له‌م وتاره‌دا كه‌ باتای به‌ زمانێكی ئاڵۆز نووسیویه‌تی میتۆدێكی چه‌ند ڕه‌هه‌ندی له‌ ده‌روونشیكاری و فه‌لسه‌فه ‌و كۆمه‌ڵناسی به‌كار هێناوه‌ و هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و جۆره‌ شیكارییه‌ ماركیسیزمه‌ی كه‌ تاوه‌كوو ئه‌و كات پێی وابوو ژێرخانی كۆمه‌ڵگایه‌ك، سه‌رخان دیاری ده‌كات، ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ شیكارییه‌كی زۆر وردی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری، سیاسی و ئاینی و ئایدۆلۆژییه‌كان ده‌یه‌وێت تێڕوانینێكی پێچه‌وانه‌ بخاته‌ ڕوو، واته‌ له‌ سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و ژێرخانی ئابووری بڕوات و میكانیزمه‌ ده‌روونشیكارییه‌ شاراوه‌كانی نێو دیارده‌ی فاشیزم شی بكاته‌وه‌. ئه‌و پێی وایه‌ هه‌رجۆره‌ هاوچه‌شنییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ هاوچه‌شنی سیستمی به‌رهه‌مهێنانه‌وه و‌، هه‌ر درزێك بكه‌وێته‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری درزكه‌وتنه‌ نێو ڕێكاری كۆمه‌ڵایه‌تی. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ هاوچه‌شنه‌كانی كۆمه‌ڵگا، له‌به‌ر بارودۆخی ئابووری هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌، ئه‌وا سه‌رله‌نوێ په‌یوه‌ست ده‌بن به‌ كۆمه‌ڵێك پێكهاته‌ی ناچوونیه‌ك و كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندیی نوێی لێ وه‌رده‌گرن و، له‌مه‌شه‌وه‌ زۆرجار تاك و كۆمه‌ڵگا به هۆی وه‌رگرتنی ڕه‌گه‌زه‌ ناچوونیه‌كه‌كانه‌وه‌ به‌ره‌و فاشیزم سه‌رده‌كێشت. واته‌ زۆربه‌ی كه‌سه‌كان به‌شێك له‌ كه‌سایه‌تی هاوچه‌شنی خۆیان له‌ كیس ده‌ده‌ن و چیتر خولیایان به‌ره‌و ڕاگرتنی هاوچه‌شنی نامێنێت و له ‌به‌رانبه‌ردا سه‌ركرده‌، پیاوی ئایینی، ئایدۆلۆژیا كه‌ هه‌ڵگری خه‌سڵه‌تێكی ناچوونیه‌كین، ئه‌مانیش ئه‌و شتانه‌ بۆ خۆیان “ناوهاوێژی” ده‌كه‌ن  و له‌ ئه‌نجامدا جۆرێك له‌ كۆیله‌ی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ و فاشیستیان لێ دروست ده‌بێت. باتای له‌ هه‌مان كاتدا پێی وایه‌ ئێمه‌ ناتوانین به‌ باشی چه‌مكی “ناچوونیه‌كی” ده‌ستنیشان بكه‌ین چونكه‌ تاكوو ئێستا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وردی شیكاری پڕ به‌پێستی ئه‌نجام نه‌داروه‌. چونكه‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی ناچوونیه‌كی له‌ ڕێگای هه‌ر دوو ماشینی زه‌به‌لاحی هاوچه‌شنكردن واته‌: زانست و سیستمی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ تێكه‌ڵ نابن. هه‌روه‌ها باتای ڕۆ ده‌چێته‌ نێو چه‌مكی پیرۆزی و بۆ سه‌ر دوو كاتیگۆریی جیاواز دابه‌شی ده‌كات: پیرۆزیی ئه‌رێنی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ پاكێتی و نه‌زمی كۆمه‌ڵایه‌تی و، پیرۆزیی نه‌فره‌تلێكراو كه‌ خۆی له‌گه‌ڵ توندوتیژی و زێده‌ئاژوویی و ناپاكیدا ده‌بینێـته‌وه‌. ئه‌م دوالیزمه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ فاشیزم ڕۆڵێكی سه‌ره‌كی ده‌گێڕێت، فاشیزم به‌ ڕێوه‌ڕه‌سم و سیمبوول و ڕێبازی سه‌رۆك، پیرۆزییه‌ك به‌دی ده‌هێنێـت كه‌ هه‌م پاككه‌ره‌وه‌یه ‌و هه‌میش نه‌فره‌تلێكراو.. كه‌ ئه‌مه‌ به‌جۆرێك موژده‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی نه‌زمی له‌كیسچوو ده‌دات و له‌ هه‌مان كاتیشدا ستایشی ئه‌و توندوتیژییه‌ پاككه‌ره‌وه‌یه‌ ده‌كات دژ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ دوژمنی ئه‌م نه‌زمه‌ داده‌نرێن. به‌ بۆچوونی باتای یه‌ك له‌ كلیله‌كانی كه‌ڵكوه‌رگرتنی فاشیزم له‌ ئامانجی مرۆیی، له‌ نێو توندوتیژی و ته‌سلیمبووندایه حه‌شار دراوه‌‌. جۆرێك له‌ شه‌یدایی كه‌ مه‌رگ و كاولكاری به‌ بیر دێێنێته‌وه ‌و به‌ شێوه‌یه‌كی دژوازانه‌ چین و توێژه‌كانی خه‌ڵك یه‌كگرتوو ده‌كات و باڵاییان پێ ده‌به‌خشێت. بۆیه‌ ئه‌م چالاكییه‌ هه‌م تاكه‌كه‌سییه‌ هه‌م مێگه‌لانه‌شه‌ و له‌ سیمای ڕابه‌ری كاریزماتیك دا كه‌ توندوتیژی و ده‌سه‌ڵات له‌خۆ ده‌گرێت، ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌. دواجار باتای باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ فاشیزم پێداگری له‌ سه‌ر نه‌فیكردنی تاك ده‌كات. ئه‌م پرۆسه‌ی سڕینه‌وه‌یه‌ی كاره‌كته‌ره‌ی تاك، بۆ تێگه‌یشتن له‌ ده‌روونناسی چین و توێژه‌كان له‌ سه‌رده‌می فاشیزمدا پێویسته‌ چونكه‌ فاشیزم ده‌یه‌وێت به‌ سڕینه‌وه‌ی جیاوازییه‌ تاكه‌كه‌سییه‌كان، یه‌كه‌یه‌كی هاوچشن و ملكه‌چ دروست بكات كه‌ ئاماده‌بن به‌ شێوه‌یه‌كی كوێرانه‌ هه‌موو بڕیاره‌كانی ڕابه‌ر جێبه‌جێ بكه‌ن.

وەرگێڕ

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم وتارەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) دایبگرن.

The post بونیادی ده‌روونناسانه‌ی فاشیزم appeared first on ژنەفتن.

ژمارە (چوار)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆری و هزری و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە چاپ و بڵاو کرایەوە.

تەوەری ئەم ژمارە (٤) لەبارەی (فاشیزم و ڕاسیزم)ەوەیە. تەوەری ژمارەی داهاتوو (٥) لەبارەی (فێمینیزمەوە)ەوەیە و دوایین کات بۆ وەرگرتنی بابەتی ژمارە (پێنج)، سەرەتای مانگی هەشتی ساڵی ٢٠٢٢ـە.

تێبینییەکی پێویست: هەر چەندە پێشتریش ڕامانگەیاندووە بەڵام لێرەدا دووبارەی دەکەیەنەوە کە گۆڤاری ژنەفتن تاکە بڵاوکراوەی کاغەزی ماڵپەڕێ ژنەفتنە و بە هیچ شێوەک بابەتەکانی لە ماڵپەرەکەدا بڵاو ناکرێنەوە، تەنیا لە ماڵپەڕی ژنەفتن ڕیکلامی بۆ دەکرێت.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسیار: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسیاران: (ئەسعەد عەلی، پێشڕەو محەمەد، سوارە محەمەد، سۆران عومەر، فازڵ مەحموود، هاوار محەمەد)

ئەم ژمارەیە بە پاڵپشتی قاوەخانەی کولتووریی (نازدارحەیران) چاپ کراوە.

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

بونیادی ده‌روونناسانه‌ی فاشیزم

ن: ژۆرژ باتای

لە فرەنسییەوە: فازڵ مه‌حموود

له‌م وتاره‌دا كه‌ باتای به‌ زمانێكی ئاڵۆز نووسیویه‌تی هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و جۆره‌ شیكارییه‌ ماركسییه‌ی كه‌ تاوه‌كوو ئه‌و كات پێی وابوو ژێرخانی كۆمه‌ڵگایه‌ك، سه‌رخان دیاری ده‌كات، ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ شیكارییه‌كی زۆر وردی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری، سیاسی و ئایینی و ئایدۆلۆژییه‌كان ده‌یه‌وێت تێڕوانینێكی پێچه‌وانه‌ بخاته‌ ڕوو، واته‌ له‌ سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و ژێرخانی ئابووری بڕوات. پێی وایه‌ هه‌ر جۆره‌ هاوچه‌شنییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ هاوچه‌شنی سیستمی به‌رهه‌مهێنانه‌وه و‌، هه‌ر درزێك بكه‌وێته‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری درزكه‌وتنه‌ نێو ڕێكاری كۆمه‌ڵایه‌تی.

هێگل و هیتلەریزم، فەلسەفەی هێگلی و فاشیزمی ئەڵمانی

ن: گیۆرگ لۆکاچ

لە ئەڵمانییەوە: پێشڕەو محەمەد

لەم وتارەدا لۆکاچ بە دیاریکراوی و قووڵ باسی پرسی چەمکەکانی ماف، یاسا، یەکسانی، دادپەروەری، پێشکەوتن و عەقڵ دەکات کە نازییەکان دژی هەموویان بوون، بەتایبەت فەیلەسوف و بیرمەندانی نازی. دژە-هێگلی خاڵی هاوبەش و دەستپێکی کۆی بیرمەندانی کۆنەپارێز، ڕاستڕەو و ناسیۆنالیستی ئەڵمانی بووە لە سەدەی نۆزدەوە تا لوتکەی هیتلەریزم. بەڵام دوای جەنگ، دژە-هێگلی لە فۆرمی جۆراوجۆری دیکەدا دەرکەوتەوە. خوێندنەوەی ئەم وتارەی لۆکاچ، ئەگەرچی ساڵی ١٩٤٣ نووسراوە، بەڵام بە وردبوونەوە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆ و فەلسەفە تازەکان و سەرهەڵدانەوەی بیری ڕاستڕەوی و ناعەقڵانییەتی پۆستمۆدێرن، وەک ئەوە وایە بۆ ئەمڕۆ نووسرابێت.

