كاراكتەری ڤیتگنشتاین لە فیلمی (زمان)دا، سەرەتا لە یەک زمانی لۆژیکی بۆ پێوانی هەموو شتێک دەست پێ دەكات و دواتر دەگاتە ئەوەی کە نەخێر، ئێمە یەک زمانمان نییە، بەڵکوو کۆمەڵێ زمانمان هەیە، لە بەکارهێنان و سیاق و یاری جیادا، مانای جیا دەدەن. وەك زمانی یاسا و زمانی شیعر و زمانی ئەفسانە و زمانی زانست و زمانی ڕۆژانە… پاشان فیلمەكە لە پرسی تووانەوەی زمان و وێنە و كلیك درێژ دەبێتەوە.

تیۆریی پەتی و ڕێبازەكانی بیركردنەوە

(ڤیتگنشتاینی فرەزمان) زۆربەی بەرهەمەکانی بۆ هەڵوەشانەوەی بنەما فەلسەفییەکان تەرخان کردووە و بڕوای بەوە نییە، كە بتوانین لە ڕێگای پرۆسەی دەروونی چەمكەكان ڕوون بكەینەوە، پێی وایە بە ئاماژەكردن بە گرنگی ئەو پانتایییە کۆمەڵایەتییانەی، کە کردەی زمانەوانی تێدا ئەنجام دەدرێت، شتەكان دەگۆڕێن. بەو مانایەش دەبێ زمانەوانی لە ڕێگای بەستێنە کۆمەڵایەتییەکانەوە لێک بدرێتەوە، نەک کردارە دەروونییەکان، مانا بۆ دەربڕینەکان دیاری بکەن. زمان لە ڕێگای (كردەی بەکارهێنانی زمان) پەیوەندی بە کۆمەڵگاوە دەكات و ڕێکوپێکی خۆی بە تێپەڕبوونی کات دەپارێزێت. لەسەر بنەمای رەخنەگرتن لە تیۆریی پەتی و عەقڵی سکۆلاستیکی، بە تایبەتی بۆ ڕوونکردنەوەی زمانی ئاسایی… ڤیتگنشتاینی دووەم ئەو هەڵوێستەی ڕەت کردەوە کە زمان بە دابڕاو لە كردەی بەکارهێنان بژمێردرێت و چالاکییەکانی لێ بسێنرێتەوە. چونكە زمان حاڵەتێکی دەروونی نییە، کە واقیع وێنا بکاتەوە، بۆیە ملكەچی هیچ یاسایەك نابێت، تەنها شێوازی بەکارهێنان نەبێت، شێوازی بەکارهێنانی زمان تەنها پێوەرێکە، كە وەک پێوەر بەکاری دەهێنێ. بە واتایەکی دیكە ڤیتگنشتاین لە باوەڕی کۆنکرێتی و بەكارهێنانی تایبەتی زمان دوور دەكەوێتەوە.  

لێرەوە  گرنگی کارەکانی ڤیتگنشتاین بۆ پڕۆژە كۆمەڵناسییەكانی بۆردیۆ لە چەمکی ڕەنگدانەوە و كردەی پەیڕەویکردندا دەبینرێت. بۆردیۆ وریایی ڤیتگنشتاینی دووەم لەبارەی ڕەخنەگرتن لە بیری پەتی و ڕێبازەكانی بیركردنەوەدا جارێكی دیكە لە بواری كۆمەڵناسیدا دادەڕێژێتەوە. كەواتە وەك چۆن لە زماندا ڕاست و هەڵە ئەوەیە، کە خەڵک دەیڵێن؛ خەڵک بەو زمانەی کە بەکاری دەهێنن هاوڕان. بە هەمان شێوەش کۆدەنگی لە زماندا نییە، بەڵکوو ئەو کۆدەنگییە لە شێوەی ژیاندایە، بۆیە هیچ بنەمایەکی زاڵ نییە، کە پراکتیکی زمانەوانی کۆنتڕۆڵ بکات، وەك چۆن هیچ بنەمایەکی ڕەها نییە، بۆ ئەوەی چی دەکەین، یان چی دەڵێین.. لەسەر ئەو بنەمایە بۆردیۆ هەموو بنەما ڕەهاكانی بۆ پراکتیزە کۆمەڵایەتییەكان ڕەت كردەوە. بەو مانایەش تیۆریی کۆمەڵایەتی پێویست ناکات، بناغەی یەکەم بۆ پراکتیکە کۆمەڵایەتییەکان هەڵکەنێت، جا ئەم بنەمایە خواستی بەدەستهێنانی گەورەترین سوودی مومکین بێت، یان ڕەزامەندی تاكەكان. كەواتە بۆردیۆ هیچ پاساوێک بۆ ڕوونکردنەوەی تیۆریی کردارە کۆمەڵایەتییەکان لە ڕێگای بیروباوەڕ و ئارەزووی تاکەکانەوە نابینێت.

 بە دیوەكەی دیكە کاتێک فەلسەفەی کلاسیک بە شێوەیەکی پەتی بیر لە زمان دەکاتەوە، ئیتر دەكەوێتە دەرەوەی پانتاییی بەكارهێنانە پراکتیکییەكانەوە، ئەوەش هەمان ئەو هەڵەیەیە، کە تیۆریی هەڵبژاردنی عەقڵانی ئەنجامی دەدات، کە پاڵنەری زۆرترین قازانج لەسەر بنەمای زانینی پێشوەختە ڕوون دەكاتەوە! كەواتە هەرگیز ناشێ عەقڵ بەپێی ڕوانگەی دیاریكراوەوە سنوودار بكرێت. وەك چۆن ناشێ پراکتیزە کۆمەڵایەتییەکان لە ڕێگای میکانیزمە دەروونییەکان ڕوون بكرێتەوە.

هاپیتۆس

لەنێوان پراكتیك و تیۆریدا

هاپیتۆس لە بنەڕەتدا کۆمەڵێک خوو و هەڵوێست و بەها و مەیلە، كە تاكی نێو كۆمەڵگا لە پەروەردەی کۆمەڵایەتی و ئەزموونی ژیاندا بەدەستی دەهێنێت. ئەو چەمكە بۆردیۆیییە، ڕەفتارێك نییە، کە لە ژینگەی دەرەکییەوە بەدەست هاتبێت، بەڵکوو جۆرێکە لە (بەرنامەسازی ناوخۆیی) و پاڵنەرێکە بۆ تاک بۆ ئەوەی بە شێوەیەک مامەڵە بکات، کە لەگەڵ پانتاییی کۆمەڵایەتییەکانیدا بگونجێت، وەك چۆن لەگەڵ نوێبوونەوە و ئاڵۆزی ئەزموونی تاکدا دەگۆڕێت و نوێ دەبێتەوە.

هاپیتۆس تەنها لە جەستە پێک نەهاتووە، بەڵکوو لە گریمانە بنەڕەتییەکانیش پێک هاتووە، واتە لە هەموو شتە دەروونییە نامەبەست و نائاگاکان پێك هاتووە. چەمكی هۆشیاری کە یەکێکە لە پێکهاتەکانی هاپیتۆس، هۆشیاری نائیرادییە و تایبەتمەندییەكەی ئەوەیە، کە ڕێگا بە سەرهەڵدانی جۆرێک لە ئازادیی نائاگایی یان کەم هۆشیار، ناهۆشیار دەدات، کە سەرچاوەکەی نادیارە. بۆردیۆ دەڵێت بڕیاری ئیمانهێنان تەنها کاتێک سەرکەوتوو دەبێت، کە بڕیاری لەبیرکردنی لەگەڵدا بێت!! بەو قسەیە هەوڵ دەدات هەستی هاوبەشی مەبەستداری عەقڵانییەكان تێپەڕێنێت. بەو مانایە پراكتیك بە هیچ مەبەستێک یان عەقڵێکەوە تایبەت نییە، وەك چۆن لە بەرانبەر پراكتیكدا زمان ملكەچی هیچ ڕێسا و یاسایەك نابێت. بەڵكە بریتییە لە تێگەیشتن لە لۆژیکی هەموو کردارە (مەعقولەکان) بەبێ ئەوەی بەرهەمی پلانێکی عەقڵانی داڕێژراو بێت. کردارگەلێکە، کە بە جۆرێک لە جۆرەكان لە ئامانجێكی بابەتییدا دەردەكەوێت، بەبێ ئەوەی بەشێوەیەكی ئاگاییانە پێوەندی بە ئامانجێکی درووستکراوی ئاشکراوە بكات، بەبێ ئەوەی بە مەبەستی یەکگرتوویی، یان لە بڕیارێکی هۆشیارانەدا هەڵقوڵابێت. بە كورتی چەمکی هاپیتۆس هیچ نییە، جگە لە (كردەیەكی تیۆری) کە ئامانجی زاڵبوونە بەسەر دژایەتی ساختە و بێنرخكردنی پراكتیك و تیۆریی ئۆنتۆلۆژی.

بەڵام زمان چۆن هاوسەنگی هێز دەپارێزێت؟ هۆكاری ئەو پرسیارە ئەوەیە، كە زمان زیاتر لە ئامرازێکی پەیوەندیکردنە. (نۆرمان فێرکلیف) لە كتێبی (زمان و دەسەڵات)دا جەخت لەوە دەکاتەوە، کە زمان بێلایەن نییە، چونكە هەموو سیستم و دامەزراوەكان بۆ ڕاییكردنی كارەكانیان پشت بە گوتاری زمانەوانی دەبەستن، بۆ نموونە شێوازی گێڕانەوەی یاساکان، یان هەواڵەکان. بەڵام هەموو ئەوانە تەنها لە سیستمی زماندا كورت نابنەوە، بەڵکوو بۆ بەرهەمهێنانی جیاوازی خزمەت بە بەرژەوەندیی (هەندێک لایەنی جیاواز) دەكەن!!. كەواتە زمان دەسەڵاتی جیاوازی لەناو کۆمەڵگادا دەچەسپێنێ.

لەنێوان سیستم و جیاوازی، یاسا و پراكتیك، مەعقول و نامەعقول… ڕەخنەی بۆردیۆ لە زمانەوانیی چۆمسکی و سوسێر و … هەموو ئەوانەی کە لە پێکهاتەی (زمانەوانی نموونەیی) دەکۆڵنەوە، ئەوەیە، كە لە بارودۆخە کۆمەڵایەتییەكان دابڕاون! بۆ نموونە: سوسێر حەزی لە زمانە، قسەکردن فەرامۆش دەكات.. چۆمسکی گرنگی بە لێهاتوویی، یان توانا دەدات نەک دەستکەوت.. بە كورتی ئەوە پراکتیکی زمانەوانییە، پراکتیکی کۆمەڵایەتی بەرهەم دەهێنێت، نەك ئەو یاسا زاڵانەی کە توێژەر لە مێشکی خۆیدا دەیانخەمڵێنێ.. چونكە هیچ یاساک بە شێوەیەکی پێشوەختە و مەجازی بوونی نییە، بەڵکوو لە پراکتیکدا بوونی خۆی دەدۆزێتەوە! بە پێچەوانەی گوتاری عەقیدەی یاسایی، کە بە مەبەست پەنا دەباتە بەر زاراوەی ناڕوون و ناڕوونی حوکمڕانی و ڕێزمان، بۆ ئەوەی ئەنجامێکی دیاریكراو بەرهەم بهێنێت.

ڤیتگنشتاین لە گوتارێکی ڕوون داڕێژراوەوە بەرەو پراکتیک دەڕوات. بەڵام بۆردیۆ جەخت لەسەر پێویستی دەستپێکردن لە پراکتیکەکانەوە بەرەو یاسا دەکاتەوە، واتە پێویستی لێکدانەوەی یاساکان لە ڕێگای پراکتیکەکانەوە، کە لە هەموو کارلێکێکی کۆمەڵایەتیدا هەست بە درووستکردن و نوێکردنەوەی ئەو یاسایانە دەکەن.

سەرمایەی زمانەوانی

سەرمایەی دیجیتاڵی

سەرمایەی زمانەوانی زاراوەیەکی کۆمەڵایەتی زمانەوانییە، کە لەلایەن بۆردیۆوە داڕێژراوە. بۆردیۆ بە کەڵەکەبوونی کارامەییی زمانەوانی و وەک جۆرێک لە سەرمایەی کلتووری وەسفی دەکات. سەرمایەی کلتووریش بریتییە لە کەڵەکەبوونی زانست و لێهاتوویی و دەستکەوتە كلتوورییەکان، بەڵام سەرمایەی دیجیتاڵی، تێڕوانینی بۆردیۆیە بۆ بۆشاییی دیجیتاڵی و ئەو پانتایییە دەگرێتەوە، كە توانای ڕوونكردنەوەی جیاوازییەكان و بەرفرەوانكردنی بەكارهێنانەكانی هەیە، تا بشێ بواری دیكەی كۆمەڵایەتی بگرێتەوە. لەنێوان سەرمایەی زمانەوانی و دیجیتاڵیدا، فەزایەكی كراوە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان بەڕێوە دەبات، بەڵام لەبری گوتاری زمانی خوێندراوە و بیستراو، پشت بە گوتاری وێنەی دیجیتاڵی دەبەستێت. كلتووری وێنەیی، خولیا و چەمكێكی نوێیە و سرووشتی پەیوەندییەكانی ڕاستەوخۆتر و خێراتر و پڕ زانیاریتر و ئەرێنیتر و پڕ چێژتر كردووە. وەرگر دەتوانێ بە خێرایییەكی لە سنووربەدەر لە هەموو شوێن و كاتێ پێی بگات و بیگەیێنێت.

زاراوەی كلتووری وێنە، پەیوەندی بە ڕەهەندە فرەجۆرەكانی وێنە و دەلالەت و مانا و كاریگەرییەكانیدایە، وەك چۆن پەیوەندی بە چۆنێتیی تەماشاكردنی وەك ڕەمز و ئامرازی گواستنەوەی زانیارییەكان و چێژەوە هەیە، هەموو ئەو گۆڕانكارییانەش كلتووری وێنە و وێنەی دیجیتاڵی و شۆڕشی وێنە رابەرایەتییان دەكات، فیلمی درێژی (ماڵئاوا زمان) دەگەیەنێت، بەو مانایەش كلتووری وێنە وەك سیمای ئەو سەردەمە شوێنی زمانی گرتۆتەوە.. كلتووری وێنە ناسینەوە قبوڵ دەکات، بەڵام ئینکاری قبوڵ ناکات! هەموو کۆمەڵگایەک کلتوورێکی بینراوی هەیە و هەموو کلتوورێكی بینراویش لە شۆڕشە تەکنیکییەکان دابڕاو نییە.

