوه‌ندییه‌. لەم ڕۆمانەشدا بە وردی ئەم خاڵە جێبەجێ کراوە.

٣ ) بازنه‌یییه‌ و پێشه‌کییه‌کی نییه‌ که‌ تاکه‌ کۆتایییه‌کی هه‌بێت (کۆتاییی داستان کراوه‌یه‌)  به‌ درێژاییی کات حه‌ره‌که‌تێک نییه‌ که‌ کۆتایییه‌کی روون و دیاریکراوی لێ چاوه‌ڕوانکرێت.

٤ ) له‌هه‌ر کاتێکدا ده‌بێت بتوانیت بگه‌ڕێیته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای داستانه‌که‌.

٥ ) ڕوداوه‌کان یه‌کتر ڕاناکێشن یا دوای یه‌کتر ناکه‌ون، هه‌رچه‌نده‌ له‌وانه‌یه‌ گوێگر له‌ زه‌ینی خۆیدا بنه‌مایه‌ک بخاته‌ پاڵ ئه‌مه‌.

٦) ده‌توانیت هه‌ر بابه‌تێک بهێنیته‌ ناو چیرۆکه‌که‌وه‌، له‌ باسه‌ فه‌لسه‌فی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌وه‌ تا ڕاپۆرت و وتاره‌ هونه‌ری و سیاسییه‌کان. که‌واته‌ چیرۆکی پۆستمۆدێرن مۆنتاژی داستان، وتار، ته‌نزه‌… (ده‌ق له‌ ناو ده‌قدا) ئەم خاڵە بەشێوەیەکی سەرەکی بەشێک لە ناوەرۆکی ڕۆمانەکەی پێکهێناوە.

٧) شکاندنی هێڵی چیرۆک و په‌راوێزخستنیان (له‌گه‌ڵ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌م ده‌رفه‌ته‌ خه‌ریکی باسگه‌لێکی تر ده‌بێت – ته‌نانه‌ت ده‌رباره‌ی فۆرمی چیرۆکیش گفتوگۆ ده‌کرێت). پاژی ١١ ل٧٦  پاژی ١١ ل ٧٨

٨ ) سیسته‌می فرەده‌نگی یا چه‌ند گێڕانه‌وه‌یی – چیرۆکه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌ک ته‌ریب ده‌ڕۆن و یه‌کتر ده‌بڕن و به‌یه‌که‌وه‌ ده‌به‌سترێنه‌وه‌.زۆر لە پاژەکان فرەدەنگی و چەندگێڕانەوەی تێدایە. بۆ نموونە پاژی ٩

٩)  چیرۆک سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت له‌ ڕێژه‌گه‌رایی، فره‌ییی به‌ها، عه‌شقی جه‌سته‌یی، بێ سنووری ئه‌گه‌ره‌کان، ڕێککه‌وتبوونی ژیان، ناجێگیری بوون، جدینه‌بوونی هه‌موو بوون و ژیان.  

زمانی گێڕانەوە و زمانی گریمانە

وەکوو دەرکەوتەیەکی نوێ و داهێنان لە گێڕانەوەدا

مرۆڤەکان هەموویان ڕۆژانە دەگێڕنەوە، باسوخواس دەکەن و زۆر شتی تایبەتی و شتێکیش کە پەیوەندیی بەوانەوە نییە دیسان باس دەکەن و دەگێڕنەوە، بەڵام ئەوەی ئەم گیڕانەوە دەکات بە ئەدەب تەنها زمانە، کەواتە ئەدەب بریتییە لە زمان، مرۆڤیش بریتییە لە زمان، زمانیش بەجۆرێک لە جۆرەکان سەرکێشییە، دەرگیربوونە لەگەڵ ئەم بوونە و واتا و گوتندا، سەرکیشییە لەو ڕووەوە کە ئەوەی فڵچە و ڕەنگ ناتوانێت دەریخات ئەم بیخاتە ڕوو. ئەوەی تیشک ناتونێت بیگاتێ ئەم بەدەستی بخات، ئینجا تیشک ئەو تیشکی خۆرە بێت کە بەبێ وی ناژین، یان تیشکی ئەو کامێرەیەی ئێستا بەدەستی هەرکەسێکەوەیە. لە بەرانبەر فڵچەدا ئێمە نموونەی سوهرابمان هەیە کاتێ ڕەنگ ناتوانێت و لە دەرخستنەوەدا پەکی دەکەوێت ئەو پەنا دەباتە بە شیعر و دەڵێت: گیای ئەو قەدپاڵە عەقڵی لەسەردا نەهێشتم، کە هەرگیز سوهراب نەیدەتوانی لە ڕێی ڕەنگ و فڵچەوە بیدرکێنێت، لە نموونەی دووەمیشدا لای من جۆزیف کۆنرادە، ئەو لە دڵی تاریکدا ئەو تیۆرییەی بە درۆ خستەوە کە دەڵێت هەر وێنەیەک شەش سەد وشە تا هەزار وشەیە، بەڵکوو ئەو، ئەو توانایەی دەرخست لە زمان و گێڕانەوەدا کە وشە لە ڕەنگ و زمان  لە کامێرا کاریگەرترە. دەتوانین ئەوەش بڵێین هەندێک لەو ڕۆمانانەی کراونەتە فیلم و وێنەی جووڵاو، ئەو چێژو کاریگەرییەی ڕۆمانەکە هەیەتی ونیان کردووە و هەرگیز فیلمەکە ناگات بە ئاستی ڕۆمانەکە، بەنموونە ڕۆمانی زۆربا.

لە ئەدەبی پۆستمۆدێڕنیشدا زمان شوێنگەیەکی بەرز و شوێندانەری هەیە، هەرچەندە ئەو ڕەهەندەش تێێدا کارایە کە زمان بازاڕی دەبێتەوە و بۆ ئاستی ئاخاوتنی ڕۆژانە و قسەی ئاسایی و تەنانەت جوێن و داشۆرین تا ئاستە نزمەکانی دەربڕین، بە چەشنێک هەجو parody  داشۆرین، تەنزsatire ، تانە Irony ئایرۆنی، لە نیشانە تایبەتییە زمانییەکانی ئەدەبی پۆستمۆدێڕنن، ئه‌م سێ تایبه‌تمه‌ندییه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ به‌رهه‌مه‌کانی براتیگان وه‌کو نووسه‌رێکی هه‌ڵکه‌وتووی پۆستمۆدێرن ڕەنگی داوەتەوە و ده‌بینرێت.

لە ڕۆمانی لەوێ مەمرە، بە گشتی زمان سادە و ڕوون و ڕەوان و بێگرێ و گۆڵە، تا ئەو ڕادەیەی لە چەند شوێنێکدا زمان ئەوەندە بازاڕی دەبێتەوە بۆ ئاستی دەربڕینی جوێن قسەی نەشیاوی ڕۆژانە کە ئەمە جێی داشۆرین و تانە ناگرێتەوە و بە بڕوای من لە ئاستی هونەری دەربڕینی گێڕانەوەکەی هێناوەتە خوار و بووتە خەوشێک، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە هیچ پاژ و بەشێکدا زمانی دەربڕین بەدەر نییە لە ئاستی هونەری گوتن و دەربڕین و گیڕانەوە بە ڕیتمێکی گونجاو هاوئاهەنگ دەڕوا، بە تایبەتی پاژی ٣٢ و ٣٥ لە پاژی ٣٢دا (هونەری چەندگێڕانەوەیی- کە سێ گێڕانەوەی تا ڕادەیەک جیاواز بۆ یەک چیرۆک دەکات کە ئەمەش کار دەکاتە سەر ئەنجامی کۆتاییی ڕۆمانەکە) لە پاژی ٣٥یشدا زمان بە ئاستێکی باشی هونەری خۆی دەگات و دۆخێک ئاستێک لە زمانی شیزۆفرینی دەئافرێنێت.