هەمووان دەیانەوێت ببن بە فاشیست

ن: فیلیکس گواتارى

لە ئینگلیزییەوە: هاوار محەمەد

دوو ئەرگومێنتى سەرەكى لەم وانەوتارەدا هەن كە گواتارى ڕوون و سادە دەیانخاتە ڕوو: 1) فاشیزم نە بونیادە، نە حوكمى مێژووە، نە نەخۆشیى دەروونى هیتلەر و مۆسۆلینى بوو؛ فاشیزم ئارەزووە، كە لەنێو دەستەجەمعدا گەشە دەكات، هیتلەر و مۆسۆلۆنیش ئەم ئارەزووە كەناڵیزە دەكەن، خێراى دەكەن، خاوى دەكەنەوە، لە ماشێنى دیكەى دەبەستن، ئارەزووى شۆڕشگێڕى پێ دەپچڕێنن یان پێى لا دەدەن و هتد. 2) دەروونشیكارى شتێكى ئەوتۆ سەبارەت بەم لیبیدۆیە نازانێت، چونكە ئارەزوو وەك خواستێكى شاراوە و ئاشكراى تاكەكەس تێدەگات كە لە شانۆى داخراو و تاریكیى خێزاندا بەرهەم دەهێنرێت، لە بازنەیەكى بچووك یان لە سێكوچكەى دایك-باوك-منداڵدا گەشە دەكات و لە چێژى سێكسیدا قەتیس دەبێت.

فاشیستەکانی ئەمڕۆ

ڕاستی نوێ و نەریتە ئایدۆلۆژییەکان

ن: فۆلکەر ڤایس

 لە ئەڵمانییەوە: ئەسعەد عەلی

بە لەبەرچاوگرتنی ئەو قەیران و هەڵاوسانەی، لەم ساڵانەی دواییدا لەنێو فاشیزمدا هاتووەتە گۆڕێ، پەیوەندییەکی ئایدۆلۆژیک لەنێوان «راستی نوێ» و «کۆلێکتیڤی مێژوویی فاشیزم»ـدا بوونی هەیە ؟ و ئایا فاشیزم تەنیا دیاردەیەک بووە، لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا و، سنووردار بووە. واتە لە چەند وڵاتێکدا بوونی هەبووە و، دواجار بە کۆتاییهاتنی شەڕی سارد، ئەمیش کۆتایی پێ هاتووە.

پۆپۆلیزم وەک پۆست فاشیزم

ن: فێدریکۆ فینچێلستین

 لە ئەڵمانییەوە: ئەسعەد عەلی

ئەم وتارە لەبارە ئاوێتەکردن و تێکەڵبوونی پۆپۆلیزم و فاشیزمە، بەتایبەت لەم ساڵانەی کۆتایی و لە گرتنە دەسەڵاتی کۆشکی سپی لەلایەن ترەمپەوە.

تیۆری نەژاد

ن: ویلیام ڕایش

لە ئەڵمانییەوە: سوارە محەمەد

باڵابوونی ئارییەکان و پاکڕاگرتنی خوێنەکەیان ئامانجی سەرەکیی سۆسیالیستە نەتەوەیی(نازی)یەکان بووە، کە بووە بەهۆی فاشیستبوونی ئەڵمانییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا. نووسەر لەم دەقەدا باس لە سەرهەڵدانی بیرۆکەی پاکڕاگرتنی خوێنی نەژادێک بە گەڕانەوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەفسانەکانی گریک، تیۆریزانەکانی نەژاد و جێبەجێکارەکەی کە هیتلەر بووە، دەکات. هەروەها تیشک دەخاتە سەر دەرئەنجامەکانی ئەم خۆپارێزییە لە هەمبەر سروشتدا کە پێچەوانەیەتی، ئەویش بە گەڕانەوە بۆ تیۆرییەکەی داروین.  خاڵێکی گرنگ کە لەم دەقەدا باس کراوە، سەرکوتکردنی سێکسوالیتەی چینی کرێکارە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، کە بە مەترسییەکی کۆمەڵایەتییان بۆ سەر خۆیان داناون.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

ن: مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم پارچە وەرگێردراوە، بەشی چوارەمە لە پێشنمایشی  کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک یەکێکە لە کتێبەت بناغەییەکانی بیری مارتن هایدێگەر، تەنانەت وەک هاوکارێکی بەهێزیش دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە کتێبی بوون و کات لەکاتێکدا کە دوو ساڵ بەر پێشکەشکردنی ئەم وانەیە  نووسراوە.

لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون  هەبوون دەکات و تێیدا  ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و رۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە،   مانای چەمکی  بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. لە ژمارەکانی پێشوودا سێ بەشی بڵاو کراوەتەوە و لە ژمارەکانی دیکەدا بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.

The post ژمارە (چوار)ی گۆڤاری ژنەفتن چاپ و بڵاو کرایەوە appeared first on ژنەفتن.

“باتای” خۆی دوور دەگرت له‌ به‌کارهێنانی زاراوە‌ی فەیلەسوف سەبارەت بە خۆی‌. “باتای” هاوڕێ له‌گه‌ڵ هه‌ندێک له‌ ناسراوترین رۆشنبیرانی فه‌رانسادا له‌وانه‌ (راجر کیووا و پییەرکلۆسۆڤسکی) له‌ سه‌رده‌می نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا یه‌کێک بوو له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی “فه‌رانسا” هاوکات (میشێل لیریس، ئه‌لکساندر کۆژۆ و ژان واڵیش) و چه‌ند که‌سی تر له‌ بنیاتنه‌رانی کۆلێژی سۆسیۆلۆژی‌ بوون.

ناڕازیی بوون له‌ “سوریالیزم” بوو به‌ هۆی یه‌کگرتنی ئه‌ندامانی کۆلیژ، ئه‌وان پێیان وابوو چڕبوونه‌وه‌ی “سوریالیزم” له‌سه‌ر نه‌ست (ناخودئاگا)ی تاک به‌ سه‌رتر له‌ کۆمه‌ڵگا ده‌زانێ و ڕه‌هه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تیی ژیانی مرۆڤ ده‌گرێته‌ به‌ر. به‌مه‌وه‌ ئه‌ندامانی کۆلیژ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئەم پرسە له‌سەر “کۆمه‌ڵناسیی “پیرۆز” کۆبوونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ مانای خوێندنه‌وه‌ی هه‌موو ره‌هه‌ندێکی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌، که‌ تێیدا بوونی پیرۆزی ئاشکرایه‌، ئه‌م تاقمه‌ له‌ به‌ستێنی مرۆڤناسیدا له‌و به‌رهه‌مانه‌ که‌ڵکیان وه‌رگرت که‌ سەرقاڵی چالاکی کۆمه‌ڵگا مرۆییەکان بوون یان دەپەرژایە سەر چالاکی دەستەجەمعییەکانیانەوە. کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی به‌ جێگای خه‌یاڵ و خه‌ونەکانی ئه‌و تاکگه‌رێتییه‌ی که‌ له‌ “سوریالیزم”دا هه‌یه‌، به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی بێ خه‌وشی گرووپی  پەرژایە سەر‌ گه‌ڕان به‌دوای  جەوهەری مرۆڤایه‌تیدا. 

باتای له‌ بیلۆم (ئوروونی) هاته‌ دنیا‌، سه‌ره‌تا ویستی ببێت به‌ قه‌شه‌ و [بۆ ئەو ‌مه‌به‌سته‌ش] ده‌رۆیشت بۆ قوتابخانه‌یەکی کاسۆلیک، به‌ڵام له‌ ساڵی ١٩٢٢ چاوپۆشی له‌ بیر و باوه‌ڕی خۆی کرد.  له لایه‌ن ‌ “باتای” به‌رده‌وام گوتراوه‌ : که‌ “باتای” سۆزانی‌خانه‌کانی وه‌ک که‌نیسه‌ی واقیعی خۆی له‌ پێش چاو ده‌گرت، هۆگرییه‌ک که‌ ڕه‌نگدانه‌وی مانای به‌رهه‌مه‌کانیه‌تی‌، دواتر به‌ پیشه‌ی کتێبدارییه‌وه‌ سه‌رقاڵی کار و چالاکی بوو، به‌م چه‌شنه‌ ئازادیی رێژه‌یی له‌ پاراستنی ئه‌ندێشه‌کانیدا له‌ چوارچێوه‌ی کاره‌که‌یدا به‌ده‌ست هێنا. 

باتای دوو جار ژیانی هاوبه‌شی پێک هێناوه‌. سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ “سیلڤیا ماکلێ” خانمێکی ئه‌کته‌ر

 که‌ له‌ ساڵی ١٩٣٤دا له‌ یه‌کتر جیابوونه‌وه‌ و دوای باتای، سیلویا له‌ گه‌ڵ ده‌روونشیکارێک به‌ ناو “ژان لاکان” ژیانی هاوبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌، هاوکات باتای له‌گه‌ڵ “کویلت پینووت” له‌ پێوه‌ندییدا بوو، که‌ ئه‌ویش له‌ ساڵی  ١٩٣٨دا کۆچی کرد، دواتر باتای له‌ ساڵی 1946دا له‌گه‌ڵ “دیان دوو بۆهارنای” ژیانی هه‌وبه‌شی پێک هێنایه‌وه‌ و  کچێکیان هێنایه‌ دنیاوه‌.

باتای دامه‌زرێنه‌ری چه‌ندین گۆڤار و نووسه‌ری  زۆر به‌رهه‌می هونەریی جیاوازە‌: لێکدانه‌وه‌کان‌، شیعره‌کان و وتاره‌کانی باتای سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تگه‌لی بێئەژماری وەک( سه‌باره‌ت به‌ عیرفان، ئابووری، شیعر، فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر، ئیرۆتیک)ـە، باتای هه‌ندێ جار کاره‌کانی به‌ ناوی خوازراوه‌وه‌ بڵاو ده‌کرده‌وه‌ و هه‌ندێک له‌ به‌رهه‌مه‌کانیشی قه‌ده‌غه‌ بوون. ئەو تاکوو له‌ ژیاندا بوو تاڕادەیەک پشتگوێخراو بوو و له‌ لایه‌ن هاوچه‌رخه‌کانیه‌وه‌ وه‌ک “ژان پۆل سارتر” وه‌ک که‌سێکی لایه‌نگری عیرفان بێرێزی پێ ده‌کرا، به‌ڵام دوای مردنی کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر نووسه‌رانێکی وه‌کوو (میشێل فوکۆ، فیلیپ سولرس و ژاک دێریدا ) هه‌بوو، هه‌موو ئه‌م نووسه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ “ژورنال تێل کێل”  پێوه‌ندییان هه‌بوو، کاریگه‌ریی باتای له‌سه‌ر کاره‌کانی ” ژان بۆدریار” و هه‌روه‌ها تیۆره‌ ده‌روونشیکارییه‌کانی “ژاک لاکان” به‌دیاره‌.

باتای له‌ سه‌رده‌می گه‌نجێتدا هۆگری سوریالیزم بوو، به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌کی کورت له‌گه‌ڵ ” ئاندرێ برێتۆن” ‌ دامه‌زرێنه‌ری سوریالیزم تووشی کێشه‌ بوو، ئه‌گه‌رچی باتای و سوریالییه‌کان پاش شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م سه‌رله‌نوێ پێوەندیی خۆیان ده‌ست پێ کرده‌وه‌. باتای له‌ مه‌ودای نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا ئه‌ندامی کۆلیژی کۆمه‌ڵناسی فه‌رانسا بوو، هاوکات چه‌ند که‌س له‌ سوریالییه‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌کانی تریش ئه‌ندامی کۆلیژ بوون، باتای به‌تایبه‌ت له‌ ڕێگای لێکدنه‌وه‌ی هیومانیستییانه‌ی کۆچه‌ری رووس “ئه‌لکساندر کۆژۆ “وه‌ به‌ ڕاده‌یه‌کی زۆر که‌وته‌ ژێر کاریگه‌ریی “هیگل” ه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا به‌رهه‌مه‌کانی (زیگمۆند فرۆید، کارل مارکس، مارسل مووس، مارکی دو ساد و فریدریش نیچه‌) به‌ ڕادیه‌کی ئێجگار زۆر کاریگه‌رییان له‌سه‌ر باتای هه‌بوو، باتای له‌ وتارێکدا له‌ به‌رانبه‌ر نازییه‌کاندا به‌رگریی له‌ نیچه‌ کرد.

