عەبدوڵڵا موهتەدی، سەبارەت بە پەیامی هاوبەشی چەند تاکەکەسێکی ئێرانی

لە دواساتەکانی ساڵی ٢٠٢٢دا چەند کەسێکی ئێرانی، وەک دەسپێشخەرییەک بۆ «دروستکردنی هاوپەیمانییەک لە نێوان ئۆپۆزیسیۆنی کۆماری ئیسلامیدا»، پەیامێکی هاوبەشیان بۆ پیرۆزباییی ساڵی نوێ بڵاو کردەوە. ئەمەیش دوای ئەوە دێت کە شۆڕشی ژینا چوارەم مانگی خۆی دەژی و لە هەمان ڕۆژی پەیامەکەی ئەم کەسانەدا دیسان لە کوردستان (جوانڕۆ) شەهیدی نوێ پێشکەشی ئەم شۆڕشە کرا.

ئەم کەسانە لە کوڕی پاشای ڕووخاوی ئێرانەوە هەتا ئەکتەری سینەما و فووتباڵیست و نووسەرێکیش دەگرێتەوە! خاڵی هاوبەشیشیان تەنها دوو شتە: دژایەتیی کۆماری ئیسلامی و نەبوونی ڕێکخراوە یان حیزب! خۆیان دەڵێن دەمانەوێ هاوپەیمانی و یەکگرتوویییەک لە نێوان ئۆپۆزیسیۆنی کۆماری ئیسلامیدا دروست بکەین و شۆڕش بکەینە خاوەنی سەر و سەرکردە، تا زووتر کۆماری ئیسلامی بڕووخێنین. بۆ خۆم هیچ گرنگایەتییەک بە پەیامی کۆمەڵە خەڵکێکی ڕووت و ڕەجاڵ و بێناوەرۆکی وەک ئەو کەسانە نادەم (تەنها کەمێک حامیدی ئیسماعیلیون «جێی داخە (تەنها داخ، نەک هیچی‌تر!)» کە سەرەڕای نووسەربوون، ئاوا ملکەچی پان‌ئیرانیزمێکی پەتی بووە)، چونکوو ئەوان و لەوانیش کەڵەگەتتر قەت ناتوانن نوێنەرایەتیی بزووتنەوەی سەر شەقامەکانی ئێران بکەن و هەموو ئەم هاتوهاوار و سەرمایەگوزاری و ڕستنانەی ڕۆژئاوا بۆ بەسەرۆککردنیان، لە داهاتوودا دەبێتەوە بە خوری و بێگومان ناتوانن جڵەوی خەباتی خەڵکی ئێران (کوردستان کە هەر هیچ) بگرنە دەستی خۆیان. بە لایەنێکی تردا، دەبێ زۆریش پێشوازی لەم هاوپەیمانێتییە بکەین، چونکوو بە ئاشکرا دەری دەخات کە بەرەی ڕاستڕەو و ناوەندگەرای ئێران هیچ نین جگە له‌ کۆمەڵە تاکێکی بێناوه‌رۆکی ناسیاسی کە هیچ جۆرە تێگەیشتنێکیان بۆ «سیاسەت» نییە. بێگومان ئەوان بەم بەرەیە و بەم کارەیان لە ماوەیەکی کورتدا دەیسەلمێنن کە هیچ وەڵامێکیان بۆ کۆمەڵگه‌ی ڕوو لە پێشکەوتنی ئێران پێ نییە و لە بنەڕەتدا هەر کەڵکەڵەیەکیشیان بۆ بەرژەوەندیی کۆیی نییە، بەڵکوو هەندێ دەسەڵاتخوازی مشەخۆرن کە تەنها دەیانەوێت دەست بەسەر شۆڕشێکدا بگرن. ئەوان کاری بەرەی دژ بە فاشیزم و پاوانخوازییان گەلێ ئاسانتر کردووەتەوە، چونکوو کێشی ڕاستەقینە و تێگەیشتنی حەقیقیی خۆیان لە قاو داوە و چیدی سیحرێکیان نەماوە تا خەڵکی پێ جادوو بکەن.

تاکە شتێک خەڵکێکی زۆری لە کوردستاندا بێتاقەت کردووە، لێدوان و نزیکبوونەوەی کاک عەبدوڵڵا موهتەدییە کە ماوەی چەند ساڵێکە بەم نەفەسە ئێرانییەی خۆیەوە هەموو هەوڵێک دەدات بۆ نزیکبوونەوە لە ناسیاسەتوان و سێلێبێریتییە بێناوەرۆکەکانی ئێران کە بەشی هەرەزۆریان لە بەرەی ڕاستی کۆنەپارێز، پان و نادیمۆکراتدان، ئەمەیش لەژێر ناوی «دیپلۆماسی و سیاسەت»دا بە خەڵکی کوردستان دەفرۆشرێتەوە، وەک چۆن سەردەمانێک ڕادەستکردنی کۆمەڵە بە مەنسوور حێکمەت لەژێر ناوی «شۆڕشی سەرانسەریی کرێکاران»دا بە خەڵک دەفرۆشرایەوە! کاک عەبدوڵڵا موهتەدی لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا لێدوانێکی لەسەر ئەم پەیامە دا کە پوختەی قسەکانی هەمان ئەو ڕستەیەی سەرەوە بوو و پێشوازی لە دەسپێشخەرییەکە کرد. کە وایە، با هەر لەو ڕستەیەوە دەست پێ بکەینەوە:

«بە گشتی، من هەموو هەوڵێک بۆ لێکنزیکبوونەوە و یەکگرتن و هاوپەیمانیی ناوخۆیی ئۆپۆزیسیۆنی دیمۆکراسیخوازی ئێرانی بە کارێکی گونجاو و ئەرێنی و بەکەڵک دەزانم.»

سەرتاپای ئەم ڕستەیە لێوانلێوە لە دژوازی و پارادۆکس، لەو ڕستەیەدا هەندێ وشە و چەمک وەک «پێشمەرجی سەلمێنراو» بەکار هێنراوە کە بچووکترین بەڵگە بۆ سەلماندنیان لە بەردەستدا نییە. مرۆڤ چۆن دەتوانێت «بەبێ مەرج» پێشوازی لە «هەموو هەوڵێک» بکات؟ ڕەنگە ئەو هەوڵە مەبەستێکی شاراوەی لە پشتەوە بێت کە لە ڕوانینی یەکەمدا خۆی دەرنەخات، کە وایە، پێشوازیی بێمەرج بە تەواوی بێمانایە. ئەڵبەت لەم نموونە تایبەتەدا هەر بە گشتی بابەتەکە پێچەوانەیشە، چونکوو لایەنێکی فاشیستی ڕاستگەرا هەیە کە نیوەئاشکرا و نیوەشاراوە هەم دژایەتیی نەتەوە بندەستەکان دەکات و هەم دژایەتیی خەڵکانی چەپ و پێشکەوتنخواز، هەر بۆیە لە بنەڕەتەوە هاوپەیمانبوون لەگەڵیدا هەم ناڕەوایە و هەم نامومکین. کەچی تاکە سەرنجی کاک عەبدوڵڵا کە زۆر بە نەرمونیان و موحیبەتیشەوە دەیدرکێنێت (تەنانەت نەیکردە ڕەخنەیش)، ئەوە بوو کە لە پەیامەکەدا دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» نەنووسراوە، ئەمەشی بە هەڵەیەکی بچووک دەزانی، نەک کارێکی بەئەنقەست بۆ لەخشتەبردنی ناوەرۆکی حەقیقیی بزووتنەوەکە و گۆڕینی بۆ بزاڤێکی «نیشتمانیی ناوەندتەوەرانەی پیاوسالارانەی ڕاستڕەوانە». ئینجا وتی ئەگەر واتان کردبا و دروشمەکەشتان نووسیبا ئەوە بۆ کوردیش باشتر دەبوو و دڵی پێ خۆش دەبوو!!! کاک عەبدوڵڵا هێشتا کوردی پێ ئۆبژە و بندەستە کە ناوەند ئەگەر هەر تەنها دڵی خۆش بکات، کافییە و بەسمانە، وەک بڵێی خەریکن خێرمان پێ دەکەن! ئاشکرایە ئەم نەفەس و هەوایە بە تەواوی هیی مرۆڤی خۆبەکۆیلەزانی بندەستی پەراوێزکەوتەیە کە خۆیشی لە ناهۆشیار و بگرە لە هۆشیاریدا قبووڵی کردووە کە قەدەری ئەو بندەستبوون و ئۆبژەبوونە و دەشێت گەورەکان لە ڕێی خودادا خێرێکی پێ بکەن یان نەیکەن!

ئینجا سێ وشەی «لێکنزیکبوونەوە و یەکگرتن و هاوپەیمانی» بە سیفەتی «ناوخۆیی»شەوە دێت کە دیسانەوە هەڵڕشتن و وتنەوەی گوتاری مەترسیدار و کوشندەی ناوەندە کە دەیانەوێ لە ڕێی تەکنیکی «جوانسازی لە ڕێی وشەوە» پێمانی بقەبڵێنن و هۆشداریمان پێ بدەن کە ئەگەر مل بەم هاوپەیمانییە نەدەن کە ئێمە سەرکردە و فەرماندەیین، ئەوا بەر نەفرەتی قەدەری مێژووکرد دەکەون و هیچ دەستکەوتێکتان نابێت. لە ئاستێکی تردا کاک عەبدوڵلا تا ئێستە تەنانەت یەک جاریش ئاوا بێمەرج باسی زەروورەتی «لێکنزیکبوونەوە و یەکگرتن و هاوپەیمانی»ی لە نێوان لایەنەکانی کوردستاندا نەکردووە و تا ئێستایش تاکە دەنگێکە لە ناو هەموو حیزبەکاندا کە بە ڕەقی و زەقی ڕێگری دەکات لە دروستبوونی هەرچەشنە بەرە یان پلاتفۆرمێکی کوردستانی. کەچی گلەیی دەکات بۆچی پەیامی هاوبەشی ئەو جەماعەتەی زووتر بە دەست نەگەیشتووە کە ئەویش بەشدار بوایەت، پەیامێک و بەرەیەک کە خۆی هیچ دەورێکی لە داڕشتنیدا نەبووە و وەک ماشینی ئیمزاکردن حیسابی بۆ کراوە! کەچی ئەو کۆمەڵە خەڵکە ناسیاسی و پەڕپووتە بە «ناوخۆیی» دەزانێت، بەڵام تا ئێستایش ئامادە نییە هەندێ لایەنی کوردی بە ناوخۆیی بزانێت!

ساڵانێک لەمەوپێش کە تازە کاک عەبدوڵڵا لە کۆمەڵەی حیزبی کۆمۆنیست جیا بووبووه‌وه‌ و ناوی لێ نرابوو «پرۆژەی ساغکردنەوەی کۆمەڵە»، زۆر بە ڕێکەوت کەوتمە ناو وەفدێکی ناوبژیکار: کۆمەڵێک کەسایەتیی خۆشناو و خاوەن‌مێژووی بزووتنەوەی چەپی باشووری کوردستان بە مەبەستی لێکنزیککردنەوەی هەردوو باڵەکەی کۆمەڵە، دەیانویست سەردانی زڕگوێزەڵە بکەن. هاوڕێیەکی نووسەری منیش لە وەفدەکەدا بوو، منیش بە سەفەرێک لە سلێمانی بووم و لەگەڵ ئەو هاوڕێ نووسەرەم، کاتێک باسی سەردانەکەی بۆ کردم، سەرەڕای هەموو مەترسییە ئەمنییەکان، لەگەڵیان ڕۆیشتم. لەوێ تێ گەیشتم کە ئەو ئینسانە بەڕێزە خەباتکارانە لە هاوڕێیانی زۆر کۆنی کاک عەبدوڵڵا و هەموو سەرکردایەتیی کۆمەڵەن و پێکڕا خەباتی هاوبەشیشیان کردووە. ئەوان خەمخۆری کۆمەڵە بوون و زۆر ناڕەحەت بوون لەوەی کۆمەڵە دووکەرت بووە، هەر بۆیە دەیانویست سەرەتا فەزای نێوان هەردوو لا نەرم و ئەهوەن بکەنەوە و ئینجا هەوڵ بدەن یەکیان بخەنەوە. لەو دانیشتنەدا کە چەند کاتژمێرێکی خایاند، کاک عەبدوڵڵا زۆر توند و ڕەق هەڵوێستی گرت و بە هیچ شێوەیەک ئامادە نەبوو لەگەڵ هاوخەباتانی کۆنی خۆیدا دانیشتنێکی بچووکیش بکات. قسەکانی کاک عەبدوڵڵا بە چەشنێک بوو دەتگوت لە نێوان ئەم دوو لایەنەدا نەك تەنها بچووکترین خاڵی هاوبەش بوونی نییە، بەڵکوو تەنانەت کێشەی هەرەمەزن و بنەڕەتیی ئۆنتۆلۆژیکیشیان پێکەوە هەیە! هەر ئەو کاک عەبدوڵڵایە کە ئەودەم ئامادە نەبوو بە مەرجیشەوە لەگەڵ هەڤاڵانی لەمێژینەی خۆی کۆ ببێتەوە، ئێستە بەبێ مەرج لەگەڵ ڕەزا پەهلەوی و عەلی کەریمی و مەسیح عەلینژاد نەك تەنها کۆ دەبێتەوە، بەڵکوو بەبێ کۆبوونەوەیش ئامادەیە ئەوان شتێک بڵێن و ئەم یەکسەر ئیمزای بکات! یان هەر ئەم جارەی تریش کە لەگەڵ باڵەکەی تری کۆمەڵە یەکیان گرتەوە، پرۆسەی یەکگرتنەوەکە چەندین ساڵی پێ چوو، هەر تەنها «کارە ئیدارییەکانی یەکگرتنەوە!» ساڵێکی ڕەبەقی خایاند، بەڵام لەگەڵ «تاکەکەس»ی ناسیاسیی پانگەرای ئێرانیدا هەر لە دوورەوە و بەبێ دیدار و دیالۆگ و گفتوگۆیش هاوپەیمانی گرێ دەدات! هەرچەند ئەم شێوە هەڵسوکەوت و نزیکبوونەوەیە مایەی سەرسووڕمانێکی ئێجگار زۆرە، بەڵام مرۆڤ دەتوانێت هۆکاری ئەم پێشوازییە ئێرانییە و ئەو ڕێگریکردنە کوردستانییە شرۆڤە بکات، ئەڵبەت مخابن زیاتر بە میتۆدی دەروونشیکاری و ئینجا پاش ئەوەیش لە سۆنگەی بەرژەوەندیی تەسکی زیاتر تاکی و کەمتر حیزبییەوە!

کاک عەبدوڵڵا لە بەشێکی تری ڕستەکەیدا دەڵێ «ئۆپۆزیسیۆنی دیمۆکراسیخوازی ئێرانی»، واتە ئەو چەند کەسە هەم بە ئۆپۆزیسیۆن دەزانێت و هەم بە دیمۆکراسیخوازیش. لە حاڵێکدا کە هەر لەسەر کاغەزیش هیچ‌کامیان خاوەنی تەنانەت ڕێکخراوەیەکی هەر زۆر بچووکیش نین، چ بگا بەوەی ئۆپۆزیسیۆن بن. ئینجا بۆ وێنە، عەلی کەریمی یان نازەنین بونیادی کە تا پێش ئەم شۆڕشە یان شەقیان لە تۆپ هەڵدەدا یان لەبەر کامێرای سینەمادا ئەکتیان دەنواند، هەر لە بنەڕەتدا چ تایبەتمەندییه‌كی سیاسییان تێدایە کە بتوانن بەشێک بن لە ئۆپۆزیسیۆن؟! لەمەیش سەیرتر، پاشگری «دیمۆکراسیخواز»ـە بۆ ڕەزا پەهلەوی، کەسێک کە تاکە تایبەتمەندیی هەموو ژیانی ئەوەیە کە بەرهەمی خەوتنی دایک و باوکیەتی لە شەوێکدا کە دەشیا نەخەوتایەن! کاک عەبدوڵڵا لە ڕژێمی باوکی شازادە وەلیعەهددا خەباتی کردووە و لە لایەن ئەو ڕژێمەوە زیندانی کراوە، ئێستەیش کوڕی هەمان باوک بە ئاشکرا ڕای دەگەیەنێت کە دەیەوێ مەزنایەتیی سەردەمی باوکی بگەڕێنێتەوە بۆ ئێران، واتە سەرچەشنی جەنابیان هەمان حکوومەتەکەی باوکیەتی کە کاک عەبدوڵڵا بە ئەنقەست یان لە ئەنجامی لاوازبوونی یادەوەریدا هیچ باسی ناکات و وەک بڵێی هەر ئەویش نەبووە کە دژ بە باوکی جەنابی شازادە خەباتی کردووە و زیندانی چێشتووە! هەمووی چەند ڕۆژێک لەمەوپێش بوو کە شازادە لە ساڵڕۆژی هێرشی دڕندانەی ئەرتەشەکەی باوکیدا بۆ سەر کۆماری ئازەربایجان پەیامی پیرۆزبایی بڵاو کردەوە، ئیدی ئەم گچکەمرۆڤە دەبێ چۆن هاوار بکات کە من فاشیستێکی پان‌فارسی ناوەندگەرام تا کاک عەبدوڵڵا ڕازی ببێت کە ئەگەر ناوێرێ یان نایەوێ دژی بوەستێتەوە، لانیکەم بە دیمۆکراسیخوازیش پێمانی نەفرۆشێتەوە و خۆڵ نەکاتە چاوی خەڵکی ستەملێکراوی کوردستانەوە؟

کاتێک وتووێژەکەی کاک عەبدوڵڵام لەگەڵ تەلەڤیزیۆنی ئێران ئینتەرناشناڵدا بینی، زیاتر لەوەی نیگەرانی لەخشتەچوونی شۆڕشەکە بم، کە پێم وا نییە سەرەڕای هەموو پیلانەکان لە خشتە بچێت، نیگەرانی ئەو مێژووە دوورودرێژەی کاک عەبدوڵڵا موهتەدی بووم کە بە خێراییەکی لەڕادەبەدەرەوە خەریکە بە دەستی خۆی کاولی دەکات و هیچ سەرمایەیەکی مەعنەوی بۆ خۆی ناهێڵێتەوە. ڕەنگە کاک عەبدوڵڵا موهتەدی خۆی ئاگادار نەبێت، بەڵام با دڵنیا ببێتەوە کە بە هۆی ئەم جۆرە ملکەچبوونەوە بۆ ناسیاسەتی ناوەندپەرستانی ئێرانی و وازهێنانی لە کوردستان و لە بەرەی چەپ و پێشکەوتنخواز، چەندین ساڵە لە ناوخۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا پێگە و مێژووی بە قورسی کەوتووەتە بەر مەترسییەوە و ئاوا بڕوات یەکەم سەرکردە دەبێت کە دوای سەرکەوتنی شۆڕش لە لایەن خەڵکەوە دەسڕرێتەوە و خانەنشین دەکرێت. بە داخەوە، کاک عەبدوڵڵا سەرەڕای ئەوەی لە دیاسپۆرا دەرسی خوێندووە و لە زانستی سیاسەتدا دوکتۆرای وەرگرتووە، بۆچوونەکانی نەك تەنها لە ڕووی فەلسەفی و مەعریفییەوە کورت دێنن، بەڵکوو تەنانەت زانیاری و دەیتای کۆمەڵناسانەی حەقیقییشیان تێدا نییە. یەک لە هۆکارەکانیشی ئەوەیە کە هێشتا نازانێ خەڵکی ناوخۆ چۆن بیر دەکەنەوە و لەگەڵ کێ دەبزوێن و لە ئاست کێ و چیدا هێڵی سووریان هەیە. مخابن، وا دیارە کڵاوی میدیای دەنگبەرزی ساختەی ئێرانی چووەتە سەری و وێنای لارولوێر و ناڕاستی ئەوان بۆ کوردستان و ئێرانیش بووەتە بنەمای شیکاری و تێگەیشتنەکانی کاک عەبدوڵڵا و بەو پێیەش، هەمان ئەو وێنەیە دەکاتە بناغەی بڕیارە سیاسییەکانی خۆی و کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانیش.

ئەڵبەت ڕەنگە هەر ئەو دەرسخوێندنە خۆی یەکێک بێ لە هۆکارەکانی ئەم بێئاگایییە، چونکوو زانستی سیاسەت هەندێ جار مرۆڤ لە چوارچێوەی شێوەزانستێکی بە ڕواڵەت ئاکادیمیکدا قەتیس دەکات و زیاتر لەوەی مرۆڤەکان فێری مەعریفەی ڕەسەن بکات، فێریان دەکات چۆنچۆنی لە مەیدانی ڕیاڵ پۆلەتیکدا یاری بکەن، ئەمەش بە شێوەیەکی تەواوپۆزەتیڤیستی و خاڵی لە فەلسەفە و تەنانەت فەلسەفەی سیاسی. کاک عەبدوڵڵا تووشی مەکری ئەقڵ بووە و بە هۆی بەڵگەنامە و مێژوو و تەمەنی دوورودرێژی سکرتێرییەوە پێی وایە ئاوەزی خۆی بەشی تێگەیشتن و پلاندانان بۆ هەموو پێشهات و هاوکێشەکان دەکات و دواجار هەر خۆیەتی کە براوەی مەیدانەکەیە. ئێگۆی کاک عەبدوڵڵا بە ئاستێک گەورە بووەتەوە خەریکە هەموو دەوروبەری قووت دەدات و وەهمی گەورەی کاریزمابوون و سەرکۆماری و تاک‌سەرکردەی بۆ دەهۆنێتەوە. ماوەیەکە هەرکات کاک عەبدوڵڵا لە تەلەڤیزیۆنەکاندا دەبینم، یەکسەر بیری مەسعوود بارزانی دەکەومەوە کە چۆنچۆنی مەکری ئەقڵ و ئێگۆی زەبەلاح وای لێ کرد لە چەندین قۆناغی مێژووییدا هەڵەی هێند گەورە بکات کە ئەگەر هاوکێشە جیهانییەکان و بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی زلهێز نەبوایەت، وەک بنەماڵەی تێزاری ڕووسیا ئێستە هیچ نیشانەیەک لە بنەماڵەی بارزانییش نەمابووه‌وە، کەچی کاک مەسعوود ئێستەیش هەر بەو نەفەسەوە پێی وایە خەریکی سیاسەتکردنە و نازانێ لە ڕاستیدا ئەوەی دەیکات، «ناسیاسەت»ێکی تۆخ و ڕووتە و فڕی بەسەر سیاسەتەوە نییە. کاک عەبدوڵلا بەختەوەرە کە هێشتا وەک ئۆپۆزیسیۆن دەردەکەوێت، نەک پۆزیسیۆن، چونکوو لێکەوتەی هەڵە کوشندەکانی لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا بە شێوەیەکی بابەتییانە و ئاشکرا ڕەنگ ناداتەوە، ئەگینا زۆر زوو دەبوو بە بەشێک لە مێژوو. بیرمان نەچێ کە ڕۆژهەڵات قەت سەرکردەی وەک مەسعوود بارزانی قبووڵ ناکات، هیوادارم کاک عەبدوڵڵا قەت تووشی وەها وەهمێک نەبووبێ کە پێی وا بێ دەتوانێ بە میتۆدی بارزانی سەرکردایەتیی ڕۆژهەڵات بکات، هەر بیرلێکردنەوەیشی ڕووخێنەرە، چ بگا بە تاقیکردنەوەی! تەنانەت ئەوەش کە کاک عەبدوڵڵا و مەسعوود بارزانی بە ڕیاڵ پۆلەتیکی دەزانن، تەنها به‌شێكی ئاشکرای کێوە سەهۆڵەکەیە و بەشە گەورەکەی لەژێر ئاوەکەدایە و ئەوان نایبینن، خۆ هەر ئەگەر بیشیبینن، دەبێ لەوە تێ بگەن کە یاریکردن لە مەیدانی ڕیاڵ پۆلەتیکدا بە «هێز» دەکرێت و ئەو هێزەیش پێش هەر شتێکی تر، بوونی ڕەوایەتی و شەرعییەتە لە ناو خەڵکەکەی خۆتدا و هەموو شتێکی تر لە ئاست ئەم پرەنسیبە بنچینەییەدا پەراوێزە. بوون بە بەشێک لە یاری و پلانی هەرێمی و گرتنەبەری ڕێبازێکی کرداری کە بە هەڵە بە «ماکیاڤیلیزم» ناوی دەرکردووە و نەبوونی هێڵی سوور و «دانیشتن تەنانەت لەگەڵ شەیتانیشدا»، بە هیچ شێوەیەک ڕیاڵ پۆلەتیک نییە، بەڵکوو تەنها گۆڕینی سیاسەتە بۆ لۆبی و مامەڵەی بازرگانی بە مەبەستی وەرگرتنی زیاترین بەش لە بەرژەوەندیی تاکی و بنەماڵەیی و گرووپیدا. تەنانەت ڕیاڵ پۆلەتیکیش کە قێزەونترین بەشی دونیای سیاسەتە، هەر پشت بە هێزی ناوخۆیی دەبەستێت و هیچ یاریزانێک بەبێ بوونی هێز و ڕەوایەتیی ناوخۆیی پتەو، ناتوانێت لەو یارییەدا براوە بێت. نموونەی ڕیفراندۆمەکەی بارزانی، كه‌ دەبوو ببوایە بە وانەیەک بۆ هەموو شەیدایانی ڕیاڵ پۆلەتیک کە بە داخەوە وا دیارە نەبووە.

با ئاوڕێک لە شێواز و تەکنیکی پلانداڕێژەرانی ئەو «هاوپەیمانی»یەش بدەینەوە، ڕەنگە لەبەر ڕۆشنایی ئەو تێگەیشتنەدا لە مەبەستە شاراوەکانی پشتەوەی بەناو دەسپێشخەرییە پیرۆزەکەیش بگەین.

لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا، بە دیاریکراوی لە دوای بەفرانباری ١٣٩٦ـەوە (دێسامبری ٢٠١٧) واتە ڕێک لە ٥ ساڵ لەمەوپێشەوە کە بۆ یەکەم جار خەڵکی سەرانسەری ئێران بە جووڵەیەکی ڕووخێنەرانە پارادایم شیفتیان کرد و ئاڕاستەی ڕووخاندنی حکوومەتیان گرتە بەر، هەموان کەوتنە بیری حکوومەتی دوای کۆماری ئیسلامی. لەم پرۆسەی خۆئامادەکردنەدا لایەنێک هەبوو کە بە ڕاشکاوانە حکوومەتی داهاتووی بە مافی پیرۆز و ئیلاهیی خۆی دەزانی و بۆ چەسپاندنی ئەم بۆچوونە لە ناو فەزای میدیاییدا، هەوڵێکی چەندڕەهەندیی کاریگەری خستبووە گەڕ: پاشایەتیخوازان بە سەرکردایەتیی کوڕی پاشای پێشوو کە بە درێژاییی تەمەنی یەک چرکەیش چییە سیاسەتی نەکردووە. دیارە تاکە شتێک وا لەم بەرەیە دەکات خۆی بە خاوەنی مافی حکوومەت و سەروەری بزانێت، تەنهاوتەنها «شازادەبوون» و ئینجا «نێربوون»ی ڕەزا پەهلەوییە، کە وایە، بنەمای «ماف»ـەکە دەگەڕێتەوە بۆ هەردوو ماکی «شازادەبوون و نێربوون»، لە حاڵێکدا کە بزاڤی هەنووکەی کوردستان و ئێران لە بنەڕەتەوە دژی هەرچەشنە هەڵاواردنێکە، لە سەرووی هەموویشیەوە، هەڵاواردنی جێندەری و چینایەتی. هەروەها دژی هەرچەشنە پیرۆزایەتییەکی مێژووکردە کە بێگومان پاشایەتی لە ڕیزی هەرەپێشەوەی ئەم بەپیرۆزکردنانەدایە. لە هەردوو بزاڤی جەماوەریی پێش شۆڕشی ژینادا، وتنەوەی دروشمی بژی ڕەزاخان وای کردبوو کە جەماعەتی پاشایەتیخواز پێیان وا بێ خاوەنی دەنگی زۆرینەی جەماوەری ئێرانن، هەر بۆیە بە دەنگێکی دلێرەوە و لە ڕێی گرووپە فاشیستییەکەیانەوە کە ناویان نابوو «فەرەشگەرد»، بە ئاشکرا کەوتنە پەلاماردانی هەموو دەنگێکی جیاواز، ئەوەیش بە مەبەستی قورسکردنەوەی فەزا بۆ هەر جۆرە ڕەخنەگرتنێک لە مەیلی پاشاخوازانە. تا پێش شۆڕشی ژینا، بەشێک لە خەڵکی ئێران بە ئەقڵی بەراوردکارانە، نەک ئەقڵی ئارگیۆمێنتاڵ و به‌ڵگه‌ساز، کەوتبوونە بەراوردکردنی حکوومەتی پێشوو و حکوومەتی ئێستە، نواندنەوەی جوانیسازانەی میدیای فارسیی دەرەوەیش یارمەتیی ئەم بەراوردکارییەی دابوو و خەڵکانێک پێیان وا بوو پاشایەتی باشتر بوو لە ئیسلامگەراییەکەی ئێستە و دەبێ بگەڕێینەوە بۆ پێش شۆڕشی ١٩٧٩. گەورەترین هۆکاری ئەمەیش دەگەڕایەوە بۆ نەبوونی گوتاری ئەڵتەرناتیڤ، گوتارێک کە بتوانێت هەردووکیان تێ بپەڕێنێت و هاوکات ببێتە خاوەنی نفووزی جەماوەریی گەورەیش. بەڵام شۆڕشی «ژن، ژیان، ئازادی» کە زادەی کوردستانە، درزێکی گەورەی خستە ناو ڕەوتی ڕوولەپەرەی مەزنخوازیی ئێرانییەوە و بە گەڕانەوە بۆ «ژن»، وەك ستەملێکراوترین تاک و توێژی کۆمەڵگه‌ کە توانای ئازادکردنی گەورەترین پۆتانسیەلی یەکسانیخوازانەی ڕادیکاڵی هەیە، ئاسۆیەکی تازەی لە بەردەم بزووتنەوەی کۆمەڵایەتیی خەڵکی ئێراندا کردەوە. هەر بۆیە بە پێچەوانەی هەردوو سەرهەڵدانی دێسامبری ٢٠١٧ و نۆڤامبری ٢٠١٩، سەرەڕای دەنگی گەورەی میدیای فارسیی دەرەوە و سەرمایەگوزاریی قەبەی هەندێ وڵاتی هەرێمی و جیهانی بۆ بەئەڵتەرناتیڤکردنی ڕەزا پەهلەوی، لە ڕاپەڕینی ئەم جارەدا هیچ ئاماژەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ دروشم و هۆتافی پاشایەتیخوازانە لە ناو شەقامەکانی ئێراندا نابینین. بەڵام ئەم دەنگە لە دەرەوەی ئێران هێشتا تا ڕادەیەک بە بەرزی ماوەتەوە و دەروێشەکانی جەنابی پەهلەوی هەوڵیان داوە بە جنێوفرۆشی و «هەوچیگەری» و تەشهیر و ناوزڕاندن سەرەتا خەڵکانی دژبەر کپ و بێدەنگ بکەن و پاشان کەسانی مامناوەند و کەمدەنگ بکەنە بەشێک لە تەیارەکەی خۆیان. دوان لە ئەندامانی دەسپێشخەرییەکە، واتە حامید ئیسماعیلیوون و گوڵشیفتە فەراهانی، لەو کەسانەن کە بە هێرشکردنە سەریان وایان لێ کردن لەگەڵ وەلیعەهدی پەهلەویدا بەیعەت بکەن. کە وایە، هەر هەموو ئەم بەناو دەسپێشخەری و هاوپەیمانییە تەنها بۆ سەپاندنی شازادەیە، هەرکەس و لایەنێکی دیکەیش تێکەڵ بەو بەرەیە ببێ، تەنها خەریکە یارمەتیی ڕەوتی ڕەوایەتیدان و بەسەرۆککردنی شازادە دەدات و هیچی تر.

ئەم میتۆدی خۆسەپاندنە ڕەگی لە ناو مێژووی ئێرانیشدا هەیە، میتۆدێک لە مێژووی کۆنەوە دەست پێ دەکات و تا دونیای هاوچەرخیش درێژ دەبێتەوە. ئەگەر ئاوڕێک لە «دەوڵەت-نەتەوە»ی ئێرانی چ وەک چەمک و چ وەک مێژوو بدەینەوە، تێ دەگەین کە هەر لە یەکەم ساتەوەختی پێکهاتنی ئەم پێکهاتە سەپێنراو و ساختەیەوە، هیچ تایبەتمەندییەکی تەبا لەگەڵ هەردوو چەمکی بنەڕەتیی «ئازادی» و «دادپەروەری» لە دووتوێ و ناوەرۆکی ئەم دەوڵەتەدا بەدی ناکرێت. واتە خودی دەوڵەت-نەتەوەی ئێرانی بەرهەمی سەپاندنێکی ڕووتە کە هیچ ڕێكکەوتنێکی گشتگیری کۆمەڵایەتی پاڵپشتی نەبووە و هەمیشە بەرهەمهێنەرەوەی چەمکی وەک «ناوەند-پەراوێز»، «ئەرباب-بەندە» و «سەردەست-بندەست» بووە.

ئێستەیش ئەوان دیسان بانگهێشتمان دەکەن تا «بەبێ لەبەرچاوگرتنی هەر چەشنە جیاوازی و ئەندێشە و بۆچوونێکی سیاسی»، ببینە «هاوپەیمان»، چونکوو تاکەئامانجمان «ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی»یە و هەر بۆیە دەبێ جیاوازییەکان فڕێ بدەین و وەک دەنکەکانی تەزبیح لە دەوری یەک کۆ ببینەوە، دیارە ئیمامی تەزبیحەکەیش فەخامەتی جەنابی شازادەیە. لە پشت ئەم تێڕوانینە تۆتالیتەرەوە زیهنییەت و مێنتاڵیتییەکی بەهێز خۆی حەشار داوە بۆ قۆرخکردنی دەسەڵات و پاشان وەلانانی هەر هێزێکی دیکە کە دەشێت لە بەرانبەریاندا جیاوازییەکان بنوێنێتەوە و خۆی بە هاوشانی پاشا بزانێت. کاتێک خومەینی لە نۆفل لۆشاتۆی پاریسەوە مانیفێستی حکوومەتی داهاتووی بۆ میدیاکاران ڕوون دەکردەوە، بەشی هەرە زۆری قسەکانی دیمۆکراتیکتر بوو لەوەی پاشایەتیخوازان و ناوەندخوازانی ئێستە دەیڵێن. لە ئەگەری کۆنترۆڵکردنی دەسەڵات لە لایەن ئەم تەیارەوە، بێگومان ئەوان زۆر زووتر لە خومەینی دەکەونە سەرکوتکردنی هەر تاک و تەیارێک كو بەیعەتیان پێ نه‌دات.

لەبەر ڕۆشناییی ئەم شیکارییە سەرپێییەدا، با دیسان بگەڕێینەوە بۆ لای کاک عەبدوڵڵا و هەوڵەکانی بۆ خۆنزیککردنەوە لە پاوانخوازانی ئێرانی. چەند ساڵێک لەمەوپێش کابرایەکی پان‌ئێرانیستی دیکە بە ناوی عەلیڕەزا نووریزادە گێڕایەوە کە دوو سەرکردەی کورد لە ماڵەکەی ئەو لەگەڵ ڕەزا پەهلەوی دانیشتوون و پێیان وتووە تا بانە ئێسکۆرتت دەکەین، دواتر دەرکەوت کە ئەو قسەیەش هەر کاک عەبدوڵڵا کردوویەتی. بەڕێزیان لە وتووێژێکی دیکەیشدا لەگەڵ هەمان تەلەڤیزیۆن و لە وەڵامی پرسیاری پێشکەشکاردا کە دەپرسێت ئاگەر هات و مۆدێلی فێدراڵی بۆ داهاتووی ئێران قبووڵ نەکرا ئێوە چ هەڵوێستێکتان دەبێت، دەڵێ با پێش ڕووداوەکان نەکەوین! واتە کاک عەبدوڵڵا پێشوەختە قبووڵی کردووە کە بۆ دیاریکردنی مۆدێلی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگه‌ی کوردستانیش، دیسان هەر ناوەندە کە خاوەنڕا و خودانە، لە حاڵێکدا کە ئەوە تەنها مافی خەڵکی کوردستانە و هیچ کەسێکی تر بۆی نییە بۆ چارەنووسی ئەم خەڵکە بڕیار بدات، پێم وا نییە هیچ شتێک بە قەدەر ئەم بابەتە ڕوون و شەفاف بێ، کەچی کاک عەبدوڵڵا ئامادە نییە هەر تۆسقاڵێکیش چییە ئاماژەی بۆ بكات، نەکا پێگەی لە ناو فارس و ئێرانییەکاندا بکەوێتە بەر مەترسییەوە و پێی بڵێین جوداییخواز!