ئەو سەردەمەی کە ئێستا تێیدا دەژین بە خێرایی بەرەو پێکهاتنی شارستانیەتی وێنەیی دەڕوات، ئەمەش وامان لێ دەکات لەبری (كەسی زمانی) باسی (کەسی وێنەیی)، لە بری بابەتی (مێژووی ناوەڕۆک) باسی شاشەی (بینراوی چركەساتی)، لەبری (ئەزموون) باسی (بەكارهێنان)، لەبری (زمان) باسی (كلیك).. بکەین، واتە لەبری گێڕانەوەكان باسی زانیارییەكان و شۆڕشی خودی و گۆڕانكارییەكانی ئیگۆ بكەین. هێزی وێنە وەك گوتارێکی کراوە بەڕووی هەموو زمانەکاندا، وادەکات بچێتە نێو خەیاڵی جیهانەوە و پەیامەکەی خۆی بە شێوەیەكی فرەڕەهەندی ئاگایی و نائاگایییەوە بگەیەنێت، بەو مانایەش ئەرکی وێنە لە بینینەوە بۆ تێگەیشتن تێدەپەڕێت و ئیتر لە ڕەهەندی تایبەتی ئایکۆنی و پلاستیکییەکەیدا ناوەستێت، بەڵکوو لەوە زیاتر بۆ ڕەهەندی ناڕاستەوخۆ هەنگاو دەنێت، جگە لە پەیامی بینراویش، پەیامێکی ڕێکخراوی هەیە، کە لە دەرەوەی سنووری فەرمی وێنەکان دزە دەکات و هەڵگری کۆمەڵێک واتا و سرووشی جیاوازە.

وێنەی ئەمڕۆ، بەرهەمی كلتوور و بیرکردنەوە و ئابووری و تەکنۆلۆژیایە. بەو مانایەش هەر تەنها لە چێژوەرگرتن بە هەموو ماناكانییەوە كورت ناكرێتەوە، بەڵكە زمانێکی خێرای پڕ زانیاری و بینراوی مۆدێرنە، کە وشە و کردار تێیدا بە یەکدەنگ (یەك كلیك) نوێنەرایەتی حەقیقەت دەکەن. بۆ ئەوەی وێنەش ڕۆڵی پێویستی خۆی جێبەجێ بکات، هەر تەنها رەنگدانەوە نا، بەڵكوو دەبێ بینراوێكی درەوشاوە بێت، بۆ سەركەوتنی بەكارهێنان و گۆڕانکاری و هاندانی جددی و بونیادنانی درووستی مرۆڤ و گەردوون.

هەولێر 5/4/2025

The post (ماڵئاوا زمان) appeared first on ژنەفتن.

لە سەرەتادا… وشە نەبوو. تەنانەت کرداریش نەبوو. لە سەرەتادا جووڵە بوو¹.

جووڵە بنچینەییترین پەیمانی ژیانە. گرنگ نییە ئێمە لێرەدا سەروکارمان لەگەڵ سەمای ئەستێرەکان یان جووڵەی زەردەواڵەکان هەیە یان نا. ئەو پەندە کۆنەی دەڵێت «من بیر دەکەمەوە، کەواتە من هەم» ² دەبێت بەم جۆرە وەربگێڕدرێت: «من دەجووڵێم، کەواتە من دەژیم».

سروشت سەردەمی ئێمەی ناچار کردووە – یەکەم جار لە کاتی دروستبوونی زەوییەوە بە مانای هەستکردن بە جووڵە وەک خێرایی – ئەو وێنە جووڵاوانە دروست بکەین کە ئێستا ئێمە پێی دەڵێین فیلمو بەرزی بکەینەوە بۆ ئاستی خۆ-دەربڕین. ئەگەرچی دەکرێت ئەم بۆچوونە وەک شتێکی سەرەتایی دەربکەوێت، بەڵام ئەم فۆرمەی دەربڕین ڕێچکەی ئاسۆ و لۆژیکی خۆی دەگرێتە بەر تا ببێتە فۆرمێکی هونەر.

ئەگەر لەدەرەوە سەیر بکەین، ئەمە بۆ ساتێک وەک برسییەکی تێرنەخۆرانەی بێ پێشینە دەردەکەوێت کە جەماوەری بەرفراوان فیلمیان هێندە بەخێرایی قوت دابێت نەک ئەوەی یارمەتیدەر بن لە گۆڕینی فیلم بۆ فۆرمێکی هونەر. چۆنایەتیی هونەر ناتوانێت لەگەڵ هەنگاوی ئەم خواستەی برسێتییەدا بڕوات. ئەو جوانترین خوڵقاندنەی تا ئێستا لە خەیاڵ و تەکنەلۆژیاوە لەدایک بووە، بە شێوەیەکی بێ پێشینە کەوتووەتە بەردەم مەترسیی خنکان لەنێو زۆنگاوی فێڵبازانەترین کیچ (kitsch) ³ و بازاڕییبووندا. تەنها کەمێک لەوانەی لە سەرەتاوە کار لە فیلمدا دەکەن خاوەن ڕوانگەیەکی فراوانن نەک تەنها لەبارەی پۆتێنشیاڵ و ماتەوزەکانی فیلمەوە، بەڵکوو هەروەها لەبارەی ئەو بەرپرسیارێتییە هێشتا دەرک نەکراوەوە کە فیلم وەک ئامرازێکی چرۆکردنی عەقڵ و دەروونی خەڵک، گریمانە دەکرێت و دەبینرێت. بەڵام خەیاڵ و تەکنەلۆژیا خزمەتیان بە خوڵقاندنی خۆیان کردووە. تەکنەلۆژیا ئەم کارەی بە شێوەیەکی سەرکەوتووانە ئەنجام دا بەوەدا هەوڵیدا فۆرمە تازەکان بکاتە واقیعییەتە تەواو ناسراو و ئاشناکانی ئەمڕۆ و بە گۆڕینی قوڵاییەکانی کاڵفامی بۆ نێو شتێک کە دەکرێت هەڵبکشێنرێت بۆ کوتکەی بەرزاییەکانی بەدیهێنانێکی ڕەسەن و سەرەکی. خەیاڵ وەها جووڵایەوە فیلم بە شێوەیەکی شیعرییانە باڵادەست بکات. بەتەواوی بەو باوەڕە گەیشتووم کە دەکرێت دووبارە لەدایکبوونەوەی فیلم بەتەنها لەم بیرۆکەیەوە سەرچاوە بگرێت.

ئەمڕۆ ڕاستەقینەیی تەکنەلۆژیا بە ئامادەییەکی باڵادەستەوە لە فیلمدا دەمێنێتەوە، و بەردەوام دەبێت لە ڕەزامەندکردنی خۆی لە ڕێگای سەرسامکردن، سەرسوڕماندن، تووشی موفاجەئەکردن و خۆشحاڵکردنمانەوە – بۆ نموونە کاتێک فیلم جووڵەی خێرا بەکار دەهێنێت بۆ خێراترکردنی شتەکان لای ئێمە تا دەگاتە خاڵی بوون بە کۆمیدیا یان کاتێک جوانیی شتە جووڵاوەکان بۆ ئێمە ئاشکرا دەکات، ڕێک و ڕاست بەرەو دوایین نهێنییەکان دەڕوات، ئەمەشیان لە ڕێگای بەکارهێنانی جووڵەی هێواشەوە. بەڵام مەزنێتیی ڕاستەقینەی فیلم تەنها ئەو کاتە ئاشکرا دەبێت و دەردەکەوێت کە ئێمە هیوامان هەبێت، فیلمی سبەی جەخت لەسەر ئەزموونی بیرۆکەیەک دەکاتەوە، لەسەر حەقیقەتی شیعرییەت.

با سەبارەت بەم خاڵە ڕوون و ڕاشکاو بین. فیلم حەماسەی مۆسیقایی سەدەی بیستە. بەڵام دەکرێت شتێکی زۆر زیاتر لەمەش بۆ مرۆڤایەتی بێت؛ فیلم دەکرێت مژدەبەخشێکی گەشتیار بێت کە لە بەردەم ملیۆنان خەڵکدا قسە دەکات. لە ڕێگای لێدوانی بێدەنگی وێنە جوڵاوەکانییەوە، لە زمانێکدا کە بە یەکسان هەموو مرۆڤەکان تێی دەگەن، فیلم دەتوانێت ڕاستەقینەترین بەشداری لە چاککردنەوەی ئاژاوە و پەرتەوازەییەکاندا بکات، ئەو گەڕەلاوژانەی بوونەتە بەربەرست لە بەردەم گەلان و نەتەوەکان یەکتر بەو جۆرە ببینن کە لە ڕاستیدا هەن، بەو جۆرەی لە ڕۆژگاری بورجی بابلەوە لێرەن.

ئەمڕۆ چەندەش دژبەر و پارادۆکس دەربکەوێت، ئێمە دەست دەکەین بە بەکارهێنانی جووڵەی هێواش بۆ تۆمارکردنی بیرۆکە و هەستکردنەکان لە پێناوی پیشاندانی نهێنیی دەرکەوتنیاندا. یاخود کاتێک پێویست دەبێت و دەخوازرێت، ئێمە جووڵەی خێراتر بەکار دەهێنین تا بە شێوەیەکی زیندوو نیگاری سەرهەڵدانی ئاژاوە و نائارامییەکانی نەخۆشی و کەوتنێکی دەماری بکێشین. هیچ سنوورێک بەرانبەر بە ماتەوزەی فیلم بوونی نییە. ئەرکی فیلم هێنانی هەموو ئەو شتانەیە کە لە ڕێگای جوڵەی نزیکتریان لە هەستەکانمانەوە دەژین و دەجووڵێن، جا ئەمە کاروانی بەدوای یەکداهاتنی هەورە سپییەکان بێت کە دەکەونە سەر لوتکەچیایەکی بەفرین یاخود موچڕکی لێوەکان بێت لەنێوان دۆخی پێکەنین یان گریاندا – ڕابردوویەکی دوور و نەبینراو یان داهاتوویەکی دوور.

بەڵام، بڕوام وایە کە یەکێک لە سەرسامکەرترین ئەرکەکانی فیلم باشترکردنی زانین و شارەزاییمان و ئاشناکردنمانە بەو بوونەی لەوانەیە کتومت کەمتر بیناسین، چونکە هەمیشە زۆر زۆر لێمانەوە نزیکە: بوونی مرۆڤ.

ئایا فیلم دووبارە ئێمەی بە ڕووخساری مرۆیی ئاشنا نەکردەوە؟ ئایا نابێت داوای لێ بکەین دووبارە دەروونی مرۆڤمان بۆ کەشف بکاتەوە – ئەم موعجیزە مەزن و سەرکێشەی جوانی و ناشرینی، هزرە بەرز و نزمەکان، جوان و قێزەونەکان، بەڕادەیەکی دیاریکراو، لەمسکردن و پێکەنین؟

فیلم وێنەیەکی جووڵاوی ژیانی پڕ لە جووڵەیە.

فیلم تەکنەلۆژیایە وەک بەدیهێنەری شیعرییەتی وێنەیی و بینراو.

و ئەی ئامانجی کۆتایی چییە؟

ئەگەر فیلمی سبەی، تێکەڵ بە شیعرییەت، بتوانێت فێرمان بکات زۆر ڕوونتر کەسانی تەنیشت و ناوەوەی خۆمان بناسینەوە، ئەمەش لەوانەیە ببێتە بڕێکی باش لە هەنگاونان بەرەو پێشەوە بەسەر ڕێچکەی چاکە، هاوسۆزی و ئاگا-لەخۆبووندا، هەنگاوێک بە ئاراستەی ڕزگارکردن و زیندووکردنەوەی باوەڕبوون بە بەخششەکانی جیهان.

سەرچاوe:

Fritz Lang: Looking towards the Future: Cinema as a Universal Language, in The Promise of Cinema: German Film Theory 1907-1933, edited by Anton Kaes, Nicholas Baer and Michael Cowan, University of California Press, Oakland, California, 2016, pp.508-509.

پەراوێزەکان

The post ڕوانین بۆ داهاتوو: سینەما وەک زمانی گەردوون appeared first on ژنەفتن.

چەندین ساڵە دیمانەی ڕۆژنامەوانی نەکردووە، بەڵام خۆی ئامادە دەکات بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ”چلەخورمای زێڕینی شەرەف”ی فێستیڤاڵی کان.

دیمانە: تیری لونا و ئۆرێلیا بێلۆنژێ

سەرچاوە گۆڤاری SOFILM

ببوورن کە من ڕیتمی پرسیار و وەڵام ناپارێزم. بەوە ڕانەهاتووم کە پرسیاری ڕۆژنامەوانان وەڵام بدەمەوە. باشیشی لێ نازانم و ڕاهێنانم لەسەری نەکردووە. وزەی باشی دەوێ دیمانە. لە کاتی مردنی فڕۆنسوا تروفۆوە، دەترسم لەوەی زۆر ڕەخنەم لێ بگیرێ. دەترسم لەوەی کە ئەو وێنە نێرجسییە و بایی بوونەی بۆ خۆمم هەیە پڕ بە زوومی کامێرا نەبێت!

*تروفۆ[3] وەها باسی تۆی دەکرد کە ئەکتەرێکی”دژەدۆکیۆمێنتار” و دژی فیلمی خەیاڵێت.. لەمەدا لەگەڵ ئەو هاوڕایت؟

لە سینەمادا ڕەنگە، بەڵام لە ژیاندا، نەخێر. لە ژیانی ڕۆژنەدا بە تەواوی جیاوازم وەک لەوەی لە سینەمادا هەم.

لەکاتی وێنەگرتنی فیلمدا، ئامادەم، موزیک و تێکستەکەم لایە. کامێرا هەیە. تەنیا ئەوە دەمێنێ کە ڕۆڵ ببینم و ئەو کارەکتەرە دروست بکەم کە دەبێ بە جەستەی خۆم دروستی بکەم. لە ژیانی ڕۆژنەماندا ئەو شتانە نین. بۆیە لە ژیانی ئاساییدا کارەکتەر دروست ناکەم. چاکەت و بۆینباخەکەم لەبەر دەکەم، بەڵام هیچ ڕوونادات. ژیان لای من تەنیا ئەو کاتەیە کە ڕۆڵ دەبینم و وێنە دەگرین. ئەمەیە پارادۆکسەکە.

ئایا تۆ لەو جۆرە ئەکتەرانەی کە زۆر کۆشش دەکەن؟

من کەسێکی زەحمەتکێش و پڕ هەوڵم. کە دێم نەخشەی کارەکەم پێیە تێکستەکەم لایە. لەو دەمەدا ئامادەم، دەخوێنمەوە، دەڵێم و هەم. بەڵام کامێرام پێویستە، دەبێ کامێرا هەبێ. لە ژیانی ڕۆژانەدا کامێرا نییە، ئەمە بێزارم دەکات. کامێرا چەقی نەخشەکەی منە، خاڵی سەرەکییە.

فیلمەکەی کاراکس  LeosCarax م نەبینیوە، بەڵام پێموایە لە شوێنێکدا دەڵێ “بەبێ کامێرا، من ئامانجم نییە، نازانم چیم”. منیش هەمان بۆچوونم هەیە دەربارەی خۆم. ئەمەیە پارادۆکسەکە: لە بەرامبەر کامێرادا زۆر ئاسوودەترم وەک لە ژیانی ئایاسایی، ١٠ هەزار قات زیاترهەست بە ئاسوودەیی دەکەم. ڕوونە، من لە ١٤ ساڵییەوە ئەکتەرم. لەو کاتەوە لە بەرامبەر کامێرادا زۆر ئاسایی بووم. حەزم لەو وزەیە بوو کە لە بەرامبەر کامێرادا دەتوانی زۆر شتی پێ بکەی، جوڵەی جیاوازی جەستە، گۆڕینی شێوازی دەموچاو.. لەوکاتەدا ترس و دڵەڕاوکێ  و شێوان ناناسم. بەڵام لە ژیانی ئاساییدا دەکرێ شەرم بکەی، نەتوانی ئەوەی ناو دڵت بێنیتە سەر زوبانت. لە بەرامبەر کامێرادا گوێ نادەمە ئەمانە، هەموو شتێ دەڵێم. هەنووکەش هەمان حەماسەت و بوێری فیلمی  400 Coups م هەیە.

