١ـ بەربەلەدێکە شوێنێکی گرنگە لە سلێمانی و هەڵگری بەشێکی بەرینە لە یادەوەریی شار. بەربەلەدێکە بە قەرەباڵغییەکەی ناسراوە، لە لایەک دوکانی سەوزە و میوەفرۆشەکان هەن، لە لایەکی ترەوە دوکانی قەساب و مریشکفرۆش و دەستگێڕ و یەکێک لە سەروپێخانە ناسراوەکانی شار، بوونی هۆتێلێکی مێژوویی وەک (هۆتێل فەرەح)، کە کۆنترین هۆتێلی شارەکەیە و لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا کراوەتەوە و نزیکەی چل ساڵێکیشە چیدی ڕۆڵی هۆتێلی نەماوە، قەڵافەتێکی تری داوە بەم شوێنە. ئەو خەڵکانەی ڕوو دەکەنە ئێرە سەر بە هەموو چینەکانی شارن، قەرەباڵغی ئێرە تەنیا لە دوای بانگی ئێوارەوە کپ دەبێت، شوێنێکە ڕۆحی میللی (شەعبی) شارەکەی هەڵگرتووە. نمایشێکی هونەری لە چەقی ئەم شوێنەدا، چ لە باری جوانیناسی و چ لە باری فۆرم و ناوەڕۆکەوە دەبێت لە پەیوەندیی پتەودا بێت، دۆزینەوە و گەڕان بە دوای خاڵی هاوبەش لە نێوان بەربەلەدێکە و نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمان، مەبەستی بەشێک لەم دێڕانەیە کە خەریکن دێن.

٢ـ لە ڕێی ئەو شاشە گەورانەی کە لەسەر زەوی بەربەلەدێکە دانرابوون، لەو ئێوارە درەنگەی کە تێکڕای دەنگ و ژاوەژاوەکان کپ و خامۆش بووبوون، حەوت شوێنی گرنگ و پڕجووڵەی سلێمانی پێشان درابوو، کامێراکە بە ئاسمانەوە و لە بەرزییەوە، لە ڕێی (درۆن)ەوە وێنەی گرتبوو، هەریەکەیان چەند خولەکێک (لە نێوان دە و بیست خولەک) وێنەی ئەو خەڵک و شوێنانەیان گرتبوو کە سەرقاڵی کارەکانیان و ڕۆژەکانیانن، ئەو شوێنانەش ئەمانە بوون: «بەربەلەدێکە، بەردەرکی سەرا، ئەزمەڕ، شەقامی ئۆرزدی، بەردەم مزگەوتی گەورە، سەهۆڵەکە و زبڵخانە گەورەکەی شار لە تانجەرۆ». کاتی وێنەگرتنەکان ڕۆژ بوو.

یەکێک لە هێڵە سەرەکییەکانی ئەم پڕۆژەیە کارکردنە لە شوێندا، کاریگەریی شوێنە لەسەر ئینسان، هاوکات چۆن شوێن دەتوانێت جۆرێک شوناس بە کەسەکان بدات. بێگومان دەربارەی شوێن زۆر نووسراوە، چ لە ئەدەبیات، چ لە فکر و فەلسەفەدا، دەتوانین بڵێین یەک لە باسهەڵگیرسێنترین بابەتەکان بووە، بە خاتری ئەوەی بازنەی ئەم بابەتە نەکشێت، تەنیا لە چوارچێوەی نمایشە هونەرییەکەدا باس لە “شوێن” دەکەین.

ئەو شوێنانەی لە نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسماندا پێشان دراون، شوێنانێکن کە لە دڵی شاردا گرنگن و لەپاڵ گەڕەک و کۆڵانەکاندا، جومگە ستوونییەکانی شارەکە پێک دەهێنن، بەڵام ئەوەی کە وا دەکات نمایشی هونەری بەربەلەدێکە لە ڕوانینێکی ڕۆژانەیییەوە بۆ ڕوانینێکی هونەری ئاراستە ببێت، ئەو گۆشەنیگایەیە کە لێیەوە بۆ ئەو هەریەک لەو شوێنانە ڕوانراوە.

٣ـ یەکەم ئایدیا کە لە نمایشی هونەری بەربەلەدێکەدا لامان دروست دەبێت: ڕوانینە لە سەرەوە. لەم پڕۆژەیەدا بۆ یەکەم جار لە بەرزییەکی زۆرەوە سلێمانییەکی تر دەبینین، ئەو شوێنانە دەبینین کە ڕۆژانە پێیاندا گوزەر دەکەین، لێرەشەوە ئەو نوختەپرسیارە دروست دەبێت: ڕوانین لە سەرەوە دەتوانێت چ وێنایەکت سەبارەت بەو شوێنانە پێ بدات کە تۆ بەردەوام پێیەکانت لەسەر زەوییەکەیانە و ڕووبەڕوو و نزیک دەیانبینیت؟ بێگومان وێنایەکی تەواو جیاواز؛ جەنجاڵییەک کە تۆیش تێیدا بەشداریت، دەنگەدەنگێک کە تۆیش تێیدا بەشداریت، پاڵەپەستۆیەک کە تۆیش تێیدا بەشداریت بەڵام ئەمجارە تۆ ڕۆڵی تەماشاکارێکت هەیە نەک بەشداریکارێک. لەو سەرەوە ڕەنگە نەتوانیت خۆت بدۆزیتەوە، بەڵام بێگومان تۆیش لەوێیت، تۆیش یەکێکی لەو ئاپۆرایەی ڕژاونەتە ئەو شوێنانەوە، شوێن فۆرمێکی چونیەکی پێداون، بۆیە هەمووتان هەمووتانن و هەمووتان لەوێن.

ڕوانین لە سەرەوە هەمیشە شتێک لە ئیلاهیاتی تێدایە، لەوێوە کەسەکان بچووک و بێدەسەڵات و بێکێش دەردەکەون، لە شێوەی مێروولەدا دێن و دەچن، توند بەر شانی یەکتر دەکەون، تووڕەن، کە لەو بەرزییەوە تەماشایان دەکەی هەستی بەزەییپێهاتنەوە داتدەگرێت، پێت خۆشە بێیتە خوارەوە و یەک یەک ئەو خەڵکە ڕابگریت و لێیان بپرسی: «ئەم پەلەپەلکردنەتان لە چییە؟» «بۆ هێندە خێرا و تووڕە بە تەنیشت یەکتردا دەڕۆن؟» «بۆچی هەمووتان ئەوەندە لە یەک دەچن؟» و دەیان پرسیاری تر. ئەو ڕوانینە ئیلاهیاتە، کە گۆشەنیگاکە بەرهەمی هێناوە، هەستێکی وات پێ دەدات کە ئەم خەڵکانە لە بەردەستی تۆدان و دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت یارییان پێ بکەی، ڕێرەویان بگۆڕی، ونیان بکەیت لە یەک، سەرگەردان بن، وەک ئەوەی کە بوون.