 باتای تواناییه‌کی سه‌یری له‌ خوێندنەوە نێوبواری(Interdisciplinarity)یەکاندا هه‌بوو. ئه‌و له‌ که‌سانی جۆراوجۆر کاریگه‌ری وه‌رده‌گرت و به‌ مه‌به‌ستی ئافراندنی به‌رهه‌مه‌کانی خۆی له‌ میتۆدگه‌لی جۆراوجۆری گوتاره‌کان که‌ڵکی وه‌رده‌گرت. بۆ نموونه‌ ڕۆمانه‌که‌ی بەناوی “چیرۆکی چاو” که‌ به‌ ناوی خوازراوی (لورد ئاوه‌چ) بڵاو بووه‌وه‌، سه‌ره‌تا وه‌ک به‌رهه‌مێکی دزێو و شه‌رمهێن وه‌رگیرا، به‌ تێپه‌ڕبوونی کات و به‌ هۆی ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌، به‌رە بەرە ناسرا و قووڵاییی فه‌لسه‌فی و سۆزدارانه‌کەی زیاتر به‌دیارکه‌وت، سه‌نعه‌ته‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خوازه‌ دانراوه‌، که‌ به‌ چه‌شنێک ئاماژه‌یه‌ به‌ هۆکارگه‌لی فه‌لسه‌فی له‌ به‌رهه‌مه‌که‌یدا، وه‌کوو “قاقا، فرمێسک، حاڵه‌تی خه‌و و بێداری، شادی و ئه‌شق”.

ڕاوێژی گێڕه‌وه‌ و هه‌ندێ له‌ ساته‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی ئه‌م رۆمانه‌، چییه‌تی “چیرۆکی چاو” ده‌گۆڕن و واقعێکی ناڕوون و لێڵ له‌ حه‌قیقه‌تی مێژووی هاوچه‌رخ باس ده‌کا.

باتای فەیلەسوف بوو، ئه‌گه‌رچی خۆی ئه‌م عینوانه‌ی قه‌بووڵ نه‌بوو، به‌ڵام بۆ زۆر که‌س وه‌کوو ” سارتر”  بانگه‌شه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی “باتای” له‌گه‌ڵ عیرفانی ئاتایستیدا هاوسنوور بوو. به‌ درێژایی  شه‌ڕی جیهانیی دووه‌م” باتای “له‌ژێر کاریگه‌ریی  نیچه‌ و لێکدانه‌وه‌کانی کۆژۆ له‌سەر هێگل پرۆژەی “بەرکۆڵی ئاتێۆلۆژیک”ی نووسی، ( ناوێکی هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ کتێبی “بەرکۆڵی تیۆلۆژیک” له‌ نووسینی  توماس ئەکویناس)‌  که‌ به‌رهه‌مه‌کانی (ئه‌زموونی ناوخۆیی، تاوانبار، و سه‌باره‌ت به‌ نیچه‌)  له‌خۆ ده‌گرێت. باتای پاش شه‌ڕ کتێبی ” به‌شی نفره‌ت لێکراو”ی نووسی و هاوکات رۆژنامه‌ی زۆر کاریگه‌ری “کریتیک”ی دامه‌زراند.

باتای ‌ له‌ کۆتاییه‌کانی ساڵی ١٩٢٠ و سه‌ره‌تاکانی ده‌یه‌ی ١٩٣٠دا “ماتریالیزمی بناغه”‌ی وه‌کوو هه‌وڵێک له‌ هه‌مبه‌ر “ماتریالیزمی سه‌ره‌کی” گه‌شه‌ پێدا. “باتای” به‌ڵگه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ چه‌مکێک وه‌کوو ماده‌یه‌کی ئه‌کتیڤی بنه‌ما بوونی هه‌یه‌ که‌ دژایه‌تی نێوان چینی سه‌روو و خوارووی ئاڵۆز ده‌کا و ته‌واوی بنه‌ماکان ناپایه‌دار ده‌کا، ئه‌م چه‌مکه‌ به‌ شێوازێک له‌ مۆنیزمی نوترال(monism neutral)ی سپینۆزا ده‌چێت، که‌ ماده‌یه‌کی تێدایه‌ ما‌ده‌گه‌لی دووانه‌یی زه‌ین و ماده‌ که‌ “دیکارت ” باسی ده‌کا ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌مه‌شه‌وه‌ پێناسه‌یه‌کی وردی نییه‌ و به‌ جێی ئاوه‌زمه‌ندێتی له‌ بواری ئه‌زمووندا ده‌مێنێته‌وه‌. ماتریالیزمی بنه‌ما  کاریگه‌رییه‌کی ئێجگار زۆری له‌سه‌ر چه‌مکی پێکهاته‌شکێنی “دێریدا ” هه‌بوو، هه‌م “باتای” و هه‌میش “دێریدا”  به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ “ده‌سته‌واژه‌ی  سێیه‌می ناپایه‌دار” له‌ هه‌وڵی تێکدان و ناپایه‌دارکردنی پارادۆکسه‌ فه‌لسه‌فییه‌کاندا بوون.

تێگه‌یشتنی زۆر تایبه‌تی “باتای” له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی ( گه‌رچی له‌ وانه‌یه‌ هه‌ندێک ئه‌مه‌ به‌ دژی ده‌سه‌ڵاتدارێتی بزانن) له‌ لایه‌ن ژاک دێریدا و جۆرجۆ ئاگامبێن، ژان لۆک نانسی و ئه‌وانی تر که‌وته‌ به‌ر باس، تێگه‌یشتنی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی باتای له‌ژێر کاریگه‌ریی (کۆژۆ و ژان پۆل سارتر) به‌ ته‌واوه‌تی له‌ “هیچ شتێک”دا ریشه‌ی هه‌یه‌. مرۆڤ بوونه‌وه‌رێکه‌ بێ ئه‌وه‌ی بوونی پایه‌دار بێت، ‌ بۆ سارتر دواهه‌مین کاری هه‌ر که‌سێک کارێکی هیچ بینین به‌ مانای ره‌تکردنه‌وه‌ی بوونه‌، (ده‌سته‌واژه‌یه‌ک که‌ سارتر‌ به‌ مه‌به‌ستی کایه‌کردن به‌ چه‌مکی “هیچ شتێک” که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرێ، ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ له‌گه‌ڵ “نهیلیزم”دا زایه‌ڵه‌ی بڕگه‌یی هه‌یه‌.

باتای له‌ چه‌مکی ده‌سه‌ڵاتدارێتی خۆیدا ئه‌م چه‌مکه‌ به‌کار ده‌هێنێ که‌‌ له‌گه‌ڵ نه‌بوونی مانایەکی وەها، له‌ ره‌تکردنه‌وه‌ و نکوڵیکردندا به‌ باشترین شێوه‌ بەیان ده‌کرێ، ده‌سه‌ڵاتدارێتی جۆرێک ئازادیی زێده‌ڕه‌وانه‌یه‌، وه‌کوو خواردنه‌وه‌ی زۆر و کاره‌کانی تر به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانج ئه‌نجامی چالاکییه‌ ئاساییه‌کان تووشی ئاڵۆزی ده‌کات.

ئابووریی گشتی ئه‌و کتێبه‌یه‌ ‌ له‌نێوان ساڵه‌کانی (١٩٤٦ تاکوو ١٩٤٩) له‌لایه‌ن ” باتای ” نووسراوه‌ و له‌ بڵاوگه‌ی “نیوه‌ شه‌و” بڵاو بۆته‌وه‌، ئه‌م کتێبه‌ له‌ ساڵی ١٩٩١داوه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زمانی ئینگلیزی و له‌ژێر ناوی “به‌شی نەفره‌تلێکراو” بڵاو کرایه‌وه‌. “به‌شی نەفره‌تلێکراو” تیۆرییه‌کی ئابووریی نوێ ده‌خاته‌ ڕوو، که‌ “باتای” وه‌کوو ئابووریی گشتی ناوی لێ ده‌بات، ئه‌م کتێبه‌ له‌گه‌ڵ ‌ روانگه‌ی ئابووریی “سنووردار”دا که‌ له‌ زۆربه‌ی تیۆره‌  ئابوورییه‌کاندا هه‌یه‌، جیاوازه‌.

باتای به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا

 باتای ئه‌و رووناکبیرێکی مۆدێرنی فەڕانسایی بوو، کە وه‌سف ناکرێت، ناوبراو به‌ شێتییه‌ بێوێنه‌که‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رکه‌وتنی ئێگزیستانسیالیزمی مودێڕن دانا و هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ “کۆژۆ، سارتر و موریس بلانشۆ” هه‌وڵیاندا له‌ رێگای بۆچوونه‌کانیانه‌وه‌ ئه‌م ئایدیا ئێگزیستانسیالیسته‌ی که‌ مرۆڤ له‌ جیهاندا گۆشه‌گیر و ته‌نیایه‌ تووشی کێشه‌ بکه‌ن تاکوو له‌ رێگای ئه‌م کێشه‌ سازکردنه‌وه‌ مرۆڤ بتوانێ مانای خۆی دروست بکاته‌وه‌. کاریگه‌ریی ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ بیرمه‌نده‌ له‌سه‌ر کولتووری مودێڕن دژواره‌ حاشای لێ بکرێ.

 “باتای” له‌و بیرمه‌ندانه‌ بوو به‌زه‌یی بە هیچ شتێکدا نه‌‌هاته‌وه‌ و هاوکات له‌ بواری هێڵی فیکرییه‌وه‌ (سوریالیزم ، فاشیزم و ستالینیزم)ی  وه‌لا نابوو، بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێ به‌رده‌وام سه‌ربه‌خۆیی فکری و به‌ده‌ر له‌ هه‌ر بزووتن و ڕێگا و پرۆگرامێک و وه‌ستاندن له‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌کان و هاوکات هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵا له‌ پێناو دروست کردنی ئه‌و شته‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای فکری دانراوه‌، ده‌توانێ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک (ئه‌گه‌رچی با له‌ درێژخایه‌ندا بێ) ڕه‌وت ساز بکا، ئێستا با ئه‌و بیر و  تێڕوانینه‌ تێکه‌ڵ به‌ شێتی بێ، وه‌کوو “باتای” یان تێکه‌ڵ به‌ سه‌رپێچی و یاخیگه‌ریی له‌ چه‌شنی “مارکی دو ساد” بێت، جیاوازی نییه‌. 

سەرچاوە:

ادبیات و شر؛ ژرژ باتی، مترجم؛ فرزام کریمی، نشر جغد، چاپ اول ١٤٠٠

The post لە دەوروبەری شێتیدا، پیاسە بکە appeared first on ژنەفتن.

