ئه‌گه‌ر ڕۆژێك له‌ ڕۆژان ڕێكه‌وتی تێورییه‌كانی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌گه‌راییی (ژاك دێریدا)، مه‌رگی نووسه‌ری (ڕۆڵان بارت)، یان هێرمۆنتیكا لای (پۆڵ ڕیكۆر)مان كردبێت، ڕێگه‌ به‌ خۆمان ناده‌ین به‌م ئاسانییه‌ مانا سنووردار بكه‌ین و هه‌ست و حه‌زه‌كانمان به‌سه‌ر نووسه‌ردا بیسه‌پێنین. ئه‌گه‌ر ڕێگه‌یه‌ك هه‌بێت بۆ قسه‌كردن له‌باره‌ی پڕۆسه‌ و پڕه‌نسیپه‌كانی نووسینی ئه‌ده‌بی، ده‌كرێ له‌و ئاڕاسته‌یه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر تێكنیكه‌ جۆراوجۆره‌كانی نووسین بكه‌ین. له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌مه‌وێت هه‌ندێك سه‌رنج له‌باره‌ی پرسوباسی (وه‌سف) له‌ گێڕانه‌وی ئه‌ده‌بیدا بخه‌مه‌ ڕوو. ده‌مه‌وێت دیالۆگێك دامه‌زرێنین و له‌ پشت ئه‌و قسه‌ سواو و میلییانه‌ی له‌باره‌ی (وه‌سف)ه‌وه‌ ده‌كرێن.

لە ڕۆمانی کلاسیکدا وه‌سف بایەخێکی زۆری پێ دراوه‌. هه‌ندێك له‌ ڕۆمانەکان چەندان بەرگ بوون. باسه‌كه‌ پێوه‌ندی به‌ دیدگا و هزری ئه‌و شوێنكاته‌وه‌‌ هه‌بووه‌. دۆخ و ژیانی مرۆڤ ڕێگەی دەدا وردەکارییەکان زیاد لە پێویست باس بکرێن. واقیعی ئه‌وكات، ئه‌وه‌ی خواستووه‌ گێڕانەوەکان درێژ بکرێنەوە. لەگەڵ گۆڕانکارییەکان و گۆڕانی دۆخی ژیان و ژیار، دەرکەوتنی ڕەوت و شێوازی نوێ، واقیعێكی نوێ دێته‌ پێشه‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌ پرسوباسه‌‌ فكری و فه‌لسه‌فییه‌كان. به‌و هۆیه‌وه‌ ئەدەب و هونەریش گۆڕانیان بەسەردا هات. ئەم باسە لە بزووتنەوەی ئاڤانگاردیزمدا بووە جووڵە و ئاکت. لە ڕۆمانی هاوچەرخدا، بە ڕەچاوکردنی گۆڕانکارییەکان و ژیانی مرۆڤ، پێویستی و جۆر و ڕۆڵی وەسف لە گێڕانەوەدا زیاتر قسەی لەسەر کرا و لە لایەن توێژەر و نووسەرانەوە ڕوونکردنەوەی جۆراوجۆری لە بارەوە درا. واتا ئەم پرسە لینکی هەیە لەگەڵ سەردەم و چۆنیەتیی ناوەڕۆکی ژیانمان. به‌ مانایه‌كی دیكه‌، واقیعێكی نوێ دروست بوو، كه‌ تێكه‌ڵاوییه‌كی تۆخی له‌گه‌ڵ فكردا هه‌بوو. بێگومان نزیكبوونه‌وه و‌ تێكه‌ڵبوونی سنووری ئه‌ده‌ب و فكر، جیاوازی و واقیعه‌كه‌ی سه‌پاند.

مادام گێڕانەوە به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان خەڵقکردنەوەی ژیانە، بایەخی وەسف لە دروستکردنی ئەو ژیانەدا دەردەکەوێت. خوێنەر دەتوانێت بەهۆی وەسفەوە وێنای شوێن و کات بکات و خۆی لەنێو کەشوهەوای سیاسی و سۆزداری و دەروونی ببینێتەوە. دەکرێت لە ڕیگەی وەسفی ڕووخسار و جلوبەرگ، کەسایەتی و دۆخی کۆمەڵایەتیی کارەکتەرەکان بناسینەوە. لە ڕێگەی وەسفی هەستەکان باس لە ترس، خۆشی، تەنیایی، خۆشەویستی و ڕق بکەین.

زۆرجار گوێمان لێ دەبێت، دەگوترێت بۆ ئەدەبیات زمان هەموو شتێکە، بەڵام ناڵێن چۆن؟ هەندێکیان زمان له‌ هه‌ڵه‌چنی و ڕێنووس و خاڵبەندی كورت ده‌كه‌نه‌وه‌، هەندێکیشیان بایه‌خ به‌ شیعریەت و ڕەوانبێژیی ده‌ده‌ن. ئێدیت و كاری ئێدیته‌ر باسێكی دیكه‌یه‌ و پڕۆژه‌یه‌كی زۆر گشتگیرتر و گه‌وره‌تره‌. وردەکارییەکانی زمان لە ئەدەبیاتدا هەتا بڵێی ئاڵۆز و زەحمەتن. کاتێ دەگوترێ ئەم تێکستە زمانی باشە، یان خراپە، ئەم قسەیە بەم کڵێشەیییەی هیچ ناگەیەنێت و هەموو کەسێک دەتوانێت بیکات. لەپشت هەر وشەیەک کۆمەڵێ وردەکاری هەن، وشه‌كان له‌و ڕووه‌ی ده‌یان بینین، جیاوازتر و فره‌لاترن. وشه‌كان به‌ تێگه‌یشتنی دێریدا فریوده‌رانه‌ن، زیاد له‌ مانایه‌ك هه‌ڵده‌گرن و خۆیان ناده‌نه‌ ده‌ست یه‌ك تێگه‌یشتنی ڕووت. دروستکردنی ڕستەیەک، واتا گونجاندن و کارکردن لەنێو ده‌یان هاوكێشه‌ی مانایی و وردەکاریی ئێستاتیكی. ئەم کارەیش بە ڕۆژێک و دووان فێری نابین، هه‌موو ته‌مه‌نمان فریای بیركردنه‌وه‌ ڕاڤه‌ی نیوه‌ی ئه‌و تیۆری و كارانه‌ ناكه‌وین، ئیدی چۆن به‌و ئاسانییه‌وه‌ بڕیار و ئه‌نجامێكی ماتماتیكی له‌ ڕاڤه‌ی تێكستێك ده‌خه‌یته ڕوو؟ پڕۆسه‌ی نووسین خاڵێك نییه‌ پێی بگه‌ین یان بڕوانامه‌یه‌ك نییه‌ به‌ ده‌ستی بهێنین، له‌ دنیای نووسین و خوێندنه‌وه‌ ڕاڤه‌كان بێسنوورن. هەروەها کارێک نییە بێهه‌وڵدان و بیركردنه‌وه‌ فێری ببین. ڕەنگە مەعریفەی زمان و ئاڵۆزی و چڕی و زەحمەتییەکانی بە جۆرێک بن، ئەگەر ئامێرێک هەبووایە ئەو ئاڵۆزییانه‌ی دەربخستنایە، کەس ئەو ئازایییەی نەدەبوو بەو ئاسانییە لەبارەی زمانەوە قسە فڕێ بدات، یان هێندە ماتماتیکیانە زمان دابەشی باش و خراپ بکات، به‌ قسه‌ و گوزاره‌ی كڵێشه‌یی لێره‌ و له‌وێ جوانی و ناشیرنی یان ئاڵۆزی و ساده‌یی زمان به‌سه‌ر تێكستی ئه‌و نووسه‌ر و ئه‌م نووسه‌ر ببه‌شێته‌وه‌.

 زمان لە ئەدەبیاتی گێڕانەوە- داهێنەرانە، کارێک نییە تەنیا پشت بە بابەت یان تەکنیک (به‌ هه‌موو به‌شه‌كانییه‌وه‌) ببەستێت. ئەمانە و دەیان وردەکاریی دیکە، هه‌ر به‌ ئاماده‌یی و جادووی زمان، پێکەوە تێکستێکی داهێنه‌رانه‌ بەرهەم دەهێنن.