سەرەڕای هەموو ئەمانە خاڵێکی زۆر گرنگ کە من بیرم نایەت لای هیچ نووسەرێکی تر ئەمەم دیبێت ئەویش زمانی گریمانەیییە، یان زمانی بەگریمانە گێڕانەوەیە، وەکوو (گووتبێتی.. قیژاندبێتی .. ڕۆیشتبێت .. وای کردبێت…) ڕەزا لەهەردوو ڕۆمانەکەیدا ئەلف یا و ( لەوێ مەمرە) بەم زمانی گریمانەیە داهێنانی لە گێڕانەوەدا کردووە، جوانی ئەم بەگریمان گێڕانەوەیە تەنها تازەییەکەی نییە بەڵکوو ئەو لەکاتێکدا بە گریمانە شتەکانت پێ دەڵێت بەڵام لە ڕۆمانەکەدا ڕاستە یان بەڕاست دەگەڕێت، چوونکە کەشێکی خولقاندووە و چیرۆکێکی بۆ گێڕاویتەوە کە بەتەواوی پەیوەستی ئەو ڕووداوانەیە کە ڕۆمانەکەی لەسەر بەندە، بۆیە خوێنەر بەجۆرێک لە جۆرەکان ناچارە باوەڕ بەو گریمانەیە بکات و وەکوو ڕاستیەک پەسەندیان بکات (هەر ئەمەشە خاڵی گرنگ و سەرکەوتنی گێڕانەوەکە بە زمانی گریمانە) لەبەرئەوەی وەکوو تەونێک بەشەکان و ڕووداوەکان لێک هەڵدەپێکێتەوە ئەگەر لە خەیاڵی خوێنەرەکەشدا بێت یان یەکتریان پێ ڕۆشن دەکاتەوە، هەرچەندە زمانی گیڕانەوەکەش لەو شوێن و کاتەدا زمانی گریمانەیە.  نەک زمانی دڵنیایی کە ڕووداوەکان بۆ خوێنەر دەخاتە سەرباری ڕاستی و حەتمیبوون، دەبێت ئەوەش بڵێم کە ئەم زمانی بەگریمانە گێڕانەوەیە، هیچ پەیوەندییەکی بە گێڕەرەوەی نادڵنیاوە نییە و سەربەخۆیە لەو. بڕوانە ل ١٦ تا ٢١ 

بێجگە لەوە (چەند گیڕانەوەیی) بۆ یەک بابەت، بەشێوەی کەمێک جیاواز کە گرنگی ئەم چەند گێڕانەوەییە لە یەک پاژی بچووکدا (پاژی ٣٢) لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا دەردەکەوێت چەند گرنگە. چوونکە چەند ئاراستە و ئەگەری دەرەنجامی جیاواز دەڕەخسینێت، ئەمەش وا دەکات کۆتاییی ڕۆمانەکە خۆ بەدەستەوە نەدات بۆ یەک جۆر بڕوا و تێگەیشتن و یەک دەرەنجام، بەڵکوو کۆتاییی ڕۆمانەکە بەکراوەیی بمێنێتەوە، کە ئەمەش لە ڕووی تەکنیک و پلۆتەوە ئاستی ڕۆمانەکە زۆر سەردەخات، تەنانەت ل٢٢٣ دەبەستێتەوە بە پاژی ٤١ ل ٢٧٨.

بەڵام حاڵەتی شیزۆفرینی هەندێ کاتی جیاوازی کارەکتەرەکان کە لە پاژێکی تایبەتدا بە دیاریکراوی پاژی ٣٥دا زمانی ڕۆمانەکەی لە سادەیییەوە گۆڕیوە بۆ ئاستێکی گرنگی گێڕانەوە و دەربڕین و لێهاتوویی لە توانای گیڕانەوە و بەرجەستکردنی ئەو ڕەهەندە شیزۆفرینییە دەروونییانەی کارەکتەرەکان هەیانە.

هەروەها خاڵێکی دیکەی گرنگی ئەم ڕۆمانە وەکوو هەر ڕۆمانێکی دیکەی پۆستمۆدێڕن ئەوەیە تەکنیکی هەڵماندن و دڵۆپاندن پەیڕەو دەکات.

١ – ته‌کنیکی دڵۆپاندن:  له‌  چیرۆکدا  که‌م  که‌م  زانیاری ده‌درێت. به‌مه‌ستی پێکهاتی ته‌وسیفی و ده‌رخستنی چنینی ده‌ق و هه‌روه‌ها به ‌مه‌به‌ستی هاندانی خوێنه‌ر بۆ  به‌شوێنداگه‌ڕانی.

٢ – ته‌کنیکی هه‌ڵماندن – تبخیر: په‌یامی دوو لایه‌نه‌ یان چه‌ند لایەنه‌ وه‌کوو پڕوپاگه‌نده‌یه‌ک له‌ ده‌قدا بڵاو ده‌بێته‌وه‌ تا گوێگر له‌ شیکاری ڕاسته‌قینه‌ی ده‌قدا بوروژێت و له‌ کۆتاییدا مانای لاوەکی ببێته‌ هه‌ڵم .

لە نێوان کارەکتەر و کاریکاتۆردا

ڕۆمانی لەوێ مەمرە چەند سەرنجێک دەربارەی کارەکتەرسازی

ئەگەر لە تێڕوانین لە کارەکتەر و شوناس و خولیا و ئایدیای کەسێتیی نێو ڕۆمانەوە، بمانەوێت لە گرنگی و بنەما و بونیاد و بەهای ڕۆمان تێبگەین، ئەوا وەکوو (ناتالی ساروت) دەڵێت کەسێتی لە ڕۆماندا زۆربەی ئەو شتانەی کە هەیبوون لەدەستی داوە، تەنانەت گەیشتووە بەوەی ناوەکەی خۆیشی ون بکات.

 هەڵبەتە من نموونەی ئەمەم لە ڕۆمانی “برسێتی”ی کنود هامسۆندا بینی، لەو ڕۆمانەدا پاڵەوانەکەی ناوی نییە، ئەگەر لە ڕۆمانی نوێدا کارەکتەر وا شپرز و ڕووتەڵە بووە، بێگومان لە ڕۆمانی پۆستمۆدێرندا کێشەکە سەبارەت بە کەسایەتی و کارەکتەرەکانی ڕۆمان قووڵتر بووەتەوە، تا گەیشتووە بەوەی کارەکتەرەکان کەسێتی شیزۆفرینی و کاریکاتۆری بن، یان وەکوو تارمایی و سێبەر بڕۆن و بێن و جارجار دەرکەون، یان لە کەوڵی کەسی تر و گیانەوەری تردا.

سەرەڕای ئەوەش بەڕای من، ئێمە نابێت تەنها لەم ڕەهەندە نەرێنییەوە لە کەسێتی و کارەکتەرسازی نێو ڕۆمان بڕوانین، دەبێت خاڵی گرنگتر لەبەرچاو بگیرێت، بەشێوەیەک کە ئەوەی کەسێتیی نێو ڕۆمان لەدەستی داوە، ڕەهەندە گرنگ و دروست و هەقیقەتەکانی نییە، بەڵکوو دەشێت لایەنی داتاشراو یان بەزۆر ئاخێنراو کە بارگرانی بووبێتن لەسەری ئەمیش وەکوو کاژێک لەخۆی داماڵیبن، کە زۆر پەیوەندیدار نەبن بە کەسێتیی ڕاستەقینەی نێو خودی ڕۆمانەکانەوە، بەڵکوو ئایدیا و خەیاڵی تێئاڵاوی هەردەم خوازراوی نووسەر یان بازاڕی خوێنەرە سادەکان بووبن.

لای من هەڕچەندە کارەکتەرەکان بێ شوناس و دەروون شێواو و شکستخواردوو بن، بەڵام دەشێت ڕاستگۆتر و ئازادتر بن لە گوزارشتکردن لە خۆیان، تا مرۆڤی ئەمڕۆی ناو دنیای مۆدێرن و دەمامکدار، چوونکە مەرجە کارەکتەر ئازاد بێت و هەروەها بەزۆر دروستی نەکەیت بەڵکوو ئەوە بۆشایی و پلان و نەخشە و گەڵاڵەی نێو ڕۆمانەکە و پێویستییەکی نێو ڕووداوەکانە ئەو دەهێنێتە پێشەوە و بەو هۆیەوە ڕۆڵ دەگێڕێت، نەک کەسێتییەکی داسەپاو و پاڵەوانێکی ئایدۆلۆژی.

بە واتایەکی تر کەسێتییەکانی ناو ڕۆمان خۆیانن بە هەقیقەتی خۆیانەوە هەن و نواندن ناکەن، ئەگەرچی ئەوان بۆ ئەوە لەوێن بنوێنن ئەو ڕۆڵەی واقعیەتێکی شاراوە نیشان دەداتەوە یان شتێک کە وەکوو ڕاستی دەقی گرتووە هەڵدەوەشێننەوە، تەنها لە ڕێی نیشاندانەوەی لە گۆشەیەکی داشاردراو یان نەبینراوەی ترەوە، بەڵێ ئەوان بە هەقیقەتی خۆیانەوە لەوێن چوونکە ئازادانە لە خۆیان دەدوێن و هیچ ناشارنەوە و درۆ لەگەڵ خۆیان دەورووبەریان ناکەن، شەرم لەوە ناکەن کە کێن و چی دەڵێن، بەڵام لە واقیعدا مرۆڤەکان شتێک دەڵێن بەڵام شتێکی تر ئەنجام دەدەن و شتێکی تر لە دڵ و دەروونیاندا دەگوزەرێت، تەنانەت ئامانجێکی لەوە جیاوزتریشیان هەیە.