*لە نواندندا قەت لە دەق دەردەچیت؟

هەموو شتێ ئیرتجالییە، هیچیش ئیرتجالی نییە. قەت دەقم نەگۆڕیوە. لەناو دەقەکەدا وردەگۆڕانکاری دەکەم. تا گەیشتن بە ئەوپەڕی مانای دەقەکە پرۆڤە دەکەم. تا ئەو شوێنەی ئیتر مانای دیکە هەڵناگرێ. ئەوکاتە، یەکسەر جۆرە هەستێک لەناوەوە پەلکێشم دەکات کە سەرچاوەکەی لە دایکمەوەیە، کە وام لێ دەکات چۆن کڕۆکی دەقەکە بدۆزمەوە. واتە مانا دانەوە بە وشەکان. وشەکە وەک خۆی وەک دەنگی وشەکە. تا لەکاتی نواندندا دەقەکە سرووشتی بێت. کە دەمەوێ نواندنێک بکەم، بە درێژایی ڕۆژەکە دەقەکە لە مێشکم دایە. تا وای لێ دێ کە ئامادە دەبێ بۆ نواندن و لەکاتی نواندنەکەدا دەرهێنەرەکە دەڵێ: ڕێک ئەمە وەکوو خۆی دادەنێین.

*پڕۆڤە دەکەیت؟

بەڵێ، بەڵام بە تەنیا. لە فیلمی La Maman et la Putainدا، پاڵەوانەکە ئەکتەرەکە نییە، بەڵکو دەقەکەی “ژۆن ئوستاش”ە. یەکەمجار بوو کە دەقێکی وەها ببینم. کە خوێندمەوە، بۆ یەکەمجار لە ژیانمدا گوتم پێویستە کەسێک پرۆڤەم پێبکات. ئەوکاتە کچێکی خۆشەویستم هەبوو کە لەگەڵ یەکتر دەژیاین، ئەو پرۆڤەی پێ دەکردم. بەڕاستی باش بوو کە ئەو لەگەڵم بوو لەو کاتەدا. ئوستاش کەسێکی زۆر کەللەڕەق بوو. بەتەواوی مانا کەللەڕەق، هەر دیمەنێکی تەنیا یەکجار وێنە دەگرت.

*بۆت لواوە تێکستێک بگۆڕی یان پێشنیاز بۆ دەرهێنەرەکان بکەی؟

گۆڕینی تێکست، نەخێر، بەڵام پێشنیازم کردووە. بۆ نموونە لەگەڵ “بێرتراند بۆنێلۆ” کاتێ سیناریۆی Le Pornographe م خوێندەوە، لەبەرخۆمەوە گوتم: ئەمە چییە؟! وامزانی بۆ قەحبەخانەیەک بانگهێشتکراوم! پەیوەندیم بە “سوزان شیفمان”ەوە کرد، سیناریستەکەیت “ڕوفۆ”، ئەو پێیگوتم: سیناریۆکە جوانە، شتێکی هونەرییە نەک فیلمی پۆڕن.
ڕازی بووم کە بەشدار بم لە فیلمەکە، بەڵام بە بۆنێلۆم گوت کە لەو دیمەنانەی کە مژینی تێدایە من ناچار نیم کە بەشدار بم. پێشیم گوت لە دیمەنی وەهادا دەتوانی من بخەیتە ناو دیمەنەکە(شاشە) لە دیمەنی بەرامبەردا چۆنت پێخۆشە با باوابێ.

*تۆ دژی فیلمی پۆڕنی؟

نەخێر، بەهیچ شێوەیەک.بەڵام “فڕۆنسوا تروفۆ” دژی بوو. ڕۆژێک بە ڕێککەوت یەکمان بینی، پێکەوە پیاسەمان دەکرد، بەرهەمهێنەرێکی سینەمامان بینی کە من باش دەمناسی، لەمێژە کۆچی دوایی کردووە. فڕۆنسوا بە منی گوت: سەیرکە، ئەو کابرایە دەبینی لەولا، ئەگەر زانیبای سینەمای پۆڕن هێندە پارەی تێدایە، تەنیا فیلمی پۆڕنی بەرهەم دەهێنا.

ئەمە خراپترین دەربڕینی ئەو بوو بەرامبەر کەسێک کە گوتبای.

*بەڵام خۆ “گۆدار” دەیتوانی فیلمی پۆڕن دروست بکات، وانییە؟ هەندێ لە دیمەنی فیلمەکانی کەمێ لە پۆڕن نزیکن.
ژۆن لوک گۆدار تاکە کەس بوو کە دەیتوانی دیمەنی وەها دروست بکات، چونکە ڕوانینی مۆڕاڵی وەها بوو کە قەت ئەو دیمەنانە بە پۆڕن دانانرێن. دەیتوانی بە دیمەنێ هەمووان بورووژێنێ و بە چرکەیەکیش خاویان بکاتەوە. ئەمەیە ژۆن لوک. من دەمزانی “بینێلۆ”، ژۆن لوک نییە، بۆیە لەو دیمەنانەی لە پۆڕن نزیک بوون مەرجی دیمەن و دیمەنی پێچەوانەم بۆ دانا. لەگەڵ گۆدار هەموو شتێکم قبوڵ دەکرد. ئەمە زۆر زانستییە کە ئەو دیمەنانەی گۆدار بۆ هیچ کەسێ دیمەنی پۆڕن نین.

*سەرەڕای ئەوانەش تۆ لە فیلمی Porcherie ی پازۆلینی بەشداریت کرد…

وایە، بەڵام ئەو بورژوا چەپەی من لە فیلمەکەدا ڕۆڵی دەبینم لەلایەن بەرازەوە دەخورێ. ئەمەیە کڕۆکی فیلمەکەیە: بەرازەکان لەلایەن بەرازەکانەوە دەخورێن.

*وێنەگرتنەکەی چۆن بوو؟

خراپ بوو. هەڵدێران بوو. ڕۆژێ پێش وێنەگرتن تێکستەکەی پێدەداین. بۆ شێوازی کارکردنی من ئەمە زۆر ئاڵۆز و زەحمەت بوو، چونکە من پێویستم بە پرۆڤەیە. بەردەوام دەیگوت: مۆزارتی تر. بەڵام من نەمدەزانی مۆزارت چۆن کاری کردووە. دوای تەواو بوونی وێنەگرتنی فیلمەکەی تووشی خەمۆکییەی بچووک هاتم. هاوڕێیەکم بردمی بۆ یۆنان تا کەمێ باشتر بم.
بەڵام ئەوکاتە زۆر حەزم دەکرد لەگەڵ “پیێر پاولۆ” کار بکەم، چونکە ئەوکاتە یەکترمان دەناسی و حەزمان لە کاری یەکتر بوو. پێشنیازی ئەو هاوڕێیەم زۆر باش بوو بۆ من کە چوومە شوێنێ هەتاوێکی باشی هەیە و دەریا و شەپۆڵەکانی ئارامیان دەکردمەوە، ئەوە نەبێ کە ئەوکاتەی لە یۆنان بووم، پیێر پاولۆ خەریکی تۆمارکردنی دەنگەکان بوو بۆ فیلمەکەی، بەڵام چونکە من لێرە نەبووم، دەنگی کەسێکی دیکەی لەو شوێنە دانابوو کە دەبوو دەنگی من بووایە. لەوەدا خەمم خوارد، چونکە دەبوو من ڕۆڵم ببینیبا و ئەو دەنگە هی من با. پێم گوت کە پێم خۆشە ئەو دەنگە هی من بێت، دواتر چوومە ڕۆما و داوای کۆپیەکی فیلمەکەم لێی کرد. چووم دەنگی خۆمم  تۆمارکرد و خستمە سەری و بۆیم نارد، بەڵام، درەنگ بوو و کارەکە دروست نەبوو و دەنگی منی دانەنا. دەنگەکەی وەکو خۆی هێشتەوە، واتە ئەوی بە جەستە ڕۆڵی دەبینی من بووم، بەڵام دەنگەکە هی کەسێکی دیکە بوو.

*ئەو جەستەیە بەبێ دەنگی خۆت، وا دایدەنێی کە خۆتی؟

ناسرووشتییە. ئەگەر تەنیا ئاماژەی بێ دیالۆگ بووایە، کێشە نەبوو.

ئەو شتەی ئەزیەتم دەدات لە هەر فیلمێکدا ئەوەیە کە نەتوانم مێتۆدی کارکردنی خۆم بە تەواوی جێبەجێ بکەم لە کارەکەدا.

*جگە لەو فیلمەی پازۆلینی، فیلمی دیکە هەبووە کە کاتی وێنەگرتنەکەی ناخۆش بووبێ بۆت؟

ئەو شتەی ئەزیەتم دەدات لە هەر فیلمێکدا ئەوەیە کە نەتوانم مێتۆدی کارکردنی خۆم بە تەواوی جێبەجێ بکەم لە کارەکەدا. واتە پێرفێکت نەبم. نەتوانم فیلمێک لەناو فیلمەکەدا دروست بکەم. چونکە من هەموو کات لەناو هەر فیلمێکدا فیلمێکی دی دروست دەکەم . بەڵام لەگەڵ گۆدار ئەمە هێندە ئاسان نییە. یەکسەر دەبینێ کە من خەریکم مۆرکی بچووک بچووکی خۆم لەناو دیمەنەکاندا دادەنێم. بۆیە ململانێی توندمان هەیە و زۆریش کەیفمان بەیەکتر دێ. یەکترمان زۆر زۆر زۆر خۆشدەوێ. جارێکیان “نۆێمی لڤۆڤسکی” پێی گوتم: “تۆ باشترین بەڕێوەبەری بۆ ئەکتەرەکان، توانیت وا لە من بکەی بەشێوەیەکی دیکە ڕۆڵ ببینم. تۆ ئەو کەسەی کە لە فیلمدا هارمۆنی دروست دەکەی”.

لەگەڵ کێ بۆت قورس بوو ئەو هارمۆنییە دروست بکەی؟

دەرهێنەرێک هەیە کە قەت باسی ناکەم کە ناوەکەی وەک هاوژینەکەی منە، دوڤیڤیێ. قبوڵی نەدەکرد کە بە شێوازی خۆم ڕۆڵ ببینم، بەردەوام ڕۆڵی بەسەرمدا دەسەپاند بەو شێوەیەی خۆی دەیەێ. زۆر بە ئازار بوو.

*ئایا ئەوە تایبەتمەندی هەندێ گەورە ئەکتەری ئەمریکی نییە کە دەیانەوێ خۆیان فیلمی خۆیان دروست بکەن بە ڕۆڵەکانیان؟ ئایا حەز لە هەندێ ئەکتەری ئەمریکی دەکەی؟

زۆر حەزم لە “ئەل پاچینۆیە” لە فیلمی “پاش نیوەڕۆی سەگی”. هەندێ جار پێش ئەوەی بڕۆم بۆ وێنەگرتن سەیری دەکەم، ئەمە وزەم پێ دەدات. ئەوەش کە ئەکتەری دڵخوازمە “مۆنتگۆمری کلیفت”ە لە فیلمی Confessی “هیچکۆک”. ڕۆڵی دوو کەسایەتی زۆر جیاواز دەبینێ لە بەشی یەکەم و دووەمی فیلمەکەدا، لە هەردوو ڕۆڵەکەشدا زۆر نایابە. کاتێ کۆریسماکی د وای لێ کردم کە لە فیلمی J’ai engagé un tueurدا ڕۆڵ ببینم،  داوای لێ کردم زۆر کەم عاتفی بم. ویستم وەکو “مۆنتگۆمری کلیفت” ڕۆڵ ببینم، بەڵام لەگەڵ هاوڕێیەکم قسەم کرد لەسەر ئەم مەسەلەیە، پی گوتم:  مۆنتگۆمری پێچەوانەی ئەو ڕۆڵەیە کە دەبێ تۆ بیگێڕی، ئەو ئەکتەر ستۆدیۆ Actors Studioیە. بۆیە بیرم کردەوە کە ڕۆڵەکەم لە بۆستەر کێیەتۆن نزیک بێت.

*دێلفین سێریگ، هاوکارەکەت لە فیلمی ماچە دزراوەکانی تروفۆدا دەربارەی تۆ دەڵێ: زۆر لەمن داهێنەرترە… ناترسی لەناو فیلمێکدا بکوژرێی؟

تەنیا لەناو فیلمشدا نا!

*دەکرێ وێنای بکەین کە تۆ زیاتر شانۆ بکەی؟

پێم گوتن: ئەگەر کامێرا نەبێ من ئامانجەکەم ون دەکەم. گەورەترین هاوکاری منە، وەک “لاکان” دەڵێ ئەوی تری گەورەم. شانۆم کردووە، کامێرای نییە. لە شانۆیەکدا کە تەنیا هەشت بینەر لە هۆڵەکەدا بوون، هەموو دەموچاویان دابوو بەیەکدا، بەڵام من کەیفخۆش بووم. خستمیەوە بیری گرووپێکی بچووکی سینەما. بە خۆمم گوت: تەنیا هەشت کەس لێرەن، کاتێکی خۆشمان دەبێ، زۆر خۆش دەبێ. بەڵام ئەگەر هۆڵەکە پڕ بوایە، چیرۆکەکە جۆرێکی دی دەبوو. ناتوانی وابزانی خەریکی وێنەگرتنی فیلمی. لەوەش واوەتر، ئێرە کامێرای لێ نییە، لێی نییە نا! “لوکا بێلڤۆ” باش لێم تێگەیشتبوو. دوای مانگێ لە وێنەگرتنی فیلمی “بۆ پێکەنین” کە فیلمێکی هەرە ناسراوی منە، پێی گوتم: تۆ، هاودەمی ڕاستەقینەت کامێرایە.

*بەردەوام باس لە ئەزموونت لە فیلمی Les 400 Coups  دەکرێتە کە لە ١٤ ساڵیدا ڕۆڵت تێدا دیوە، چونکە ئەزموونی سەرەتای کارت بوو، بەڵام خۆ پێشتریش لە فیلمێکدا ڕۆڵت بینیوە، بەڵام قەت باس ناکرێت… دواتریش خۆ باوکت سیناریست بوو، دایکیش ئەکتەر بوو، کەواتە تۆ کەسێکی منداڵێکی ئاسایی نەبووی…

منداڵی خێزانێکی هونەرمەند بووم! وەک ئەوەی لە شەوێکی بێکۆتاییدا نقوم بم. بێگومان لە فیلمێکدا بەشداریم کردبوو، دەرهێنەرەکە ناوی ژۆرژ لامپا بوو. باوکم هیچ حەزی لە شەپۆڵی نوێ نەدەکرد. ئەو سەر بە بەرەیەکی تر بوو، بەرەی سینەمای کلاسیک. ڕۆژێک لەگەڵ خۆم بردم بۆ تەماشاکردنی فیلمی ژن هەر ژنە[4]ی گۆدار، زۆر توڕە بوو… بەڵام من لەگەڵ هەر دیمەنێکی تازە چەپڵەم لێدەدا!