لە ڕووی ڕێزمانییەوە، وشەکان وەک کەرەستەن، پێویستە ئێمە وەبەرهێنانیان تێدا بکەین. دارتاشێک با هەموو کەلوپەلە پێویستەکانی لەبەردەم بێت، ئەگەر تەنیا قسه‌ بكات و کات بە فیڕۆ بدات و ئەزموون و  بەهرەمەندی نەبێت، هیچ لە باسەکان ناگۆڕێن، یان شتێكی ناته‌واو و ته‌قلیدی دروست ده‌كات و باوه‌ڕیش به‌ خۆی ده‌هێنێت كارێكی داهێنه‌رانه‌ی كردووه‌. ئه‌مه‌ ئاكتێكی زه‌حمه‌ت نییه‌. مرۆڤ چۆن كۆششی هه‌یه‌ بۆ فریودانی ئه‌وانی دیكه‌، ئاوایش هه‌وڵ ده‌دات بۆ فریودانی خۆی. ئەم کارە كۆمه‌ڵێ پێشمه‌رج و ئاماده‌كاری و هه‌وڵدان و ماندووبوونی پێویسته‌. پاش هه‌موو ئاماده‌كارییه‌ پڕاكتیكییه‌كان، دارتاش لە سەرەتاوە دەبێت نەخشەی ئەقڵیی هەبێت بۆ دروستکردنی کورسییەک یان داهێنانێک، تا بتوانێت کارێک بکات و کەلوپەلەکان لێک بدات و فۆڕمی نوێیان لێ پێک بهێنێت. لێره‌وه‌ دیوێكی كاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه‌ دنیابینی و تێگه‌یشتنی بۆ كار و پڕۆژه‌كه‌ی دامه‌زراو و قووڵ بێت، ڕوانگه‌ و كاره‌كانی به‌رهه‌می ئه‌و فۆڕمه‌ بن، كه‌ به‌ هه‌وڵدان و ڕامان و ئه‌زموون پێی گه‌یشتووه‌.

ئێمە کاتێک باسی وەسف دەکەین، مه‌به‌ستمان وه‌ستان و ڕامانه‌ له‌سه‌ر ئه‌ركی وشه‌كان. له‌ بازنه‌ی ڕێزماندا، وەسفی ناو (ئاوەڵناو) و وەسفی کار (ئاوەڵکار) مان هه‌یه‌. ئەمانە لەنێو ڕستەدا لەگەڵ ناو (Noun) و کار (verb) تێکەڵ دەکرێن. هەڵبەت بە هاوکاریی دیالۆگ لەپاڵ وەسفدا، نووسەری بەئاگا لە ڕێگەی (Verb)کارەوە ناهێڵێت وەسفەکان، جووڵەی گێڕانەوە بوەستێنن. لێره‌دا ئامانجمان نییه‌ بڕیار بده‌ین چی زیاده‌ و چی كه‌مه‌، به‌ڵكوو ئامانجمانه‌ له‌ ڕووی ئه‌ركه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر پێویستی و ناپێویستی وشه‌كان (وه‌سف) بكه‌ین. هێشتا ئه‌مه‌ نابێته‌ حوكم، به‌ڵكوو جۆرێك له‌ سه‌رنجه‌ له‌سه‌ر پێكهاته‌ی وشه‌ و ڕسته‌كان.

ئێمه‌ باسه‌كه‌مان گێڕانه‌وه‌یه‌، وه‌سفی  بینین، بیستن، بۆنکردن، دەستلێدان و تامکردن گرنگن بۆ گێڕانه‌وه‌. باسكردنی ئەم هەستانە ئه‌گه‌ر ئه‌ركی خۆیان جێبه‌جێ بكه‌ن، ئەزموونی زیندوو بۆ خوێنەر دروست دەکەن. ناکرێ ئەم هەستانە لە تێکست لا بدرێن، بەڵام وەسفی زۆر و بێکاریگەر و بێکردار خوێنەر ماندوو دەکەن. لێره‌وه‌ ده‌زانین كێشه‌ له‌ ئه‌ركی وشه‌كان هه‌یه‌. لەهەمان کاتدا وەسفی کەم (گێڕانه‌وه‌ی ناته‌واو)، گێڕانەوە لە ڕاستەوخۆیی دەربڕین نزیک دەکاتەوە و فۆڕمی ئەدەبی لاواز دەکات و شوێن و کات و کارەکتەرەکان ناڕوون دەهێڵێنەوە.

لای من هاوسەنگی له‌ نێوان وەسف، دیالۆگ و کاردا جێی بایه‌خه‌. دەتوانین بڵێین وەسف کلیلی دروستکردنی گێڕانەوەیەکی ئەدەبییە بۆ پێشاندان، نەک گوتنی ڕاستەوخۆ، ئەمە بۆ داڕشتنی هەواڵ، گوتاری سیاسی یان کۆمەڵایەتی ئاسایییە، بەڵام ئەدەبیاتی گێڕانەوە جیاوازە. لە گێڕانەوەی ئەدەبیدا وەسف ئه‌ركی ئه‌وه‌یه‌ هەست دروست بکات، نەک تەنها زانیاری بدات. نووسەری بە ئەزموون دوای دڕافتی یەکەم، لە کاتی پێداچوونەوەدا، ئەم پرسیارانە لە خۆی دەکات: ئایا ئەم وەسفە خزمەتی گێڕانەوەکە دەکات؟ ئایا خوێنەر پێویستی بەم زانیارییانەیە؟ ئایا ئەم شوێنکاتە گونجاوە بۆ ئەم وەسفە؟ ئایا ئەم وەسفە خێراییی گێڕانەوەکە چی لێ دەکات؟ بە پشتبەستن بەم هەڵسەنگاندنە، وەسفی ناپێویست لا دەبات و لە شوێن و کاتی گونجاو وەسف زیاد دەکات. ئه‌مه‌یش پڕۆسه‌ی ئێدێتكردنه‌ له‌ لایه‌ن نووسه‌ر خۆیه‌وه‌، كه‌ گرنگترین قۆناغی نووسینی تێكستی ئه‌ده‌بییه‌. هەوڵی نووسەر پێویستە بۆ ئەوە بێت ئاوەڵناوەکان تێکەڵ بە دیالۆگ و کار بکات، ئه‌ركیان پێ بسپێرێت. نووسین کارێکی ئاسان نییە، پێویستە ڕەچاوی چەندەها وردەکاری بکەیت، چونکە دروستکردنی هاوسەنگی و هەڵبژاردنی تەکنیک و مۆدی گێڕانەوە لە دەستی نووسەرە. هەڵبەت ئەمانە بە زمان دەکرێن، ناکرێ بە زمانێکی کرچوکاڵەوە، بە ئەزموون و مەعریفەیەکی کەم و سنوورداری زمانەوە، پێت وا بێت داهێنان دەکەیت. نووسەر دەبێت بزانێت تۆنی گێڕانەوە چییە و لە ڕێگەی وەسف، هەستەکان وێنا بکات. دەتوانین بڵێین وردەکارییەکانی وەسف ستایلی تایبەتی نووسەر دەردەخەن. من خۆم بۆ ئه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندیی نووسه‌رێك بناسمه‌وه‌، له‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ڕسته‌سازی و ئه‌ركسپاردن به‌ وشه‌كانی ورد ده‌بمه‌وه‌. تا قسەکانمان لە ئاستی تیۆریدا نەمێننەوە، چەند نموونەک دەخەمە ڕوو:

یەکەم: نموونەی پەرەگرافێ، کە وەسف ئه‌ركی نییه‌ و زۆرتر زانیارییە: (چوومە نێو باخچەکە. ئاسمان پڕی هەوری ڕەش و تاریک بوو. وەک شەپۆلی کەنار دەریا، هەورەکان دەجووڵان. هەورەکان لە هەندێ شوێن وەک پەڕۆی ڕەنگ کاڵ و تۆخ لە ئاسماندا پەرتەوازە بوون. خۆر لە ناوەڕاستی ئاسماندا وەک تۆپێکی داپۆشراو بە قوماشێکی ڕەش وابوو و نە دەدرەوشایەوە و تیشکەکانی وەک تیرێکی زێڕین نەدەگەیشتنە سەر زەوی. بایەکی نەرم و خۆش دەهات، دارەکان بە گەڵای زەرد و سیسەوە دەلەرزین. باخچەکان پڕ بوون لە گەڵای وەریو و گوڵە زەرد و سپی و شین و سوورەکان نەمابوون…)

کێشەی ئەم پەرەگرافە: وردەکارییەکان زیاتر زانیارین و زۆرن، به‌ وەسفی بێئه‌رك خوێنەر ماندوو دەبێت، لە هەموویشی گرنگتر، به‌و هۆكاره‌ گێڕانەوە وەستاوە. هەڵبەت دەکرێ بۆ گۆڕانکاری و باشترکردن، نووسه‌ری كه‌مئه‌زموون گوێ له‌ ئێدیته‌ر بگرێت، ئەو ته‌نیا ده‌توانێ پێشنیار بۆ نووسەر بکات، كه‌ وشه‌ وه‌سفییه‌كان یان ئه‌ركیان پێبسپێردرێ یان لابدرێن، بەڵام بڕیاری کۆتایی لای نووسەرە.

بۆ نموونه‌ دەکرێ ئێدیته‌رێك ئەو پەرەگرافە بەم جۆرە دابڕێژێته‌وه‌: (ڕۆژێکی ساردی پایز بوو. لە باخچەکەی بەرانبەر ماڵمان، لە هەوری ڕەش و گەڵا و گوڵەکان ورد بوومەوە.)

ئێدیته‌ر ڕوونی دەکاتەوە، پەرەگرافەکە ئاوا باشترە، چونکە کورتبڕی و وردەکاری پێویست و هاوسەنگی لە نێوان کردار و وەسفدا هەیە. هه‌موو وشه‌كان ئه‌ركیان هه‌یه‌.