(شیاوی باسە چەند مانگێک لەمەوپێش کەسێک کە کتێبخوێن و دەرچووی زانکۆیش بوو، لە باسی ڕۆماندا لە منی پرسی ڕۆمان چییە؟ کاتێ هەروا بەسادەیی منیش پێمگوت ڕۆمان چیرۆکێکی درێژە کەسێک نووسیویەتی و چێژێکی ئەدەبی هەیە کۆمەڵیک ڕووداو و کارەکتەر لەخۆ دەگرێت. ئەو گوتی یانی چیرۆکێکە و ئەو کەسە خۆی نووسیویەتی، وتم بەڵێ، وتی کەواتە ڕۆمان درۆیە، گوتم نەخێر ڕۆمان ڕاستە و ژیان درۆیە. گوتی چۆن؟ زۆر سەیری لێهات، دواتر بۆم شی کردەوە کە لە ژیاندا خەڵک ڕاستییەکان دەشارنەوە و درۆ لەگەڵ یەکتر دەکەن و لەبەر بەرژەوەندیی خۆیان ناتوانن ڕاستیی دڵیان بڵێن بەڵکوو پەنا دەبەنە بەر فێڵ و هەمیشە دەمامک لەسەر ڕوخسارییانە، ئەویش گوتی ڕاستە، وتم بەڵام لە ڕۆماندا ڕاستییەکان دەگوترێن و شەرمیان لێ ناکرێت و کەسەکان ئازادانە بێ ترس و دوودڵی قسەی خۆیان دەکەن. ڕەنگە ڕووداوەکانیش ڕاست نەبن بەڵام بەگشتی گوزارشت لە ڕاستییەک دەکەن کە تۆ لە ژیانی ڕاستەقینەدا ئەو ڕاستییانەت دەست ناکەوێت، یان لێت دەشاردرێتەوە.)

لێرەوە دەمەوێت ئەوە بڵێم ئەگەر ڕۆمان لە ئێستادا کارەکتەرەکانی زۆر شتیان لەدەستدا بێت تا دەگاتە ناوی خۆیان، بەڵام زۆر شتی تریان بەدەست هێناوە کە هەیبەتی ڕۆمان گرنگتر و بەهێزتر دەکات، ئەویش کەشفی خەون و دەروونی مرۆڤەکان و پەشێوی و – لەکاتێکدا ئەم پەشێوییە داپۆشراوە بە باقوبریقی کاڵا- و تێکەوتنی مرۆڤە بە دنیایەک لە نادڵنیایی و پەرتەوازەبوون و ونبوون و نەمانی بەها و لەدەستدانی  خود و نامۆیی و  ژیانی مۆتەکەیی و نائارامی و ناسەقامگیری.

لەڕووی تیۆرییەوە ئەگەر سەرنج بدەینە کارەکتەرسازی دەبێت ئەوە لەبیر نەکەین کە ئەرستۆ بەر لە هەمووان دەڵێت : “هونەرمەندان لاساییی ئەو تاکانە دەکەنەوە کە دەرگیری ئەنجامی کاردانەوەن” بەپێی گوتەی “هاردیسۆن”یش لە ئەدەبیاتی یۆناندا، جەخت لەسەر کاردانەوە دەکرێت نەک تاکێک کە کاردانەوە نیشان دەدات. یەکەم جار کاردانەوە دەناسرێت و دواتر دەچێتە بواری لاساییکردنەوەوە.

دیدگای فۆرمالیستەکان و هەندێ لە بنەماخوازانیش بە شێوەیەکی زۆر نائاسایی دیدیان لە هەمان دیدگای ئەرستۆ دەچێت، ئەوانیش لەسەر ئەو باوەڕەن، کە کەسێتییەکان بەرهەمی گەڵاڵە و نەخشە و پلانەکانن و شوێنی ئەوان پێگەیەکی کارکردییە. بە کورتی ئەوان بەشدار یان کاردانەوەکارن نەک پێمان وابێت ئەوان بوونەوەرێکی واقعین، ئەوان پێیانوایە تیۆریی گێڕانەوە دەبێت لە چیەتیی دەروونناسی دوور بکەونەوە و خۆ ببوێرن. ڕەهەندەکانی کەسێتی تەنها دەتوانێ کارکردی  functionبێت.

هەندێ لە ڕەخنەگرانیش لە هەوڵی دروستکردنی هاوسەنگییەکدان هێنری جیمز دەپرسێت: “ئایا کەسێتی بێجگە لە دیاریکەری ڕووداوەکان چی ترە؟ ئایا ڕووداو بێجگە لە ڕاڤەی کەسێتییەکان چیترە؟ ڕووداو و کەسێتی لە ڕووی لۆژیکییەوە هەردووکیان بۆ ڕۆمان پێویستن ئەوە سروشتی گۆڕاوی نووسەران و خوێنەرانە کە ئەوە دیاری دەکات کە کامیان زیاتر لای ئەو گرنگترە.

بنەماخوازانێکی تر هەن وەکو تۆدۆرف و بارت کە زیاتر مەیلیان بە ڕۆمانی ئاڵۆزە، بەو ئەنجامە گەیشتوون، کە دەبێت تێگەیشتنێکی کراوەتر و نا کارکردی بۆ کەسێتی پێشکەش بکرێت. تۆدۆرۆف پشتیوانی لە کەسێتی دەکات، لەهەمان کاتدا دوو دەستەبەندی فروانی ڕوون کردەوە: ئەو ڕۆمانانە کە جەخت لە گەڵاڵە و نەخشەوپلان یان نادەروونناسی دەکەنەوە، ڕۆمانگەلێک کەسێتی تەوەر یان دەروونناسین.

لە ئەدەبی پۆستمۆدێرندا کارەکتەر خەسڵەت و تایبەتمەندیی خۆیە هەیە کە نە بەرهەمی ڕووداوە نە بۆ ڕووداو خولقاوە، بەڵکوو ئەو هەیە تەنها لەبەر ئەوەی لەناو بووندایە، بەناچاری هەیە و بێ ئەملاولا ژیانی ئەویش لەناو بوونی ڕێککەوتەکاندایە و بە زۆری بە جۆرێکن کە ملکەچی هیچ یاساو ڕێسایەک نابن. بە کورتی هەندێ لە تایبەتمەندییەکانی کارەکتەر لەم ڕۆمانەدا و لە ئەدەبی پۆستمۆدێرندا بەم چەشنەن:

١. کاره‌کته‌ری چیرۆکه‌ پۆستمۆدێرنه‌کان ڕه‌وانن، خزن، ناکرێ بڕوایان پێ بکرێت له‌گه‌ڵ شوناسێکی خه‌یاڵیدان بوونیشیان هه‌ڵگری هزر و کردار و گوفتاری واقیعی و ناواقیعی، خه‌وناوی و مۆته‌که‌یییه‌ که‌ مه‌به‌ستی پچڕانه‌ له‌ هه‌موو شتێک.

٢. له‌ چیرۆکی پۆستمۆدێرندا میتۆدی ئاسایی له‌ کاره‌کته‌رسازی و ڕووداو دروستکردندا ده‌چنه‌ ئاستێکه‌وه‌ ملکه‌چی هیچ قاعده‌ و ڕێسایه‌ک نابن.

٣. کاره‌کته‌ر له‌ سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستدا به‌ کاتیگۆری (باوه‌ڕ ده‌که‌م) له‌ سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ریدا به‌ کاتیگۆری (پێم وایه‌) لای ڕۆمانتیکه‌کان به‌ مه‌فهومی من (هه‌ست ده‌که‌م) و له‌ دۆخی داروینیزمیدا به‌ کاتیگۆری (ده‌یگۆڕم)، له‌ ژینگه‌ی فرۆیدیدا به ‌کاتیگۆری (خه‌و ده‌بینم) له‌ دۆخی ئه‌گزیستانسیالیزمیدا (من هه‌ڵده‌بژێرم) ده‌پێورێت. کاره‌کته‌ر له‌ چیرۆکی پاشمۆدێرنێتیدا دوچاری (من په‌شۆکاوی)یه‌.

لەم ڕۆمانەشدا، فەرەیدوون کەسێکی کوشتووە، سوهراب باوەڕی کە هەڵگیراوەتەوە نازانێت دایکوبابی کێیە؟ ئەدا کە هێشتا گەنجە دەخرێتە خەڵوەتگەوەوە، سارا کە کەس نازانێت چی بەسەر هاتووە کوژراوە یان ڕۆیشتووە بۆ دەرەوەی وڵات، تیمسار کە دەستدرێژی دەکاتە سەر بووکی خۆی. هەموو کارەکتەرەکان لە دۆخی ڕەوانی شکست و پەشێویدان.

٤) کاره‌کته‌ره‌کان له‌ ڕووی دەروونناسییه‌وه‌  شیزۆفرینین.

کارەکتەری مەرکەزی یان پاڵەوان لەم ڕۆمانەدا بوونی نییە، ڕۆڵەکان بەشێوەی تا ڕادەی یەکسان دابەش بوون، واتە پاڵەوانێکت نییە و ئەوانی تر لە دەرەوەی ئەم بخولێننەوە تا پاڵەوانێتی ئەم دەرخەن و بنرخێنن، بەڵکە دەشێت هەر کارەکتەرێک بەرزایییەک یان جەمسەرێکی بۆ خۆی گرتبێت و هەریەکەیان بیانوویەک و ڕووداوی خۆی هەبێت.