بە داخەوە، کاک عەبدوڵڵا کە یەکێکە لە کۆنترین سەرکردەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و خاوەن مێژوویەکی دوورودرێژی خەبات و تێکۆشانە، هێندە ئاستی خۆی و بزاڤەکەی دابەزاندووە کە ئەو زیهنییەتەی لای ڕاستڕەوانی پاوانخواز دروست کردووە کە بڵێن ئیدی پێویست بە دانیشتنیش نییە، خۆمان بینووسین و بینێرین با ئیمزای بکات! بریا کاک عەبدوڵڵا تێ دەگەیشت کە ئەوەی دەیکات، بە هیچ شێوەیەک یاریکردن لە ناو ڕیاڵ پۆلەتیکدا نییە، بەڵکوو هێمای داکەوتنی شۆڕشگێڕێکە لە ترۆپکی ئارمانگەرایییەوە بۆ قووڵاییی بێمانایی و ملکەچبوون. دەنگە زل و نەکەرەکانی دەرەوە نوێنەرایەتیی خەڵکی ناوخۆ ناکەن و تەنها بە زەبری پارە و هەوچیگەری دەیانەوێ خۆیان بسەپێنن، خۆزگە کاک عەبدوڵڵا لەباتیی دانیشتن لە بەردەم شاشەی تەلەڤیزیۆنەکان و موغازەلەی تەلەفۆنی لەگەڵ بەرەی پاوانخوازی ئێرانیدا، وتار و نووسینی ڕووناکبیران و مامۆستایان و خوێندکاران و چالاکانی ناوخۆی ئێرانی دەخوێندەوە کە بەشی هەرە زۆریان بە قووڵی لەو حەقیقەتە گەیشتوون کە ئەم شۆڕشە بە پێچەوانەی بۆچوونی ئێرانشاریخوازانی وەک تەباتەبایی، «شۆڕشی نەتەوەیی» ئێران نییە، بەڵکوو «شۆڕشی خەڵک» و شۆڕشی ستەملێکراوانە کە بەردەوام قووڵتر و پڕناوەرۆکتر دەبێتەوە و ئاڕاستە یەکسانیخوازەکەی لە گەشەونەشەیەکی بزۆزدایە. یان خۆزگە گوێی لە شەقامەکانی ناوخۆ دەگرت کە بە دەنگی بەرز هاوار دەکەن “نە شامان دەوێ، نە ڕێبەر”، یاخود هەڵوێستی بنەماڵەی شەهیدانی دەکردە پێوەر؛ قسەکانی باوکی کۆمار، مانیفیستە سیاسییەکەی هاوژینەکەی فواد موحەممەدی، نووسینی سەر کێلەکەی ژینا و… بە داخەوە سەرچاوەی زانیارییەکانی کاک عەبدوڵڵا بە ئاستێک بەرکورت و چەواشەن کە نەك تەنها هیچ دەرفەتێک بۆ تێگەیشتنی ڕاست و حەقیقی فەراهەم ناکەن، بەڵکوو زانیاریی چەوت و درۆیش دەگوێزنەوە و بەردەنگ لە ناو پێچه‌ڵپێچێكی زانیاریی ساختەدا نغرۆ دەکەن تا «خولیا»کانی خۆیانی لێ بکەن بە حەقیقەتی ڕەهای گومانهەڵنەگر.

شۆڕشی کورد جارێک کڵاوی مەنسوور حیکمەتی چووەتە سەر، لانیکەم ئەو چوار کتێبی خوێندبووه‌وە و سەرکردایەتیی ئەودەمی کوردیش لاو و کەمئەزموون بوون، هەر بۆیە ئەگەرچی ئەوەیش پاساوهەڵگر نییە، بەڵام دەتوانین لێی تێ بگەین کە ئەو کارەساتە بۆچی ڕووی دا. بەڵام ئێستە نە کاک عەبدوڵڵا لاوێکی کەمئەزموونە و نە شازادەیش بە هەموو ژیانی لاپەڕەی ڕۆژنامەیەکی کردووەتەوە، ئەو ڕێک وەک سەرکۆمارە گاڵتەجاڕەکەی ئێستەی ئێران، تەنانەت لە ڕووی کاغەزیشەوە ناتوانێت بەبێ هەڵە دەقێکی سادەی ڕۆژانە بخوێنێتەوە. هەر بۆیە ئەم جارە هیچ پاساوێک بۆ فریوخواردن لە گۆڕێدا نییە و چ کاک عەبدوڵڵا و چ هەر کەسایەتی یان سەرکردەیەکی دڵفراوان و بەخشندەی تر، بۆی نییە بەرهەمی خەبات و ڕەنجی خەڵکی ستەملێکراوی کوردستان پێشکەش بە دوژمنانی ئازادی و دادپەروەری بکات.

ئەم شۆڕشە پێش هەموو شتێک دژ بە هەڵاواردن و فاشیزمە، نەفسی قبووڵکردنی ئەوەی کە ڕەزا پەهلەوی لەبەر ئەوەی کە شازادەیە مافی سیاسەتکردنی هەیە، قبووڵکردنی مافی سەروەرییە بەپێی خوێن و هیرارشییەتی کۆنەپەرستانەی فیۆدالی و بەو پێیەش تەسلیمبوونە بە فاشیزم و هەڵاواردن.

دواجار، با دووبارەی بکەمەوە کە دروستکردنی بەرە و هاوپەیمانیی ساختەی شازادەتەوەر بە هیچ شێوەیەک جێگه‌ی ترس و نیگەرانی نییە و بە دڵنیایییەوە جێگه‌یەکی ئەوتۆیان لە داهاتووی ئێراندا نابێت، تاکە نیگەرانی ئەوەیە کە کاک عەبدوڵڵا و بەشێک لە کۆمەڵە بە مێژوویەکی دوورودرێژی خەبات و قوربانیدانەوە شایانی ئەم چارەنووسە بێمانایە نین. هیوادارم کاک عەبدوڵڵا لەم نیگەرانییە تێ بگات و بە تەوازوعێکی سوكراتییەوە ئاوڕ لە کرداری ئەم چەند ساڵەی کۆتاییی خۆی بداتەوە و پێداچوونەوەیەکی جیدی بە هەڵوێست و بڕیارەکانیدا بکات.

The post <strong>داکەوتنی شۆڕشگێڕ</strong> appeared first on ژنەفتن.

 بە سوودوەرگرتن لە ئەزموونی ئەو خەباتە هەمیشەیییە بەرانبەر بە هەموو ئەو زوڵمانە و بەرزبوونەوەی ئاستی ڕۆشنبیریی ژنان و ئاشنابوونی زیاتریان بە مافەکانیان، هەر رۆژی ناشتنی ژینا لە گۆڕستانی ئایچی ژنان هاتنە ڕیزی پێشەوەی خەباتەوە و بێدەنگیان شکاند و بە دروشمی ژن ژیان ئازادی لەچکەکانیان فڕێ دا و هەر ئەو بێدەنگی شکاندنە بووە بە چەخماخەیەک بۆ تەقینەوەی ناڕەزایەتییەکانی هەموو چین و توێژەکان و هەموو ستەملێکراوەکان. لە ڕاستیدا ژنان و بزاڤەکەیان بوونە چرای ڕێنوێنی ئەم شۆڕشە بە هەموو پێکهاتە و داخوازی و چین و توێژەکانییەوە کە بۆ مافخوازی هاتوونەتە مەیدان. بوونی ژنان بە ویستی پێشکەوتووەوە کاریگەری لەسەر ڕادیکاڵیزەبوونی ناوەرۆکی شۆڕشەکە و دروشمەکانی و داواکارییەکانی دانا، بۆیە زۆر جار باس لەوە دەکرێ کە ڕاپەڕینی ئەم جارە شۆڕشێکی فێمینیستییە.

ئەگەر لەم شۆڕشە یان هەر شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی و کولتووریدا لایەنەکان و تاکەکانی بەشدار تەنها هەوڵەکەیان ئەوە بێت کە ببنە خاوەنی دروشمەکان و ناویان دەرکەوێ و نەتوانن لەگەڵ ناوەرۆک و ناوئاخنی شۆڕشەکەدا بێنەوە و هەوڵ بۆ ڕادیکاڵ کردنەوە و پێشکەتووترکردنی ئاخێزەکە و دروشمەکانی بدەن لە کۆتاییدا هەم شۆڕشەکە لەبار دەچێ و هەم تاک و لایەنەکان قازانجێکی لێ ناکەن. نابێ بیرمان بچێ هیچ کەس بە بیری پیاومەزنی ناتوانێ خۆی بکاتە خاوەنی ئەو شۆڕشە چونکە دروشم و خواستەکانی ئەم بزووتنەوەیە لەگەڵ فیکری ئەو کەسانە نایەتەوە کە هەڵگری بیری چەقبەستووی باوک/پیاوسالار بن. لە ڕاستیدا هەر تاک و لایەنێک هەوڵ بۆ خۆ بە خاوەنکردن و داگیرکردنی شۆڕشەکە بدا دەریدەخا کە هەڵگری خەسڵەت و تایبەتمەندییەکانی سیستەمی باوک/پیاوسالارە چونکە لەو سیستەمە بەردەوام هەوڵ بۆ بە موڵکردنی کەس یان شت دەدرێ. تێگەیشتن لە ناوەرۆکی دروشمەکە یەکەمین هەنگاوە کە هەموو تاک و لایەنەکان دەبێ هەڵیگرن.

 ئەم شۆڕشە بزووتنەوەیەکی گشتگیرە و ژنانێک دەتوانن چالاک و کارامە و شوێندانەر تێدا دەرکەون کە خاوەنی هزر، جەستە و بڕیاری خۆیان بن و بیسەلمێنن و بۆیان بسەلمێندرێ کە هەڵگری ئەو پێناسەیەی کە کۆمەڵگای باوکسالار بە درێژاییی مێژوو بۆیانی دیاری کردووە، نین. هەموو کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو پێویستی بە وزەی گشت تاکەکانی هەیە و تاکی کۆیلە و ژێردەستە ناتوانێ لە خزمەت کۆمەڵگەکەیدا بێ. ئەم شۆڕشە هەوڵێکی هەمەلایەنەیە، بۆ لەناوبردنی دیکتاتۆر و حکوومەتێک کە مافی مرۆڤ بە تایبەت ژن و کەمینەکانی هیچ کات نەپاراستووە، حکوومەتێک کە تا سەر ئێسقان هەڵگری بیری پیاومەزنی دژە مافی مرۆڤ بووە.

ئەرکی یەکسانیخوازان و هەموو مرۆڤە پێشکەوتنخوازەکانە کە پارێزگاری لە ناوەڕۆکی فێمینیستی شۆڕشەکە بکەن و هەوڵی بەهێزکردنی بدەن. نابێ ڕێگە بدرێ لە ژێر هیچ پاساوێکدا پرسە گرنگەکانی کۆمەڵگا وەکوو مافی ژنان پەراوێز بخرێن.

کاتێک تماشای ناوەرۆکی بزووتنەوەکە و دروشمەکان و گۆڕانگارییەکان لە سەرەتای ئاخێزەکە تا ئەمڕۆ دەکەین هەموو شتێک وا نیشان دەدات کە شۆڕشی ژینا لە بواری یەکسانیخوازییەوە وەکوو زۆر بواری دیکە پڕ دەسکەوت بووە و هەر لەم ماوە کورت و پڕ ئازار و قوربانییەدا هەوڵی جددی بۆ گۆڕانگاری لە نۆرم و کولتووری زاڵی نایەکسان دراوە. بۆ نموونە لە چلەی ژینا کاتێک لە سەقز کچان و کوڕان دەست لەناو دەست یەکتر بەشدار بوون هیچ کەس وەک جاران رەخنەی لێ نەگرتوون و بەریان پێ نەگرتوون. زۆرێک لە ژنانی ڕۆژهەڵات هەست بەو ترسە هەمیشەیییە لە دەرەوەی ماڵەکانیان ناکەن و ئەمە دەکرێ بە سەرەتای شۆڕشێکی فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی پێناسە بکرێ.

ژنان لەم ئاخێزە هاوکات لەگەڵ بەشدارییان لە شۆڕش لە دژی حکوومەتی دیکتاتۆر و داگیرکەری کۆماری ئیسلامیی ئێران وەکوو نوێنەری بیر دواکەوتوو و دژە ژن، شەڕیان لەگەڵ سیستمی پیاو/باوکسالار کردووە کە مێژووەکەی لە حکوومەتی ئێران کۆنترە. بیرمان نەچێت کە هاوکات لەگەڵ هەوڵ بۆ ڕووخاندنی حکوومەتێکی دیکتاتۆری فاشیستی داگیرکەر دەکرێ و دەبێ پێکەوە و بە هەوڵی بەردەوامی هەموو یەکسانیخوازەکان و ئەو کەسانەی باوەڕیان بە یەکسانی و مافی مرۆڤ و پێکەوەژیان هەیە، پەرەپێدەری شۆڕشێکی فیکریش بین بۆ دانانی بناغەی کۆمەڵگایەکی تەندرووست و یەکسان کە مافی هەمووان تیایدا پارێزراو بێت.

The post شۆڕشی ژینا و ڕۆڵی ژنان appeared first on ژنەفتن.

     ئەم وتارە چەند ڕۆژێك دواى كۆتاییهاتنى دوا بەشى زنجیرەى “گەمەى تەختەپاشایییەكان” نووسراوە و ئەو كات لە سایتى “چەپى نوێ” بڵاو كرایەوە. دوو هۆكار هەبوون وایان لێ كردم بیر لەوە بكەمەوە لە سایتى “ژنەفتن” دیسانیش دایبنێینەوە. یەكەم، سایتى چەپى نوێ داخراوە و وتارەكەیش لەو كاتەوە لە هیچ سایتێكى دیكەى گشتى بڵاو نەكراوەتەوە. دووەم، ئەم وتارە ڕەخنەیە لە وتارێكى سلاڤۆى ژیژەك كە دەربارەى زنجیرەى ناوبراو نووسیبووى؛ وتارەكەى ژیژەك ماوەیەكى كەم بەر لە ئێستا بە زمانى كوردى لە سایتى ژنەفتن بۆ جارى دووەم بڵاو كرایەوە¹. پێم باش بوو منیش وتارەكەم دابنێمەوە تاوەكوو، وەك كاتى خۆى، هەمدیس ببێتە گفتوگۆیەك لەگەڵ وتارەكەى ئەو بیرمەندەدا. بەلاى منەوە تەفسیرى ژیژەك بۆ زنجیرەكە، كە لێرەدا لە سێ خاڵدا كۆی دەكەمەوە، تاكڕەهەند و لاوازە:

1. ژیژەك كارەساتەكەى شاژن دێنیرێسى تارگێرى وەك فانتازیایەكى پیاوانە دەبینێت، واتە پیاوە دەرهێنەر و بەرهەمهێنەرەكانى زنجیرەكە ویسووتایە “ژن” وەك وێرانكەرێك وێنا بكەن و تاوانەكانى مرۆڤایەتى سەربهاوێژن.

2. دێنیریس “تاك”ـە سوبێكتى شۆڕشگێڕى زنجیرەكەیە و دەیشبوو زنجیرەیەكى ئەمریكیى لیبراڵى، شۆڕشگێڕ بگۆڕێت بە “ستەمكار”ێك، بەمەیش ئەو تەنیا وێرانكەرى شانشینێك و وێرانكەرى شۆڕشێك نییە؛ بەڵكوو بە گوێرەى زنجیرەكە: هەر شۆڕشێك تەنیا سەرى لە وێرانكارییەوە دەردەچێت.

3. بۆ ژیژەك كارەكەى دێنیریس مایەى “شۆك”ـە، چونكە بڕیارە “چاوەڕواننەكراو”ەكەى ئەو لە كۆتا بەشدا، كە دەبێتە مایەى سووتاندنى كینگزلاندینگ، “خودى زنجیرەى ناوەكیى گێڕانەوە”ی چیرۆكەكە خاپوور دەكات. ئەمەیش “لۆژیكى” نییە. دێرنیسێكى شۆڕشگێڕ و ڕزگارگەر، ناكرێت بەبێ بوونى زەمینەیەكى سەردى ببێت بە “ستەمكار”ێكى ملهوڕ.

ئەم وتارەی ئێمە وەڵامدانەوەى ئەم سێ خاڵەیە و تێیدا خوێنەر خۆى دەتوانێت ڕەخنە لە هەریەكێكیان بدۆزێتەوە. بەڵام ئەوەى ئێستا دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە كە شۆڕشى ئەم دوایییەى ئێران، بۆچوونە سەرەكییەكانى نێو ئەم وتارەى سەلماند. من وتارەكەم لەسەر ئەو گریمانەیە داڕشتووە كە ئەستەمە ئەوانەى زۆر بنەچەخوازن ببنە شۆڕشگێڕ، لەبەر ئەوەى خودى نەزمى بنەچەخوازى (لەوانە پاشایەتى و میرزادەیى) ناكۆكە بە شۆڕش، لایەنی كەم بە گوێرەى تێگەیشتنە مۆدێرنەكان. شا و شازادەكان، ئەمیر و ئەمیزادەكان، تەنانەت گەر بەشدارى لە شۆڕشیشدا بكەن، خودى دۆزەكەیان پۆتێنشیەڵە شۆڕشگێڕییەكەیان پووچەڵ دەكاتەوە، تەنیا ئەو كاتە نەبێت خۆیان لە هەموو ناونیشانێكى بنەماڵەیى بێبەش بكەن. ئەمەیش كارێكى نزیك لە مەحاڵە. بە پێچەوانەوە، شۆڕشگێڕان ئەوانەن كە هیچ ناونیشانێكیان نییە؛ بەهۆى دۆزى بنەماڵەوە ڕاناپەڕن، ئامانجیان هەڵپە بۆ دەسەڵات نییە و داواى “عەرشى دزراو” ناكەنەوە، بەڵكوو لەسەر ئەرزى ڕەق، لە پەراوێزەكانەوە، بەبێ بوونى تایتڵ و خانەوادە، وەك باستاردێك، بە داهێنانى مۆدێلى دیكەى ژیان، بەرەنگارى بونیادى نەزمى باو دەبنەوە. بەلاى منەوە لە زنجیرەكەدا دێنیرسى تارگێرى مۆدێلى پاشایەتى و جۆن سنۆو مۆدێلى شۆڕشگێڕى دەنوێنێتەوە. لە شۆڕشى ئێراندا ململانێى ئەم دوو گوتارە، ئەم دوو پارادیمە بۆ شۆڕش دەبینین. شاپەرستان دژ بە كۆمارى ئیسلامین، لەبەر ئەوە نا كۆمارى ئاخوندان ستەمكارە، تاریكخوازە، فاشیستە، بەڵكوو لەبەر ئەوەى لە شۆڕشى ئێرانەوە تاجى پاشایەتى وەلاناوە و بنەماڵەى پەهلەویى فارسى لە حوكم دوور خستۆتەوە. شاپەرستان دەیانەوێت ئەم عەرشە دزراوە بۆ بنەماڵەى وەدەرنراو وەربگرنەوە. بەڵام لە بەرامبەردا، كوردەكان و گەلانى دیكەى ئازادیخوازى ئێران، بە پێشەنگى ژنان، هیچ ڕەوایەتییەكى لەم جۆرەیان نییە، هیچ ناونیشانێكیان نییە كە هەر لەپێشەوە بەهۆیەوە بانگەشەى مافى گرتنەدەستى دەسەڵات بكەن. ڕەوایەتیى ئەوان وا لە خودى ئەو مۆدێلە ئازادیخوازەى ژیاندا كە ئەوان دژ بە مۆدێلى ستەمكاریى ئیسلامى و دژ بە پارادایمى شاپەرستى خەباتى بۆ دەكەن. پاشایەتى هەر بە سروشتى خۆى “تاكخواز”ە؛ ئەوەى ئەوانی تریش بیكەن، وەك “داستان”ـى بنەماڵە دەنووسرێنەوە؛ لە كاتێكدا شۆڕش ئەكتى فرەیییەكانە؛ دەستەكۆكان پێكەوە شۆڕش پێك دەهێنن. هەر بانگەشەك بۆ تاكخوازى لە شۆڕشى ئێراندا، لەوانە بانگەشەى تاك-نەتەوەیى (كورتكردنەوەى شۆڕش لە یەك شوناسى ناسیۆنالیستیدا) لە بونیاددا خۆى لە نەزمى تاكخوازى پاشایەتى نزیك دەكاتەوە؛ تەنانەت ئەگەر تا ڕادەى “جەنگ” دژیشى بێت.

دەبێت ئەوەیش بڵێم، دواى نزیكەى دوو ساڵ، كە جارێكى تر بەرهەمەكەى خۆمم خوێندەوە، وا هەستم كرد هەندێك دەستكاری و ئیزافەى بچووكى پێویستە؛ بۆیە یەك دوو بڕگە لە نوسخەكەى پێشتردا نین.

٤ی ١٢ی ٢٠٢٢

سلاڤۆى ژیژەک لە وتارێکى نوێیدا دەربارەى زنجیرەى کۆتاییى “یارى تەختە پاشایییەکان”، کۆمەڵێک سەرنجى ورد و سەرنجڕاکێشى دەربڕیووە و لە ڕوانگەى خۆیەوە بە کورتى تەفسیرى شۆڕش و ژن و گۆڕان و دەسەڵاتى لەنێو زنجیرەکەدا کردووە. وتارەکە کە بە زمانى ئینگلیزى بە ناونیشانى (Game of Thrones tapped into fears of revolution and political women – and left us no better off than before) بڵاو بۆتەوە² و سایتى “نێگەتیڤ”یش کردوویانە بە کوردى و بە ناونیشانى “شێتییەکەى دێنیریس فانتازیایەکى نێرانەیە” بڵاویان کردۆتەوە. لە ڕاستیدا، ڕوانگەکەى ژیژەک بۆ فیلمەکە چاوەڕوانکراو بوو، چونكە لەلایەك دۆزى دێنیریس بە تەواوى بابەتێكى دەروونشیكارییە؛ لەلایەكی تر خانمێكى شازادە هەڵگرى پەیامى گۆڕانکارییە، عەقڵى ئەمریکى دەیگۆڕێت بۆ ئەژدیهایەک و بەمەیش وێنایەکى ڕەشى شۆڕش دەخاتە پێش چاو، ژیژەکیش بە قەڵسى ئەم ڕاستییە ڕوون دەکاتەوە. کێشەى خوێندنەوەکەى ژیژەک ئەوەیە تەنیا بابەتە دەروونشیكارییەكە و سوبێکتە سیاسییە فۆڕماڵەکەى ناسیوەتەوە؛ بەو مانایەى کۆمەڵێک شۆڕشگێڕ لە زنجیرەکەدا هەن كە بەسەر دوو مۆدێلدا دابەش بوون، بەڵام تەنیا یەکێکیان بە ڕاشکاوى و بە دروشم بانگەشەى بۆ دەکات، لاى ژیژەک ئەوە خۆیەتى. جا بۆ ئەوەى تەفسیرى ژیژەک نەبێتە تاکە تەفسیرى زاڵى نێو کۆمەڵگەى ئێمە و نەبێتە تاکە وێناى فیلمەکە لەنێو خەیاڵدانى بینەرانى زۆروزەبەندى ئێمەدا، ئەوا پیشانى دەدەین کە دەشێت بە جۆرێکى تریش ڕوواوەکان و کارەکتەرەکان و زنجیرەى کۆتایى بخوێنینەوە.

هەر لە سەرەتاوە تا کۆتایى “دێنێریسى تارگێرى” لەنێوان دوو ئامانجدا دابەش بووە و لە پارادۆکسێکى ناوەکیدا دەژى. یەکەم: بەدەستهێنانەوەى تەختى ئاسنین وەک دوا میراتگرى ڕاستەقینەى بنەماڵە پادشایییەکەى تارگێرییەکان. دووەم: گۆڕینى جیهان وەک شۆڕشگێڕێک. ژیژەک لە خوێندنەوەکەیدا بە تەواوى لایەنى یەکەم فەرامۆشى دەکات و لایەنى دووەم دەبینێت. لە دیوى یەکەمدا دێنێریس بەتەنگ بەدەستهێنانەوەى میراتى پاشایەتییەوەیە، ئەمەیش بە تووندى ناکۆکە بە دیوى دووەم، بە خواستى شۆڕشگێڕانەى گۆڕینى جیهان. لە زۆر شوێندا ئەم دوو خواستە بەر یەکتر دەکەون: چۆن دەکرێت جیهان لە ستەمکاران پاک بکرێتەوە بەبێ ئەوەى ڕزگارکەران خۆیان ببن بە ستەمکار؟ ئەمە زەنگەکەى نیچەیە: ئەوەى لەگەڵ ئەژدیهاکاندا دەکەوێتە جەنگەوە دەبێت ئاگاى لەوە بێت و ببینێت کە خۆى نەبێت بە ئەژدیها، ئەگەر زۆر تەماشاى ناو چاڵێک بکەى، ڕەنگە ئەویش تەماشات بکاتەوە! لە لایەكەوە دێنێریسێکى کۆنەپارێزى ئۆرستۆکراتى دەسەڵاتپەرستمان هەیە کە دەیەوێت بە هەر نرخێک بووە تەختى دزراوى پاشایەتى بەدەست بهێنێتەوە و بۆ ئەمەیش ئامادەیە قوربانى بە عەشقەکەى بدات «ئەگەر ئەتەوێت ئاوا بمێنینەوە ئەوا بەڵێنم پێ بدە ئەم نهێنییە لاى هیچ کەسێک نەدرکێنیت»، دێنێریس ئاوا بە جۆن سنۆو دەڵێت. لە جێیەکى تریشدا دەڵێت «خیانەتکارى ڕاستەقینە ڤاریس نییە، بەڵکو جۆن سنۆوە». بۆچى جۆن سنۆو؟ چونکە تازە ئەو نهێنییە دەرکەوتووە کە بە گوێرەى یاسا نەریتییەکان سنۆو میراتگرى ڕاستەقینەیە نەک دێنێریس. لەلایەکى ترەوە ژنێکى شۆڕشگێڕمان هەیە کە بانگەشەى ئازادى و یەکسانى بۆ هەمووان دەكات و دەیەوێت فرەیى بچەسپێنێت. چۆن دەکرێت هاوسەنگیى ئەم دوو لایەنە بپارێزرێت و جیهانێکى نوێ دروست بکرێت؟

مەسەلەکە بۆ ژیژەک ئەوەیە دەرهێنەرەکان ویستوویانە لە زنجیرەى كۆتاییدا بە تیرێک دوو نیشان بپێکێن: یەکەم: دەرکردنى ژن لە سیاسەت لە ڕێگەى پرۆجەکشنى دڕندەییی پێوانەوە بۆ سەرى؛ دووەم ڕەتکردنەوەى گۆڕانى ڕیشەیى لە ڕێگەى بەکوشتدانییەوە. بەلاى ژیژەکەوە بەخشینى ئەو ویستە دڕندانەیە بە “دێنێریس” بۆ وێرانکردنى کینگزلاندینگ بۆ ئەوەیە وێنایەکى دزێو بۆ شۆڕش پیشان بدرێت، گوایە هەمیشە وێرانکارى دێنێت؛ ژنیش ناتوانێت لە ساتێکى هەستیاردا عەقڵانییانە خۆى کۆنترۆڵ بکات و ئەم وێنایەش بە قەستى ئەوەیە لە دەسەڵات دوور بخرێتەوە. لەگەڵ ئەمەیشدا ئەوەى بۆ ژیژەک مایەى سەرسوڕمانە ئەم گۆڕانە سایکۆلۆژییە نییە، بەڵکوو پچڕانى لۆژیکە سەردییەکەى زنجیرەیەکە و کە بەلاى ئەوەوە ئەم گۆڕانە کتوپڕە بونیادى خودى حیکایەتەکە خاپوور دەکات. ژیژەك ئەوە فەرامۆش دەكات گوتارى دێنیریس خۆى هەر لە پێشەوە هەڵگرى “شەرعیەتى تووندوتیژى”ـیە، بەو پێیەى ئەو میراتگرى بێبەشكراوى تەختە؛ كەواتە هەر ڕێگەیەك بۆ وەرگرتنەوەى تەخت و لەنێوبردنى دوژمن، ڕەوایە؛ ئەمەیش هەر لە هەڵقەى یەكەمەوە لە دڵى چیرۆكەكەدا هەیە، كەواتە ئەم گۆڕانە کوتوپڕە ئاوەژووبوونەوەى لەناکاوى حیکایەتەکە نییە، پێناچێ زنجیرە سەردییەکە خۆى ڕێگەى بۆ ئەمە خۆش نەکردبێ. ئێمە لە فیلمى “باوكى ڕۆحى”ـدا نموونەیەكى تەواو نزیكمان هەیە: مایكڵ كۆرلیۆنى كوڕى دۆن كۆرلیۆن، تا ئەو ساتەى لە دەرەوەى كاروبارى سیاسیى بنەماڵە دەمێنێتەوە و هێشتا لە كورسییەكەى باوكى نزیك نەبۆتەوە، كوڕێكى ئارام و مەنگە؛ عاشقێكى بێزیان تا ئەو ڕادەیەى دەوروبەر بە ساویلكەى تێدەگەن. بەڵام لە ناكاو، لە بەشى دووەمى فیلمەكەدا مایكڵ دەبێتە ستەمكارێكى ئێجگار زرنگ و بە زەبروزەنگ. ئەم گۆڕانە چۆن ڕوویدا بێ ئەوەى ڕەوتى گێڕانەوەى فیلمەكە دابڕمێت؟ هەم بۆ ئەو فەلسەفانەى بڕوایان بە پچڕان و لادان و ڕێكەوتە، و هەم بۆ دەروونشیكاریش كە دژى ڕێكەوتە و لایوایە دەشێت لە هەر ساتێكدا وەحشە خەفەكراوەكانى نێو نائاگایى بەرەڵا ببن، وەها گۆڕانێك غەریب نییە.

لەمەیش زیاتر، هەر لە سەرەتاکانەوە هێنانى سێ دراگۆن بە سەرشانى “دایک!”ـیانەوەوەك میراتى بنەماڵەى تارگێرى، بۆ نێو درامەکە نانەوەى وێرانکارییەکى گەورە وەک ئەگەرێکى بەردەوام قووت دەکاتەوە. دراگۆن لە زنجیرەکەدا سیمولەیشنە دێرینە سینەمایییەکەى چەکى ئەتۆمە کە لە هەر ساتێکدا دەتوانێت ئەپۆکالیپس بخوڵقێنێت: «دراگۆنەکان هەرچییەکیان پێخۆش بێ دەیخۆن». چەکى ئەتۆم ناتوانێ جیهان بگۆڕێ، تەنیا دەتوانێت وێرانى بکات. بوونى دراگۆنەکان دەبوو هەر ئەم وێرانکارییە بخولقێنین، بە تایبەتى دواى ئەوەى لە جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکاندا ڕۆڵێکى یەکلاکەرەوەیان نەبوو. بەم مانایە چاوەڕوانکراو بوو دراگۆنەکان ئەو قیامەتە بۆ مرۆڤ بەرپا بکەن کە دێنێریس لە زنجیرەى کۆتاییدا بەرپاى کرد؛ ئێستایش ئەتۆم وا لە دەنگۆى جەنگى سێیەمى جیهاندا، هەڕەشەى خراپتر دەكات. لەمەیش بترازێ، ئیغراى دەسەڵاتى حەوت شانشینەکە خۆى چاوەڕوانى ئەوەى لێ دەکرێت شۆڕشگێڕە گەورەکانیش بگۆڕێت بۆ سەرکردەى گەمژە. شۆڕش هەرچۆن عەقڵانى و دیسپلینکراو بێت، لە ساتى ناعەقڵانییەت پاکژ نابێتەوە و ڕەنگە کوشتنى بێ ئامانج و چێژى لەنێوبردنى لێ بکەوێتەوە.