بەڵام دایکم کەمێ کراوەتر بوو بەرامبەر شەپۆڵی نوێ. زۆر کاری کردبوو، بە تایبەت لە ئیسپانیا. بۆ هەر شوێنێ دەچوو باوکیشم لەگەڵی دەچوو، لەبەر ئەوە ناچاردە بووم من بچم ئەو ماوەیەی ئەوان جێیان دەهێشتم لەگەڵ کەسانی دی بژیم، ئەوکاتە فڕۆنسوا تروفۆم ناسی.

*بۆچی باوکت هێندە ڕقی لە شەپۆڵی نوێی سینەما بوو؟

شەپۆڵی نوێ میزاجی تێکدەدا. ئەمڕۆ هەموو کەسێ دەتوانێ فیلمەیل دروست بکات. هەر کەسەک دەتوانێ ڕێچکەیەکی سینەمایی خۆی هەبێ. بەڵام لەوکاتەدا ئەمە زۆر دەگمەن بوو. شەپۆڵی نوێ وە خەبات و بەرەنگاری بوو. ئەمە شەڕی لاوەکان و پیرەکان نەبوو، چونکە خۆ ئەوکاتە “ڕۆنوار” پیربوو، بەڵام ئێمە زۆر حەزمان لێی بوو. بەڵکو شەڕی نێوان چاکە و خراپە بوو ! (بە پێکەنینەوە).

*سینەماکاری زۆر سەر بە ڕێبازی شەپۆڵی نوێن کە تۆ قەت بەشداریت لە کارەکانیاندا نەکردووە..

بەڵێ، زۆر حەزم لێبوو لەگەڵ “شاربۆل” ڕۆڵ ببینم. بەڵام قەت بۆی پێشنیاز نەکردم. لای ئەو وابوو من هی “تروفۆ”م. جارێ چووم ڕۆمێر، بینیم، پێشنیازی بۆ کردم کە ڕۆڵی گارسۆنی کافێیەک ببینم، بەڵام ئەوکاتە خەریکی وێنەگرتنی فیلمی L’Île au trésor, بووم لەگەڵ “ڕویز”. بۆیە نەمتوانی بەشداری فیلمەکەی ڕۆمێر بکەم.

دەتوانم لاوەکان هەر کارێ پێویستیان بوو دەست بدەمە قەڵەمەکەم و بۆیان بنووسم کە شەپۆڵی نوێ چی بوو. جا پێشیان دەڵێم کە من نیشانە هەر دیارەکەی شەپۆڵی نوێم

*زۆر دەرهێنەر هەن کە خۆت داوات کردبێ کاریان لەگەڵ بکەی؟

زۆر جار هەبووە کە چوومە دەرهێنەرم بینیوە و حەزم کردووە کاری لەگەڵ بکەم. چووم ڕویزم بینی. چەندین جار بۆ کارکردن چوومەتە لای لێۆ کاراکس. بەتەما بوو لە دوا فیلمیدا ڕۆڵی سەرەکیم بداتێ، بەڵام دواتر لەسەر هەندێ وردەکاری پێکنەهاتین و جیاوازی کەوتە نێوانمان. بۆیە نەمتوانی بەشدار بم. زۆریش پەشیمانم. دواتر، زۆریش هاتوون بۆ لام تا کاریان لەگەڵ بکەم. وەکوو تسای میگ لیانگ[5] لەگەڵ ئەودا بە فیلمی دەموچاو[6] هاتمەوە فێستیڤاڵی کان لەساڵی ٢٠٠٩.
پەنجا ساڵ دوای فیلمی les 400 coups  هاتمەوە فێستیڤاڵی کان. زۆر دەرهێنەری گەنج لە یەکەم کار یان دووەم کاریاندا دەگەڕێنەوە بۆ سەر کارەکانی شەپۆڵی نوێ.

دەتوانم هەر کارێ پێویستیان بوو دەست بدەمە قەڵەمەکەم و بۆیان بنووسم کە شەپۆڵی نوێ چی بوو. جا پێشیان دەڵێم کە من نیشانە هەر دیارەکەی شەپۆڵی نوێم (بە پێکەنینەوە). من نیشانەی دیاری باشترین فیلمەکانی شەپۆڵی نوێبم، ئەی ئەمە نایابترین نییە؟

*ئایا کەس بە ڕکابەری خۆت دەزانی؟

نەخێر، بە ڕاستی کەس نابینم. پێم وایە لە کاتە گونجاوەکاندا باشترین بژاردەم هەڵبژاردووە. تروفۆ، گۆدار، ئوستاش، کارێل و پازۆلینیم هەڵبژارد…

*بەڵام خۆ لە فیلمۆگرافی(لیستی فیلم)ەکانتدا تەنیا فیلمی شەپۆڵی نوێ نییە، هی تریش هەن…

ڕاستە، ئەمەش هەر سینەمای نوێیە، منداڵانی شەپۆڵی نوێ لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیایە. ئەو کاتەی کە یاریدەدەری ژۆن لوک بووم، پێش پیێرۆ لو فوو، پێی گوتم: بڕۆ فیلمی ئەو دەرهێنەرە پۆلۆنییە ببینە کە دەرچووی قوتابخانەی “لۆدز[7]“ە. ناوی سکۆلیمۆڤسکی بوو. دەرهێنەرەکەم بینی، ڕۆژێک داوای کرد بەشداری فیلمێکی بکەم، ئەو فیلمەی بەشداریم تێداکرد فیلمی “ڕۆشتن”[8] بوو.

*پێناچێ بۆ تۆ ئاسان بووبێ، چونکە ئەو زمانی فەڕەنسی نەدەزانی. چۆن دەیتوانی هەماهەنگیت لەگەڵ بکات و ئاراستەت بکات؟

لەگەڵ سکۆلیمۆڤسکی لە ڕاستیدا زۆر ئاسان بوو. چونکە ئەو خۆی ئەکتەر بوو و لە فیلمەکانی خۆیشیدا ڕۆڵی بینیبوو. یەکەمجار ئەکتەرێک دەهات لە باتی من ڕۆڵەکەی دەبینی، دواتر من هەمان شتم دووبارە دەکردەوە. کاتی خۆی بۆکسەر بووە، بۆیە ڕۆڵەکان لەگەڵ ئەودا زۆر پڕ جوڵە و فیزیکی بوون. فیلمەکانی زۆر شەڕیان تێدایە.

*لەگەڵ گۆدار جگە لەوەی ڕۆڵت دەبینی و ئەکتەر بووی، یاریدەدەریشی بووی، بۆ بوویتە یاریدەدەر؟ حەزت دەکرد خۆشت فیلم دروست بکەی؟

بەڵام کە هەلت بۆ هەڵدەکەوێ ببیتە یاریدەدرری گۆدار، بیر لە شتی تر ناکەیەوە و پرسیاری دیکە ناکەی.

هەر کاتێ گۆدار کامێرای لە شوێنی ناوازە دادەنا بۆ وێنەگرتن، هەر کاتێ کە ئەو دیالۆگە نایابانە دادەنا من خۆشەویستیم بۆ سینەما و ئەو خەڵکانە زیاتر و زیاتر دەبوو

*بەڵام بۆچی یاریدەردەر، بۆ بە سادەیی تەنیا ئەکتەری گۆدار نا؟

چونکە هەر کاتێ کامێرای لە شوێنی ناوازە دادەنا بۆ وێنەگرتن، هەر کاتێ کە ئەو دیالۆگە نایابانە دادەنا من خۆشەویستیم بۆ سینەما و ئەو خەڵکانە زیاتر و زیاتر دەبوو کە گۆدار دروستی دەکردن. پاشان کە هەلم بۆ هەڵکەوت لە فیلمی Masculin Féminin ڕۆڵ ببینم، خەریک بوو لە خۆشیا باڵا بکەم. زۆر جار بە خۆم دەڵێم: چ تەمەنێکی هەرزەکاریم هەبوو! هەرزەکارییەکی یەکجار سەرسامکەر. بەردەوام پەیوەندیم لەگەڵ خەڵکانی هۆشمەند هەبوو. وەکو خێزانێک بووین! داهێنانمان دەکرد ! پیێرۆ لو فوو هاوڕێم بوو، لەگەڵ گۆدار هەنووکەش هاوڕێیەکی پڕ لە میهرەبانییەکی قووڵە بۆ من. بۆ من فڕۆنسوا تروفۆی دووەم بوو. لە ماوەی وێنەگرتنی فیلمی les 400 coups  لەگەڵ “فڕۆنسوا چیین” سەیری ڕاشەکانی(وێنەکانی پێش مۆنتاژ) فیلمی “تا دوا هەناسە”[9]ی گۆدارمان کرد.

*فیلمی بابە نوێل چاوی شینە[10]ی زژۆن ئوستاش زۆر قەرزاری فیلمی نێر و مێی گۆدارە، وانییە؟

ژۆن لوک هەموو ئەو کاسێتانەی دایە “ئوستاش” کە بەکاری نەهێنابوون، تاوەکو بۆ فیلمەکەی خۆیدا بەکاریان بهێنێ. زیاتریش یارمەتی دا، کە تەمەنم ١٩ ساڵ بوو، جارێک ژۆن لوک منی بردە کازینۆیەک. ئەوکاتە نەمدەتوانی وێنای کەسێکی ڕۆشنبیر بکەم کە لە کازینۆدا خەریکی یاری کاغەزە. زۆر بە وردی سەیری هەموو شتێکیم دەکرد، جوڵەکانی، میتۆد و تەکنیکی یاریکردنەکەی. ئەوەی نەمدەتوانی بە ئاسانی باوەڕی پێ بهێنم ئەوەبوو کە بڕێک پارەی بردەوە. کە هاتینە دەرەوە پێی گوتم: هانێ ئەم پارەیە بگرە بیدە ئوستاش، بۆ فیلمەکەی!

*تۆ ئەوکات لە یاریدا پارەت دەبردەوە؟

چونکە باسی سکۆلیمۆڤسکیمان کرد ، ویستم باسی شتێ بکەم دەربارەی ئەم بابەتە… کە مارگرێت دۆراس فیلمی “ڕۆیشتن”ی بینی لە ڕۆژنامەیەک نووسیبووی: هیوادارم کە ئەم دوانە قەت دەوڵەمەند نەبن. مەبەستی سکۆلیمۆڤسکی و من بوو. ئەم دوانەمان هەر لەسەر دروستکردنی فیلم بەردەوام بووین و قەتیش دەوڵەمەند نەبووین.

*حەزت دەکرد دەوڵەمەند بای؟

ئەمڕۆ دەوڵەمەند بوون مۆدیلە. بەڵام بتەوێ خۆشەویستی خەڵک بیت شتێکی ترە. زۆر خەڵک هەن کە حەز دەکەن لە باوەشم بگرن. کە کچێک دێت و ماچم دەکات، گوێم لە دەنگی ئەو ماچە دەبێ، ئەدی لە دەوڵەمەندی خۆشتر نییە؟ زۆر لە دەوڵەمەندی خۆشترە.

چەند ڕۆژێ لەمەوبەر بەڕێوەبەری نووسینگەیەکی کڕین و فرۆشتنی خانووبەرەم لە مۆنتپەرناس بینی. ٣٠ ساڵە لەم گەڕەکە دەژیم، بەڵام نەمدەناسی. زۆر دڵخۆش بوو بە بینینم، سڵاوی لێ کردم. دواتر پێم گوت: دەزانی منیش خەریکی ئەو کارەی تۆ بام ئێستا دەوڵەمەند دەبووم. لە وەڵامدا گوتی: تەماشاکە ئێستا خەڵک چۆن سەیریت دەکەن و چ پێگەیەکت هەیە. بیهێنە بەرچاوی خۆت کە دوای دروستکردنی ئەم هەموو فیلمە خەریکی ئەم کارە بی، خەڵک بە چ چاوێ سەیرت دەکەن. پێگەکان زۆر جیاوازن.

*بێگومان هەندێ پارەت دەستکەوتووە لە فیلمەکانت، وانییە؟

بەڵێ، بەشی خۆم پارەم دەستکەوتووە. ئێوە دەزانن کە من قەت بۆ دەستکەوتنی پارە فیلمم نەکردووە. چەندان تێلێگرامم بۆ هاتووە کە پێشنیازی فیلمیان بۆ کردوون و ڕەتم کردوونەتەوە. هەرگیز بۆ دەستکەوتنی پارەی زۆر فیلمم نەکردووە، دەنا دەچووم بەشداری فیلمی léon Morinprêtreی “ژۆن پیێر مێلڤیل”م دەکرد، یان فیلمێکی قۆڕ کە پێشنیازی پارەی زۆریان بۆ دەکردم.

قەت خەمم لەوە نەخواردووە کە بۆ خاوەنی باڵاخانەیەکی گەورەی حەوت ژووری و مەلەوانگەی گەورە نیم. چوومە هوتێلێک، دوای ئەوەی کلیلکەم دایە دەستی کچەکەی پێشوازی، پێیم گوت: کیژۆڵە، هوتێلەکەتان خۆشە، بەڵام من خاوەنی هۆتێل نیم، بەڵکو خاوەنی بەهرەم. کچەکە پێی گوتم: خاوەن بەهرە بی باشترە لەوەی خاوەن هۆتێل بی.

“ئەمڕۆ چۆن ئەو فیلمانە هەڵدەبژێری کە بەشدارییان تێدا دەکەی؟

خۆم دیارییان دەکەم، لەکاتی بینینی فیلمەکان. بەردەوام دەچمە سینەما. لە کاتی گەنجی ڕۆژانە سەیری سێ فیلمم دەکرد. بەردەوامیش ئەو ڕەخنانەم دەخوێندەوە کە لە گۆڤاری Cahiers Du cinéma دەنووسران. بۆ نموونە جارێک فیلمێکی ئۆلیڤیێ ئەسەیاسم بینی، جوڵەکەی کامێرای تێدابوو کە زۆر سەرنجی ڕاکێشام. چووم ئۆلیڤێم بینی و پیم گوت کە حەز دەکەم لە فیلمێکی بەشداری بکەم. پێشنیازەکەی من کەوتە بەر دڵی، پاشتر لە فیلمی Paris s’éveille بەشداریم کرد.

*زۆر باسی سینەمای فەڕەنسیمان کرد، بەڵام پێمان بڵێ پەیوەندیت لەگە سینەمای ئەمریکی چۆنە؟

هەندێ هەلم بۆ هەڵکەوت لەگەڵ ئەمریکییەکان بەشداری فیلم بکەم، بەڵام هەریەکەیان بە هۆکارێ ڕێکنەکەوت.
لەگەڵ Gus Van Sant پەیوەندیم هەبوو. زۆریش حەزم لە فیلمەکانی بوو. بەڵام هیچ پێشنیازێکی بۆ نەکردم. هەندێ دەرهێنەریش هەبوون کە پێشنیازی کاریان بۆ کردوووم بەڵام بە هۆکاری جودا جودا هەڵنەکەوتووە کاریان لەگەڵ بکەم، لەوانە “هارمۆنی کۆرین” و “سۆفیا کۆپۆلا”، سۆفیا پێشنیازی کرد کە کاستینگ بکەم بۆ فیلمێکی. خۆ پێم وانییە شتەکەی ناماقاڵ بێت، بەڵام دیسان وەک ئەوەی لە سەرەتا دەست پێ بکەمەوە بۆ ئەوەی بچم ڕۆڵی لویسی چواردە یان شازدە ببینم، کەمێک بێتاقەتی کردم.

