(لە ڕۆژنامەی هەولێردا چۆن باسی شیعر کراوە و چۆنیش نامەکەی من شێوێنراوە؟)

کاروان کاکەسوور

لەم کتێبەدا هەوڵم داوە ڕووبەڕووی نووسینێکی (ئارام کۆشکی)ی ئەندامی (ڕۆژنامەی هەولێر) ببمەوە، کە لەژێر ناونیشانی (نەسیحەتنامەی شاعیران… چەند سەرنجێکی کورت سەبارەت بە پرسی شاعیربوون)دا بڵاوی کردووەتەوە. ماوەی پێشوو نامەیەکم بۆ شاعیران نووسی و ناوم نا (تێپەڕاندنی خود و واقیعی باو لە ڕێی وێنەی شیعرییەوە). لەو نامەیەدا بۆچوونی خۆمم لەبارەی چەمکی شیعرەوە خستووەتە ڕوو و ئاماژەم بە هەندێک خەسڵەتی شیعری ئەم نەوانەی دوای نەوەی ڕاپەڕین کردوون. (کۆشکی) وەک ئەوەی ڕاهاتووە لەم بارەیەوە چەند دێڕێکی ساکاری بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک نووسیون و کۆمەڵێک تۆمەتیشی داونەتە پاڵم. ئایا یەک دێڕیشی لەبارەی شیعرەوە نووسیوە؟ ئینجا وێنەیەکی ناشیرینیان کێشاوە، گۆیە هیی منە. ئایا بەو مەبەستە کێشاویانە، تا لەو ڕێیەوە سۆزی ئەو جەماوەرە ڕابکێشن و فریویان بدەن؟ ئایا دەیانەوێت بڵێن ئەوەی بەم شێوەیە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، کەسێکە و پێوەندیی بە دنیای ئەدەب و هزرەوە نییە، بەڵکوو ئەمانەی گوتوون، تا لە بیری خەڵک نەچێتەوە؟

نزیکەی دە ساڵە لەم ڕۆژنامەیەدا جنێوم پێ دەدات و سووکایەتیم پێ دەکات، تەنیا لەبەر ئەوەی بۆچوونی جیاوازم دەربڕیوە. پێم وایە ئەو خوێنەرانەی ئاگایان لە بەرهەمەکانمە، دەزانن نە ڕستەیەکی زبرم لە نووسینەکانمدا بە کار هێناوە و نە بە لای کەسێتیی یەک نووسەریشدا چووم، بەڵام هێندە هەیە ئازادانە بۆچوونم دەربڕیوە و هەوڵم داوە چەمکەکان لێک بدەمەوە. هەندێکیانم لە شێوەی نامەدا بۆ نووسیوە و تێیاندا بەوپەڕی ڕێزەوە ناویم هێناوە، چونکێ لای من تا ئەم ساتەیش ململانێیەکە تەنیا پێوەندیی بە تێگەیشتنی جیاوازەوە هەیە، دەنا کەسێتیی ئەوم تێکەڵی بابەتەکە نەکردووە، بە مەرجێ ئەو هەمیشە ڕووی لە خۆم بووە و وەک بابەتێکی کۆمەڵایەتی لە ململانێیەکەی ڕوانیوە، بۆیە پەنای بردووەتە بەر جنێو، توانج، بوختان و هیی دیکەی لەم شێوەیە. دیارە وەک لە کتێبەکەیشدا گوتوومە هیچ گلەیییەکم نە لە (کۆشکی) هەیە و نە داوا لە ڕۆژنامەکەیشیان دەکەم دەست هەڵبگرن، بەڵکوو هیوادارم بەردەوام بن، چونکێ من خۆم ئەم بەریەککەوتنە بە گرنگ دەزانم و هەوڵ دەدەم لەو ڕێیەوە پێشانی خوێنەری بدەم ئەو ئاڕاستەیە تا چ ئەندازەیەک میلـلییە. هاوکات دەمەوێت ئاستێکی دیکەی جیاوازی زمان و تێگەیشتن بخەمە ڕوو، بەو مانایەی تێکڕای ئەو چەمکانە هەڵدەگرمەوە، کە فڕێ دراون، تا بۆ ڕاڤەی هەر یەکێکیان چەند سەرچاوەیەکی هزری و ئەدەبی بپشکنم. ئەگەر (کۆشکی) ئەوە چەند ساڵە ئەم ڕۆژنامەیەی کردووەتە سەکۆیەک و لێیەوە پەلاماری کەسێتیم دەدات، بێ ئەوەی تا ئەم ساتەیش نموونەیەکی لە وتارێکم وەرگرتبێت، ئەوە من نەک تیشک دەخەمە سەر تێکڕای ئەم نووسینەی، بەڵکوو هەر لێرەدا کەموزۆر بە لای هەندێک وتاری تریشدا دەچم، کە هەر لەم ڕۆژنامەیەدا بڵاو کراونەتەوە.

ئەگەر ڕووم لە (ڕۆژنامەی هەولێر)ـە، لەبەر ئەوەیە (کۆشکی) ئەندامیەتی، دەنا دەزانم نووسەر خۆی لە ناوەرۆکی نووسینی بەرپرسیارە. لە پێشەکیی کتێبەکەدا زیاتر لەوە دواوم.

ئەگەر (کۆشکی)، یان هەر کەسێکی دی لەبارەی ئەم کتێبەوە سەرنجێکی هەیە و دەیەوێت بۆچوونی جیاواز بخاتە ڕوو، ئەوە بەوپەڕی خۆشحاڵییەوە گوێی لێ دەگرم و ئامادەی گفتوگۆم.