ئازادبوونی ئه‌ده‌بیات به‌ مانای چه‌شنێک ڕه‌هایی و نابه‌ندیوارییه‌ به‌ هیچ شتێکه‌وه‌، به‌مه‌وه‌ ئه‌ده‌بیات ده‌توانێ هه‌موو شتێک به‌ ڕوونی باس بکا،‌ ڕاسته‌وخۆ له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ ئه‌ده‌بیات ده‌توانێ ببێت به‌ توخم و هێمایه‌کی مه‌ترسیدار (له‌ کاتێکدا ئه‌م بێ په‌رده‌ییه‌ ڕه‌سه‌ن بوونی ئه‌ده‌بیات به‌رچاو ده‌خات‌) ئاخۆ ئه‌م جۆره‌ قسه‌کردنەتان‌ [له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیات]  بۆ ئاشنا نییه‌؟ ئه‌م هه‌ستی ڕیسک کردنە‌‌ پێوه‌ندیی به‌ مرۆڤه‌ ئەخلاقگەراکانەوە‌ هه‌یه‌ که‌ به‌ خێرایی هه‌ست به‌ شۆڕش له‌ دژی خۆیان ده‌که‌ن و حه‌قیقه‌تی ئه‌ده‌بیات (که‌ بریتییه‌ له‌ ڕێکخستنی پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ به‌رده‌نگ به‌ شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ) ده‌شارنه‌وه‌، (وه‌ک چۆن به‌‌ شێوه‌ی نووسراوه‌ ده‌یانه‌وێ زه‌ینییه‌تی ئەخلاقگەرا که‌ هه‌مان زه‌ینییه‌تی هه‌ڵه‌یه‌ به‌ ئێوه‌ بده‌ن، بێ ئەژمارە).

ئه‌خلاقگه‌راکان پێیان وایه‌ ئه‌ده‌بیات له‌ سه‌رده‌می “ڕۆمانتیسیزم “ەوە مه‌به‌ستی داڕمانی ئایینەکان بووه‌ و له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ له‌ ڕێگای ئاوه‌زه‌وه‌ ئایینەکان بڕشێنێته‌وه‌، ئه‌ڵبه‌ت له‌م نێوانه‌دا خراپ نییه‌ له‌گه‌ڵ ڕوانگه‌ی “عیرفان “دا ئاشنا بین، که‌ ڕوانگه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی تری سەبارەت بە ئایینه‌کان‌ هه‌یه‌، به‌مه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ ڕوانگه‌یه‌کی حه‌قیقیتریان سەبارەت بە ئا‌یینەکان‌ هه‌بێت، مه‌به‌ستم له‌ “عیرفان” سیسته‌می فیکری نییه‌، به‌ڵکوو ئه‌زموونی “عیرفانی”ییەکان و ئه‌زموونی تایبه‌تییەکانی تاکه‌کانه‌ که‌ له‌ ته‌نیاییدا ڕووده‌دەن، بۆچی؟ چونکه‌ به‌م شێوه‌ ده‌توانین ئاگایییه‌کی جیاوازترمان سه‌باره‌ت به‌ شته‌کان یان بابه‌ته‌کان هه‌بێ، ئه‌گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی فکری و ئاوه‌زییه‌وه‌ نه‌توانین سه‌باره‌ت به‌ “عیرفان” به‌ ده‌رئه‌نجامێک بگه‌ین، دڵنیا بن که‌ به‌ هۆی شیعره‌وه‌ ناکرێ بگه‌ین به‌ هه‌وای عیرفانی، ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێ کردن هه‌ر ئه‌و هه‌سته‌ واقیعییانه‌یه‌ که‌ ده‌کرێ له‌ ئه‌ده‌بیات وه‌ری بگرین.

مه‌رگ له‌ ته‌نیایی یان تێکدانی وه‌زعیه‌تی که‌سێک که‌ له‌ بازنه‌ی به‌خته‌وه‌ریدا ده‌جووڵێت بۆ خۆی به‌رهه‌مهێنەرە‌وه‌ی شکسته‌ و بێ تاوانی ته‌نیا شتێکه‌ ده‌بێته‌ به‌شی خودی که‌سه‌کان و بابه‌ته‌کانی تر گرنگییه‌کی ئه‌وتۆیان نییه‌. “ئێکهارت[1]” کاتی خۆی گوتی: خودا هیچ شتێک نییه‌، له‌ ژیانی هه‌ر که‌سێکدا بێگومان که‌سێک بوونی هه‌یه‌ که‌ ده‌توانێ به‌ربه‌سته‌کانی به‌رده‌می ئه‌و و که‌سانی تر هه‌ڵبگرێ، ئه‌و له‌ سه‌رده‌مێکدا ده‌رده‌که‌وێ که‌ ئێمه‌ بیرمان لێ نه‌ده‌کرده‌وه‌، هەروەک ئەوەی لە گۆشەگیریدا مانەوەی کەسێک خۆی لە خۆیدا بە خەوش دەدرێتە قەڵەم.

که‌سایه‌تییه‌ “عیرفانییه‌کان” به‌ ڕادیکاڵترین شێوە حه‌زیان به‌ سه‌رکوتکردنی سیستماتیک هه‌یه. ئه‌وان چه‌ندین وێنا‌ له‌ جیهان ئاراسته‌ ده‌که‌ن که‌ تێیدا هه‌ر که‌سێک به‌ مه‌به‌ستی مانه‌وه خۆی ‌تەنها بیر له‌ یه‌ک رێگا ده‌کاته‌وه، ئه‌ویش جیهانێکه‌ که‌ له‌گه‌ڵیدا ڕووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه‌، جیهانێکی ناڕێک و لێکدابڕاوە که‌ به‌ حه‌زێکی زۆره‌وه‌ وه‌دوای که‌وتووین. له‌ کاتێکدا چێژ له‌ واقعی بوونی خۆتاندا ئه‌زموون ده‌کرێ، ئه‌گه‌ر چی دواتر له‌ لایه‌ن ئەوانی دیکەوە فه‌رامۆش ده‌کرێن. ئێمه‌ ناتوانین له‌ یه‌ک بوونی هه‌بوونمان گومان بکه‌ین له‌ کاتێکدا ته‌واوی غه‌ریزه‌کان له‌ ئێمه‌دا زیندوون.

 ئه‌گه‌ر “عیرفان” وه‌کوو سه‌رده‌می منداڵی له‌ به‌رچاو بگرین، بوێرانه‌ ده‌توانرێ بگوترێ که‌ نه‌ ته‌نیا لەگه‌ڵ‌ جه‌وهه‌ری منداڵانه‌ی منداڵێکدا مه‌ودای هه‌یه‌، به‌ڵکوو ئاژاوه‌یه‌کی نائاوه‌زمه‌ندیشه. به‌ڵام ئەم تایبه‌تمه‌ندییانەی به‌ وشه‌گه‌لێک له‌ جنسی “ئه‌شق” درده‌بڕێ و ئه‌ندێشه‌ و به‌ڵگه‌یەک‌ که‌ له‌ خۆی به‌دیاری ده‌خات له‌ پێکه‌نینی منداڵێک ده‌چێ.

 پێم وایه‌ نه‌ریت و عیرفان له‌ شوێنگه‌لێک له‌ ئه‌ده‌بیاتی مودێڕندا هه‌ندێ خاڵی هاوبه‌شیان پێکه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌م خاڵه‌ هاوبه‌شانه‌ش له‌ کاره‌کانی “ئێمیلی برۆنتێ‌”[2]دا ده‌بینرێ، “ژاک بلۆندێل”[3]یش له‌ دوایین توێژینەوەکانیدا دەربارەی‌ ئه‌زموونه‌ عیرفانییه‌کان، دەربارەی‌ “برۆنتێ” قسه‌ ده‌کات. بەڵام بلۆندێل ئەم جارە بێ بەڵگە قسە دەکات و لێکدانەوەگەلیک لەبارەی “برۆنتێ”ەوە ئەنجام دەدات کە بەس یاریدەی گەورەکردنی لە ڕادەبەدەری برۆنتێ دەکات. ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ که‌سانی تر بەر لە بلۆندێل له‌ هه‌بوونی مانه‌ویه‌ت له‌ کاره‌کانی “برۆنتێ”دا تێگەیشتبوون، به‌مه‌شه‌وه‌ ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێ شوێندا بلۆندێل دەربارەی‌ وردناسینی نووسه‌ری “به‌رزاییه‌کانی وێزێرینگ”[4] گومان له‌ خۆی ده‌کا و به‌ هێنانه‌وه‌ی نموونه‌گه‌لێک له‌ شیعری برۆنتێ‌ هه‌ست و ئه‌زموونه‌کانی خۆی ده‌خاته‌ به‌ر باس، له‌ودیو کارکانی “برۆنتێ”وە فه‌زایه‌کی مانه‌ویی ده‌بینرێ، پێکهاتووه‌ له‌ خه‌مێکی قووڵ یان شادیگه‌لێکی بچووک که‌ له‌ ته‌نیایی خۆیدا بیچمی گرتووه‌، ئاشکرایه‌ هیچ شتێک ناتوانێ ده‌سه‌ڵاتی داوه‌ریکردن سه‌باره‌ت به‌ ئه‌زموونی پۆزه‌تیڤ یان نێگه‌تیڤی مه‌زه‌هه‌بی تاکه‌کان به‌ ئێمه‌ بدات، ئه‌و جیهانه‌ ناڕوون و نادرووسته‌ی که‌ شیعره‌کان به‌ ئێمه‌ی ده‌ده‌ن، پێویسته‌ به‌ ئاگاییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵیدا ڕووبه‌ڕوو ببینه‌وه‌ و هه‌روه‌ها به‌ ئاگاییه‌وه‌ نزیک ببینه‌وه‌ له‌و جیهانه‌ی کە عارفان‌ به‌ شێوه‌ی ئاسایی له‌ هه‌وڵی په‌سن کردنیدان.

توندوتیژی له‌ جیهاندا ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌زموونی ئێمه‌شدا هیچکات له‌گه‌ڵ ئارامی و ئاسایشدا نه‌بووه‌، ئه‌گه‌ر بمانهه‌وێ به‌ کورتی قسه‌ بکه‌ین خه‌م و حه‌سره‌تێکی‌ لەگوتن نەهاتوو له‌ ڕۆمانی “به‌رزاییه‌‌کان وێزێرینگ”ی “برۆنتێ”دا به‌رچاو ده‌کەو‌ێت، وه‌کوو نموونه‌ سه‌رنج بده‌نه‌ ئه‌‌م شیعرانه‌ی برۆنتێ:

هیچ برینێک هه‌ڵناگرم

هیوای هیچ ئه‌شکه‌نجه‌یه‌ک ناخوازم

خه‌م و حه‌سره‌ت چنگی خستۆته‌ نێو قووڵایی بوونمه‌وه‌

له‌نێوان ئاگری جه‌هه‌ننه‌م یان له‌نێوان به‌هه‌شتی نوورانیدا

جلێکم له‌ به‌ر کردووه‌

که‌ بێجگه‌ مه‌رگ باسی هیچ شتێکی تر نه‌که‌م

ئه‌مه‌ وێنه‌یه‌که‌ له‌ ئایینه‌ خوداییه‌کان.