*هەندێ ئەکتەر هەن کە نایانەوێ لە ژیانی ئاساییدا زۆر بناسرێن، هەشن حەز دەکەن لەناو خەڵک دەرکەون و ناسراو بن، تۆ لە کام جۆرەیانی؟

کاتێ خەڵک لە شەقام دەتبینن و پێت دەڵێن: لەم فیلمەدا زۆر باش بووی. کە بە شێوەیەک لە شێوەکان دەبیتە جۆرە پاڵەوانێک. ئەمە دەبێتە هەموو ژیانم، زۆر نایابە.

تۆ ئەستێرەی؟
بەڵێ ئەستێرەم، بەڵام دژە پاڵەوانم.

*تۆ ئایکۆنی سینەمایەکی یاخیشی، لەوکاتەی حوکومەت ویستی هۆنری لۆنگلوا لە بەڕێوەبەری سینەماتێک لابەرێ تۆ هەڵوێستت هەبوو، لە شوڕشی خوێندکارانی ١٩٦٨ی پاریس، لە فیلمی چەپانە بەشدار بوویت لەگەڵ گۆدار… ئایا پێت وایە ئەو وێنە سیاسییە بەسەرتدا زاڵە؟

نا، نەخێر، هەرگیز! “بێرناردۆ بێرتۆلوچ”ی هەمان پرسیاری لێ کردم. پێم گوت: ئاگاداربە بێرناردۆ! وایە ژۆن لوک گۆدار کەسێکی دژە بورژوا بوو کە کارم لەگەڵی کردووە، بەڵام لەلایەکی دیکە من کارم لەگەڵ فڕۆنسوا تروفۆ کردووە و ڕۆژانە لەگەڵی بوومە کە بەهیچ شێوەیەک کارەکانی ناچنە ناو ئەو تەوژمە سینەماییە سیاسییەوە.

“نۆێمی لڤۆڤسکی” لە ڕۆژنامەی “لۆ مۆند” دەرباری من کە پیای هەڵدابووم، نووسیبووی: ژۆن پیێر لێیۆ دەیتوانی ببێتە نووسەرێکی گەورەی بواری سینەما وەکو “سێرژ دانێی” و “ژیل دۆلووز”. یەکەمجارە کە دەرهێنەرێکی هێندە بەهرەدار بە من دەڵێ ڕۆشنبیر.

*ڕۆشنبیر، ئایا باشترە لە ئەکتەری؟
بۆ من ئەو وەسفەی نوێمی ئەوپەڕی ڕێزلێنانە. ئەکتەری باشە، بەڵام ڕۆشنبیری، ئیتر ئەوە شتێکی ترە، زۆر خۆشحاڵ بووم بەمە.
هەمیشە “سێرژ دانێی”م بیردەکەوێتەوە. لە شاری میلان نمایشێکی سینەمایی هەبوو کە تایبەت کرابوو بە شەپۆڵی نوێ. ئەو دەم خەریکی وێنەگترنی فیلمەکەی “پیێر پاولۆ” بووین، سێرژیش لەوێ بوو. لەپڕ پێکەنیم. کە سێرژ گوێی لە پێکەنینەکەم بوو، دەستێکی لە پەشتم دا و پێی گوتم: دواجار گوێم لە پێکەنینێ ڕۆشنبیرانەکەت بوو…

*ئایا دەکرێ ئەکتەرێکی باش لە هەمان کاتدا کەسێکی گەمژە بێت؟

باسی “دانیال ئۆتۆ”ی دەکەی؟ (بە پێکەنینەوە) هەرچۆن بێ و لە هەر بارودۆخێکدا من بەردەوام لەگەڵ دەرهێنەری ڕۆشنبیردا کارم کردووە. هەنووکەش تەنیا لەگەڵ دەرهێنەرە لاوە ڕۆشنبیرەکان کار دەکەم. دوای ٥٠ ساڵیش لە سەرهەڵدانی شەپۆڵی نوێ هەر ئامادەم و هەمان ڕێچکەی جارانم هەیە. (مستێ لە مێزەکەی بەردەمی دەدات) لە ساحەکەم هێشتا! پێگەی خۆمم هەیە، هێشتا و بۆ هەمیشە! ڕێگەی ڕۆشنبیرەکانم هەڵبژارد.

*تا هەنووکەش پەیوەندیت لەگەڵ گۆدار ماوە؟

هەوڵ دەدەم پەیوەندیمان هەر بمێنێ. سەیری دوا فیلمیم کرد، فیلمی سۆسیالیزم، پشتم تێ کرد. کاسێتەکەم خستە سەر، تا کۆتایی پشتم تێکرد. دەنگەکەی زۆر جوان بوو.

*پێت وایە دانیەل زۆتۆی ڕووبەڕوو سەیری کردبێ؟
زۆر دەست دامەگرن لەسەر ئۆتۆی. هێندە توند مەبن لەسەری!

پەراوێزەکان:

[1] ئەکتەری بەناوبانگی فەڕەنسی ژۆن بیێر لێیۆ، ساڵی ١٩٤٤ لە پاریس لەدایک بووە. یەکێکە لە ئەکتەرە دیارەکانی شەپۆڵی نوێی سینەما. لەگەڵ گەوەرە دەرهێنەرانی وەک ژۆن لوک گۆدار، ژۆن ئوستاش، فڕۆنسوا تروفۆ و پازۆلینی کاری کردووە. خاوەنی چەندین خەڵاتە و لەلایەن گەورە دەرهێنەرانەوە ستایش کراوە کە خاوەنی ڕۆڵگێڕانی تاقانەیی و تایبەتی خۆیەتی. لەم دیمانەیەدا لەسەر شێوازی کارکردنی خۆی و هەندێ دەرهێنەر قسە دەکات.

[2] شەپۆڵی نوێ La nouvelle vague، ڕەوتێکی سینەمایی بوو لە فەڕەنسا. لە کۆتایی دەیەی پەنجاکانی سەدەی بیستەم سەریهەڵدا و تا کۆتایی دەیەی شەستەکانی خایاند. چەند دەرهێنەرێک سەر بەو ڕەوتەن کە ئەوکات بۆ یەکەمجار فیلمی درێژیان دروست دەکرد، کە بریتی بوون لە ژۆن لوک گۆدار، فڕۆنسوا تروفۆ، ئێریک رۆمێ، کلۆد شابرۆل، ژاک ریڤێت، ئالان ڕۆنێ، لووی مال، ئەنیێس ڤاردا و ژاک دێمی.

[3] François Truffaut

[4] une femme est une femme

[5] Tsai Ming liang

[6] VISAGE

[7] Lodz

[8] Le Départ

[9] à bout de souffle

[10] Le père noël a les yeux bleus

The post من بەرەی ڕۆشنبیرانم هەڵبژارد appeared first on ژنەفتن.

دەکرێت بیرەوەرى لە دوو بیچم و ڕوانگەى تاکى و گشتییەوە هەڵسەنگێنرێت.

ئەلف: بیرەوەرى تاکی(فەردی)

بیرەوەرییە (فەردی) تاکەکەسیییەکان دەربڕی “جیهانژى Lifeworld”ـى تاک و هەڵگرى ئەزموونگەلێکى “نێوان کەسی ـ Interpersonal”ین. ئەگەر بتوانرێت لە ڕێگەى خوێندنەوەى بیرەوەرى کەسانێکەوە، پەى بە بەشێک لە ئەزموونى مێژووى نەوەى بوورى ببەین، بەو مانایەیە ئەم بیرەوەرییانە پەیوەندییان بە فەرە ـ ئەزموونى کۆمەڵایەتى و مێژووییەوە هەیە. نمونەیەکى باش لەم بارەوە، کونجکۆڵى ئەزموونى دەروونناسییانەى تاکە لە کاتى وێنەگرتنى لەگەڵ کەسانى بەنێوبانگ و دیار.

بۆچى مرۆڤ چێژ لە وێنەگرتن لەگەڵ کەسانى بەنێوبانگ وەردەگرێت و تا ماوەیەکى زۆر و جارى واشە تا کۆتایی تەمەن ئەو وێنانە دەپارێزێت و هەر جارەى بە تەماشاکردنەوەیان بیرەوەرییەکانى بۆ زیندوو دەبنەوە؟

دەکرێت وەڵامێکی ئەمە بێت، کاتێک کەسێک لەگەڵ کەسێکى بەنێوبانگ وێنە دەگرێت، دەبێتە خاوەن ناسنامەیەکى نوێ کە لە کەسە بەنێوبانگەکەوە بۆى دەگوازرێتەوە. بە دەربڕینێکى دیکە و بە زمانێکى فەلسەفیتر، سوژەى ئینسانى بە ئۆبژەگرتنى سوژەى کەسى بەنێوبانگ، “بوونە مێژوویی و ژیانکرد”ەکەى ئەو گرێ دەداتەوە بە “بوونى خۆی”ـەوە، بی ئەوەى بە ئەزموونى کەسە بەنێوبانگەکەدا ڕۆیشتبێت، تەنیا لە ڕێگەى وێنەگرتن لەگەڵى ئەزموونى یەکانگیرى و جیهانژی وهاودڵى لەگەڵدا دەکات، بێ ئەوەى پێویست بەوەش بکات ئاگادارى ماهیەتى ئەم ئەزموونە چێژبەخشە بێت، چێژێک کە دەرهاویشتەى تێکەڵاوییەکە لە ئەنتۆلۆژیا و بوونناسیى دوو جۆرە بوون.

تێکەڵبوونى “بوون”ـى سوژەى یەکەم لەگەڵ “بوون”ـى سوژەى دووەم، کە گۆڕاوە و بووە بە ئۆبژەى سوژەى یەکەم. چەندى ئەم پێکهاتەى بوونناسییە گەورەتر و زیاتر بێتەوە، ئەزموونى چێژەکەش لە تاکدا زۆرتر دەبێت، چونکە تاک بە نزیکتربوونى لە “وجوودی گەورە”تر لە خۆى، “قەبارەى بوون” لە “وجوودى خۆی” زیاتر و قورستر دەکات و خاوەنداریەتى ئەم “قەبارە قورس”ترەیە کە بۆ تاک چێژبەخشە.

ب. بیرەوەرى گشتى (بەکۆمەڵ)

بیرەوەرییە گشتى یا بەکۆمەڵەکان، “بوون ـى مێژوویی” لە “وجوودى تاک” گەشە و پەرە پێ دەدەن، چونکە ڕێگە بە تاک دەدەن بێ ئەوەى تەمەنى فیزیکاڵى خاوەن بیرەوەرییەکانى هەبێت، چێژى ئەزموونى ژیانکردووى ئەوان هەست و ئەزموون بکات، تەنانەت ئەگەر ئەم بیرەوەرییانە هى خودى تاکەکەش بن. بۆیە تاکێک کە بیرەوەریى خۆش و شادیى بەکۆمەڵى هەیە، دوو ڕووداوى گرنگ ئەزموون دەکات:

ـ یەکەم ئەوەى کە ساڵیانى دواترى، بە چێژێکى زۆرن و حوزن و خەمێکى کەمترەوە بەسەر دەبات، چونکە ئەو سوژانەى بیرەوەریى گشتیى باشیان هەیە، لە “بوون نزیک”ترن، هەر لەم ڕووەوەوە “بوونێکى قووڵتر”یشیان هەیە.

ـ دووەم ئەوەى کە تاک لە ڕێگەى بوونى مەڵاسدراو و شاراوەیى نێو بیرەوەرییە بەکۆمەڵەکان (چ خراپ و چ باش)، دەبێتە خاوەن ناسنامەیەکى مێژوویی کە “وجوودە بچکۆڵەکەى تاک” دەبەستێتەوە بە “بوون ـە گەورەکەى مێژوو”وەوە و، تاک نە لە ڕێگەى جەستە و فیزیکى جەستەییەوە، بەڵکو لە ڕێگەى زەین و واتاى بوون ـەوە، دەبێتە خاوەن “بوونێکى مێژوویی” و دەتوانێت بە سەردەمانێکى جیاوازى مێژووییدا سەفەر کات و فێر بێت و ئەزموون بکات. دەشتوانین بڵێین دەبێتە خاوەنی “زەینێکى مێژوویی”، زەینێک کە چیتر نە تاکی و ڕێژەگەرایانە، نە چوارچێوەدار و دۆگماتیزم (ئایدۆلۆژیک و تئۆلۆژیک)، بەڵکو لۆجیکی و ڕەخنەگەرایانەیە.

دووەم: جوانیناسیى بیرەوەرى

پێچەوانەى پڕۆسێسەکەى سەرەوەش ئەگەرى ڕوودانى هەیە، بەڵام قسەکردن لەسەرى بۆ وتارێکى دیکە گونجاوە. ئەویش ئەوەیە کە سوژەى ئینسانى هەوڵدان بە نزیکبوونەوە لە بوون (نەهێشتنى دووری نێوان سوژە و ئۆبژە)، بیرەوەریی باش بخوڵقێنێت. کارێک کە لە ئەدەبیاتى زمانى فارسى، دەکرێت مەولەوى سەرچڵى بێت.

ڕێگاى خوڵقاندنى ئەم جۆرە لە ئەدەبیاتى بیرەوەرى، “شاهیدی” و قسەى گێڕەرەوەیە. شاهیدییەک کە لە ڕەگەزى مەعریفەیە.”مەعریفەیەک” کە “پاکانە”کەى لە دەروونى خۆیدایە. بە دەربڕینێکى دیکە، مەعریفەى شاهیدى، بە پێچەوانەى مەعریفەى فیزیکاڵ، لۆجیکى و ڕاڤەیی، “خود ـى پاکانە”یە، چونکە وەک کارڵ گۆستاو یۆنگ دەڵێت: “شاهیدى، درککردنە لە ڕێگەى ناخودئاگاوە” (لە دەقى یەکێک لە سیمینارەکانى یۆنگ).

و مەولەوى هەوڵ دەدات ئەو “بوون”ـەى کە لە ڕێگەى وشەگەلى وەک “ئەو” و “یار” و “مەعشووق” و “دلۆڤانى” و “بارانى بەهارى” گۆى دەکات، لە “ناخودئاگاى خۆى”ـیەوە بیدۆزێتەوە و بیگوازێتەوە بۆ “خودئاگاى ئەویتر”. مەولەوى بە ڕێگاکانى جوانیناسى لە گێڕانەوە ئەدەبییەکان، هەوڵ دەدات دوورى سوژەى چکۆڵە (ئینسان) و ئۆبژەى گەورە (بوون) بگەیێنێتە سفر و نەیهێڵێت و بەم سفرکردنەوەى دوورى نێوان سوژە و ئۆبژە (مرۆڤ و وجوود)، بیرەوەرییەکى لەبیرنەچووەوەى ئەرێنى و وزەبەخشى بۆ دروست بکات.