کاروان کاکەسوور

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم کتێبەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە، دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post لەنێوان ئامۆژگاری و ئاماژەدا appeared first on ژنەفتن.

پوخته

ناسیۆنالیزمی شیعر تێزێکە سەبارەت بە دەرکەوتنی خود-ئاگاییی سیاسیی کورد لە مێژووی هزردا، لە پێناو مانابەخشین بە بوون و شوناس لە چوارچێوەی وێنای دەوڵەت/نەتەوە بەرەو نیشتمان یان کیانێکی ویژدانی. شاعیرانی پێشەنگی ئەم ڕەوتە (خانی، حاجی، ئەحمەد موختار جاف، قانع و بێکەس) دامەزرێنەری ئاگاییی خودی و پرۆژەی بە سیاسیکردنی زمانن، هەوڵیان داوە دەستکاری ئەو واقیعە بکەن کە وەک حەقیقەت دەرکەوتووە. لە دیدی ئەوان دۆخی سیاسیی کورد بەرهەمی گوتاری سیاسیی دەسەڵاتی زاڵی “ئەوانی تر”ی سەر کوردستان بووە. لەم سۆنگەیەوە لە میانی پرۆژەی شیعری سیاسیی نەتەوەیی و ئاوێتەیەک لە کۆلاژی ئەفسانە و مێژوو و جوگرافیایەکی خەیاڵکرد، بنەڕەتی ئاگاییی کوردیان داڕشتووە.  ئەمە ئەگەرچی ئاگایی بووە سەبارەت بە سەردەم و زەمەن و بوونی سیاسییانەی کورد لە مێژوودا، بەڵام هاوکات ئاوێتەی کێشەی فەلسەفەی خودof subject  philosophy بووە. واتە ئیشکالیەتی سەرەکی لە ڕەوتی ڕۆنانی نەتەوە، گیرخواردنیەتی لە چوارچێوەی فەلسەفەی ئاگایی بەو جۆری لە فەلسەفەی ڕەخنەییی (یورگن هابرماس)دا تیۆریزە کراوە، کە تێیدا خود دەکەوێتە ڕامان و ڕاڤەی خۆی و جیهان و بەرەو مۆنۆلۆگ و داخران دەچێت. لە کۆنتێکستی کوردیدا کاتێ ئەمە لە ڕێگەی زمانی شیعری و تەکنیک و فۆڕمی ئامادە ئەنجام دەدرێت، کێشەکە ئاستێکی باڵاتری ئاڵۆزی بەخۆیەوە دەگرێت و دەشێت بیر لەقاڵب بدات و حوکمی پێشوەختە ناوەڕۆکەکەی بجووڵێنێ. بەم جۆرە  پەیوەندیی نێوان زمان و ئایدیا و واقیع تووشی شێوان دەکات. بۆ دەرچوون لەم تەنگژەیە، فەلسەفەی نێوانخودێتی دەرچەیەک بۆ پەڕینەوە بەرەو سیاسەتێکی ئەلتەرناتیڤ دەکاتەوە کە ئەرگۆمێنتخوازی و زمانی هاوبەش و دیالۆگ بنەڕەتەکەیەتی بە ئاراستەی کردە و شۆڕش و دەرچوون لە ئەمری واقیع.

   پڕۆژەی ناسیۆنالیزم کە هەمان دروستکردنەی نەتەوە و دەوڵەتە، لە کۆنتێکستی کوردیدا بەهۆی داخرانی بیاڤی نێوانی inter و کامڵنەبوونی پرۆسسی بەسیاسیکردنی هاوبەشەکان و ویستی ئازادیی خودەکان، لە جیاتی “بەرەی یەکبوونی نەتەوەیی” کە دوائامانجی بونیاتنانی نەتەوە/دەوڵەتە، بە ئاراستەی حزبی دەسەڵاتگەرا چووە کە کوردی لە ڕووی شوناس و ئینتماوە زیاتر پارچە پارچە کردووە، ئەمەش وەک واقیعگەرایی لێک دراوەتەوە، نەک دەرکەوتنی واقیع لە ئاگاییدا.

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم توێژینەوەیەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post ناسیۆنالیزمی شیعر: لە خود-ئاگاییی نەتەوایەتییەوە بەرەو نێوانخودێتی سیاسیی کوردی appeared first on ژنەفتن.

ئەم کتێبەی بەردەستتان، بەرهەمی نزیکەی سی ساڵ نووسینە لەنێوان دوو دنیا و ئەزموونی جیاوازدا. ئەزموونی یەکەمیان کەوتۆتە قۆناغێکەوە کە شاعیر هێشتا لە کوردستان- کەرکووک ژیاوە. لەو قۆناغەشدا، وێڕای چەند شیعرێکی تری کە بە کوردی و عەرەبی نووسیونی، بە پێویستی زانیوە تەنیا یەک دانەیان بۆ بەرچاوڕوونی سەبارەت بە جیهانی شیعریی ئەوکاتی دابنێ. شیعرەکانی دوای ئەوە (قۆناغی دووەم) هەژدە ساڵی لەگەڵ ئەوی تر نێوانە؛ کە قۆناغی جێهێشتنی وڵاتە و چوونە بەرەو ئەوروپا. ئەو بۆشایییە زەمەنییەی هەیە، یەکێک لە هۆکارەکانی لەپێناو تەکاندان بووە بۆ دۆزینەوەی شێوازی نوێ لە دەربڕین؛ کە بە دەقەکانەوە دەردەکەوێ. هەر لەوێشەوەیە ئیدی بەرە بەرە تەواوی ئەزموونێکی شیعری پێک دێنێ.
ژیانێکی ڕامبۆیانە ساڵی ٢٠١٩ بە چاپی کاغەزی بڵاو بووەتەوە، بەڵام دوای چەند مانگێکی کەم بە هۆی بەسەرداهاتنی کۆڕۆنا و کەرەنتینەوە تا ڕادەیەک بەرەو شاراوەیی چوو. ئێستا بە چاپی ئەلیکترۆنی لە ژنەفتنەوە وا دیسان چاوی بە ڕووناکی هەڵدێنێ و شیعرەکان هیوای چێژلێوەرگرتنتان بۆ دەخوازن.