با نموونەیەکیش وەرگرین، کە کورتبڕی زۆرە و گێڕانەوەکە پێویستی بە وەسفە:

 (ڕۆیشتە ژوورەکەی. ژوورەکە بچووک بوو. دانەنیشت و هاتە دەرەوە.) لەم چەند ڕستەیەدا خوێنەر ناتوانی هیچ وێنا بکات، نووسەر ناڵێ چ جۆرە ژوورێکە، هەستەکان چۆنن، شوێنەکە پێویستی بە وەسفە.

دەکرێ به‌ پێشنیاری ئێدیته‌ر یان پێداچوونه‌وه‌ی خۆی، وەسفی ژوور و دۆخەکە، گێڕانەوەکە تەواو سەرنجڕاکێش بکات. به‌م جۆره:‌

(ڕۆیشتە ژوورەکەی. لە نیوەڕۆیانیشدا تاریک بوو، تەنیا ڕووناکایییەکی کەم لە کەلێنی پەردەی پەنجەرە بچووکەکەوە دەهات. دەنگی چرکەی کاتژمێر و بۆنێکی ناخۆش بێزاری دەکرد. لەسەر مێزەکەدا کتێبێکی کۆن دانرابوو، تۆزی لەسەر نیشتبوو. دانەنیشت و هاتە دەرەوە.)

لەم پەرەگرافەدا خوێنەر وێنەی ڕوون دەبینێ. کەشوهەوا و هەستەکان دەردەکەون (بینین- بیستن- بۆنکردن) بە هۆی ئەو هەستانەوە ماناکانی (تەنیایی، تاریکایی، کۆن، فه‌رامۆشی، دابڕان، دڵتەنگی…) هه‌موو وه‌سفه‌كان ئامانج و ئه‌ركیان هه‌یه‌. وەسفەکە به‌گشتی هەست و ئاواز دروست دەکات.

لێرەوە کورت و پوخت دەزانین، مەرج نییە هەموو وەسفێک ناپێویست بێت، مەرجیش نییە هەموو وەسفێک پێویست بێت. پێویست به ‌مانای ئه‌رك (function). کاری نووسەر لەگەڵ وشە و ڕستەدا زۆرتر لە کاری ئەندازیاری ته‌لارساز دەچێت، ئامادەکاریی پێویست، پێوانی دروست و هاوسەنگی و دابەشکردن، وێناكردن و خه‌یاڵ و نه‌خشه‌ی ئه‌قڵی دەبنە بناغەی کارێکی داهێنەرانە و دروست. هه‌ر كه‌می و زیاده‌یه‌ك، هه‌ر پارچه‌یه‌كی بێسوود، خاڵێكی نه‌گه‌تیڤه‌ و ئه‌ندازیار ده‌بێت چاره‌ی بكات.

The post له‌باره‌ی (وەسف)ی پێویست و ناپێویست لە گێڕانەوەدا appeared first on ژنەفتن.

ئەو تیۆرییە گێڕانەوەیییەی ئێستا دەیخەینە ڕوو، لە یەک کاتدا زۆر تازەیە بەو پێیەی لە فۆڕمی گەشەسەندوودا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ فۆڕمالیستە ڕووس و چیکییەکانی دەیەی بیست و سییەکان، بونیادگەرە فڕەنسییەکانی شێست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، لە هەمان کاتدا تیۆرییەکی تەواو کۆنیشە بەو پێیەی دەتوانین وێنایەکی پێشوەختەی لە “پۆیەتیکا – هونەری شیعر”ی ئەرستۆدا ببینین. ڕاستە ئەرستۆ تەنیا سێ ژانری ئەدەبیی ناسیوە و خستوونیەتە ڕوو، کە ئەوانیش «داستان، تراژیدیا و کۆمیدیا»ن، بەڵام شیکارییەکەی ئەوەندە گشتگیر و ڕوواڵەتی بووە کە مەودای بۆ گواستنەوەی مۆدێرنە جێ هێشتووە. لێرەوە من چەمکی ناوەندی “ئیمپلۆتمێنت – بونیادنان” دەپارێزم، کە بە زمانی یۆنانی «مووثۆس»ە هەم  ئەفسانە «بە مانای چیرۆکێکی خایاڵی» و هەمیش پڵۆت «بە مانای چیرۆکێکی باش بونیادنراو» دەگەیەنێت. هەر ئەم لایەنە دووهەمەی مووثۆسی ئەرستۆیە کە وەک ڕێبەرێک لێرەدا وەریدەگرم، لە دەرەوەی چەمکی پڵۆت کە هیواخوازم هەموو ئەو توخمانەی دەتوانن یارمەتیمان بدەن بۆ دووبارەداڕشتنەوەی پەیوەندیی نێوان ژیان و گێڕانەوە، بکێشم.

ئەوەی ئەرستۆ بە پڵۆت ناوی دەبات پێکهاتەیەکی ئێستاتیکی نییە، بەڵکوو کردەیەکە وەک پڕۆسەیەکی یەکگرتوو کە دواتر هەوڵ دەدەم ڕوونی بکەمەوە، تەنیا لە خوێنەر یان بینەردا تەواو دەبێت، مەبەست لە یەکخستنی پڕۆسەی پێکهاتەکەیە کە ناسنامەیەکی داینامیکی بە چیرۆکی گێڕدراوە دەبەخشێت؛ ئەوەی دەگێڕدرێتەوە چیرۆکێکی تایبەتە، یەکەیەکی تەواوە لە خۆیدا، هەر ئەم پڕۆسەی پێکهاتەیی و بونیادنانەیە کە لە بەشی یەکەمی پێشکەشکردنەکەمدا دەیخەمە بەر تاقیکردنەوە.

  بونیادنان   (١)

     من بە شێوەیەکی بەرفراوان کردەی بونیادنان وەک یەکخستنەوەی توخمە نایەکسانەکان و فرەچەشنەکان پێناسە دەکەم، دەبێت بپرسین یەکخستنەوە لە نێوان کامە توخمانەدا؟ سەرەتا یەکخستنەوە و پێکهێنانی هەموو ئەو ڕووداو و پێشهاتانە کە فرەن و چیرۆکەکە یەکگرتوو و تەواو دەکەن، لەم ڕوانگەیەوە پڵۆتەکە خزمەت بە دروستکردنی چیرۆکێک دەکات کە چەندین ڕووداون، یان بە جۆرێکی دیکە ڕووداوە زۆرەکان دەگۆڕێت بۆ یەک چیرۆک. لەم ڕووەوە ڕووداوێک زیاترە لەوەی تەنیا ڕووداوێک بێت، مەبەستمان زیاترە لە شتێک کە تەنیا ڕوودەدات؛ ئەوە ئەو شتەیە کە بەشدارە لە پێشخستنی گێڕانەوەکە لە سەرەتاوە تا کۆتایی. بە شێوەیەکی پەیوەندیدار چیرۆکی گێڕدراوە هەمیشە زیاترە لەوەی تەنیا ڕیزکردنێک بێت، بەڵکوو ڕێکخستنی زنجیرەیەک ڕووداوی یەک لە دوای یەکە لەناو کۆیەکی ئاشکراتردا. بەڵام پڵۆتەکە هەر چۆنێک بێت لە ڕوانگەی دووهەمیشەوە یەکخستنەکە دەکات؛ پێکهاتەکان پێکەوە ڕێک دەخات بە ئەندازەی بارودۆخە نەخوازراوەکان، دۆزینەوەکان، ئەوانەی کردارێک ئەنجام دەدەن و ئەوانەشی تووشی ئازار دەبن، بەریەککەوتنی بەڕێکەوت یان پلان بۆ داڕێژراو، کارلێکی نێوان کارەکتەرەکان لە ململانێ بەرامبەر هەماهەنگیی یەکتر، بەو مانایەی کە ئایا بە باشی یان خراپی لەگەڵ ئامانجەکاندا ڕێک دەخرێن، لە کۆتاییدا یەکخستنی هەموو ئەو ڕووداو و پێشهاتانە لە یەک چیرۆکدا پڵۆتەکە دەکاتە کۆیەک کە دەتوانرێت بڵێین لە یەک کاتدا هەم کۆکە و هەمیش ناکۆک. «هەر لەبەر ئەمەشە پێویستە قسە لە بارەی کۆکبوون و ناکۆکیی دژەکان  بکەم». ئێمە لە ڕێگەی کردەی شوێنکەوتنی چیرۆکێکەوە تێگەیشتنێک لەم پێکهاتەگەرایییە بە دەست دەهێنین؛ شوێنکەوتنی چیرۆکێک کردەیەکی یەکجار ئاڵۆزە، بە ڕێنماییی چاوەڕوانییەکانمان سەبارەت بە ئاکامی چیرۆکەکە دەست پێ دەکات، چاوەڕوانییەک لەگەڵ هەر جووڵەیەکی چیرۆکەکەدا خۆمان ڕێک دەخەینەوە، تاوەکو هاوکات دەبێت لەگەڵ دەرەنجامەکەدا.