پێم وایه‌ ئه‌م چه‌ند دێڕه‌ له‌ شیعری زیندانی زۆر به‌هێزه‌ و وێنه‌یه‌کی به‌هێز له‌ هێڵه‌ زه‌ینییه‌کانی “برۆنتێ‌” به‌رچاو ده‌خات. له‌ کۆتاییدا ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نییه‌ بڵێین ئاخۆ “ئیمیلی برۆنتێ” ده‌ستی گه‌یشتبوو به‌و ئه‌زموونه‌ عیرفانییه‌ و له‌ بنه‌مای عیرفاندا پێوه‌ندیی گرتبوو یان نا؟ به ‌وته‌ی “ئاندرێ‌ بریتۆن”[5] هه‌موو شتێک گرێدراوه‌ به‌ باوەڕی ئێمه‌وه‌، له‌ زه‌ینی ئێمه‌دا سه‌باره‌ت به‌ چه‌مکگه‌لێکی وه‌کوو (ژیان و مه‌رگ، ڕابردوو و داهاتوو، خه‌یاڵ و واقێع) زۆر شت بوونی هه‌یه، وه‌رگرتنی پێوه‌ندی یان خۆ ڕه‌فزکردنه‌وه‌ی پێوه‌ندی له‌ دژایه‌تی چه‌مکه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا ده‌بینرێ و فام ده‌کرێن، وه‌کوو (خێر و شه‌ڕ، ده‌رد و چێژ) بێگومان‌ به‌م بۆچوونه‌وه‌ ده‌کرێ ئه‌مه‌ش بڵێین ئه‌ده‌بیاتێ که‌ له‌ژێر ناو ئه‌ده‌بیاتی “توندوتیژی”‌ ناوی ده‌به‌ین له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌زموونی ئه‌ده‌بیاتی عیرفانیدا فام ده‌کرێت.

“به‌رزاییه‌کانی وێزێرینگ” وه‌کوو توندوتیژترین و له‌ هه‌مان کاتدا شاعیرانه‌ترین به‌رهه‌می “ئیملی برۆنتێ” ناو شوێنێکی زۆر جوانه‌ که‌ له‌ لایه‌ن “هیتکلیف”[6]ه‌وه‌ بووه‌ به‌ جه‌هه‌ننه‌مێکی وه‌ها مرۆڤه‌کان پاش دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌و جه‌هه‌ننه‌مه‌ له‌عنه‌تییه‌ هیلال دە‌بن، ئه‌مه‌ له‌ خۆیدا پارادۆکسێکی سه‌یره‌ و له‌ ڕاستیدا توندوتیژییه‌کانی هیتکلیف بنه‌مای چاره‌ڕه‌شی و به‌خته‌وه‌ریین. که‌سایه‌تییه‌کانی ئه‌م رۆمانه‌ بوونه‌ته‌ جادووی توندوتیژییه‌که‌ی، به‌ڵام کۆتاییی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ جێی ره‌زامه‌ندییه‌، له‌و شوێنه‌ی که‌ سێبه‌ری توندوتیژی له‌ سیمای مه‌رگدا به‌دیار ده‌که‌وێ و نوور به‌ سه‌ر تاریکیدا زاڵ ده‌بێت، ژیان به‌ ته‌واوه‌تی به‌که‌ڵک و سووده‌مه‌نده‌ و هیچ شتێک ناتوانێ له‌ نێوی ببات، ته‌نانه‌ت مه‌رگ مه‌رجی دووباره‌ مانه‌وه‌یه‌. ‌

[1] Meiser Eckhart  مێستەر ئێکهارت (١٢٦٠-١٣٢٧) فەیلەسوف و عارفی ئەڵمانی

[2] Emily Bronte ئیمیلی برۆنتێ (١٨١٨-١٩٤٨) نووسەر و شاعیری بەریتانیایی

[3] Jacqyes Blondel ژاک بلۆندێل (١٩١٠-١٩٩١) پرۆفیسۆری ئەدەبی ئینگلیزی و توێژەری فڕەنسایی

[4] Wuthering Heights تاقە ڕۆمانەکەی ئیمیلی برؤنتێ’یە لەسەر ١٨٤٧ بڵاوی کردەوە.

[5] Andre Breton (١٨٩٦-١٩٦٦) نووسەر و شاعیری فەڕەنسایی

[6] Heathcliffکارەئەکتەری ڕۆمانی بەرزاییەکانی وێزێرینگ  

سەرچاوە: ادبیات و شر، ژرژ باتای، ترجمە: فرزام کریمی، نشر جغد، چاپ اول: ١٤٠٠

The post ئه‌ده‌بیات، هه‌ڵبژاردن و ئه‌زموونێکی نهێنی appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

فیلمی (پەڕمووچ) هەم بایۆگرافییەکی تراژیکۆمیدی نووسەرێکی سەرسەخت و ئاڵۆزی مێژووی ئەدەب (مارکیز دو ساد)ە، هەم درامایەکی سیمبولیکییە کە گەمە بە تەواوی چەمک و زاراوەکانی ژیانی ئەدەبی و سیاسیی ئەو دەکات. وەک کۆی کارەکە لە سەرەتاوە تا کۆتاییەکەی، زۆر ئاشکرا دەبینرێت کە چۆن ئیشی لەسەر هەموو وردەکارییەکانی ئەو ئەدەبیاتە کردووە کە دوا چرکەساتەکانی ژینی ‘ساد’یان پێکهێناوە:

ژوورە لیکس و شادکەرەکەی ساد بۆ نووسین لە شێتخانەی چارینتۆن، خودی شێتخانەکە وەک زیندان و وەک شوێنی چارەسەریش بۆ ساد، نووسینە نهێنییەکانی ساد، دەزەکردنە دەرەوەی ڕۆمانەکانی بۆ دەرەوەی زیندان و دەنگدانەوە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی، ورووژاندن و توڕەکردنی سیاسییەکان و سزادانی لەسەر وتە و بۆچوونەکانی، لەقکردنی متمانەی پیاوانی کەنیسە و ڕۆحانی بە ئەگەری تۆبەکردن و چاکبوونەوەی بەو تەکنیکە سایکۆلۆژییە خورافییە، ئەشکەنجەدانی جەستەیی و دواجاریش قەدەغەکردنی نووسین لێی تا چرکەساتی مردنی. بەڵام کۆی بەشەکانی ئەو مێژووە بە شێوەیەک تێکهەڵکێش و ئاوێتەکراون، جۆرێک مۆنتاژ و پاشوپێش خراون، گەر یەکێک شارەزای مێژووەکەی نەبێت، ئاسان نایانناسێتەوە.

لەم فیلمەدا ئەو هێڵە لە ژیانی ساد دیارە کە ڕاستەوخۆ دوای زیندان هێنراوەتە خەستەخانەی “شارینتۆن” بۆئەوەی ئارام بێتەوە، وەک تۆبەکارێک بەر لە مردنی لە نووسینە سێکسی و ئیرۆتیکییەکانی پەشیمان بێتەوە: ئەویش لە ڕێگەی نووسین و تەکنیکی هێنانەدەرەوەی ناوەوەی خۆی و تۆمارکردنی لەسەر کاغەز، تا بەسەر ئەو دەد (وەحش)ەی ناوەوەی خۆیدا زاڵ بێت کە بیرکردنەوە و فانتازی سێکسییە، پایەدارکردن و بەهابەخشینە بە توندوتیژیی جەستەیی. خودی ئەم پرۆسەیە ئەو تەکنیکەیە کە بەر لە سەرهەڵدانی دەروونشیکاریی فرۆیدی، کەنیسە بەکاری هێناوە تا ئەوانەی هاوسەنگی دەروونیان تێکچووە و لادەرن، ئەهریمەنە ڕووش و بەدەکەی ناوەوەی خۆیانی پێ ڕام بکەن و مل بدەن بۆ ڕۆتین و ترادسیۆنی ئایین و کۆمەڵگە. سەرەتای ململانێکەیش لەوێوە دەست پێ دەکات، ئەو دەمەی کە ساد ئەو شانسەیش هەر بۆ بەردەوامیدان بە نووسینەکانی بە کار دەهێنێت.

سەرەتای ململانێکە:

شۆڕش و بەرکەوتن لەگەڵ لاقەکارە ڕەوشتبەرزەکاندا

لەگەڵ دەستپێکی فیلمەکەدا، دیمەنە توندوتیژەکانی سەرەتای تیرۆر و تۆقاندنی شۆڕشی فەرەنسی (گیولاتین، زەبر و فەرمانی دەسەڵات، جەلادی پێڕەوکار، قوربانی و جەماوەرێکی تینوو بە خوێن) پێت دەڵێن کە ململانێکی خوێناوی لە ئارادایە و هێشتا بەشە بزوێنەرەکەی کە زمانە، ونە. سێگۆشەیەک لە کێبەرکێی هەژموون و دەسەڵات و ئاکار هەیە بەبێ ئاشکرابوونی کۆڵەکە ڕاگر و هاوکات ڕووخێنەرەکەیشی کە مێژوونوسێکە.

وەک ئاماژەیەک بە ڕژاندنی خوێنێکی زۆر، مێیینەیەکی قوربانیی خەمۆک و تاساو لە چاوەڕوانی زەبری گیۆلاتینێکدا دەبینیت، جەلادێکی ڕووخۆش لە ترۆپکی چێژی پراکتیزەی دەسەڵاتی خۆیدا دەبینیت کە ئامادەسازی بۆ پراکتیزەی مەرگ دەکات، لێ هێشتا تۆمارکارەکە، گێڕەرەوە ئارشیفکارەکە (ساد) دیار نییە!

ساد درەنگ دەردەکەوێت، زومەکە بەش بەش و هێواش هێواش دەچێتە سەر هەیبەتە تۆقێنەرە ئەریستۆکراتییەکەی. پاش چەند چرکەیەک لە گێڕانەوەی تیرۆر رۆژگاری شۆڕشی فەرەنسی و بەرجەستەکردنی لە دیمەنی سەرپەڕاندنی کچێکدا بە گیۆلاتین بەدەست زرتە جەلادێکی قەڵەو، دوای تلۆربوونەی کەللەسەری مل پەڕێندراوەکە بۆ ناو عەرەبانەیەک پڕ لە کەللەسەری قرتێنراو کە لە شۆکی مل قرتاندنەکە فریای چاولێکنانیان نەکەوتوون، لەسەری سەرەوەی ڕووداوەکان، بەدیار دەکەوێت. وەک هۆماڵ (ڕەقیب)ێکی سایکۆلۆژی و ئارشیفکارێکی سالۆر و ئەدەبیانەی هەموو ڕووداوە خوێناوییەکانی ناوەوە و دەرەوەی جیهانەکەی خۆی، بە تیشکەگرتەیەک دێتە بەر کامێراکە و کتوپڕ دیار نامێنێت.

هەتا دیمەنەکان فشار بهێنن و پاڵەپەستۆی گرتەکان خێراتر بن، قەبارەی سەرەکی گرفت و جیهانەکەی ئەویش ئاشکراتر دەبێت، گۆڕەپانی ململانێکە بۆ هەمووان دەردەکەوێت، ئیدی بینەر دەزانێت خوێنی ئەو جەنگە لە دوالیزمەی (ژان/چێژ)ەوە سەرچاوەی گرتووە و وەک ئاگر لە جەستە بەر دەبێت.  ژان و چێژ دوو زاراوەی گرنگی ئەدەبیاتی سادن، دوو دیوی یەک دراون کە ناوی مرۆڤە: دەربازبوون لە قەدەری ژان یا چێژ، ئازار یا لەزەت لای ساد مەحاڵە، لە کاتێکدا بۆ دەزگای ئایینی و سیاسی ئەرکێکی سەرەکی ڕامکردنیانە: ڕام و کۆنترۆڵکردنی چێژەکانمان لەسەر بنەمای ئازاردانمان و ژان چێشتن.