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم کتێبەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لەسەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن،

The post ژیانێکی ڕامبۆیانە appeared first on ژنەفتن.

کۆشیعری ئەحمەد عارف

دڵشاد هیوا لە تورکییەوە کردوویەتی بە کوردی و سەرنج و خوێندنەوەی بۆ شیعرەکان نووسیوە.

لە پێشەكیی وەرگێڕەکەوە‌

ئەحمەد عارف (١٩٢٧-١٩٩١)، شاعیری كوردی توركینووس، لە شیعری هاوچەرخی تورکیادا، دەنگێکی تاک و هەڵقوڵاوی ناخی ئازار و خەباتە. شیعرەکانی، بە چنینێک لە ناڕەزایی، خۆشەویستی، هیوا و یاخیبوونه‌وه‌، هاواری ئازاری خەڵکی چەوساوە دەکات؛ خه‌ڵكێك، کە بە ئازایەتییەوە بەرگەی ستەمی مێژوویی، سه‌ركوتكردن و تواندنه‌وه‌یان گرت. ئه‌حمه‌د عارف، لە سەرتاپای شیعرەکانیدا، باسی ئازار و ئاواتی ئەو مرۆڤانە دەکات وا خۆشەویستیی ئازادی و دادپەروەرییان وەک ڕاستییەکی زیندوو و پیرۆز، لە سنگیاندا هەڵگرتووە.

ئێستا کە شیعره‌كانی ده‌كرێنه‌ کوردی، پردێکی نوێ لە نێوان دوو نەریتی ئەدەبیی مەزندا دروست دەبێت: لەلایەکەوە، میراتی دەوڵەمەند و بەناوبانگی شیعری ناڕه‌زایه‌تیی هاوچەرخی تورکیا، لەلایەکی تریشەوە، ئه‌ده‌بی به‌كوردینه‌نووسراو، کە لە ناخی خۆیدا ڕۆحی بەرخۆدانی كوردانه‌ و گەڕانی بە دوای ناسنامەدا هەڵگرتووە. ئەم وەرگێڕانە، دەرفەتێکی نوێیه‌ بۆ خوێنەری كورد تا شیعرەکانی ئەحمەد عارف، لە دەریچەی هەست و زمانی خۆیەوە تاقی بکاتەوە و دەنگە فرەچەشنە ئازارچێشتوو و خەباتگێڕەکان لە قاڵبی وشەی نوێدا ببیستێت.

***

گومانم نییه‌ له‌وه‌ی ڕۆژێ یه‌كێك دێت و ئه‌م شیعرانه‌ له‌ من جوانتر، پڕهه‌ستتر و شاعیرانه‌تر وه‌رده‌گێڕێت، به‌ڵام گومانم له‌وه‌ش نییه‌ كه‌ شیعری ئه‌حمه‌د عارف هه‌رگیز ناتوانێ ئه‌و شكۆ، ترس، خه‌م و سه‌نگینییه‌ی خۆی به‌ ته‌واوی مانا بۆ هیچ زمانێكی تر بگوازێته‌وه‌. هه‌رگیز ناتوانێ نسرمی زیندانه‌كانی توركیای كه‌مالی بۆ هیچ زمانێك بگوازێته‌وه‌. هه‌ندێ وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ هه‌ن له‌م شیعرانه‌دا‌ كۆڵ به‌ وه‌رگێڕان ناده‌ن، جه‌بری سیاسی، فه‌زای سه‌ركوتكاری و باری كولتوورییان هه‌یه‌، من ده‌توانم هه‌ستیان پێ بكه‌م و چێژی ته‌واویان لێ وه‌رگرم، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ نه‌متوانیبێ وه‌ك پێویست ئه‌و هه‌ست و چێژه‌ بگوازمه‌وه‌. ئه‌مه‌ش واته‌ تایبه‌تمه‌ندیی شیعری هه‌ر زمانێك. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا له‌پێناوی ئاسانكاری له‌ تێگه‌یشتندا له‌ هه‌ندێك شوێندا له‌ په‌راوێزدا ڕوونكردنه‌وه‌ی پێویستم داوه‌. له‌ كۆتاییی هه‌ر شیعرێكیشدا لێكدانه‌وه‌یه‌كم بۆ شیعره‌كه‌ كردووه‌ و هه‌وڵم داوه‌ تا هێنده‌ی له‌ ئه‌حمه‌د عارف تێگه‌یشتووم، به‌ خوێنه‌ری بگه‌یه‌نم.  

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم کتێبەی وەک کتێبی ئەلئکترۆنی (فایلی pdf)  بڵاو  کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post لە تاسەتا کۆت و زەنجیرم ڕزاند appeared first on ژنەفتن.