ڕەنگە دووبارەگێڕانەوەی چیرۆکێک بە باشترین شێوە ئەم یەکخستەی پێکهاتەکان ئاشکرا بکات، تا ئەو ڕادەیەی کە ئێمە کەمتر سەرنجمان لەسەر لایەنە پێشبینینەکراوەکانی چیرۆکەکە دەبێت، بە ئەندازەی ئەوە و زیاتر گرنگی بەو شێوازە دەدەین کە دەمانگەیەنێتە ئاکام و کۆتاییی چیرۆکەکە. لە کۆتاییدا بونیادنان بە مانا قووڵ و فراوانەکەی بریتییە لە یەکخستنی نایەکسانەکان، کە دواتر بە کاری دێنین بۆ تایبەتمەندکردنی کاتی دیاریکراوی هەموو چیرۆکەکە. دەتوانین بڵێین هەموو چیرۆکێک کە دەگێڕدرێتەوە دوو جۆر “کات”ی تێدایە، یەکێکیان کراوە و پچڕپچڕە، لە ڕووی تیۆرییەوە نادیار و پێناسەنەکراوە، زنجیرەیەک ڕووداو کە هەمیشە بواری ئەوەت بۆ دەهێڵێتەوە پرسیار چێ بکەی لە بارەی کاتەکەیەوە، چونکە کاتەکەی نادیارە و زەمەنی ڕووداوەکان یەک لە دوای یەک نین لە ڕووی کاتبەندییەوە، لە لایەکی دیکەوە چیرۆکەکە لایەنێکی دیکەی کات دەخاتە ڕوو، کە هەمەکییە و لە ساتی یەکخستنی ڕووداوەکان دەگاتە لووتکە و بە داخستن و کۆتاییهاتنی  چیرۆکەکە لای خوێنەر شێوەبەندییەکی کاتی تایبەت وەردەگرێت. کەواتە چنینی چیرۆکێک لە ڕوانگەی کاتەوە، کێشانی شێوەبەندییەکی یەک لە دوای یەکە، بۆیە هەر لە سەرەتاوە دەتوانین گرنگیی ئەم شێوازە لە ڕێکخستنی چیرۆکەکە لە ڕوانگەی کاتبەندییەوە لە بەرچاو بگرین، بەو پێیەی بۆ ئێمە “خوێنەر” کات هەم ئەوەیە کە تێدەپەڕێت و لە جووڵەدایە، هەمیش ئەوەیە کە بەرگە دەگرێت و دەمێنێتەوە “دواتر دەگەڕێینەوە سەر ئەم خاڵە”. با بۆ ئەم ساتە خۆمان لە دەستنیشانکردن و تایبەتمەندکردنی چیرۆکێکی گێڕدراوە وەک کۆیەکی کاتی و کردەی شیعری و دروستکردنی نێوەندگیرییەک لە نێوان کات وەک تێپەڕبوون و کات وەک خایاندندا بهێڵینەوە. ڕەنگە ئەگەر باس لە ناسنامەی «کات»ی چیرۆکێک بکەین، ئەوا دەبێت ئەو شتە دەستنیشان بکرێت کە دەمێنێتەوە و ڕاگوزەر نییە لە بەرامبەر ئەو شتەی تێدەپەڕێت و لە جووڵەدایە. لەم شیکارییەدا چیرۆک وەک کۆکردنەوە و یەکخستنی نایەکسانەکان دەتوانین سێ ئەدگار دەستنیشان بکەین کە ئەمانەن:

١- ئەو نێوەندگیرییەیە کە پڵۆت لە نێوان ڕووداوە فرەچەشنەکان و چیرۆکێکی یەکگرتوودا ئەنجامی دەدات.

٢- سەرکەوتنی کۆدەنگییە بەسەر دژیەکیدا.

٣- لە کۆتاییشدا ململانێیە لە نێوان ڕێکخستن و پێکهاتەدا.

لێرەوە دەمەوێت دەرەنجامێكی ئیپستمۆلۆجی «ماریفەتناسی» بۆ تێزی بونیادنان وەک یەکخستن و کۆکردنەوەی فرەچەشنەکان بخەمە ڕوو، ئەم دەرەنجامەش پەیوەندیی بەو جۆرە تێگەشتنەوە هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ کردەی ڕێکخستن. ئەرستۆ هیچ دوودڵ نەبوو کە بڵێ: «هەموو چیرۆکێکی باشگێڕدراوە و بونیادنراو، شتێکمان فێر دەکات»، جگە لەوەش دەیگوت کە چیرۆک لایەنە گشتگیرەکانی بارودۆخی مرۆڤ ئاشکرا دەکات و لەم لایەنەشەوە شیعر فەلسەفیتر بووە لە مێژوو، کە ئەمیان زیاتر وابەستەی لایەنە حیکایەتییەکانی ژیانە. هەرچییەک لەسەر ئەم پەیوەندییەی نێوان شیعر و مێژوو بگوترێت، بێگومان هێشتا تراژیدیا، کۆمیدیا و داستان، ئەو ژانرانەن کە ئەرستۆ دەیانناسێت، جۆرێک تێگەیشتن پەرە پێ دەدەن کە  دەتوانرێت ناو بنرێت “تێگەیشتنی گێڕانەوە” و لە کرداردا زۆر نزیکترە لە ژیریی حوکمە ئەخلاقییەکان، تا بۆ زانست، یان بە شێوەیەکی گشتگیرتر بەکارهێنانی تیۆرییانەی عەقڵ. ئەمەش دەتوانرێت بە شێوەیەکی زۆر سادە نیشان بدرێت. ئەخلاق وەک ئەوەی ئەرستۆ بیری لێ کردۆتەوە و وەک ئەوەی ئەمڕۆش دەتوانرێت بیری لێ بکرێتەوە، بە شێوەیەکی ئەبستڕاکت باس لە پەیوەندیی نێوان فەزیلەت و گەڕان بە دوای بەختەوەریدا دەکات. ئەرکی شیعر لە فۆڕمی گێڕانەوە و دراماتیکیدا، خستنەڕووی نێوەندگیرییەکە لە نێوان ئەندێشە و کارەکتەرە هەمەجۆرەکان کە کۆمەڵێک بیری ئەزموونی پێک دێنن و بەهۆیانەوە فێر دەبین لایەنە ئەخلاقییەکانی ڕەفتاری مرۆڤ و شادی و ناشادی بەیەکەوە ببەستینەوە. لە ڕێگەی شیعرەوە فێر دەبین کە چۆن پێچەوانەبوونی چارەنووس لە ئەنجامی ئەم یان ئەو ڕەفتارەوە دێتە ئاراوە، چونکە ئەمە لەلایەن پڵۆتەوە لە گێڕانەوەکەدا پێکهاتووە. هۆکاری ئاشنابوونی ئێمەش بەم پڵۆتانە ئەوەیە کە لە خودی کولتوورەکەمانەوە سەرچاوەیان گرتووە، هەر ئەمەشە فێرمان دەکات کە فەزیلەتەکان، یان باشترە بڵێین فۆڕمەکانی نایابی، بە خۆشی و ناخۆشییەوە ببەستینەوە. ئەم وانانەی شیعر کە ئەرستۆ قسەیان لەبارەوە دەکات گشتگیرن، چونکە لە پلەیەکی نزمتردان لەچاو لۆژیک و بیری تیۆریدا. سەرەڕای ئەوەش دەبێت قسە لەبارەی تێگەیشتنەوە بکەین بەڵام بەو مانایەی ئەرستۆ بەخشیویەتی بە فرۆنێسیس «کە لاتینییەکان بە مانای دووربینی وەریانگێڕاوە، واتای فرۆنێسیس ئەو فەزیلەتە هزرییەیە کە یارمەتیی گۆڕینی غەریزە ئەخلاقییەکان دەدات بۆ ئەخلاقی کردەیی، بە دابینکردنی ئەو مەعریفەیەی پێویستە بۆ گۆڕینی فەزیلەت بۆ کردەیەکی سەرکەوتوو». بەم مانایە من ئامادەم باس لە تێگەیشتنی فرۆنێتیک «داناییی کردەیی» بکەم بۆ ئەوەی لەگەڵ تێگەشتنی تیۆریدا بەراوردی بکەم، بەم پێیەش گێڕانەوە هیی پێشووترە، نەوەک هیی دواتر.  

ئەم دەرەنجامە ئیپستمۆلۆجییە لە شیکارییەکەی ئێمەدا بۆ پڵۆت، کاریگەرییەکی زۆری لەسەر هەوڵەکانی گێڕانەوەناسیی هاوچەرخ هەیە بۆ بنیاتنانی زانستێکی ڕاستەقینەی گێڕانەوە. بە بڕوای من ئەم هەوڵانە کە بێگومان بەجێ و ڕەوان، بەڵام تا ئەو ڕادەیە خۆیان بە ڕەوا دەبینن، کە هەمیشە بیرێکی پێشوەختە لە پێش خۆیانەوە دابنێن، بۆیە بەم هاوشێوەکردنە پێکهاتە قووڵەکان دەخە ڕوو، کە تا ڕادەیەکی زۆر بۆ ئەوانەی چیرۆک دەگێڕنەوە و شوێن چیرۆکەکان دەکەون نادیارە، بەڵام گێڕانەوەناسی لە هەمان ئاستی عەقڵانییەتی زمانەوانی و زانستەکانی تری زمان دادەنێن. تایبەتمەندکردنی عەقڵانییەتی گێڕانەوەناسیی هاوچەرخ بەم هێزی هاوشێوەکردنە لە ڕیزبەندی دووەمی گوتاردا، شتێکە کە پێشتر وەک منداڵێک لێی تێگەیشتبووین، واتە وەک چیرۆک بە هیچ شێوەیەک گومان ناخەینە سەر ئەرکە هاوچەرخ و مۆدێرنەکانی، بەڵکوو بە سادەیی مەبەست لێی ئەوەیە بە وردی لە پلەبەندیی پلەکانی زانین و مەعریفەدا دایانبنێین.