      بەڵام لە هەموو ئەمانە گرنگتر خودى مێژوو و نەسەبى کچەى شۆڕشگێڕە لەگەڵ عینادی و کەللەڕەقییە هەرە زۆرەکەیدا بۆ وەرگرتنى دەسەڵات هەر لە بەشەكانى سەرەتاى زنجیرەكەوە. کەواتە ئەو گۆڕانکارییە زۆریش چاوەڕواننەکراو نەبوو. ئەمە دیوە کۆنزەرڤەتیڤەکەى دێنێریسە کە ژیژەک نایەوێت سەرنجى لێ بدات؛ گەرچى تەواو بابەتێكى دەروونشیكارییە، بەو پێیەى هەمان پرسى “چێژى دزراو”ە لە دەروونشیكاریدا. ئەم خواستە ئەرستۆکراسییە بۆ گرتنە دەستى دەسەڵات لە دەروونى دێنێریسدا تێکەڵ بە ویستێکى تر دەبێت کە پێشکەونخوازانە و شۆڕشگێڕانەیە: گۆڕینى دنیا. ئەو ویستەى دووەم بە ئازادکردنى سوپاى خەسێنراوان دەست پێ دەکات و دووەمجار بە ڕزگارکردنى کۆیلەکان و ئیدى بەم جۆرە. لەبەر ئەمە ژیژەک پێی وایە دێنیریس “نوێنەرى بێبەشان” و چەوسێنراوانە. کەواتە دەبوو بژى بۆ ئەوەى دواى گرتنە دەستى دەسەڵات بەردەوام بێت لە ڕزگارکردنى بێبەشانى دیکە. جا لەبەر ئەوەى بە کوشت درا، ئەوا تەنیا دەوڵەتێکى بۆیاخکراوى چاکسازیکراوى دیموكراسى بە پاشایەتى “بران” دادەمەزرێت. بەلاى منەوە ئەم خوێندنەوەیە تەنیا لە ڕووى فۆڕماڵ و گوتارەوە دروستە، واتە تەنانەت گەر دێنێریسش بژیایە و ئەو سایکۆلۆژیاى دڕندەیەشى نەدرایەتە پاڵ، ئەوا لە دوایین سنووردا تەنیا دەیتوانى دەوڵەتێکى چاکسازیکراو دابمەزرێنێتەوە، کەواتە با گریمانەى دوو گۆڕان لە سیناریۆکەدا بکەین و دیسانیش بۆچوونەکانى ژیژەک هەڵسەنگێنینەوە: یەکەمیان دێنێریس دەسەڵات دەگرێتە دەست. دووەمیان ئەوەى کە نامرێت. لە باشترین حاڵەتدا ڕووداوەکان ئاوا ڕوو دەدەن:

لە زنجیرەى کۆتاییدا دوو خواستەکەى دێنیریس لە گوتاردا دەپارێزرێن، بەڵام لەسەر ئەرزى واقیع لەیەک جودا دەبنەوە. یان دێنیرێس ئیتر شاژنێکە لەسەر تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان تەنیا وێنەى باڵاکراوى ویستە مەرگدۆستەكەیەتى، یان ئەوەى دەبوو دێنێرس شۆڕشگێڕێکى ڕاستەقینە بێت و هەر لەو وەختەى زەنگەکانى شارەکە لێ درا لەسەر دراگۆنەکەى بهاتایەتە خوارەوە، ئەو کات دەبوو پەیڕەوى لە بنەماى ڕاستگۆیى بکات، ڕاستی ڕەچەڵەکى جۆن سنۆو بۆ خەڵک ئاشکرا بکات و ئیدى خەڵکى خۆیان پادشا، یان سەرۆک، یان حکوومەت بە دەنگدانێکى دیموکراسى هەڵبژێرن. ژیژەک ئەم ڕێگە دیموکراسییە ڕەت دەکاتەوە. کەواتە بە ڕاست ئەگەر شۆڕشگێڕەکان پەیڕەوى لە هەڵبژاردن ناکەن، ئەى دواى سەرکەوتنى شۆڕشەکە چیى دەکەن و چۆن دەسەڵات بەڕێوە دەبەن؟ سێ وەڵام هەیە: خاپوورکردنى دەسەڵات بە هەموو جۆرێک بێ ئەوەى هیچى لێ بمێنێتەوە، گەڕانەوە بۆ ژیان لە دۆخى سروشتیدا بە پۆزەتیڤ (ئانارشیزم) یان بە نێگەتیڤ (هۆبز). دووەم: هێشتنەوەى حکوومەتێکى ئیشرافى بۆ سەرپەرشتى ژیانى مەدەنیى خەڵک. سێیەم: دامەزراندنەوەى دەسەڵاتى دەوڵەت و سەرجەم دامەزراوە زەروورەکانی دیكە لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە و بوونى ڕابەر بە سەرۆکى دەوڵەت. کێشە تیۆرییەکانى ئەم سێ وەڵامە ئەمانەن: سەبارەت بە یەکەمیان: ناکرێت مرۆڤ لە کایۆسدا و بێ ڕێکخستنى کۆمەڵایەتى و سیاسى بژى. کێشەى وەڵامى دووەمیان ئەوەیە، (گەر بە هەڵبژاردن نەبێ) چۆن و بە چ میکانیزمێک دەزگا و دەستەى بەڕێوەبەرانى دامەزراوە گشتى و لۆکاڵییەکان دیاری دەکرێن؟ کێشەى سێیەمیان: گەر دەوڵەت وەک خۆى ترانسێندنتاڵ بمێنێتەوە و لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە بەڕێوە ببرێت، کەواتە ئەمە ماناى وایە لە باشترین حاڵەتدا (گەر دەوڵەتێکى زۆر دادپەروەریش بێ) تەنیا چاکسازییە لە دەوڵەتى پێشتردا، لە دەوڵەتێکى خراپەوە بۆ دەوڵەتێکى باشتر (نەك ژیانێكى باشتر). لەم حاڵەتەدا شۆڕش هیچ شتێکى ڕیشەیى نەگۆڕیوە. بە ڕەتکردنەوەى ئیختیارى یەکەمیان کە هەڵبژاردنى دیموکراسییە، ئەوا ڕێگەى دووەم ئەوەیە دێنیریس نەچێتە نێو خەڵک، بەڵکوو دواى لەنێوبردنى “شاژنە سێرسیى خراپەکار” بچێتە نێو قەڵاکان و لەسەر تەختى ئاسنین دابنیشێت. ئینجا لەوێوە جیهان بگۆڕێت. ئەم بژاردەیەش چەند کێشەیەکى هەیە. یەکەم، بە گوێرەى دۆلۆز وەختێ دێنیریس لەسەر تەخت دادەنیشێت، چرکەى دووەم دەست پێ دەکات کە ساتى گەڕانەوە نەزمە، بەم هۆیە ئەو چیتر شۆڕشگێڕ نییە، بەڵکوو پادشا یان سەرۆکى دەوڵەتە. ئایا پاشاکان دەتوانن شۆڕشگێڕ بن؟ مەسەلەکە ئەوەیە ژیژەک جووت ئامانجەکەى دێنێریسى خراپ، یان فۆڕماڵ داڕشتۆتەوە: بەدەستهێنانى تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان. دێنێریس خۆى هەر لە زنجیرەکانى سەرەتاوە هەوڵە سەرەکییەکەى بۆ بەدەستهێنانى دەسەڵاتە، ئێستا کە لێى نزیک دەبێتەوە نایەوێت دەستبەردارى ببێت تەنانەت بۆ عەشقەکە و بۆ میراتگرى “ڕەوا”یش، بەم جۆرە تەنیا لەبەر دەسەڵاتى بنەماڵەیى ئارەزووى تەختى شاهانە دەکات و ئیدى گۆڕانى جیهان دەچێتە دواوە. بە دەربڕینێکى تر، ئەو دەیەوێت جیهان بگۆڕێت بۆ ئەوەى دەسەڵات بگرێتە دەست، نایەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست تاوەکوو جیهان بگۆڕێت. دووەم، دێنێریس بەرلەوەى نوێنەرى بێبەشان بێت، نوێنەرى قەزێى بنەماڵەیەکى فەرمانڕەوایە کە تەختەکەیان دزاوە. مەگەر دەروونشیكاریش هەر خۆى زانستى “چێژى دزراو” نییە؟ ژیژەك دەیەوێت ئەم لایەنەى دۆزەكەى دێنیریس لەژێر لایەنى دووەمدا بشارێتەوە. دێنیریس تەنانەت ئەگەر نوێنەرى بێبەشانیش بێت، هێشتا تەنیا دەتوانێت بە ئاستى جیاوازى باش یان خراپ “نوێنەرایەتى”ـیان بکات. بێبەشان خۆیان کێن؟ کێ نوێنەرى ڕاستەقینەیانە و دواجار کێ شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەیە؟ بەلاى منەوە کەسێکى دیکەى گرنگى نێو زنجیرەکە: “جۆن سنۆو”، هەمان ئەو کارەکتەرەى كە لە فیلمەكەدا هێندەى دێنیریس سەرەكییە و كەچى ژیژەک تەنیا یەک دێریشى لەسەر ناڵێت! کەسێک کە بەردەوام بە قووڵى دەچێتە دۆخى صیرورەکانەوە و تا کۆتایى وەک دەرکراوێک دەژى. بۆچى جۆن سنۆو نوێنەرى بێبەشانە؟ چونکە هەم ئەوەى دێنیریس دەتوانێت بە بێبەشانى بدات (ئازادى و کەمکردنەوەى چینایەتى و..) سنۆویش دەتوانێ بیکات، هەمیش دوو خاڵى بەهێزى ترى هەیە کە دێنیریس نییەتى: سنۆو خۆى بێبەش و سەرکوتکراوە، دووەم: بە کردەیى لە گۆڕینى جیهاندایە بەبێ ئەوەى چاوەڕوانى عەرشى ئاسنین بێت. کەواتە لە حزورى جۆن سنۆودا نوێنەرایەتیى دێنیریس بەتاڵ دەبێتەوە. با ئەم دووانە خاڵەى كۆتایى ڕوون بکەینەوە.

پێش هەموو شتێک “جۆن سنۆو” تا كۆتاییی فیلمەكە خۆى زۆڵێکە و بە گوێرەى هاوسەرگیرییەکى شەرعى لەدایک نەبووە، کەواتە یەکەم شتێک کە لێی بێبەشکراوە پێگەى بنەماڵە، ئیمتیازێکى تەقلدیی حوکمە. ئینجا بەو حاڵەیش چینێکى ترى نهێنى دەنیشێتە سەر ئەم دۆخە بێ ئەسڵ و فەسڵییەى و دەیکات بە کەسێکى دووجار زۆڵ، ئەویش وەختێ دەبێتە زۆڵى “نێد ستارک”، نەک باوکى ڕاستەقینەى خۆى، سنۆو دەچێتە نێو صیرورەى بوون بە زۆڵ و بوون بە کوڕى نێد ستارکەوە، ئیدى وەک زۆڵێکى بێشوناس دەژى کە بە گوێرەى یاسا و ڕێساکان بۆى نییە ببێتە میراتگرى هیچ تەختێكى پاشایەتى، چونکە ئەگەرچى دەبێتە ئەندامێکى بنەماڵەى ستارک، بەڵام بە گوێرەى یاساكانى حەوت شانشینەكە ناتوانێت نازناوى “ستارک” هەڵبگرێت. ئەم پەڵەیە هەتابێ گەورە دەبێ تاوەکوو دەگات بە دوورخستنەوەى بۆ کاسڵ بلاک و دەبێتە پاسەوانێکى ئاساییى شەو، کارێک کە تەنیا هەرچى و پەرچییەکان، زۆڵەکان، سزادراوەکان، هەڵهاتووانى جەنگ، تەمەڵ و شێتەکان، بە کورتى سەرجەم دەرکراوانى نێو کۆمەڵگە و دەزگاکانى دەوڵەت بە كردنى ناچار دەکرێن، واتە ئەوانەى کە هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتییان نییە یان لێیان سەندراوەتەوە. کۆیلە ڕاستە بێبەشە، بەڵام پلەى کۆمەڵایەتی هەیە، سوپاى خەسێنراوان ڕاستە بێبەشن، بەڵام پلەى سیاسى و سەربازییان هەیە. تەنیا ئەوانەى لە کاسڵ بلاکن هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتى و سیاسییان نییە، کەواتە ئەمانە بێبەشە ڕاستەقینەکانن. سنۆو وەک دەرکراوێک دەنێردرێت بۆ ئەوێ. لەوێ دەست دەکات بە گۆڕینى فەزاى کاسڵ بلاک و ئەمەیش دیوێکى شۆڕشگێڕانەى ئەوە، بۆیە بێ خواستى خۆى دەچێتە صیرورەى بەسەرکردەبوونى بێبەشانەوە. ئەو دەچێتە دەرەوەى دیوارى قەڵاى سەهۆڵین بۆ نێو خەڵكە كێوییەكان، بۆ باکورى دوور و بۆ نێو جەرگەى دەسەڵاتى پاشاى شەو، هێڵى هەڵهاتن لەنێو شانشینە ترسناکەکەیدا دەدۆزێتەوە. دەچێتە صیرورەى كێویبوونەوە وەختێک دەچێتە نێو هۆزەکانى باکوور. دەچێتە صیرورەى بە پاشابوونەوە، بۆ ماوەیەکى کەم دەبێتە پاشا، بەڵام زوو لێى دەبێتەوە و دەچێتە دۆخگۆڕکێى دیکەوە. بۆ نموونە دەبێتە ئارکیۆلۆژ و دۆزرەوە؛ ئەو ئێسکى دراگۆن لە دراگنستۆن دەدۆزێتەوە، دەبێتە داهێنەرى ماشێنى جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکان. دەچێتە صیرورەى عەشقەوە و عاشقى دێنێریس دەبێت و لە ڕێى عەشقەوە نەریتى میراتگیرانەى دەسەڵات دەگۆڕێت. ئەو دەچێتە صیرورەى بە “دێنیرێسبوون”ـەوە وەختێ لە جەنگى مردووەکاندا دەچێتە سەر پشتى یەکێک لە دراگۆنەکانى شاژن، دڕەندەیەک کە هیچ کەسێکى تا ئەو ساتە نەیتوانیوە لێى نزیک ببێتەوە. بەم جۆرە پرسى جۆن سنۆو و دێنیرێس پرسى نێر و مێ نییە وەك دوو شوناسى جێگیر، بەڵكوو پرسى صەیرورەیە. دێنیرێس گەرچى مێینەیەكە، بەڵام تەواو هەڵگرى بەها نێرسالارییەكانە؛ بە پێچەوانەوە، سنۆو گەرچى نێرینەیەكە، بەڵام دیوێكى مێینەیى لە كەسایەتییەكەیدا هەیە كە بەرەو صەیرورە مێینەكان دەیبەن، واى لێ دەكەن بێ خواستى خۆى خەبات بۆ گۆڕینى بەهاكان بكات. بە کورتى، جۆن سنۆو بەردەوام لە خۆگۆڕکێدایە و وا خەریکە شتەکانیش دەگۆڕێت بێ ئەوەى وەک دروشم و ئامانجى زەق و ڕەق بۆ خۆى و دەوروبەر دیاری کردبن. مەسەلەکە تەنیا ئەو حیکمەتە کۆن و سوواوە نییە کە ژیژەک بە تانەوە دەینووسێت “باشترین فەرمانڕەواکان ئەوانەن کە ئارەزووى دەسەڵات ناکەن”. جۆن تەنیا بەو هۆیە فەرمانڕەوایەکى باش نییە کە “ئارەزووى ناکات” تا بە گوێرەى حیکمەتە کۆنەکە متمانەى پێ بکەین و ژیژەکیش ئەمە بە گەمژەیى تێبگات، بەڵکوو ئەوەیشە جۆن خۆى شۆڕشگێڕێکە و بگرە تاکە شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەى نێو درامەکەیە بێ هیچ ناونیشانێك، بی ئەوەى چاوەڕێ بێت عەرشى ئاسنین بگرێتە دەستخەریکى گۆڕینى دنیایە، هەتا پێگەکەیشى بەرزتر ببێتەوە و کەرەستەى گرنگترى دەست بکەوێت زیاتر تواناى خۆى لەم پێناوەدا دەخاتەگەڕ. ئەو خۆى بە کردەیى لە گۆڕینى دنیادایە، بۆ نموونە گۆڕینى هۆزە جەمسەرنشینە باكوورییەكان بۆ بەرگریکارانى دیوارى سەهۆڵین، ئەم هۆزانەیش دەرکراوان و بێبەشانى لەمێژینەى نەزمى سیاسین کە بۆ ئەودیوى دیوارە گەورەکە دوور خراونەتەوە و خراپترین وێنەى وەحشیگەرانەیان لەسەر بەرهەمهێنراوە. لەبەر ئەمانە بە هیچ جۆرێک ناکرێت جۆن سنۆو تەنیا بکرێتە نوێنەرى “ئیرادەى مانەوە” بۆ پاراستنى ژیانى مرۆڤ لە تیاچوونى یەکجارەکى. ڕاستە ئەمە کارە مەزنەکەى ئەو بوو، بەڵام بەبێ صیرورە شۆڕشگێڕییەکانى ئەو، ئەمە کارى نەکردە بوو. بەڵام جۆن سنۆو خۆى کێێە؟ یەک تاقمى فرەیى: جۆن سنۆوى زۆڵ، گورکەکەى، هاوڕێکانى، شمشێرى ڤالێرى؛ هەر لەبەر ئەمەیش سەرکردایەتییەکەى لە ڕێگەى خوێن و ناو و یاساوە نییە؛ ئەو وەك سێر داڤۆس دەڵێت “زۆڵێكى نەفرەتى”ـیە، بێ هیچ نازناوێك، نە فالووسى خەسێنراوانە و نە ڕزگاركەرى كۆیلان، بەڵام یەك فرەیى بێڕەگە كە وەك ئاو دەجووڵێت. لە كاتێكدا دێنیرێس هەڵگرى سیفەتى خورافییەكانە: لە ئاگردا ناسووتێت (بەپێى دەروونشیكارى: چەپێنراو ناسووتێت)، خوێنى ئەژدیها لە لەشیدایە، كەسایەتى كاریزماتیك. لەبەر ئەوە گەلێك نازناوى لەیەك شاژنى ڕەها هەیە: تارگێری، خالیسى، دایکى دراگۆنەکان، ڕزگارگەرى کۆیلان، میراتگرى تەختى ئاسنین، نەسووتاو. وەك مۆریس بلانشۆ دەڵێت ئەخیل پاڵەوانە بەڵام ئاگامەنۆن پاشاى پاشایانە.

بوونبە-ژنەکان بەردەوام لە سیاسەتدا هەن، وەک چۆن بە ستانداردبوونەکان لە دەوڵەتدا هەن. ستانداردى دەسەڵات هى پیاوانە، هەر ئەوەیە کە شاژنەکە بەرجەستەى دەکاتەوە ئەو ساتەى دەوڵەتەکە دەبێت بەهى ئەو: ناکۆتا خولیاى دەسەڵات و لەم ڕێگایەوە کوشتنى خودى سیاسەت. بەڵام سنۆو لە ڕێگەى صیرورەى ژنەوە ژن دێنیتەوە نێو سیاسەت. ئەو سەرجەم ئەو سیفەتانە وەردەگرێت کە ژنى پێ دەناسرێتەوە و بە تایبەت دێنێریس، بە تەواوەتیش لەو ساتەدا دەبێتە دەنیرێس کە هەم دەردەکەوێت لە خوێنى تارگێرییەکانە و هەمیش سوارى پشتى یەکێک لە دراگۆنەکان دەبێت، ئیدى هیچ یەکێک لە توانا مرۆییەكانى دێنیرێس نامێنێت جۆن سنۆو نەیبێت، بە پێچەوانەوە شاژنى ئەفسانەیى خاوەنى هیچ یەک لە تواناکانى سنۆو نییە، چونکە نەچووەتە نێو صیرورەى بوون-بەدەرکراوى جۆن سنۆوە.

دواجار، ئەگەر پچرانێك لە بونیادى گێڕانەوەیى حیكایەتەكەدا هەبێت، ئەوا دروستكردنەوەى بنەماڵە و نەسەبە بۆ باستاردەكەى وینتەرفاڵ، بۆ جۆن سنۆو؛ ئەمەیش تەواو لە هەوڵەكەى فرۆید دەچێت لە “موسا و یەكتاپەرستى”ـدا. لەوێدا فرۆید بە دەیان گریمانە دەیەوێت نەسەبى پاشایەتیى فیرعەونى بۆ موساى بێ ئەسڵوفەسڵ دروست بكاتەوە، چونكە دەروونشیكارى هیچ شتێكى نییە دەربارەى “زۆڵێتى”، دەربارەى “بێ نەسەبى” بیڵێت؛ نەك تەنیا بە واتا كۆمەڵایەتییەكەى، بەڵكوو بە واتا سیاسییەكەیشى. بۆ ئەوەى جۆن سنۆو هەموو ئەو شتانە بكات كە كردنى، هیچ پێویستى بەوە نەبوو ئەسڵوفەسڵى هەبێت، بەڵام دروستكردنەوەى نەسەبێكى درەنگوەخت، هیچ لە صەیرورە باستاردییەكەیشى ناگۆڕێت. ئەو بە زاراوەى مۆریس بلانشۆ پاڵەوانە و پاشا نییە. بلانشۆ لە وتووێژى ناكۆتادا لایوایە پاڵەوان پێویستى بە دەستپێكردنbeginningـە، نەك بە ئەسڵorigin:

«لەنێوان ئەسڵ و دەستپێكردندا پەیوەندییەكى تاریك هەیە كە ڕێك پاڵەوان hero یارمەتیمان دەدات لێى تێبگەین. ئەسڵ دەستپێكردن نییە؛ لەنێوان ئەم دووانەدا مەودایەك و بگرە نادڵنیایییەك هەیە. ئەسڵ دژ بە ناڕوونى، دڵنیاییبەخشە، كەچى خۆیشى هەر ناڕوونە.[…] تەنانەت بە ئەسڵێكى خوداییشەوە، هەر كەسێك دەبێت وەك مرۆڤ لەدایك ببێت: ئەو چاوەڕوانكراوە، بەڵام خۆى چاوەڕوانى خۆى كردووە تا دەست پێ بكات.[…] بەر لەوەى ئەو [پاڵەوان]خۆى سەلماندبێت، هیچ شتێك ئەوى وەك منداڵێك بەوز بەرزییەوە دانەناوە؛ بە پێچەوانەوە، ئەو تەنیا زۆڵێكە بەبێ نەسەب- تەنانەت ناشەرعیبوونەكەى هانى دەدات خۆى بناسێت.[…]

سەرڕاستیى ئەو لە ویستە قارەمانانەكانیدا ئاڵۆزیى ئەو ڕوون ناكەنەوە. ئەو تەنانەت ئەگەر درۆیش نەكات، ئەوا لە لێوارى ساختەبووندایە، جەوهەرەكەى سەرلێشێوێنەرە. سادەیییەكەى، لە ڕاستیدا ساویلكەیییەكەى بەو دووڕەگییە بەتاڵ دەبێتەوە كە لە بوونیدا هەڵكۆڵراوە: بەم جۆرە ئەو بەسەر ئەسڵ و دەستپێكردندا دابەش بووە، بەسەر بوون و كردە، سیحر و هێز، هێز و سەروەرێتى، سەربڵندى و تاج، پێگە و خوێندا. نەك هەر ئەوەندە، بگرە: بەسەر وتن و كردنیشدا»³.

ئەوانەى كە زنجیرەكەیان بینیووە، دەزانن كە ئەم شرۆڤەیەى بلانشۆ بۆ پاڵەوان دەڵێى كتومت لەبەر ڕۆشناییى كەسایەتى جۆن سنۆودا نووسراوە.

كەواتە دەبوو لەنێوان دێنیریس و جۆن سنۆودا کامیان هەڵبژێردرێن؟ با بڵێین دەرهێنەر، دەنیرێس هەڵدەبژێرێت، ئەو كات دەوڵەتێكى ئۆلیگارشیى ئەفلاتوونى، دەوڵەتى ستەمكار- حەكیم [دێنیرێس-تایرۆن لانستەر] دادەمەزرا، لەمەیشدا کوشتنى جۆن سنۆو حەتمى بوو، نەک تەنیا لەبەر ئەوەى میراتگرى ڕاستەقینەى دەسەڵاتە، بەڵکوو لەبەر ئەوەى تاکە شۆڕشگێرى ڕاستەقینەى نێو شانشینەکانە؛ زنجیرەکەیش هەمان ئەنجامى کوژرانى دێنێریسى کەمێک بە جیاوازییەوە پیشان دەدا، ئەو کات ڕەنگە ژیژەک لەم مەرگە بێدەنگ بووایە بەڵام ڕانسێر دەهاتە دەنگ. کەواتە وا باشترە دەرهێنەر هیچیان هەڵنەبژێرێت و خۆى لەم تەنگژەى ئەم یان ئەوە، لە ستەمكاری و لە شۆڕشگێڕى ڕزگار بكات. ئەمە ئەو گرێكوێرەیە کە لە زنجیرەى کۆتاییدا بە شێوەیەکى هەم لاواز و هەم زیرەکانە حەل کراوە. سیناریۆ دژە شۆڕشگێڕییەکەى فیلمەکە تەنیا لەوێدا نییە دێنێریس دەکوژرێت، بەڵکوو ئەوەیشە كە جۆن سنۆو لە شۆڕشگێڕێكى دیموكراسیخوازەوە دەكرێتە بكوژى شاژنى مەعشوقەى، بەم جۆرە بوون-بە تاوانبار دوایین صیرورەى جۆن سنۆو و یەکەمین دوورخستنەوەى دەوڵەتە نوێیەکەى برانى کەم ئەندامە؛ لەم ڕێگەى ئەم “نەفی”یەوە ڕێگرى لە دروستبوونى كۆمەڵگەیەكى دیموكراسى دەكرێت؛ چونكە لە ڕێگەى جۆن سنۆوە ئەو شتە سەرپێ دەکەوت کە ژاک ڕانسێر وەک دیموکراسییەتى ڕاستەقینە پێناسەى دەکات: حوکمى ئەوانەى کە مافى حوکمکردنیان نییە، حوکمى دەرکراوان لە پێگەى کۆمەڵایەتى و سیاسى، حوکمى “بێناونیشانەکان”، هەمان دەوڵەتى ڕاستەقینەى دیموکراسیى شۆڕشگێران. بەڵام دیسان ئەمەیش دەبێت ڕەت بکرێتەوە لەبرى ئەوە دەوڵەتێكى ئۆلیگارشى بە بۆیاخى دیموكراسییەوە دابمەزرێنن كە لایەنیکەمى عەدالەتى تێدا بەرقەرار بێت، بەڵام چ جۆرە عەدالەتێک؟

سەچاوەكان:

1. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى كوردى، كلیك لەسەر ئەم لینكە بكە:

2. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى ئینگلیزى، كلیك لەسەر ئەم لینكەى خوارەوە بكە:

http://myheartwillgoonandsoonandsoon.blogspot.com/2019/05/slavoj-zizek-game-of-thrones-tapped.html

یاخود لە ڕێگەى سایتى ئیندیپێندنتەوە: 

3. MauriceBlanchot: The Infinite Conversation, Translated and Foreword by Susan Hanson, Theory and History of Literature, Vol. 82, University of Minnesota Press, Minneapolis and London, 1993, p. 369-370.

The post پاشایان و شۆڕشگێران appeared first on ژنەفتن.

تەق… تەق… شریخە… خرمەی شووشەیەک هات کە بووە هەزاران هەزار لەت. خەڵک پەنا دەگرن… پشت لە دەنگەکە دەکەن… سەر دادەخەن. تەواوی شەقامی مەجبوورئاوا دووکەڵێکی چڕ دایگرتووە. شەقام بووەتە کەلاوە… پڕە لە دار… لە بەرد… لە ئاسنەواڵە… لە نایلۆنی زبڵ و تگەری ئاور دراو. دوو کچ و کوڕێک وردە وردە خەریکن لەتە ئاسنێکی گەورە ڕادەکێشنە نێوەڕاستی شەقام. تەق… تەق… دەنگی گازدانی ماتۆڕ… قرچە قرچی سووتانی تگەر… فیکە فیک و دەنگی چەپڵە… تەواوی شەقام دادەگرێ.

زستان لە پاییزدا هاتووە. سەرما… کزەبا… نمە‌باران… دەست لە گیرفان…

_ شیلان شیلان بەڕێوە… جاشان دەگێین بەپێوە.

خەڵکە دەیکەنە فیکەلێدان، چەپڵەلێدان، عیوکێشان. لە ئاورەکان نزیکتر دەبنەوە… ساردە. دەنگێک لە دوورەوە دێ.

_ وەرن بچین دایکیان بگێین. دە نەفەرن… دە نەفەر. وەرن بچین بیان تۆپێنین.

دەنکێک لەپشتەوە بە دەنگێکی گڕ دەنەڕێنێ؛ جاشە ڕاوە، جاشەڕاو.

ژنێک لە کۆڵانێک دێتە سەرێ، تگەرێک دەخاتە سەر شەقام و دەگەڕێتەوە. خێرا دوو کوڕ دەیبەن و دەیخەنە سەر ئاورەکە… گڕ دەگرێ.

خش… خش… ئەحم… تەقەیەک… دەکۆخێ. دەنگێک لە بڵیندگۆی مزگەوت دێ. گەرووی ساف دەکات و هاوار دەکات.

_ خەڵکینە… خەڵکی بەشەڕەفی بۆکان…

وەک شێربەگی* قسە دەکات… دەنگێکی بەهێز… نە پیرە نە لاو… دەنگێکی قورس و قایم.

_ خەڵکی بەشەڕفی کوردستان… سەرنج بدەن… سەرنج بدەن.

خش… خش… خەڵک کۆ دەبوونەوە بەر مزگەوت. چەند کسێکیش لە پەنجەرەکانەوە مل دەکێشن.

_  خەڵکینە، ئێمە تۆڵەی خوێنی شەهیدەکان دەستێنین و ناهێڵین بە زایه بچێ.

عیو… چەپڵە… فیکەفیک و دەست هەڵێنان. چەند کەس هاوار دەکەن: ((شەهید نامرێ، شەهید نامرێ))

_ ئێمە نەوەی پێشەواین و سەر بۆ کەس داناخین. خەڵکینە… ئێمە ئێستا لەنێو جەرگەی شۆڕشداین…

لە بەر درگای مزگەوت چەند کەسێک بە چەقۆ و تێڵاوە ڕاوەستاون تا کەس نەچێتە ژوورێ. خەڵک تا دەهات زیاتر دەبوون لە بەر مزگەوت. کۆ تر دەبوونەوە.

_ شەقام شۆڕشە… کۆڵان شۆڕشە… شار شۆڕشە… ئاو شۆڕشە… کوردستان شۆڕشە… بۆکان شۆڕشە… کورد شۆڕشە… شۆڕش، شۆڕشە… خاک و ماڵ و دووکان و نامووس، هەموو شۆڕشە…

دەنگی ئاوا بەهێز! قورس و قایم… هەموو حەپەسابوون… بۆ ساتێک دەنگی هیچ نەدەهات، بێدەنگی. سەرما… کزەبا… تینی ئاور… خش… خش… دواتر چەپڵەلێدان و فیکە فیک… ئەحم…

_ ئەی شەهیدان… ئەی شەهیدان…

هەموو دەیانکوتەوە… هەموو پێکەوە: ((ئەی شەهیدان… ئەی شەهیدان…))

_ نامرێ ناو و نیشانتان… نامرێ ناو و نیشانتان…

تەق… تەق… هەموو… پیر… لاو… کوڕ… کچ … ژن… پیاو… منداڵ… هەموو پێکەوە: ((نامرێ ناو و نیشانتان…))

حاجی لەق لەقێک لەسەر منارەی مزگەوتەکە لەجێوە باڵی لێ دەدا. کوڕێک بەهەڵاتن هات و جەماعەت بەرەو ڕووی چوون. نەدەناسراوە. ڕوخساری داپۆشیبوو. هەناسەی دەرنەدەهات.

_ هاتن… ها…تن… دوو… سێ… ماشێنن… زۆرن…

هەر کەس لە لایەک پەنای دەگرت. خش… خش…

*****

پەردەی دووهەم:

((مەترسە ژنەکە. مەترسە… ئێمەش وەک ئەو عالەمە. خودا کەریمە… ڕەحیمە….))

دۆینێ دەمەو کاتی بانگی عەسر… لەم پاییزە کورتەدا… دەنگی گۆرانییەکەم زۆر کرد… بەرەو مزگەوت چووم. شەقامەکان نیوەی گیرابوو. دووکەڵێکی چڕ لە چەند شوێنێکەوە بەرە ئاسمان دەچوو. شەقام زۆر قەڕەباڵغ بوو. پەنا بۆ خودا دەتکوت ڕۆژی حەشەرە… حەشرە ئەم ڕۆژانە. لەم لا شەڕ و لەولا شەڕ و لە هەموو لایەک شەڕە لە کوردستان. زانکۆ و قوتابخانەکان هەمووی داخراوە. دووکان و بازاڕ نیوەی داخراوە. خەڵک دەڵێن، شۆڕشە شۆڕش.

کەوتمە شەقامی ئینقلابی ئیسلامی. گەڵای دارەکانی شەقام هێواش هێواش دەوەرین و دەکەوتنە ژێر پێ و تگەری ماشێنەکان. لە قەراغ شەقامەکە لەنێوان هەر سەد متر دەستەیەک هێز وەستا بوون. دموچاویان دیار نەبوو، دەتکوت ڕوباتن.

((نابێ… نابێ چاو لە چاویان کەی دەنا دەتگرن و دەتبەن.))

ئاوا کە ڕاوەستاون وەک دەستەی گورگ دەهاتنە بەرچاوم. چاوەڕێی گرتن و خواردن. ناگەمێ… نەگیشتمە مزگەوت. گەڕامەوە. بیب… بیب… بـــــــــیب…. مەغزی سەرم چوو. کاسەی سەرم هاتە لەرزین.

کاکم دەیکوت؛ ((شەوانە کۆڵانەکانی سی میتری دەگەڕن و کەس ناوێرێ تەکان بخوات.)) دەیکوت؛ ((دوو سێ ماڵی جیرانم ماڵیان چۆڵ کردووە لە ترسا چوونەتەوە بۆ دێهات.)) دەیکوت؛ ((شووشە و پەنجێرە و ماشێنی خەڵک وەک ئاو خواردن دەشکێنن.)) دەیکوت… شتی سەیری دەکوت.

((هەموومان؟! ئا منیش وەک هەمووتان… ئێوەیان گرت با منیش بگرن… لەگەڵتانم… خودا کەریمە…))

((دەی بە ئومێدی خودا جومعە بەیانی کۆ دەبینەوە.))

((ئینشائەڵڵا. وەزعی لای ئێوە چۆنە!؟))

((فەلەکە پڕە لە خەڵک. لە ناشتنی تەرمی شەهید هەژارەوە بە درووشم و شوعارەوە بەرەو فەلەکە هاتوون)).

((چەند کەس شەهید بوون!؟))

((نازانم… یەک دەڵێ سێ، یەک دەڵێ چوار. کوڕێکێکیان ئاشنایە، نێوی میلادە، خەڵکی کۆسەیە. سوارکارە.))

دۆینێ شەو هەورێکی ڕەش و چڕ هات و بارانێکی بەخۆڕ شەقامە خوێناوییەکانی شوشتەوە. باری… تاکوو درەنگانێک. باری… گولە و ساچمە و گازی فرمێسکڕێژ. دەنگە دەنگ و تەقەتەق تاکوو نیوەشەو هەر دەبیسرا. درەنگانێک دوو کوڕ لە دیوارەکەی ڕووبەڕووی ماڵ ئێمە دەیاننووسی، #ژن_ژیان_ئازادی.

)) لە کوێیە؟!))

((کێ! سەدرا!؟ لەگەڵ محەممەد و شەهریار چوونەتە دەرێ.))

نازانم بۆ هێشتی بڕوات. شتێکی لێ بهاتبایە تا قیامەت قوڕی دەپێوا. باران لێی نەدەکردەوە. گرمەیەک تەواوی شووشەکانی لەرزاند. پەنجەرەکەم کردەوە. دەنگی تەقە تەق و خرمەی باران تێکڵاو بوو. خەڵک هەر دەنگەیان دەهات. سەدرا دیار نەبوو. کچ و کوڕێکی مێرمنداڵ بە کوڵاندا هەڵدەهاتن و زوو زوو ئاوڕیان دەداوە… بە دوایانەوە بوون.

((ناڕەزایەتییەکانی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە سێهەم مانگی خۆیدا هەر بەردەوامە.))

((مۆبایلەکەی هەر خامۆشە!؟))

((بەپێی هەواڵەکان، دۆینێ شەو لە شاری بۆکان، چوار هاونیشتمانی بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە ئەمنییەکان شەهید بوون.))

((زەنگ بۆ ئەو کوڕانە لێدە… خودا کەریمە…))

((ئەمە ڤیدیۆی دوایین دیداری دایکی میلادە کە لەسەر تەرمەکەی دەڵێ؛ میلاد کوڕی کوردستانە)).

((نیمە. من شومارەی ئەوانم لە کوێ بوو.))

((فواد حەقیقی، ڕووداو))

قەتم ئاوا زەبوون نەدیبوو. ڕەنگ پڕووکاو بوو. ئەمە فریشتەیە… فریشتەی خێزانم. کەی ئاوا کز ببوو!؟ کوا ئاوا تێک چەما بوو!؟ دەترسا… دەترسام… بۆ ساتێک وەک غەریبە هاتە بەرچاوم.

ئەم بەیانییە دوای بانگی بەیانی جا توانیم کەمێک بخەوم. سەدرا هێشتا نەهاتبووەوە ماڵێ.

((دەچمە ماڵی شەهریار بۆ خەوتن.))

((هیچت لێ نەهاتووە؟!))

((نا جارێ. منیش وەک کوڕی ئەو عالەمە…خەمی منت نەبێ. ئێوە چاک خۆتان بشارنەوە.))

نەدەبوایە پێم بکوتبایە، گونی دەوڵەتیش ناگرن چ بگات بیڕووخێنن. نەدبوایه ئاوم بە ئاوردا کردبایە. زڕا بوو… خەوم لە چاوم… درووشمی جاشەڕاو لە شار. کاکم دەیکوت؛ ((لای ماڵ ئێمە خەڵک ماڵی دوو جاشیان ئاور داوە.)) دەیکوت؛ ((دۆینێ شەو ئەوانش وێڕای پۆلیس هاتوون ماڵی کابرایەکی داماویان ئاور داوە و لەسەر دار و دیواری ماڵەکە جنێویان نووسیوە.)) دەیکوت؛ ((خەڵک ماڵی عەزیزی نانەوا و جەعفەرە ڕەشیان ئاور داوە و چەکیان لێ ستاندوون.)) دەیکوت… شتی عەجیب و غەریبی دەکوت.

((مەترسە… ناهێڵم بمناسنەوە… خودا کەریمە… مەترسە تۆ… لەبەر سەدرا دەچم. لەماڵێ بوون بەسە.))

کزەبایەکی ساردی دێ. ئەو شەقامە پڕە لە دار و بەرد. جەماعەتێکی زۆر بەسەر شەقامدا بڵاو بوونەتەوە. دەنگی گاز دانی ماتۆڕ و فیکە فیک تەواوی شەقامی ئاخنیوە. نمە‌بارانێک… کزە‌بایەک… تیشکی خۆر… بە نۆبە دێن. ماشێنەکەم لە دوور ڕاگرت و ئاوقێی جەماعەتی شەقام بووم.

((نا هیچم نییە… منیش وەک ئەو عالەمە. یان دەمرم یان دەمێنم.))

((ڕۆڵە… کوڕم… باوکت خەمی تۆیەتی… دەڵێ نەوەک…))

((خەمی من!؟ مەلا محەممەدیش ڕفیقی باوکمە مانگێکە گیراوە… من پێم عەیبە بڵێم ئەوە…))

لە بەر درگای مزگەوت ڕادەوەستم. خۆم داپۆشیوە. تەنیا گلێنەکانم بەدیارەوەیە. دوو کچ و کوڕێک ئاسنێکی کۆن ڕادەکێشن. چەقە دووکەڵ… دەنگی تەقە… ((شیلان شیلان بەڕێوە…)) تەواوی شەقام دەگرێتەوە. جەماعەت تاکوو دێ زۆرتر دەبن. زۆرن. کاکم دەیکوت؛ ((دوو ڕۆژە تەواوی دونیا باسی بۆکان دەکات.)) دەیکوت؛ ((ئەم بەیانییە دوو سێ تەیارە لەو بنکەی سەر کێوەکەی لای ماڵ ئێمە نیشتنەوە.)) دەیکوتت؛ ((دۆینێ خەڵک لە جادەحەسار دوو دووکانی دەوڵەتیان ئاور داوە.)) دەیکوت… شتی وای دەکوت.

((وەک سێڵاو وایە کوڕم… هەر کەسیان وەگیر کەوێ دەیبەن و مەیتەکەشی نادەنەوە.))

_ چۆن بچینە ژوورێ!؟

_ وەرن… لەگەڵ من وەرن… خێرا کەن.