 لێرە لە دەقی ( لەوێ مەمرە) سارا و جەهان باوەڕی و تەنانەت ئەو مەلۆتکەیەی هەڵدەگیرێتەوە و کەس نازانێت بۆ فڕێدراوە (دواتر دەبێتە سوهراب باوەڕی) هەموویان پاڵەوانن.

تەنانەت لە چیرۆکە پۆستمۆدێرنەکاندا هەندێ جار کارەکتەرەکان کاریکاتۆرین، لەم ڕۆمانەشدا لە چەند شوێندا کارەکتەرەکان دەچنە دۆخێکی وەهاوە، هەروەها تۆ نازانیت تارا و سارا چی یەکترن، خوشکن یان هەر تارا خودی سارایە، لە کۆتاییدا چی ڕووی داوە، وەکوو سەرنووسەر دەڵێت: ئەرێ کەس نازانێت چی ڕوویداوە منیش وەکو تۆ دەڵێم تارا نەک ڕابردووی سارایە بەڵکو داهاتووی بووە. من ئەمەم بۆ ناسەلمێت کوژراوە یان ڕۆیشتووە. ل٢٨٠

 (لەوێ مەمرە) گرێیەکی هزرییە لەگەڵ ناشوێن بۆ مردن

  یان لەگەڵ شوێن بۆ ژیان؟

هەرچەندە من لەم بابەتەدا کارم لەسەر ڕاڤە و کۆدشکێنی نەکردووە، بەڵام پێمخۆش بوو ناونیشانی ئەم تێکستەش دەورە بدەم بێ ئەوەی لە بیری کۆدشکێنیدا بم لەگەڵی، تا تێبگەم بۆچی ڕەزا کێشەی لەگەڵ مردن نییە و کێشەی لەگەڵ شوێن هەیە بۆ مردن، من لە مێژە ئەوەم لە سێوران بیرمەندی ڕەشبینی ڕۆمانی بیستبوو کە دەڵێت: “دۆشداماوم نازانم لە کوێ بمرم” من نازانم سێوران لە چ کۆنتێکستێکدا ئەم گوتەیەی درکاندووە، بەڵام ئەوەی لێ دەخوێنمەوە کە سێوران ئەم شوێنەی واتە زەوی بە شوێنی شایستە بۆ ژیانی خۆی نەزانی بە هۆی خراپەکاری مرۆڤەوە، بۆیە نایەوێت هەر لەو شوێنەشدا کە ژیانێکی شایستەی تێیدا نەبوو تێیدا بمرێت، چوونکە ئەو دەیەوێت لە شوێنێک بمرێت کە ژیانی ڕاستەقینەی خۆیشی تێدا کردووە. لێرەوە شوێن گرێیەکی هزرییە بۆ مردن. هەر لەم ڕوانگەوە منیش دەمەوێت ڕەهەندێکی تر لەو ناونیشانە نیشان بدەم جیاواز لەوەی خوێنەر دەیبینێت، چوونکە ئەگەر ناونیشان هەڵە بوو ئەوا ئێمە دەبات بۆ شوێنێکی هەڵە. ڕەزا لە ڕۆمانەکەی پێشوویدا (ئەلف/یا) گرێی شوێنی بۆ مردن نیشانداوە بەوەی دەڵێت لە کوێ بمرم؟ ل١١، هەرچەندە ناونیشانی ئەم ڕۆمانە لێرەدا قسەیەکی گەلاوێژە بە مورادی مێردی دەڵێت کاتێ دەچێت بۆ سەربازی و پێی دەڵێت لەوێ مەمرە، بەڵام لە کۆتایییەکاندا وەکوو ئەوەیە بڵێی بانگهێشتی کردووە بۆ مردنێکی خۆکرد!، نەک لەوێ لەسەر خاکێکی غەریب بە گولەی سەربازێکی نەدیدە مردنی لەسەر بسەپێنن، یان لوغمێک لەتوکوتی بکات، چوونکە موراد دواجار لە حەوەشەکەی خۆیاندا بە پەتێک خۆی بە پەیژەیەکدا هەڵدەواسێت و مردنێکی خۆکرد دەمرێت، ئەمەش پێچەوانەی ئەو خواستە بوو کە هاوسەر و منداڵەکانی تەمەنایان دەکرد. ئەگەر زۆر دوور نەکەوینەوە و دووبارە بپرسین بۆچی ڕەزا کێشە لەگەڵ مردن نییە، کە بەتەواوی کێشەیەکی فەلسەفییە بەڵام کیشەی لەگەڵ شوێن بۆ مردن هەیە، ڕەنگە وەڵامێکی ئەوتۆمان دەست نەکەوێت، بێجگە لەوەی کە بڵێین ڕەزا مردن ناکاتە کیشە لە ڕۆمانەکەیدا ئەوەندەی لەدایکبوون دەکاتە کیشە و پاشان پێکەوەبوون و نەریت و یاساکان و بەدبەختییە هزرییەکانی شۆڕش و دەستەڵاتدارێتی و سیستەمە سیاسییەکان. ئەگەرچی سەربوردەی جەوانی بە تایبەتی موراد بە خۆکوشتن و سارا بە کوشتنێکی نادیار و تارا ونبوون کۆاتایی دێت. لەلایەکی تریشەوە مردنی (سۆراب باوەڕی) دەبێتە گرێیەک و بابەتێکی دەروونی و ویژدانی کە گرێچنی ڕۆمانەکەی لەسەر بونیاد دەنێت دیسان نەک کێشەیەکی فەلسەفی پەتی. بەڵام دیارە لای ڕەزا لەدایکبوون و ژینگە و ئەو واقعە پڕ گرفت و ئاڵۆزەی هەیە کێشەیە و گرێیەکی هزری نەک خودی مردن، چوونکە مردن حەتمییە و تەواوکەری پرۆسەیەکە کە ژیانە، کەواتە لای ڕەزا خودی ژیان بەوەی هەیە دەبێت ڕەخنە بکرێت. بەم هۆیەوە دەرفەت بۆ تێڕامان لە مردن نەبوو.

ئەنجام و کۆتایی

لە کۆتاییی ئەم باسەدا ئێمە دەگەینە ئەو ئەنجامەی بڵێین ڕۆمانی لەوێ مەمرە ڕۆمانێکی پۆستمۆدێرنە، بە نەفەس و ناوەرۆکێکی کوردیی داهێنەرانە نەک لاسایی و کۆپیکردن و خۆهەڵواسین بە سەبکێک و گیرخواردن لە چوارچێوەیەکی باودا، هەرچەندە لەوێ مەمرە بە هەموو پێوەرێک تیکستێکی پۆستمۆدێرنە، بەڵام نووسەر بە ئاگایییەوە و بەوپەڕی توانا و شارەزایییەوە داهێنەرانە مامەڵەی لەگەڵ بونیاد و پێکهاتە و گەڵاڵەی دەقەکە و زمانی گێڕانەوە و کارەکتەرەکاندا کردووە، ئەمەش وای کردووە دەقەکە لە قالبێکی تەسک یان دەڵب و نەشازدا لە نوسان و هاتووچووندا نەبێت و شل و شێواو و فشەڵ دەرنەکەوێت، بەڵکوو دەقێکی جێگیر و پڕ و پتەو بە ڕیتم و هاوسەنگ لە گێڕانەوە و گونجاو لەگەڵ فۆرم و پێکهاتە و ڕووداوەکان و کات ڕەخساندندا، لە ڕووی پاسۆلۆجی و خەسارناسییەوە ئەوپەڕی دەستگرتن بە وشە و زمان و دەربڕین و خەسارنەکردنی وشە و زیادەڕەوینەکردن لە کارەکتەر و ڕووداوی لابەلاو زیادە، بەم پێیەش ئەم تێکسەتە بە تەواوی دەقێکی هاوسەنگ و جێگیر و بەچێژ و پتەو بە دنیابینی و بێلایەنی. لە ڕووی گێرانەوەوش فرەدەنگ و فرەگێڕەرەوە، بەبێ ئەوەی هەڵبەز و دابەزێکی وەها بە زمانەکە بکات کە کاربکاتە سەر ڕیتم و چێژی دەربڕین و داڕشتن و ڕستەسازی، لە کاتێکدا بەهۆی کۆلاجکردن و هێنانی یادداشت و تەکنیکی تازە و هێنانی ژانری شیعر بۆ ناو قوڵایی و گەڵاڵە و ڕووبەری گێڕانەوەی دەقەکە، تەواوی تێکستەکە تەنراوە بە ڕەنگ و ڕووی جیاواز، بەڵام چوونکە هەموو ئەمانە لە خزمەتی ناواخن و ستراتیژی دەقەکەدان ئەوەندەی تر ڕۆمانەکەیان دەوڵەمەند و پتەو و تانوپۆدار کردووە، نەک دەقەکە لە ئاراستە و گرێژەنەی خۆی دەرکەن یان تەنها کەمێکیش بترازێنن.