ئەگەر زیندووبای و ئەم شێعرەم بۆت بخوێندایەتیەوە

جگەرەیەکت هەڵئەکرد، دووان و سییان بە شوێنیا

من نەمەزانی فەرهاد کە چاوپێکەوتنێک یا دان بە بەر دووکانێکا یا تێپەڕینی نەناسێک لە پاڵمەوە

ڕوانینم تن ئەکاتە گۆشەیەکی چۆڵ لەم دنیا

لە دوای بینینی ئەو نەناسراوە لە پاڵمەوە پێ هەڵئەگرم و خێراتر ئەڕۆم

نازانم بۆ لە دوای ئەو دیمەنانەوە تووندتر ئەڕۆم بە ڕێیا

من نەمەزانی تێپەڕینێکی ئاوا ساکار هێندە قووڵە

تێپەڕین لە لای کەسێکی نەناسەوە بێ سەروشوێنم ئەکات

نازانم بۆ جارێک بێ ڕەحمانە وەک خوگ پرسیم

ئەتوانی جگەرەکانت کەم کەیتەوە

هەستم کرد ئەو پرسیارەم ئەوەندە مەرگی هێناوەتە نزیکمانەوە

مەرگ چاوێکی بەرز کردۆتەوە و بە گومانەوە بۆی ڕوانیوم

ڕوانین و هەناسەکێشانی مەرگ، مەرگ کە تووندتر هەناسە هەڵئەمژێ و ئەیداتەوە دەرەوە، قورس و بێدەنگ ئەڕوانێ

ئەگەر زیندووبایتایە و ئازارەکانت کەمتر بوایەن

ئەمتوانی لە شەهیدانی شۆڕشە بەرینەکە قسەم بۆت کردایە

لەوەی کە کورد لە گەڵاڕێزاندا لە مەرگ کەمتر ئەترسێ

ئەموت کە شۆڕش لەدایکبووی گەڵاڕێزانە و

خاکەلێوە قەبریەتی، کار قەبریەتی

ئەموت کە شەهید ئەگەر وێنەکەی ڕۆژێکیش پێش مەرگی گیرابێت

کۆن ئەبێت ، وەها دوور ئەکەوێتەوە لەو وێنە و قاپی ئەگرێ

کە نازانم چۆن مەرگ لە گونجاوترین شوێنی ئەو ماڵە هەڵیئەواسێ

مەرگی تەمەڵ، مەرگی پیر، مەرگ کە خۆی وێنا ئەکەم پیر دێتە بەرچاوم

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم دەقەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لەسەرەوە لە دوغمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post پرسە appeared first on ژنەفتن.