_  ئەو کوڕە دێ. ئێمە لێرە ڕادەوەستین کەس نەیەتە ژوورێ.

_ باشە ئاگاتان لێ بێ… خودا کەریمە.

چووینە ژوورێ… میکڕۆفۆنەکەم بۆ هەڵکرد… دامە دەستی… هاتمەوە دەرێ.

خش…. خش… ئەحم… تەق… کۆخەیەک…

_ خەڵکینە…

*****

پەردەی هەوەڵ:

((هەناسەبڕکێم بوو. چاوەکانم دەبرژاوە. تەپەی پۆتینەکانیان لە پشت سەرمەوە دەهات. ماندوو ببووم. ئارەقە و خوێنم تێکەڵ ببوون. ئەو شەقامە تەنیا یەک گڵۆپی مابوو نەسووتێ. خەڵک لەسەر پەنجەرە و سەربانەوە چاویان لێ دەکردین. بەردەکەی نێو مشتم توند توند دەگووشی و ڕام دەکرد. لاقم بەرەو شل بوون دەچوو. چۆکم دەلەرزی. نمە‌بارانێک دەباری و تەواوی گیانم خوسابوو. تەنیا بووم و ئەوان زۆر…))

دوو سێ ڕۆژە هەر بیر لەوە دەکەمەوە ئەگەر ئەو شەوە یەکیان نەکەوتبا بەعەرزدا چم لێ دەهات؟! دەکوژرام!؟

دەستگیر دەکرام!؟ هەڵ دەهاتم لە دەستیان؟! نازانم… نازانم هیوا. جێگای ساچمەکەی سەریشم هەر دێشێ. هیوا بە شەوق و خۆشییەوە کوتی:

_ ئەی چۆن. ئاوایە. ئەمە شۆڕشە، شۆڕش. ڕۆڵەی دەوێ. وانێکە… شەڕ خوێنی دەوێ. هەر کەس تامی خوێنی نەچێژابێ بۆ شەڕ نابێ. ئەوەت قەت لەبیر نەچێ. شۆڕش ئاوایە. ئەلان شتێکت نیشان دەدەم… ڕاوەست…

خێرا دەستی کرد بە گیرفانی دا و مۆبایلەکەی دەرهێنا. کەمێک خەریکی بوو. دواتر کوتی:

_ ئەوەتا… چاوکە… وەرە چاوی لێکە.

مۆبایلەکەی هێنا بەرچاوم. ڕاوەستاین. وێنەی ڕوخساری پیاوێکی سمێڵ سووری چاوگەش بوو. پێچ و کڵاوێکی قاوەیی لەسەردایە و گۆشەی چاوی چەپی خاڵکی ڕەشی چکۆڵەی تێدایە. لەو وێنانەیە سەد ساڵی دیکەش چاوی لێکەی دەزانی هی کام سەردەمە.

_ دەزانی چۆن شەهید بوو؟

((سەرما وەک مار خۆی خزاندووەتە جەستەمەوە. هەر چاوم لە کولانجەکەیە  جارجار دەنگی قیژەی دایکم دەبیستم. پەیتا پەیتا دەنگی تەقە دێ. ئاوریان بەرداوەتە هۆڵەکەی ئەو بەرم و دووکەڵەکەی هێواش هێواش خۆی ئاوقێی ئەم دیوەش دەکات. دەنگیان دێ بە فارسی قسە دەکەن. یەک دوو نەفەریشیان کوردی و فارسی تێکڵاو دەکات. دەنگی مامم لە حەوشەوە دێ و پێم دەڵێ؛ ((حەوڵڵا منم. تەقە نەکەی.))

هەر چاوم لە کولانجەکەیە. سەرمامە. مامم خۆی بە هۆڵەکەدا دەکات. سپی سپی هەڵگەڕاوە. لێیان داوە وا دمی خوێناوییە. کوتم لێیان داوی مامە!؟ هات لە پەنام هەڵترووشکا.

_ نا… نا…. دایکت و گوڵاڵەی… خەریکە بۆت شێت بن. چ دەکەی؟! حەوڵڵا دەتهەوێ چی بکەی!؟ کوتیان نیروی دیکەش دە ڕێدایە…

دەنگی دایکم هات، هاوار دەکات: ((بیکەن بەخاتری ئەو قوڕحانەی… لێیگەڕێن، دەسگیران دارە… هاتووە لەگەڵ خۆی بیبات و بڕواتەوە… تکاتان لێ دەکەم… بیکەن بەخاتری ئەو قوڕحانەی…))

_ زۆریان لێ کوژراوە مامە؟

_  ئەرێ… ئەرێ… شەش حەوتێکیان بەلادا هاتن. خۆت چ دەکەی! حەوڵڵا منیان ناردووە تەسلیم بی؟! دایکت و گوڵاڵەی دەڵێن خۆت تەسلیم کە با نەکوژرێی!

_ بڕۆ مامە..با بیری لێ بکەمەوە. جارێ گولەم هەیە. بە گوڵاڵەی بڵێ خۆشم دەوێ… ئەتۆ بڕۆ مامه… بڕۆ

ژوورەکەم پڕ بووە لە دووکەڵ. سەرما پەنجەکانمی لەگۆ خستووە. یەک فیشەکم پێ ماوە… ))

_ ئەی چۆن. مامم ئاوا شەهید بوو. تەسلیم هەر نەبوو. نازانم من بکەومە ڕۆژێکی ئاوا چ دەکەم. بریا بمزانیبا.

هیچم نەکوت. هیوا تازە لە زانکۆ دەرکرابوو. لەبەر قسەی سیاسی دەریان کردبوو. چ بووە بەر دەستی باوکی مکانیکی دەکرد. وەڕێ کەوتین. جارجار نمە بارانێک دەباری. لە دڵی خۆمدا دەمکوت شکوور ئەو گازە فرمێسک ڕێژانە کار ناکەن. هیوا خەریک بوو دەمامکی لێ‌دەدا. بڕۆ پانەکانی زیاتر لە چاوی دەدا. لە هەموو کۆڵانەکانەوە خەڵک ئاوقێی شەقامەکە دەبوو. لە شەقامی سنە پۆلێک منداڵ بە دەوری ماشێنێکی سووتاودا سەمایان دەکرد. دواتر کوتیان ماشێنی عەزیزی نانەوایە خەڵک ئاوریان داوه.

_ ئەرێ دەڵێم ئەمشەو بچین بۆ سوعار نووسین؟

_ ئەگەر نەباری دەچین. لەبیرتە دۆینێ شەو لە دیواری ڕووبەڕووی ماڵ مەلا نووسیمان! لە دڵی داوم دیتوومانی. ئەم شەو ئەگەر چووینەوە دەچینە لای کانی باقر و ئەندیشە، باشە. نابێ هەڕەمەکی خۆی پێدا دەین.

_ کوڕە هەر زانیمان گوزارش و شت دەدا، دەیکەین بە قوربانی یەک کۆکتێل. مەترسە.

لە جەماعەتەکە نزیک دەبووینەوە. چەقە دووکەڵێکی ڕەش و بۆگەن بە تەواوی شەقامدا بڵاو بووەتەوە. لە پەنای دیوارێک کڵاوەکەم لەسەر کرد و بە ڕووسەری دموچاوم داپۆشی. دەنگی درووشمدانی خەڵک تا ئێرەش دەهات.

((کوردستان کوردستان… گۆڕستانی فاشیستان))

هیوا پەلەقاژەی بوو بچینە نێو جەماعەتەکەی لای مزگەوت. باران لێی کردەوە. کزەبایەکی سارد چەقە دووکەڵی تگەرە سووتاوێکی خول دا و بە چاومانی داکرد. هەڵاتینە ئەوبەری شەقامەکە. جارجار دەنگی تەقە دێ. هیوا لە پێشەوە دەڕوات. لە گیرفانی چەقۆیەکی زەلام دەردێنێ و لەحەوا ڕایدەوەشێنێ. خرمەی شکانی شووشەیەک بە باوە هات. هیوا لای دووسێ کوڕی دیکەی وەک خۆمان ڕاوەستا. نەچوومە پێشێ. حاجی لەق لەقێک لەسەر منارەی مزگەوتەکە چەقابوو.

((هەتا کوردێک بمێنێ… کوردستانش دەمێنێ))

لە بیرم نییە کام وڵات بوو، بەڵام لە ئەمریکای لاتین بوو. فیلمەکەی هەیە و زۆر کەسیش ئەو ڕۆژە گوێیان لە دەنگی بووە. پێشکەشکاری هەواڵەکانی ڕادیۆ دوای ئەوەی دەڵێ؛ ((من تەنیا دەنگم هەیە و لێرە دەنگم دەخنکێنن بۆ ئەوەی دەنگی خەڵک نەبم.)) کۆڵتێک دەردێنێ و گولەیەک لەسەری خۆی دەدا و خۆی دەکوژێ.

کەوتمە بیری قسەکانی خاڵم کاتێک زانی دەنگم خۆشە بەڵام ناوێرم هیچ بڵێم. دەیکوت؛ ((دەنگ شتێکی زۆر بەهێزە. دەتوانێ ئەو کەسانەی خەوتوون، بەخەبەریان بێنێ. دەنگی بەهێز وەک سوڕ وایە، مردوو زیندوو دەکاتەوە. بەڵام ئەگەر دەنگ هەڵنەبڕی هیچ ناکرێ… ئەگەر دەنگت نەبێ مردووی. چاو لە دایکت کە، ڵاڵە، بۆیە وەک مردوو وایە…))

تەقەیەک هات. بە هەڵەداوان خۆم گەیاندە لای هیوا. قۆڵیم گرت و چووینە پێشتر. تاو دەرکەوت. چووینە بەر درگای مزگەوت.

((شیلان شیلان بەڕێوە… ))

_ دا وەرە بزانم چۆن دەتوانین بچینە نێو مزگەوت.

_ مزگەوت! شێت بووی! ئەوێ بۆ دەچی.

_ قسە دەکەم… لەو بڵیندگۆوە شتێک دەڵێم.

ئارەقەم کردووە لەو سەرمایەدا. دوو کچ و کوڕێک ئاسە کۆنێکیان دەکێشا. دیسان هەوری هێناوە.

_ ها! قسەی چی دەکەی؟! لەگەڵ تۆمە!؟

_ نازانم جارێ… تۆ بڵێ چۆن بچینە ژوورێ.

چاوم لە درگای مزگەوت کرد. لە دیوارەکەی. هیوا دەسووڕاوە. دەگەڕێ ۆ جێگایەک بچینە ژوورێ.

_ دەتانهەوێ بچنە نێو مزگەوت؟!

_ ئەو دەنگە تیژە لە پشت دەمامکی کابرایەکی باڵا بەرزەوە دەهات. تەنیا گلێنەی چاوی دیار بوو. هیوا لێی چووە پێشێ و لێی ورد بوەوە. کەمێک ترسام. هیوا دەستی لە نێو قەدی دا بزانێ هیچی پێ نییە. یەک دوو کوڕ لەوانەی کەمێک پێش لای هیوا ڕاوەستابوون، هاتنە لامان.

((جاشە ڕاوە، جاشەڕاو))

هیوا کوتی چۆن بچینە ژوورێ؟

کابرا خێرا کوتی:

_وەرن. لەگەڵ من وەرن. خێرا کەن.

هیوا پاڵی بەمنەوە نا و لەجێی خۆیەوە کوتی:

_ ئەو کوڕە لەگەڵت دێ. ئێمە لێرە ڕادەوەستین کەس نەیەتە ژوورێ.

بە دوای کابرا دا ڕۆیشتم. منی بە درگای پشتەوە بردە نێو مزگەوت. یەکمجار بوو دەچوومە مزگەوت. لە پێشەوە ڕۆیشت. میکڕۆفۆنەکەی دا دەستم و خۆی بە خێرایی هەڵاتە دەرێ. نەمدەزانی دەبێ چ بکەم.

خش… خش… تەق… دەنگم دەڕوات. تۆزێک گەروومی گرتبوو. کۆخەیەکم کرد.

_  خەڵکینە… خەڵکی بە شەڕەفی بۆکان….

The post ئەگەر دەنگت نەبێ، مردووی appeared first on ژنەفتن.

 نزیک پەنجا ساڵ بەر لە ئێستا، هونەرمەندی گەورەی کورد حەسەن زیرەک، لە یەکێک لە تۆمارە دەنگییەکانیدا، کوردی باشوور بە کوردی ئێراقی ناو دەبات، بە هەمان شێوە باشوورییەکان، وەک کوردی ئێرانی، ڕۆژهەڵاتییەکانیان بانگ دەکرد.

ئەم پرسە، لانی کەم لە مێژووی سەد ساڵی ڕابردوودا، رەهەندێکی قووڵی کۆلۆنیالیستی هەیە.

دەبێت سوپاسی هەوڵە سەرکەوتووەکەی ئۆجەلان بکەین، کە شوناسە کۆلۆنیالیستەکەی لە کوردانی هەردوو لا کردەوە و لە جێی ئێراقی و ئێرانی، باشووری و ڕۆژهەڵاتی جێگیر کرد.

بەڵام گلەیی و گازندە و تۆمەتبارکردنی یەکتر لەنێوان بەشێک لە کوردانی هەردوو لا، بە دیاریکراوی لە چەند ساڵی ڕابردوو، تا کاتی نووسینەکەی کاک عەدنان، تەنها دەرهاویشتەی کۆلۆنیالیزم نییە، بەڵکوو ڕاستەخۆ پێچراوە بە ململانێی ناوخۆییی نێوان پارتی و یەکێتی و بێدەربەستی حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.

ساڵانێک پێش ئێستا، پارتی بە هاوکاری هەندێک کادر و ئەندامی بێهیوای حیزبە ڕۆژهەڵاتییەکان، وەک سیاسەتێکی داڕێژراو، بیرۆکەی دروستکردنی دووبەرەکی لە سۆسیال میدیا خستە گەڕ. لە قۆناغی یەکەمدا بە گلەیی و گازندەی کوردانی ڕۆژهەڵات لە باشوورییەکان دەستی پێ کرد. لە گەرمەی ململانێی نێوان نەوشیروان مستەفا و بنەماڵەی بارزانی، پرسەکە چووە قۆناغێکی نوێوە! ڕەنگە دیارترین پەرچەکرداری لایەنگرانی نەوشیروان مستەفا، لە بەرامبەر ڕۆژهەڵاتییەکانی نزیک لە پارتی، ناتۆرەی “فاسۆلیاخۆرەکان” بێت، وەک ئاماژەیەک بۆ کامپی کۆیە و هەردوو باڵی ئەوکاتی حیزبی دیموکرات.

دوای ڕووداوەکانی ڕیفراندۆم و شازدەی ئۆکتۆبەر، پرسەکە بە دیاریکراوی بۆ سەر کوردانی سلێمانی و دەوروبەری، لە ژێر ناوی دژایەتی “میحوەری مقاوەمەت” چڕ کرایەوە.

خراپ نییە لەم پەیوەندەدا، ئاماژە بە نووسینێکی خۆم بە ناوی “پارتییەکانی حیزبی دیموکرات” بکەم، کە لە دیسەمبەری ساڵی ٢٠٢١ لە سایتی ئاوێنە بڵاو بووەوە.

دوای مەرگی ژینا و بۆمببارانکردنی بارەگای حیزبەکانی ڕۆژهەڵات، لە کۆیە و زڕگوێز و هەندێک ناوچەی سنووری، خەڵکی باشوور بە پەرۆشێکی زۆرەوە، هاوکاری خێزانە دوو جار ئاواربووەکانی ڕۆژهەڵاتیان کرد. هاوسۆزی و هاوکاری کوردانی باشوور بۆ کوردانی ڕۆژهەڵات، تەنها پەیامی پشتیوانی نەبوو، بەڵکوو پەیامێکیش بوو دژ بە دروستکردنی درزو کەلێنی زیاتر لەنێوان کوردانی هەردوو لا.

بۆ دەستخستنی بەڵگەی پەرۆش و هاوکاری باشوورییەکان بۆ کوردانی ڕۆژهەڵات، دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ راگەیاندنی ناوەندی هاوکاری حیزبە کوردستانییەکانی ئێران، لە هەشتی ڕەزبەری ١٤٠١ی هەتاوی، بە ناوی:‌ سوپاسی بێ پایانی جەماوەری خەڵکی باشووری کوردستان دەکەین.

 حەسەنپوور نووسیویەتی “بە داخەوە، باشوور لەم دۆخە سەخت و پڕکارەساتەدا نەك تەنها هیچ یارمەتییەکی ڕۆژهەڵاتی نەداوە و نادات، بەڵکوو بووەتە مایەی شێواندنی مێشک و تووڕەکردنی جەماوەری ستەملێکراوی ئەو دیوەی کوردستانیش”

ڕوونە لەنێوان سوپاسنامەکەی ناوەندی حیزبەکانی ڕۆژهەڵات و نووسینەکەی کاک عەدناندا، دوو گەواهی و دوو دیدی دژ بە یەک هەن!

با بگەڕێینەوە پێش مەرگی ژینا و  دوو پرسیاری گریمانەیی، لەسەر  دۆخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بکەین!

ئایا ڕێژەی جاش و بەسیج و پاسداری کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، چەندجار لە ژمارەی پێشمەرگەی حیزبەکانی ڕۆژهەڵات زیاترە؟

ئایا گونجاوە ڕۆژهەڵاتییەکان بە هاوکاری جمهوری ئیسلامی تۆمەتبار بکەین، لەبەر ئەوەی ژمارەی جاش لە پێشمەرگە زۆرترە؟

وەڵامەکە ڕوونە، بێگومان نەخێر.

بەڕێز حەسەنپور ساڵانێک باشووری کوردستانی وەک پەناگە و ویستگەی پەڕینەوە بۆ ئەوروپا هەڵبژاردووە. لەو ماوەیەی لە باشوور نیشتەجێ بووە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئەدەبی و چالاکوانییەکانی خۆی درێژە پێ داوە.

چۆن دەبێت کەسێک لە زەبروزەنگی جمهوری ئیسلامی هەڵاتبێت و باشووری کوردستان و خەڵکەکەی وەک پەناگەیەکی ئارام هەڵبژاردبێت، بەڵام لە یەکەم دەرفەتی گەیشتنی بە ئەوروپا، هێرش بکاتە سەر باشوورییەکان و بە هاوکاری جمهوری ئیسلامی تۆمەتباریان بکات!

دەبوا کاک عەدنان، بەر لەوەی حوکم بەسەر خەڵکی باشووردا بدات، کەمێک وردتر لە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و ئایدۆلۆجیا دژبەرەکان و کارکردی حیزبەکانی باشووری بڕوانیبا!

بوونی کەمینەیەکی چالاک، بە باکگراوینی ئایدۆلۆجیای ئایینی، لە تۆڕە کۆمەڵایەیەتییەکان، کە کەوتنی خۆی لە کەوتنی جمهوری ئیسلامیدا دەبینێت، هەرگیز یەکسان نییە بە کۆی کۆمەڵگای باشوور!

ساڵی ١٩٤٧ بۆ یەکەمجار فکری ئیسلامی سیاسی، لە حەسەن بەنای ڕابەری ئیخوانەکان لە میسرەوە، بۆ بەغداو دواتر بۆ هەڵەبجە گواستراوەتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، تا پێش هاتنە سەرکاری جمهوری ئیسلامی، یەک حیزبی ئیسلامی لە باشووری کوردستان نەبووە، هەموو ئەو حیزبە ئیسلامییانەی ئێستا هەن، ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، بەرهەمی هەناردەی شۆڕشی جمهوری ئیسلامین، ئەوانەش نزیکایەتییان لەگەڵ ئێران نییە، پەرچەکارداری سعودییەکانن دژ بە جمهوری ئیسلامی لە ناوچەکە!

لە بەشێکی دیکەی نووسینەکەیدا عەدنان دەڵێت “ئەم هاونیشتمانییانە کە بەردەوام باس لە گەندەڵیییەکێتی و پارتی دەکەن، بۆ مەگەر نازانن دەسەڵاتدارانی باشوور لە دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە فێری دزیکردن و بەتاڵانبردنی سامانی گشتی و لە تورکیاوە فێری کردنەوەی شوێنی لەشفرۆشی و بەکاڵاییکردنی هەموو سێکتەرە کولتوورییەکانی کۆمەڵگا بوون؟! “

ئەم  خوێندنەوەیە بۆ مێژووی پارتی و یەکێتی، گوایە ئەگەر ئێران و تورکیا نەبوونایە، ئەوان دەبوونە فریشتە، بێجگە لە خەونێکی ڕۆمانسی بەدینەهاتوو، شتێکی تر نییە!

لە سێ دەیەی حوکمڕانی کوردی لە باشووری کوردستان، بە هۆی بێدادی و نادادپەروەری و گەندەڵی و شەڕە ناوخۆیییەکان و پەیوەندییە گوماناوییەکانی حیزبەکانی باشوور، لەگەڵ دەزگا سیخوڕی و هەواڵگرییەکانی دەوڵەتانی دراوسێ، گۆڕانکاریی بەرچاو بەسەر فکر و تێگەیشتنی باشوورییەکاندا هاتووە. لانی کەم سێ نەوە لەو دۆخە خراپەدا پەروەردە بوون.

لە باشوور، هەر گروپ و توێژێکی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئایدۆلۆجی، بە گوێرەی تێگەشتن و بەرژەوەندییەکانی خۆی هەڵوێست وەردەگرێت. زۆربەی هەڵوێست وەرگرتنەکانیش لە دۆخی تایبەتدا وەک پەرچەکردار دەردەکەون، ڕەنگە هەر لەبەر ئەو هۆکارانە بێت، باشوورییەکان، تا ئاستێکی دیارکراو،  لەسەر پرسە هاوبەشەکان، کۆدەنگیان لە دەست داوە.

شۆڕشی ژینا و خەباتی دەیان ساڵە و نەپساوەی ڕۆژهەڵاتییەکان دژ بە دەوڵەتی کۆلۆنیالیستی ئێرانی و پەیوەندیی ڕۆژهەڵاتییەکان لەگەڵ پارچەکانی دیکەی کوردستان، قووڵبوونەوە و وردەکاری و شارەزایی گەرەکە! پرسێکی وا گرنگ و هەستیار، پێوستە بەرپرسیارانە تاووتوێ بکرێت! دەبوا کاک عەدنان کاتی زیاتر و توانای باشتری بۆ ئەم پرسە بڕەخسانایە، نەک بە وتارێکی گشتگیر و بێ وردەکاری، بە هەناسەیەکی پۆپۆلیستییەوە، دیوارێکی تر لەنێوان کوردانی ڕۆژهەڵات و باشوور هەڵچنێت.

The post ئایا کۆمەڵگای باشوور یەکسانە بە حکوومەتی هەرێم؟ appeared first on ژنەفتن.

دەیانپارێزم لە شیوەنگێڕان.

پێیان دەڵێم

ئێوە لەسەر نیشتمانێک لە هەور و درەخت،

لە سەراب و ئاو ڕادەبن.

پیرۆزباییان لێ دەکەم لە ڕووداوی مەحاڵ

لە بەهای زێدەیی قوربانگە.

کات دەدزم بۆ ئەوەی لە کاتم بدزن،

ئایا هەموومان شەهیدین؟

^{مەحموود دەروێش}

دوانیوەڕۆی یەکشەممە ١٧ی گەڵاڕێزانی ١٣٨٨ی هەتاوی، هەواخۆری(حەوشە)ی بەندی زیندانییانی سیاسیی زیندانی سنە:

چەند ڕۆژێک دەبوو لەو چاوە گەورە و گەشانەدا هەستم بە پەشێوی و ناڕەحەتییەک دەکرد، بێئەوەی خۆی بزانێت پرسیبووم و هەندێ شتم دەست کەوتبوو، ڕۆژانی پێشتری هەوڵی ناڕاستەوخۆم دابوو بۆ ڕەواندنەوەی تەمی خەم لەسەر چاو و لە نێو دڵی، نەکرابوو. ئەو دوانیوەڕۆیە وەک هەمیشە بانگم کرد:

«هاوڕێ ئێحسان، بڕۆین بۆ پیاسەیەک و جگەرەیەک؟»

بەرەو «هەواخۆری»یەکە چووین. پێشەکیم داڕشت و وردەوردە دواندم، هاتبووم خەمی بسڕمەوە نەک زیاتری بکەم، دەبوو بە ئەسپایی دەروونی بدوێنم. دەرگای پەژارەکانی کردەوە و ئێشەکانی درکاند. زیاتر لە دوو کاتژمێر پیاسەیەکی پڕ لە هاوڕێیەتی، پڕ لە هیوا و لێوانلێو لە ئیمان؛ ئیمان بە سەرکەوتن و لەناوچوونی ستەم. لەو ساتەوەختە دیاریکراوەدا، لە هەمووی گرنگتر، بزە و پێکەنینی سەر لێوانی بوو؛ سەرئەنجام دڵی هاوڕێ شۆڕشگێڕەکەم تۆزێک کرایەوە و کردمانە گاڵتەوگەپیش. گەلێ شادمان بووم.

لەپڕ سیمای هەڵبزرکاوی هاوڕێیەکی هاوچارەنووسی ترمان دڵی داخورپاندم؛ «حەبیب لەتیفی» بە پڕتاو خۆی بە هەواخۆرییەکەدا کرد و بانگی کردم. داوای لێبوردنم لە ئێحسان کرد و ڕۆیشتم.

خۆشحاڵییەکەم زۆری نەخایاند، حەبیب وتی:

«ئێستە تەلەفۆنم بۆ دەرەوە کرد، ئەڵێن وا بڕیارە ڕۆژی چوارشەممە حوکمی لەسێدارەدانی ئێحسان جێبەجێ بکرێت».

دەنگی ئەلەرزا، چاوی تەژیی پەژارە. هەمان حاڵی ئەو منیشی داگرت. سەیری کاتژمێرم کرد، نیوکاتژمێری تر تەلەفۆنەکان دادەخران. وتم با تەلەفۆنێک بکەم بزانم ڕاستە یان دەنگۆ. تەلەفۆنم بۆ «کاوە جەوانمەرد» کرد، دوای دوورخستنەوەی بۆ زیندانێکی تر توانیبووی مۆڵەتی پشووی کاتی (مورەخەسی) وەربگرێت و ئێستە لە سنە بوو. جوابی دامەوە، وتم دەنگۆیەک بڵاو بووەتەوە، پێویست نەبوو هیچی تر بڵێم، وتی لە نووسینگەی پارێزەرەکەیم، کەمێ تر تەلەفۆنم بۆ بکەرەوە با هەواڵی ڕاستت پێ بڵێم. کاوەیش بیستبووی و یەکسەر تا لای پارێزەرەکەی نەوەستابوو.

پێنج دەقەی مابوو بۆ داخستنی تەلەفۆن، بۆم کردەوە، ئەم جارە هەمان حاڵی خۆم و حەبیبم لە دەنگی ئەویشدا بیست؛ هەواڵەکە ڕاست بوو…

نائومێدانە بەرەو حەبیب گەڕامەوە، دۆش دامابووین کە دەبێ چی بکەین، دواجار بە ناچاری بڕیارمان دا پێی بڵێین، دەبوو خۆیشی ئاگادار بوایەت. وتم من پێی ئەڵێم، بەڵام تۆیش لامەوە دانیشە، ئەگەر شێوام و خراپ وتم تۆ کۆی بکەرەوە.

کاتی «ئاماری ئێواران» بوو، ژماردینیان و دەرگای هەواخۆرییان داخست. بانگم لێ کرد:

«هاوڕێ ئێحسان وەرە بۆ لای ئێمە، کارێکم پێتە».

لێدانی بەپڕتاوی دڵ ئاوێتەی دڵپڕییەکی پەنگخواردوو، هەوڵم دا پەشۆکان فڕێ بدەم و بەسەر خۆمدا زاڵ بم، زۆر ئەستەم بوو. لە نێوان تەختەکەی من و حەبیبدا دانیشتین، چەند هاوڕێیەکی تریش لە نزیکمان بوون:

«هاوڕێ ئێحسان، ڕاسییەکەی دەنگۆیەک بڵاو بووەتەوە کە دەیانەوێ چوارشەممە حوکمەکەت جێبەجێ بکەن، ئەڵبەت بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە کە هیچ ڕێگایەک نەماوە و ناتوانین بەری پێ گرین، هەر ئێستە دەست پێ دەکەین و لە دەرەوەیش خەریکن و…»

دەموچاوی نەگۆڕدرا، بزە شیرینەکەی هاتەوە سەر لێوی:

«منیش ئەچمە ڕیزی شەهیدانی کۆمەڵەوە».

یەکەم ڕستەی بەبڕستی دوای بیستنی هەواڵی مەرگی نەگریس، کوژران بە دەستی دوژمن، بەڵام مردن لە پێناو بەها و باوەڕدا… دڵنیام تەنها یەکەم ڕستەمی بیست، هیوابەخشینەکان هێندەی نەهێنابوو بیشیانبیسێت.

دەربڕینە پتەوەکەی ورەی بە ئێمەیش بەخشییەوە، کەوتینە ڕاوێژ و ڕاگۆڕینەوە. بڕیاری مانگرتنی دا، ئێمەیش بە کۆ هەمان بڕیارمان وەرگرت. هەمان شەو مانگرتنی خۆی ڕاگەیاند، پێکەوە ڕاگەیاندنی مانگرتنەکەیمان نووسی و دامان بەو بەرپرسەی ناو زیندان کە ئەو شەوە نۆبەتی مانەوەی بوو، بێئاگا بوو لە هەواڵەکە، سیمای ئەویش بێبەش نەما لەو ئازارە. هەمووان خۆشیان دەویست، زیندانییان و بەشێکی زۆر لە زیندانبانەکانیش.

بۆ ئەوەی بتوانین دواهەواڵی هەوڵەکانی دەرەوە وەربگرین و هەواڵی مانگرتنی خۆیشمان بگەیەنینە دەرەوە، بڕیارمان دا سبەینێ مانگرتنە گشتییەکەی خۆمان ڕابگەیەنین، چونکوو دڵنیا بووین ڕاگەیاندنی مانگرتن مانای داخستنی هەموو پردەکانی پێوەندی لەگەڵ دەرەوەدا: تەلەفۆن و دیداری بنەماڵە و تەنانەت ڕەنگە هاتوچۆی نێوان بەندەکانی زیندانیش. کاتێکمان پێویست بوو بۆ جووڵاندنی خەڵک، بەڵکوو ڕێگا بە کوشتنی شۆڕشگێڕی خۆشەویستی خەڵکی کرماشان بگیرێت.

ئێستە ئیتر هەموو زیندانییانی سیاسی هەواڵەکەیان زانیبوو، کپی و بێدەنگییەکی ناخۆش باڵی بەسەر بەندەکەدا کێشابوو.

حەزی کرد دواپەیامی خۆی ئاڕاستەی خەڵکەکەی بکات، پێکەوە دانیشتین و نووسیمان؛ ڕەنجنامەی ئێحسان فەتاحیان. لە نامەکەیدا ئەزموونی خەباتی خۆی گێڕایەوە، لە شوناس و چیرۆکی ژیانی دوا و بوێرانە گاڵتەی بە مەرگ و بە دەسەڵات کرد. تا درەنگانی شەو قسەمان کرد، شەوێک هەڵگری دوو جەمسەری دژوازی وێناهەڵنەگر:  تاریک و تاڵ لە چاوەڕوانیی ماڵئاوایییەکی ستەمکارانەدا، لەو لاشەوە مەزن و مێژوویی لە تۆمارکردنی ئەو ساتەوەختە مێژوویییە دەگمەنانەی کە مەزنێتیی گەردوون لە جەستەی مرۆڤێکدا باڵا دەکا و بەرز دەفڕێت.

سەرلەبەیانیی دووشەممە ١٨ی گەڵاڕێزان:

وام دەزانی ئەو شەوە خەو وشەیەکی نامۆیە و لای هاوڕێ ئێحسان بزرە و نەناسراو، بەڵام خەوت، هێندە ئارام کەسێکی بێخەبەر دیبای وای دەزانی هەر هیچیش لە ئارادا نییە. لەگەڵ بەخەبەرهاتندا یەکسەر پێکەوە جووتی چووینە بەندێکی تر کە تەلەفۆنەکانی زووتر دەکرانەوە، ڕێمان لێ نەگیرا و هاوکاریمان کرا. سێ تەلەفۆنمان کرد: بۆ پارێزەرەکەی، بۆ بنەماڵەکەی، بۆ کاوەی جەوانمەرد. هەرسێ لا هەوڵیان بوو هیوامان پێ ببەخشن کە هێشتا دەرفەت ماوە و ئەکرێ بەری پێ بگیرێت، نەوەستابوون و هەریەکە لە شوێنێکەوە و بە میکانیزمێک خەریکی کار بوون. کە گەڕاینەوە بۆ ناو بەندی خۆمان، وتی: «کاوە لە دەرەوەیە، دڵنیام ئیمکانێک هەبێ کاوە ئەنجامی دەدات.» ئەو دڵنیایییەی بە بوونی کاوە هەیبوو بە هیچی تر نەیبوو؛ کاوەی باش دەناسی و دەیزانی چەند خەمخۆرە و پڕ لە تێکۆشان؛ هێمای نەوەستان.

ئەو ڕۆژە دیداری بنەماڵەم هەبوو، لە دیدارەکەدا پەژارەیەکی نەبڕاوە دایگرتبووین، چاوانی دایکم پڕ بوون لە فرمێسک.

بە ڕێگایەکی قاچاخدا ڕەنجنامەکەی ئێحسانم ناردە دەرەوە، گەیاندمە دەستی کاوە و ئەویش دابوویە دەستی هاوڕێیەکمان کە ئێستەیش لە سنەیە و ئێستەیش وەک هەموو تەمەنی بەردەوامە لە خەبات. ئەو بڵاوی کردبۆوە.

لەم مەودایەدا ئێحسان چەند جارێکی تر تەلەفۆنی بۆ بنەماڵەی کرد، لە هەوڵدا بوون بەڵکوو «توقف حکم»ی بۆ بگرن هەتا ئەو کاتەی لە دیوانی باڵای ئێراندا سەرلەنوێ لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکەی دەکرێت. کاتی نانی نیوەڕۆ مانگرتنی گشتیمان ڕاگەیاند، بەشی هەرەزۆری زیندانییانی سیاسیی زیندانی سنە بەشدارییان لە مانگرتنەکەدا کرد. وەک پێشبینیی پێشووترمان، یەکسەر تەلەفۆن داخرا و پردی پێوەندی لەگەڵ دەرەوە بەتەواوی بڕا. کاتێک مەنجەڵە گەورەکەی خواردنمان ڕادەستی بەرپرسان کردەوە و مانگرتنەکەمان ئاشکرا کرد، ئێحسان سەیرێکی یەکگرتووییی زیندانییەکانی کرد و وتی: «ئێستە ئیتر ئێعدامیشم بکەن خەمم نییە».

بەرپرسێکی نابەرپرسیار و ناوخراپی زیندان هاتە ناو بەند، کابرایەکی درۆزن و پیلانگێڕ کە ئەودەم بەرپرسی بەشی پاراستنی زیندان بوو و بەردەوام لەسەر زیندانییانی سیاسی ڕاپۆرتی بە دامودەزگا ئەمنییەکان دەدا. هەوڵی دا بابەتەکە سووک بکات و فریومان بدات کە هیچ شتێک لە گۆڕێدا نییە، وەڵامی ڕەق و پێویستمان دایەوە و نەمانهێشت لەوە زیاتر لەوێ بمێنێتەوە. دیسانەوە لەگەڵ هاوڕێ ئێحسان درێژەمان دا بە پیاسەی هەواخۆری و جگەرە، هەموو هەوڵی من و هاوڕێیانی تریش ببوو بە هیوابەخشین کە حوکمەکە ڕادەگیرێت. چەندە ورەی بەرز بوو بە هەمان ئەندازە پڕ بوو لە داخ و حەسرەتیش. ئەوە دواساتەکانی پێکەوەبوونمان بوو. دیداری مرۆڤێکی یاخی لە کۆتاساتەکاندا دەرفەتێکە تاقانە و دەگمەن، قووڵ بە ناخدا ڕۆ دەچێت و دەمارەکان دێنێتە خرۆش. کاریگەرییەکەی بێکۆتایییە و یادەوەرییەکەی هەرمێن و ئەبەدی. وێناکردنی سیمای «بەرزەمرۆڤ» لە دواساتدا هاوتایە لەگەڵ نەخشاندنی گەورەترین تابلۆدا لە مرۆڤێتیی مرۆڤ: کڵپە و هەڵچوونی هەست و ئاوەزی هاوکات، لێکئاڵانی جەستە و ئەندێشە لە لووتکەدا، حەزی گەورەی ژیان و بێباکبوونی تەواو لە ئاست مەرگدا، خۆشویستنی خود لەبەر ئەویدی، لە واتایەکی کورتدا «خۆفیداکردن بۆ خێری گشتی».