   سەرەڕای ئەوە داهێنان لە گێڕانەوەدا، هەم سەرکەوتووانە خستنەکاری زمانی بەگریمانە گێڕانەوە، ئەمە لە کاتێکدا خوێنەر ناچار بکرێت کە ئەم گریمانە بە واقیعی و وەکوو ڕاستییەکی جێگیر وەرگرێت و پەسەند بکات. هەروەها هیچ کاتێ هەست بە بوونی قۆرت و گرێی ناقۆڵا و لە ئاراستە دەرچوون و کاری لابەلایی و زۆر لەخۆکردن لەم تێکستەدا ناکەین. دەتوانم ئەوەش بڵێم ئەم تێکستە نەئاڵۆزێنراوە، وەکوو هەندێک پێیانوایە، بەڵکو فۆرم و تەکنیکی دەقەکە کە خۆی لە چوارچێوەی دەقێکی پۆستمۆدێرندا دەبینێتەوە، وای کردووە کە ئەدگار و خەسڵەت و تایبەتمەندیی لایەنی هونەری و تەکنیک وای لێ بکەوێتەوە کە ئاڵۆز دەردەکەوێت نەک بەئەنقەسەت ئاڵۆزکاو و شێوێنراو بێت، ئەگەرنا بۆ خوێنەری جدی و بە حەوسەڵە هیچ کێشەیەکی نییە، بەڵکوو دەقێکی داهێنەرانەیە چوونکە خۆی قەتیس نەکردووە لە چوارچێوەیەکی داخراو و یەک ڕووداو بەڵکوو بەهۆی ئەوەی دەقێکی پۆستمۆدێرنە ئازادانەتر بای باڵی خۆیداوە، تواناییی نووسەریش شیاو و گونجاو و لێوەشاوە خۆی دەرخستووە بۆ ئەم چەشنە کارکردنە و ئەم جۆرە تەکنیک و فۆڕمە، چوونکە نووسەر بە چەشنێکی زاڵ دەستەڵاتی بەسەر ئەم ڕووبەرە ئازاد و بەرئاوەڵا و لە چوارچێوەنەنراو و بەرفروان و دژە باوەدا شکاوە بۆ کارەکەی تا ئاستی خەلاقیەت و ئەفراندن.

سەرچاوە:

١- ڕۆمانی لەوێ مەمرە، ڕەزا عەلی پوور، چاپی یەکەم ٢٠٢٥ ، دەزگای سەردەم

٢- نظریەهای رمان. دیود لاج، ایان وات… ترجمە حسین پایندە

٣ – نظریە و نقد ادبی – درسنامەای میان رشتە ای – حسین پایندە

٤ – آشنایی با مولفە های ادبیات داستانی پست مدرن – رضا پارسا

٥ – داستان و گفتمان، سیمور چتمن، مترجم: راضیە سادات میر خدران

The post    خەسڵەت و دەرکەوتەی نوێ وەکوو تایبەتمەندیی ئەدەبی پۆستمۆدێرن لە ڕۆمانی (لەوێ مەمرە)   appeared first on ژنەفتن.

٢- کلێمێنت گرینبێرگ کە بە ناسراوترین ڕەخنەگری هونەری شێوەکاری بەناوبانگە، پێی وایە ئەو شێوەکارانەی لە ئایدیاوە دەست پێ دەکەن داواکارییەکی ئەوتۆیان لە شێوەکاری نییە، بەڵکوو بە شتی کەم ڕازی دەبن. لە تابلۆکانی ئیسماعیل خەیاتدا، بەتایبەت تابلۆ شێوەکارییەکان، ئایدیا ناکرێ بە تابلۆ، بەڵکوو بە پێچەوانەوە، لە ڕێگەی تابلۆوە دەتوانین ئایدیا دەربکێشین. گەرچی ئەو هەست و ئەندێشەیە کە بینەر پێی دەگات هێندە سرک و خزە کە ناکرێ ناوی ئایدیای لێ بنرێت، وەک خزیی ئەو ماسییانە و سڵۆکیی ئەو باڵندانەی کە لە هێما و ئایکۆنەوە بەرەبەرە وەک ڕەمز و نهێنییان لێ دێت. لە زۆربەی کارە گەورەکانیدا دیارە شێوەکار بە بوونی ئایدیاوە یەکەم فڵچەی لێ نەداوە، ئەوەی دەرکەوتووە، بەرەبەرە و لە پڕۆسەی بەرهەمهاتندا خۆی دەرخستووە، دەڵێی شێوەکار سەرەتا  ویستوویەتی تەنها کۆمەڵێک نەخش و نیگار دابنێت، دوایی و بەرەبەرە هەندێ ئەندێشە و ئایدیای لێ دەکەوێتەوە. هەر وایشە شێوەکاری ڕاکێشان و وەرگێڕانی ئایدیا و مەعریفەی دەرەوە نییە بۆ ناو تابلۆ، بەڵکوو هەر تابلۆیەکی سەرکەوتوو جیا لە لایەنی جوانیناسەکی و هونەری، خۆی ئایدیا و مەعریفەی تایبەتی خۆی بەرهەم دەهێنێت.

٣- بەشێکی ئەو فیگۆر و نەخشانەی لە بەرهەمەکانی ئیسماعیل خەیاتدا دەردەکەون، کۆنترن لەو سووژە سیاسی و کولتوورییەی وا ئێستە بە ناوی کوردەوە دەیناسین، دەڵێی لە مێژوویەکی زۆر کۆنترەوە دێن، لە جیهانی کەون و کەوناراوە، بەشێکن لەو جیهانەی بە ناوی مێزۆپۆتامیای کۆنەوە ناسراوە و ئاماژە بە دێرینبوونی ئەم سووژەیە دەکەن. نەخشەکانیش هەروەتر، بەشێکیان ئاماژە بە نەخش و نیگاری تەون و ڕاخەرەکان دەکەن و لێرەدا بە جۆرێک ئابستراکت دەگەن، هێندەش چڕ و پڕ وردەکاری، هەموو شتێک نەخشە، ڕەنگە، فیگۆرە و هێڵە، دەڵێی هیچ بۆشایییەک و بەتاڵایییەک نەماوەتەوە و هەموو شتێک تێک ترنجاون. خودی ئەو چڕییە ئاماژە بە بەتاڵایی و نەبوونێک دەکا، لە دەستدرانێک، لە دەستچوونێکی دێرین، کە وەک تارمایی سەرەتاتکێ دەکات، هێندە دێرین و کەون کە ڕەگی مێژووی ئەم مرۆڤە لەم جوگرافیایە دەبەنەوە بۆ سەرەتاکانی مێژوو، ئەمانە دەڵێی لەناو خەیاڵدانێکی کۆیی شێوەکاردان، دەڵێی لە پەنجە و دەست و پلیدا دانراون، ئەمانە لایەنی نەستەکی تابلۆن، شارەزایی کارامەیی هونەرمەند دەیکاتە هونەر. لێرەوە ئاسایییە هەست بکەین هونەرمەند دەڵێی تەپوتۆزی لاداوە تا ئەوەی لە درێژەی مێژوودا شاردراوەتەوە دەربخات.

٤- دەمامکەکان، لای ئیسماعیل خەیات، بۆ ئەوە نین شتێک بشارنەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە بۆ ئەوەن شتێکی داپۆشراو ئاشکرا بکەن، میمیکی دەموچاو، لە ڕەنجێک، لە تووڕەیییەک، لە دێفۆرمە بوون و دۆنادۆنێک دەدوێت کە هیچ لە پشتیەوە نییە، هەرچی هەیە هەمان تۆنی کۆباڵت و هێڵی تیژ و ڕژدە، هەمان هێڵی تێکشکاو تۆنی مات و کشە، لە پشتەوەش هەرچی ببێت، گرنگ نییە، ئاماژەیەکە. ئەمە وەک کارناڤاڵی باختینییە، لەوێشدا، دیارە دەموچاوەکان دادەپۆشرێن، بەڵام مەبەست شاردنەوە نییە، بەڵکوو بە شاردنەوە کۆمەڵێک ڕاستی و حەقیقەتی سەرکوتکراو دەردەخرێت، دەموچاوەکان دادەپۆشرێن بۆ ئەوەی شتێک کە لەژێر گوشاری کۆمەڵایەتی و چینایەتی و سیاسی و ئابووریدا داپۆشراوە، نیشان بدرێت. سەبارەت بە فۆڕمی بەرهەمەکان دەمامکەکان لە هێڵکارییەوە بەرەو گرافیک دەڕۆن، ئاماژە بە ئەو سنوورە پێشنیارێکە کە ڕێگەی ئەوە هەیە بەرهەمی بەهێزتری تیدا بخولقێت، بۆیە دەکرێ لە بەرهەمی شێوەکاری دیکەدا ببووژێتەوە.

زۆربەی تابلۆکان وەک دەمامکەکانان، ئاماژەن بە خۆیان نەک بە ئەوەی وا لە دەرەوە و پشتەوەی خۆیانەوە هەن، ئەمە ڕێگەیەکی دیکەیە بۆ تێگەیشتن لەو دنیا سەربەخۆیەی وا ئیسماعیل خەیات دروستی کردووە، دنیایەک کە گەرچی لەناو هەمان واقیعدایە، بەڵام پێبەندی ڕێساکانی واقیع نییە.