ئەو رۆمان و نووسینە ئیرۆتیکی، لێ رەخنەیی و ڕادیکالییەکانی دەربارەی لاقەکارە بەڕەوشت و ئاکاربەرزەکان دەنووسێت، دژ بە پیاوە ئایینی و نورانی و پیرۆز و دەمڕاستەکانی خوا: ژوستین دەنووسێت.

لە دەرکەوتنەوەی دووەمیدا، سادە مێژوونووسە تۆمارکارەکە دەردەکەوێت. ئەو پشت لە کامێرا، سەرقاڵ و بەخۆداشکاوە، لەبەر خۆیەوە ئەو وشانە دەڵێتەوە کە سەرقاڵی نووسینیانە، وا دیارە لە ئازاری بوونەوەرەکان بێباک بێت و وەک ڕۆتینێکی ئاسایی رۆژگاری شۆڕش بیانبینێت. ساد لە خواوەندێکی ڕووش و دەد دەچێت، خواوەندێک کە بە ڕۆژی ڕووناک و لە گەرمەی ڕووداوە گەرمەکانی شۆڕشدا، دوور لە فشاری خێرای ئەوەی لە دەرەوە دەگوزەرێت، بەشە قوڕین و تاریکەکانی لەش دەدوێنێت، ناوچە چەپەک و ترێنجراوەکانی جەستە کەوماڵ دەکات و بڕی بەرگەگرتنی ئۆرگانەکان بۆ ئازار و چێژ دەپێوێت، هەڵیان دەسەنگێنێت، گۆشت توێکاری دەکات و خوێنبەر و مولولەکان، ڕەگ و دەمار، ئۆرگان و فەرمانەکانیان، ناو دەنێت. وەک قەسابێک خوێن لە کڕکڕاگە، موو لە پێست، نەرمەگۆشت لە ئێسک و سمت لە مەمک جیادەکاتەوە و بۆ چێژ دەگەڕێت، جەستە لە ئاشۆب و پشێوییەکانی، لە بژوونی و ڕەشگییەکانی دەتەکێنێت و لە دووی کۆدەکانی بۆ هەڵگرتنی ئازار و ئۆرگازمبوون، دەگەڕێت: ئەو ڕۆمان و نووسینە ئیرۆتیکی، لێ رەخنەیی و ڕادیکالییەکانی دەربارەی لاقەکارە بەڕەوشت و ئاکاربەرزەکان دەنووسێت، دژ بە پیاوە ئایینی و نورانی و پیرۆز و دەمڕاستەکانی خوا: ژوستین دەنووسێت.

ژوستین: دەقی ئەدەبی وەک خوڵقێنەری پەژواکی سیاسی

خۆی بەڵێن وایە ساد لە خەستەخانەی (چارنتۆن)، لەو زیندانە بەهەشتی و قەفەزە ئاڵتونییەدا کە وەک تێرەپیەکی سایکۆلۆژی بۆی دانراوە، دەروونی ئارام بێتەوە و ئەژدیها و قاتوقڕییەکانی ناو جەستەی، چەقۆ و بزمارەکانی ناو هزری خۆی بگۆڕێت بە وشە و وەک گوناه و داننان بە ئایدیا بەدەکانیدا، لەژێر ڕێبەرایەتی قەشە (کۆڵمێر)دا، لە فۆرمی دەردەڵدا لەسەر کاغەز هەڵیانبڕێژێت، لێ گەمەکە ڕێک پێچەوانەیە، ئەوەی کە ناوی تابوە و شایستە بە سانسۆرە، لە لایەن ئەمەوە وەک دەقی ناوازە و دانسقەی ئەدەبی دەنووسرێت و لە ڕێی جلشۆر و خزمەتکارێکی ناو خەستەخانەکەوە بۆ دەرەوە دەنێردرێت، لە دەرەوە هەرا دەنێتەوە و پەژواکێکی گەورەی لێ دەردەچێت. 

دەقی ژوستین کە ئاستێکی بەرزی ئەدەبی هەیە و هاوکاتیش پڕە لە گوزارشت و دەربڕینی سێکسی بێشەرم و بێپەردە، ئەو چرکەساتانە لە جەستەی تایبەت و کۆمەڵایەتی کچێک نیشان دەدات کە هەمووان، بە مرۆڤی ئایینی و سیاسییەوە، بە پزیشک و دەستگێڕ و مامۆستا و بازرگانەوە، وەک نێچیرێکی سێکسی و بەدڕەوشتێک فانتازی دەکەن، دەستی بۆ دەبەن، ڕووتی دەکەنەوە، بەڵێنی درۆی هاوسەرگیری پێ دەدەن، پاشان پەلاماری دەدەن و لاقەی دەکەن، پاشتریش هەوڵی زیندانیکردنی بە تۆمەتی سۆزانی و بەدڕەفتار یا کوشتنی، دەدەن.

بڵاوبوونەوەی ژوستین هەرا دەنێتەوە، دیوە ئەکۆمەن (فاحش)، نائاکاری و بەدمرۆڤانەکەی مرۆڤی هەڵگیرسێنەر و پارێزەری شۆڕش (وەک زەنگێک بۆ تەشەنەکردنی گەندەڵی) لە سەنتەرەکانی دەسەڵاتدا نیشان دەدات (لە کەنیسە و زیندان و بازاڕ و سیاسەت و دادگا و خەستەخانەیشدا). ئەم کارە دەگاتەوە دەمی سەرکردەکانی شۆڕش، هەر بۆیە فەرمان دەدرێت کە پزیشکێکی دەروونی بچێتە شێتخانەکە تا قڕوقەپی پێ بکات و لەژێر ئەشکەنجە و سزادا تۆبەی پێ بکات: لە زمانی بخات و بیوەستێنێت. لێرەوە ئیدی ئاڕاستەی فیلمەکە دەگۆڕێت بۆ قۆناغە مەترسیدارەکەی ژیانی ساد: بوونی بە مڵۆزم و ئاژاوەچی، بە زیندانییەک کە هێزی ئەوەی هەیە لە دەرەوەی زیندان فەرتەنە بنێتەوە.

لە چەک داماڵینی ساد: سانسۆرکردنی

تەنیا چەکی دەستی ساد خامەکەیەتی، مەرەکەب و پەڕمووچەکەیەتی (کە لە بنەڕەتدا تایتڵی فیلمەکەیشە). سەرمایەی ساد تەنهاوتەنها ئەو وشانەیە کە دەیانهۆنێتەوە و لە فۆرمی چیرۆک و ڕۆماندا دەیاننێرێتە دەرەوەی زیندان تا تابوەکان بشکێنێت، پۆرت و کەسێتی سیاسی و پیاوانی ئایینی بشکێنێت و لە دەمامکە پیرۆزە هەڵبەستراوەکانیان دایانماڵێت.

ساد لە هیچ کام لەو قۆناغانەدا کۆڵ نادات. بە نینۆکی، بە دەرزی و چیلکە و هەرشتێکی تری نوکتیژ، دەنووسێت. بە شەراب لەسەر چەرچەفە سپیەکانی چرپاکەی خۆی دەنووسێت، بە خوێنی خۆی لەسەر دیوارەکان دەنووسێت

باوکە کۆلمێر دەزانێت کە دەسەڵات دەخوازێت توندتر ئەشکەنجەی ساد بدات و رەنگە خۆیشی وەک بەرپرسی چاکبوونەوەی دەروونیانەی ساد لە کارەکەی لاببرێت، بەر لە دەسەڵاتی سیاسی زەفەر بە ساد دەبات و تەواو تەواو لە نووسینی دادەبڕێت. سەرەتا کتێبەکانی ژوورەکەی دەبەن، پاشتر کاغەزەکانی و مەرەکەب و خامە و پەڕمووچەکانی، تا وای لێدێت تەواو ڕووتوقوتی دەکەنەوە. بەڵام ساد لە هیچ کام لەو قۆناغانەدا کۆڵ نادات. بە نینۆکی، بە دەرزی و چیلکە و هەرشتێکی تری نوکتیژ، دەنووسێت. بە شەراب لەسەر چەرچەفە سپیەکانی چرپاکەی خۆی دەنووسێت، بە خوێنی خۆی لەسەر دیوارەکان دەنووسێت، هەموو ئەمانەیش بۆ ئەوەیە کە بڵێت: ئەو ناوەستێندرێت و کۆڵی پێ نادرێت. ساد کز و لاواز دەبێت، لە هۆش خۆی دەچێت، بەڵام لە گفتوگۆکانیدا کە پەیوەندیان بە باوەڕ و ئایدیاکانی خۆیەوە هەیە، سازش ناکات و نابەزێت. پاش شکاندنی باوکە کۆلمێر و سوکایەتیکردن بە گرێ سێکسی و دەروونییەکانی، بە خوداکەی و باوەڕەکەی و ئامۆژگارییەکانی، پالمێر ناچار دەبێت (ئەگەرچی پرۆسەکە لە فیلمەکەدا سیمبولیکە و ئاماژەیە بۆ سانسۆرێکی تەواوی نووسین و فانتازی ساد) زمانی ببڕێت، تا هەم پێگەی خۆی بهێڵێتەوە و هەم قەرەبووی هەموو ئەو سوکایەتیانەیش بکات کە بەدەست سادەوە چێشتوونی و کەمێک دڵی بە خۆی  خۆش بێت. بەڵام هەموو ئەم پرۆسانە کاتێک ڕوودەدەن کە کتێبەکانی ساد تەواو بڵاوبوونەتەوە و بە بەردەوامی چاپ دەکرێنەوە و دەفرۆشرێن، تەنانەت ژنی بەرپرسی نەخۆشخانەکە (سیمۆن)یش بە دزی مێردەکەی (رۆیەر کۆلارد)ەوە ساد دەخوێنێتەوە و لەژێر کاریگەرییەکانیدا، لە مێردەکەی هەڵدێت. چەندە زیاتر ساد سانسۆر دەکرێت، هێندە خێراتر بڵاودەبێتەوە و کتێبەکەی پڕفرۆشتر دەبێت.

ساد دەمرێت، بەڵام پاش مردنەکەیشی هەر کاریگەرییەکانی لەسەر ئەو شێتخانەیە و خودی قەشە کۆلمێر دەمێنێت!   

ساد: فیگورێک بە تامی فوکۆ

زۆربەی زۆری رەخنەگر و بیریارانی دوای بوونخوازیی سارتەری (هەر لە باتایەوە بیگرە تا لاکان و دۆلوز و بارت) قسەیان لەسەر ساد کردووە، ، لێ لەم فیلمەدا پتر ڕەنگدانەوەکانی سادێکی فوکۆیی دەبینین، بە تایبەتی لەو چەقەدا کە هەموو گرفتەکە دەربارەی ئازادی جەستە و ڕامکردنیەتی. کەم نین ئەو دیمەنە یەکلاییکەرەوانەی کە زومێکی زۆر دەخەنە سەر جەستە و لە بنەڕەتدا تایبەتن بە کۆنترۆڵکردن و دیسپلینکردنی: هەر لەو زمانە سینیستییە گەپجاڕەی سادەوە بیگرە لە شانۆنامەکەیدا کە بە شێتەکانی پێشکەش دەکات دەربارەی دۆخی سێکسوێلانەی پزیشکە پیرەمێردەکە (رۆیەر کۆلارد) و ئارەزووەکانی بۆ سێکس بەدواوە (ئەناڵ-سێکس) لەگەڵ ژنە مناڵەکەی، تا سووربوونەوە، هەژانی سێکسیانەی قەشە کۆلمێر و حەسرەتی سێکسیانەی بۆ خەوتن لەگەڵ کچە جلشۆرەکە و بەردەوام بوونەکانی تا هەژموونی جەستە لە ڕووتکردنەوەی جەستەی ساد و داماڵینی لە پۆشاکە ئەریستۆکراتی و گرانبەهاکانی، نووسینی خودی ساد بە خوێنی جەستەی خۆی لەسەر جلەکانی بەری و دواجاریش بڕینی زمانی ساد لەلایەن کەنیسە و پێشکەشکردنی بە دەسەڵاتی سیاسی…هتد).