لەو نێوانەدا چەند جارێک بانگیان لێ کرد، ئەچووە دەرەوەی بەندەکە و ئەهاتەوە، وا دیار بوو بەرپرسانی زیندان هەوڵ ئەدەن بەر بە ئاڵۆزبوونی فەزای زیندان بگرن. لە جارێک لەو جارانەدا ڕۆیشت و ئیتر نەهاتەوە، بە زۆر توندی ژووری تاکەکەسییان کردبوو کە ڕێک لە بەرانبەری بەندەکەی خۆماندا بوو. لەو ساتەوە ئیتر پێوەندیمان تەنها لە ڕێگای کارمەندانی زیندانەوە بوو؛ دواهەواڵەکانمان بۆ ئەنارد کە لە قاچاخەڕێکانەوە پێمان دەگەیشت، چەند جارێکیش پاکەتی جگەرەمان بۆ نارد.

سەرۆکی زیندان و بەرپرسانی تر هاتن و هەوڵیان دا مانگرتنەکەمان بشکێنن، وەڵامی پێویستمان دانەوە و داواکارییەکانمان خستە بەردەستیان کە بریتی بوو لە ڕاگرتنی دەستبەجێی حوکمی لەسێدارەدانی هاوڕێکەمان و مۆڵەتدان بە لێکۆڵینەوەی دووبارە لە دۆسیەکەی لە دیوانی باڵادا. وەک هەڕەشەیەک وتی ئەبێ هەمووتان بە تاک نامەی مانگرتن بنووسن و ئیمزای بکەن، چونکوو ئەینێرینە سەر دۆسیەکانتان. نامەکانمان نووسی، بۆ زۆربەی هاوڕێیان هەر خۆم نووسیم، ئیمزامان کردن و دامانە دەستیان.

ئێمەی دابڕاو لە هەردوولا، لە هاوڕێی ژێر سێدارە و لە دونیای ئەودیوی دیوار، دوو شەوی تاریک و قاقڕ ژیاین. لە لایەکەوە دەبوو بە ڕێگا شاراوەکاندا پێوەندیمان لەگەڵ دەرەوە و بەتایبەت بنەماڵەی نەپچڕێت، لەو لایشەوە دەبوو ورە و وزە ببەخشین بە «مرۆڤی یاخی»، هەوڵێک بە ڕێگای ناڕاستەوخۆدا، گەلێ ئەستەمتر و دژوارتر لە کاتی پێکەوەبوون…

لە پێشترەوە کەلوپەلەکانی هاوڕێ ئێحسانمان پشکنیبوو و دەفتەری نووسراوەکانیمان شاردبۆوە، نەکا بیبەن و دەستی بەسەردا بگرن.

شەوی سێشەممە، بەرەبەیانی چوارشەممە ٢٠ی گەڵاڕێزان:

بەشێکی زۆری زیندانییانی سیاسی تا بەرەبەیان بەخەر بوون، هەوڵمان ئەدا لە ڕێی کارمەندەکانەوە خەبەر بگرین ئایا ئامادەکارییە هەمیشەیییەکانی شەوانی لەسێدارەدان، ئەمشەویش لە ئارادایە یان نە. وەڵامێکی دروستمان وەرنەدەگرت، بەشێکی لەبەر قەدەغەبوونی گواستنەوەی ئەو هەواڵە بوو بۆ زیندانییان و بەشێکیشی لەبەر ئەوەی دڵیان نەدەهات حەقیقەتمان پێ بڵێن. زۆربەی فەرمانبەرانی کوردی زیندان نەتەنها دوژمن نەبوون بەڵکوو هاوخەم بوون.

بەرەبەیان، پێش خۆرهەڵات، لە پشتی دەرگای ئاسنین و ئەستووری بەندەوە خڕەی زنجیرەکانمان بیست؛ دەنگی پێبەند بوو، زنجیرەکان بەسەر عەرزدا دەخشان و زایەڵەی ئازاردەری زرینگانەوەیان تا لای ئێمە دەکشا. ئێحسان بەرەو پەتی سێدارە دەبرا و ئێمەیش لەم دیوی دەرگای داخراوەوە دەستەوەستان و بێهێز، ئۆقرەبڕاو وەک لەشکرێک لە چاوەڕوانیی شکستدا، کەس نەیدەوێرا سەیری چاوی ئەوی تر بکات، خۆمان لە یەکتر و لە خۆیشمان دەدزییەوە. بەڵام لە کونجی دڵماندا هێشتا سووکەهیوایەکمان مابوو کە لە دواساتدا لەبەر ترس لە کاردانەوەی جەماوەری حوکمەکە ڕابگرن. یان ڕەنگە هیوایش نەبوو، گۆڕینی حەز بوو بۆ واقیع، وەهم بوو…

بە کاتژمێر تەنها دوو کاتژمێرێک تێپەڕی، بەڵام لەو دونیا ژینکراوەی ئێمەدا چەندین سەدە تێپەڕی. نزیک حەوتی بەیانی چەند کارمەندێک دەرگایان کردەوە، دوور نەبووم لە دەرگاکە، چاوەڕێی ئەم ساتەوەختە بووم. هەرچی زیاتر زەمەن تێدەپەڕی زیاتر هیوامان بە گەڕانەوەی یار ڕووی لە کزی دەکرد، بەڵام نەماندەوێرا و نەماندەویست باوەڕ بە کۆچ بکەین. من و «وەکیل بەند»یان بانگ کرد. سیمایان پڕ بوو لە خەم. یەکیان هاتە گۆ و وتی: «بە داخەوە، سەرەخۆشیتان لێ ئەکەم»…

هەموو گیانم داڕووخا، شل بووم، خۆم پێ نەگیرا و دامە پڕمەی گریان. یەکیان پاکەتێکی نیوەپڕی جگەرە و دەفتەرچەیەکی تەلەفۆنی پێ دام، وتی ئەوانە لە گیرفانیدا بوو، دوایادگارەکانی مرۆڤی یاخی، مرۆڤێک چەند ساتێک پێشتر «چووبووە ڕیزی شەهیدانی کۆمەڵەوە».

بە چپە پێیان وتم «نەیهێشت ئەوان پەتەکەی بکێشن، خۆی هەڵدایە خوارەوە».

چەند هاوڕێیەک هاواریان هەڵێنا: «بڕووخێ کۆماری ئیسلامی»، «شەهید نامرێ»…

چەند کاتژمێر دواتر ڕێوڕەسمی بەرزڕاگرتنی یادی شەهیدمان هەر لەناو بەندەکەی خۆماندا بەڕێوە برد، بە پێچەوانەی نموونەکانی تر نەمانبردە مزگەوتەکەی زیندان. هەموو زیندانییانی ئاساییش دەستە دەستە هاتن، بە دروشم و چەپڵەیەکی ئاوێتە بە گریان و تووڕەیی یادی «شەهید ئێحسان»مان کردەوە و بۆ تا هەتایە سپاردمانە قووڵترین قووڵاییی دڵمان و هێندەی تر مکوڕ بووینەوە لەسەر درێژەدان بە نەوەستان.

……………………………………………………….

ئێستە سێزدە ساڵ بەسەر ئەو سەردەمە تاڵ بەڵام پڕ لە بەهایەی ژیانمدا تێدەپەڕێت.

«کاوەی جەوانمەرد»، ئەو دواهیوایەی ئێحسان، چەند ساڵ دواتر لە بەرگی پێشمەرگە و لە داستانێکی حەماسی بەڵام تراژیکدا شەهید بوو؛

«سەیوان ڕەحیمی» کە دروشمی «شەهید نامرێ»ی لەو بەیانییەدا چڕی، لە بەرگی گەریلادا بە برینداری کەوتە دەستی دوژمن و تا ئێستەیش چارەنووسی نادیارە، گەرچی پێدەچێ ئەویش شەهید بووبێت؛

«حەبیب لەتیفی» ئێستەیش لە هەمان ئەو زیندانەدا بەندکراوێکی ئازادژینە و پازدە ساڵە ڕۆژانە چیرۆکی بەرخۆدان دەنووسێتەوە…

ئێستەیش هەمان ساڵ و هەمان ساتە، بەڵام لەو ڕۆژانە نزیکترین بە ئازادی و لەناوبردنی ستەم. بریا «ئێحسان و کاوە و سەیوان و ئارگەش و سمکۆ و فەرماندە دلێر» کە ڕۆژانێک لە زیندانی سنە پێکڕا خەونی ئازادیمان دەدی و تامەزرۆی ڕاپەڕین بووین، ئێستە ببان و «شۆڕشی ژینا» ژیابان و وزەی سەرهەڵدانیان دیبا. لێ ئاخۆ ئەگەر مەزنایەتیی ئەوان لە خۆفیداکردندا نەبا، ئێمە قەت ئەم ساتانەمان دیبا؟!

The post ڕۆژانی سێدارە و ژیان appeared first on ژنەفتن.

قۆناغی یەکەم، قۆناغی سەرهەڵدان و هاوپشتی بوو. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی هەواڵی گیان لەدەستدانی ژینا ئەمینی لە گرتووخانەی پۆلیسی شەریعەت لە تاران، ئەگەرچی هاوکات کۆبوونەوەی ناڕەزاییی کۆمەڵێک چالاکوانی لە بەردەم نەخۆشخانە لێکەوتەوە، بەڵام یەکەم چەخماخەی شۆڕشی ژینا بریتی بوو لە بەشداریی هەزاران کەسیی خەڵکی سەقز لە مەراسیمی ناشتنی تەرمی ژینا و خۆپیشاندانی ناڕەزایی لەناو شار و دوابەدوای ئەو دەستپێکردنی خۆپیشاندانی پشتیوانی و هاودەنگی لەگەڵ خۆپیشاندەرانی سەقز، لە سنە و دیواندەرە و شارەکانی دیکەی کوردستان و هاوکات تاران و ڕەشت و چەند شارێکی دیکەی ئێران.

مانگرتنی سەرتاسەری لە کوردستان لەسەر داوای ناوەندی هاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران و دوابەدوای ئەویش ڕێکخستنی خۆپیشاندانی بەرین لە هەموو شارەکانی کوردستان و چەندین شاری ئێران، لەگەڵ پەرەپێدانی خۆپیشاندانەکان، دیاردەیەکی نوێی خستەوە کە بریتی بوو لە پشتیوانی و هاودەنگییەکی چاوەڕواننەکراو کە لە شارەکانی دیکەی ئێرانەوە ڕوو لە کوردستان سەری هەڵدا.

قۆناغی دووهەم لەگەڵ بۆمبارانی بارەگاکانی حیزبەکانی کوردستان لە باشوور دەستی پێ کرد کە بریتی بوو لە مانگرتن و خۆپیشاندانی بێوێنە لە کوردستان و ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانی بەرین لە شارەکانی دیکەی ئێران و لەوانە تاران و مەشهەد و شیراز و ئیسفەهان و تەورێز، وەک شارە هەرە گەورەکانی ئێران. ئەم قۆناغە هاوکات قۆناغی پووچەڵکردنەوەی یەکجارەکیی سیناریۆی مێژووییی حکوومەت بوو لەژێر ناوی جیاییخواز و دژەئێرانی بوونی خەڵکی کوردستان، بۆ لەباربردنی ئەو هاوپشتییەی لەنێوان پێکهاتەی گەلانی ئێراندا پشکووتبوو. لەم قۆناغەدا جیا لە بەرینتربوونەوەی پانتاییی جوگرافیایی و پێکهاتەی بەشداربووانی خۆپیشاندانەکان، سەرنجی میدیای جیهانی و دەسەڵاتدارانی ڕۆژئاوایی کەوتە سەر ئەوەی لە ئێران لە ئارادایە. گەورە بیرمەندانی وەک نوام چامسکی و سڵاڤۆی ژیژەک باسیان لە گرینگیی ڕۆڵی کورد لە ڕاپەڕینی ئازادیخوازانەی خەڵکی ئێران کرد. لەم قۆناغەدا دەرکەوت هێزی سەرکوتگەری حکوومەت توانای کپکردن و کووژاندنەوەی شۆڕشەکەی نییە و ئیتر ناتوانێت دۆخەکە بگەڕێنێتەوە کاتی پێش گیانبەختکردنی ژینا.

قۆناغی سێهەم و نوێترین قۆناغی ئەم شۆڕشە، لەگەڵ چلەی ژینا دەستی پێ کرد و بەشداریی بەرین و دەیان هەزار کەسی لە ڕێوڕەسمەکە لە زۆر شار و ناوچەی جیاجیای کورددستان و ئێرانەوە، گوڕوتینێکی بێوێنەی بە خۆپیشاندانەکان لە هەموو ناوچەکانی ئێران بەخشی. هەر لە ماوەی چەند ڕۆژی ڕابردوودا مەراسیمی چلەی گیانبەختکردووان لە شارە جیاجیاکان بووەتە هۆی سەرهەڵدانی خۆپیشاندانی بەرینتر و درێژماوەتر لە زۆربەی ناوچەکان. خۆپیشاندانەکان لە هەموو شارەکان، ئێستا بەرینتر و درێژماوەتر و بە بەشداریی جەماوەرێکی زیاترەوە بەردەوامە. بەڵام ئەوەی لێرەدا بەرچاوە، گۆڕانی زۆر خێرای ئاست و ڕێچکەی خۆپیشاندانەکانە لە کوردستان.

هەر لە ڕۆژی چلەی ژینا و دوابەدوای ڕێوڕەسمی سەر مەزار، بە هەزاران خۆپیشاندەر لە شارەکانی سەقز و مەهاباد و بۆکان و سنە و شارەکانی دیکە ڕژانە سەر شەقامەکان و لە ماوەیەکی کەمدا ڕێڕەوی خۆپیشاندانەکان گۆڕا بۆ شەڕێکی نابەرابەری هێزی تەیار و پۆشتەی سەرکوتگەر و لاوانی دەست بەتاڵ بەڵام ورە بەرز و وەزاڵەهاتوو. ترۆپکی ئەم شەپۆلە چاوەڕواننەکراوە هێرشی خۆپیشاندەران بوو بۆ سەر بنکەکانی هێزە سەرکوتگەرەکان و لەوانە فەرمانداریی مەهاباد و چەند بانک و ناوەندی دیکەی سەر بە سپای پاسداران و جاش و خەیانەتکارەکان. ئەم هەڵچوونە لە ناکاوە لە لایەکەوە بووە هۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر زیاتر لە خۆپیشاندەران، بە بەراورد لەگەڵ ماوەی زەمەنیی دوو قۆناغەکەی پێشووتر، گیان بەخت بکەن و ژمارەیەکی زۆریش بریندار بن. بەرزبوونەوەی لە ناکاوی ئاستی خۆپیشاندانەکان، بووە هۆی بەکارهێنانی زۆر زیاتری چەک و تفاقی شەڕ لەلایەن هێزەکانی حکوومەتەوە. لووتکەی ئەم حاڵەتە لە مەهاباد بینرا و ئەگەرچی بەخۆشحاڵییەوە هاتنە سەر شەقامی خەڵکی شارەکانی دەوروبەری مەهاباد و بەتایبەت میاندواو، بوونە لەمپەر لەسەر ڕێی ناردنی هێزی سەرکوت لەو شارانەوە بۆ مەهاباد، بەڵام گەیاندنی زۆر خێرای خۆپیشاندانەکان بەو ئاستە و ناهاوئاهەنگ لەگەڵ شوێنەکانی دیکەی ئێران، زەنگی مەترسیی هەرە گەورەی لەسەر کوردستان لێ دا. لێرەوە خوێندنەوەی وردی هۆکار و لێکەوتەکانی ئەم پێشڤەچوونە چاوەرواننەکراوە، پێویستیی هەرە لەپێشی ئێستایە.

ئەم ئاستە لە خۆپیشاندان بەو خێرایییە بۆچی ڕووی دا؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە دەکرێت لە هەر گۆشەنیگایەکەوە کۆمەڵێک هۆکار بخرێتە بەرچاو و شرۆڤە بکرێت. من هەوڵ دەدەم لە دیدی خۆمەوە گرینگترین هۆکارەکان باس بکەم.

یەک- بەردەوامیی خۆپیشاندانەکان بۆ ماوەیەکی زۆر: بۆ یەکەمجار خۆپیشاندانی سەرتاسەری لە ئێران و کوردستان لە دژی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی، بۆ ماوەی ٤٠ ڕۆژی بێ بڕانەوە و پەرەسەندنی ڕۆژانەی بۆ شار و ناوچەی جیاجیا و تەنانەت تاڕادەیەک دوور لە باوەڕ، درێژەی کێشا (هەڵبەت هەتا ئێستاش درێژەی هەیە، بەڵام مەبەست تیشک خستنە سەر کاتی هەڵچوونی خێرای جەماوەرە لە ڕۆژی چلەی ژینا و چەند ڕۆژی دوای ئەو). توانای جەماوەری ڕاپەڕیو بۆ مانەوە و بەربەرەکانێ لەگەڵ هێزی تەیار و دوور لە هەر بەهایەکی مرۆڤایەتی، هەستی ئەوەی لە کوردستان جووڵاند کە دەتوانن بە ڕۆیشتن بەرەو ناوەندە حکوومییەکانی ناو شارەکانی کوردستان، گورزی کاریگەر لە دەسەڵات بوەشێنن.

دوو- ماندوویی و داماویی هێزی سەرکوتگەر لە خەواندنەوەی ڕاپەڕینەکە: بەردەوامیی خۆپیشاندانەکان و بڵاویی کۆبوونەوەکان هاوکات لە چەندین شوێن و گەرەکی جۆراوجۆر لە یەک شاردا، بووە هۆی ماندووبوون و لە کزیدانی توانای هێزەکانی حکوومەت بە جاشەکانیشەوە. ئەم لاوازی و ماندوویەتییە لە چاوی خەڵکی ڕاپەڕیو ون نەبوو و هەر ئەمە بووە هۆی بەرزبوونەوەی هەرچی زیاتری ورەی جەماوەر و گەیشتن بە بڕیاری دەستبردن بۆ ناوەندەکان و هێماکانی دەسەڵات.

سێ- ئەزموونی مێژوویی: بە درێژاییی تەمەنی کۆماری ئیسلامی، کوردستان پێشەنگی بەگژداچوونەوە و تەنانەت ساڵانێکی زۆر تەنیا سەنگەری دژایەتیکردن و ملنەدان بە حکوومەتی ئیسلامی بوو لە هەموو ئێران. خاوەندارێتیی ئەم مێژووە و پێشەنگ و دەستپێکەربوونی کوردستان لە ڕاپەڕینی ژیناشدا، هەستی بڕوابەخۆییی خۆپیشاندەرانی کوردستانی بۆ نزیکبوونەوە و دەستبردن بۆ ناوەندە حکوومییەکان، بەهێزتر و کوورەی خەباتی زیاتر نێڵ دا.

چوار- ئاستی سەرکوت لە کوردستان: لەگەڵ پێشەنگایەتیی کوردستان لە مەیدانی خەبات لە دژی کۆماری ئیسلامیدا، هاوکات ئاستی سەرکوت و قوربانیدان لە کوردستانیش هەمیشە زیاتر و توندتر و نامرۆڤانەتر لە شوێنەکانی دیکەی ئێران بووە. ئەم حاڵەتە ڕاپەڕینی ئەمجارەش دەگرێتەوە و دیسانیش یەکەمین گیانبەختکردووانی ڕاپەڕینەکە لە شارەکانی کوردستان بوون، سەرەڕای ئەوەی چەندین شاری دەرەوەی کوردستان و لەوانە تارانی پایتەختیش دەستیان دایە خۆپیشاندان. سەرکوتی بێبەزەییانە و دوور لە هەموو مرۆڤایەتییەک، هاوتەریب ئاستی دژکردەوە و پەرچەکرداری خۆپیشاندەرانیش دەگۆڕێت. هەر بۆیە لە کوردستانیش لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی سەرکوت و گیانبەختکردنی ١٦ کەس تەنیا لە ماوەی ٢ ڕۆژی دوای چلەی ژینا، کە ١١ کەسیان تەنیا لە دوو شاری سنە و مهاباد بوون، خۆپیشاندەرانی بەرەو گەمارۆدان و دەستبردن بۆ ناوەندە حکوومییەکان هاندا بەو زانیارییە پێشوەختەوە کە بەتایبەت فەرمانداری وەک ناوەندی دابینکردن و ناردنی هێزی سەرکوت بۆ کوشتنی خەڵک دەبینرێت و بانک وەک هێمای دەسەڵات و دابینکەری پێداویستیی مادیی ئەم سەرکوتە پێناسە دەکرێت.

پێنج- وەستانەوەی جاشەکان لە بەرانبەر خەڵک: قەرەبووکردنەوەی ماندوویەتی و کەمیی هێزی سەرکوت، یەکێک لەو هۆکارانە بوو کە حکوومەتی هێنایە سەر ئەوەی لە ئاستێکی بەریندا جاشەکان بە چەک و تەقەمەنییەوە بەرەوڕووی خەڵک بکاتەوە. دیارە بەشداریی چەکدارانەی جاش لە سەرکوتی خۆپیشاندەراندا، بێگومان ئاگری تووڕەییی خەڵک چەند هێندە بەتین دەکات. بە وتەی شایەتحاڵەکان و بەشدارانی خۆپیشاندانەکان، گیانبەختکردنی بەشێکی بەرچاوی کوژراوەکانی چەند ڕۆژی دوای چلەی ژینا لە کوردستان لەسەر دەستی جاشەکان، تەشەنا بوونەوەی دووبارەی برینی کۆنی بزووتنەوەی کوردستان بوو بە خەنجەری خەیانەت و خۆفرۆشیی جاش. وتنەوەی دروشمەکانی ساڵانی سەرەتای بزووتنەوەی کوردستان لە دوای سەقامگیربوونی کۆماری ئیسلامی بۆ بەتاوانبارناسینی جاش لە بەفیڕۆدانی ڕەنجی خەباتی جەماوەری کوردستان، ئەوپەڕی بێزاریی خەڵک و کاریگەریی ئەم فاکتەرەیە لە هەڵچوونی چاوەڕواننەکراوی ڕۆژانی دوای چلەی ژینا.

شەش- نەبوونی ئەزموونی خەباتی هاوبەش: یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی شۆڕشی ژینا، گشتگیربوونە لە ئاستی هەموو ئێراندا. ئەمە یەکەمجارە کە لە ئاستێکی بەرین بە پانتاییی هەموو ئێران، ڕاپەڕینێکی جەماوەری لە دژی کۆماری ئیسلامی سەرهەڵدەدات. ئەگەرچی کوردستان خاوەنی ئەزموونی بەنرخ و مێژوویییە لە بەگژداچوونەوەی کۆماری ئیسلامی و دژایەتیکردنی ستەم و چەوسانەوەی حکوومەتی ناوەندی، بەڵام لە بەشێکی هەرە زۆر و تەنانەت نزیک بە هەمووی ئەو ئەزموونەدا تەنیا بووە. ئەمە واتە نەبوونی ئەزموونی خەباتی هاوبەش و هاوئاهەنگ لەگەڵ ناوچە و پێکهاتەکانی دیکەی گەلانی ئێران. کوردستانی خاوەن ئەزموون لە خەباتدا، لەبەر نەبوونی ئەزموون لە خەباتی هاوبەش، لە سەرەتای ڕێگای ناسین و شیکردنەوەی تایبەتمەندییەکانی خەباتی هاوبەش لەگەڵ گەلانی دیکەی ئێراندایە و بۆیە بێ سەرنجدان بەو هاوخەباتییە کاڵ و کرچ بەڵام ڕوو لە گەشەیە، ئەسپی شۆڕشی لینگ دا و چەند مەنزڵ لە هاوخەباتە نوێ و کەم ئەزموونەکانی دوور کەوتەوە و لە ڕاستیدا چەند مەنزڵ لە پێشەوەی ئەوان بە تەنیا مایەوە. ئەم هەنگاوە بەپەلەیەی کوردستان، لەگەڵ ئەوەی بووە هۆی گیانبەختکردنی کۆمەڵێک ڕۆڵەی ئازیز و خەباتکاری لاو، هاوکات هاوخەباتەکانیشی بەتایبەت لە پایتەخت و شارە گەورەکان تا ڕادەیەک تاساند و تووشی سەرلێشێواوی و جۆرێک لە ترسی کردن؛ ترسی ئەوەی کە ئەگەر بۆ گەیشتنەوە بە کوردستان، بازی گەورە بدەن، لەوانەیە نەگەن بە مەنزڵ.

چی بکرێت؟

وردبوونەوە لەو خاڵانەی سەرەوە، بەم ئەنجامانەی خوارەوەمان دەگەیەنێت:

یەک- بزووتنەوەی ئەمجارە نەک هەر لە کوردستان بەڵکوو لە هەموو ئێران، جیاوازە لە هەموو خۆپیشاندان و ڕاپەڕینەکانی پێشوو. هاتنە سەر شەقامی ئەمجارەی جەماوەر هەم لە ڕووی ڕێژەی بەشداربووان و هەم لە ئاستی داخوازییەکان و هەم لە ڕووی پانتاییی جوگرافی و هەم ماوەی بەردەوامبوونەوە، فەیلەسووف و کۆمەڵناس و پسپۆڕانی هێناوەتە سەر ئەو بۆچوونەی کە خۆپیشاندانەکان لە بوون بە شۆڕشێکی گشتگیری کۆمەڵایەتی و سیاسی نزیک بووەتەوە و تەنانەت هەندێک کەس بە شۆڕش ناوی دەبەن. شۆڕش لە دژی دەسەڵاتێکی ئایدیۆلۆژیکی تا سەر ئێسک تەیار بە چەک و ئامرازی سەرکوت، لە وڵاتێکی پان و بەرینی وەک ئێران و بە پێکهاتەیەکی جەماوەریی فرەڕەنگ و فرەجۆر لە هەموو ڕوویەکەوە، پێویستی بە پشوودرێژی و بەهێزکردنی ڕێکخستنەکان لەلایەن چالاکانی مەیدانی و خاوەن ئەزموون بۆ بەردەوامیدان بە خۆپیشاندانەکان هەیە.

دوو- بەشێکی زۆری ئەو هێزەی ئێستا دەستی داوەتە سەرکوتی جەماوەر، ئەگەر هێزێکی باوەڕمەند بە ڕێبازی حکوومەتیش نەبێت، وەها ترسێندراوە کە پێی وایە لە ئەگەری ڕووخانی ڕژێم، بەبێ ئەملاولا بە دەستی خەڵک دەکوژرێت و لەناو دەچێت. بەکورتی دەسەڵات هەوڵ دەدات هەموو پردەکانی پشت سەری ئەو هێزە بڕووخینێت. لە وەها حاڵەتێکدا، ئەم هێزە هەرچەندەش ماندوو بێت، مان و نەمانی خۆی لە سەرکوتی ڕاپەڕینەکەدا دەبینێتەوە. بەرپەرچدانەوەی ئەم سیاسەتەی حکوومەت و هەوڵی بە بەرنامە بۆ دابڕان و هەڵوەرینی ئەم هێزە، کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر خەساری گیانی و ماوەی بە ئەنجام گەیشتنی شۆڕشی ژینا هەیە.

سێ- ئەزموونی زیاتر لە چوار دەیەی ڕابردوو دەیسەلمێنێت کە کۆماری ئیسلامی بە سەرکوتی خوێناویی کوردستان، ناوچەکانی دیکەی ئێرانی ترساندووە و هەمیشە هەوڵی داوە کوردستان وەک نموونە بۆ چاوترسێنکردنی گەلانی دیکەی ئێران بخاتە بەر دیدەی خەڵک. هۆکاری هەڵبژاردنی کوردستان بۆ ئەم مەبەستەش زۆر ئاشکرایە و لەوانەیە هەر ئەوەندە بەس بێت کە بڵێین کوردستان هەر لە ڕۆژی یەکەمەوە ناخی ئەو ڕژیمەی ناسی و دەنگی پێنەدا و دژی وەستایەوە و ڕێگای خەباتی دژی کۆماری ئیسلامیی نیشانی خەڵکی ئێران داوە.

چوار- کوردستان لە سەرهەڵدانی ئەمجارەیدا تەنیا نییە و هەموو گەلانی دیکەی ئێرانیش دوابەدوای خەڵکی کوردستان ڕژاونەتە سەر شەقام. ئەمە خاڵێکی بەهێزە بۆ بزووتنەوەی کوردستان و دەرفەتیکی زێڕینە بۆ ئەوەی کوردستان ئەزموونی خەباتکاریی خۆی لە مەیدانی خەباتی مەدەنی و سیاسی و ڕێکخراوەییدا بخاتە بەر دەست جەماوەری ڕاپەڕیوی هەموو ناوچەکانی ئێران. درووشمە سەرەکییەکانی ئەم شۆڕشە و هێما و ڕەمز و سیمبۆلەکانیشی هەر لە کوردستانەوە گشتگیر بوونەتەوە و ئێستا بە هەموو مانایەک کوردستان چرای ڕێنوێنی شۆڕشی ژینایە. ئەم تایبەتمەندییە نوێیە دەبێت بەرەو ئەوەمان ببات وردبینتر و پشوودرێژتر بڕوانین و خۆمان لە بەرگی پێشەنگایەتیدا ببینین و وەک سوارچاکی ئەم مەیدانە، پێ بە پێی تازەسواران بڕۆین و مەنزڵ بە مەنزڵ هەنگاو هەڵگرین و پەلە نەکەین لە گەیشتنی بە نیوە و ناتەواوی. بیرمان نەچێت ئەم هاودەنگی و پشتیوانییەی ئێستا لەگەڵ ساوابوونی، گەلێک نەیار و دوژمنی سوێندخواردووی هەیە، کە شەو و ڕۆژ بۆی لە بۆسە دان و لە دەرفەتێک دەگەڕێن لە باری ببەن.

پێنج- ئەگەرچی ڕووخانی حکوومەتی دیکتاتۆریی ناوەندگەرا، ئەگەر لە ناوەندەوە دەست پێ بکات زۆر خێراتر ڕوو دەدات، بەڵام من پێم وایە لە ئاستی زۆر پەرەگرتووی شۆڕشدا، دەکرێت ڕووخانی حکوومەت لە ناوچەکانی دیکەوە بەرەو ناوەند دەست پێ بکات و لە پایتەخت بە یەکجاری کۆتایی بێت. لە هەر دوو ئەگەرەکەدا خاڵی بێ ئەملاولا ئەوەیە کە حکوومەت بە تەنیا بە کوردستان ناڕووخێت. ئەمە بە مانای شلبوونەوە و ساردبوونەوە نییە، بەڵکوو بە مانای واقیعبینی و لە پێناو ڕێکخستنی هێزی خۆپیشاندەردایە لەگەڵ ڕاستییەکانی ناو مەیدانی شۆڕش. ئەگەر بڕوا بەو ڕاستییە بهێنین کە دەبێت لەگەڵ هاوخەباتە نوێیەکانمان لە ناوچەکانی دیکەی ئێران پێ بە پێی یەکتر بەرەو ڕووخاندنی ڕژیم بڕۆین، بێگومان ناکەوینە پەلەی دەست بردن بۆ ناوەندەکانی حکوومەت لە شارەکانی کوردستان. هێزی سەرکوت هێشتا هێندە دانەڕووخاوە کە توانای توندوتیژی نواندنی نەمابێت لە کاتی بەرگریکردنی لە دامودەزگاکانی حکوومەت. هەربۆیە هەر پەلەیەک لەم حاڵەتەدا توندوتیژیی لێ دەکەوێتەوە. توندوتیژیش خەساری گیانی و ترسانی کاتی بەدواوەیە.

شۆڕشی ژینا شۆڕشی پاراستنی ژیانە.

The post توندوتیژین یان بەپەلەین؟ appeared first on ژنەفتن.

یەک لەو ڕێگایانەی ڕژێمی ئێران بۆ سەرکوتکردنی شۆڕشەکە گرتوویەتە بەر، بریتییە لەوەی ئۆباڵی هەموو کێشەکە بخاتە ئەستۆی کورد و لەژێر ناوی «پاراستنی یەکپارچەییی خاکی ئێراندا» پاڵ بە هەموو ئێرانییەکانەوە بنێت دژ بە کوردستان بوەستنەوە و بەم جۆرە لە ڕێگای سەرکوتکردنی کوردستانەوە گەرەنتیی مانەوەی خۆی بکات. ئەڵبەت ئەم پلانە زۆر خێرا فەشەلی هێنا و خەڵکی ئێران بە پێچەوانەی ٤٣ ساڵ لەمەوپێش، زۆر هۆشیارانە و بگرە تەنانەت بە چاوی ستایشەوە مامەڵەیان لەگەڵ کوردستاندا کردووە. ئاشکرایە شۆڕشەکە چ وەک دەسپێکردنی کرداری و چ وەک گوتارە ستراتیژیکەکەی کە «ژن، ژیان، ئازادی»یە، لە کوردستانەوە سەرچاوەی گرتووە و ئێستەیشی لەگەڵ بێت، دینامیزم و وزەی خۆی هەر لە کوردستانەوە وەردەگرێت. هۆکاری تووڕەبوونی لەڕادەبەدەری کۆماری ئیسلامییش لە کوردستان، هەر بۆ ئەم حەقیقەتە ئاشکرایە دەگەڕێتەوە.

کۆماری ئیسلامی سەرەتا بە هێرشکردنەکانی بۆ سەر کامپ و باره‌گای حیزبەکانی ڕۆژهەڵات ویستی پلانە سەرکوتکارانەکەی یەکلایی بکاتەوە کە سەرەڕای شەهیدبوونی چەندین پێشمەرگە و خەڵکی مەدەنیی ڕۆژهەڵات، ئەم پلانە سەری نەگرت. بەڵام ئێستە دەیهەوێ لە ڕێگای حکوومەتی هەرێم و هەردوو حیزبە دەسەڵاتدارەکەی باشوورەوە بەشی دووەمی پلانەکەی جێبەجێ بکات کە وا دیارە حکوومەتی هەرێم ملی بەم خواستە داوە و خەریکە بە چەند قۆناغێک جێبەجێی دەکات.

لە قۆناغی یەکەمدا کێشەی جیدییان بۆ ئیقامەی پەنابەرانی ڕۆژهەڵات دروست کردووە؛ یان بۆیان تازە ناکەنەوە یاخود هەر لێیان وەردەگرنەوە. هاوکات ئاسایش مۆڵەت بە کوردانی پەنابەری ڕۆژهەڵات نادات لە ناو گەڕەکەکاندا خانوو بە کرێ بگرن و ناچاریان دەکات لە ناو پرۆژەکاندا شوقە بە کرێ بگرن، کە هەم گرانترە و هەم لەژێر چاودێریی بەردەوامی کامێرادایە. دەوترێت ئەمە هەنگاوێکە بۆ ئەوەی پەنابەرانی ڕۆژهەڵات بە تەواوی لە شارەکان دەربکرێن و لە کۆمەڵێک کامپی دەورگیراوی چاودێریکراوی دەرەوەی شارەکاندا نیشتەجێ بکرێن.

لە ئاست حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتیشدا دەیانەوێ چەکیان بکەن و بنکە و بارەگاکانیان پێ کۆ بکەنەوە و ناچاریان بکەن بڕۆنە ئەو کامپانەوە، یاخود بەرەو ئەورووپا و ئامریکا کۆچ بکەن. بەم چەشنە، شۆڕشی ڕۆژهەڵات کۆتایی پێ بێنن و دڵی کۆماری ئیسلامی ڕابگرن!

مخابن، ئاماژەکان دەڵێن ئەم پلانە دزێو و پاساوهەڵنەگرە نەك تەنها قبووڵ کراوە، بەڵکوو بە شێنەیی چووەتە بواری جێبەجێکردنیشەوە.

ئەمە لە حاڵێکدایە کە کۆماری ئیسلامی قەت توانایەکی وا گەورەی نییە کە حکوومەتی هەرێم ناچار بە شپرزەکردنی کوردانی ڕۆژهەڵات بکات، بەڵام وا دیارە مەیلێکیش لە ناو خودی باشووردا هەیە کە هیچ «نا»یەک بە ئێرانییەکان نەڵێن و هەر ئەمرێکیان پێ کرا، یەکسەر جێبەجێی بکەن. ئەشیانەوێ لە ناو میدیاکاندا بڵێن ئەمە ناچارییە و پاراستنی یاسا جیهانییەکانە و دەسەڵاتی دژایەتیکردنی خواستەکانی دراوسێی گرنگی خۆمانمان نییە! ئەم پاساوە هێندە لاواز و بێبنەمایە کە لای هیچ مرۆڤێکی ئاقڵ تەنانەت سووکەباوەڕێکیش دروست ناکات کە ڕەنگە حکوومەتی هەرێم ڕاست بکات و لە دەسەڵاتیدا نەبێت بێگوێیی کۆماری ئیسلامی بکات.