له‌م وتاره‌دا كه‌ باتای به‌ زمانێكی ئاڵۆز نووسیویه‌تی میتۆدێكی چه‌ند ڕه‌هه‌ندی له‌ ده‌روونشیكاری و فه‌لسه‌فه ‌و كۆمه‌ڵناسی به‌كار هێناوه‌ و هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و جۆره‌ شیكارییه‌ ماركیسیزمه‌ی كه‌ تاوه‌كوو ئه‌و كات پێی وابوو ژێرخانی كۆمه‌ڵگایه‌ك، سه‌رخان دیاری ده‌كات، ئاوه‌ژوو بكاته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ شیكارییه‌كی زۆر وردی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری، سیاسی و ئاینی و ئایدۆلۆژییه‌كان ده‌یه‌وێت تێڕوانینێكی پێچه‌وانه‌ بخاته‌ ڕوو، واته‌ له‌ سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و ژێرخانی ئابووری بڕوات و میكانیزمه‌ ده‌روونشیكارییه‌ شاراوه‌كانی نێو دیارده‌ی فاشیزم شی بكاته‌وه‌. ئه‌و پێی وایه‌ هه‌رجۆره‌ هاوچه‌شنییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ هاوچه‌شنی سیستمی به‌رهه‌مهێنانه‌وه و‌، هه‌ر درزێك بكه‌وێته‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری درزكه‌وتنه‌ نێو ڕێكاری كۆمه‌ڵایه‌تی. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ هاوچه‌شنه‌كانی كۆمه‌ڵگا، له‌به‌ر بارودۆخی ئابووری هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌، ئه‌وا سه‌رله‌نوێ په‌یوه‌ست ده‌بن به‌ كۆمه‌ڵێك پێكهاته‌ی ناچوونیه‌ك و كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندیی نوێی لێ وه‌رده‌گرن و، له‌مه‌شه‌وه‌ زۆرجار تاك و كۆمه‌ڵگا به هۆی وه‌رگرتنی ڕه‌گه‌زه‌ ناچوونیه‌كه‌كانه‌وه‌ به‌ره‌و فاشیزم سه‌رده‌كێشت. واته‌ زۆربه‌ی كه‌سه‌كان به‌شێك له‌ كه‌سایه‌تی هاوچه‌شنی خۆیان له‌ كیس ده‌ده‌ن و چیتر خولیایان به‌ره‌و ڕاگرتنی هاوچه‌شنی نامێنێت و له ‌به‌رانبه‌ردا سه‌ركرده‌، پیاوی ئایینی، ئایدۆلۆژیا كه‌ هه‌ڵگری خه‌سڵه‌تێكی ناچوونیه‌كین، ئه‌مانیش ئه‌و شتانه‌ بۆ خۆیان “ناوهاوێژی” ده‌كه‌ن  و له‌ ئه‌نجامدا جۆرێك له‌ كۆیله‌ی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ و فاشیستیان لێ دروست ده‌بێت. باتای له‌ هه‌مان كاتدا پێی وایه‌ ئێمه‌ ناتوانین به‌ باشی چه‌مكی “ناچوونیه‌كی” ده‌ستنیشان بكه‌ین چونكه‌ تاكوو ئێستا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وردی شیكاری پڕ به‌پێستی ئه‌نجام نه‌داروه‌. چونكه‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی ناچوونیه‌كی له‌ ڕێگای هه‌ر دوو ماشینی زه‌به‌لاحی هاوچه‌شنكردن واته‌: زانست و سیستمی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ تێكه‌ڵ نابن. هه‌روه‌ها باتای ڕۆ ده‌چێته‌ نێو چه‌مكی پیرۆزی و بۆ سه‌ر دوو كاتیگۆریی جیاواز دابه‌شی ده‌كات: پیرۆزیی ئه‌رێنی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ پاكێتی و نه‌زمی كۆمه‌ڵایه‌تی و، پیرۆزیی نه‌فره‌تلێكراو كه‌ خۆی له‌گه‌ڵ توندوتیژی و زێده‌ئاژوویی و ناپاكیدا ده‌بینێـته‌وه‌. ئه‌م دوالیزمه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ فاشیزم ڕۆڵێكی سه‌ره‌كی ده‌گێڕێت، فاشیزم به‌ ڕێوه‌ڕه‌سم و سیمبوول و ڕێبازی سه‌رۆك، پیرۆزییه‌ك به‌دی ده‌هێنێـت كه‌ هه‌م پاككه‌ره‌وه‌یه ‌و هه‌میش نه‌فره‌تلێكراو.. كه‌ ئه‌مه‌ به‌جۆرێك موژده‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی نه‌زمی له‌كیسچوو ده‌دات و له‌ هه‌مان كاتیشدا ستایشی ئه‌و توندوتیژییه‌ پاككه‌ره‌وه‌یه‌ ده‌كات دژ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ دوژمنی ئه‌م نه‌زمه‌ داده‌نرێن. به‌ بۆچوونی باتای یه‌ك له‌ كلیله‌كانی كه‌ڵكوه‌رگرتنی فاشیزم له‌ ئامانجی مرۆیی، له‌ نێو توندوتیژی و ته‌سلیمبووندایه حه‌شار دراوه‌‌. جۆرێك له‌ شه‌یدایی كه‌ مه‌رگ و كاولكاری به‌ بیر دێێنێته‌وه ‌و به‌ شێوه‌یه‌كی دژوازانه‌ چین و توێژه‌كانی خه‌ڵك یه‌كگرتوو ده‌كات و باڵاییان پێ ده‌به‌خشێت. بۆیه‌ ئه‌م چالاكییه‌ هه‌م تاكه‌كه‌سییه‌ هه‌م مێگه‌لانه‌شه‌ و له‌ سیمای ڕابه‌ری كاریزماتیك دا كه‌ توندوتیژی و ده‌سه‌ڵات له‌خۆ ده‌گرێت، ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌. دواجار باتای باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ فاشیزم پێداگری له‌ سه‌ر نه‌فیكردنی تاك ده‌كات. ئه‌م پرۆسه‌ی سڕینه‌وه‌یه‌ی كاره‌كته‌ره‌ی تاك، بۆ تێگه‌یشتن له‌ ده‌روونناسی چین و توێژه‌كان له‌ سه‌رده‌می فاشیزمدا پێویسته‌ چونكه‌ فاشیزم ده‌یه‌وێت به‌ سڕینه‌وه‌ی جیاوازییه‌ تاكه‌كه‌سییه‌كان، یه‌كه‌یه‌كی هاوچشن و ملكه‌چ دروست بكات كه‌ ئاماده‌بن به‌ شێوه‌یه‌كی كوێرانه‌ هه‌موو بڕیاره‌كانی ڕابه‌ر جێبه‌جێ بكه‌ن.

وەرگێڕ

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم وتارەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) دایبگرن.

The post بونیادی ده‌روونناسانه‌ی فاشیزم appeared first on ژنەفتن.

شێعر لای من بگرە زیاتر لە ڕۆمان پێویستی بە ئێمە یا هەموومان یا تەواوەتی کۆمەڵگا و ڕووداوەکانی هەیە، شێعر هیچ کات بە تەنیا بەرهەمی یەک کەس یا شاعیر بە تەنیا نییه. شێعر لای من نە تەنیا ئیلهام نییه تەنانەت لە زەمیری ناوشیاری مرۆڤیشەوە سەرچاوە ناگرێ، ئێمە لە دنیا و سەردەمێکدا ئەژین کە هەموو شتێکمان ئەزموون کردووە، بۆیە هەوڵم ئەوە بووە تەنیا ئەو ئەزموونانە لە ناو زمان و نووسیندا ئەزموون بکەم و کەشێکی هونەری پێ بدەم و قووڵتریان بکەمۆ. ئەم شێعرە ئێمەین کاتێک یەکتر ئەناسین، پێکەوە ئەخەوین، قسە ئەکەین، شۆڕش ئەکەین، ئەمرێن، خەیانەت ئەکەین، سیخوڕی ئەکەین، بێتاقەت ئەبین …، شێعر ئێمە یا هەموومانە بەڵام ئەو هیچ ئەزموون و بیرەوەرییەکی خۆی بیرنەچۆتەوە، شێعر ئێمەین، بەڵام خۆمان ناناسینەوە تێیدا، هەست بە خۆمان ئەکەین لە توێی وشەکاندا وەک ڕۆح و تارمایییەک. ئەم شێعرە تارمایییەکە لە گشتمان، لە ژیانێک کە بیرمان چۆتەوە.