٤ـ هەلێکی تر کە ئەم نمایشە هونەرییە دەیڕەخسێنێت، بینینی ناڕێکی شارە لە سەرەوە، ناڕێکییەک کە ڕەنگە کەمتر لەسەر زەوییەوە درکی پێ بکەین و بیبینین. ناڕێکییەک لە شاردا هەیە، کە لە ئاسمانەوە بۆی دەڕوانیت، ناتوانیت چاوی لێ بپۆشیت، بەشێک لەوەی کە هەر زوو چاومان ماندوو و جەستەمان شەکەت دەکات، ئەو ناهارمۆنییایەیە کە نەگونجانی یەکەکانی شار پێکیان هێناوە؛ ناڕێکی لە شەقامەوە دەست پێ دەکات، بۆ ڕیزەدوکان و ئەو ئۆتۆمبێل و ماتۆڕ و عەرەبانە و دەستگێڕانەی سەر شۆستە و جاددەکان دەگرن و ڕێی ڕێبواران دەبەستن و جەنجاڵییەک دروست دەبێت کە هەناسە تێیدا نزیکەو چک و وەستانە. کاتێک تەماشای کورتەڤیدیۆکانی ئازەر عوسمان دەکەین، دەبینین بە ئاگاییەوە گۆشەنیگاکەی هەڵبژرادووە، لەوێوە تۆ تەنیا ناڕێکی سەر شەقام و بازاڕ نابینیت، بەڵکو ئەو ناهاوسەنگییەش دەبینیت کە لە سەربانی باڵەخانە و دوکانەکان هەن، ئەو هەموو بەرمیلە گەورە و ناشیرینە، ئەو هەموو چەتر و کابینەیە، ئەو هەموو وایەرە پێکدا ئاڵۆزکاو و زۆرە، ئەو بەرز و نزمییەی دوکان و باڵەخانەکان بە تەنیشت یەکەوە هەیانە، ئەو هەموو ئیزوگام، لەوح، چادر و ئەلیکۆبۆنانە، ئەمانە هەموویان چاو ماندوو دەکەن و ڕۆحیش زویر.

پاش بینینی ئەم نمایشە هونەرییە چیدی تۆ وەک پێشوو تەماشای هەمان ئەو شوێنانە ناکەیتەوە، بەڵکو چەند دیوی تریان دەبینیت کە وا دەکەن وێنەکە لەو چوارچێوە بچووکەدا نەمێنێتەوە کە پێشتر هەبووە، ئەگەرچی دڵشکێنە، بەڵام بەشێکە لە ناهاوسەنگی شارەکەت، ناهاوسەنگییەک کە لە نەبوونی پلانی شارسازی و بیرکردنەوەی مۆدێرنەوە بۆ شار، سەرچاوەی گرتووە.

٥ـ زبڵخانە گەورەکەی تانجەرۆ تەنیا شوێنە لەم نمایشە هونەرییەدا لە پێگەی دەرشاردایە، بەڵام هاوکات توند و بە گرێ ڕایەڵە بە شارەوە. پاشەڕۆی شار لێرەیە. کاتێک لە گۆشەنیگای سەرەوە ئەم شوێنەت پێشان دەدرێ و تەماشای دەکەی، تێدەگەی ئێرەش درێژکراوەی ئەو ناڕێکی و ناهاوسەنگییەیە کە لە هەناوی شاردا ڕوو دەدات، ئەگەر لەوێ دیزاینی دوکان و تێکڕژانی ئینسان لەگەڵ شوێن و یەکەکاندا شپرزەیی و شێواوییەی دروست کردبێت، ئەوا لێرە خاشاکی هەڵدراوە، دەبە، لایلۆن، پاشەڕۆ و پەڕوپاتاڵ دروستی کردووە. پاش بینینی ئەم دیمەنە بە گەورەیی، دەگەیتە ئەوەی بڵێێت: ژیان لەم شارەدا لە بەردەم مەترسی گەورەدایە. ئەوەی کە لە شارە پێشکەوتوو و پەرەسەندووەکاندا چۆن مامەڵە لەگەڵ زبڵ و خاشاکدا دەکرێ و بە کار دەهێنرێتەوە، لە دوای بینینی ئەو کورتەڤیدیۆیە، ئەوە دەبێتە بیرێکی ئەستەم و مەحاڵ لەم شارەدا.

٦ـ هەموو شارێکی زیندوو لە پەلوپۆهاویشتن و گەورەبووندایە، کەس ناتوانێت بەر بە بەرینی شار بگرێت، بەڵام بۆ ئەوە، دەبێت کەسانی شارەزا لە کایەی شارسازیدا ئەو کارە بکەن نەک مقاول و خاوەن کۆمپانیا، ئەگینا فەوزا و هەرای لێ دەکەوێتەوە، وەک ئەوەی لە سلێمانیدا خەریکە ڕوو دەدات؛ پشێوی و بێسەوبەرییەک دروست بووە کە خەریکە یادەوەریی هەموومان تەفروتوونا بکات. نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمان بە جۆرێک هۆشیاریدانە بەم پشێوی و بێسەروبەرییە. ئەم نمایشە لە هەوڵی فراوانکردنی بینیندایە: «تا کوێ دەبینیت؟» ئەگەر لەسەر زەوییەوە بینیوتە، گۆشەیەکی ترت دەداتێ، لە ئاسمانەوە ئەو شوێنانەت پێشان دەدات و پێت دەڵێت: تۆ لە کوێدا دەژیت و بە کوێدا خەریکی ڕێدەکەی.

٧ـ هەڵبژاردنی بەربەلەدێکە وەک شوێنێک بۆ کارێکی هونەری، دەتوانێت هاوشان و هاوئاست لەگەڵ ئایدیای پشت نمایشە هونەرییەکەدا بڕوات. بەربەلەدێکە شوێنێکی گشتی و هاوکات تایبەتە، بە دیاریکراویش بۆ خەڵکانی شار، ئەو شوێنە پڕە لە یادەوەری، مەحاڵە تۆ لەم شارەدا بووبیت و لە بەربەلەدێکە یادەوەرییەکت نەبێت، لەو جەنجاڵییەی بەربەلەدێکەدا بەرکەوتنت لەگەڵ ئەوانی تردا نەبووبێت، لەوێ سەوزە و میوە و گۆشتت نەکڕیبێت، منداڵانی پێپەتی و ڕەشوڕووت بۆ کڕینی عەلاگەیەک دوات نەکەوتبن و تۆیش لە حاڵەتی هەڵهاتن و ڕزگاربوون لەو جەنجاڵییە و سۆزێک و دڵپێسووتانێک بۆ ئەو منداڵانە، تێدا نەمابیت. نمایشە هونەرییەکە بیرخەرەوەی دەیان یادەوەریی ترە، بە تایبەت لەو کاتەی بۆ پێشاندانی دانرابوو؛ کاتێک کە هەمووان ڕۆیشتوونەتەوە و بەربەلەدێکە چۆڵە، بۆ من، کە بەربەلەدێکە یەک لە جوانترین و دڵگیرترین شوێنەکانی سلێمانییە، لەو ئێوارەدا خەمگین بووم، وەک شتێک بیری هەموو ئەوانەم کرد کە لەوێ نەبوون.