بۆیە لەبری ئەرستۆ دەتوانم لە شوێنێکی دیکە پشکنینی مۆدێلێکی بیرکردنەوەی مۆدێرنتر بکەم، وەکوو  مۆدێلی بیرکردنەوەی “کانت”. بۆ نموونە ئەو پەیوەندییەی لە کتێبی «ڕەخنەی عەقڵی بێگەرد»دا لە نێوان «سکێماتیزم و پۆلەکان»دا دایدەمەزرێنێت. بەگوێرەی دابەشکارییەکەی کانت، سکێماتیزم ناوەندی داهێنەریی کاتیگۆری و پۆلەکان دیاری دەکات و پۆلەکانیش بنەمای ڕێکخستنی تێگەیشتن و زانین دیاری دەکات. بە هەمان شێوە بونیادنان «ئیمپڵۆتمێنت» ناوەندی داهێنەریی گێڕانەوە پێک دەهێنێت و گێڕانەوەش بنایتنانەوەی یاساکانی عەقلانییەت و بناغەی چالاکیی شیعری پێک دەهێنێت. بەم پێیە بونیادنان زانستێکە کە خۆی پێداویستییەکانی خۆی لە خۆ دەگرێت؛ ئەوەی هەوڵی دووبارەبنیاتنانەوەی دەدات سنووردارکردنە لۆژیکی و نیشانەیییەکانن، لەگەڵ یاسا گۆڕاوەکان، بە جۆرێک کە نوێنەرایەتیی کردەی گێڕانەوە دەکەن. بۆیە تێزەکەم هیچ بەرابەرییەک بەرانبەر گێڕانەوە دەرنابڕێت؛ بەڵکوو دیاری کراوە بۆ ئەوەی بڵێت گێڕانەوە گوتارێکی پلە دووە، کە هەمیشە تێگەیشتنێکی پێش گێڕانەوەیە و لە ئەندێشەی داهێنەرەوە سەرچاوە دەگرێت.

بۆیە لەمەودوا تەواوی شیکارییەکانم لە ئاستی ئەم تێگەیشتنە گێڕانەوەیەی پلە یەکدا دەبێت، بەڵام بەر لەوەی ڕوو لە پرسی پەیوەندیی نێوان چیرۆک و ژیان بکەم، دەخوازم سەرنجی دەرەنجامی دووەم بدەم، کە دەمخاتە سەر ڕێڕەوی دووبارەلێکدانەوەی پەیوەندیی نێوان گێڕانەوە و ژیان. بۆیە دەبێت بڵێم ژیانێکی چالاکی گێڕانەوەیی هەیە کە لە چەمکی نەریتی تایبەتمەندیی چوارچێوەی گێڕانەوەدا تۆمارکراوە، ئەگەر بڵێین خودی چوارچێوە «سکێما»ی گێڕانەوە مێژوویەکی تایبەتی خۆی هەیە و ئەم مێژووەش هەموو سیمایەکی نەریتی هەیە، بە هیچ شێوەیەک پۆزش نییە لە نەریتێک وەک گواستنەوەی پاشماوەیەکی بێگیانی نەبزۆک، بە پێچەوانەوە بریتییە لە دەستنیشانکردنی نەریت، وەک گواستنەوەیەکی داهێنەرانەی زیندوو کە هەمیشە دەتوانرێت بە گەڕانەوە بۆ دیارترین ساتەوەختەکانی، بە پێکهاتەی شیعری، چالاک بکرێتەوە. گەڕانەوە بۆ دیاردە نەریتییەکان کلیلی کارکردنی مۆدێلەکانی گێڕانەوەیە و دواجاریش دەستنیشانکردن و ناسینەوەیانە. لە ڕاستیدا پێکهێنانی ئەم نەریتەش پەیوەستە بە کارلێکی نێوان دوو هۆکار، ئەوانیش بریتین لە «داهێنان و پوختەکردن/ لەبێژنگدان» هەر ئەم پوختەکردنی بونیادنانەیە کە ڕێگەمان دەدات پۆلێنی ژانرە ئەدەبییەکان بکەین. بەڵام نابێت ئەو ڕاستییە لە بەرچاو نەگرین کە ئەم مۆدێلانە جەوهەری ئەبەدی پێک ناهێنن، بەڵکوو لە مێژوویەکی باڵفتەکراوەوە سەرچاوە دەگرن کە سەرەتایەکی نادیاریان هەبووە. بەڵام ئەگەر ئەم پڕۆسەی پوختەکردنە ڕێگەمان بدات بەرهەمێک وەک «تراژیدیا، ڕۆمانێکی پەروەردەیی، درامایەکی کۆمەڵایەتی، یان هەر شتێک…» دەستنیشان بکەین، ئەوا ناسینەوەی بەرهەمێک هەرگیز بەهۆی ئەو مۆدێلانەی کە لەوێ پوختەکراون، دواییی نایەت.

هەروەها دیاردەیەکی تر دەشێت لە بەرچاو بگرین، ئەویش «دیاردەی داهێنانی پێچەوانە»یە، بۆچی؟ چونکە مۆدێلەکان کە خۆیان لە داهێنانێکی پێشووترەوە سەرچاوە دەگرن، جۆرێکیش لە ڕێنمایی بۆ ئەزموونێکی دواتر لە بواری گێڕانەوەدا دابین دەکەن. یاساکان لەژێر فشاری داهێنان و نوێگەریدا دەگۆڕێن، بەڵام بە هێواشی دەگۆڕێن، تەنانەت بەهۆی پڕۆسەی پوختەکردنەوەوە بەرەنگاری گۆڕانکاری دەبنەوە. بەم پێیە داهێنان وەک جەمسەری پێچەوانەی نەریت دەمێنێتەوە.

هەمیشە بوار بۆ داهێنان و نوێگەری هەیە، تا ئەو ڕادەیەی ئەوەی بەرهەم هاتووە بە مانا بنچینەیییەکەی لە دەرکەوتن و پەیدابوونی شیعردا، هەمیشە ئەم بەرهەمە بەرهەمێکی تاکەکەسییە. بۆیە هەر کارێک بەرهەمێکی ڕەسەنە، بوونێکی نوێیە لە کایەی گوتاردا، بەڵام پێچەوانەکەشی کەمتر نییە لە ڕاستی، داهێنان وەک ڕەفتارێکی باڵا و ڕێبەرێکی هەمیشەیی دەمێنێتەوە؛ کاری خەیاڵسازییش لە هیچ شوێنێکەوە پەیدا نابێت، بە جۆرێک لە جۆرەکان بەستراوەتەوە بەو مۆدێلانەی کە نەریتێک دەیگوازێتەوە، بەڵام دەتوانێت بچێتەوە ناو پەیوەندییەکی گۆڕاوەوە لەگەڵ ئەم مۆدێلانەدا. لە ڕاستیدا مەودای شیکارییەکان هێجگار بەرینن لە نێوان جەمسەرەکانی دووبارەبوونەوەی ملکەچی و لادانێکی پێشبینیکراو، بۆیە دەبێت هەموو پلەکانی شێواندنێکی ڕێکخراو تێپەڕێنێت.

حیکایەت و ئەفسانە باوەکان، گێڕانەوەی نەریتی، بە گشتی لە جەمسەری دووبارەبوونەوە نزیکترن، هەر لەبەر ئەمەشە کە شانشینێکی باشتر و پەسندکراوتری پێکهاتەگەرایی پێک دەهێنن. بەڵام هەر کە لە مەیدانی ئەم گێڕانەوە نەریتییانە تێپەڕین، لادان بەسەر یاسادا سەردەکەوێت. بۆ نموونە ڕۆمانی هاوچەرخ دەتوانرێت تا ڕادەیەکی زۆر وەک دژە-ڕۆمان پێناسە بکرێت، چونکە هەر خودی یاساکانن کە دەبنە بابەتی تاقیکردنەوە و ئەزموونی نوێ. هەرچی بتوانین لەسەر ئەم بەرهەم و ئەو کارە بیڵێین، ئەوا ئەگەری لادان لە پەیوەندیی نێوان پوختەکردن و داهێناندا دەگرێتەوە کە نەریتێک پێک دەهێنێت. هەر گۆڕانکارییەکی نێوان ئەم جەمسەرانە مێژووییبوونی خۆی بە خەیاڵی بەرهەمدار دەبەخشێت و نەریتی گێڕانەوەش بە زیندوویی دەهێڵێتەوە.