عەبوو ڕاوەند

پاژێک لە شیعرەکە:

جگە لە چەن ناو و ڕووداوێک هیچ شتێکی ئەم نووسراوە کوردی نییە و ئەگەر ئەتوانی لە زمانی ڕووسییەوە بیخوێنەوە.

گەر شەڕیشت کرد ئەتوانی بە چەکی ڕووسییەوە بیکەی

هیدایەتی عەبدووڵڵاپوور پیش ئەوەی چەکدار بکرێ بە چەکی ئامریکایی و دواتر بە چەکی عەرەبستانی و نێوی عەرەبستانییەوە شەڕی کرد و کوژرا

ڕامینی حسەین پەنایی بە چەکی بریتانی و ناوی فارسییەوە شەڕی کرد و کوژرا

بەڵام هاوخەمەکانی حەزیان ئەکرد و ئەیانویست بێژن ڕامین چەکی ڕووسی پێ بووە و شەڕی پێ نەکردووە و کوژراوە

ڕامین کە مرد ناوە فارسییەکەشی کردە ناوێکی مردووی کوردی

تکایە کردت بە چەکی ڕووسییەوە بیکە، بە ناوی ڕووسییەوە بیکە

ئەگەر مردی بە چەکی ڕووسییەوە بمری سەربەرزترە، بە ناوی ڕووسییەوە بمری نەمرترە

وەک من مەبە کە هەر وڵاتێکی بەخشەندە چەکی دامێ شەڕی پێوە ئەکەم. شەڕێکی بەخشەندە، چەکێکی بەخشەندە

وەک من مەبە کە هەر شاعیرێکی بەخشەندە شێعرێکی دایتێ بیخوێنیەوە

خوێن کە ئامیانی شێعرە و لە هەر زمانێکدا بگرسێ ئەیکاتە زمانی کوردی

فیشەک کە لە هەر جەستەیەک بدات ئەیکاتە جەستەیەکی کوژراوی کوردی

***

ماڵپەڕی نەفتن ئەم دەقەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لەسەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆد بکەن.

The post گیانبازی appeared first on ژنەفتن.

بە درێژاییی مێژوو، دوانەی ئایین و كولتوور هەمیشە دەستیان هەبووە لە چەوساندنەوەی ژنان و زەوتكردنی مافەكانیان و ئەژماركردنیان بە ژمارە دوو.

لە سێبەری ئایینەكاندا ژنان هەمیشە مافخوراو و پەراوێزخراو بوون و هەن، ئەمەش بەهۆی بەكەم تەماشاكردنیان و بە كەرەستەكردنیان بۆ خزمەتی پیاوان، شانبەشانی گەشەسەندن و پیربوونی ئایینەكان دۆخی ژنانیش لەژێر باری قورسی بەكەم تەماشاكردن و پەراوێزخستن درێژەی كێشاوە.

بێگومان هەمیشە لایەنگرانی ئایینەكان و پیاوانی ئایینی پێچەوانەی ئەمانە قسە دەكەن و ئایینەكان بە پارێزەری ژنان و مافەكانیان دەناسێنن و ئەوە دەڵێن كە بێ ئایین ژنان تووشی سەرگەردانی و چەوسانەوە دەبن. بۆ مەسەلەكانی زەوتكردنی مافی دارایی لە میرات و فرەژنی و بێبەشكردنی ژنان لە هەندێ‌ پۆست و پێگە بیانووی ئەوە دەهێننەوە كە ئەمە تەواو لە بەرژەوەندیی ژن و ژیانی ژناندایە.

كاتێك لەژێر كاریگەریی دەم و وتارەكان دەردەچین و خۆمان لێكۆڵینەوە لەم مەسەلانە دەكەین بە مەبەستی دڵنیابوون و خستنەڕووی ڕووی ڕاستەقینەی ئایینەكان و دۆخ و پێگەی ژنان لە ئایینەكاندا، دەكەوین بەسەر حەقیقەتی زۆرتاڵ و ترسناك و ناسینی ڕەگ و ڕیشەكانی توندوتیژییەكان.

ئەو لێكۆڵینەوەیە هەوڵێكی سەرەتایی و سادەیە بۆ دەرگاكردنەوە لەسەر حەقیقەتی كاریگەریی ئایینەكان لەسەر دۆخی ژیانی ژنان بە درێژاییی هەزاران ساڵ و بەرەو پاش بردنیان و زەوتكردنی ژیانیان پشتبەستن بە ئایەت و فەرموودەی و دەقی ئایینی.

ئەم لێکۆڵینەوەیە لە سێ تەوەر پێکهاتووە.

ته‌وه‌رى یه‌كه‌م: ژن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژهەڵاتییەکاندا.

ته‌وه‌رى دووه‌م: ژن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژئاوایییەکاندا.

ته‌وه‌رى سێیەم: تێڕوانینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تى و ئایینییه‌كان بۆ ژن و پێگه‌ى ژنى كورد.

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم تویژینەوەیەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لەسەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post تێروانینە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکان بۆ ژن و پێگەی ژن appeared first on ژنەفتن.