٥- هەندێ لە موفرەداتی تابلۆکانی ئیسماعیل خەیات، لەسەر سنووری ئایکۆنی ڤیژواڵ و بە ڕاز و سیمبۆلبوون ڕادەوەستن و خۆیان یەکلا ناکەنەوە. ئەمە نامسۆگەرییەکی فەلسەفی و هونەرییان پێ دەدات، پێم وابێ هەر بۆ بەهێزکردنی ئەم نامسۆگەرییەیە کە کەمترین هێڵی ڕاست و ڕژد، کەمترین دۆخی ڕاوەستاو دەبینین، ئەم جووڵە، ئەم لەرزۆکی و چەماوەیییە بە ناچار نیگایش دەبزوێنێ، بۆیە بینەر دەبێ وەک سەیرکردنی خەریتەیەک چاو بە تابلۆکاندا بگێڕێت و وردەکارییەکانی کەشف بکات. ئەمە وا دەکات جووڵە بە نیگا و بە تابلۆ بدرێت. ئەم جووڵەیە لە نێوان ڕەنگەکانیشدایە و ئەو وەهمە دەدەن دەڵێی بیچم و ڕەنگی ناو تابلۆکان بە دزییەوە و نابەرهەست دەجووڵێن و دەلەرێنەوە، بۆیە دەبینین سنووری نێوان ڕەنگەکان چەندەش دیاریکراو بێت لە شوێنانێکدا تێکەڵ بە یەکدی دەبن و سنووری یەکدی دەبەزێنن. ئەم تێکەڵبوونەی ڕەنگ و پێچەڵپێچبوونەی سنووربەندییەکان و موفرەداتەکان، ڕواڵەتی ناهێندەسی و جادوویی بە تابلۆکان دەدات، بۆیە هەندێجار هەست دەکەین تەمەنی تابلۆکان سەدان ساڵ کۆنتر و دێرینترە لەو سەردەمەی وا تێیدا کێشراوە. لێرەوە دەتوانین بڵێین زۆربەی تابلۆکان کۆمەڵە وێنە و بیچم و ڕەنگانێکن کە ڕەگیان لە نەستی کۆیی و مێژووییماندا داکوتراوە، هەر ئەمە گەرەنتییەکە کە زەمەن و مۆدە ناتوانن بە سانایی بیسڕنەوە.

The post تازەتر لە هەنووکە، دێرینتر لە دیرۆک appeared first on ژنەفتن.

بە گشتی ناباکۆف بە ئاگایییەوە سوودی لەو میراتە وەرگرتووە و دەوڵەمەندی کردووە؛ یه‌ک له‌و‌ به‌رهه‌مانە ڕۆمانی “پێکەنین لە تاریکی”ە. ڕەنگە ئەم ڕۆمانە لە چاو بەرهەمەکانی دیکەی وەک “پێنین” و “ئاگری کز” و… هێندە بەهێز نەبێت، بەڵام بە ڕای من تۆپۆس و پێگەیەکی گرنگی لە کاری ناباکۆفدا هەیە، ئەم ڕۆمانە هاوکات هەم پێوەندییەکی توندوتۆڵی لەگەڵ “میراتی ڕووسی” هەیە، هەم نوتفە و گەرای ڕۆمانی “لولیتا”یش وەک “ڕۆمانی ئەمریکایی” ناباکۆف لێرەدا چێنراوە. لە لایەکی دیکەوە دەرخەری ڕوویەکی ئاڵمانیای پاش شەڕی یەکەم و پێش شەڕی جیهانیی دووەمە، بە وتەیەکی دیکە بە ناوەرۆکی ئەورووپایی و دارشتننیکی ڕووسیانەوە نووسراوە.

ڕۆمانی “پیکه‌نین له تاریکی” بە فلاش فۆرواردێکی بوێرانەوە دەست پێ دەکات؛

 “ڕۆژێ ڕۆژگارێک لە شاری بێرلینی ئاڵمانیا، پیاوێک دەژیا، بە ناوی ئالبینوس. دەوڵەمەند و بەڕێز و بەختەوەر بوو، ڕۆژێک لەبەر کچۆڵەیەک هاوسەرەکەی بەجێ دەهێڵێ، ئەڤینی دا و بێ مەیلیی پێ کرا. ئەمە هەموو چیرۆکەکەیە، ئەگەر لە گێڕانەوەیدا چێژ و سوودەمەندیی نەبوایە هەر لێرەدا لێیدەگەڕاین.”

گێڕەوەر هەر لەم دەسپێکەدا کۆی پلۆت لە پەرەگرافێکدا دەخاتە بەردەستی خوێنەر و بە متمانەوە دەڵێ چیرۆکێکم هەیە کە چێژ و سوودمه‌ندییەکەی (وه‌ک دوو خسڵەتی هۆراسی) لە جۆری گێڕانەوە و وردەکاریدایە. وەک دەردەکەوێت کەسێتیی سەرەکیی ئالبینوس که‌سێکی زێدەڕۆیە، ئالبینوس کە ڕەخنەگرێکی بە تەمەنی هونەرییە، ئەوینداری کچێکی ١٧-١٨ ساڵان دەبێت و ژن و منداڵی جێ دەهێڵێت، کچەکەی دەمرێ، پارەی زۆری لێ‌دەبرێ، لە ڕێگەی ئەڤیندا کوێر دەبێت و لە ئەنجامدا دەکوژرێت.

لە زۆربەی ڕۆمانە ڕووسییەکان بەستێنی سیاسی و کۆمەڵایەتی تا ڕادەیەکی ئێجگار زۆر دیاریکەری دۆخی تاکییه، نووسەری ڕووسی سەدەی نۆزدەهەم کەسێتیی تەنها لە دۆخی تاکیی خۆیدا نابینێت، ئەکت و کارە بچووکەکانی کارەکتەرەکان لە بەستێنێکی بەربڵاوی کۆمەڵایەتی سیاسی و ئابووریدا، مانایەکی دیکە پەیدا دەکەن. با بە چەند نموونە ئاماژە بکەین:

له ڕۆمانی “باوکان و‌کوران”ی تورگێنیەفدا، بازارۆفی نوێخواز و ئانارشیست، وەک هەڵگری بیری نوێ و نوێنەری نەوەی نوێیە، مامی ئارکادیی هاوڕێیشی (واتە پاڤێل)، هەڵگری بیری کۆن و سوننەت و نوینەری نەوەی کۆنە، کە دەکەونە دوێلەوە بازاڕۆف، پاڤێل تەنیا بریندار دەکات. ئەمە پرسێکی کەسەکی نییە و لە ئاستی دوێلێکی دوو کەسی دەچێتە سەر و دەبێتە جەنگی نێوان دوو بیر و دوو نەوە و نەسڵ. له جیهانی تورگێنیه‌فدا نه‌ریت هێشتا ئەوەنده به‌هیزه که بیری نوێ جارێ ڕێگای نییه، بۆیه لە ئەنجامدا ئەمە بازاڕۆفە ده‌مرێت.

کاتێک داستایۆفسکی له ڕۆمانی “تاوان و سزا” پیره‌ژنی سووخۆر ده‌خاته به‌ر ته‌وری ڕاسکۆڵنیکۆف جیا له هه‌موو دەلالەتە تاکییه‌کان و ئیمان و تاوان و ڕزگاری، پێماندەڵێ ئیتر ئەو جۆرە ئابوور و پارەدانه ڕوو له تەواوبوونه و نۆبەی بانکدارییه‌کی نوێیە، بۆیە سەردەمی پیرەژن و پیرەپیاوی نزوولخۆر تەواو دەبێت. ئەمەش بە سانایی و بەبێ قوربانی ناکرێ، تەنانەت دەکرێ کەسی بێ تاوانیش وەک خوشکی پیرەژنەکە تووش ببێت. یان کاتێک ورۆنسکی و ئەسپەکەی له ڕۆمانی “ئانا کارنینا”دا دەگلێن، جگە لە دۆخی تاکیی ورۆنسکی کە پێشبڕکێیەکە وەک دەرفەتێکی باش بۆ هەڵسانەوەی خۆی دەبینێت، ڕۆمان پێشبینی ئەوە دەکات کە نەک هەر ورۆنسکی بەڵکوو توێژ(قشر)ەکەیشی سەرەونخوون دەبنەوە. تەنانەت کاتێک ئاناکارنینا دەخاتە ژێڕ شه‌مه‌نده‌فه‌ڕ، تەنێ پرس و هۆکار له‌ناوچوونی ژنێکی لە قاو دراو له‌ ژێر باری شکست و گوشاری عاشقی و… نییە بەڵکوو هاوکات باسی قەیرانی بنەماڵەی ئەشراف و کەوتنە ژێر شەمەندەفەڕ و لە ناوچوونی توێژێکە که ئانا سەر بەوە. شه‌مه‌نده‌فەڕی شۆڕشی ١٩١٧ کە هاتنە هەڵتەکێنەرەکەی پێشتر له به‌رهه‌مه‌کانی نووسه‌رانی ناوبراو پێشبینی کرابوو. بۆ شایەتیی ئەم باسە دەتوانین ئاماژە بەو وتارانەی لینین و پلیخانۆف بدەین لە سەر تۆلستۆی کە پێیانوایە، چەندەش دژە شۆڕش بووبێت، لە ڕۆمانەکانیدا باشتر لە زۆر تیۆریسیەن و ئایدیۆلۆگ هۆکارەکان و بەرگرەکانی شکستی شۆڕشی دێسەمبریستەکانی دەرخستووە.