فوکۆ ڕای وایە کە دەسەڵات لەسەر جەستە و بە هۆی جەستەوە کار دەکات، هەر ئەمەیشە وای لێ دەکات میتۆدی کارکردنەکەی لەو ئیشانەیدا کە تایبەتن بە سزا و کۆنترۆڵکردن، لە ئارکیۆلۆژییەوە بگۆڕێت بە ژینالۆژی. جەستە لای فوکو بەرهەم و دراوێکی مێژوویی کۆمەڵایەتییە کە هەموو شێوەکانی دەسەڵات ئیشیان لەسەر کردووە، جگە لەوەی شێوازی مامەڵەکردنی دەسەڵاتە جیاجیاکان لەگەڵ جەستەدا بۆتە ناسەرەوەی خودی فۆرمی دەسەڵاتەکان.

لەم فیلمەدا (بە زمانی فوکۆ) جەستە هەم سزایش دەدرێت و هەم چاودێریش دەکرێت، هەم سانسۆر دەکرێت و هەم ئەشکەنجەیش. هەوڵێکی زۆر هەیە بۆ گۆڕین و کردنی ساد بە فیگورێکی ترسنۆک و بەزیو (دیسپلینکراو) لە ڕێی ئەشکەنجەدانی جەستەیەوە. جۆرێک لە تەمێکردنی زمان و پەنجە و بڕینەوەیان وەک فۆرمە تۆقێنەرەکانی بێدەنگکردنی نووسەرێک تا ببێتە کەسێکی دەستەمۆ و ڕامکراو بەدەست هەردوو کەنیسە و دەوڵەتەوە. بێهودەیش نییە تا ئەوکاتەی ساد دانابڕێندرێت لە پەڕمووچ، مەرەکەب و کاغەز بۆ نووسین، هەموو ڕووبەڕووبوونەوەکانی لەگەڵ چاودێریکار (قەشە کۆلمێر) بە نووسینن. تەواوی دەمەبۆڵەکان، جنێوەکانی ساد و کفرەکانی و تانە سێکسییە جەرگبڕەکانی لە قەشە کۆڵمێر پاش ڕووتکردنەوەی ساد دێن لە کەرەستەی نووسین و یاساغکردنی.

بەشێکی دیکەی دەرکەوتنە فوکۆییەکانی ساد دەگەڕێتەوە بۆ بنەمای باوەڕبوون بە دەسەڵات وەک شتێک کە لە هەموو پنتێکی کۆمەڵایەتییدا هەیە و لە بنەڕەتدا بازنەییە و سووڕ دەخوات نەک  خاوەندارێتی بێت و تەنها لە کەسێکدا چەق ببەستێت. ئەم تێگەیشتنە فوکۆییە زۆر بە ئاشکرا لە فیلمەکەدا دەبینرێت (هەتا دەسەڵات دەیەوێت لە کەسێک و دەزگایەکدا (ناپلیۆن یا قەشە و پزیشک) چڕ ببێتەوە و گیر بخوات، زیاتر هەڵدەوەرێت: ساد کە دەخرێتە کونجی زیندانەوە پتر پۆپیولار دەبێت لە دەرەوە، ساد کاغەزی لێ دەسەندرێتەوە بەڵام لەسەر چەرچەفە سپیەکان، پۆشاکەکەی بەری، دیوارەکانی زیندانەکە دەنووسێت و هەر دزە دەکەنە دەرەوە و بڵاودەبنەوە، ساد زمانی دەبڕدرێت، بەڵام مل نادات، ئەوکاتەی کە پزیشکەکە هەست دەکات خەریکە ساد کپ دەکات، دەسەڵاتی دەقی ساد (کە ژنی پزیشکەکە (سیمۆن) بە دزییەوە دەیانخوێنێتەوە) وا دەکات هەڵبێت و ڕەدووی کوڕێکی گەنج (تەلارسازەکە) بکەوێت).

سادیزم ڕوویەکی ناوپۆشی مرۆڤە لەو ڕووەوە کە تایبەتە بە شکاندنی سنوور و بێسنووری

هەژموونی ساد لە کۆتاییەکانی فیلمەکەدا پتر دەردەکەوێت کاتێک قەشە کۆلمێر دەبینیت دێوانە کەوتووە و وەک سادی جاران داوای پەڕموچ و مەرەکەب دەکات تا ڕۆح و ئازارەکانی خۆی بنووسێتەوە، خودی خەستەخانەی شارینتۆن و دکتۆر کۆلارد خەریکی چاپکردنەوەی کتێبەکانی سادن لە بەرگی قەشەنگ و ڕازاوەدا و وەک بزنسێکی ئابووری لێی دەخۆن).

 هەموو ئەو دیمەنە فوکۆییانەی ساد لە فیلمەکەدا پێمان دەڵێن کە دەسەڵات چەقبەستە نییە و بە تەنها پەیوەستی هەنووکە نییە، بەڵکە بە مردووییش هەژموونی خۆی دیاردەخات.

تۆقین لە تارماییەکانی سادیزم

بۆچی قسەکردن لەسەر ساد و سادیزم لەم کاتەدا؟

بەجیا لەوەی کە ئەم فیلمە کۆلاجێکی زیرەکانەی وێستگەکانی یەکێکە لە نووسەرە دیارەکانی مێژووی مرۆڤ، پەیامێکی گرنگتریش بە ئێمە دەدات دەربارەی جەوهەری بوونمان!

ئەم فیلمە لانیکەم پێمان دەڵێت کە سادیست بوون بەتەنها وێستگەیەکی تێپەڕ نییە، دۆخێکی لادەرانەی سێکسواڵی نییە و تێرمێکی سایکۆلۆژی نییە بەتەنها کە بمانەوێت لە چرکەساتێکدا دیاگنۆسی سیمپتۆمێکی نالەبار و ڕامنەکراوی مرۆڤێکی پێ بکەین، نا! سادیزم ڕوویەکی ناوپۆشی مرۆڤە لەو ڕووەوە کە تایبەتە بە شکاندنی سنوور و بێسنووری (هەروەک باتای لە قسەکردنیدا لەسەر ساد، جەختی لێ دەکاتەوە).

ئێمە بە بەردەوامی دۆخی سادیستانە لە دەزگا و ژیانی کۆمەڵایەتیماندا دەژێنین، دیمەنی سادیستانە لە فانتازییە سێکسییەکانماندا هەن، کۆمپانیای سادی گەورە گەورەی ئابووری دەمانچەوسێننەوە، سەرکردەی سادی ئەوتۆ قامچیمان دەکەن، زمانێکی سادیست جڵەوی کردووین بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەموو ئەو ڕووداوانەی کە بە دڵمان نین، بەڵام گرفتەکەمان ئەوەیە کە خۆمان ناکەین بە خاوەنی و گێلانە لێیان ڕادەکەین. قسەکردن لەسەر ساد و ئاشنابوون پێی (وەک لەم فیلمەدا نیشانمان دەدرێت) پێمان دەڵێتەوە کە ئەو ڕووە ناوپۆش و بزرەی ناو کەسێتی و سایکۆلۆژیای مرۆڤ کە سادیزمە، هەڵاتن لێی مەحاڵە و بە بەردەوامی خۆی نمایش و پەخش دەکات.

سادیزم گەر لە ئێمەیشدا نەبێت وەک کارەکتەر، لە تەواوی ئەو جیهانەدایە کە هەوڵ بۆ دەستەمۆ و بێدەنگکردن و لاقەکردنمان دەدات، وەک ساد خۆیشی لە وتەیەکیدا نووسیویەتی: ((ئەو جیهان و کۆمەڵگەیەی کە بە من دەڵێن بەدڕەفتار و دڕندە، خۆیان بە دڕندەترین، بەدڕەوشتانەترین و دەدترین شێوە مامەڵەم دەکەن)).

Quills, 2000

Director: Philip Kaufman

Writers: Doug Wright (play), Doug Wright (screenplay)

Stars: Geoffrey Rush, Kate Winslet, Joaquin Phoenix

The post مارکیز دو ساد<br>پەڕمووچ یا نووسین بە تامی خوێن appeared first on ژنەفتن.

سائیکی لە ساڵی ١٩٤٥ لە شاری میازاکی لە ژاپۆن لە دایک بووە. هەر بە مێردمناڵی خۆی فێری نیگارکێشان کردووە و، پاش تەواوکردنی زانکۆ لە گرافیک و وێنەکێشانی ڕێکلامی کار دەکات و لە ساڵی ١٩٦٩ دەڕواتە تۆکیۆی پایتەخت و لەوێ ستایلی کارکردنی خۆی دەدۆزێتەوە و ساڵێک دوای ئەوە بە سوود وەرگرتن لە وێنەکێشان و میناتۆری کۆنی ژاپۆنی و چیرۆکە سەیروسەمەرە کۆنە پر لە کابووس و خێوەکانی ژاپۆن کار لە ستایلەکەیدا دەکات و کۆمەڵێ وێنە دەکێشێتەوە کە زوو سەرنجی خەڵک و بەردەنگ بۆ لای خۆی ڕادەکێشت. ئەو ژانرەی کە سائیکی کاری لەسەر دەکات، ژانری ئێڕۆ-گوڕۆ یان ئیرۆتیک- گرۆتێسکی کە هەندێ لە هونەرمەندانی ئەو بوارە لەژێر کاریگەری “ژۆرژ بەتای و مارکی دۆ ساد” بەرهەمەکانیان خوڵقاندووە و بەم ژانرە جیهان ڕاڤە دەکەن کە پێکهاتەکانیان ئاخێنراوە بە مردووەکان و گرۆتێسکەکانییەوە کە لە کۆتاییدا ئیماژێکی کۆمیدیی کابووساوی لێوە دێتە ئارا. ئەم ژانرە کە لە ناونیشانی وتارێکی دەزگای وەشانی کۆرنێلیوسدا ئاماژەی پێدراوە لەگەڵ ناساندنی یەکێ لە پێشەنگەکانی ئەوە ژانرە لە شێوەکاریدا، کە تۆشیۆ سائیکییە، لە کۆتایی وتارەکەدا بە پشت بەستن بە ڕای خودی هونەرمەندەکە ئاماژە دەدرێ بەوەی کە ئەم ژانرە دەگەڕێتەوە بۆ یۆنانی کۆن واتە هەمان (ئیرۆس Éros) و (تاناتۆسThanatos)ن.