نووسینی: دۆمینیگۆ سێڤێرن

لە ساڵی ١٩٦٩وە، واتە لە ساڵی بڵاوبوونەوەی ئەم ڕۆمانەوە، نووسینەكانی ئاراباڵ فرۆشێكی بێوێنەیان هەبووە، هەندێكی تووشی سەرسوڕمان كردووە و چەندێكێشی لە خۆی تەراندووە، بەڵام كەسی بێبەش نەكردووە. ئاراباڵی چیرۆكنووس، لە فەڕەنسا بە ناحەق گومناوە. بۆچی بە ناحەق؟ چونكە، هەر بەو جۆرەی كە خوێنەر بەسانایی لێی تێدەگا، ناوەرۆكی بایەخداری شانۆیییەكانی ئاراباڵ و وەسوەسەكانی ئەم نووسەرە، بە هەمان ئەو واقیعییەتە ئازاربەخشەوە كە هەیە، لە چوارچێوەی چیرۆكەكانیشیدا جێی خۆی دەكاتەوە.

بژی مەرگ «بەعەلی بابل»، بەو ناونیشانە سەیرەوە كە لە تەوراتەوە وەریدەگرێ («بەعەل لە بابل بە سزای خۆی دەگەیەنم»)، «ئاشوب و ناشیرینییەكانی» ئیسپانیای كۆماریخواز ـ كە لێرەدا باوك ئەو ڕۆڵە دەنوێنێ ـ لە دیدی ژنێكی ڕاستڕەو، كاسۆلیك و چەپێنەرەوە وەیاد دێنێتەوە. ئەم ژنە، هەر ئەو ژنە ترسناكەیە كە بەو بوونە كۆتوبەندكەر و خەسێنەرەی خۆیەوە، وێنەكەی لە هەندێ لە شانۆنامەكانی ئاراباڵدا، لە دوو جەللادەوە بگرە تا میعمار و ئیمپراتۆری ئاشوور، دەیبینین.

«بەعەلی بابل» هەرچەندە لە ڕواڵەتدا نامەیەكی دوورودرێژی پیاوێكی نەخۆش و تەنیایە بۆ دایكێكی دوور ـ دایكێ، كە ئەو ئومێدەكانی بە با داوە ـ لە ڕاستیدا دانپێدانانی پڕ ڕاز و بەچپەی نووسەری چیرۆكەكەیە. ڕۆمانەكە لە چەندین بەشی كورت پێك هاتووە كە بە شێوازێكی ڕەوان و خزۆك، بە شێوەی ئاوێكی ڕوون، بەدەم ئاوازی وێرد و نزاوە، واتە بێدەنگبوون و دووبارەبوونەوە، نووسراوە. هەندێ جار یەك «بەڵێ»ی كورت، بە شێوازی جۆیس بەشێك دەشكێنێ، خاوێنتر و هەروەكوو گومەزێك، كە بتوانی شێوەگۆڕكێی پێ بكەی، بە شێوەی ئاوازخوێندنێكی كۆرسئاسا زیاتر بەیەكەوەی دەبەستێ. ئاراباڵی لاو له‌گه‌ڵ خۆیدا دەدوێ و هەر بەو جۆرەی كە چیرۆكی ژیانی دەگێڕێتەوە، بە هەمان شێوە ئیسپانیای بێڕەحمیش بە هەموو جوانییە وەحشییانەكەی و جەبرباوەڕی و ئیشقە عاریفانەكانییەوە، وەك بڵێی لە پشتی ئاوێزەیەكەوە بە بەرچاوانی ئێمەدا تێدەپەڕێنی. بە سادەیی مناڵێكەوە، ئەو درزە گەورەیە دەبینین كە دڕندانە ئیسپانیای كردووەتە دوو بەشی پێكەوە هەڵنەكەرەوە.

لەبارەی جەنگی ناوخۆییشەوە، لاوەكە تەنیا هەندێ وێنەی ناڕوون و چەند حیكایەتێكی دێتەوە یاد كە خێزانەكەی بۆی دەگێڕنەوە. پێداگری لەسەر شتێ ناكا، جەخت لەسەر هیچ ناكاتەوە و چاوانی بەسەر ڕووداوەكان و مرۆڤەكاندا دەگێڕێ و بەپێی ئەو واقیعییەتە حوكم دەدا كە دەیبینێ. نە! دنیای گەورەترەكان جوان نییە؛ فڕۆكە گڕگرتووەكان دەدەنە بەر ڕێژنەی گوللە، تف لە تەرمی مردووەكان دەكەن، مامۆستاكان لە بەندیخانەكان توند دەكرێن و ڕۆڵە، دایك و باوكی خۆی تەفرە دەدا، هەندێ لە زیندانییەكان دێوانە دەبن و هەوڵی خۆكوشتن دەدەن. ئەمە واقیعییەتێكە كە هێدی هێدی جێی خۆی لە خەیاڵی لاوەكەدا دەكاتەوە.