ئەگەر له “باوکان و کوڕان” نه‌کرا باوک بکوژرێت، له “برایانی کارامازۆف”دا باوک دەکوژرێت و بە پێچەوانەی جیهانی “تاوان و سزا” هیچ هومێدێک بە ڕزگاری نامێنێ. ئەگەر لە جیهانی “تاوان و سزا” ئاقیبەت ڕاسکۆڵنیکۆف “ڕێگای ڕاست” دەدۆزێتەوە و پێملی “مەسیح” دەبێت و سویدریگایلۆف ئەم ڕۆحه یاخی و ناوازه‌ی جیهانی داستایۆفسکی ده‌گاته خۆکوژی، یان باشتر بڵێین داستایۆفسکی بە تۆپزی دەیگەیەنێتە خۆکوشتن. جیهانی “برایانی کارامازۆف” جیاوازە، لە دواجاردا به‌شێک له ڕۆحی “شەیتانی”ی سویدریگایلۆف له گیانی ئاسمەردیاکۆفدا دەرده‌که‌وێت و باوک ده‌کوژێت و منداڵان پێ دەنێنە ناو جیهانێکەوە کە ئیتر تا هەتا ناگەڕێنەوە وەک شۆڕشگێرانی ئۆکتەبەری ١٩١٧، به‌ وته‌ی ڕەخنەگرێک شۆڕشگێڕانی ١٩١٧ی ڕووسیا پێش ئەوەی بێنە جیهانی واقیعەوە پیشتر لە ناو ڕۆمانەکانی داستایۆفسکی لەدایک ببوون.

 بێێنەوە سەر ڕۆمانی “پێکەنین لە تاریکی” زه‌مه‌نی ڕۆمان سەردەمی کۆماری وایمار (١٩١٨-١٩٣٣)ە. ئەم دەورانە بە ڕواڵەت دێمۆکراتیکە، بە سەردەمێکی لەرزۆک، پڕ لە هیوا و بێهیوایی، هومێد و ترس، دادەنرێت، ئاڵمانیا کۆمەڵگایەکی تێکشاوە که دەیهەوێ هەستێتەوە بەڵام نازانێ چۆن. سه‌رده‌مەکە وه‌ک کەسێتییەکانی ناو ڕۆمان جۆرێک دڵخۆشیی ئاشقانە و هاوکات ناڕاستی تێدایە. وەک چۆن ئەزموونی وایمار دواجار ده‌گاته نازیزم لە ڕۆمانەکەیشدا فەزای ئاشقانە و ڕۆمانتیک دەگاتە کوێری و مردن. هەندێ لە نیشانەکان لە کۆمار و ڕۆماندا وەک یەک دەردەکەوتن؛ لە کۆماری وایماردا دەرکەوت دێمۆکراسیی بێ دێمۆکرات، چەندە زڕ و بێ بنەما بوو، وەک تابلۆ فەیک و زڕەکانی ئالبینوس و یان ئەویندارییە بێ ئەویندارەکانی مارگۆت و ئالبینوس.

“ماجەرا لێرەوە دەستی پێ کرد؛ شەوێک فیکرەیەکی جوان گەیشتە کەللەی ئالبینوس…. سەبارەت بە سیحربازێکی پیر لە دوایین پرۆگرامی ماڵاوییدا، خۆی وەک تارمایییەک مەحف و بزر دەکات. ئەو فیکرە بە تەواوی هی خۆی نەبوو بەڵام بوو بە هۆگری، لەگەڵیدا کایەی کرد و خڵەپاندییەوە، ڕێگەی دا لە هەناویدا ڕیشاژۆ بێت.”

هەر لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت لەگەڵ کەسێتییەکی سەودایی بەرەوڕووین، پیاوێک کە دەکەوێتە دوای فیکرەیەک، تا کۆتایی درێژەی پێ دەدات، لە ئەنجامدا زۆر شت و تەنانەت بینایی لە سەر ئەو ڕێگەیە دەدۆڕێنێت، واز ناهینێت و لە ئەنجامدا گیانی خۆشی لە سەری دادەنێت. ئالبینوسیش وەک سێحربازەکە مەحف دەبێتەوە. سەرانسەری ڕۆمان بەم جۆرە چنراوە، واتە ئەوەی بڕیارە ڕوو بدات لە پێشدا ئاماژەی بۆ دەکرێت. ژێرار ژۆنێت لە تیۆریی گێڕانەوەناسیی خۆیدا چەمکێکی هەیە بە ناوی پرۆلێپسیس، ئەم چەمکە تا ڕادەیەکی زۆر نزیکە لە فلاش فوروارد، پرۆلپسیس بە زمانی سادە واتە ڕووداو پێش ئەوەی ڕوو بدات لە ناو چیرۆکدا ڕاستەوخۆ یان بە هەندی کۆدەوە، باسی دەکرێت. جیا لە فلاش فوروواردی دەستپێک و ئایدیای سیحربازی پیر، کۆی ڕۆمان بەم تەکنیکە تەنراوە. دوو نموونەی دیکە:

لە لاپەڕەی ١٧ ئالبینوس دەچێتە سینەمایەک کە مارگۆت تێیدا کار دەکات، فیلمێک ببینێ؛

 “ئالبینوس کتوپڕ هەستی بە پەژارە و خەم کرد. کاتێک هاتبوو کە فیمەکە خەریک بوو تەواو دەبوو:

 کچۆڵەیەک لە هەمبەر پیاوێکی دەمامکدار و چەکداردا، بەرەبەرە خەریک بوو لەنێوان کەلوپەلە هەڵرژاوەکاندا دەکشایە دواوە”

 ئەم دیمەنە بە جۆرێک پێشەکییەکە بۆ جۆری مردنی ئالبینوس؛ لە کۆتاییی ڕۆماندا ئالبینوس بە دەمانچەوە دەچێتە ماڵەکەی خۆی کە مارگۆت بکوژێت مارگۆت پاشەوپاش خۆی حەشار دەدات و دەتوانێ ئالبینوس بکوژێت، هەڵبەت ئالبینوس لە باتیی ئەوەی دەمامکی لێ دابێت، کوێرە. یان ئیرمای کچی ئالبینوس خەونێک دەبینێ کە لە کاتی یاریی هاکیی سەرسەهۆڵ، خۆی و باوکی هەڵدەخزن و دەکەون، چەندشەو دواتر ئیرما دەمرێت و بەپێی لۆژیکی خەونەکە، خوێنەر ئامادە دەبێت بۆ مردنی ئالبینوسیش.

لووکاچ پێیوایە ڕۆمان و چیرۆک بەبێ ڕێککەوت و ڕووداو ناچێتە پێش، بەڵام نووسەری لێزان ڕێککەوت و ڕووداوی کاڵ بەرز دەکاتەوە تا وەک پێویستی و زەروورەتی ناو دەقی لێ دەربێت، بۆ نموونە؛ ڕاستە ئەسپەکەی ورۆنسکی لە ڕۆمانی “ئاناکارنینا” بە سودفە و ڕێککەوت سەرسم دەدات و دەکەوێت، بەڵام لە ستراکتۆری ڕۆمانەکەدا ئەم ڕووداوە، وەها دەتەنرێت وەک پێویستییەکی ناچارەکیی لێ دێت، هەر لەو چرکەساتەدایە کە ئانا کارنینا بێ ئیرادە دڵی بۆ دڵدارە گلاوەکەی دادەچڵەکێت، مێردەکەیشی هەر ئەو کاتە لە گۆڕان (خەیانەت)ی ئانا ئەرخایەن دەبێت. سەرانسەری ڕۆمانی “پێکەنین لە تاریکی” بە ڕێککەوت و ڕووداو تەنراوە؛ ئالبینوس بە ڕێککەوت مارگۆت دەبینێ، بە ڕێککەوت فریا ناکەوێ نامەکەی مارگۆت لە پۆستچی وەربگرێت، بە ڕێککەوت ڕێکس لە ماڵی ئالبینوس، مارگۆت دەبینێتەوە، ئالبینوس بە ڕێککەوت لە شارۆچکەیەکی دیکە کۆنرادی هاوڕێی دەبینێتەوە، کۆنراد بە ڕێککەوت لە پاسەکەدا گوێی لە قسە ئێرۆتیکییەکانی ڕێکس و مارگۆت دەبێت، ئالبینوس بە ڕێککەوت بە ڕوودای ماشین کوێر دەبێت و… جیاوازیی ئەم ڕێککەوتانە لەگەڵ ڕێککەوتی حەکایەتی و ڕۆمانسی لەوەدایە ڕووداو و ڕێککەوتی حەکایەتی لە ئاستی کردەی دەستکرد و کاڵدا دەمێننەوە دەڵێی بە دەقەوە هەڵواسراون، بەڵام سەبارەت بە ڕۆمان، ڕێککەوت و ڕووداو لە تانوپۆی دەقدا دەتوێنەوە و دەبنە زەروورەتێک کە بەبێ ئەمانە دەق ناگوورێ، بۆیە کاتێک لە کۆتایییەوە سەیری ڕووداو و ڕێککەوتەکان دەکەوین دەزانین هەر دەبوو وابێت، وەک چۆن هەر دەبوو پیرەژنێکی سووخۆر و خوشکەکەی بە تەورەکەی ڕاسکۆڵنیکۆف بکوژرێن نەک هیچ پارەداری دیکە، یان تەنانەت سویدریگایلۆف.