مەولەوى دەڵێت:

دوست دارد یار این آشتفتگى/ کوشش بیهودە بە ز خفتگى

بە واتاى (حەزى لێیە یار ئەم پشێوى و بێ ئۆقرەییە/ هەوڵى بێسوود لە خەوتوویی)

لە باسکردنى ئەم خاڵە گرنگە، ئەم مەعریفەی شاهیدییە، ئەوە گرنگە کە لە “بوون”ـدا مرۆڤ تەنیا لەنێوان دوو جەمسەرى “کارى بێسوود ـ کارى بەسوود” نەوەستاوە، بەڵکو جارى وایە و ڕەنگیشە لە زۆربەى کاتەکان لەنێوان دوو جەمسەرى شاراوە، بەڵام کاریگەرى دیکە جێ بگرێت، لەنێوان دوو جەمسەرى “قەتیسمان ـ کارى بێسوود ئەنجامدان”.

مەولەوى دەڵێت ئەوانەى لەم دۆخە وەستان و کتمانە، کارى بێسوود ئەنجام بدەن زیاتر لە بوون نزیک و بەمەش سەرکەوتووترن. هێندەش بەسە کە تاک بۆ جارێک ئەم ئەزموونى شاهیدی و بوونناسییە ئەزموون بکات ئیتر هەرگیز لە ژیانیدا تەنانەت لە خراپترین دۆخى ژیانیدا وەستاوى و دڵمردوویى ئەزموون ناکات کە لە ئەنجامى وەستاوى و مایەپووچییەوە دروست دەبێت. بە واتایەکى تر، ڕێگەی جووڵەى “بە سفرگەیاندنى پەیوەندى سوژە و بوون” دەگۆڕێت بۆ بیرەوەرییەکى خۆش و جوان و نەمر، بیرەوەرییەک کە پاش ئەفڕاندنی، لە فۆڕمى دیالێکتیکى دەبێتە سەرچاوەى پەیوەندى دواترى “سوژەى ئینسانى” لەگەڵ “بوونى گەورەتر لە سوژە”.

کەوایە جوانیناسیی بیرەوەریى، شاهیدیدانى بوونە لەلایەن سوژەى ئینسانییەوە بۆ گەیشتن بە بیرەوەرى کە بە پێچەوانەى ڕێگایەکەى پێشووە (واتە ژیانى سوژە لەگەڵ بیرەوەرى، بۆ بەرفراوانترکردنى سوژەیە لە بوون).

سێیەم: لەنێوچوونى بیرەوەرى، دەرکەوتنى نۆستالژى

ئیحساسى نۆستالژیک، ئیحساس و هەستکردن بە نیگەرانى ئەو کاتەیە کە تاک سەرچاوەى دروستکردنى بیرەوەرییەکەى خۆى لە مەترسى لەنێوچوون و نەماندا دەبینێتەوە. هەستێک کە ڕێک پێچەوانەى هەستى جوانى “ئەزموونى هاوبەشى ژیان”ـە، کە لە بیرەوەرى دروستکەرانى بیرەوەرییەوە دەرکەوتووە. هەمان ئەو بیرەوەریگەلەى کە لە فۆڕمى جیاواز (وێنە، دەنگ، کەلوپەل، نووسراو، بیناسازى، ئەزموونى هاوبەشى ژیان) لە زەین و یادگە و ژیانى تاک ماوەتەوە و تاک بە گەڕانەوە بۆیان ئارامى یا دڵتەنگى ئەزموون دەکات.

“بیرەوەرییە نۆستالژیکەکان” و “نۆستالژیاى بیرەوەرییەکان”یش هەر لە ڕێگەى ئەم “ئەزموونە ژیانکردە”وە بۆ ئەوانى دیکە دەگوازرێتەوە و بە دەخیلکردنى ئەم سوژە ئینسانییە لەم ئەزموونە ژیانکردە، هەستى سوژە دەخاتە مەترسى دوورکەوتنەوە لە بوونێکى گەورەتر (بوونى مێژوویی، بوونى گەردوونى).

لەبیرچوون دەبێتە هۆى لەنێوچوون و نەمانى داتا و زانیارى بێکەڵک لە یادگە و فۆرموولەبوونى بیرەوەرى بەسوود، بەڵام کاتێک خودى فەرامۆشى لەبیر دەکرێت، بوارى فۆرموولەبوونى بیرەوەرییەکانیش لەنێو دەچێت و ئەمەش ترسێکى گەورەیە کە تەنیا ئەگەر لەبیر بکرێت، جێگەى تەحەموولکردنە.

هۆکارى ئەم هەوڵە، مەیل و حەز بە مانەوە، ترس لە مەرگ، زەندەقچوون لە لەبیرچوون و خراپتر لە هەمووشیان ترس لە “لەبیرکردنى لەبیرکردن”ـە، چونکە لەبیرچوون دەبێتە هۆى لەنێوچوون و نەمانى داتا و زانیارى بێکەڵک لە یادگە و فۆرموولەبوونى بیرەوەرى بەسوود، بەڵام کاتێک خودى فەرامۆشى لەبیر دەکرێت، بوارى فۆرموولەبوونى بیرەوەرییەکانیش لەنێو دەچێت و ئەمەش ترسێکى گەورەیە کە تەنیا ئەگەر لەبیر بکرێت، جێگەى تەحەموولکردنە. بەدەر لەمە زۆر نۆستالژیک و بۆ ناخودئاگاى تاکیش زۆر خەمهێنەرە، چونکە تاکی ناخودئاگا هەوڵى ڕەگداکوتانیەتى لە بوونى یەکێکى تر تا بەم شێوەیە “بوونى خود” بەرفراوانتر و هەنگاوێک لە “بوونى ڕەها” نێزیکتر ببێتەوە. هەنگاوێک کە بەربەرستە لەبەرامبەر هەمان هەستى نۆستالژیکى هەڵێنجراو و دروستبوو لە لەدەستدانى بیرەوەرى.

دەکرێت مەسنەوى مەولەوى، شانامەى فێردەوسى و دیوانى حافز بە سێ نموونەى نەمرى بیرەوەریی سازیى ئەدەبیاتى کلاسیکى ئێران و، سادق هیدایەتیش بە نموونەیەکى مۆدێڕنى بیرەوەریی سازیى ئەدەبیاتى هاوچەرخى ئێران هەژمار بکەین.

بیرەوەریسازانێک کە لەم ڕێگەیەوە نە تەنیا توانییان “بوونى تاکی”ـى خۆیان پەیوەست بکەنەوە بە “بوونى گشتى یا کۆمەڵ”، بەڵکو توانیشیان لە دیوار و بەربەستەکانى سەردەمى خۆشیان واوەتر بڕۆن و بگەنە سەردەمانى پاش خۆیان، بە شێوەیەک کە ساڵیانێک دواى نەمانى فیزیکیشیان کەسانێکى زۆر بە هاوچەرخى سەردەمەکەیان هەژماریان دەکەن و بەشێک لە ئەزموونە ژیانکردەکەى خۆشیان پەیوەست دەکەن بەوانەوە و لەگەڵیان دابەشی دەکەن. هەر لەو ژنەى ماڵەوە بگرە کە فاڵ بە حافز دەگرێتەوە تا لەگەڵ ڕەفتارەکانى وێک بێتەوە تا دەگاتە ئەو ئەکادیمیانەى کە چەندین بەرگ توێژینەوە لەبارەى مەولەوى وحافز و فێردەوسى چاپ دەکەن تا هاوپشکى بوونە گەورەکەیان بن، تا دەگاتە چیرۆکنووسانێکى نوێ کە شێواز و تەنزى مۆدێڕنى هیدایەت بە ڕێنوێنیکەر و ئاراستەدۆزى خۆیان دەزانن تا مۆدێڕنیتەى لەگەڵ ئەزموون بکەن، هەموویان بەشێکن لەو بوونە گەورە و بەکۆمەڵەیەى کە کڕۆکەکەى “بیرەوەرى گشتى”ـیە و بە پشتبەستن پێى، هاوچەرخ دەبن. ئەم هاوچەرخبوونە سیفەتێکە کە تەنیا “بوون” هەیەتى و “بوونەوەران” لێى سوودمەندن، مەگەر ئەوەى کە “بوونەوەر” سەرنجى بخاتە سەر “بوون” و “زات”.

هەر ئەمە لە سەردەمى ئەزموونى مۆدێرنیتەش ڕوو دەدات، بەڵام بە فۆڕمگەلێکی تایبەت بە خودى مۆدێڕنیتە. بە دەرکەوتنى وێنە و دواتر فیلم، ئوستوورە مۆدێڕنەکان زۆر زیاتر لە ئوستوورە کلاسیکەکان دەخوڵقێندرێن و تاکەکان بۆ دونیاى بیرەوەرییەکان دەگێڕنەوە. واتە هەم لە کاتى ژیان بیرەوەرى بۆ بەرامبەرەکانیان دروست دەکەن و هەم دواى مەرگیشیان دەبنە ئەستوورەیەکى بیرەوەریساز کە لە ڕێگەى وێنە و دەنگ و بیرەوەرییەکانەوە ئەمنیەت و ئاسایشێکى جوان و ناسکى دەروونى، شەخسى، خۆماڵى و جیهانى و جارى واشە مێژوویی بۆ تاکەکان دەخوڵقێنن.

کەسانێکى وەک (جان لینۆن ـ John Lennon)، (ئەندامانى پینک فلۆید ـ Pink Floyd) و (ئێلڤیس پرێسلى ـ Elvis Presley) و (فرانک سیناترا ـ Frank Sinatra) و (ڕیچارد ڤاگنەر ـ Richard Wagner) و (جۆهان سبستیان باخ ـ Johann Sebastian Bach) و (لودڤیچ ڤن بێتهۆڤن ـ Ludwig van Beethoven) و (جۆهان شتراوس ـ Johann Strauss) و (جۆن واینی ـ John Wayne) و (ئاودرى هیپبۆرن ـ Audrey Hepburn)، (مارلین مۆنرۆ ـ Marilyn Monroe) و (ئاندرێ تارکۆفسکى ـ Andrei Tarkovsky) لە مۆسیقا و سینەما و کەسانێکى وەک (ولیام فاکنەر ـ William Faulkner)، (جەیمز جۆیس ـ James Joyce) و (مارسێل پڕۆست ـ Marcel Proust) و (فڕانس کافکا ـ Franz Kafka) و (لیۆ تۆڵستۆى ـ Leo Tolstoy) و (ئەنتۆن چیخۆف ـ Anton Chekhov) و (بێرتۆڵد بڕێخت ـ Bertolt Brecht) و (فرێدریش وێلهێلم نیتچە ـ Friedrich Wilhelm Nietzsche) و (فیۆدۆر دۆستۆیۆڤسکى ـ Fyodor Dostoevsky) لە نووسین و ئەدەبیاتدا نمونەگەلێکى گرنگ و دیارى ئوستوورە (ئەفسانە) نوێینەکانن کە جیاواز لە ئوستوورە کلاسیکەکان بیرەوەرییان خوڵقاند، بیرەوەریسازییان کرد و بوونى سنووردارى سوژەى ئینسانییان پەیوەست کردەوە بە بوونێکى بەرفراوانتر لە خۆیان و گەورەتریان کردەوە و هەروەها بە هاوچەرخیش ماونەتەوە.

ئێرانى مۆدێڕنیش هەرچەندە بە تەواوى مۆدێڕنیتەى ئەزموون نەکرد، بەڵام بە سینەما و مۆسیقا بەشێک لە بیرەوەریسازیى گشتى ئەزموون کرد، بۆ بیرەوەریسازانێکى وەک شەجەریان، ئیرەج، ئیبی، داریوش، گوگوش، فەردین، مەلەک موتیعى، بێهروز وسووقى، سادق هیدایەت، بیژەن موفید، سوهراب شەهید سالس، داوود پیرنیا و بەرنامەى “گلهاى جاودان”ـى.

ئەو چین و توێژە لە بیرەوەریسازان کە هەرچەندە جیاوازییەکى قووڵ و کاریگەریان لەگەڵ یەکترى هەبوو، بەڵام لە بیرەوەریسازیى گشتیدا لە تەنیشتى یەکتریەوە دێن.

ئوستوورە مۆدێڕنە بیرەوەریسازەکان، خۆیان کۆپى و زیاد و بەرهەم دەهێننەوە و بەم کۆپیکردنەوەش هەم چێژى “ئەزموونگەلى نوێى جوانیناسى” دەبەخشنە ئەوانى دیکە و هەم خۆشیان هەنگاوێک لە جاویدانەگى و نەمرى نزیک دەکەنەوە، چونکە لە ئەزموونێکى گەورەتر لە بوون نێزیک دەبنەوە.

چوارەم: بیرەوەرى، خودئاگاییەکى مێژووییە

بیرەوەرى بە بەرهەمهێنانەوە و بڵاوکردنەوەى لە “بوون”ـى خاوەن بیرەوەرییەکە، ناسنامەیەکى بوونناسانە دەبەخشێتە “یادگەى مێژوویی” و ئەم یادگە مێژووییەش دەتوانێت “ناخودئاگاى گشتی”ـی یۆنگی[1] بگۆڕێت بۆ “ناخودئاگاى گشتى” مەعریفەیی. هەروەک چۆن “زەینى مێژوویی” لە “ئارکى تایپییەکان ـ Archetype”[2] و “باوەڕە زاڵەکان”ـەوە بەرەو “دانایی و مەعریفەى ڕەخنەقبوڵکەر” دەجووڵێت و دەڕواتە پێشەوە و لەم ڕێگەیەشدا هەم بیرۆکەى “جیاکردنەوەى مەعریفەناسانەى سوژە لە ئۆبژە” ئەزموون دەکات (مەعریفە، بێ سوژە)[3] و هەم بیرۆکەى “بوونناسانەى سفربوونەوەى پەیوەندى سوژە و ئۆبژە” لە ناسین (مەرعریفە، لەگەڵ سوژە).

مێژووى بیهەقى یا مەسعودى[4] نموونەیەکى ئەدەبی جوانە کە تێکەڵییەکى ئەم دوو بیرۆکەیەیە. بە تەماشاکردنى ئەم مێژووە دەردەکەوێت کە بیهەقى بەو پەخشانە تەڕ و بڕەیەوە چۆن توانیویەتى “زانستی شڕۆڤەیی وەسفکردنى مێژوو” لەگەڵ “بەیانى دراماتیکى بیرەوەریى مێژوویی” پێکەوە گرێ بداتەوە بێ ئەوەى یەکیان ئەویتریان ڕەت بکاتەوە.