جەنجاڵی و قەرەباڵغی بەشێک لە ئایدیای سەرەکی نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمانە، دەتوانێت ئەو هاوبەشییەش لەگەڵ بەربەلەدێکەدا پێک بهێنێت، ئەگەرچی ئێمە لە کاتی نمایشەکەدا تەنیا چەند بینەرێک لەوێ بووین، بەڵام لە ڕێی شاشەکانەوە دیسان کەوتینەوە ناو ئەو جەنجاڵی و قەرەباڵغییەی کە لە ڕۆژدا لێرەدا هەبووە.

کەوایە: بەخێربێن بۆ بەربەلەدێکەی سلێمانی!

The post بەخێربێن بۆ بەربەلەدێکە appeared first on ژنەفتن.

دەقی وتەکانی یووڤال نوح هەراری بە نووسین:

ئایا ئەوەی کە تۆ هاوڕەگەزخوازی کاریگەری هەبووە لەسەر توێژینەوە زانستییەکانت؟

بەڵێ زۆر کاریگەری هەبووە؛ بۆ پیاوێکی گەی وەک من، زۆر گرنگە جیاوازیی نێوان ئەو چیرۆکانە بزانی کە مرۆڤ دروستی کردووە لەگەڵ واقیع.  هەمان شتیش بۆ توێژنەوەی زانستی گرنگە.

کاتێ گەنج بووم پێم دەوترا هەموو کوڕێک حەز لە کچ دەکا و من باوەڕم بەوە کرد. کاتێکی زۆری پێچوو تا تێگەیشتم ئەمە تەنها چیرۆکێکی خەیاڵییە کە مرۆڤ دایهێناوە. ڕاستییەکەش ئەوەیە کە هەندێ کوڕ هەن حەزیان لە کوڕی دیکە هەیە، منیش یەکێکم لەوانە. قبووڵکردنی واقیعیەت بەو شێوەیەی کە هەیە، هەستێکی خۆش بە مرۆڤ دەدات. تەنانەت ئەگەر لەگەڵ باوەرە داهێنراوەکانی زۆربەی خەڵکیش ناکۆک بێت. هەروەها خەڵک دەڵێن کە پیاوێک لە ئاسمانە ئەگەر دوو پیاو یەکیان خۆش بوێ و زۆر توڕە دەبێ، بەڵام ئەمەش هەر چیڕۆکێکی خەیاڵییە، کە هەر خەڵک دروستی کردووە. ئەگەر دوو پیاو یەکیان خۆش بووێ و ئازاری کەس نەدەن چ شتێکی هەڵە هەیە لەمەدا؟

هیچ زلهێزێکیش لە ئاسمان لەمە توڕە نابێ، تەنیا ئەوانە توڕە دەبن کە قەشە و حاخامەکانن. توێژینەوە زانستییەکان بەتەواوی لەسەر بنەمای هەمان تێڕوانین دامەزراوە. وەکوو زانستکارێک بەردەوام لە خۆم دەپرسم واقیعیەت چییە؟ بەخۆم دەڵێم هەموو ئەو حکایەتانەی کە خەڵك لەبارەی جیهانەوە دروستی کردوون لەبیر بکە.

راستیی لەبارەی دنیا چی دەڵێ؟ ئەزموونی هاوڕەگەزخوازیم فێری کردووم تا لەم دژیەکییەی نێوان واقیع و ئەو حکایەتانەی مرۆڤ دایهێناون، ڕاستی و واقیع هەڵبژێرم. پێم وایە ئەم وانەیە منی کردووە بە زانا و لیکۆڵەرێکی باشتر.

ئایا لێکۆڵینەوە زانستییەکانت کاریگەرییان لەسەر ناسنامەی ڕەگەزیت هەبووە؟

بە دڵنیایییەوە زانست یارمەتی دام کەسیەتیی خۆم وەک ئەوەی کە هەیە قبووڵ بکەم. خەڵک زۆر جار دەڵێن هاوڕەگەزخوازبوون شتێکی ناسروشتییە، سروشت وای دەوێ کە نێرەکان، مێیەکانیان خۆش بوێت، مێیەکانیش نێرەکانیان خۆش بوێت، هاوڕەگەزخوازەکان یاسای سروشت دەشکێنن. لێکۆڵینەوە زانستییەکان فێریان کردم کە ئەمە شتێکی بێمانایە، شتێک نییە بە ناوی ڕەفتاری ناسروشتی هەر شتێک لە سرووشتدا بوونی هەبێ ئەوە سروشتییە . مرۆڤەکان ناتوانن یاسای سروشت بشکێنن، یاساکانی سروشت وەک یاسای هاتووچۆ نین . لە یاسای هاتووچۆدا یاسا دەڵێ تۆ نابێ بە خێراییی ١٠٠ کم زیاتر لە کاتژمێرێکدا لێبخوڕی، ئەگەر کەسێک یاساکە بشکێنن و 120 کم لێبخوڕێ لە کاتژمێکدا، پۆلیسی هاتووچۆ ڕایان دەگرێ و سزایان دەدا. یاسای سروشت دەڵێ تۆ ناتوانی خیراتر بجووڵێی لە خیراییی ڕووناکی، ئەمە مانای ئەوە نییە ئەگەر تۆ بە خێراییی زیاتر لە خیراییی ڕووناکی لێخوڕی ئەوا پۆلیسی هاتووچۆی گەلەئەستێرەکان دێن و تۆ دەگرن، ئەوە هەر مەحاڵە شتی وا بکات.

ئەگەر تۆ سەرکەوتوو بووی لەوەی خیراتر لە خێراییی ڕووناکی بجووڵێی ئەوە مانای وایە ئێمە بەتەواوی لە ڕاستی یاسای سروشت تێنەگەیشتووین، کە ئەمە لە دۆخێکی دیاریکراودا زۆر سروشتییە کە خێراتر بجووڵێی لە خێراییی ڕووناکی.

ئەگەر شتێک لە سروشتدا بوونی هەبێت ئەوە سروشتیە، ئەگەر دوو ژن یەکیان خۆشبوێ مانای وایە ئەوە سروشتییە، هیچ یاسایەکی سروشت ئەوە قەدەغە ناکات . لە ڕاستیدا جگە لە مرۆڤەکان، لەناو ئاژەڵەکانیشدا هاوڕەگەزخوازی زۆر باوە، بۆ نموونە نزیکترین لێمانەوە چامپانزیەکانن کە هاوڕەگەزخوازی زۆر باوە تیایانا زۆربەی چالاکییە سێکسییەکان لای چامپانزییەکان بۆ وەچەخستنەوە و زاوزێ نییە، بەڵکوو بۆ پتەوکردنی هاوپەیمانی سیاسییە و دروستکردنی ئینتمایە.

ئایا لێرەدا هیچ شتێکی ناسروشتی هەیە؟ بیرۆکەی ئەوەی کە سێکس تەنها بۆ مەبەستی زاوزێ بوونی هەیە، ئەوە هیچ مانایەکی نییە و لەلایەن قەشە و حاخامەکان دروست کراوە. لە ڕاستیدا چەمکە سروشتی و ناسروشتییەکانمان لە بایۆلۆژییەوە وەرنەگیراون، لە ئیلاهیاتەوە وەرگیراون. مانای ئیلاهیات(تیۆلۆژی) لە سروشتدا یانی ئەو خوایەی کە سروشتی دروست کردووە.