     لە گێڕانەوەوە بۆ ژیان (٢)  

      ئێستا دەتوانین سەرنج بخەینە سەر ئەو پاڕادۆکسەی کە پێشتر ئاماژەمان پێ دا: «چیرۆکەکان دەگێڕدرێنەوە و ژیان مانەوەیە و ناگێڕدرێتەوە»، پێ دەچێت بۆشایییەکی پڕنەکراوەی خەیاڵ و ژیان لە یەکتر جیا بکاتەوە. بۆ تێپەڕاندنی ئەم کەلێن و بۆشایییەش بە بڕوای من دەبێت بە کۆی دەربڕدراوە پاڕادۆکسەکەدا بچینەوە. با بۆ ئەم ساتەوەختە هەر لەسەر لایەنی گێڕانەوە بمێنینەوە و لێرەوە بزانین خەیاڵ بە چی شێوەیەک دەمانباتەوە بۆ ژیان. تێزەکەی من لێرەدا ئەوەیە (پڕۆسەی داڕشتنی پێکهاتەکان لە دەقدا تەواو نابێت، بەڵکوو لە خوێنەردا تەواو دەبێت) و لەژێر ئەم مەرجەشدا دەلوێت دووبارە ژیان بە گێڕانەوەوە ڕێکبخرێتەوە.   

«گرنگی و بایەخی گێڕانەوەیەک لە بەیەکگەیشتنی جیهانی دەق و جیهانی خوێنەرەوە سەرچاوە دەگرێت».

پێویستە ڕوونتر بڵێم: «گرنگی و بایەخی گێڕانەوەیەک لە بەیەکگەیشتنی جیهانی دەق و جیهانی خوێنەرەوە سەرچاوە دەگرێت». بەم پێیەش کردەی خوێندنەوە دەبێتە ساتەوەختێکی ڕەخنەیی لە تەواوی شیکارییەکەدا، کە بەندە بە توانای گێڕانەوە بۆ گۆڕینی ئەزموونی خوێنەر. ڕێگەم بدەن سەرنج بخەمە سەر ئەو تێرمانەی لێرەدا بە کارم هێناون، ئەوانیش «جیهانی دەق و جیهانی خوێنەرن». باسکردن لە جیهانی دەق باساکردنە لە کۆمەڵە ئەدگار و سیمایەک کە سەر بە هەموو بەرهەمێکی ئەدەبین، کە ئاسۆیەکی ئەزموونی و ئەگەری لە بەردەمیدا دەکاتەوە، جیهانێک کە توانای مانەوەی هەبێت. دەق شتێک نییە بەسەر خۆیدا داخرابێت، بەڵکوو ڕاگواستنە بەرەو جیهانێک کە زۆر جیاوازە لەوەی تێیدا دەژین. خۆگونجاندن لەگەڵ بەرهەمێک لە ڕێگەی پڕۆسەی خوێندنەوەوە، ئاشکراکردنی ئاسۆی جیهانێکە کە تێیدا “کردە و کارەکتەر و ڕووداوەکانی چیرۆکێک” لە خۆ دەگرێت. لە ئەنجامدا خوێنەر لە یەک کاتدا هەم سەر بە ئاسۆی ئەزموونی بەرهەمەکەیە و هەمیش سەر بە ئاسۆی ڕاستەقینەی خۆیەتی وەک خوێنەر. ئاسۆی چاوەڕوانی و ئاسۆی ئەزموونی، بە بەردەوامی ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە و پێکەوە ئاوێتە دەبن.

 هانس گادامێر (١٩٠٠-٢٠٠٢)  باس لە بایەخی بنچینەیی تێکەڵبوون و یەکگرتنی ئاسۆکان دەکات بۆ هونەری تێگەیشتن لە دەقێک. من باش ئاگادارم ڕەخنەی ئەدەبی وریایە بۆ پاراستنی جیاوازیی ناوەوەی دەق و دەرەوەی دەق. هەر گەڕان و هەوڵدانێک بۆ دنیای زمانەوانی لە دەرەوەی مەودای خۆی دەبینێت، کەواتە شیکاری دەقەکە درێژ دەبێتەوە تا دواسنوورەکانی دەقەکە خۆی و هەر هەوڵ و هەنگاونانێک بۆ دەرەوەی دەقەکە قەدەغە دەکات. لێرەدا پێم وایە جیاوازیی نێوان ناوەوە و دەرەوە، بەرهەمی خودی میتۆدی شیکاریی دەقەکانە و ناکۆکە لەگەڵ ئەزموونی خوێنەردا. ئەم ناکۆکییەش دەرەنجامی تایبەتمەندی و ئەدگاری ئەو یەکانەیە کە زمان کاریان لەگەڵ دەکات بۆ ئەدەب، بۆ نموونە [فۆنێم، لێکسیم و وشە]کانن. بۆ زمانەوانی، جیهانی ڕاستەقینە دەرەوەی زمانەوانییە. کەتوار نە فەرهەنگ و نە ڕێزمان لە خۆ دەگرێت. ڕێک ئەم لێکدانەوە و دەرهێنانە لە زمانەوانییەوە بۆ شیعرییەت وام لێ دەکات ڕەخنەیییانە لێی بنواڕم.

بڕیاری میتۆدۆلۆژی، شیاوە بۆ شیکاریی پێکهاتەیی و مامەڵەکردنی ئەدەب لەگەڵ پۆلە زمانەوانییەکان، کە خاڵی جیاکەرەوەی ناوەوە و دەرەوەی دەق دەسەپێنن. لە ڕوانگەی هێرمێنۆتیک (دەقناسی)ییەوە، واتە لە ڕوانگەی لێکدانەوەی ئەزموونی ئەدەبییەوە، دەقێک مانایەکی تەواو جیاوازی هەیە لەو دەقەی کە شیکاریی پێکهاتەیی بە خواستن لە زمانەوانی، لە خۆیدا دەیناسێتەوە. هێرمێنۆتیک نێوەندگیرییە لە نێوان مرۆڤ و جیهان، مرۆڤ و مرۆڤ، مرۆڤ و خۆی: خود، نێوەندگیریی نێوان مرۆڤ و جیهان ئەوەیە کە ئێمە پێی دەڵێین ئاماژەگەرایی، نێوەندگیریی نێوان مرۆڤ و مرۆڤ بریتییە لە توانای پەیوەندیکردن، نێوەندگیریی مرۆڤ و خۆی بریتییە لە تێگەیشتن لە خود، کەواتە بەرهەمێکی ئەدەبی ئەم سێ ڕەهەندە لە خۆ دەگرێت: «ئاماژە و پەیوەندی و تێگەیشتن لە خود». بەم پێیە کێشەی هێرمێنۆتیک لەو شوێنەوە دەست پێ دەکات کە زمانەوانی وازی لێ دەهێنێت، هەوڵ دەدات ئەدگاری نوێی ئاماژەگەرایی بدۆزێتەوە کە ڕوون و باسەنی نین، کۆمەڵەسیمایەکی پەیوەندیکردن کە بەرژەوەندیخوازی نین، بە هەمان شێوە ئەدگارەکانی خود کە ڕەنگدانەوەی کەسی نەرگسی”خۆویست” نین، چونکە ئەمانە لە کارە ئەدەبییەکانەوە سەرچاوە دەگرن. یەک وشە: «هێرمێنۆتیک» بە خاڵی بەیەکگەیشتنی پێکهاتەی (ناوخۆیی) دەقەکە و ڕێکخستنەوەی (دەرەوە)ی ژیان دادەنرێت. بە بڕوای من هەموو ئەو شتانەی سەبارەت بە داینامیکی پێکهاتەگەراییی ئەدەبی باس کران، تەنیا ئامادەکارییەکی درێژخایەنە بۆ تێگەیشتن لە کێشە ڕاستەقینەکە، ئەویش گواستنەوەی داینامیکییەتێکی گوانجاوە بۆ دەقە ئەدەبییەکە، لەم ڕووەوە “بونیادنان” کاری هاوبەشی دەق و خوێنەرە. بۆیە پێویستە ئێمە یاوەری و شوێنکەوتەی پێکهاتەکە بکەین و توانستی ئەوەمان هەبێت تا دواسنوورەکانی کارەکە لەگەڵی بڕۆین. شوێنکەوتنی گێڕانەوەیەک، کاردانەوەی کردەی ڕێکخستنە کە فۆڕمێک بە کارەکە دەبەخشێت. هەروەها کردەی خوێندنەوەیە کە یاوەری و ئاوێزانیی دەقێک لە نێوان داهێنان و پوختەکردندا دەکات. لە کۆتاییدا ئەوە کردەی خوێندەنەوەیە کە کارەکە تەواو دەکات و دەیگۆڕێت بۆ ڕێبەرێکی خوێندنەوە، هەوڵی کەشفکردنی سنوورە نادیار و کپکراوەکانی دەدات، بە لێکدانەوەکانی، کارەکە بەنرختر و دەوڵەمەندتر دەکات، هەوڵی دووبارە لێکدانەوە بە شێوازی نوێ و بە کۆنتێکستێکی مێژووییی نوێ دەدات. کەواتە بەپێی ئەم شیکارییە لە ئێستاوە دەتوانین وردە وردە بزانین چۆن دەتوانرێت گێڕانەوە و ژیان لەگەڵ یەکتر ئاشت بکرێنەوە، چونکە خوێندنەوە خۆی لە ئێستاوە شێوازێکی ژیانە لە جیهانی ئەندێشەی کارەکەدا؛ بەم مانایە بەر لەوە دەتوانین بڵێین: «چیرۆکەکان دەگێڕدرێنەوە، بەڵام لە دۆخی خەیاڵی و ئەندێشەییشدا دەژین». ئێستا پێویستە تێرمەکەی تری ئەم دژایەتییە، ئەوەی پێی دەڵێین “ژیان” ڕێک بخەینەوە، دەبێت ئەو خۆبەڵگە هەڵەیە بخەینە ژێر پرسیارەوە کە بە گوێرەی ئەو ژیانە دەژین، نەک گێڕانەوە.