***

چیرۆکە وێنەی (سەندوقی سوور) یەکێک لە بەرهەمەکانی تۆشیۆ سائیکییە کە دەزگای وەشانی کۆرنێلیوس بۆ جارێکی تر لە مارسی ٢٠١٩ وەکو دووەم بەرهەمی خۆی بڵاوی کردەوە. لە پێشەکییەکەیدا کە ژان لوی گۆتێی نووسیویەتی، ئاماژە بە ژیاننامەی ئەو هونەرمەندە و بەرهەمەکانی دەکات. تۆشیۆ سائیکی لە ساڵی ١٩٦٩ لە گۆڤاری ئیرۆتیکی SM وێنە و بەرهەمەکانی بڵاو دەکاتەوە. دواتر لە ١٩٧٠ بۆ دۆزینەوەی ڕێچکەی ڕاستەقینەی خۆی، ڕوو لە تۆکیۆی پایتەخت دەکات و دوو بەرهەمی خۆی بە ناوی Saeki Toshio Sakuhin Shuu(1970)  لە Agleman Publishing ئەوەیتریان بە ناونیشانی Saekitoshio Gashuu(1971)  لە Gakugei Shorindrawing books  بڵاو دەکاتەوە.

لە ساڵی ١٩٧٠ دەزگای چاپەمەنی هاگا شوتن کە پێشنیار دەدات بە تۆشیۆ سائیکی بۆ بەرهەمهێنانی کتێبێک کە دواتر دەبێت بە ناوبانگترین بەرهەمی ئەو، واتە سەندوقی سوور کە لە ساڵی ١٩٧٢ دەکێشرێت. ئەم بەرهەمە ڕەنگدانەوەی هەندێ لە ڕووداوەکانی نێو ژیانی خودی هونەرمەندەکەن، کە ئەو کاتە تازە ژنێکی ناسیوە، کەسێک (کە کێشەی دەروونی هەبووە) دوای ژنەکە کەوتووە و، هەڕەشەی کوشتنی لە ژنەکە و سائیکی کردووە، ئەو هەڕەشە و دواکەوتنەی ئەو شێتە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەیانشڵەژێنێ، بۆیە تۆشیۆ سائیکی لەگەڵ ژنەکەدا، خۆیان لە هۆتێلێک حەشار دەدەن کە شێڵتەری سۆزدارەکانە و لەوێ عاشقان پەناگەیەکی ئارام بۆ مانەوە و پاراستنی ئاسایشی ژیانیان دەستەبەر دەکەن. لە ماوەی دوو مانگی مانەوەیان لەو هۆتێلەدا، تا ئەو کاتەی کە شێتەکە دەیاندۆزێتەوە و پەلاماری ژنەکە دەدات کە بیکوژێ، بەڵام سەرکەوتوو نابێت و، لە کۆتاییدا خۆی دەکوژێ، تۆشیۆ سائیکیی هونەرمەند لەسەر مێزێکی بچووک، کتێبەکەی لە ژێر کاریگەری کەش و هەوای ژیانی پڕ لە دڵەڕاوکێیان دەکێشێتەوە کە لە لوتکەی دراماتیکی تەواو دەبێت. جێگەی پەنجەی ئەو چیرۆکە تایبەتەی ژیانی بە جۆرێک لە جۆرەکان لە وێنەکان نمایش کراون هەڵبەتە لە بەرگی پاڵەوانێک بە ناوی کەنجی. هەروەکوو لە مانشێتی کۆرنێلیوس ”تۆشیۆ سائیکی، پاڵەوان، رابەری ئێرۆ-گورۆ” دەردەکەوێت خودی سائیکی هەمان پاڵەوانی چیرۆکەکەیە واتە کەنجی.

ئەم بەرهەمە لە ساڵی ٢٠٠٧ بە شێوازی ئۆفسێت لە Publishing Waira بڵاو دەکرێتەوە. لە ساڵی ٢٠١٩ بە دەستکاری و ڕەنگی تایبەتی و ڕاستەقینەوە لەلایەن کۆرنێلیوس چاپ دەکرێتەوە ئەو بەرهەمەی بەردەنگ ڕاستەوخۆ دەباتە ناو فەزایەکی پڕ لە ترس، ئیرۆتیسم و کۆمیدیای ڕەش.

 بۆچی هەوادارانی تۆشیۆ سائیکی بە پەرۆشن بۆ کارەکانی؟

جێگەی ئاماژەیە یەکەم نمایشی تابلۆکانی لە ساڵی ١٩٧٠ لە وێستگەی شەمەندەفەری سانت لازاری شاری پاریسدا بووە. سائیکی خاوەن بیست کتێبی چیرۆکە وێنەییە و زیاتر لە چل پیشانگای بۆ وێنە و تابلۆکانی لە وڵاتانی فەڕەنسا، ئەمریکا و بە تایبەتی لە تایوان کردووەتەوە. لە ساڵانی ١٩٨٠ تاکو ١٩٩٠ لە ئەمریکا هەوادارەکانی پەیتا پەیتا زۆرتر بوون، لە دوای کاری بۆ ڕۆمێن سلۆکۆمب بە بڵاوکردنەوەی ژاپۆنیڕۆحلە ١٩٩٠ لە وڵاتی فەڕەنسا، لە ژاپۆن بە شێوەیەکی فراون بووە خاوەنی بەردەنگ و هەواداری زۆر. خۆشەویستی خەڵکی بۆ بەرهەمەکانی بە ڕادەیەک ڕوو لە هەڵکشان بوو و زوو بووە هونەرمەندێکی خۆشەویستی ژاپۆنییەکان و چووە ڕیزی سویهیرۆ مارۆ و هیدشی هینۆ.

***

فێدێریک ‌هۆژلۆ لە ساڵی ٢٠١٦ لە بەرنامەی تڕاکی کەناڵی Arte چاوپێکەوتنێکی تایبەتی لەگەڵ تۆشیۆ سائیکی ساز داوە کە لە وەڵامی پرسیارەکاندا ددان بە هەندێ شتی جێی سەرنجدا دەنێت. هونەرمەندەکە ئاماژە بە کڕیارەکانی وێنەکانی لە سەرەتای کارکردنیدا دەدات و دەڵێ زۆربەیان کوڕی گەنج بوون و بۆ دەستپەڕکردن داوایان لێ کردووە، کە ئەو وێنانەیان بۆ بکێشت. ئاماژە بەوەش دەدات کە ڕێسا و یاساکانی ژاپۆن ڕێگر بوون لەوەی کە وێنەی کۆئەندامی زاوزێ بکێشێت، چوونکە بە گوێرەی رێسا و یاساکانی ژاپۆن نابێت بۆ هیچ مەبەستێک تەنانەت هونەریش، کۆئەندامە سێکسییەکانی زاوزێ بە ڕوونی وێنە بکێشرێنەوە. سائێکی ددان بەوەش دادەنێت کە سەرەتاکانی کارکردنی بە تایبەت لە سەردەمی کێشانی وێنانەکانی ناو سەندوقی سوور هیچ ئەزمونێکی سێکسی نەبووە بۆیە بۆ کێسانی وێنەی ئیرۆتیکی و وێنە داواکراوەکان، پەنای بردۆتە بەر خەیاڵاتی خۆی بە تایبەتی ئاوێتەکردنی ئەفسانە و چیرۆکەکانی کۆنەکانی شونگای شێوەکاری ئیرۆتیکی سەدەی شانزدەهەم، هەروەها یۆگای گای سەدەی نۆزدەم (ئیماژی شەبح و خێوەکانی ناو چیرۆکە کۆن و فۆلکلۆرییە ژاپۆنییەکان) یارمەتیدەری بوون لە کێشانی وێنەکان و گەشەدان بەم ژانرە.

تۆشیۆ سائیکی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئەو باوەڕی بەوەیە هونەرمەنی ڕاستەقینە دەبێ دەستکاری زەوق و سەلیقەی بەردەنگ و بینەر بکات و بە گژیاندا بچێتەوە. بۆیە پێی وایە پێویست ناکات باسکردنی بەشی خوارەی خۆمان بشارینەوە، چونکە ئەوێ کەسایەتی ئێمەیە و بێمانایە ئەگەر بیشارینەوە. هەروەها باسی ئەو مقۆمقۆیانەش دەکات لە کاتی نمایشکردنی بەرهەمەکانی گوێبستیان بووە. ئینجا ئاماژە بەوەش دەکات کە لە سەرەتاکانی کارکردنی بەردەنگەکانی هەمووی پیاو بوون و بەڵام ئێستا نیوەی بەردەنگەکانی ژنن.

هەر ئەوەندە بەسە کە چەند پەڕەیەکی ئەو کتێبە هەڵبدرێتەوە، تێدەگەین کە بۆچی هەواداری سەرسەختی بە دەستهێناوە. هەرچەندە نیگارەکانی واقیعی نین بەڵام بە دوور نین لە ئەگەری بەدیهاتنیان. وەکو ئەوەی لە کاتی کابووسێک دەبینرێت. لە وێنەکانیدا ئاوێتەیەک لە کەسە دێرینە ژاپۆنییەکان و بوونەوەرە خەیاڵییەکان کە پیشاندەری دڵەراوکێی و  توڕەیی و نێوچەوان گرژی کەسەکان، وێنەکێشراون. حاڵەتەکانی کە کێشراون بڕی جار بێشەرمانەن، بەڵام هەمیشە سەرسووڕهێنەرن بە جۆرێک وا دەردەکەوێت کە پاڵەوانەکە عاجاباتییەکە و بەو جۆرە سێکس و وروژوانی خۆی دەربریوە و لای بینەر گرژبوونێک دروست دەکات.

***

هەموو ڕەنگێک، ماتریاڵ و شمەکێک، تەنانەت خانوو و شوێنێک، ئاژەڵ و گیانلەبەرێک (کە ڕۆڵێکی هوشمەندانە و هەندێکیان پیسیان دراوەتێ) ئیماژ و ڕەمز زمانێکی تایبەتە بەو هونەرە و ژانرە و بە تایبەت تر هونەرمەندەکە. جگە لە دیوە سادیزمە چێژگەراییەکەی کە لە زۆرینەی بەرهەمەکانی سائیکی دەبینرێ و زۆرتریش خۆشیبەخشە (مەبەست لە سیمای کارئەکتەرەکانی وێنەکان خۆشیبەخشییەکە دەبینرێ)؛ دەبێ ئەوەشمان بیر نەچێ کە مەیلی سێکسی توندوتیژانە بەشێکی گرنگە لە کولتووری ژاپۆنی، بۆیە دەکرێ هەم وەک کاریگەری ئەو کولتوورە لەسەر ئەم هونەرمەندە و ژانرە هونەرییەکە خوێندنەوەی بۆ بکرێ، هەم دەکرێتیش بۆ هەندێ بەرهەمی وەک بە گژاچوونەوەی ئەو کولتوورە راڤە بکرێن. ئینجا جگە لە خێۆ و دێۆ و بوونەوەرە سەیر و سەرمەرەکانی تر، کارئەکتەرەکانی کە لە هەندێکیاندا دوو بەرەن بەرەی خێر کە زۆرتر ساموراییەکانی کردوەتەوە ڕەمز و بەرەی شەڕ کە ئانی و تەنگۆکانن(دوو جۆر ئیبلیسی ناسراوی ژاپۆنین).

 تێبینی: جگە لەوەی کە نابێت کەسانی خوار ١٨ ساڵ سەیری بەرهەمەکان بکەن، ڕەنگیشە ناوەڕۆکی ئەم بەرهەمانە بۆ تۆ ناخۆش بێت.

The post تۆشیۆ سائیکی؛ پێشەنگی ژانری ئیرۆ-گۆرۆ appeared first on ژنەفتن.