پیاوانی ئایینی مەسیحی ئیدعای ئەوە دەکەن کە خوا ئەندامەکانی لەشی مرۆڤی بە مەبەستی دیاریکراو دروست کردووە، ئەگەر ئێمە بۆ ئەو مەبەستانە کە خوا دایناوە بەکاریان بهێنین ئەمە چالاکی سروشتییە، ئەگەر بە شێوەیەکی دیکە بەکاری بهێنین ئەوا لای خوا ناسروشتییە، بەلام هەموو ئەمانە ئەفسانەن.

خوا مرۆڤ و ئاژەڵەکانی دروست نەکردووە ئەوان بە هەڵبژاردنی سروشت پەرەیان سەندووە، وە پەرەسەندن هیچ ئامانج و مەبەستێکی دیاریکراوی نییە، ئەندامەکان بۆ مەبەستی دیاریکراو پەرەیان نەسەندوە، وە شێوازی بەکارهێنانی ئەندامەکان لە لایەن ئاژەڵ و مرۆڤەوە هەمیشە لە گۆڕاندایە.

زۆر زەحمەتە کە ئەندامێک لە لەشی مرۆڤ تەنها ئەو کارە بکات کە لە سەرەتاکان کردوویەتی کە سەدان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر کردوویەتی. ئەندامەکان پەرەیان سەندووە بۆ کارێکی دیاریکراو, بەلام بەتەواوی سروشتییە پاش دروست بوونیان، کە بە مەبەست و کاتی دیکە بەکار بهێنرێن. بۆ نموونە سەرەتا کە (پەڕ)ەکان دەرکەوتن بۆ ئەوە بوو پەلەوەران گەرم بکاتەوە, ئێستا باڵندەکان بەکاری دەهێنن بۆ فڕین، ئایا ئەمە ناسروشتییە؟ پەنجەکان دەرکەوتن بۆ ئەوەی باوباپیرانی ئیمە بەسەر دارەکان سەرکەون، ئێستا ئێمە بۆ ژەنینی پیانۆ بەکاری دەهێنین، ئایا ئەمە ناسروشتییە؟

دەم دەرکەوت بۆ ئەوەی زیندەوەران خواردن بگەیەنن بە لەشیان، ئێستا ئێمە بەکاری دەهێنین بۆ قسەکردن و ماچکردن، ئایا ئەمە ناسروشتیییە؟ بە هەمان شێوە سێکسیش دەرکەوت بۆ مەبەستی زاوزێ، بەڵام ئێمە ئێستا بۆ  وەرگرتنی چێژ و پەیوەندی و هاوڕێیەتی بەکاری دەهێنین، ئایا لەمەدا هیچ شتێکی ناسروشتی هەیە؟

چی دەڵێیت بەو کەسانەی کە ناڕەزایەتییان بەرامبەر بە نمایشی هاوڕەگەزخوازان هەیە بەهۆی ڕەهایی و سێکشوالیتەی کراوە کە زۆر جار باس دەکرێت؟

بە درێژاییی مێژوو ڕووتبوونەوە زۆر کەم کەسی کوشتوە، بەڵام  کۆنەپەرستی ئایینی ملیۆنان کەسی کوشت، بۆیە پێش ئەوەی زۆر نیگەران بین دەربارەی ڕووتبوونەوەی هاوڕەگەزخوازان  باشتر بوو خەمی توندڕەویی باوەڕەکانمان هەبێ.

The post <strong>“یووڤال نوح هەراری” لەبارەی هاوڕەگەزخوازی دەدوێ</strong> appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی.  خۆشبەختانە  کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادە بوون و ئامادەن  بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیدا لەسەر بابەتەکە کار دەکات کە بەتەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١ پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا نمایش کران، کە لە ڕێگای ماڵپەری تایەبت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن.

هۆزان مەحموود، نووسەر و شارەزا لە بواری جێندەر و فێمینیزمدا، بە سیمینارێک لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لەژێر ناونیشانی: “کارکردن وەک جۆرێک لە توندوتیژی”

لێرەدا هۆزان مەحموود تیشک دەخاتە سەر کار وەک فۆرمێک لە توندوتیژیی دژی مرۆڤ بەگشتی و ژن بەتایبەتی. پاشان خودی کۆنسێپتی کارکردن، گەڕان بەدوای کاردا و مووچەی کار لە سیستەمی کەپیتالیزمدا باس دەکات. ئەمانە کە هەمووی هاوتایە لەگەڵ توندوتیژی، نادڵنیایی، بێباوەڕی، نەپارێزراوی و کاتی زۆری کارکردن بە پارەی کەم، لە پاڵ سەرکۆنەکردن و گەمارۆدان و کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ لە پرسی کاردا تاوتوێ دەکات.

باس لە تێڕوانینی نووسەر و فێمینیست سیلڤیا فریدرچی دەکات، کە ئیش وەک فۆرمێکی توندوتیژی دەخاتە ڕوو، ئەمەش زۆر هاوکاری دەکات بۆ تێگەیشتن لە کەڵەکەبوونی سەروەت و سامان لە ڕژێمی سەرمایەداریدا. لە بەشێکی تری قسەکانیدا دەپەرژێتە سەر پرسی ئەو جۆرە کارانەی کە زۆرتر ژن دەیکات، و لەگەڵ گرنگی ئەم کارانەدا دەکرێت وەک فۆرمێک لە توندوتیژیی بەرامبەریان ببینرێت. پاشان گفتوگۆی ئەوە دەکات کە چۆن کار ئایدیاڵایزکراوە و لەناو کۆمەڵگەدا بوونمان و نرخمان وابەستەی کارەکانمانن کراون، بە تایبەتی بۆ ژن کە لە بازاڕی کاردا لەژێر فشارێکی زۆردایە.

لە کۆتاییدا، باسی پلەبەندی و گرنگی و بەهای نیوان کارەکان دەکات، ئەم بڕیارە کێ دەیدات کە چ جۆرە کارێک باشتر و گرنگترە؟ لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا هەندێک کار هەن کە زۆر پێویست و سەرەکین بۆ ژیان، بەڵام وەک کارێکی گرنگ هەژمارناکرێن، ئەمە بە پێچەوانەی هەندێک کاری تری ناپێویستەوە کە گرنگ و گەورە کراون، لەژێر ڕۆشنایی تیۆری پرۆفیسۆری ئەنترۆپۆلۆجی (دەیڤید گرەیبەر) باس دەکات کە بە ناوی کاری بێمانا (Bullshit Job) ناو دەبرێت. دەتوانین زۆرێک لەو کارانە بناسین کە مووچەی زەبەلاحیشیان پێ دەدرێت و بە گرنگ هەڵدەسەنگێندرین، لە کاتێکدا هیچ گرنگی ئەوتۆیان نییە لە کۆمەڵگە و ژیاندا. 

لە کۆتاییدا هۆزان ئەوە دەخاتەڕوو کە کارکردن گرنگە بۆ هەموو کەسێک و کۆمەڵگە ناچێت بەرێوە ئەگەر کارە بنەڕەتییەکان و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان گرنگییان پێ نەدرێت. بەڵام سەرمایەداری ڕۆژ بە ڕۆژ کارە بنەرەتییەکان لاوەکی دەکات و مووچەبڕاویان دەکات، لە ئاست ئەوەدا کارگەلێک گرنگی پێ دەدرێت کە هیچ سوودێکی نییە بۆ ژیانی مرۆڤ و بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگە.