ئەوەی دەبێت بخرێتە ژێر پرسیارەوە ئەو هاوکێشە زۆر سادەیەیە کە لە نێوان ژیان و ئەزمووندا دروست کراوە. «ژیان لە دیاردەیەکی بایۆلۆژی زیاتر نییە، تا ئەو کاتەی لێك نەدراوەتەوە».

بۆ ئەم مەبەستەش دەمەوێت جەخت لەسەر توانای پێشگێڕانەوەی ئەو شتە بکەمەوە کە ئێمە پێی دەڵێین ژیان. ئەوەی دەبێت بخرێتە ژێر پرسیارەوە ئەو هاوکێشە زۆر سادەیەیە کە لە نێوان ژیان و ئەزمووندا دروست کراوە. «ژیان لە دیاردەیەکی بایۆلۆژی زیاتر نییە، تا ئەو کاتەی لێك نەدراوەتەوە». وە لە لێکدانەوەشدا خەیاڵ ڕۆڵی نێوەندگیری دەگێڕێت بۆ کردنەوەی دەروازەی ئەم قۆناغە نوێیەی شیکارییەکە. بۆ ئەمە پێویستە ئاماژە بە تێکەڵەی «ئازار و نواندن» بکەین کە خودی بەرگی ژیان پێک دەهێنێت، هەر ئەم تێکەڵەیەیە کە گێڕانەوە هەوڵ دەدات بە شێوەیەکی داهێنەرانە لاسایی بکاتەوە. پەیوەست بە ئەرستۆوە لە ڕاستیدا ئێمە ئەو پێناسەیەمان قرتاند کە بۆ گێڕانەوە دەیکات، ئەو ناوی دەنێت: «لاساییکردنەوەی ڕووداوێک» (The imitation of an action / Mimesis of the praxis). بۆیە دەبێت بە دوای ئەو خاڵە کۆمەکییانەدا بگەڕێین کە گێڕانەوە دەتوانێت لە ئەزموونی زیندووی نواندن و ئازاردا بیدۆزێتەوە و لەم ئەزموونەشدا داوای کۆمەک لە گێڕانەوە دەکات و پێویستییەکەی ڕوون دەکاتەوە. یەکەم خاڵی چەسپاو و لەنگەری کە بۆ تێگەیشتنی گێڕانەوە لە ئەزموونی ژیاندا دەیدۆزینەوە، لە خودی پێکهاتەی نواندن و ئازارەکانی مرۆڤ پێکدێت. لەم ڕووەوە ژیانی مرۆڤ جیاوازییەکی زۆری لەگەل ژیانی ئاژەڵاندا دەبێت. ئێمە لە ڕێگەی توانستەوە دەزانین ڕووداو و سۆز چییە و بەکارهێنانیان بە شێوەیەکی مانادار لە تەواوی ڕایەڵەی دەربڕینەکان و ئەو چەمک و زاراوانەش کە لەلایەن زمانە سروشتییەکانەوە پێمان دەبەخشرێن تا جیاوازی بکەین لە نێوان ڕووداو و تەنیا جووڵەیەکی فیزیکی و ڕەفتاری سایکۆ-فیسیۆلۆژیدا. بەم شێوەیە تێدەگەین کە بە بیرۆکە، ئامانج، ئامراز، بارودۆخ و… هتد چی ئاماژەدار و واتابەخشە. هەموو ئەم چەمکانە بەیەکەوە وەرگیراون تا ڕایەڵەی ئەو شتە پێک بهێنن کە دەتوانین بە [واتاسازیی ڕووداو] ناوی ببەین. لەم تۆڕەشدا هەموو ئەو بەشە بنچینەیییانە دەدۆزینەوە کە بوونە هۆی دروستکردنی توخمە نایەکسانەکان. لەم ڕووەوە ئاشنابوونمان بە ڕایەڵەی چەمکی نواندنی مرۆڤایەتی هەمان ڕیزبەندی و ئاشنایەتییە کە لە پڵۆتی چیرۆکەکاندا هەیە و بۆ ئێمە ئاشنایە. ئەمەش هەمان تێگەیشتنی “فرۆنێتی”یە کە ڕێبەریی تێگەیشتن لە جووڵە و سۆز و سەرانسەری گێڕانەوەدا دەکات. دووەم خاڵی چەسپاو ئەوەیە کە گێڕانەوە خۆی لە تێگەیشتنی پڕاکتیکیدا دەبینێتەوە، واتە لە سەرچاوە سیمبۆلیکییەکانی بواری پڕاکتیکیدایە. ئەم تایبەتمەندییە بڕیاردەدات کە ئەم لایەنانە چین و چۆن دەتوانرێت بەهۆیەوە بزانین، سەر بە کام جێگۆڕکێ و گواستنەوەی شیعرییە.

ئەگەر بە ڕاستی بتوانرێت ڕووداوێک بگێڕدرێتەوە، ئەوا لەبەر ئەوەیە کە پێشتر لە نیشانە و یاسا و نۆرمەکاندا ڕوون کراوەتەوە؛ واتە هەمیشە بە شێوەیەکی سیمبولی و ڕەمزی نێوەندگیری دەکرێت. ئەم تایبەتمەندییەی ڕووداو لەلایەن ئەنترۆپۆلۆژیای کولتوورییەوە زۆر جەختی لەسەر کراوەتەوە. ئەگەر ڕوونتر لە بارەی میانگیریی سیمبولییەوە بدوێم، بۆ ئەوەیە لە نێوان هێماکانی سروشتێکی کولتووریدا ئەوانە جیا بکرێتەوە کە بنەمای ڕووداون، تا ئەو ڕادەیەی کە مانا سەرەتایییەکەی پێک دەهێنن؛ پێش ئەو کۆمەڵە سەربەخۆیانەی کە سەر بە ئاخاوتن و نووسینن و لە ئاستی پڕاکتیک جیا دەکرێنەوە. کاتێکیش درک بەمانە دەکەین، کە پرسی ئایدۆلۆژیا و یۆتۆپیا دێتە گۆڕێ. بۆ ئەم ساتە سەرنجەکانم لە چوارچێوەی ئەوەدا گیر دەکەم کە دەتوانرێت ناوی لێ بنرێت: «هێماگەریی ناڕاستەوخۆ، یان ناوەکی» لە بەرانبەر هێماگەریی ئاشکرا یان ئۆتۆنۆمییدا. لە ڕاستیدا بۆ مرۆڤناس(ئەنترۆپۆلۆژیست)ێک، تایبەتمەندیی ئەو هێماگەرییە ناڕاستەوخۆیەی لە ڕووداودا هەیە ئەوەیە، کە کۆنتێکستێکی وەسفی و تاریفی بۆ ڕووداوە تایبەتەکان پێک دێنێت. بە واتایەکی دیکە، لە پەیوەندیدا لەگەڵ ڕێسایەکی هێماییی دیاریکراودا کە دەتوانین ئاماژەیەکی تایبەت وەک ئاماژەدان بەم یان ئەو لێک بدەینەوە. هەمان ئاماژەی بەرزکردنەوەی قۆڵ و باسک، دەتوانرێت بەپێی کۆنتێکستەکە وەک شێوەیەکی سڵاوکردن، یا ڕاگرتنی تەکسی، یان دەنگدان تێبگەین. پێش ئەوەی ملکەچی هیچ لێکدانەوەیەک بین، هێماکان خۆیان لێکدەرەوەی ناوەکیی ڕووداون. بەم شێوەیە هێماگەری خوێندنەوەیەکی سەرەتایی بە ڕووداو دەبەخشێت. ڕووداو دەکاتە نیمچەدەقێک کە هێماکان بنەڕەت و یاسای واتایی بۆ دابین دەکەن، بەم هێمایانەش دەتوانرێت ڕەفتارێکی دیاریکراو لێک بدرێتەوە.