بەڵام سەختی و دژواری ژیانی ئێستاكەیش هەندێ لایەنی پێكەنیناوی و گاڵتەجاڕانەی هەیە. لەژێر سوتانە(پەشمەی كەشیش) كڵێساییەكاندا، لەشە ناسوپاسەكان دەگەنێن. مەگەر لە كریتیكۆن، گراسیان هاواری نەدەكرد: «ئێمە كوڕانی خراپەكاریین؟» مناڵەكەی «بەعەلی بابل»یش دەگاتە باوەڕێكی هاوشێوە، باوەگەورەی لەژێر سوتانەی ڕێوڕەسمی پیلاری پاكیزەدا دەمرێ و بە هەمان شێوەیش دەنگێكی لێوە دەردێ كە دەبێتە هۆی دروستبوونی پێكەنینێكی بەرگرینەكراو لەلای نەوەكەی، مەرگ و گاڵتە قڕێژەكان دەبنە یەك. لەلایەكی تریشەوە، ماوەیەكی زۆرە كە ئیسپانیا خوی بە مەرگەوە گرتووە. مەرگ، تارماییی گۆڕەپانەكانی گابازییە لە خوێنی گەرمی گاكاندا. شتێكە لە ڤیارامیرۆ كە پیاوان دەبزوێنێ و دنەیان دەدا. مەرگ زاڵە بەسەر ڕێوڕەسمە ئاینییەكاندا. كوڕێژگە، گروپەكانی هەفتەی موقەدەس بەو هەموو زرینگ و هوڕانەیانەوە، بەو هەموو مەزنی و گاڵتەبازاڕییانەوە، بەو هەموو زنجیرە ناكۆتایانەوە كە تۆبەكاران لە قاچەكانیانەوە دەئاڵێنن و بەو خاچە زەبەلاحانەی كە تەنیا بۆ ترساندنی هەرچی و پەرچییەكانە، دێنێتەوە یاد.

مەرگ، گوناح، نەفرەتكردن لە ئازادی و بێزاری لە باسوخواسی سێكسی، پەڵەیەكی نەنگییە بە نێوچەوانی ئیسپانیاوە. پورە كلارای توڕە و تۆسن، مەیلی ژنانەی خۆی لەنێو دوعا بێكۆتاكانیدا ئارام دەكاتەوە و داوا لە خوشكەزاكەی دەكا تا شەلاقكاری بكا. بابەتی سەیر ئەوەیە كە لەم كۆمەڵگە چەوسێنەر و پۆلینكراوەدا، نە پیاو سالارە و نە باوك. بە كەرەستە و باسی پیاوانە هانی كوڕەكە دەدەن: نابێ «بزنمژە» بێ، دەبێ لە داڵانە تاریكەكانەوە تێپەڕێ، دەبێ «قایش» بەلای چەپدا ببەستێ، دەبێ پیشەی سەربازی هەڵبژێرێ، بەڵام ئەو لەنێو هەلومەرجێكی خنكێنەری دایكسالارانەدا ژیان بەسەر دەبا. دایەگەورە، پورە كلارا، دایكی و خوشكی لە كارلێكردنیدا ڕۆڵێكی گرنگ دەگێڕن؛ لە كاتێكدا باوەگەورە، ئەو بوونەوەرە پێكەنیناوی و گاڵتەجاڕە، له‌گه‌ڵ ئەوەشدا كە ڕەنگە لە دڵدا دژی ئەوان بێ، كەچی شتێك نادركێنێ.

بەڵام له‌گه‌ڵ ئەمانەشدا دیسان نەسیمێكی خۆشەویستی هەڵدەكاتە سەر ئەم كۆمەڵگە تاریكە. دایكە توندگیرە، بەڵام ئەژنۆی سپییە و زمانێكی تەڕ و پرچێكی ڕەشی لوولی هەیە، ئینجا جوانیشە، بۆیە كوڕەكەی لەڕووی ئێرەیییەوە دەیەوێ ڕێگر بێ لە بەردەم و حەز و مەیلە پیاوخوازانەكانیدا. نەبوونی باوك سەختە. باوكەیان وەدەرناوە، دایانشۆریوە و دایكەیش نكۆڵی لێ دەكا، بەڵام له‌گه‌ڵ ئەوانەشدا دیسانەوە وێنەیەكی باوك لە زەینی كوڕەكەیدا ماوەتەوە و شتێ كە ڕۆژێ لە ڕۆژان هی باوك بووە، تەنانەت لە نەخۆشخانەیش، بە باوەڕەوە لای خۆی هەڵی دەگرێ: ئەوە بە پایپەكەی «دكتۆر پلومپ»ەوەیە كە كوڕە لاوەكە بڕیار دەدا یادەوەری، بیر و هەست و سۆزەكانی خۆی ڕێك بخا. «بەعەلی بابل» گێڕانەوەی حیكایەتی مناڵێكە كە وەكو خاكەكەی، خاكێ كە تێیدا گەورە بووە، دەبێتە هەزار پارچەوە. ئەم كتێبە كە بەرەڵایی و ناشیرینییەكانی مێژوو نیشان دەدا، بە قسەی یەكێ لە ڕەخنەگران «توندوتیژترین چیرۆكی توندوتیژییە».

ماڵپەڕی ژنەفتن چاپی دووەمی ئەم وەرگێڕانە وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. لەسەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post بژی مه‌رگ<br> (به‌عه‌لی بابل) appeared first on ژنەفتن.

1.        چۆن فاشیزم پێناسە بكەین؟

2.        حزبی بەعسی فاشیست، لەباری ئیدۆلۆژی، دەسەڵات و پەیوەندییەكانی

3.        ناوی ئەو شەركەت و ڕێكخراوە ئەڵمانییانە كە پشتگیرییان كردووه‌ له‌ ڕژێمی فاشیستی (ئێراق)

4.        جینۆسایدی گەلی كوردستان، یاسا نێونەتەوەیییەكان و ئەركەكانمان

٥. گفتوگۆ لەگەڵ بەرێز هانز براندشایدت (بەرپرسی میدیكۆ ئینتەرناسیونال)

٦.     بازرگانی به‌ قوربانییان

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم کۆمەڵەوتارەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاوی کردووەتەوە. دتوانن لە سەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post بیری فاشیستی به‌عس و جینۆسایدی گه‌لی كوردستان appeared first on ژنەفتن.