هەندێک هێڵی سەرەکیی سیمینارەکە:

• چاودێریکردنی مرۆڤ لە کاتی کارکردندا، بووەتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەمیشە لە دڵەراوکێدا بژی.
• توندوتیژی فۆڕمی زۆری هەیە، کە لە ئێستادا خۆشبەختانە زۆربەیان تیۆریزەکراون.
• تا ئێستاش زۆربەی ئەوکارانەی کە ژن دەیکات لە سپەیسی گشتیدا هێشتا چاودێریکردن و ئاگاداریی ئەوانی ترە، لە کاتێکدا کارەکانی تر وەک بڕیاردان هی پیاوەن.
• ئیشە بنەڕەتی و گرنگەکان لە کۆمەڵگادا لەلایەن سیستەمەوە بێبەها بەرجەستە دەکرێت.
• خەونبینین و هەوڵدان بۆ ئەو کارانەی کە گرنگ پیشان دراون و پێگەیشتنیان قورسە، جۆرێکە لە توندوتیژی کە لەم سەردەمەدا مرۆڤەکان ڕووبەڕووی دەبنەوە.
• مەرج نییە مرۆڤ کار بکات تاوەک گرنگ بێت، بەڵکوو ئەوە ژیانکردنە مانا دەدات بە ژیان.

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی هۆزان مەحموود بگرن:

The post کارکردن وەک جۆرێک لە توندوتیژی appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی. خۆشبەختانە کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادەبوون و ئامادەن بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیاندا لەسەر بابەتەکە کار دەکەن کە بە تەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١دا، پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا پیشان دران. لە ڕێگای ماڵپەری تایبەت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن:

شارا تاهیر  نووسەر لە بواری سایکۆلۆژیا و گوتاری ڕەخنەی کۆمەڵایەتی و فیکری، بە بابەتێک لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لە ژێر ناونیشانی: “جەستەی ژن وەک کاڵایەکی دەگمەن”.

لەژێر ڕۆشناییی ئەم بابەتەدا و لە چوارچێوەی سمینارێکدا،  شارا تاهیر لە ڕوانگەیەکی دەرونشیکارییانەوە تیشک دەخاتە سەر چەمکی نامۆبوون لای کارل مارکس. لێرەوە ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە ژن پێش ئەوەی وەک کرێکار لە سیستەمی سەرمایەداریدا نامۆ بێت، پێشتر لە ڕێگای پیاوسالارییەوە نامۆ بووە و ڕیشەی ئەمە زۆر قووڵتر و کۆنترە.  ئەمەش وای کردووە کە ژن بخاتە دۆخی خودئەڤینییەکەوە لەگەڵ خۆی و جەستەی خۆیدا بە شێوەیەک کە بینەر و بینراویش بێت لای خۆی، بەڵام بە چاوێکی پیاوانەوە بینەری خۆی بێت. پاشان لە درێژەی سمینارەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن سیستەمی پیاوسالاری و سەرمایەداری کە دروستکەری ئەم دۆخەن، لە کۆتاییدا سوودمەند دەبن و بەردەوام بەکاری دەهێننەوە.

هەندێک هێڵی سەرەکیی سمینارەکە:

• کارکردن و بەرهەمهێنان خەسڵەتێکی گرنگی مرۆڤن کە لە سیستەمی سەرمایەداریدا ئەمە دەشێوێندرێت و بەهای ئەو گرنگییە تێک دەچێت.
• ژن پێش ئەوەی بەر نامۆبوون بکەوێت وەک کرێکار، زۆر پێشتر لەناو خێزان و کۆمەڵگادا بەر نامۆبوونی خود دەکەوێت، کە بە میکانیزمی خودئەڤینی لەگەڵ جەستەی خۆیدا دەیبات و دوانەی خۆی دروست دەکاتەوە کە ئەویش ژنێکی ترە تا خۆی پێ بەراورد بکات.
• لە سیستەمی پیاوگەراییدا ژن تەنها سێ ڕۆڵی هەیە، ئەوانیش: دایکایەتی، پاکیزەیی و لەشفرۆشییە.
• گەر نامۆبوونی کرێکار هەوێنێک بێت بۆ شۆڕش، نامۆبوون لای ژن تەواو پێچەوانەیە چونکە ژن دڵخۆش و ڕازییە بەو دۆخە.
• سیستەمی سەرمایەداری لەگەڵ ئەوەی لەسەر نادادی دروست دەبێت، بەڵام لەناو ناچێت، چونکە  بەڵێنێکی لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتووە کە وا دەکات بەردەوام و پارێزراو بێت.
• جەستە لە سیستەمی سەرمایەداریدا بەردەوام فۆڕم دەکرێتەوە، هەمیشە بەو شێوەیە دەبێت کە سیستەمەکە دەیخوازێت.

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی گۆنا سەعید بگرن.

The post ئەم مرۆڤانە کار دەکەن appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی. خۆشبەختانە کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادەبوون و ئامادەن بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیاندا لەسەر بابەتەکە کار دەکەن کە بە تەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١دا، پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا پیشان دران. لە ڕێگای ماڵپەری تایبەت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن:

گۆنا سەعید چالاکەوان و نووسەر لە بواری یەکسانیی جێندەری و مافەکانی ژناندا بە سیمینارتێک لە پڕۆژەکەدا بەشدار بوو لەژێر ناونیشانی: “ژنانیش کار دەکەن“.

لێرەدا گۆنا سەعید دەربارەی پرسی ژن لە هێزی کاردا دەدوێت. ئەو لە ماوەی کەمتر لە کاتژمێرێک، هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر هەندێک خاڵی گرنگ سەبارەت بە پرسی ژن لە هێزی کاردا لە کوردستان.

 لە سەرەتای سمینارەکەدا بەگشتی ئاماژەیەک بە مێژووی ئەو جیاکارییە دەدات کە لەنێوان کارکردنی ژن و پیاودا دروست دەبێت، واتە چۆن ژن بە کاری ناوماڵ دەبەسترێتەوە و پیاوانیش بە کاری دەرەوە. پاشان دێتە سەر ئەوەی کە لە وڵاتێکی وەک ئێراق کە پشتی بە ئابووریی نەوت بەستووە و زۆر هێزی کاری پێویست نییە، ئەمە چۆن کاریگەری کردۆتە سەر تاکەکانی کۆمەڵگا بەگشتی و ژن بەتایبەتی. هەروەها بەکورتی کاریگەری و هۆکارەکانی کارکردنی ژن لە دەرەوە و ماڵەوە لە هەمان کاتدا تاوتوێ دەکات.