The post ڤێلادیمیر ناباکۆف؛ میراتگری ڕەسەن appeared first on ژنەفتن.

له سه‌رده‌می زێڕینی ئەده‌بیاتی ئامریکاوه، هه‌ر له چیرۆکی “من ده‌به‌نگم“ و “هێلکە“ی شێروود ئەندێرسۆنه‌وه گومان له سه‌رگرتنی ئەم خه‌ونه ده‌کرێت. که‌سایه‌تیی گۆڕانخواز و ساده‌ی چیرۆکی ئەندێرسۆن به‌ره‌به‌ره تێده‌گات خه‌ونه‌که سەرتره لە ئیراده‌ی ئەو، ته‌نانه‌ت گه‌یشتن به ئاواتی ساده‌یش دژوار و ئەسته‌مه، وه‌ک ئەوەی هێلکە‌یه‌ک به ساغی بخرێتە ناو بوتری (بوتله‌‌)وه.

فیتزجراڵد له ڕۆمانی “گەتسبیی مه‌زن”‌دا  نیشانی دا هه‌ڵکشان و جێگۆڕکێی چینایه‌تی ‌(راسته له “من ده‌به‌نگم“دا سه‌ری نه‌گرت) ئەگەر به به‌خت و شانسیش وه‌ک نموونه‌ی گه‌تسبی سەربگرێت ئەنجامه‌که‌ی تراژیکه، ده‌ڵێ له ئەنجامی به‌ریه‌ککه‌وتنی چینی باڵای واقعییه‌تی ئەمریکایی له‌گه‌ڵ توێژی “تازەپێگەیشتوو”ی به‌رهه‌می خه‌ونەکە، ئەزقه‌زا تازه ‌پیاکه‌وتوو باشتر ده‌کێشرێتە خوارەوە و ناکام ده‌یێت.

به‌رهه‌مه‌کانی ویلیام فاکنێر و درامه‌کانی تێنێسی ویلیامز نیشانیان دا بنه‌ماڵە ئەو شوێنە پشتیوان و خاوێن و هێمنه نییه وا له خه‌ونی ئه‌مریکاییدا به‌رده‌وام پشتیوانی و به‌رگری له بایه‌خ و به‌هاکانی ده‌کرێت. به‌ پێچە‌وانه‌وه بنه‌ماڵە‌‌ وه‌های پێکراوە نه‌ک هه‌ر پیرۆز نییه به‌ڵکوو هەم خۆی کێشەی تازه به‌رهه‌م ده‌هێنێت هەم کێشە کۆن و نووستووه‌کان بۆ ئەندامانی ده‌گوازێته‌وه. فاکنێر له ڕۆمانگه‌لی “هه‌را و تووره‌یی” و “گۆڕ به گۆڕ“دا هەڵوەشاندنه‌وه‌ و لێک‌ترازانی بنه‌ماڵە و به‌هاکانی، به هۆی باری قورس (تابووتی ناو گۆڕ به‌گۆڕ) و دژوازییە ناوخۆیییەکان و که‌وتنه داوی خه‌ونی به‌خته‌وەریی نزیک‌ و له‌به‌رده‌ست نیشان ده‌دات.

تێنێسی ویلیامز له شانۆنامه‌ی “تراموایه‌ک به‌ناوی مه‌یل“ و “باخچه‌ی ئاژە‌ڵانی شووشه‌یی“ ده‌ریده‌خات  مه‌ترسیی ناو بنه‌ماڵە که‌متر نییه له مه‌ترسییه‌کانی ده‌ره‌وه. ئەو خه‌ونه‌ش ئەوەنده قورسایی ده‌کات به سه‌ر شانی که‌سایه‌تییه‌کانه‌وه که مالیخولیا ده‌بێتە یەکێک لە ئەنجامه‌کانی، بۆیە یان سەری خۆیان هه‌ڵده‌گرن وه‌ک پیاوه‌کانی ناو باخچه‌ی ئاژەڵان یاخۆ تووشی داڕمان و داوه‌شان ده‌بن، وه‌ک زۆربه‌ی ژنه‌کان.

ئارتوور میله‌ر نه‌ک هه‌ر قورسایی، به‌ڵکوو مه‌ترسیداربوونی خه‌ونه‌که ده‌رده‌خات. له “مه‌رگی فرۆشیار“دا نیشان ده‌دا چۆن «کار» نامۆ بووه‌ته‌وه و فرۆشیارێک بە ته‌مه‌نیک کارکردن، نەک به‌خته‌وه‌ری و ڕزگاری، به‌ڵکوو ناتوانێ نیازی ئاسایی خۆی و بنه‌ماڵەی دابین بکات.

دژایه‌تیی “به‌ره‌ی بیت“ له‌گه‌ڵ خه‌ونی ئامریکایی ئاشکراتر له‌وه‌یه بۆ مسداق و نموونه‌‌ بگه‌ڕێین. ئالێن گینزبرگ شیعری “لووره“ به زمان و ڕسته‌ی قامچی‌ئاساوە ده‌کاته شینگێڕییه‌کی هیستریک و تووڕە له ده‌ست سیسته‌م و به‌ها به‌تاڵەکانی خه‌ونی ئامریکایی. ئەو ئاگایییه ناشاده وا ده‌کات کۆی نووسه‌رانی “بیت” له به‌ر هوروژمی واقیع و خه‌ونی ئامریکایی، په‌نا بۆ عیرفانی روژهه‌ڵاتی و ماده‌ی هۆشبه‌ر به‌ر‌ن. 

ڕەنگه له ڕواڵەتدا ئەدەبیاتی پوست مۆدێرنی ئەمریکایی، کایه‌باز و سه‌ر و دڵخۆش ده‌ربکه‌وێت. به‌ڵام به‌کسه‌ر وا نییه، به‌ڵکوو به ته‌وس و ئایرۆنی و گاڵتەپێکردن و شکاندنی نه‌زم و ڕێساکان… هه‌ڵە و کاولکارییه‌کانی داوه‌ته به‌ر ڕەخنه و لانی مرۆڤی بێ ده‌ره‌تانی چۆڵ نه‌کردووه. که‌سانی وه‌ک کورت ڤونێ گات، ریچارد براتیگان، تامس پینچۆن و دان دەلیلۆ  و…  نه‌ ته‌نیا هیچ ئومێدێکیان بە وەدیهاتنی خەونی ئەمریکایی نییە، به‌ڵکوو به سووک و‌ چرووکی ده‌بینن، ده‌زانن ئیتر خه‌ون نا، ئامرازێکە به‌ده‌ست سه‌رکرده‌ سیاسی و ئابوورییه‌کانه‌وه بۆ خافڵاندن و سه‌رقاڵکردن. دان ده‌لیلۆ له شاکاری “نۆیزی سپی“دا نیشان ده‌دا، بنه‌ماڵەی به ر‌واڵەت به‌خته‌وه‌ری “بابێت” و “جه‌ک” که ئێسته ژن و مێردن، هه‌رکامیان سێ چوار جیابوونه‌وه‌ و شکستیان له پشته و  تازه زانیویانه ڕەوتی ژیانیان لە ده‌ستی خۆیاندا نه‌بووه و نییه. ده‌لیلۆ ده‌ریده‌خات خه‌ونی نوێی ئامریکایی، ئەوەنده نه‌زۆک و پووچه‌ڵه به‌ناچار لە ڕێگەی میدیا و سه‌رگه‌رمی و مه‌سره‌فگه‌رایییەوە ژیانی که‌سه‌کان  کۆنتروڵ ده‌کات و مخابن  باشیش کردوویه‌تی.

به هه‌ر حاڵ ململانێی ئەو ئایدیایه و دژایه‌تیی ئەده‌بیات له‌گه‌ڵیدا، دوور و درێژتر له‌م چه‌ند ناوه‌یه، ئەمه بمێنێ که نووسه‌رانی وه‌ک نورمه‌ن میله‌ر، سه‌لینجه‌ر و ئێدوارد ئالبی راسته‌وخۆ په‌رژاونه‌ته سه‌ر به‌تاڵی و تاڵییەکانی ئەو ئایدیایه.

The post ئەده‌بیات و خه‌ونی ئەمریکایی appeared first on ژنەفتن.