بەڵام ئاخۆ ئەم مەیلە ناوەکییە لە کام چاوگ ئاو ئەخواتەوە و پشتی بە کام بنەمای جەماوەری بەستووە؟

کوردی ڕۆژهەڵات دەمێکە خێری یەکێتی و پارتی بەخشیوەتەوە و وەک دوو لایەنی گەندەڵ چاویان لێ دەکات، بەڵام لە ئاست کۆمەڵگای باشووردا بەردەوام خەمخۆر بووە، خۆی بە خاوەنی شادی و تاڵییەکانی زانیوە و لە هەموو ڕووداوەکاندا بە ئاشکرا پاڵپشتیی باشووری کردووە. کەچی مخابن لەم ڕاپەڕینە گەورەیەی ڕۆژهەڵاتدا کە هەموو جیهان ستایشی دەکات، جیا لە یەک دوو هەوڵی خەمخۆرانە نەبێت کە ئاسایش بە قورسی ڕووبەڕووی بوویەوە و بە گازی فرمێسکڕێژ هێرشی کردە سەر بەشداربووان و دەنگی کپ کردن، ئیدی ورتەیەکیش چییە بۆ هاوسۆزیکردنی ڕۆژهەڵات لەو کۆمەڵگای باشوورەوە نابیسرێت. کەچی لە بەرانبەردا ڕۆژانە بە سەدان کۆمێنت و پۆستی ناشیرین لەسەر شۆڕشی ڕۆژهەڵات ئاڕاستەی مێشک و دەروونی خەڵکە ڕاپەڕیوەکەی «ئەودیوی سنوور» دەکرێت، تەنها لەبەر ئەوەی «لەچکی زۆرەملێی حکوومەتێکی ستەمکار دەسووتێنن!!» خەڵکی باشوور پێیان وایە مافی خۆیانە بە بیرکردنەوەیەکی تەسکی بارگاویکراو بە خوێندنەوەیەکی ڕووکەش و چەواشەی ئایینی کە بەرهەمی شکستی حکوومەتە گەندەڵەکەی یەکێتی و پارتییە، نەك تەنها چاو له‌ هەموو ستەمکارییەکانی ڕژێمی ئێران بپۆشن، بەڵکوو خەڵکی ڕاپەڕیوی ڕۆژهەڵاتیش لۆمە بکەن کە بۆچی دژی ئیسلام و «نامووس» هاتوونەتە سەر جادە؟! قەت بە خەیاڵی خەڵکی ڕۆژهەڵاتدا نەئەهات ئەو باشوورەی لە ڕۆژهەڵات زیاتر خۆشیان ویستووە، ڕۆژێک لە ڕۆژان هەم لە ئاستی حکوومەت و هەم لە ئاستی کۆمەڵگادا بچێتە بەرەی نەیارانەوە. ئەوەی باشوورییەکان لە سۆشیاڵ میدیادا بە خەڵکی ڕاپەڕیوی ڕۆژهەڵاتی دەکەن، دیوی ئەودیوی هەمان ئەو نادادی و ستەمەیە کە حکوومەتی هەرێم بە پەنابەرانی ئەو پارچەیەی دەکات. باشوور کە سەردەمانێک بنکەی ڕۆشنبیری و مەڵبەندی هیوای هەموو کوردستان بوو، ئێستە بە ئاستێک بەرەوپاش گەڕاوەتەوە کە خەڵکەکەی بۆ مەرگی «ژینا» ئەڵێن «دەستیان خۆش بێ کوشتیان، لەسەر حیجاب و باڵاپۆشی و ئیسلام کوژراوە…». لە باشترین هەڵوێستیشیاندا ئەڵێن «کورە وەک ئێمە لە خۆتانی تێک مەدەن، ئەوەتا حکوومەتی کوردییش گەندەڵە و پڕە لە زوڵم و زۆر». وەک ئەوەی قبووڵکردنی ستەمی ناکورد «ڕەوا» بێت و قبووڵکردنی ستەمی کورد «ناڕەوا»! ئیتر ناڵێن قبووڵکردنی هیچ جۆرە ستەمێک لە لایەن هیچ کەسێکەوە ڕەوا نییە.

خۆ هەر بەمەشەوە نەوەستاوە؛ بە داخەوە باشوور دەمێکە بووه‌ به‌ مۆڵگه‌ی ئیتلاعاتی ئێران و میتی تورکیا و ڕۆژانە تێکۆشەرانی ئەو دوو پارچەیە ئەکوژرێن و ئازار دەدرێن. هەروەها بووەتە بازاڕی ساغکردنه‌وه‌ی کاڵای بێکوالیتی و نزمی كولتووری و بازرگانیی ئەو وڵاتانە، بازرگانییەک نەك تەنها بچووکترین خاڵی ئەرێنی و بەهاداری بۆ باشوور زیاد نەکردووە، بەڵکوو تاکە دەرئەنجامی بریتی بووە لە شێواندنی کولتووری باشوور و لەخشتەبردنی ئەو بەشە لە بەها کۆمەڵایەتییە ڕەسەنەکان کە کۆمەڵگای لەسەر بونیاد نراوە.

کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشوور بەردەوام خەریکی بڵاوکردنەوەی فیلمی سەخیف و موبتەزەلی تورکین کە هەر هەموویان بە پلانێکی تەواو حکوومی و بە پشتیوانیی حیزبە ئیسلامییەکەی ئەردۆغان دروست دەکرێن، کەچی بەشێک هەر لەو خەڵکە ئیماندارەی باشوور کە لەبەر لەچک سووکایەتی نەماوە بە خەڵکی ڕۆژهەڵاتی نەکەن، بوونەتە ستایشکەری ئەردۆغان و هەندێ جار لە مزگەوتەکاندا دوعای خێری بۆ دەکەن! هەر ئەم هه‌یمه‌نه‌ كولتوورییەی لە ڕێگای‌ موزیك و فیلمەکانەوە دروست كراوه‌، نەك تەنها کولتوورەکەی شێواندووە، بەڵکوو وای لە باشوور کردووە له‌ ئاستی به‌ندیخانه‌كان و كوشتاری كۆڵبه‌ره‌كان لە دوو پارچەی کوردستاندا كوێر و نابینا بێت‌.

بەرزبوونەوەی ڕێژه‌ی بەکارهێنەرانی مادە هۆشبەرەکان له‌ باشوور پێوەندییەکی قووڵی بە بازرگانیی ڕەشی ڕژێمی ئێرانەوە هەیە

یان بە بارێکی تر و لە ئاستی حکوومەتە ئیسلامییەکەی تری ناوچەکەدا، واتە ئێران، بۆ مەگەر نازانین یەکێکە لە گەورەترین بازرگانەکانی مادە هۆشبەرەکانە لە هەر هەموو جیهاندا؟ بەرزبوونەوەی ڕێژه‌ی بەکارهێنەرانی مادە هۆشبەرەکان له‌ باشوور پێوەندییەکی قووڵی بە بازرگانیی ڕەشی ڕژێمی ئێرانەوە هەیە؛ حکوومەتێک کە لەژێر گەمارۆیەکی قورسی ئابووریدایە و بۆ بەدەستهێنانی پارە دەست لە هیچ بازرگانییەکی قێزەون و نامرۆڤانە ناپارێزێت. ئەم چەند ساڵەی ڕابوردوو ڕێژەی هەناردەکردنی مادەی هۆشبەر بۆ ناو باشوور له‌ ڕێگه‌ی دزه‌پێكردنی سنووره‌ دەستکردەكانه‌وه‌، له‌ڕادەبەدەر‌ زیادی كردووه‌ و هه‌ر ئه‌م ماوه‌یه‌ی پێشوو له‌ ناوچه‌ی ڕانیه‌ ده‌ست به‌سه‌ر ٨٤ كیلۆ مادەی هۆشبەردا گیراوه‌.

کەچی خەڵکی ئیمانداری باشوور ئەم دیاردە نامرۆڤانە ئاشکرایانە نابینن، بەڵام بۆ سووتاندنی لەچکی زۆرەملێی ڕژێمی ئێران ڕەگی مل با دەدەن و جنێو بە ژنانی ڕۆژهەڵات دەدەن! ئەمە لە حاڵێکدایە کە چەندین ساڵە تەنانەت لە ناو خەڵکی فارسی ئێرانیشدا ئاگامان لە دەنگێکە ستایشی کۆمەڵگای ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان دەکات، لەبەر ئەوەی بەردەوام پێشڕەو بووە و قەت ملی بۆ ستەم نەوی نەکردووە، لەم ڕاپەڕینەدا ڕۆژانە لە هەموو میدیا ئێرانییەکانی دژ بە ڕژێمی تاراندا (جیا لە میدیا جیهانییەکان) باس لەوە دەکرێ کە هەموو ئێرانییەکان پێویستە چاو لە کوردان بکەن و گوێ لە گوتار و کردار و دروشمەکانی ئەوان بگرن.

بە داخەوە، باشوور لەم دۆخە سەخت و پڕکارەساتەدا نەك تەنها هیچ یارمەتییەکی ڕۆژهەڵاتی نەداوە و نادات، بەڵکوو بووەتە مایەی شێواندنی مێشک و تووڕەکردنی جەماوەری ستەملێکراوی ئەو دیوەی کوردستانیش و ڕۆژانە تۆوی نائومێدی و تووڕەیی بە ناو ئەو خەڵکەدا بڵاو دەکاتەوە. جا کۆماری ئیسلامی لەمە زیاتر چیی لە باشوور ئەوێت: حکوومەتەکەی پەنابەرانی ڕۆژهەڵات لە کامپەکاندا زیندانی بکات و کۆمەڵگاکەیشی سووکایەتی و جنێو بە خەڵکە ڕاپەڕیوەکەی ئەودیوی سنوورە دەستکردەکان بدات.

ئەگەر خەڵکی باشوور بیرکردنەوەیەکی دروست و واقیعی لە ئاست ئەم دەوڵەتانەدا ژیابان، بێگومان دەبوو زیاتر لە کوردی ڕۆژهەڵات و باکوور حەز بە ڕووخانی ئەم دەوڵەتە ستەمکارانە بکەن.

ئەم هاونیشتمانییانە کە بەردەوام باس لە گەندەڵیی یەکێتی و پارتی دەکەن، بۆ مەگەر نازانن دەسەڵاتدارانی باشوور لە دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە فێری دزیکردن و بەتاڵانبردنی سامانی گشتی و لە تورکیاوە فێری کردنەوەی شوێنی لەشفرۆشی و بەکاڵاییکردنی هەموو سێکتەرە کولتوورییەکانی کۆمەڵگا بوون؟! بۆ نازانن سەرچەشن و مۆدێلی حوکمکردنی سەری ڕەش و دەباشان دەقاودەق لەم دوو دەوڵەتە گەندەڵەی ناوچەکەوە وەرگیراوە؟ بێگومان بوونی کۆماری ئیسلامیی ئێران و کۆماری تورکیا لەملاولای باشووردا یەکێک بووە لە گەورەترین هۆکارەکانی بەتاڵبوونەوەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە هەموو خاڵێکی ئەرێنی و سەردەمییانە. یان مەگەر باشوورییەکان، بە کۆمەڵگا و حکوومەتیشەوە، نازانن ئەو دوو دەوڵەتە بە گرتنەوەی ئاوەکان چۆنچۆنی خەریکن باشوور دەکەنە بیابان و تا چەند ساڵی تر کەمئاوی و بگرە بێئاوی خودی ژیان لە کوردستاندا دەخاتە بەر مەترسیی زۆر جیدییەوە؟ ئەگەر خەڵکی باشوور بیرکردنەوەیەکی دروست و واقیعی لە ئاست ئەم دەوڵەتانەدا ژیابان، بێگومان دەبوو زیاتر لە کوردی ڕۆژهەڵات و باکوور حەز بە ڕووخانی ئەم دەوڵەتە ستەمکارانە بکەن. کەچی مخابن نەك تەنها وا نییە، بەڵکوو تاکە دیارییان بۆ خەڵکی ئەو دوو پارچەیە، بێهیواکردن و دژایەتیکردنی شۆڕشەکانیانه‌.

خه‌ڵكی ڕۆژهه‌ڵات خۆیان له‌سه‌ر پێن و خۆیان گیان ده‌به‌خشن، وه‌ك چۆن چاوه‌ڕێی یارمه‌تییه‌كی ئه‌وتۆ نین له‌ باشوور، چاوه‌ڕێی دژایه‌تیكردنیش نین. خه‌ڵكی ڕۆژهه‌ڵات برینی سه‌رده‌می قیاده‌ موه‌قه‌ته‌یان له‌ بیر نه‌چووه‌، بۆ ئەبێ دیسان کردارێکی هاوشێوە ئەزموون بکەنەوە؟! ڕۆژێک بەم نزیکانە تەمەنی کۆماری ئیسلامی دێتە کۆتایی و خەڵکی ڕۆژهەڵات و ئێران ڕزگار ئەبن. هیوایەک بە مافیاکانی دەسەڵاتی باشوور نییە تاکوو داوای گۆڕانکارییان لێ بکەین، لانیکەم تا ئەوکات با خەڵکی باشوور تۆزێک دەست بە کۆمێنت و قسەڵۆکە ناشیرینەکانیانەوە بگرن و لەوە زیاتر ئازاری ئەو خەڵکە ڕاپەڕیوە ستەملێکراوە نەدەن. بێگومان ئەمە داواکارییەکی گەورە نییە: تەنها بێدەنگ بن و هیچ مەڵێن، هەر ئەوەندە.

The post بۆچی حکوومەت و کۆمەڵگای باشوور بوونەتە هاوکاری کۆماری ئیسلامی؟ appeared first on ژنەفتن.

ئینتێرسێکشناڵیتی یەک لە چەمکە کلیدییە فێمینیستییەکانە کە بۆ ڕوونکردنەوەی فرەڕەهەندی و چەند لایەنەبوونی ئەو جیاوازییانەی دەستکردی کۆمەڵگان، دەخرێتە بەرکار. هەرچەندە ئەم زاراوە بەرهەمی کار و چالاکیی فێمینیستە ڕەش‌پێستەکانی دەیەی ١٩٧٠ی زایینییە، بەڵام ئاماژە بە بابەتێک دەکات کە بۆ چەندین و چەند دەیە و ئێستاشی لەگەڵدا بێت، لە ڕیزی پێشەوەی خەباتە جیهانییە فێمینیستییەکاندا بووە. پرسیار سەبارەت بەوەی کە چۆن دەبێ بونیادی ژیانی مرۆڤ بەپێی نیژاد، ڕەگەز، سێکسواڵیتی، چین، تواناییی (جەستەیی و زەینی) و هتد دەرک بکەین، و پڕۆژە سیاسییەکانمان چۆناوچۆن وەڵامی ڕەنگاڵەیی و پڕئەژماریی ئەم فاکتەرانە لە واقیعی ژیاندا دەدەنەوە، تەوەری سەرەکیی ئینتێرسێکشناڵیتی پێک دێنێت. چەمکی ئینتێرسێکشناڵیتی یەک لەو وەڵامانەیە کە دەکرێ بەم پرسیارە بدرێتەوە. سەردێڕە سەرەکییەکانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی و پەرژانە سەر ئەزموونی ژنانی کەمیینە لە هەموو شوێنێکی جیهان، لە هەموو ڕوویەکەوە دەتوانێ بۆ تێگەیشتنی دروستمان لە کەمیینەبوون و کەوتنە بەر چەندین و چەند جۆر ستەمی یەکتربڕی ئەو ژنانەی لە دۆخێکی هاوشێوەدان، یارمەتیدەر بێت. ئەم وتارە بە ئامانجی ناساندنی کەپاسیتی و توانستی ئەم ڕووکردە تیۆریکە بە نیسبەت “ژنی کورد”ەوە هاتووەتە نووسین و دەیهەوێ بە پەرژانە سەر ئەزموونەکانی ژنی کورد، وەک کەمیینە لەو وڵاتانەی تێیدا دەژین، ڕێگایەکی تازە بۆ دەرکی باشتری پێگەی کەمیینەبوون و ئەو ستەمە دووقاتەی بەسەریاندا دەسەپێت، دەستنیشان بکات و توێژەرانی ئاقاری ڕەگەز و جێندەر بانگهشێتی ئەم هەوڵە زەروورە بکات.

پێشەکی

ئینتێرسێکشناڵیتی  (Intersectionality)یان تێکچڕژاوی و لێکئاڵاوی، چوارچێوەیەکی ڕاڤەیییە بۆ ناساندنی سیستەمە لێکئاڵاوەکانی دەسەڵات کە زیاتر لە هەمووان کاریگەری لەسەر ئەو کەسانە دادەنێن کە بەرەو پەڕاوێزەکانی کۆمەڵگا پاڵ‌نراون. ئینتێرسێکشناڵیتی لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە کە شێوازە جۆراوجۆرەکانی توێژە کۆمەڵایەتییەکان لەوانە چین، تەمەن، سێکسواڵیتی، ئایین، ئایینزا، ئەتنیسیتی و ڕەگەز جیا لە یەکدی بوونیان نییە، بەڵکوو لێکئاڵاون و یەکێکن. ئەم تیۆرییە کە لەژێر ناوی بزووتنەوەی دژ بە سەرکوتی ژنانی ڕەنگین‌پێست لە کۆمەڵگادا دەستی پێ کرد، ئەوڕۆکە ڕەوتێکی ڕاڤەیییە کە دەکرێ بڵێین بۆ سەرپاکی دەستەبەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەوانە شوناسە کۆمەڵایەتییەکان کە بەزۆری کاتێک سەربەخۆ لەبەرچاو دەگیرێن، بە شێوەی زاڵ بەدی دەکرێن، دەگشتێندرێ.

خوازەی چوارڕێیان یان خاڵی یەکتربڕ (Intersection) یەکەمجار لەلایەن کیمبرلی ویلیامز کرێنشاو، فێمینیستی ڕەش‌پێستەوە بۆ بەیانی ئەندێشەیەک خرایە بەرکار بریتی لەوەی کە شێواز و جۆرە جیاجیاکانی هەڵاواردن تێکچڕژاو و لێکئاڵاون. بەم پێیە ئاڵۆزیی ستەمەکان بەتایبەت بە نیسبەت کەسانێکەوە کە بە چەندین شێوە بندەستیی ئەزموون دەکەن، دەبێ ڕەچاو بکرێت. ئەو دەڵێ: “هەڵاواردن وەک هاتوچۆ لە چوارڕێیانێکدا، ڕەنگە لە لایەکەوە بێت یاخود لە سایدەکانی دیکەشەوە. گەر ڕووداوێک لە سایدێکدا ڕوو بدات، ڕێی تێدەچێت کە هۆکار و سەبەبکاری ئەو پێکدادانە، ئۆتۆمبیلەکانی هەریەک لە سایدەکان یان هەموو سایدەکان بن… بەڵام هەمیشە دەستنیشانکردنی ئەوە ئاسان نییە.

تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی لەسەر ئەزموونی ژنانی ئەفریقی – ئەمریکی بەهۆی بوونیان لە خاڵی یەکتربڕی لانی کەم دوو سیستەمی دەسەڵاتدار و زاڵی ڕەگەز و نیژاددا، بیچمی گرتووە. هاوکات ئەم تیۆرییە بە دوورەپەرێزی لە میحوەرییەتی ڕەهای نیژادپەرەستی و پیاوسالاری، بەگشتی یەکتربڕبوونی سیستەمەکانی دەسەڵات و زاڵێتی تاوتوێ دەکات. ئەوەی لە دەقەکانی ئینتێرسێکشناڵیتیدا سەبارەت بە شێوازەکانی بندەستی لەبەرچاو دەگیرێت، زۆربەی جاران بندەستیی ڕەگەزی، نیژادی و چینایەتییە. هەروەها سێکسواڵیتە وەک فاکتەرێکی دیکە ئامادەیە. نەتەوە و ئەتنیستی و جیهانی ‌سێهەم ‌بوون و کۆچبەری لەبەر ئەوەی لەگەڵ نیژاددا نزیکایەتییان هەیە، لەوانەیە بەپێی پێگە تایبەتییەکان لێک بدرێنەوە. هەندێجاریش ئاماژە بە چەند بابەتێکی دیکەی وەک ئایین و ئایینزا و تەمەن و تەندرووستی/خاوەن پێداویستی تایبەت‌بوونیش دەدرێت. بەڵام دەبێ ئەوە لە بەرچاو بگیریەت کە ئینتەرسێکشناڵیتی نەک وەک فرەچەشنییەکی بێ‌کۆتا لە “دەستەبەندییەکانی شوناسی تاکەکەسی” بەڵکوو وەک “زنجیرەپلەیییە کۆمەڵایەتییەکان” بابەتێتیی بەم فاکتەرانە دەدات.[1]

ئینتێرسێکشناڵیتی لە ئێستادا بووە بە کەرستەیەکی ڕاڤەیی کە توێژەرانی فێمینیست و دژ بە ڕەگەزپەرەستی بۆ داڕشتنی تیۆریی پێوەندیدار بە شوناس و ستەم و هەروەها بۆ بەبینراوکردنی ئەزموونە فرەجۆرەکانی بندەستی کەڵکی لێوەردەگرن. ئەم چەمکە هەروەها ڕەگی لە فێمینیزمی ڕەشدایە و ڕووکردی ڕەخنەگرانەی نیژادیی لەگەڵدایە. لێزلی مەک کاڵ، ئینتێرسێکشناڵیتی بە “گرنگترین پشکی تیۆریک” دەزانێت کە لێکۆڵینەوەکانی ژنان (Women Study) لە پێوەندی لەگەڵ بوارە پێوەندیدارەکاندا تا ئێستا بەڕێوەی بردووە.[2] لە ڕاستیدا زۆرێک لە فێمینیستەکان ئەم چەمکەیان بەکار هێناوە و پەرەیان داوە. گەرچی هەموویان لە شیکردنەوەکانیاندا لە سەری چڕ نەبوونەتەوە. ئینتێرسێکشناڵیتی لە بەش و لقەکانی پەیوەست بە ژناندا پەرەی سەندووە و هەروەها لە ئاستی ئاکادمیکیشدا لە بەشەکانی دیکە و لە کۆمەڵێک بواری وەک پەروەردە، ئەنترۆپۆلۆژیا، لێکدانەوەی کولتووری، ئەتنیسیتی، لێکدانەوەی وڵاتانی ناڕۆژئاوایی، ڕەگەزپەرەستی و لێکدانەوەی نێونەتەوەیی وەکی تر هەم لە ئاستی میتۆدۆلۆژیکی و هەم لە ئاستی تیۆریکدا کاریگەری هەبووە. لەم ناوەدا، پۆست مۆدێڕنیستەکان و پۆست سترەکچراڵیستەکان بە شێوەیەکی تایبەت هۆگری ئەم تەوەرە بوون و لە گەشە و پەرەیدا دەوریان هەبووە. بەم چەشنە ئینتێرسێکشناڵیتی هەنووکە مۆدێلێکی بەرچاو و دیاری فێمینیستییە بە پانتایییەکی بەرینی نێوان‌دەقییەوە کە بەردەوام لەگەڵ پاڕادۆکس، نائامادەیی و کەموکوڕییەکانی بەرەوڕوو دەبێتەوە. دڵخوازبوونی ئەم چەمکە هەم لەسەر ئاستی تیۆریک و هەم لەسەر ئاستی سیاسی لەنێو زانکۆییەکان و ئەکتیڤیستە ناسپی‌پێستەکان و چالاکانێک بە شوناسی پەڕاوێزییەوە بەرچاو و دیارە.

لە ئاستی تیۆریی سیاسیدا، ئامانجی ئینتێرسێکشناڵیتی یەکەم هەنگاو دابڕان لە چەشنێک لە فێمینیزمی سپیی زاڵ و باو بوو کە نوێنەرەکانی بەزۆری لیبڕاڵ و نوخبە بوون. سەرچاوەی زاراوەی ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ نەریتی ڕەخنەگرانەی فێمینیزمی ڕەش و هەروەها بزووتنەوە فێمینیستییە فرەنیژادییەکان لە دەیەکانی ١٩٦٠-١٩٧٠ دەگەڕێتەوە کە لەو کاتەدا فێمینیستەکان هەوڵیان دەدا نیشانی بدەن کە چۆن پێگەی بندەستی ژنێکی ڕەش‌پێست وێڕای شوناسی ژن‌بوون و ڕەش‌بوونی بە شێوەیەکی تێکچڕژاو لێک‌ئاڵاوە. بە جۆرێک کە تێگەیشتن لەم دووانە جیا لە یەکدی مومکین نییە.

کەوابوو ئەوان بەرەنگاریی ئەم ئایدیا بوونەوە کە ڕەگەز گرنگترین یان تەنها فاکتەری دیاریکەری چارەنووسی مرۆڤە. بەڵام ئینتێرسێکشناڵیتی هاوکات میتۆد و خواست و چەشنێ کەرستەی داهێنەرانە و ڕاڤەییشە کە بەنیازە نیشانی بدات شێوازەکانی ستەم/سەرکوت و چەندین دەستەبەندیی وەک ڕەگەز، نیژاد، چین، کۆچبەری، سێکسواڵیتی و تەنانەت خاوەن‌پێداویستیی تایبەت‌بوون و ڕەهەندەکانی دیکەی شوناس وەک بەرهەمی بونیادی کۆمەڵایەتی، هاوکات لە پێوەندیی ناڤۆکیی چەندلایەنەدان و لە بیچمگرتن و بەرهەمهێنانەوەی هەموو جۆرەکانی هەڵاواردن و نایەکسانییە سیستەماتیکە کۆمەڵایەتییەکاندا ڕۆڵ دەگێڕن.

سەرباری ئەوەی کە زیاتر لە سێ دەیە بەسەر سەرهەڵدانی ئەم تەوەرە لە ئاقاری زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا تێدەپەڕێ و گەلێک کتێب و نووسین لە بارەیەوە بە زمانە جۆراوجۆرەکانی جیهان هاتووەتە نووسین و بڵاوکردنەوە، بەڵام لای ئێمەی کورد و بە زمانی کوردی جگە لە چەند هەوڵێکی کەم و ئاستەنگ شتێکی ئەوتۆ بەدی ناکرێت. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییە لە ئاقاری لێکدانەوەکانی ڕەگەز و جێندەر بە زمانی کوردی بێ ئەوەی بانگەشەی ئەوە بکات کە هەموو تەوەرە پێوەندیدارەکان یاخود ئەو ڕەخنانەی سەبارەت بەم تیۆرییە لەئارادان، دەگرێتەوە. سەرەتا سەرچاوە مێژوویییەکانی ئینتێرسێکشناڵیتی لێک دەدەینەوە و دوای ناساندنی نوێنەرە سەرەکییەکانی ئەم تیۆرییە، پاڕامێترە سەرەکییەکانی دەخەینە بەرباس و لە کۆتاییدا بە ڕوانینێکی لۆکاڵییەوە کەپاسیتی و خاڵە هێزەکییەکانی ئەم بابەتە بۆ توێژەرانی بواری ژنان لەناو کوردیشدا لێک دەدەینەوە. ئەم ڕووکردە بە زۆریی بۆ وەسف و لێکدانەوەی شێوازە فرەچەشنەکانی ستەم کە یەکانگیرن، دەخرێتە بەرکار. لەو ڕووەوە کە ژنی کورد ئەزموونێکی تاک و تایبەتی لە ستەم و بەربەستە جۆراوجۆرەکان هەیە، دەکرێ پێویستیی “ئینتەرسێکشناڵ بوون” ببێتە گوزارەیەکی باو و ناسراو کە لە بزووتنەوە پێوەندیدارەکاندا کاری پێ بکرێت و ئەمە بەو مانایە کە هەر خەباتێکی دیاریکراو لە باتیی چڕبوونەوە لەسەر گرووپ یان ستەمێکی دیاریکراو، دەبێ نوێنەر و لەخۆگری ئەو کەسانە بێت کە ستەمە یەکانگیرەکان ئەزموون دەکەن.

سەرچاوە مێژوویییەکانی ئینتەرسێکشنالیتی

“شەپۆلی یەکەمی فێمینیزم” دەیەکانی یەکەمی سەدەی بیستەم بە هەوڵدان بۆ بەیاسایی‌کردنی مافی دەنگدان بۆ ژنان دەهاتە ناسین کە بە دانی مافی دەنگدان بە ژنان لە ساڵی ١٩٢٠ لە ئەمریکا گەیشتە تەشقی خۆی و لە وڵاتانی دیکەدا بە مەودای زەمەنیی جیاجیاوە، کەم تا زۆر بەدواداچوونی بۆ دەکرا. نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەم، دوای دوو ڕووداوی گرنگی جەنگی جیهانیی دووهەم و مەی ٦٨ی فەڕەنسا، دوو بەرهەمی کاریگەری “ڕەگەزی دووهەم“ی سیمۆن دو بۆڤوار و “ڕاز و ڕەمزی ژنانە“ی بێتی فریدان، بە شێوەیەکی سەیر بۆ ڕەوتە جۆراوجۆرە فێمینیستییەکانی ناسراو بە “شەپۆلی دووهەمی فێمینیزم” ئیلهام‌بەخش بوون. ڕەوتێک کە خوازیاری ئامادەیی و بەشداریی زیاتری ژنان لە پانتاییی گشتی و ئابووریدا بوو. سیمۆن دو بۆڤوار لە کتێبی ڕەگەزی دووهەمدا دەپەرژێتە سەر دەوری کولتووری زاڵ، کە بەردەوام هاوئاسۆی بەرژەوەندیی هێزە ئابوورییە دەسەڵاتدارەکانی کۆمەڵگایە لە بیچمدان بە ڕەگەزی بندەستی ژنانە و ڕەگەزی باڵادەستی پیاوانەدا و جەخت لە گرنگیی شێوەڕێژبوونی شوناسی تاک‌تەوەری ژنانە بۆ ڕزگاربوون لە بندەستی دەکاتەوە. بێتی فریدانیش وەکی تر لە کتێبەکەیدا لەسەر بەرەیەک لە ژنان واتا ژنانی کابانی ئەمریکی چڕ بووبووە بۆ ئەوەی ئەم کڵێشە باوە بخاتە ژێر پرسیارەوە کە “ژنانی کابان لەوەی کە خزمەتی خێزانەکانیان دەکەن ڕازی و دڵخۆشن”. ئەو دەریخستووە کە چۆن ژنان سەرەڕای بەهرەمەندبوون لە خوێندنی باڵا، زۆربەیان لە چەشنێک لە بێزاری و بێ‌هیوایی هەمیشەییدا بەسەر دەبەن و لێرەوە بۆ کارکردن لە دەرەوەی ماڵ هانی دەدان. دواتر ئەم کتێبە بەهۆی گرنگیدانی لە ڕادەبەدەری بە بەردەنگی خوێندەواری سپی‌پێستی سەر بە چینی مامناوەندی ئەمریکی، لەلایەن فێمینیستە ڕەش‌پێستەکانی بڕوادار بە یەکتربڕبوونی ستەم، لەوانە ئەنجێللا دیویز و کرێنشاو بە شێوەیەکی جیددیی درایە بەر ڕەخنە. ئەم ناوانە کە دواتر وەک نوێنەرانی سەرەکیی نەریتی فیکریی “ئینتێرسێکشناڵیتی” ناسران، هاوڕێ لەگەڵ هاوخەباتە فێمینیستەکانی دیکەیان، ڕەخنەگرتن لە فێمینیزمی شەپۆلی دووهەمیان کردە خاڵی دەستپێکی بزووتنی فیکری – سیاسیی خۆیان بەرەو ڕێبازێکی نوێ، بە مەبەستی ناسین و دیاریکردنی گرووپ و بەرەیەکی نەبینراوکراو، واتا ژنانی پەڕاوێزی، کە بەزۆری بریتی بوون لە ژنانی ڕەنگین‌پێستی چینی کرێکاری پەراوێزنشینی شاری لە ئەمریکا.

کەوابوو، ئینتێرسێکشناڵیتی، کە زۆرکەس بە بوارڕەخسێنی شەپۆلی سێهەمی فێمینیزمی دەزانن، بە پلەی یەکەم کاردانەوەیەک بوو بەرانبەر بە پاوانخوازیی شەپۆلی دووهەم کە دواتر ڕەخنەگران ناوی “فێمینیزمی سپی‌پێست”یان لێنا بەو مانا کە ئەو فێمینیزمە بە ڕادەی پێویست پەڕگیر نەبووە و نەیتوانیوە خواست و ئەزموونەکانی ژنانی ڕەنگین یان ڕەش‌پێست یان ژنانی سەر بە چینی خواری کۆمەڵگا بگرێتەخۆ. ڕەخنەگران لایان وایە فێمینیزمی شەپۆلی دووهەم لە سەر دەستی ژنانی سپی‌پێستی بەزۆری چینی مامناوەندی خوێندەوار داڕێژراوە و هەروەها هەمیشە لە خزمەتی ئەواندا بووە. بەم چەشنە ئەزموونی بەرەیەک لە ژنانی باڵای کۆمەڵگا وەک ئەزموونی هەموو ژنان هاتووەتە ناسین و پەسەند کراوە. لەم قۆناغەدا، فێمینیستە سپییەکان بە پشتبەستن بە ئایدیای خوشکایەتیی فێمینیستی و داکۆکی‌کردن لە وێکچووییەکانی ژنان بۆ تێگەیشتنیان لە بابەتی ڕەگەز، سەبارەت بەو جیاوازییانەی لە ناوخۆی ژنان خۆیاندا بە هۆی شوناسی فرەچەشنی نیژادی و ئاخێزگەی چینایەتیی جۆراوجۆرەوە لەئارادا بوو و دەبووە هۆی شێوەڕێژبوونی پێوەندیی وەستاو لەسەر دەسەڵات لەناو ژنان خۆیاندا، خەمسارد و بێ‌هەڵوێست بوون. ئەم ڕووکردە یەکدەستە، سەبارەت بە جیاوەک و بەهرەمەندییەکانی بەرەیەکی تایبەت لە ژنانی زاڵ و خاوەن دەسەڵات لە چاو ژنانی پەڕاوێزخراو و کەمیینە هیچ ناڵێت. کرێشناو سەبارەت بە لێدوانی بەناوبانگی فیمینیستی ڕەش‌پێست واتا “سوجورنەر ترۆس” بە ناوی “مەگەر ئێمە ژن نین؟” دەنووسێت: “کاتێک کە ترۆس دەستی بە قسەکردن کرد، ژمارەیەک لە ژنانی سپی‌پێست ویستیان بێ‌دەنگی بکەن چون دەترسان وتەکانی ئەو سەرنجەکان لەسەر گرنگیدان بە مافی دەنگدانی ژنان بگوازێتەوە بۆ ڕزگاریی ژنان.”[3] ئەم نموونە بە باشی خواستی سڕینەوە و ڕوانینی تاک‌ڕەهەندی نوێنەرانی شەپۆلی دووهەمی فیمینیزم دەخاتە ڕوو. ئینتێرسێکشناڵیتی وەک ڕوانینێکی نوێ نیشانی داوە کە ئەگەری ئەوە هەیە ژنانی ڕەش یان ڕەنگین‌پێست نەک تەنها لەلایەن پیاوانی ڕەش یان ڕەنگین‌پێستەوە بەڵکوو لەسەر دەستی ژنانی سپی‌پێستیشەوە سەرکوت بکرێن و هاوکات جیهانگری یان زاتگەرایەنەبوونی چەمکی ڕەزگەی ژنانە بخەنە ژێر پرسیارەوە. ئەم جارەیان بە پەنجە ڕاکێشان بۆ جیاوازی و ڕەنگاڵەییی ئەزموونە شوناس‌تەوەرەکان، ڕەگەز لە پێوەندییەکی بێ‌دابڕان لە بونیادە چەند لایەنەکانی شوناس یاخود سیستەمە فرەڕەهەندەکانی سەرکوت پێناسە کرایەوە.

ئەو ڕەخنانەی لە نائامادەییی ژنانی ڕەش‌پێست لە ڕەوتی گوتارسازیی فێمینیزمی شەپۆلی دووهەم دەگیرا هەروەها بوو بەهۆی کۆمەڵێک هەڵسەنگاندنی تیۆریکی دیکە و لە بەرانبەردا، بەرگرییان لە ئایدیای دەرچوون لە فێمینیزم لە مانای تاک و ڕۆیشتن بەرەو فێمینیزمەکان لە مانای کۆدا، بە مەبەستی سەریەکخستنی ئەزموونە جۆراوجۆرەکانی ژنان دەکرد. ئەم پێداچوونەوانە وەکی تر تووشی گەلێک ئالنگاریی تیۆریکی فرەچەشن بۆ گەیشتن بە مانایەکی پەسن و شیاو بۆ چەمکی “ژن” بووەوە کە بتوانێ لە مەترسیی کەوتنە داوی پێوەندییەکانی “زاڵێتی” ڕزگاری بێت و ڕەنگاڵەییی ناوگرووپی هەبێت.