هەندێک هێڵی سەرەکیی بابەتەکە:

• کار چییە؟ تێگەشتنە جیاوازەکانی کار چین؟
• بەهای کار چییە؟ ماناکان و تێروانینە جیاوازەکانی چین؛ بەهای گۆڕینەوە لە بازاڕ و بەهای بەکارهێنان.
• مێژووی جیاکاری نێوان کارکردنی ژن و پیاو، ئەرکەکانیان لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە.
• مەبەست لە کاری ژنان یان کاری ژنانە چییە؟ کاری بەکرێ کامانەن کە ژنان دەیکەن؟ جێگا و ڕێگای ئەم جۆرە کارە چییە؟ 
• جیهانی پیشەسازی ملیۆنەها ژنی بردە نێو کاری بەکرێوە؛ بەڵام ئایا تامی بەهەشتی ئازادی و ڕزگارییان کرد! یان بە پێچەوانەوە کەوتەوە؟ بۆچی؟
• سیستەمی ئابووری لە کوردستان و  کاریگەری لەسەر پرسی کارکردن. ئامار و ژمارەکان چیمان پێ دەڵین؟ کێشەی ئەم ئامارانە چین؟
• هۆکاری بێکاری و کەمی فرسەتەکانی کارکردن بۆ ژنان لە کوردستان.
• ئەرکی ماڵ و دایکایەتی؛ کاری بێکرێ (کاری خۆڕایی) چییە؟ چی دەگرێتەوە؟ گرنگی چییە و کێ کەڵکی لێ دەبینێت؟ بۆچی بە زۆری ژنان کاری خۆرایی دەکەن؟
• ژن و کاری خۆڕایی: چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە بکەین؟

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی گۆنا سەعید بگرن.

The post ئەم مرۆڤانە کار دەکەن appeared first on ژنەفتن.

 ‌هونەرمەند گەیلان عه‌بدوڵڵا ناوی (نەفرەت)ی لە کارەکەی ناوە و لە شێوەی ڤیدیۆ- پێرفۆرمانس نیشانیداوە و لە هەمان کاتدا دەکرێ وەکو کارێکی ڤیدیۆ- ئه‌نستڵه‌یشنیش ببینرێ. ئەو ئەم کارەی لە ساڵی 2015 لە پاریس دروستکردووە و بۆ یەکەمجار لەم پێشانگایەدا بەشداری پێکردووە، تیایدا دوو مۆنیتۆری بەکارهێناوە و بەرامبەر یەک دایناون، هەریەکەی وێنەی دەموچاوی پیاوێک نیشان دەدا کە بەردەوام تف لەوەی دیکە دەکا، هەردوو پیاوەکە هونەرمەند خۆیەتی، لە یەکێک لە ڤیدیۆکاندا بە ڕەنگی ئەکریلیكی ڕەش دەموچاوی خۆی داپۆشیوە و لەوی دیکەیان بە ڕەنگی ئەکریلیكی سپی، بەمەش هونەرمەند دەیەوێ نیشانی بینەرەکانی بدا کە ئەم دوو مرۆڤە سەر بە دوو ڕەگەزی جیاوازن.

وەکو وێنەی مرۆڤەکان و ڕەنگی سەر دەموچاوەکان نیشانی دەدەن ناوەڕۆکی کارەکە حاڵەتێکی سایکۆلۆژی دژوارە، جۆرێکە لە تووڕەیی و ڕق و ڕەفزکردنی توندی دوو مرۆڤ بۆ یەکدی، بۆیە دەشکرێ ‌ئەم کارە وەکوو ڕەفزکردنی ئەو دوو ڕەگەزە بۆ یەکدی ببینرێ، بەڵام لەڕاستیدا هونەرمەند نایەوێ ئەم دوو ڕەگەزە تف لە یەكتر بکەن و یەکتر ڕەت بکەنەنەوە.

تفکردن لە یەکدی لە ژیانی ڕۆژانەدا لە ڕقەوە دێت، لە چرکەساتی دەروونێکی لاواز و ڕووخاوەوە دێت، نە عەقل و نە ڕۆح و نە هەست و نە ئەخلاق لەو چرکەساتەدا ئامادەییان هەیە، ئەم ڕەفتارە لە ژیانی ڕۆژانەدا لە کەسێکەوە دێت کە دەیەوێت کەرامەتی ئەوی دیکە بشکێنی، لە ڕووی سایکۆلۆژیشەوە لەو چرکەساتەدا کەسەکان خۆیان نرخ بۆ خۆدی خۆیان دانانێن، بە واتایه‌کی تر هەست بە کەرامەتی خۆیان ناکەن.

گەیلان عه‌بدوڵڵا هۆشمەندە بەوەی کە کارەکەی بەهۆی تفکردنەکەوە شعوری قێزەوەند بە بینەر دەگەیەنێ و خۆی دەڵێت: هێندە تفم کرد تاکوو خۆم هێڵەنجم هاتەوە.

گەیلان عه‌بدوڵڵا ئەم حاڵەتە ناشیرین و دژوارەی ژیانی ڕۆژانەی کردووە بە کارێکی هونەری، واتا ئەو توانیویه‌تی ئێسێتیک لە ناشیرینی و دژواری و حاڵەتێکی قێزەوەند بدۆزێتەوە و بیانگۆڕێ بۆ جوانی، ئەمەش پێویستی بە تەکنیک و شێوە و هۆشمەندییه‌کی هونەری دەبێت لەگەڵ هەڵبژاردنی مەتریاڵ و ڕاومی گونجاو، بۆیە هونەرمەند گشت پێداویست و کەرەستە و مەتریاڵی پێویستی بۆ ئەم کارە بەکارهێناوە بۆ ئەوەی بیسەلمێنێ کە مەبەستی ئەو تەنها کارێکی هونەرییە و نەک کارێکی دۆکیۆمێنیاری. گەیلان عه‌بدوڵڵا هۆشمەندە بەوەی کە کارەکەی بەهۆی تفکردنەکەوە شعوری قێزەوەند بە بینەر دەگەیەنێ و خۆی دەڵێت: هێندە تفم کرد تاکوو خۆم هێڵەنجم هاتەوە. هەر لەبەر ئەم هۆیەش ئەو لە گشت هونەرمەندەکانی دیکەی ناو پێشانگاکە زیاتر جەخت لەسەر ئەوە دەکا کە ئەم کارە دەبێ وەکوو هونەر ببینرێ و دەڵێت: ئەوەیشی وەکو هونەر سەیری نەکا با نەیبینێ، بەمەش ئەوە ئاشکرا دەکا کە ئەو تف لە بینەرەکان ناکات.

ئەو مەتریاڵانەی کە لەم کارە دەبینرێن پێکهاتوون لە دوو مۆنیتۆر، دەموچاوی دوو پیاو، ڕەنگی ئەکریلیک و تفی هونەرمەند خۆی. لە کاتی دروستکردنی کارەکەیشدا هونەرمەند کامێرایه‌کی ڤیدیۆ و باغەیه‌کی ئاوی (شفاف)ی به‌کارهێناوە کە لە ڤیدیۆکاندا نابینرێن، باغەکەی لەنێوان کامیراکە و دەموچاوی خۆی داناوە بۆ ئەوەی لەکاتی تفکردنەکەدا، تفەکان بەر کامێراکە نەکەون، پاشان کارەکەی بە دوو مۆنیتۆر بەرامبەر یەک لە قەد دوو دیواری کۆریدۆری ژێرزەمینەکەی ئەمنە سوورەکە لە ئاستی چاوی بینەر داناوە، بە جۆرێک كه‌ بەرچاوی گشت بینەرانی پێشانگاکە بکەوێ و کەس نەتوانێ لێی هەڵبێ، لەبەر ئەوەی گشت بینەرەکان لە کاتی هاتووچۆیان لەناو پێشانگاکەدا دەبوایە بەو کۆریدۆرەدا تێپەڕن کە کارەکەی  گەیلان عبدوڵڵای تێدایە بۆ ئەوەی بتوانن كاره‌ هونه‌رییه‌كانی دیکە ببینن. 