ئەگەر حەز بە بیرەوەرى و بیرەوەریسازى و یاریکردن لەگەڵ بیرەوەرى نەبوایە، حەز و خواستى هاوبەشى “ئەزموونى ژیانکردى خود” لەگەڵ ” جیهانژیی ئەویتر”یش نەبوایە، ئەوا مێژوو تووشى ئەلزەهایمر و لەبیرچوونەوە دەبوو. بۆیە تۆقێنەرترین کۆمەڵگە، ئەو کۆمەڵگەیە نییە کە تیایدا دیکتاتۆر حاکم بێت، بەڵکو ترسناکترین کۆمەڵگە کۆمەڵگەیەکە کە تیایدا بیرەوەرییەکان ون دەبن. کۆمەڵگەیەک تۆقێنەرە کە تایایدا شاهیدى لەنێوچوون و ونبوونى بیرەوەرییەکان بین. وەها کۆمەڵگەیەک نە بوارى ئەزموونى ئیگزیستانسى هەیە و نە بوارى بەرفراوانبوونى فەزاى زیندەئینسانى (ژیانى مرۆڤ) و نە بیرەوەرییەک لە خۆى جێ دەهێڵێت تا ئەوانى دیکە بە ژیانکردنەوە، ژیانێکى مۆدێڕن ئەزموون بکەن. وەها کۆمەڵگەیەک لە مێژووش ون دەبێت هەروەک زۆرێک لەو شارستانیەتانەى کە لە ڕابردوودا بوونە و ئێستا نینە و هەموویان لە مێژوو ون بوون.

هەروەک چۆن پێکەوەگرێدانى بیرەوەرییەکان جۆرە ئەزموونێکى جوانى بوونناسانەیە، ئەوا ونبوونى بیرەوەرییەکانیش بەشێکە لە مردنى بوونى تاک. تاکەکانى کۆمەڵگە کاتێک بە جوانى درک بەم هەستى دەمپینگ و هەڵبەز و دابەزینە (Damping) دەکەن کە ڕووخسارێکى دیار و خۆشەویست و بەنێوبانگ لە دەست خۆیان بدەن. بە مەرگى هەر بیرەوەریسازێک لە کۆمەڵگە، وەک ئەوە وایە کۆڵەگە و پاڵپشتەیەکى تاکەکانى ئەو کۆمەڵگەیە لەنێو چووبێت، چونکە مەرگى هەر بیرەوەریسازێک، مەرگى بەشێک لە ژیان و مەرگى بەشێک لە ڕەوانى کەسانێکە کە لەو بیرەوەریسازە بیرەوەرییان هەیە. مەرگێک کە تەنیا بیرەوەری ئەو بیرەوەریسازە دەتوانێت بەسەریدا زاڵ بێت.

چەندین هۆکار لە بەرهەمهێنان و دروستکردنى بیرەوەری و گواستنەوەى بۆ نەوەکانى دیکە هەن:

یەکەم: بە جیددیگرتنى ڕابردوو و زەروورەتى بە فەرمیناسینى ڕوانگەی مێژوویی، هەروەک ولیام فاکنەر دەڵێت: “مێژوو، ڕابردوو نییە و، ڕابردووش بە هیچ شێوەیەک ڕانەبوردووە”.

دووەم: نووسین و تۆمارکردنى ئەزموونەگەلى ژیانکردی ئیگزیستانس لەگەڵ تۆمارکردنى ئەزموونی بگۆڕی هزری (کارێک کە مرۆڤى مۆدێڕن لە ڕۆمان و هەندێک فیلم ئەنجامى دەدات).

سێیەم: هاوبەشی پێکردنى ئەزموونگەلى ژیانکردی بیرهێنەرەوەی بیرەوەری.

ئەدەبیاتى ئەمڕۆی ئێران لە هەرسێ بەش، تووشى قەیران و کارەساتە و لەم بوارەدا دەستکەوتێکى دیار و بەهادارى نییە. هەر لەبەر ئەمەیە ئێرانییەکانى ئەمڕۆ دەرەنجامى نەرێنى وەها لەدەستدانێکیان ئەزموون کردووە وەک ئەزموونى بڵاوبووەوەى جۆرە جیاوازەکانى خەمۆکى ڕۆحى و فیکرى و ڕەوانى و ژیانى، کە بە هۆى لەدەستدانى بیرەوەرییە باشەکانەوەیە (حوسەین عەلیزادە ژەنیار و ئاوازدانەرى هاوچەرخ لە گفتوگۆیەکیدا دەڵێت کێشەى ئەو لە ئەفڕاندنى هونەرى ئەوەیە کە لەم چەند دەیەى ڕابردوو تەنانەت بیرەوەرییەکى خۆشى ئەزموون نەکردووە).

لە وەها دۆخێکدایە بیرەوەرییەکان (بەرهەمهێنانیان، نووسینیان، خوێندنەوە و بڵاوکردنەوەیان) بەها و گرنگییەکى نوێ پەیدا دەکەن. بیرەوەریگەلێک کە چیتر تەنیا چیرۆکى ژیانى یەکێک یا چەند کەسێک نین، بەڵکو ئەزموونى ژیان و ئیگزیستانسى ناسنامەیەکى گشتین کە لە بەرگى ناوى کەس یا چەند کەسێک گۆڕاوە بۆ هەڵگرى بەشێک لە ڕۆحى زەمانە و سەردەمى خۆى.

بەم واتایە بیرەوەرییەکان چیتر لە چوارچێوەى وشەکان نانووسرێن و ناهێنرێنە بەرچاو، بەڵکو لە دونیای وێنا و دەنگ و بیناسازیش تۆمار و دەخوێندرێنەوە.

ئەوەى کە دەڵێن “کۆن، زێڕە”[5] بەو مانایەیە کە “کۆنە، بیرەوەریسازە”.

بە تەماشاکردنى دیمەن و پلانی فیلمە فارسییەکانى ساڵانى ٤٠ و٥٠ى هەتاوى، بە باشى دەتوانین پەى بە گرنگیی بیرەوەری و بیرەوەریسازى ببەین. لەم فیلم و دیمەنگەلە بەجێماوە، چیتر کەس بە دواى گێڕانەوە و چیرۆک و هونەر و تەنانەت سیاسەتەوە نییە، بەڵکو ئەوەى گرنگە “بۆنى بیرەوەرییەکان”ـە لە ڕێگەى بینینى کۆڵان و شەقام و مەیدان و دوکان و ماڵەکان و کەلووپەلەکانى ژیان و ئۆتۆمبێل و جلوبەرگەکان و شێوازى قسەکردن و چۆنیەتى دەربڕینى خۆشەویستى و حەزەکان کە هەموویان تەنیا دەرخەر و نیشاندەرى یەک شتن: کە ئەویش بیرەوەرییەکانە.

لەگەڵ ئەوەى ئەم سیمبول و دیمەنە کۆن و بە ئەنتیکەبووانە بەشێکن لە مێژووى سینەمایی حیکایەتبێژى عامەپەسەند و، لەگەڵ ئەوەى نە لە دەروونى ئەم دیمەنانە و نە لە زەینى دروستکەرانیان و نە لە فیکرى بینەرەکانیشیان، هیچ بانگەشەیەکى تێهزرین نییە، بەڵام هەڵەیەکى مسۆگەرە ئەگەر ئەزموونى ژیارییان بەتاڵ و بێبەرى بکەینەوە لە بەهاى جوانیناسانەى ژیان و وا نیشان بدەین کە خەڵک پێویستیان بە زانینى ئەوە نییە کە ژیان لە کۆندا چۆن بووە. هەر ئەم پێویستییەیە کە بیرەوەری، لە “سەرگەرمى”ـیەوە بۆ “زەروورەت” دەگۆڕێت، زەروورەتی “ئەزموونى سوژە لە خۆى” و “بۆ خۆى”، لە “پڕۆسەیەکى مێژوویی”.

وەک بڵێى هەمووان هاوکارى بیرەوەرییەکانن چوون بەشێکى گەورەترى سوژەیەکى مێژوویی وەک کارل گۆستاو یۆنگ دەڵێت “ناخودئاگاى گشتى”ـى یەکترن کە بیرەوەرییەکان دەگۆڕێت بۆ “ئارکى تایپەکان” یا “باوەڕگەلى زاڵ”.

یەکێک لە هۆکارە گرنگەکانى گۆڕینى “زەینى شەخسى” بۆ “زەینێکى مێژوویی” یا “زەینى گشتى”، بیرەوەریگەلى هاوبەشى بەکۆمەڵە، بە تایبەت بیرەوەریگەلى بەجێماو لە ئوستوورە مۆدێڕنەکان.

دەتوانرێت ئەم خاڵەى “مێتۆلۆژى ـ Methodology” و جوانیناسیبە تێڕوانینى بەشێک لە بیرەوەرییە کاریگەرە مێژووییەکان ئەزموون بکرێت. لەوانەش لە کتێبی “دژى بیرەوەری ـ Antimémoires” لە نووسینى ئاندرە مالرۆ، لە ڕۆمانە حەوت بەرگییەکەى “گەڕان بە دواى زەمەنى لەدەستچوو ـ À la recherche du temps perdu” لە نووسینى مارسێل پڕۆست و لە فیلمى “مێژووى سینەماکان ـ Histoire du cinéma” دروستکراوى ژان ـ لۆک گۆدار.

لەگەڵ ئەوەشدا نابێت گومانمان لەوە هەبێت کە تەنیا بیرەوەرى دەستەبژێر و نوخبە فیکرى و ئەدەبی و فەلسەفى و هونەرییەکانە کە بەهاى خوێندنەوەیان هەیە، چونکە ئەزموونى ژیان و ژیارى مرۆڤایەتى، بە تایبەت لە ڕەهەندگەلى زەریفى ئیگزیستانس و وجوودییەکەى، گشتى و تایبەتى نییە و پەیوەیستە بە هەموو سووژە ئینسانییەکانەوە. هەمان ئەو سووژە و سووژەبوون ـەیە کە چەندین سەدەیە پرسى گرنگى ئەدەبیات و فەلسەفە و شیعر و شانۆ و مۆسیقا و بیناسازى دونیا بووە.[6] هەر لەبەر ئەمەشە دەتوانین ئەم ئەزموونى جوانیناسییە لە بیرەوەرییەکانى مێرلین مۆنرۆش ئەزموون بکەین بەو مەرجەى بەر لەوە لە “سووژەبوونە شاراوەى ئەم بیرەوەرییانە” بگەین.

یرەوەرییەکان، پێش لەوە و زیاتر لەوەى کە نوخبەگەرا و دەستەبژێرانە بن، مرۆڤگەران

پێنجەم: زمانى بیرەوەری، زەروورەتێکى مۆدێڕن

بیرەوەرییەکان، پێش لەوە و زیاتر لەوەى کە نوخبەگەرا و دەستەبژێرانە بن، مرۆڤگەران و وابەستەن بەو شتەى کە بە لانکى بنەڕەتى بەرهەمى بیرەوەری لە مێژووى مرۆڤ نێو دەبرێت، واتە بە “جیهانژى”ـى ئەو.

لە “جیهانژی”، منداڵ و پێگەیشتوو، عام و نوخبە، فاشیست و دیموکرات، ئەقڵانى و ئایدۆلۆژیک لە گۆشەنیگاى بەرهەمهێنانى بیرەوەرى و زەرووریەتى بیرەوەری، بەهاى یەکسانیان هەیە. دەکرێت ئەم قسەیە بە بینینى باشترین بەڵگەنامەى مێژوویى دونیا واتە “سەرکەوتنى ئیرادە Die Macht der Bilder “ى “لینى ڕیفنشتاڵ ـ Leni Riefenstahl” و بەڵگەنامەى “هێزى وێنا” لەبارەى ئەو و هێزى وێنایە، باشتر تێى بگەین و دەرکى بکەین.

مەگەر دەکرێت وا دابنێین منداڵ لەبەر  منداڵییەکەی، پێویستى بە بیرەوەرى نییە و بە جیددی وەرینەگرین؟ ڕێگەچارەى دروست لێرەدا هەمان شتە کە مەولوى دەڵێت:

چون کە با کودک سر و کارت فتاد

پس زبان کودکى باید گشاد

واتە: کاتێک کە سەروکارت کەوت لەگەڵ منداڵ، پێویستە زمانى منداڵانیش فێر بیت و بە زمانى ئەو قسەى بکەیت.

و ئەگەر لەم ڕێگەچارە بینراوەدا کە خۆشى بەشێکە لە “ناخودئاگایی گشتیی مرۆڤ”، لەبرى “منداڵ”، سوود لە “بیرەوەرى” وەربگرین، دەگەینە دیاردەیەکى نوێ لە ئەدەبیات و تێهزرین، بە “زمانى بیرەوەری”، جۆرێک لە زمان، یا وەک ویتگنشتاین دەڵێت، بەشێک لە “یارى زمانى مرۆڤ” کە حەشارگە و دروستکەرى بیرەوەرییەکانە لە “جیهانژی”ـى مرۆڤایەتى.

شەشەم: زەینى مێژوویی، ئەلزەهایمرى مێژوویی

ناتوانرێت “ئیگزیستانسى خەیاڵاویانەى بێرەوەرییەکان” وەبەرچاو نەگرین کاتێک کە دەبینین مرۆڤەکان یەک جار وەک حەقیقەتێک، ئەزموونى ژیانى خۆیان دەکەنە بیرەوەریى و خەون و خەیاڵ و جارێکى دیکەیش ئەو بیرەوەرییانە دەکەنە بنەماى ئەفراندنى ئەزموونى ژیانێکى نوێ تا بەم شێوەیە لە دیالێکتیکى هەمیشەیی خەیاڵ و حەقیقەت بمێننەوە.

 واقعیەت دەگۆڕێت بۆ بیرەوەری، بیرەوەریش دەبێتە خەون و خەیاڵى حەقیقەتى دواتر تا حەقیقەتى دواتریش ببێتە بیرەوەرییەک بۆ خەیاڵەکانى دواتر. و ئەم چەرخ و بازنەی دیالێکتیکییە مرۆڤییە درێژەى دەبێت. فیلمى نەمر و درەوشاوەى مێژووى سینەماکانى ژان ـ لۆک گۆدار، ئەم دیالێکتییەکەى لە فۆرمێکى زۆر جوان وێنا کردووە بە شێوەیەک کە بینەر لە کاتى بینینى فیلمەکە، ناتوانێت لێکى بداتەوە کە شاهیدى بینینى چ شتێک بووە؟ حەقیقەت یا فیلمێکى سینەمایی؟ خەیاڵێکى خوڵقێنراو لەلایەن فیلمساز یا بیرەوەریگەلى بەجێماو لە مێژووى سینەما یا پێکهاتە و تێکەڵەیەک لە هەموو ئەمانە؟!

فیلمى “مێژووى سینەماکان” دەتوانێت بە باشى نیشان بدات کە خەڵکى بە بیرەوەرییەکانیان عاشق دەبن، بە بیرەوەرییەکانیشان باوەڕ بە دین یا ئایدیۆلۆژیا پەیدا دەکەن، بە بیرەوەرییەکانیان دەگەنە مەعریفە و تێگەیشتن، بە بیرەوەرییەکانیان لە شوێنگەى خۆیان لە بوون تێدەگەن، دەگەن بە تێگەیشتنێک لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ بوون، بە بیرەوەرییەکانیان پشت بە سووننەتگەلێک دەبەستن یا لێوەیان تێدەپەڕن تا بیرەوەرى مۆدێڕن بخوڵقێنن و ببنە دوستکەر و ڕۆنەرى نەریتگەلى دوایی.