مەعریفەناسیی نوێی فێمینیستیی پشتبەستوو بە ئینتێرسێکشناڵیتی پێشنیار دەدات ئەو ژنانەی لە زنجیرەپلەییی دەسەڵاتدا لە پێگەی بندەستدان، بتوانن خۆیان باسی ئەزموونەکانی خۆیان لە ڕەگەزەکەیان بکەن لە باتیی ئەوەی کە ژنانی پلە و پێگە باڵاکان نوێنەرایەتیی ئەوانیش بکەن. مانای ئەم بابەتە بۆ ژنی کورد ئەوەیە کە خۆی بتوانێ لە بەستێنی کۆمەڵایەتیی خۆیدا زیاتر لە هەمووان باسی ئەزموونەکانی خۆی لە مەڕ ڕەگەز یان لەو توندوتیژییانەی بەرانبەری دەکرێت، بکات، نەک ئەوەی کە ژنانی زاڵ بەسەر ڕەوتی فێمینیزمدا بە نوێنەرایەتیی لە ئەمان و لە زمانی ئەمانەوە داخوازییە ڕەگەزییەکانیان پێناسە بکەن.

پاڕامێترە سەرەکییەکانی ئینتێرسێکشناڵیتی

ئینتێرسێکشناڵیتی وەک یەک لە چەمکە کلیدییە فێمینیستییەکان بەنیازە فرەچەشنی و ڕەنگاڵەییی نیژادی لە ڕەگەزدا بخاتە ڕوو[4] و بۆ ڕوونکردنەوەی چەندجۆریی جیاوازییە درووستبووەکانی ناو کۆمەڵگا دەخرێتە بەرکار.[5] تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی لە پەرەی ئاقارە نەریتییەکانی وەک زانستە سیاسییەکان لەوانە تیۆرییەکانی دادپەروەری یان پەرەی سیاسی، و هەروەها لە لێکدانەوەی شوناسە پەڕاوێزییەکانی وەک ڕەگەز، نادادپەروەریی نیژادی و سێکسواڵیتی ئەکتیڤە. سەرنج و ڕوانگەی تازەی داخڵ بە زۆرێک لە بوارەکانی ماف و یاساکانی پێوەندیدار بە مافی مرۆڤ، بنەماڵە و خێزان، کۆمەڵناسیی کار، یاسای جەزایی (کەیفەری) و کۆچ و کۆچبەری کردووە.

ئەزموون و شوناس بە دوو چەمکی سەرەکیی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی دێنە ئەژمار کە لەگەڵ ئەزموونی زەینی و ئەندێشەی تاکەکەسیدا پێوەندیی نزیکیان هەیە. ڕوانگەی ئینتێرسێکشناڵیتی لەسەر ئەو باوەڕەیە کە شوناسی جۆراوجۆر ئەزموونی جۆراوجۆری لێ دەکەوتەوە. هەموو ئەزموون و شوناسەکان هەڵگر و خاوەنی ڕەگی خۆیانن و هیچ بەشێک یان تایبەتمەندیی هیچ بەشێک بۆ ئەوانی دی ناگشتێندرێ. کەوابوو بەردی بناغەی ئئینتێرسێکشناڵیتی ئەوەیە کە هەندێ کەس یان گرووپبە پێی “ئەزموونەکانیان” لە کەس یان گرووپەکانی دی جیاواز دەبن. کەواتە کەسانێک بە شوناسی هاوبەشەوە لەوانە ڕەش‌پێست یان لێزبینەکان، خاوەنی ئەزموونی هاوبەشن کە دەتوانێ بە شێوەی ئۆرگانیک کەسەکان یەکگرتوو بکات. ئەوان دەستەبەندییە زانستی و سیاسییە هەبووەکانیان بۆ شیکردنەوەی ئەزموونە فرەچەشن و ڕەنگاڵە و تێکچڕژاوەکان بە تەواو نەدەزانی. بەپێی ئەم تیۆرییە لە چەمکسازییە کۆنەکان سەبارەت بە سەرکوت، بۆ نموونە هەڵاواردنی نیژادی، ڕەگەزی و هتد زۆربەی زۆری تیۆرییەکانی کۆمەڵناسی تووشی هەڵە دەبن و هەموو جارێک تەنها یەک بگۆڕ لێک دەدەنەوە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە بگۆڕەکان بەکۆمەڵ کار دەکەن و کاریگەری دادەنێن. کەوابوو تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی، دژ بە لێکدانەوە و ڕاڤەی گرووپە زوڵم‌دیتووەکانە لەسەر بنەمای ستەم و زوڵمێکی میحوەری و لای وایە شێوازەکانی سەرکوت پێکەوە لە پێوەندیی بەرانبەردان و بەریەککەوتنیان هەیە و سیستەمێکی سەرکوتی ئاڵۆز و تێکچڕژاو دروست دەکەن کە خاڵی هاوبەشی سەرجەم هەڵاواردنەکانە. قایل‌بوون بەم هەڵوێستە ئەگەر و دەرفەتی بینین و ناسینی ژمارەیەکی زۆر فەزای دیکەی شوێنگەی بەریەککەوتنی هەڵاواردنەکان دەستەبەر دەکات.[6] بۆ نموونە ئەوان جەختیان لەوە دەکردەوە کە دەرکی ئەزموونی ژنێکی ڕەش‌پێست، بەپێی لێکدانەوە جێندەری و ڕەگەزییەکانی پێشوو وێڕای لێکدانەوە پێشوویییەکان بۆ نیژاد نەکردە و نامومکین دەبێت. چون یەکەمیان لەسەر ژنانی سپی‌پێست و دووهەمیان لەسەر پیاوانی ڕەش‌پێست چڕ بووبوونەوە. بۆ نموونە ژنێکی ئەمریکیی کۆچبەری عەرەبی سەر بە چینی بندەست و جڤاتی کوییر دەکەوێتە خاڵی بەریەککەوتنی چەندین ستەمی (نیژادی، ئەتنیسیتی، نەتەوەیی، چین، ڕەگەز و سێکسواڵیتی)یەوە. مۆنا کەریم دواتر لە هەناوی ئەم نەریتە فیکرییەوە نووسی: “من دژ بەو ژنە دەنووسم کە بە بێ‌شەرمییەوە وا دەزانیت ئێمە یەکێکین. ئەو کە پاڵی بە کورسیی ئاسوودەی هاووڵاتیبوون، چین و نیژادەوە داوەتەوە.”[7] لێرەوە توێژەرانی ئینتێرسێکشناڵیتی جەخت لە پێویستیی بەکارهێنانی سیاسەتی ڕوو لە “جیاوازی” دەکەنەوە کە بتوانێ هەموو ستەمەکان لە “ماتریسی زاڵێتی”[8] ڕەچاو بکات، چون لەسەر ئەو باوەڕەن کە ناکرێ جیا لە زنجیرەی ستەمەکانی دیکەی گرێدراوی یەکدی، لێکدانەوە و بەدواداچوون بۆ ستەمێکی دیکە بکرێت[9]. جگە لەمە، لێکدانەوەی شێوەکانی کارلێکی ڕەگەز، نیژاد، ئەتنیسیتی، چین و سێکسواڵیتی پێکەوە و چۆنێتیی بەکارهێنانیان بۆ ڕۆنان و پاراستنی نایەکسانی و سیستەمەکانی سەرکوت و هەروەها بەدیهێنانی شێوە و شێوازی جۆراوجۆر لە بەرخۆدان لای بیرمەندانی ئەم تیۆرییە، گەلێک گرنگە. هەر بۆیە ئینتێرسێکشناڵیتی پەیڕەویی لەو بەڵگاندنە دەکات کە هەرچەندە ژمارەی دەستە و تاقمە پەڕاوێزییەکان زیاتر بێت، ژمارەی ئەو هەڵاواردنانەی تاکێک ئەزموونی دەکات، زیاترە.[10] بەپێی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی، ژنانی ڕەش‌پێست لە ئەمریکا وەک نموونەیەک لە ژنانی کەمیینە، بەرەوڕووی ستەمێکی زیاتر و دوو ئەوەندەی شوناسی ڕەگەزی، نیژادی و چینی کۆمەڵایەتی دەبنەوە کە دواتر چەند هەڵاواردنێکی دیکەی وەک سێکسواڵیتی و یاخود تاتوانیی جەستەیی لێ زیاد بووە. ‌‌

تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی خۆی بەرانبەر بە نیشاندانی ستەم‌دیتووترین و پەڕاوێزیترین و بندەستترین تاک و گرووپەکانی کۆمەڵگا بە بەرپرس دەزانێت و وەک فاکتەری گۆڕانی پێوەندییەکانی دەسەڵات و زاڵێتیی لە بەرچاویان دەگرێت.

کەوابوو، ئەم تیۆرییە خۆی بەرانبەر بە نیشاندانی ستەم‌دیتووترین و پەڕاوێزیترین و بندەستترین تاک و گرووپەکانی کۆمەڵگا بە بەرپرس دەزانێت و وەک فاکتەری گۆڕانی پێوەندییەکانی دەسەڵات و زاڵێتیی لە بەرچاویان دەگرێت. چونکە ئەوان لەسەر ئەو باوەڕەن کە “پەڕاوێزی‌بوون” تاک دەخاتە پێگەیەکی تایبەتەوە بۆ خەبات و بەرەنگاری[11]. بەم چەشنە تاکە پەڕاوێزییەکان بۆ تیۆرڤانانی ئینتێرسێکشناڵیتی خاوەنی جیاوەکی مەعریفەیین. وەک میتۆدێکی لێکدانەوەیی، ئینتێرسێکشناڵیتی دەتوانێ تێکەل بە میتۆدە سەرەکییەکانی زانستە کۆمەڵایەتییەکان ببێت کە لە ئەنجامدانی توێژینەوە و بەدیهێنانی زانست و مەعریفەدا ڕۆڵی دیاریکەریان هەیە. ئینتێرسێکشناڵیتی هاوکات ڕووکردێکە بۆ جێبەجێکردنی توێژینەوەی ئەزموونی.[12] لە ڕوانگەی میتۆدناسییەوە، ئینتێرسێکشناڵیتی وەک میتۆدێکی ڕوو لە گەشە و پێشکەوتن کە کۆتایی نەهاتووە و بەردەوام لە گەشەدایە، کار دەکات. بەم چەشنە ئەم تیۆرییە بەردەوام هەوڵ دەدات دەرکی یەکتربڕبوونی شوناس و پێوەندییەکانی دەسەڵات و زاڵیتیی تێکئاڵاوی بەرەو شوێنە نەدۆزراوەکان بگوازێتەوە. ئینتێرسێکشناڵیتی وەک میتۆدێکی نوێ توانیویەتی پانتاییی یەکتربڕبوونی ستەم بۆ شەپۆلێکی بەرین لە ئەکتیڤیستەکان لەوانە کۆمەڵەی پێوەندییە ئەتنی/گروپییەکان و دیکەی میحوەرە شوناس‌سازەکان، خاوەن‌پێداویستییە تایبەتەکان و بەساڵاچووان بەرین بکاتەوە. میتۆدی ئینتێرسێکشناڵیتی وەک زانستێکی نێوان‌لقی، وەکی تر دەتوانێ تێكچڕژاویی نیژادپەرەستی، پیاوسالاری، ستەمی چینایەتی و هەڵاواردنەکانی دیکە کە نایەکسانیی جۆراوجۆر لە ئاستی لۆکاڵی، نەتەوەیی و نێونەتەوەییدا بەدی‌دێنن کە پلە و پێگەی پەڕاوێزیی ژنان، نیژادەکان، کەمیینە ئەتنیکییەکان، چینەکان و هتد بونیاد دەنێن. ئەم پێناسە لە ئاستێکی بەرینتردا، هەلومەرجی مێژوویی– کۆمەڵایەتیی خۆجێیی لە پێوەندی لەگەڵ دەسەڵاتی بان‌نەتەوەیی و بونیادی بە بەدیهێنەری سەرەکیی جیاوازی و ناوێکچووییەکان دێنە ئەژمار. کەوابوو ئەم بەڵگاندنە کە خاڵی یەکتربڕ تەنها لەسەر ئەزموونەکانی ژنانی ڕەش‌پێست لە ئەمریکا چڕ بۆتەوە و کەواتە ناتوانێ ئەزموونی ژنانی دی لێکبداتەوە، دەرکێکی ناتەواو و ڕووکەشییە سەبارەت بەم تیۆرییە. بە دەربڕینی دی، پێناسەی ئینتێرسێکشناڵیتی وەک هەرەمێكی گونجاو لەگەڵ سەرچەشنە فیکری و پڕاکتیکییە لۆکاڵییەکان پێش بە جووڵە و بزووتنی لە ئاستی جیهانی و دیسکۆرسە نێونەتەوەیییەکان ناگرێت.

نوێگەرییە تیۆریکە فێمینیستییە ئینتەرسێکشناڵەکان، زۆرێک لە گریمانە و بۆچوونە سیاسییەکانمان دەخەنە ژێر پرسیارەوە. لەبەر ئەوەی لە ڕێگەی ئاراستەکردنی مەعریفەناسییەکی نوێوە، زیاتر لە هەمیشە پێوەندیی نێوان زانست و دەسەڵات لە ئاقاری ڕەگەزدا ئاشکرا دەکەن. ئەم تیۆرییە هاوکات کۆمەڵێک ئاڵتەرناتیڤی جیاجیا وەک شێوازەکانی خۆڕاگریی بەرانبەر بە بونیاد و دەسەڵاتدارەکان پێشنیار دەدات. چونکە لەو شوێنەی ستەم چەند لایەنەیە، دژایەتی و خەباتێکی چەند لایەنە، یەکتربڕ و تێکچڕژاو داوا دەکات کە ئەوەش خۆی گەلێک ئالنگاری و دژواری دەخاتە سەر ڕێی فێمینیستەکان.

ژنی کورد و ئینتێرسێکشناڵیتی

ئینتێرسێکشناڵیتی لە مانایەکی گشتیدا یارمەتیی دەرکی باشتری ژنانی کۆمەڵگا جۆاوجۆرەکان سەبارەت بە دۆخی پەڕاوێزییان  و دەرکیان لە مەڕ سیستەمەکانی دەسەڵات و زاڵێتی و پێوەندییەکانی دەسەڵات دەدات؛ بە نیسبەت ژنی کوردەوە ئەم تیۆرییە بۆ توێژەر و ئەکتیڤیستەکان ئەو بابەتە دەخاتە ڕوو کە بۆچی هاوشێوەی ژنانی ناسپی‌پێست لە ئەمریکا و ئەورووپا، ژنی کوردیش یان ئەو ژنانەی لە بازنەی ناوەندگەرایی بەدەرن، وەک قوربانیی بێکردی بێبەری لە سۆبێکتیڤیتی و بێتوانستی ئیرادە بۆ گۆڕان، بەرەو پەڕاوێزەکان پاڵ نراون. ژنانی سەر بە “فێمینیزمی کەمیینە” کە بەداخەوە لەنێو کورددا هێشتا بە شێوەی ئەوتۆ تیۆریزە نەکراوە، خۆیان لە “فێمینیزمی ڕەوتی سەرەکی” جیا  دەکەنەوە و بە نووسین و هەوڵی جۆراوجۆر دەپەرژێنە سەر گرنگیی تیۆرییە یەکتربڕەکانی ڕەگەز بۆ ڕاڤە وشیکردنەوەی  پێگەی پەڕاوێزی و سەرکوتکراوی ئەم کەمیینە تایبەتییەی خۆیان. بەم چەشنە ژنی کوردیش لە سەریەتی بە گۆڕینی ئەزموونەکانی وەک چینی بندەستی بەرەیەکی کەمیینە و پەڕاوێزیی نەتەوەیەکی نازاڵ و ناسەرەکیی ئەو وڵاتەی تێیدا دەژی، بۆ کەرستەی پێوانی ڕادە و ئاستی سەرکوتی ڕەگەزی و دەستنیشانکردنی ڕووگە پەڕگیر و فرەڕەهەندەکانی، هەوڵی جیددیی بخاتە گەڕ. لەم ڕێگەیەدا بێگومان ئینتێرسێکشناڵیتی دەتوانێ چارە و ئاسۆیەکی ڕووناک بێت. لەم بەشە لە وتارەکەماندا وێڕای پێناسەیەک کە بۆ “ژنی کورد” بەدەستەوە دراوە، کەپاسیتی و خاڵە هێزەکییەکانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی و ژنی کورد و شێوازەکانی کارکردن بەم تیۆرییە و ئەو بەربەستانەی دەکەونە سەر ڕێگای چالاکیی پێوەندیدار بە داڕشتنەوەی ئینتێرسێکشناڵیتییەوە خراوەتە بەرباس و لێکدانەوە بەو هیوایەی کە ژنی کوریش بتوانێ بەو ئەزموونە یەکەوە کە لەسەر یەکخستنی هەموو جۆرەکانی هەڵاواردن و ستەم و سەرکوت ئەزموونی دەکات، ڕێبازێکی نوێ لە زانستی فێمینیستیدا بکاتەوە و لەو سەکنینەی تێیدایە ڕزگاری بێت. چونکە لام وایە “ژنی کورد” ئەو کەپاسیتییەی هەیە کە وەک ئەوی ژنانی “ڕەش‌پێست” یان “ڕەنگین‌پێست” لە نیوەی دووهەمی سەدەی ڕابردووەوە کردیان و سەرکەوتووانە بوون بە خاوەنی ناو و ڕێبازێکی جیاواز و دیاریکراو و توانییان تەوەرێکی تایبەت بە خۆیان بکەنە ڕەوتێکی جیهانی، و ئێمە و چەندانی دیکەی وەک ئێمەش بیانهەوێ بە ڕیبازی ئەواندا بڕۆن و کارێکیان بۆ خۆیان کردبێت، ئەویش هەنگاوێک لەم ڕێگادا هەڵبگرێت و بەرە بەرە ناو و پێگەیەک لە ڕەوتە جیهانییە فێمینیستییەکاندا بۆ خۆی دەستەبەر بکات.

کەپاسیتی و خاڵە هێزەکییەکانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ ژنی کورد

بنەما سەرەکییەکانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی و پەرژانە سەر ئەزموونی ژنانی کەمیینە لەو وڵات و شوێنانەی لەسەر ئەم تەوەرە لێکدانەوەی چڕوپڕ ئەنجام دراوە، لە زۆر ڕووەوە بۆ دەرک و تێگەیشتنی باشتری پێگەی کەمیینەبوون و ئەو ستەمە دووقاتەی ژنانی کورد لەگەڵی دەژین، یارمەتیدەر دەبێت. ئەزموونی ژنی کورد سەبارەت بە هەڵاواردن و کەمیینەبوون زۆر هاوشێوەی ئەو شتەیە بەسەر ژنانی ڕەش‌پێست یان ڕەنگین‌پێستی چینی کرێکار لە ئەمریکادا دێت. هەر دوویان زنجیرەیەک لە هەڵاواردنی دووبەرانبەری سیاسی، کۆمەڵایەتی، کولتووری و ئابووری بەهۆی کەوتنە بەر خاڵی یەکتربڕی ڕەگەزی و ئەتنیکی، نیژادی و چینایەتییەوە، ئەزموون دەکەن کە لە چاو بەرەی زاڵ یان ژنانی سپی‌پێستی سەر بە چینی مامناوەند لە ئەمریکا، ئەمیان سەبارەت بە ژنانی ڕەش‌پێست و هەروەها ژنانی سەر بە چینی مامناوەندی غەیری کورد و سەر بە ئایینی زاڵی ئەو وڵاتانەی تێیدا دەژین، بە نیسبەت ژنی کوردەوە، دەیانخاتە پێگەیەکی بندەست و جیاوەک و ئیمتیاز لێ‌وەرگیراو.

باشتر وایە وەک گوزارەیەک پێناسەیەکی تایبەتیش بۆ دەستەوشەی “ژنی کورد” و مەبەستمان لە بەکارهێنانی لەم وتارەدا بکەین. ئەوەی لەمە بەدوا لەم وتارەدا بە ناوی “ژنی کورد”ەوە ناو دەبرێت بە ڕەچاوکردنی واقیعی جوگڕافیاییی ئەو وڵاتانەی ژنی کوردیان تێدا دەژی و ئەو دابەشبوونەی ئەم ژنانەی خستووەتە چوارچێوەی چەند وڵاتێکەوە، دەبێت. واتا لەم کارەدا گەر پێشنیار یان ڕێکار و یاخود هەر میکانیزمێکی پێوەندیدار دێتە باسکردن، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییە مێژوویی، سیاسی و جوگڕافیایییەوە دەبێت. دەکرێ بڵێین “ژنی کورد” سەرەتا وەک ڕەگەز و بێ ڕەچاوکردنی ژنانی کۆچکردوو و نیشتەجێی شوێنی بەدەر لەو شوێنانەی ئێمە مەبەستمانە، لە چوارچێوەی چوار وڵاتی ئێران، عێراق، تورکیا و سووریادا بەردەوام وەک نەتەوەیەکی ناسەرەکیی ئەو وڵاتانە، کەمیینە و پەڕاوێزخراو و ئەنجام لە ڕووی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە خوارتر لە ژنانی نەتەوەی سەرەکی و دەسەڵاتداری وڵاتەکە، ژیان بەسەر دەبەن. ژنی کورد لە هەریەک لەم وڵاتانەدا هاوشێوەی یەکدی لەگەڵ خاڵێکی یەکتربڕی هەموو جۆرەکانی ستەم و هەڵاواردن بەرەو ڕوون. ئەو ساتەوەختەی بە زمانێک جگە لە زمانی فەرمیی ئەو وڵاتانە دەدوێن، سەر بە ئەتنێکی جگە لە ئەتنی سەرەکی و زاڵی وڵاتەکەن، باوەڕیان بە ئایینێکی جگە لە ئایینی باڵادەستی وڵاتەکەیە و بەپێی نیژادیان لە سیما و ڕواڵەتیشدا لە فارس و تورک و عەرەبەکان جیاوازن. زۆربەی هەرە زۆری ژنانی کورد، بەم تایبەتمەندییانەوە، بەراورد بە ژنانی دیکەی ئەو وڵاتەی لە چوارچێوەیدا ژیان بەسەر دەبەن، ئاستی دەستڕاگەیشتنیان بە دەرفەت و ئیمکانی پەروەردەیی و خۆشگوزەرانی یان  بازاڕی کار زۆر نزمترە و بە ڕادەی پێویست لە توانست و دەرفەتی ئەوتۆ بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی گوتاری ناوەندگەرا بەهەرەمەند نین. هەروەها دەبێ ئەوەش لە بەرچاو بگرین کە ئەو سەرکوتکردنەی بەرانبەر بە هەوڵ و خەبتینە تاکەکەسی و کۆییەکان بۆ بەرگری لەم شوناسانە و لە ناوچە کوردنشینەکاندا دەکرێت، قورستر و فراوانترە. کەواتە بێگومان دەرکی ئەم ژنانە سەبارەت بە پرسی ڕەگەز و جێندەر بە هیچ شێوەیەک بەراورد بە ژنانی ناوەندنشینی چینی باڵا و مامناوەندی نەتەوە و ئایینە سەردەستەکان یەک شت نییە. هەروەک لایەنگرانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی ئاماژە بە دەرکی جیاوازیی ژنانی ڕەش‌پێست و ڕەنگین‌پێست سەبارەت بە ڕەگەزی خۆیان لە چاو ژنانی سپی‌پێست دەکەن. کەوابوو ناکرێ زۆرێک لەو پێناسانەی لەلایەن ژنانی چینی مامناوەندی ناوەندەکانەوە (بۆ نموونە لە ڕۆژئاوا ژنانی سپی‌پێست)، واتا ژنانی فارسی تارانیی شیعە مەزهەبەوە (ئێران)، ژنانی عەرەبی خەڵکی بەغدا یان دەمیشق و شارە گەورەکانی هەریەک لەو وڵاتانە (عێراق و سووریا) و هەروەها ژنانی تورکی سەر بە چینی باڵا و مامناوەندی ئەنکەرا و ئیستانبووڵ (تورکیا)، بۆ ژنانی هاوجۆری خۆیان داڕشتووە، هەر بەو ڕادە لەسەر “ژنی کورد”یش فەرز بکرێت. هەروەها جەخت‌کردنەوە لەسەر کۆمەڵێک چەمکی وەک “هاووڵاتی بوون”، لە هەریەک لەو وڵاتانە، یان “ژن‌بوون” وەک کۆمەڵێک شوناسی یەکدەست، زیاتر لە هەموو شتێک دەبێتە هۆی نامەرئی‌بوونی زنجیرەی ئاڵۆز و تێکچڕژاوی ستەم لە هەریەک لەم وڵاتانەدا بێ تۆمارکردن و گرنگیدان بە شوناسە یەکتربڕەکانی وەک ئەتنیک، یان ئایین و چین. لێرەوە دەتوانین بڵێین چەندین جۆر جیاوازیی مانادار لەنێوان ئەم ژنانە و هەوڵ و کارەکانیاندا، لەگەڵ “ژنی کورد” لە ئارادایە کە چەندین جۆری جیاواز لە هەڵاواردن و ستەمیشیان بەرهەم‌هێناوە و گەر بە فەرمی وەرنەگیرێن و وەک دەگوترێ بە ڕەسمی نەناسرێن، ئەو هەوڵ و کارانە بەردەوام عەیب و کەموکوڕیی یەکدەستبوونیان لەسەر دەمێنێتەوە و پێویستیی گرنگیدان بە تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ ژنی کوردیش تۆختر دەخەنە ڕوو.

لە حاڵێکدا کە دەزانین ژنانی نیشتەجێی ناوچە کوردنشینەکان، کە بەزۆری لە ڕوانگەی پێکهاتەی حەشیمەتی و ئەتنیکییەوە بە پەڕاوێزخراو و کەمیینەکراو لە قەڵەم دەدرێن، زیاتر لە ژنانی دی گیرۆدەی هەڵاواردنی نەتەوەیی، سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتوورین و قەیرانی ئابووری و هەژاریی هەردەم‌زیادکەر، بێکاری و هتد ئەزموون دەکەن و کەم و کوڕییە ڕفاهییەکانی وەک کەمیی ئاو و پیسبوونی ژینگە و نەبوونی قوتابخانە و ئیمکانیاتی پەروەردەیی هاوشێوە و هاوئاستی ناوەند و ئەتنیکە زاڵەکان، چۆڵبونی لادێکان و نەبوونی خزمەتگوزارییە دەوڵەتی- کۆمەڵایەتییەکان ئەزموون دەکەن، هاوکات لەگەڵ قەیرانی سیاسیی وەک نەبوونی پەروەردە بە زمانی دایکی، هەڵاواردنی ئەتنیکی و ئایینی کە خۆی دەبێتە هۆی دەستگیرکردن و گوشار و زیندان و ئێعدامی بەربڵاو و کۆمەڵیک بابەتی هاوشێوەی ئەمانە بەرەوڕوون، قەت ناکرێ بڵێین ئەزموونی ئەوان لە ستەم تەنها گرێدرای ڕەگەزەکەیانە و تەنانەت ئەزموونی ئەوانلەم بوارەدا هاوشێوەی ئەزموونی گرێدراوی ڕەگەزی ژنێکی ناوەندنشینی چینی مامناوەندی سەر بە هەریەک لەو ئەتنە سەردەستانە نییە. دەبێ ئەوەش لە بەرچاو بگرین کە ئەو کێشە و قەیرانانەی ناوبران، زۆربەی جار گوشارێکی بەربڵاو بەسەر خێزانە کوردەکاندا دەسەپێنن کە بار و قورساییی بەشی هەرە زۆریشیان دەکەوێتە ئەستۆی ژنی کوردەوە؛ ژنان لە ئەو شار و لادێ کوردنشینانەی لە ئاوی پاک و مسۆگەر بەهرەمەند نین، دەبێ ئەرکێکی زۆر زیاتر بکێشن تاوەکوو ئاو و خاوێنیی ماڵ و خێزانەکەیان دابین بکەن و لەم ڕیگەدا تووشی دەیان گرفت و هیلاکی و نەخۆشیی سەخت دەبن. ئەو حاڵەتانەی ژنانی بەهرەمەند لە دەرفەتە خۆشگوزەران و ڕفاهییەکانی چینی باڵا و ناوەندنشین و دەسەڵاتداری وڵات لێی دوورن و یان کەمتر تووشی ئەم دەردیسەرییانە دەبن. یان نموونەیەکی دیکە، لەو خێزانانەدا کە پیاو یان باوکی ماڵ بە ساڵان بە تاوانی سیاسی‌بوون زیندانی دەکرێت، لە بەر هۆکاری سیاسی لە کارەکەی دەردەکرێت، یان مەترسیی ئێعدام و ئەشکەنجە و دوورخستنەوە و نەخۆشینە دەروونییەکانی لە سەرە، ئەوە ژنی کوردە کە دەبێ بە شێوەی دووقات بۆ گوزەرانی ژیانی خۆی و منداڵەکانی و دابین‌کردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی خێزانەکەی، قۆڵ هەڵماڵێت و جوانی و سەلامەتیی خۆی فیدا بکات.

شێوازەکانی بەکارهێنانی ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ ژنی کورد

هاوشێوەی تیۆرییەکانی دیکەی کۆمەڵناسیی ڕەگەز و جێندەر، کۆمەڵێک خوێندنەوەی و لایەنگریی جیاجیا سەبارەت بە تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی لە ئارادایە کە هەندێکیان تەنانەت دژ بە یەکدین. خوێندنەوە لیبڕاڵی و پۆست‌مۆدێڕنەکان بە نیسبەت وتەزای هەڵاواردنی کۆمەڵایەتی و مێکانیزم و ئاقارەکانی بەرهەم‌هێناوەی، بەزۆری دژ بە تەفسیرەکانی فێمینیستە چەپە مارکسیستەکانە لە مەڕ ئینتێرسێکشناڵیتی. ئەم تیۆرییە لە لایەکەوە بۆ ڕەچاوکردنی ڕاڤەی ڕەگەزی و نیژادی لە ماتریالیزمی مێژووییدا و لە لایەکی دیکەشەوە بۆ فێمینیستە لیبڕاڵەکان بە هۆی دەرکی پێوەندی و دانووستانە ماددییەکانی زاڵێتی یارمەتیدەر بووە. ئینتەرسێکشناڵەکان هەروەها توانیویانە فێمینیزمی سپی ناچاری ڕەچاوکردنی جیاوازی و زنجیرەپلەییی ڕەگەزی، نیژادی، چینایەتی و سێکسواڵیتی بکەن. زۆرێک لە توێژەرە فێمینیستەکان ئەم جۆرە شیکردنەوانە بەهۆی بڕوایان بە پۆتانسیەڵی ڕادیکاڵی [ئینتێرسێکشناڵیتی] بۆ گۆڕینی شێوازە کۆمەڵایەتییەکان، تێکدانی نەزمی سەرکوتکاری زاڵ و بەسیاسی‌کردنی زۆربەی سووژەکانی کۆمەڵگا، بەکار دێنن، وێڕای جەختکردنەوە لەو خاڵەش کە دەرچوونی تەواو لە پێوەندییەکانی دەسەڵات و زاڵێتیی نامومکینە چون پێوەندیی نوێی هێز/ زانست بەردەوام لە سیستەمە تازەکانی پۆلێنبەندیدا دووبارە جێگیر دەبنەوە. هەروەک تیتی باتچاریا لە لێدونێکیدا لەسەر تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی دەڵێ؛ “ئەم تیۆرییە لە ڕوانگەی سیاسییەوە هەڵگری گەلێک تایبەتمەندیی بەرز و باڵایە و بەرەو چەشنێ هەڵوێستی “دژ بە نیژادپەرەستی” دەڕوات کە بەرزی دەنرخێنین. ئەمە بەو مانەیە کە گەر فێمینیستێک پێمان بڵی خۆی بە ئینتێرسێکشناڵ دەزانێ، لێمان ڕوونە کە ئەم کەسە دژ بە نیژادپەرەستییە و لایەنگری مافی کەمیینەکانیشە و ئەمەش گەلێک باشە. بەڵام هەر کە باسەکە دێتە سەر تیۆری و ڕاڤە تیۆریک و میتۆدۆلۆژیکەکان، ناکرێ بە دیدێکی ڕەخنەگرانەوە لە ئینتێرسێکشناڵیتی نەڕوانین. چونکە بەشێكی زۆر لەو ڕەخنانەی ئاراستەی کراون، لە مەڕ موزائیکی‌بوونی ئەم تیۆرییە و نەبوونی پێوەندییەکی دینامیک لەنێوان شوناسە فرەجۆرەکان، بەجێ و دروستن.”[13] کەوابوو، سەرەڕای ئەو دەستکەوت و بەرهەمانەی ئەم تیۆرییە بۆ لێکدانەوەکانی ژنان و لە ئاستێکی سەرتردا بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان و زانستە مرۆیییەکان هەیبووە، ئینتێرسێکشناڵیتی بە هۆی نەبوونی میتۆدناسییەکی یەکتربڕی دیاریکراو، بەکارهێنانی ژنانی ڕەش‌پێست وەک سووژەی جەوهەری و زاتگەرایەنای یەکتربڕ، سیاسەتی شوناس و ستراکچڕاڵیزمی کولتووری، تیۆریی‌بێزی، بەرپەرچدانەوەی ئاستە ڕاڤەیییە ماتریالیستییەکان و لە کۆتاییدا لەبەر میتۆدۆلۆژیی تاکگەراییانە لەلایەن توێژەر و بیرمەندانی سەر بە شەپۆلە جیاجیاکانی ئاقاری ڕەگەز و جێندەرەوە ڕەخنەی ئاراستە کراوە. کەسانێکی وەک مەک کال[14] و چانگ[15] وەک دوو کەس لە گرنگترین توێژەرانی ئەم تەوەرە باس لەوە دەکەن کە “سەرباری سەرهەڵدانی ئینتێرسێکشناڵیتی وەک مۆدێلی سەرەکیی توێژینەوە لە لێکدانەوەکانی ژناندا، باسێکی کەم سەبارەت بە لێکدانەوەی، واتا میتۆدەکەی، لە ئارادایە.”[16] کەواتە بە بڕوای مەک کاڵ، ئەوەی توێژینەوەی فێمینیستی لە مەڕ ئینتێرسێکشناڵیتی ئاستەنگ دەکاتەوە بە پلەی یەکەم دەگەڕیتەوە بۆ میتۆدەکان، نەک بۆ ناوەرۆک، یان تیۆری یاخود فەلسەفە.[17] لە لایەکی دیکەوە ڕەخنەی جێنیفێر ناش بۆ پێناسەی تەمومژاویی خودی ئینتێرسێکشناڵیتی و ئێعتیباری ئەزموونی دەگەڕیتەوە[18]. بە بڕوای یوواڵ داویس یەک لە کێشەکانی مۆدێلی پێشنیاردراوی ئینتێرسێکشناڵیتی ئەوەیە کە ئەم مۆدێلە بەزۆری لە ئاستێکی ڕاڤەیی، واتا ئاستی ئەزموونیدا دەمێنێتەوە و جیاوازییەک لەنێوان ئاستە جۆراوجۆروکاندا دانانێت؛ واتا ئاستەکانی ماددی و نواندنەوەیی لێک جیا ناکاتەوە و شێوازەکانی ڕێکخراوەیی، دامەزراوەیی، نێوان‌زەینی و بنەماڵەیی زۆربەی جار ڕەچاو ناکرێت.[19] ڕەخنەگران لەسەر ئەو باوەڕەن کە ئەم تیۆرییە زیاتر لەوەی پێویستە گرنگی بە سۆبێکتیڤیتیی دەدات و دەوری بونیادەکان لە بەرچاو ناگرێت.