شێوە زۆرجار وەکوو ڕێزگردن بەکار دێت نەک تەنها لە کاری هونەری بەڵکوو لە ژیانی ڕۆژانەشدا، بەڵام لە ژیانی ڕۆژانە دەبێت بە ئێتیک، لە کاتێکدا لەم کارەی گەیلان عبدوڵڵادا دەبێت بە بەشێک لە ئێستەتیکی گشتی کارە هونەرییه‌کە.

ئەم کارە هونەرییە سیفەتێکی دیکەیشی تیدایە کە لە کارەکانی دیکەی ناو پێشانگاکەی جیا دەکاتەوە ئەویش شێوەی کارەکەیە کە لە تیۆرییه‌کانی هونەری هاوچەرخدا و بە تایبەت لە بابەتی (مەتریاڵ وەکو شێوە، مەتریاڵ وەکو میدیۆم) لە کتێبی پێشانگاکەدا باسمکردووە.[2] گشت کارە هونەرییه‌کانی پێشانگاکە شێوەیه‌کی هێندە ڕەقیان لە نێوان خۆیان و بینەرەکان (ئامادەبووان) دانەناوە بە ئەندازەی کارەکەی گەیلان عەبدوڵڵا، ئەمەیش بە هۆی دژواری و قێزەوەندی ئەو هەستەیە کە کارە هونەرییه‌كە دەریدەبرێ لەلایه‌کەوە و ئەو ڕێزە تایبەتییەی کە هونەرمەند لە بینەرەکانی دەگرێ لەلایه‌کی دیکەوە. شێوە زۆرجار وەکوو ڕێزگردن بەکار دێت نەک تەنها لە کاری هونەری بەڵکوو لە ژیانی ڕۆژانەشدا، بەڵام لە ژیانی ڕۆژانە دەبێت بە ئێتیک، لە کاتێکدا لەم کارەی گەیلان عەبدوڵڵادا دەبێت بە بەشێک لە ئێستەتیکی گشتی کارە هونەرییه‌کە.

لە ڕووی پەیوەندی شێوە و ڕاوم و مەتریاڵەوە هونەرمەند (وەکو گوتمان) دوو مۆنیتۆری بەکارهێناوە و لە قەد دوو دیواری بەرامبەر بە یەك داناون.، بەڵام ئەم جۆرە دانانە کارە هونەرییه‌کە ناکات بە دوو بەشەوە، نایکات بە دوو کاری هونەری جیاواز، بەڵکوو کارەکە وەکوو یەک كاری هونه‌ری دەمێنێتەوە، وەکو یەک کاری هونەریش دەبینرێ و مامەڵەیشی لەگەڵدا دەکرێ، لەبەر ئەوەی ئەم جۆرە دانانە لەلایه‌کەوە بەشێک لە شێوەی گشتی کارە هونەرییه‌کە پێکدێنێ، لەلایه‌کی دیکەشەوە ئەو ڕاومەی نێوان هەردوو مۆنیتۆرەکانیش کە بینەرەکانی تێدا تێدەپەرن نابێت بە بۆشایی بەڵکوو وەکو ڕاومی گشتی کارە هونەرییه‌کە دەمێنێتەوە، واتا بەشێکی دانەبڕاو و گرینگ لە سەرجەم کارە هونەرییه‌کە پێکدێنێ، لەم حاڵەتەدا شێوە و ڕاوم دەبن بە یەک و بینەرەکان بەناو ڕاوم (فەزا) و شێوەی کارە هونەرییه‌کەدا تێدەپەڕن بەمەیش ڕاومی کارە هونەرییه‌کە دەجوڵێنن، دەیشڵەقێنن، کە ئەمەیش دیسانەوە مەبەستی هونەرمەند بووە بۆ درککردنی جەستەیی بینەرەکان بە کارە هونەرییه‌کە وەکو لە کۆنسێپت و بیرۆکەی پێشانگاکەدا هاتووە (جەستەی بینراو، جەستەی نەبینراو). ئەم پەیوەندییەی (بەریەککەوتنە)ی کارە هونەرییه‌کە لەگەڵ ئامادەبووانی پێشانگاکە ڕەهەندێکی هاپینینگ بە کارە هونەرییه‌کە دەبەخشێ کە لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە کاری پێدەکرێ. جگە لە ڕاومە واقیعییه‌کەی کارە هونەرییه‌کە کە باسمان لێیکرد لەم کارەی گەیلان عەبدوڵڵادا دوو ڕاومی دیكه‌ش بەدی دەکرێن کە ڕاومی وەهمین و لەناو هەریەک لە مۆنیتۆرەکاندا بوونیان هەیە.

بینەر ئازادە چەند دەتوانێ لە ناو کۆریدۆرەکە (لەناو ڕاومە واقیعییه‌کەی کارە هونەرییه‌کە) دەمێنێتەوە و کات بەسەر دەبا، یان بتوانێ بەرامبەر ئەم کارە هونەرییە دژوارە خۆی ڕاگرێ، هەر بینەرێک بە توانای خۆی، بە چاوی خۆی وەکوو تاک ئەم کارەی گەیلان عه‌بدوڵڵا دەبینێ، بە جەستەی خۆیشی وەکو تاک هەستی پێدەکا و مامەڵەی لەگەڵ دەکا،