پشتگوێخستن و وەبەرچاونەگرتنى زەروورەتى وجوودى بیرەوەرییەکان، بنمیچ و سەقفى زەین و ڕەوان بێ هیچ کۆڵەگەیەک دەهێڵێتەوە. ئەمەش هەمان داڕمانى زەین و ڕەوانە کە بەشێکیشى لە نەخۆشى ئەلزهایمەر دەبینینەوە. وەها داڕمانێک دەبێتە هۆى دروستکردنى “ئەلزهایمرى مێژوویی” کە ڕێگەیەکە بۆ دەرمانى بەهێزکردنى “زەینى مێژوویی”. زەینێک کە بنەمایەکى سەرەکى لە “دیالیکتیکى خەیاڵ و حەقیقەت” پێک دێت.

حەوتەم: جوانیناسى بیرەوەری

دەتوانرێت هاوارى هەندێک لە ئازار و دەردەکان بکەین، بەڵام ئەو ئازارانەى کە بە کپکردن و ئۆقرەگرتن دەبنە هاوار، لە خراپترین ئێش و ئازارەکانى مرۆڤایەتین کە هەرگیز ناگەنە هاوار.

بیرەوەرییەکان، مەکۆیەکى ئەمنى “ئازارە بێ هاوار”ەکان و “هاوارە کپەکان”ـن.

بیرەوەرییەکان، مەکۆیەکى ئەمنى “ئازارە بێ هاوار”ەکان و “هاوارە کپەکان”ـن. زەروورەتى وجوودى بیرەوەرییەکان لە ئەزموونى بیستنى هاوارگەلێکەوەیە کە لە بێدەنگى بەرز دەبنەوە و جگە لە بێدەنگیش نابیسترێن. بێدەنگییەک کە جگە لە ئەزموونکردن بە بیرەوەری، نابنە ئەزموون و دەرک ناکرێن.

بەردەنگ (گێڕەرەوە و ژەنفتیار)ى بیرەوەرییەکان، بە تایبەت بیرەوەریگەلێک کە ڕەهەندێکى مێژووییان بۆ پەیدا بووە، بە شادى و خۆشى بیرەوەرییەکان، دڵخۆش و شاد دەبن و بە غەمى بیرەوەرییەکانیش هاودەردى دەکەن و هەستێکى نۆستالژیک پەیدا دەکەن. بەردەنگى بیرەوەری، لە هاوڕایی بیرەوەریدا وجوودى فرەڕەهەند دەبێت و بە زمانى بیرەوەرى تێکەڵ بە “ژیانێکى دیکە” دەبێت، وەک ئەوەى خۆى ئەو بیرەوەرییەى ئەزموون کردبێت.

“جوانیناسى بیرەوەری” هەر لەم ئەزموونى ژیارییە خۆى مەڵاس داوە. ئەزموونێک کە “زەروورەت”ـە، نەوەک “خۆخافڵاندن و سەرگەرمى”، “زەروورەتێک” کە نابێتە لەمپەر لەبەردەم ڕووکارە “سەرگەرمکەر”ەکەى بیرەوەرى، “زەروورەتێک” کە سووژەبوونى مرۆڤى هاوچەرخ پێویستى بە تێگەیشتنى هەیە.

کەوایە پێویستە “زمانى بیرەوەری” فێر بین و ئەنجامى بدەین و واڵاى بکەین.

پەراوێز:

[1] کارۆڵ یۆنگ، فەیلەسووف و دەرووناسێکى خەڵکى سویسرا بوو کە چەندین تیۆرى لەمەڕ دەروونناسیى شڕۆڤەیی خستووەتە ڕوو. وەک فریدا فۆردهامى توێژەرى بەرهەمەکانى یۆنگ دەڵێت: “هەر شتێک فرۆید نەیوتووە و جێى هێڵاوە، یۆنگ تەواوى کردووە”.

[2]  ئارکى تایپ ـ Archetype: کۆنە تایپ یا دێرینەناسى یا کۆنە مۆدێل یا قالب.

[3]  مەعریفە، بێ سوژە ـ Knowledge without knowing subject

[4]  مێژووى بیهەقى یا مێژووى مەسعودى لە نووسینى ئەبولفەزل محەمەد بن حوسەین بیهەقییە کە باسى مێژووى پاشایەتى مەسعود غەزنەوى دەکات.

[5]  پەندێکى کۆنە ـOld is Gold

[6]  زەینى ئێرانى و نووسراوە بەجێماوەکانى، لە چەندین سەدە بەر لە ئێستاوە تاوەکو ئێستا، بەتاڵن لە تێڕوانین و تێهزرینى جیددى لەمەڕ هەردوو چەمک و واتاى “سوژە” و “ئۆبژە”.

“ئۆبژکتیڤ ـ Objective “ـیان بە “عەینییەت” و “سوبژێکتیڤ ـ Subjectivism”ـیان بە “زەینیەت” وەرگێڕاوە و فێرى خەڵکى دەکەن، بێ ئەوەى ئەم وەرگێڕانانە تەنانەت بەشێکى بچووک لە واتاى ئەم دوو چەمەکە هەڵگرن. و لەبەر ئەوەى تێگەیشتنى واتاى تەواوى ئەم دوو وشەیە، پەیوەندییەکى زۆریان لەگەڵ واتا و ئەزموونى “تاکگەرایی” یا هەمان “ئیندى ویجواڵیەتى” هەیە و پێشینەى ژیانى ئێرانیش چەندین سەدەیە لەگەڵ ئەم جۆرە ژیانە بێگانەیە، کەوایە واپێناچێت بتوانرێت بە وەرگێڕانى چەند کتێب و وتارێک، لەم بەربەستە زەینى و زمانى و فەرهەنگییە تێپەڕین و بگەینە واتاى حەقیقى ئۆبژکتیڤیتە و سوبژیکتیڤیتە لە زمانى فارسى. لە هەمان کاتدا کە زۆرێک لە پرسەکانى ئەوڕۆى ئێمە و هەروەها ناسینى ڕێگەچارەى ئەو پرسانە، ڕەگ و ڕیشەیان هەر لەم دوو واتایەدایە.

لە ئەدەبیاتى مۆدێڕنى ئێران، دوو نووسەر توانییان لە چیرۆکەکانیاندا لە واتاى سوژە و سوژەبوون نزیک ببنەوە و قووڵای و گەورەییان پێ ببەخشن. بە شێوەیەک کە لە دەقى چیرۆکەکانیان، دەتوانن دیالێکتیکى بیرەوەرى ـ حەقیقەت ئەزموون بکەن:

ـ ڕۆمانى سەرئێشە، لە نووسینى سودابە فەزایلى

ـ فیل لە تاریکى، لە نووسینى قاسم هاشمى نژاد

لەگەڵ ئەوەى کە ئەم دوو چیرۆکە بە دوو ستایلى جیاواز گێڕدراونەتەوە (یەکەمیان سوریالی و دووەمیان ڕیالیستىیە)، بەڵام هەردووکیان، دیالێکتیکى بیرەوەرى ـ حەقیقەتیان تێدا ئەزموون دەکرێت. لە یەکەمیان لە زەین و خەیاڵەوە دەگەینە ڕاستى و حەقیقەت و لە دووەمیشیانەوە لە حەقیقەت و ڕاستییەوە دەگەینە زەین و خەیاڵ. یەکەمیان لە بیرەوەرى بێ زەمەن و بێ شوێنى خەیاڵییەوە دەگەینە پرسى مێژوو و لە دووەمیشیان لە زەمەن و شوێنێکى دیاریکراو و زانراوەوە دەگەینە بیرەوەرى و خەیاڵ.

سەرچاوە:

مجلە سینما و ادبیات. شمارە ٧٤- تیر و مرداد ٩٨

The post بیرەوەرى، دیالێکتیکى خەیاڵ و واقیع appeared first on ژنەفتن.

وا دیارە هۆکاری کەموکورتییەکانی گۆشەگیریی لە واقیعدا و بە شێوەیەکی نایەکسان بریتییە لەو نائومێدیەی کە هاوشان و تەریبە بە گۆشەگیریی خۆی. ئەو گۆشەگیرییەیشی کە لە جیهانی ئێمەدا بوونی هەیە و هەموو پەیوەندییە مرۆییەکانی پارچەپارچە کردووە، سەرباری ئەوەی کە دۆخی ئەو داڕمانە هاوبەشەی نێوان هەموومانی قۆستۆتەوە کە دەیگوزەرێنین. ئەمە جگە لەوەی خودی گۆشەگیریی هیچ نییە جگە لە دەرەنجامی کاریگەری شۆڕشەکانمان، کە ئەمیش دیسان بۆ خۆی ئەنجامی داڕمانێکی ترە. ئەو گۆشەگیرییە کە لەوە کەوتووە بە تەنها کێشەیەکی دەروونی بێت و بەس، دەتوانین بە چەندین زاراوەی خۆشئاواز و هاوکات بێمانایش، هێند گفتوگۆی لەبارەوە بکەین تا هێڵنج دەدەین: بۆ نموونە بە زاراوەکانی وەک داخران و هاوکات کرانەوەیش بەسەر ئەوانی تردا.

لە ڕوانگەی مرۆڤەوە، گۆشەگیریی وەک ئەنجامی نائامادەبوون و پێواری هاوڕێکانمان، وەک دەرەنجامی نامۆبوون، ئەو نەخۆشییە درێژخایەنە کوشندەیەیە کە جیهانی ئێمە بە دەستییەوە دەناڵێنێت. تەنانەت گەر ئەوەیش ڕاست بێت، دەتوانین بڕێکی زۆر کەم لە خەڵک ببینین کە بە بێ هیچ پاڵپشتییەک، توند توند دەستیان بە باڵی یەکەوە گرتووە. ئامرازەکانی پەیوەندیگرتن هیچ سوودێک بەو کەسانە ناگەیەنێت، تەنها جیهانێکیان پێشکەش دەکات کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش دامەزراوە. بەڵام ئەو کەسانە یارمەتیمان دەدەن تا هەموومان لە نەفرەتی نامرۆڤبوون ڕزگارمان ببێت، لە کۆمەڵگەیەکدا کە وا دیارە ئەستێرەی هەمووان ئاوابووە و کەسیان پێویست نین، هەمووان ئەوی تر بەم شێوەیە دەبینن.

ئێمە لە تەنیاییدا هەرگیز لەگەڵ خۆماندا تەنیا ناکەوین. ئێمە لە تەنیایدا هەمیشە دوو کەسین لەناو یەک کەسدا، تا دواتر دەبینە یەک تاکەکەس.

گۆشەگیریی جیایە لە تەنیایی. ئێمە لە تەنیاییدا هەرگیز لەگەڵ خۆماندا تەنیا ناکەوین. ئێمە لە تەنیایدا هەمیشە دوو کەسین لەناو یەک کەسدا، تا دواتر دەبینە یەک تاکەکەس: تاکەکەسێکی تەواو، بە هەموو سنوورداری و بەرفراوانی گونجاو خۆیەوە کە ناچار بە هاوەڵایەتی و پەیوەندییەتی بە ئەوانی ترەوە.

پرسیارە میتافیزیکییە گەورەکانی وەک گەڕان لە دوی یەزدان و ئازادی و نەمری، پرسیارەکانی بوون و نەبوون، پەیوەندی مرۆڤ بە جیهانەوە یا زیندوومانەوە لە نێوان مەرگ و ژیاندا، کۆی ئەم پرسیارانە زادەی تەنیایین: تەنیایی دروست و فۆرمەلەیان دەکات.

ئەو کاتەیشی کە مرۆڤ بە ویستی خۆی واز لە شتەکان دەهێنێت، هێشتا هاوەڵی شتەکانە و پێیانەوە بەندە.

تەنانەت ئەو کاتەیشی کە مرۆڤ بە ویستی خۆی واز لە شتەکان دەهێنێت، هێشتا هاوەڵی شتەکانە و پێیانەوە بەندە. کاتێک هەقیقەتی مرۆڤ، گەر هاتوو بۆ چرکەساتێکیش بووە، لە تاکێتی و خودێتی مرۆڤ جیادەبێتەوە، ئەو جیابوونەوەیەی ڕێگەی بۆ خۆشدەکات پرسیارە هەتاهەتاییەکانی مرۆڤایەتی دابڕێژێت. ئەوەی وا دەکات دوای هەموو ئەو پرسیارانە بکەوێت کە لای تاکەکەس دروست دەبن و دەبنە مایەی تێڕامان.

هەمیشە مەترسی تەنیایی لەوەدا پەنهانە کە مرۆڤ خۆی لەدەستبدات. رەنگە یەکێک لە ئێمە بڵێت: ئەوە ریسک و مەترسییەکی پیشەگەرانەیە بۆ فەیلەسوف، مادام بە دوای ڕاستیدا دەگەڕێت، خۆی بە پرسیارگەلێکەوە سەرقاڵ دەکات کە پێیان دەڵێین میتافیزیکی، لەکاتێکدا پرسیارێکە کە لە واقیعدا هەمووان پێوە سەرقاڵن و بۆیان گرنگە.

وا دیارە، چارەسەری فەیلەسوفەکان ئەوە بوو تێبینی ئەوە بکەن کە لە هزری مرۆڤدا ڕەگەزێک هەیە دەتوانێت هەموو ڕەگەزەکانی تر بخاتە ژێر ڕکێڤی خۆیەوە و ملیان پێبدات، هەروەها هێزێکی دیاریکراو بخوڵقێنێت. ئێمە وا راهاتووین کە بەم بیرکردنەوەیە بڵیین لۆژیکی دەستکراوەیی و مافی بڕیاردان، لۆژیکێک کە هەر کات بڵێین فڵانە پرەنسیپ یا گوزارشتی دیاریکراو لەناو خودی خۆیدا خاوەنی هێزی باوەڕپێهێنانە، دژمان دەوەستێتەوە. واتە بڵێین تایبەتمەندێتییەک هەیە کە بە سەر مرۆڤیدا دەسەپێنێت بە فڵانە پرەنسیپ ڕازی بێت و قبوڵی بکات.

بەو دواییانە بۆمان دەرکەوت کە ئەوەی دەستکراوەیە و وەک هێزێکی زەبەلاحی ملپێکەچکردن دەسەڵاتی بەسەر هزری خەڵکیدا هەیە، ستەمکارییە، هزری ستەمکارانەیە، نەک ئەو بەڵگە و بیانوانەی کە لە سەریان دروستبووە و خزمەت بە ستەمکاریی سیاسی دەکەن. بەڵام ئەو ڕاستییەیش هەر دەمێنێتەوە کە دەڵێت: هەموو کۆتاییەک لە مێژوودا، لە هەناوی خۆیدا هەڵگری سەرەتایەکی نوێیە. سەرەتا تاکە بەڵێنێکە، تاکە پەیامێکە کە هەر کۆتاییەک دەتوانێت بیدات و بیگەیەنێت. جارێک (ئۆگەستین)یش وتویەتی: مرۆڤ بۆ ئەوە خوڵقاوە تا سەرەتای تازە بوونیان هەبێت، تاکە گەڕانتیش بۆ ئەو سەرەتایە پابەندە بە لە دایکبوونی نوێوە کە لە ڕاستیدا بریتییە لە هەموو مرۆڤێک.

سەرچاوە:

The post لەبارەی گۆشەگیریی و تۆتالیتاریزمەوە appeared first on ژنەفتن.