دەکرێ بڵێین ئەمانە کۆکراوەی سەرجەمی ئەو ڕەخنانە بوون کە ئاراستەی ئەم تیۆرییە کراون. بەڵام دەبێ ئەوەش بڵێین کە بابەتەکە بە نیسبەت ئێمەی کوردەوە زۆر جیاوازە. ژنی کورد هێشتا نەکەوتووەتە سەر ڕێگا سەرەکییەکە و هەر خۆشی وەک دیاردەیەکی نوێباو بە شک و گومانەوە لێی دەڕوانرێت و خودی تیۆرییەکە بە نیسبەت ژنی کوردەوە تیۆریزە نەبووە. مانای ئەوەی کە ئەزموونی ژنی کورد تا ئێستاش بە داڕشتنەوەیەکی پەسن و گونجاو نەهاتۆتە ڕۆژەڤەوە. ژنی کورد هێشتا جیاوازی و بێبەری‌بوونەکانی نەگواستووەتەوە بۆ پانتاییی باسێکی زانستی و وەک دەگوترێ مەحکەمەپەسەند. ژنی کوردیش هاوشێوەی ژنانی ئەمریکیی بە ڕەچەڵەک ئەفریقی کوژرانی باوک و برا و کورەکانیان بینیوە، منداڵی خۆیان بە هۆکاری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووییەوە لەدەست داوە، بۆ دیداری کچان و کوڕانیان ڕوویان لە زیندانەکان کردووە و گەلێک خەساری گەورە و بچووکی تاکەکەسی و کۆییان بەسەردا هاتووە. ئەم ڕەنجانە کە هەموو دەکەونە سەر سنوورەکانی هەڵاواردنی نیژادییەوە کەسانێک ئەزموونی دەکەن کە خۆیان لە کەوشەنی هەڵاواردنە ڕەگەزی و جێندەرییەکاندا هەموو ستەمە پێناسەکراوەکانیان بە زیادیشەوە بە سەردا هاتووە. ژنی کورد هاوئاسۆ لەگەڵ ژنبوونی، شایەتی ڕەنجی ئازیزەکانیشی بووە، لە هەموو ژنێکی دی زیاتر بە پەرۆشی بارودۆخی پیاو و گەنجەکانی هاونەتەوەی خۆیەوە بووە. بێ‌جێگە نییە گەر بڵێین هەستیاریی سیاسی و کۆمەڵایەتی بەهۆی هەمان هۆکاری سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە، کە بە تانوپۆی ژیانیدا چنراون، لە ژنانی دیکە زیاترە. دەرکی ژنی کورد لە شوناسی ئەو توندوتیژییەی بە سەر خەڵکەکەیدا دێن و ستەمێک کە هەمیشە بەردەوامە وای لە ژنی کورد کردەوە کە لە چاو دیتران ستەمێکی دوولایەنەیان بەر بکەوێت و کاریگەری لەسەر کۆمەڵگایان دابنێت.

ئەو جیاوازی و بێبەری‌بوونە تاک و تایبەتییانەی زۆر قووڵ کاریگەرییان کە سەر ژیانی “ژنی کورد” داناوە گەر بە شێوەیەکی ڕاست و دروست کاریان لە سەر بکرێت بێگومان دەتوانن دەنگ و داخوازییەکانیان بەگەیەننە شوێنی مەبەست و پێناسەیەکی نوێ بۆ پرسی “دادپەروەریی کۆمەڵایەتی” و “ستەمە چەندلایەنەکان” پێشکەش بکەن. باش دەزانین کە ناکرێ شوناسی ئەم ژنانە تەنها بەپێی ڕەگەزیان دیاری و پێناسە بکرێت. ژنی کورد دەبێ خۆی باسی ژن‌بوون و ستەمە گرێدراوەکانی بکات و پێشنیاری خۆی بۆ ڕێگاکانی گۆڕینی پێوەندییەکانی وەستاو لە سەر زاڵێتی هەبێت. دەبێ بە شێوە و شێوازی جۆراوجۆر دەنگی خۆی بگەیەنێتە گوێی هەمووان و لێرەوە بۆ ڕێخستنی بزووتنەوەیەکی گەورەی فێمینیستی بەکاری بێنێت. کۆمەڵێک کار و شێوازی چالاکی هەن کە لەم بوارەدا ژنی کورد دەتوانێ ئەنجامیان بدات و سوودیان لێ وەربگرێت. یەکەم هەنگاو دەبێ ژنی کورد هەوڵ بدات بوون و هەستییەکی سەربەخۆ لەوانەی پێشتر وەک پێناسە و پێداهەڵگوتنەکان لێی ئاڵابوون، بە پیاو و خێزان و نیشتمانیشەوە، بۆ خۆی دەستەبەر بکات.  پێویستە پڕۆژەیەکی گشتی بۆ ئازادیی ژنی کورد، بێتە ناساندن و تێیدا زۆر گرنگە کە نیژاد و چین لە ناوەندا جێگیر بکرێت و میحوەرییەتی هەیبێت.

دەبێ بەرەنگاری هەموو ئەو بەربەستانە ببێتەوە کە کەوتوونەتە سەر ڕێگای. هەنگاوە کردەوەیییەکان لەم بارەوە بریتین لەوەی کە ژنی کورد دەبێ بە کەڵک‌وەرگرتن لە کەرستە مۆدێڕن و هەنووکەیییەکان باس لە ئەزموونەکانی خۆی وەک “ژنی کورد” بکات. بانگ هەڵدان و نووسین بکاتە یەک لە شێوازەکانی قسەکردن لەسەر “زنجیرەی هەڵاواردنەکان” و بە وەرگێڕانی دەقە فێمینیستییەکان ڕۆشنبیرییەکی کۆیی لەنێو ژناندا بەرهەم بێنێت. پێکهێنانی بەرەیەکی هاوبەش لە هەموو ژنانی کورد بە هەموو بیر و باوەڕێکەوە، بەڵام بەو خاڵە هاوبەشەوە کە سەرپاکیان ژنی کوردن وێڕای ئەو ستەمە فرەڕەهەندانەی بە درێژاییی مێژوو ئەزموونیان کردووە، بێگومان دەبێتە هۆی یەکانگیرییەکی بەسوود و کاریگەریی زۆری لە ناوەندە جیهانییەکاندا دەبێت. لە ڕاستیدا گەر بڕوامان بە تیۆرییەکی وەک ئینتێرسێکشناڵیتی هەبێت بەڵام تەوەری “ژنی کورد” وەک دیاردەیەک کە ئەو کەپاسیتییەی هەیە جێگەی خۆی لەنێو دیالکتیک و گوتارە جیهانییە پێوەندیدارەکاندا بکاتەوە، نەبینین، یان تەنها بیر لە پاراستنی جیاوەکە چینایەتی، سیاسی و کولتوورییەکان دەکەینەوە و یان تووشی جۆرێک لە ڕیاکاریی ڕۆشنبیریی ناسیۆنالیستی هاتووین. بە گشتی پێویستە بگوترێ ژنی کورد دەبێ بە دوای جۆرێک لە یەکگرتوویی لەنێو بزووتنەوەیەکی پەڕگیردا بکەوێت تاوەکوو بتوانێ پێگە و دۆخی خۆی بە ڕەسمی بە هەمووان بناسێنێت.

بەربەستەکانی سەر ڕێگای ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ ژنی کورد

ڕاستە کە بندەستیی ژنان و ئەو هەڵاواردن و ستەمەی بەسەریاندا دێت، ڕەگی لە بونیادی پیاوسالاریدایە بەڵام ئەم بونیادە پڕ لە هەڵاواردنە، لە پێوەندی لەگەڵ بونیاد و قڵەشە کۆمەڵایەتییەکانی دیکەدا کار دەکات؛ بۆ نموونە سیستەمی چینایەتی و نەتەوە و ئایین؛ و هەروەها ئیستیبدادی سیاسی کە دەتوانێ بە فاکتەرێکی کاریگەر لەم بارەوە بێتە ئەژمار. هەریەک لەم بونیادانە بە تەنها یان لە پاڵ یەکدیدا، هەڵبەت بە ئۆلگووی “جیاواز”ەوە، لەسەر بندەستیی ژنان لە کۆمەڵگادا کاریگەری دادەنێن. هەر ئەو جیاوازییانەی بابەتەکەی لێ ئاڵۆز کردووین بریتی لەوەی کە کام داخوازی لە پێشدایە  یان پێشەمیی بە کامیان بدرێت؟ کام داخوازییان و چۆن دەبێ بچێتە ئەجیندای کاریی بزووتنەوەکەوە؟ ئەمانە کۆمەڵێک پرسیارن کە بەردەوام کاتی گەیشتن بە باسێکی پێوەندیدار بە دۆخی ژنانەوە دێنە ئاراوە و قەتیش وەڵامێکی جێ‌متمانەیان پێ نەدراوەتەوە. بەڵام هەروەک لەم وتارەدا چەندین جار ئاماژەی پێدراوە توێژینەوە لەم بوارەدا پێویستی بە دەرکی شوناسی ستەمە چەند ڕەهەندییەکانە، دەرکی شوناسیش کارکردنێکی هەمەلایەنە و پەڕگیر داوا دەکات کە لە لایەکەوە پێداویستییەکانی بەشی تیۆریکی بابەتەکە دابین بکات و لە لایەکی دیکەشەوە بە پەروەردەیەکی وەهاوە کاری کردبێت کە لە پراکسیس و کردەوەشدا هەست بە کەموکوڕییەکی ئەوتۆ نەکرێت. بەداخەوە کورد لەم بوارەدا نەک هەر کەم‌کار بگرە خەمساردیش بووە. ژنی کورد لە نەبوون و فێقدانی گەلێک پاڕامێتری زەروور بۆ ڕەخساندنی مەیدانێکی گونجاو بۆ کارابوون و خۆ پێناسەکردن، دەتوانین بڵێین هیشتا تەنانەت نەکەوتووەتە سەر ڕێگای سەرەکیی کارکردن لەسەر ئەم تیۆرییە. ژنی کورد هێشتا نەیتوانیوە خاوەنی دیسکۆرسی تایبەت بە خۆی بێت، بەردەوام کەوتووەتە پەڕاوێزی حیزب و ڕێکخراوەکانەوە و هەر ئەمەش وای کردووە کە نەکرێ هاوپەیمانییەکی گشتگر لە هەموو ئەوانەی وەک “ژنی کورد” پێناسەیان بۆ کرا، پێک بێنێت یاخود کۆڕ و کۆنفڕانسێکی گشتی و هەمەلایەنە کە بکرێ بۆ دەستکەوت و مانیفێستی بگەڕێینەوە، ببەستێت. دیالکتیکێکی بزۆز لەنێوان “ژنی کورد”دا بەدی ناکرێت. فێمینیزم یەکەم ڕێبازێکی فیکرییە کە هەموو کورد، بۆ دژایەتی‌کردنی، یان لانی کەم بۆ هەوڵنەدان بۆ تێگەیشتن و پەرەگرتنی، لەسەری کۆک و هاوڕان. ئەنجامی ئەم ڕوانگانەش بێ‌گومان گرنگی‌نەدان بەو مێکانیزمانەیە بۆ گەشە و پەرەی هەر تەوەرێک پێویست و زەروورە. چوارچێوەیەکی تیۆریک لەم بوارەدا بۆ کورد دابین نەکراوە. ئەمەش بە نەبوونی بەرچاوی کاری فیکری و کولتووری لەم بارەوە دەسەلمێندرێت. کەم تا زۆر دەتوانین بڵێین زیاتر لە ٩٩٪ی دەقە فێمینیستییە کاریگەر و جیهانییەکان وەرنەگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی. هیچ گۆڤارێکی تایبەت بە ژنان کە پسپۆڕانە بپەرژێتەر سەر ئەو مژارە کارا نییە و یان گەر بوونێتیش لە چەند ژمارەیەک زیاتری نەخایاندووە. بەرەیەکی هاوبەش کە زۆربەی زۆری لایەن و ناوەندەکان بگرێتەوە پێک نەهاتووە و قەت بابەتی “ژنی کورد” نەچۆتە ڕۆژەڤەوە، لە ئاقارێکدا کە هیشتا گومان لە بوونی خۆی دەکرێت، بازنەی وشە تایبەتییەکانی هێشتا ئەوەندە بەرتەسکن، گومان لە بەکارهێنانیان لە شوێنی ڕاستی خۆیاندا دەکرێت وخاوەنی ناوی وەک دەگوترێ بیرمەند وئەکتیڤیستی ڕاستەقینە نین و ئەوانەی لەم بوارەدا کار دەکەن تەنها بە ناوی هەڵسووڕاو و چالاکەوە ناو دەبرێن، لە جوگڕافیایکدا کە زمانی ژنی لە زمانی شێعر تێنەپەڕیوە و ئەندێشەیەکی پشتبەستوو بە زانست و مەعریفەی بەسوود لە مەڕ ژنان تێیدا ڕەگی دانەکوتاوە، ئەستەمە چاوەڕێی سەرهەڵدانی دەستبەجێی کارکردن بە تۆرییەکی وەک ئینتێرسێکشناڵیتی بکەین.

هەموو ئەمانە و گەلێک تەوەری دیکە کە دەکرێ وەک بەربەستی سەر ڕێگای ئینتێرسێكشناڵیتی بۆ ژنی کورد ناویان ببەین، لە حاڵێکدایە کە لەوانەیە زۆربەمان گوێبیستی ئەم بابەتە بووبێتین کە ژنی کورد بەراورد بە ژنانی دیکە ئازادتر و لەبەر ئەوەی لە کۆمەڵگایەکی کراوەتردا دەژی، سەربەخۆترە و تەنانەت ڕەنگە بگوترێ ژنی کورد لە پەڕاوێزدا نییە و چەندین هۆکار و شایەتحاڵیش بۆ ئەم وتە پێشکەش بکرێت. بەڵام لە وەڵامدا دەبێ بڵێین ژنی کورد بەردەوام لە چەندین کڵێشەی بەڕواڵەت پارێزەری مافەکانی و لە بنەڕەتدا دوورخەرەوە لەو هەوڵ و پراکتیکەی پێویستە پێی بگات، لە قاڵب دراوە. ئاشکرا کردنی ئەو داڕێژگەیەی ژنی کوردی تێدا یەخسیر کراوە، دەبێتە یەکێکی دی لە مەبەستەکانی ئەو ڕێگایەی لەم وتارەدا بە جەختەوە باس کراوە. دۆخی ژنی کورد هەم بەراورد بەو نەتەوانەی لە ڕووی جوگرافیایییەوە لێی نزیکن و هەم بەراود بە ئەزموونی ژیانکردی لەگەڵ پیاوی کورد، خاوەنی کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ناوازەیە کە ڕێگە بۆ شیکردنەوە و ڕاڤەی ئینتێرسێکشناڵیتی دەکاتەوە. لە لایەکەوە دەگوترێ ژنی کورد لە چاو ئەو ژنانەی ئاماژەیان پێدراوە لە ماف و ئازادیی زیاتر بەهرەمەندە و تەنانەت بە جۆرێک لە پێداهەڵگوتن و بە شان و باڵدا هاتنیش وەسف بکرێت؛ یەک جلی کوردیی پیاوانەی لە بەر بکات و  یەک بە ناوی “تەوار”ەوە بیناسێنێت و تەلار و تاوەری بە ناوەوە بکات. بەڵام ئەم وەسف‌کردن و ناساندنە لۆکاڵییەش گەر نەچێتە خانەی مەعریفە و تیۆرە فیمینیستییەکانەوە، هیچ دادێک بە ژنی کورد نادات.

ئەنجام

سیاسەتی شوناس و تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی بەهۆی ئەو پاڕادۆکسە واقیعییانەوە هاتوونەتە ئاراوە کە ژنانی ڕەنگین‌پێست لە دەیەکانی ٦٠ و ٧٠ی سەدەی ڕابردوودا لە ویلایەتە یەککگرتووەکانی ئەمریکا ئەزموونیان کردووە. ئەم تیۆرییە بەرانبەر بە خەبات دژی زنجیرەپلەیییەکانی دەسەڵات و پاوانخوازیی فیمینیستی، خۆی بە بەرپرس دەزانێت و بۆ ئەم مەبەستەش، وەک ئالتەرناتیڤ و ڕێگەچارە، جەخت لە “فرەڕەهەندی”ی ئەزموونی ژیانکردی تاکەکانی پەڕاوێزی کۆمەڵگا و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی دەنگ و ئەزموونەکانیان دەکاتەوە. نابێ ئەوەشمان لە بیر بچێت کە هەر لە سەرەتای دروستبوونیەوە تا ئێستا، ئینتێرسێکشناڵێتی هۆگری خاڵێکی یەکتربڕێ تایبەت بووە: بەریەککەوتنی ئەتنیسیتی و ڕەگەز. هەروەها ئینتێرسێکشناڵیتی ڕێگایەکی تایبەت بۆ تێگەیشتن لە پێگەی کۆمەڵایەتییە لە سیستەمەکانی ستەمی یەکتربڕ و فرەلایەندا. ئینتێرسێکشناڵیتی بەتایبەت ڕاڤەیەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە سیستەمەکانی هەڵاواردنی نیژادی، چینە کۆمەڵایەتییەکان، ڕەگەزی، سێکسواڵیتی، کەمیینەیی، نەتەوایەتی و تەمەن لە تایبەتمەندییەکانی بونیادی دوولایەنەی ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکانە کە ئەزموونەکانی ژنی کورد بەئاسانی تێدا جێگیر دەبێت و لە ڕاستیدا ژنی کورد ەتوانێ دەنگ و شێوازێکی تازەی پێببەخشێت. ئێستا کە ئینتێرسێکشناڵیتی خۆی گۆڕاوە بۆ پڕۆژەیەکی فیکریی جیددی و بووە بە ئامرازێکی بەهێز بۆ دەرخستنی دەنگی پەڕاوێزنشینان، ئەو بەرپرسیارێتییە دەکەوێتە ئەستۆی توێژەرانی بواری ژنان بە گشتی و  بواری ئینتەرسێکشناڵیتی بە تایبەتی کە تیۆریزەکردنی دۆخی ژنی کورد بکەنە ئامانجی خۆیان و بە شێوەی بنچینەیی هەوڵ بۆ توێژینەوە و لێکدانەوەی ئەم تیۆرییە بدەن. ڕوونە کە ژنی کورد لە بەر ئەوەی وەک بەرەیەکی زۆر دیار لەو ژنانەی لێکئاڵاویی هەموو جۆرەکانی هەڵاواردن و ستەم ئەزموون دەکەن،هاتۆتە ناسین، بێ‌گومان گەر بە ڕێگایەکی کاریی دروست و بەجێدا ڕێ بکات، دەتوانێ داهاتوویەکی بەسوود و کاریگەر بە نیسبەت ئەم تیۆرییەوە بۆ خۆی دەستەبەر بکات.

[1] Collins, Patricia Hill. Black feminist thought: Knowledge, consciousness, and the politics of empowerment. routledge, 2002

[2] McCall, Leslie. «The complexity of intersectionality.» Signs: Journal of women in culture and society 30, no. 3 (2005): 1771-1800. 1771

[3] Crenshaw, Kimberle. Demarginalizing the intersection of race and sex: A Black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory, and antiracist politics [1989]. Routledge, 2018

[4] Nash, J.C., 2008. Re-thinking intersectionality. Feminist review, 89(1), pp.1-15.

[5] مارکسیسم، فمینیسم، و «اینترسکشنالیتی»، شهرزاد مجاب و سارا کارپنتر، ترجمه جلوه جواهری، منتشرشده در سایت بیدارزنی

[6] نشانگان خستگی فمینیسم سفید، بِرِنا بهندر و دنیس فِرِایرا داسیلوا، ترجمه فیروزه مهاجر. ۱۳۹۲

[7] مانیفستی علیه آن زن، مونا کریم، ترجمه هما مداح، منتشرشده در میدان، ۱۳۹۴

[8] Collins, Patricia Hill. «Black feminist thought in the matrix of domination.» Black feminist thought: Knowledge, consciousness, and the politics of empowerment 138, no. 1990 (1990): 221-238.

[9] Smith, Barbara. «The Truth That Never Hurts Writings on Race, Gender, and Freedom.» (1998). 112

[10] Crenshaw, Kimberlé (2001) ‘Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics and Violence against Women of Color’, paper presented at the World Conference Against Racism.

[11] Hooks, B., 2000. Feminist theory: From margin to center. Pluto Press. P. 16.

[12] Hancock, A.-M. (2007). «When Multiplication Doesn’t Equal Quick Addition: Examining Intersectionality as a Research Paradigm». Perspectives on Politics, 5(1), 63-79. 63

[13] https://www.youtube.com/watch?v=AGAXenvbIjEهەروەها بڕوانن:

Bhattacharya, Tithi. «Social reproduction theory: Remapping class, recentering oppression.

[14] McCall, L. (2005) ‹The complexity of intersectionality› Signs, Vol. 30, No. 3

[15] Chang, R.S. and Culp, J.M. (2002) ‹After intersectionality› University of Missouri-Kansas City Law Review, Vol. 71.  P. 485

[16] McCall, Leslie. «The complexity of intersectionality.» Signs: Journal of women in culture and society 30, no. 3 (2005): 1771-1800. P. 1795.

[17] McCall, Leslie. «The complexity of intersectionality.» Signs: Journal of women in culture and society 30, no. 3 (2005): 1771-1800. P. 1795.

[18] Nash, Jennifer C. «Re-thinking intersectionality.» Feminist review 89, no. 1 (2008): 1-15.

[19] Yuval-Davis, Nira. «Intersectionality and feminist politics.» European journal of women’s studies 13, no. 3 (2006): 193-209.197

The post ژنی کورد و ئینتێرسێکشناڵیتی appeared first on ژنەفتن.

لە ناوەندی مانگی بووری، مردنی ژینا ئەمینی، کچە کوردی تەمەن 22 ساڵ ڕاگەیەنرا، دوای ئەوەی “پۆلیسی ئەخلاق (گشت ارشاد)” بە تۆمەتی لەبەرنەکردنی باڵاپۆشیی ئیسلامی وەک پێویست، گرتبوویان. ماڵپەڕێکی ئێرانی وێنەی تیشکی ئێکسڕای بڵاوکردەوە کە لای ڕاستی کەلەسەری شکاوە و گوترا کە بەهۆی لێدانی پۆلیسەوە بووە. ئەم ڕووداوە، شەپۆلێکی فرەوانی خۆپیشاندانی لە زۆربەی شارەکانی ئێراندا بەدوای خۆیدا هێنا و ژنانیش پێشەنگی ئەو خۆپیشاندانانە بوون و بە سەتانیان لەچکەکانیان لە سەریاندا فڕێ دا و لە گۆڕەپانە گشتییەکاندا سووتانیاندن و هەندێکیش لەپێش چاوی کامێرادا بۆڕەتکردنەوەی لەچک، قژیان تراشی.

دوو مانگ پێش ئەو هەڵمەتی خۆپیشاندانانە، ڕژێمی ئێران “ڕۆژی نیشتمانیی باڵاپۆشی و پاکیزەیی” ڕاگەیاند و لە بەرپەرچدانەوەیدا، چەند کۆمەڵەیەک لە ژنانی ئێران، هەڵمەتێکیان بۆ هەڵماڵینی باڵاپۆشی بەرپا کرد و دژی هەڵمەتەکەی ڕژێم وەستانەوە کە پێیان وا بوو، بەشێکە لە چەوساندنەوەی نوێی ژنان. پاشان لەناو ئێران و دەرەوەی ئێرانیش، هاشتاگێک بۆ دژایەتیی باڵاپۆشی ڕاگەیەنرا. دەتوانین بڵێین ساڵ نییە بەسەر ئێراندا بڕوات، بەبێ ئەوەی هەڵمەتی جۆراوجۆ لە دژی باڵاپۆشی بەڕێوە نەبرێت، وێڕای ئەو یاسا توندانەی لەو وڵاتەدا هەن و سزای توند و گرتنی چەندان ساڵیشی پێوەیە. لەوەتەی کۆماری ئیسلامیی ئیران هەیە، بە یاساک هەموو کچێکی لە تەمەنی ١٣ ساڵییەوە ناچار کردووە باڵاپۆش بن و لەو کاتەوە لادانی لەم یاسایەی بە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی و بڵاوبوونەوەی ئاکاری ڕۆژئاوایی و بەڕەڵایی هەژمار کردووە.

لە ئەفغانستان، وێڕای ئەو ترسە زۆرەی بزووتنەوەی تاڵیبان دروستی کردووە و بە ئاسانی فیشەکێک بە سەری هەر کچێکەوە دەنێن کە بەرگەکەی بەپێی پێوەرەکانی ئەوان نەبێت، کەچی لە مانگی ئابی ڕابردوودا، ژنانی شاری کابوول خۆپیشاندانیان کرد و دروشمی “دادپەروەری دادپەروەری، لە جەهالەت بێزار بووین”یان بەرز کردەوە. هەروەها لە مانگی ئایاردا ناڕەزایییان دژی ڕووپۆشی زۆرلەملێ دەربڕی. لە سەرەتای ئەمساڵیشدا، ژنان بۆ ناڕەزایی لە بڕیارەکانی “وەزارەتی فەرمان بە چاکە و ڕێگری لە خراپە” چوونە سەر شەقامەکان بەڵام هەر زوو سەرکوت کرا. یەکێک لە ژنان بە کورتی دۆخی ژنی لەو وڵاتە باس کرد: “وا هەست دەکەم تەنیا لەبەر ئەوەی ژنم، ئەمە خۆی لە ئەفغانستان تاوانێکە لە تاوانەکان.”

لە تورکیا دۆخەکە جیاوازە. پاش دوو دەیە لە دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی و کۆنتڕۆڵکردنی هەموو جومگەکانی کۆمەڵگە لەلایەن گرووپە محافزکارەکانەوە و بەکارهێنانی لەچک وەک هێمایەک بۆ پێبەندکردنی ژن، ئەمساڵ شەپۆلێکی هەڵماڵینی باڵاپۆشی دەستی پێ کرد و لەسەر تۆڕەکانی کۆمەڵایەتیدا ژنان گرووپێکیان بە ناوی “بەتەنێ نیت”یان دامەزراند، تێیدا هاوکاریی ئەو ژنانە دەکەن کە دەیانەوێت لەچکەکانیان لە سەریان لا ببەن. لە وتارێکی ڕۆژنامەی “واشنتن پۆست”ـدا هاتووە: “ناتوانین بزانین ژمارەی ئەو ژنانەی دەیانەوێت لەچکەکانیان فڕێ بدەن چەندن، بەڵام وا دیارە ئەو ئامانجەی ئەردۆغان هەیبوو کە نەوەیەکی پێبەند دروست بکات، بە شێوەیەکی پێچەوانەی ویستی ئەو دەڕوات.” یەکێک لە خانمانی تورکیا دەڵێت: “کاتێک بۆ یەکەم جار لەچکەکەم فڕێ دا، وام هەست دەکرد لە هەموو لایەکەوە سەیر دەکرێم، بەڵام ئەو هەستەی کە هەوا یاری بە تاڵەکانی قژم دەکات، زۆر جوان بوو.” ئەو خانمە باسی لەو پەستانە خێزانییانە کرد کە ژنان ناچار دەکات بێ ویستی خۆیان لەچک بکەن، تەنانەت دایکان چەندان مانگ لەگەڵ کچەکەیان قسە ناکەن، تەنیا لەبەر ئەوەی لەچکەکەیان فڕێ داوە. باوکان کچەکانیان لە قوتابخانە دەهێننە دەرەوە و لە ماڵەوە بەندیان دەکەن و تەنانەت لێشیان دەدەن، تەنیا لەبەر ئەوەی بیریان لە فڕێدانی لەچک کردووەتەوە. هەر لە تورکیادا نموونەی کچێک هەیە کە بەهۆی ئەو ئەشکەنجانەی ماڵباتەکەیەوە خراوەتە نەخۆشخانەی دەروونییەوە، ئیدی بە ناچاری دایبابی ڕازی بوون لەچکەکەی لا ببات.

“کاتێک بۆ یەکەم جار لەچکەکەم فڕێ دا، وام هەست دەکرد لە هەموو لایەکەوە سەیر دەکرێم، بەڵام ئەو هەستەی کە هەوا یاری بە تاڵەکانی قژم دەکات، زۆر جوان بوو.”

پاش بەهاری عەرەبی لە توونس، بە شێوەیەکی فڕەوان باڵاپۆشی بڵاو بووەوە، ئەویش وەک دژەڕەفتارێکی ڕژێمی پێشوو بوو، چونکە لەچکی قەدەغە کردبوو، بەڵام پاش ١٠ ساڵ، ئیدی دیاردەی لەچککردن کەوتە پاشەکشە و کچان بۆ دۆخی خۆیان دەگەڕێنەوە. خانمێک دەڵێت: “بەهۆی باڵاپۆشییەوە، نەمدەتوانی مێیەتی و جوانیم دەربخەم، هەستم دەکرد زۆر لە تەمەنی خۆم پیرترم، بەڵام کاتێک لەچکەکەم فڕێ دا، هەستم کرد لەکۆڵ قورسایییەکی گەورە بوومەوە کە خەریک بوو سینگمی دەتەقاند.” یەکێکی دیکەش دەبێژێ: “ئەو ویستەی بۆ باڵاپۆشی هەمبوو، ئیدی توایەوە، چونکە سروشتی خۆم لەدەست دابوو، ناچاری کۆمەڵێک کۆتی کردبووم کە بەهۆی باڵاپۆشییەکەوە نەدەبوو بۆ زۆر شوێن بڕۆم، بۆم نەبوو هەڵبپەڕم، یان تەنانەت بە قووڵی پێ بکەنم، چونکە پێکەنینی قاقا بۆ لەچکبەسەر نامۆیە، بۆیە بڕیارم دا خۆم ئازاد بکەم و بتوانم وەک هەر مرۆڤێک خۆم لەو شتە سروشتییە سادانە حەرام نەکەم. مامۆستایەکی زانکۆ لەو وڵاتە پێی وایە، دیاردەی باڵاپۆشی تەنیا بۆ ڕەتکردنەوەی ڕژێمی پێشوو بوو، ئێستەش دیاردەی هەڵماڵینی باڵاپۆشی بۆ ڕەتکردنەوەی ئەزموونی ئیسلامی سیاسییە.

کاتێک باشی ناڕەزاییدەبڕینی ژنان لەمەڕ باڵاپۆشیی بەزۆر دەکەین، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ سەتەی ڕابردوو، کاتێک ساڵی ١٩٢٣ سەفییە فەهمی، هاوسەری سەعد زەغلوول و هودا شەعراوی، پێشەنگی بزووتنەوەیەکی ژنانە بوون و یەکەم خۆپیشاندانی خانمانی میسریان لە گۆڕەپانی ئازادی بەرپا کرد و هەر لەوێدا لەچکەکانیان فڕێ دا و سووتانیان، کە وەک ڕەتکردنەوەی سەردەمی جەهالەت و تاریکی ئەم جووڵەیەیان بەکار هێنا، لەمەوە ڕەتی هەموو شتێکی ئەمپریالیزمی عوسمانییان کردەوە، ئیدی لەم چالاکییەوە ڕۆشنگەری سەری هەڵ دا و بۆ ماوەی دەیان ساڵ میسر لە گەشەی ڕابوونێکی کۆمەڵایەتی و کولتووری و فیکری و هونەریدا بوو؛ تەنانەت لە ساڵی ١٩٥٨ ڕۆژنامەی یونایتد پرێس نووسیویەتی: وەک بڵێی چیتر باڵاپۆشی لە میسردا کۆتایی هاتبێت.

لە ساڵانی هەشتای سەتەی ڕابردوودا، جارێکی دیکە باڵاپۆشی بۆ میسر گەڕایەوە و خرایە ژێر بەرهەڵسکاریی ڕژێمی حوسنی موبارەکەوە. لە ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزدا هاتووە: ڕێژەی باڵاپۆشی لە دەیەی یەکەمی ئەم ستەیە گەیشتووەتە ٩٠%، بەڵام لە ماوەی ساڵەکەی دەسەڵاتی ئیخوان موسلیمیندا، ڕێژەی باڵاپۆشی پاشەکشەی کرد، چونکە ڕێژەیەکی زۆری گەلی میسر دژی جۆری دەسەڵاتەکەیان بوون، کەچی جارێکی دیکە لە سەردەمی سیسیدا، شەپۆلی باڵاپۆشی دەستی پێ کردووەتەوە، بە تایبەتی لە گەڕەکە میللی و گوندەکاندا کە ئاستی بژێوی کزە. ئەمیش هەر بۆ بەرهەڵستیی حوکوومەتەکە دەگەڕێتەوە.

ئەم گەڕانەوە نوێیەی میسر بۆ باڵاپۆشی، بۆ بەرژەوەندیی ئیخوان موسلیمین ناگەڕێتەوە، بەڵکوو لە بەرژەوەندیی ئەزهەرە، چونکە ئیخوان جەماوەریان لەدەست داوە. ئێستە لەناو خەڵکیدا وا باوە، ئەزهەر بۆ داکۆکی لە بنەماکانی ئیسلام، لەگەڵ ڕژێمی سیسی، لە ڕکەبەرییەکی بەهێزدایە، تەنانەت خۆشیان دەیانەوێت ئەم بۆچوونە بڵاو ببێتەوە حەز دەکەن ڕۆڵی پۆلیسی ئەخلاق ببینن کە لە ئێراندا هەیە، واتە چاودێریی ئاکاری خەڵکی کۆمەڵگەی میسری بکەن.

لە ماوەی ئەزموونی دەیەکانی ڕابردوودا سەلماوە، ئەو هەوڵانەی دەگیرێنە بەر بۆ ئەوەی پیاوانی ئایینی تێ بگەیەنرێن کە باڵاپۆشی بنەمایەکی بنەڕەتیی ئایین نییە و داهێنراوە، سوودی نییە، هەروەها ئەوەش سەلماوە، ڕەوتە ئیسلامییەکان، میانڕۆ بن یان توندڕۆ، لەمەر بابەتەیلی ژناندا وەک یەک بیر دەکەنەوە؛ لە تێگەیشتنی هەمووشیاندا، ژن ئامێرێکە بۆ سێکس و بەخشینی چێژ بە پیاو، هەروەها هەموویان کۆکن کە پیاو دەبێت بەسەر ژندا زاڵ ببێت، پیاو وەلی ئەمری ژن، بەخێوکەر، پەروەردەکەر و چەتری سەری بێت و هەموو بڕیارێکش لای ئەوە. وێڕای ئەوەی دەشبینن، چەندان وڵات ژن بەڕێوەیان دەبات و زۆریش سەرکەوتوون. هەروەها ئەوەش سەلماوە، هەڵوێستی داعش، ئیخوان موسلیمین، ئەزهەر، ڕژێمی ویلایەتی فەقیهی ئێران، لە بابەتەکانی مامەڵە لەگەڵ ژناندا، کتومت وەک یەکن، ئەگەرچی لە شێوازەکانی ئەو مامەڵەیە گۆڕانیش هەبێت. بۆ نموونە، لە ئەفغانستان بە شێوەیەکی زۆر سەرەتایی ئەو چەوسانەوانە دەکەن، لە کۆماری ئیسلامیی ئێران، بە پەستانێکی جڤاکیی چڕ و فرەجۆر، لە میسریش بە شێوەی فەتوا و جۆری دیکە.

ڕەوتە ئیسلامییەکان، میانڕۆ بن یان توندڕۆ، لەمەر بابەتەیلی ژناندا وەک یەک بیر دەکەنەوە؛ لە تێگەیشتنی هەمووشیاندا، ژن ئامێرێکە بۆ سێکس و بەخشینی چێژ بە پیاو

هەموو ڕەوتە ئیسلامییەکان لە چوارچێوەی شەریعەتەوە دەڕواننە ژن و هیچیان ددان بەوەدا نانێن کە ئەو شەریعەتەی پێبەندین، لە گشت ڕوویەکەوە ستەم لە ژن دەکات. فرەژنی و نایەکسانی لە میرات و دوو شایەتی ژن بە پیاوێک، تەنیا چەند نموونەیەکی بچووکی ئەم ستەمەن. ئەگەر لەم ڕوانگەیەوە سەیری بکەین، دەزانین کە لەچک، تەنیا پارچە قوماشێک نییە بۆ سەر و داپۆشینی قژ، بەڵکوو قاوغی ئەو کولتوورە پڕاوپڕەیە لە بەکەمتر سەیرکردنی ژن لە هەموو ڕوویەکەوە.

هیچ ڕێگەیەک نییە ژنان بتوانن خۆیان لەم ستەمە پێ ڕزگار بکەن و ئازادی بگەڕێننەوە، جگە لە کاری پێکەوەیی و یەکگرتوویییان لە هەڵمەت و پرۆژەی ڕێکخراودا، هەر بۆیە نابێت پێمان سەیر بێت کە یەکەم هەنگاو دەیگرنە بەر، بریتی بێت لە داماڵینی لەچکەکەیان و سووتاندنی، ئاخر سەرەتا دەبێت ڕووکەشی ستەمەکە لەناو ببەیت، وەک چۆن ئێستە ژنانی ئێران لەژێر دروشمی ژن ژیان ئازادی، دەیگرنە بەر.

*تێبینی/ بە سوودوەرگرتن لە گوتارێکی “د. عیماد بوزۆ”

The post بۆچی ژنان لەچکەکانیان فڕێ دەدەن؟ appeared first on ژنەفتن.