بینەر ئازادە چەند دەتوانێ لە ناو کۆریدۆرەکە (لەناو ڕاومە واقیعییه‌کەی کارە هونەرییه‌کە) دەمێنێتەوە و کات بەسەر دەبا، یان بتوانێ بەرامبەر ئەم کارە هونەرییە دژوارە خۆی ڕاگرێ، هەر بینەرێک بە توانای خۆی، بە چاوی خۆی وەکوو تاک ئەم کارەی گەیلان عه‌بدوڵڵا دەبینێ، بە جەستەی خۆیشی وەکو تاک هەستی پێدەکا و مامەڵەی لەگەڵ دەکا، بەڵام ئەو سیفەتە ئیستیفزازەی کە لە کارەکەدا هەیە شتێک نییە بشاردرێتەوە، ئەمە لەگەڵ گشت ئەو هونەرانەدا دەردەکەوێ کە دەیانەوێ شعوری قێزەوەند دەربڕن ئیدی دەشێ بینەر بەمە توڕەبێ یان مچوڕکە بە لەشیدا بێ و تووشی حاڵەتێکی قێزەوندی بکا، وەکو مەبەستی هونەرمەند بۆ دەستنیشانکردنی سنوورەکانی جەستەی بینەرە جیاوازەکان، بۆ ئەوەی بینەر خۆی وەکو تاک بتوانێ درک بە لایەنە لاواز و بەهێزەکانی خۆی بکات، وەکو ئەوەی کە هونەرمەند ڕەنج حیکمەتیش (لە هەمان پێشانگادا) ئەمەی بە جۆرێکی تر لە کارەکەیدا نیشانداوە. هەندێ لە بینەرەکان بوێرانە بەرامبەر کارەکە دەوەستن بە واتایه‌کی دی دەتوانن لەناو کارە هونەرییه‌کەدا چەند چرکەساتێک زیاتر بمێننەوە کە ئەستەمە لەو چرکەساتانەدا بینەر ئەوە بزانێ ئەم کارە نەک تەنها بۆ بینینە بەڵکوو بۆ تاقیکردنەوەی جەستەیشە، بۆ هەستکردن بە سنوورەکانی لەشێتی لە ڕووی دەروونی و فیزیکییەوە. هەندێ لە بینەرانیش بە پەلە لە بەینی ڤیدیۆکانەوە تێدەپەڕن و تەحەمولی بینینیان ناکەن و لەوانەشە پێی تێکچن یان توویشی شەڕانگێزی بن و لە دڵی خۆیانیشدا لەوانەیە هونەرمەندەکە بەر تف و نەعلەت بکەن بۆ ئەوەی کە خۆیان لەو شەڕانگێزییە بەتاڵ بکەنەوە، ئەم دیاردەیەیش هونەرمەندە فوتوریستەکانی سەرەتای سەدەی بیستەم دێنێتەوە یادمان کە مارینێتیان بەر تف و نەعلەت کرد[3]. بەم جۆرە لەم کارەی گەیلان عەبدوڵڵادا ڕەهەندێکی فوتوریستی نوێیش بەدی دەکرێ.  

گەیلان عه‌بدوڵڵا جەستەی خۆی بۆ ئەم کارەی بەکارهێناوە و سوودی لە جەستەی ئامادەبووان (بینەران)ی پێشانگاکەش وەرگرتووە وەکوو ئەوەی لەکارەکانی ئاڤان سدیق و ڕەنج حیکمەتدا لە هەمان پێشانگا هاتووە. بەمجۆرە جەستە لێرەدا میدیۆمیشە بۆ گەیاندنی مانای کارە هونەرییه‌کە. بینەر لەم حاڵەتەی کارەکەی گەیلان عه‌بدوڵڵادا ڕاستەوخۆ بەرجەستەی هونەرمەند ناکەوێ وەکوو لە حاڵەتی هونەری پێرفۆرمانس بەڵکوو تەنها وێنەی دوو دەموچاو لە نێوان دوو مۆنیتۆرەوە دەبینێ کە سنووریکی توند جیایان دەکاتەوە ئەوەیش خودی مۆنیتۆرەکەیە، ئەمەیش ئەو جیاوازییەیە لە نێوان هونەری پێرفۆرمانس و هونەری ڤیدیۆپیرفۆرمانس.

هێنانە ناوەوەی بینەریش بۆ ناو ڕاومی کارە هونەرییه‌کە، کە بە ئەڵمانی (ئه‌نتەردیرتن بتراختەر Intendierten Betrachter) پێدەگوترێ وەکوو ئەوەی کە لە کارەکەی رەنج حیکمەت و ئاڤان سدیقیشدا لە هەمان پێشانگا دەبینرێن دیاردەیه‌کی‌ هونەری هاوچەرخە کە زیاتر لە هونەری پاش جەنگی دووەمی جیهانییەوە لە کاری هونەرمەندەکانی هەپینینگدا دەرکەوتووە، ئەمەیش دەشێ وەکوو بەشێ لە پەیامی کارەکە بۆ بەستنەوەی هونەر بە ژیانەوە ببینرێ، وەکوو لایەنێ لە پەیامی پێشانگاکە بە گشتی کە لە گشت ئەو دوای کارە هونەرییه‌كاندا بە جۆری جیا جیا بەدی دەکرێ، بە واتایه‌کی دی وەکو پەیوەندی کارە هونەرییه‌کە بە بینەرەکانییه‌وە‌.

بەم جۆرە گەیلان عەبدوڵڵا بە کارێکی هونەی بەشداری لەم پێشانگایە دەکا کە گشت سیفەتەکانی هونەری قێزەوەند (ئەبجەکت ئارت Abject art)  لەخۆ دەگرێ، ئەمەیش جۆرێکی نوێیە لە هونەری شێوەکاری پاش دووەمین جەنگی جیهانی و زیاتر لە کارەکانی هونەرمەندی ئەمریکی هاوچەرخ سندی شێرمان Cindy Shermann دەرکەوتووە و فەیلەسوفی فەرەنسی (بەڕەچەڵەک بولغاری)  ژولیا کرستیڤا  Julia Kristeva یەکێکە کە کاری تیۆری لەسەر کردووە، هەرچەندە لە رووی شێوە  و راوم و مەتریاڵەوە ئەم کارە پەیوەندی لەگەڵ کارەکانی (سندی شێرمان)دا نییە.

لە کۆتاییدا هونەرمەند گەیلان عەبدولڵا نەیویستووە بە کارێکی هێمن و خامۆش لەم پێشانگایەدا بەشداربێت بەڵکوو بە کارێکی دژوار و هار و هاج. ئەمە کارێکە نەک تەنها بۆ بینین بەڵکوو وەکوو گشت ئەو دوای کارەکانی پێشانگاکە بۆ درکپێکردن لە نێوان جەستەوە، بەم کارەش هونەرمەند گەیلان عەبدوڵڵا مەبەستی خۆی و بیرۆکەی پێشانگاکەی پێکاوە.

پەراوێز:

[1] ئەم پێشانگایە لە ئەمنە سوورەکەی شاری سلێمانی لە 19بۆ25ی مانگی 11 ساڵی 2016 لە بیرۆکە و ڕێکخستنی هونەرمەند ئاڤان سدیق نیشاندرا.

[2] ئەم کتێبە هێشتا چاپ نەبووە.

[3] هونەرمەندە فوتوریستەکان هەر لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە خواستی هونەری جوڵاوەیان هەبوو. بۆ زانیاری زیاتر دەربارەی ئەم بابەتە بڕوانە کتێبی هونەری شێوەکاری مۆدێرن لاپەرە 186 بۆ222 کە لەلایەن نووسەری ئەم وتارەوە نووسراوە و لە ساڵی 2005 لە دەستگای ئاراس لە هەولێر چاپکراوە.

تێبینی:

١-لەم نووسینەمدا ناوی سەرچاوەکانم نەنووسیوە، لەبەر ئەوەی ئەمە بەشێکە لە پرۆژەی کتێبێک دەربارەی پێشانگاکە (جەستەی بینراو، جەستەی نەبینراو) کە چاوەڕوانی چاپکردن دەکات، لەوێ من ناوی گشت سەرچاوە زانستییه‌کانم نووسیوە.

٢- ئەم نووسینە جارێکیتر لە گۆڤاری رامان لە ئاداری ٢٠٢٠، ژمارە ٢٧٤ بڵاوکراوەتەوە.

The post «نەفرەت»؛ ڤیدیۆ – پێرفۆرمانس appeared first on ژنەفتن.