سێییەم خاڵی چەسپاوی گێڕانەوە لە ژیاندا لەوە پێک دێت، کە دەتوانرێت ناوی بنێین: «چۆنییەتیی پێشگێڕانەوەی ئەزموونی مرۆڤ». هەر ئەمەشە کە بە ڕەوای دەبینین باس لە ژیان بکەین، وەک چیرۆکێک لە دۆخی تازەپێگەیشتووی خۆیدا، هەروەها باس لە ژیان وەک چالاکی و سۆزێک بکەین کە بە دوای گێڕانەوەیەکدا دەگەڕێت. تێگەیشتن لە ڕووداو هەر تەنیا ئاشنابوون نییە بە چەمکی ڕایەڵەکانی ڕووداو، یان سنووردار بێت بە نێوەندگیرییە هێمایییەکان، بەڵکوو تا ئەو شوێنەش پەل دەکێشێت کە لە ڕووداودا ئەو ئەدگارە کاتیاینەش بناسێنێت کە دەخوازن و داوای گێڕانەوە دەکەن. بە ڕێکەوت یا بە هەڵە نییە کە ئێمە بە شێوەیەکی باو باسی ئەو چیرۆکانە دەکەین کە بەسەر خۆمان دێت، یا ئەو چیرۆکانەی بەدەستیانەوە گیرۆدە بووین، یان بە سادەیی تەنیا باسی چیرۆکی ژیانێک دەکەین. ڕەنگە لێرەدا پێتان وابێت ئامانجی شیکارییەکەمان بە دەوری ئەڵقەیەکی خاڵیدا دەخولێتەوە، بەڵام ئەگەر هەموو ئەزموونی مرۆڤ پێشتر بە نێوەندگیریی جۆرێک لە سیستمی هێمایی بووبێت، ئەوا دەقیقەن بە نێوەندگیریی هەموو جۆرە چیرۆکێکیشە کە بیستوومانە. پاشان چۆن دەتوانین باس لە چۆنیەتیی گێڕانەوەی ئەزموون و ژیانی مرۆڤ وەک چیرۆکێک لە دۆخی تازەپێگەیشتوودا بکەین، لەکاتێکدا دەرچەیەک نییە دەستمان بە شانۆی زەمەنی لە دەرەوەی ئەو چیرۆکانە ڕابگات، کە لەلایەن کەسانی دیکە دەگێڕدرێنەوە. بۆ ئەمەش بە کۆمەڵێک بارودۆخ وەڵام دەدەمەوە، کە بە بڕوای من ناچارمان دەکەن ئەزموونێک وەک گێڕانەوەیەکی مەجازی لەو جۆرەیە، کە نەک لە دەرهاویشتەی ئەدەبەوە بۆ ژیان سەرچاوە دەگرێت، بەڵکوو داخوازییەکی ڕاستەقینە بۆ گێڕانەوە پێک دەهێنێت. ئەو دەربڕاوەی سەرەوە [پێکهاتەی پێشگێڕانەوەی ئەزموون] کە باسمان کرد، تا ڕادەیەکی باش هاوکارمان دەبێت بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم بارودۆخانە.

بێ ئەوەی کایەی ئەزموونی ڕۆژانە جێ بهێڵین، ئایا مەیلی ئەوەمان نییە لە زنجیرەیەک ئەڵقەی دیاریکراوی ژیانی خۆماندا، شتێک ببینین وەک چیرۆکێک کە هێشتا نەگێڕدراوەتەوە، چیرۆکێک کە داوای گێڕانەوە دەکات؟ جارێكی دیکەش، ئایا چیرۆکەکان بە پێناسە و باسکردن ناگێڕدرێنەوە؟ ئەمە لەکاتێکدا باس لە چیرۆکێکی ڕاستەقینە دەکەین جێگای مشتومڕە، بەڵام ئایا چەمک و بیری “ماتەچیرۆک” نائاشکرا، پەسەند نییە؟ لێرەوە دەوەستم بۆ ئەوەی دوو بارودۆخی کەمباوتر لە بەرچاو بگرم، کە تێیدا دەربڕینی «چیرۆکێک کە هێشتا نەگێڕدراوەتەوە» وەک هێزێکی سەرسووڕهێنەر خۆی بەسەرماندا دەسەپێنێت. ئەو نەخۆشەی کە قسە لەگەڵ دەروونشیکارێک دەکات، تەڵزمە پەرشوبڵاوەکانی چیرۆکەکانی، خەونەکانی، دیمەنە سەرەتایییەکان، زنجیرەیەک ڕووداوی ناکۆک بە یەکتری بۆ دەهێنێت، لێرەوە ئامانجی سەرەکی و ڕەوای توێژەر ئەوەیە لەم فڕاگمێنتانەدا چیرۆکێک دەربهێنێت، کە لە یەک کاتدا تۆکمەتر و لە لایەکی دیکەوە ئاشکراترە، ئەمەش لەپێناو تێگەیشتن و کۆکردنەوەی کۆی گێڕانەوەکە. ئەم لێکدانەوە گێڕانەوەیییەی تیۆریی دەروونشیکاری ئەوە دەگەیەنێت کە چیرۆکی ژیانێک لەو چیرۆکانەوە گەشە دەکات کە نەگێڕدراونەتەوە و بە ئاڕاستەی چیرۆکە ڕاستەقینەکان کپ کراون (بوون بە ماتەچیرۆک)، لەکاتێکدا بناغەی چیرۆکە سەرەکییەکە لەوانەوە ناسنامەی خۆی وەردەگرێت. ئەمەش دڵنیاییمان دەداتێ لە گەڕان بە دوای بەردەوامییەتی ناسنامەی نێوان ماتەچیرۆک و چیرۆکی ڕاستەقینە و ئاشکرا.

دۆخێکی دیکە هەیە کە پێ دەچێت لەگەڵ چەمکی «چیرۆکی نەگوتراو» بە باشی بگونجێت، ئەمەش دۆخی دادوەرێکە کە هەوڵ دەدات لە تۆمەتبارێک تێبگات، بەهۆی هەڵدانەوەی ئەو گرێیانەی کە تۆمەتبارەکە تێیدا گیری خواردووە و لێی ئاڵۆز بووە. دەتوانین بڵێین تاک لە چیرۆکەکاندا تێکەڵ بووە، بە جۆرێک بەر لەوەی هیچ بگێڕێتەوە، تووشی ئەم ئاڵۆزبوونە دەبێت. پاشان ئەم تێکەڵبوونە وەک پێشمێژووی چیرۆکێکی گێڕدراوە دەردەکەوێت کە سەرەتای چیرۆکەکە لە لایەن گێڕەرەوەوە هەڵدەبژێردرێت. پێشمێژووی چیرۆکەکە ئەوەیە، کە بە کۆیەکی فراوانتری دەبەستێتەوە و پاشخانێکی پێ دەبەخشێت. ئەم پاشخانەش لە پێکداچوون و سەریەککەوتنی ماتەچیرۆکەکان دروست دەبێت، تا دەگاتە چیرۆکە ئاشکرا و زیندووەکە. ئەو چیرۆکانەشی کە دەگێڕدرێنەوە، دواترهەر لەم پاشخانە دێنە دەرەوە و هەر لەگەڵ دەرکەوتنیشیاندا سەبجێکتی ناڕاستەوخۆش سەر هەڵدەدەن. پاشان دەتوانین بڵێین چیرۆکەکە توانای وەڵامدانەوەی ئێمەی مرۆڤی دەبێت. «ئاکامی سەرەکیی ئەم شیکارییە بوونگەرایییەی مرۆڤ، وەک ئەوەی لە چیرۆکەکاندا تێکەڵ بووە، ئەوەیە کە خودی گێڕانەوە خۆی پڕۆسەیەکی لاوەکییە، کە لەسەر بنەمای تێکەڵاوی و ئاڵۆزیمان لە چیرۆکەکاندا چەسپاوە». گێڕانەوە، شوێنکەوتن، تێگەیشتن لە چیرۆکەکان، تەنیا درێژەی چیرۆکە نەگوتراوەکانە.

لەم دووانە شیکارییەدا دەردەکەوێت کە شوێنکەوتنی خەیاڵ، واوەتریش خەیاڵی گێڕانەوە، ڕەهەندێکی بنچینەییی تێگەیشتنە لە خود. ئەگەر ڕاستە خەیاڵ تەنها لە ژیاندا تەواو دەبێت و ئەو ژیانەش تەنیا لە ڕێگەی ئەو چیرۆکانەوە درک دەکەین کە دەیانگێڕینەوە، ئەوا ژیانێکی تاقیکراوە بە واتا سۆکراتییەکە، ئەو ژیانەیە کە دەگێڕدرێتەوە. ژیان چی دەگێڕێتەوە؟ ژیانێک کە تێیدا هەموو پێکهاتە بنەڕەتییەکانی ئەو گێڕانەوەیە دەدۆزینەوە کە لە بەشی یەکەمدا باسمان کرد، بە تایبەتیش شانۆگەریی نێوان کۆکبوون و دژیەکی، کە بۆ ئێمە وەک جۆرێک لە تایبەتمەندیی گێڕانەوەکە دەردەکەوت. ئەم دەرەنجامەش بە هیچ جۆرێک پاڕادۆکسیکاڵ و سەرسوڕهێنەر نییە.  

ئەگەر دانپێدانانەکانی کتێبی یازدەهەمی سانت ئۆگستین (٣٥٤-٤٣٠ز) بکەینەوە، تاریفێکی گونجاو بۆ “کات”ی مرۆڤ دەدۆزینەوە، کە بە تەواوی هاوتایە لەگەڵ پێکهاتەی ڕێککەوتنی دژیەک و ناتەبای ئەرستۆدا، کە چەند سەدەیەک پیشتر لە داڕشتەی پۆیەتیکا(هونەری شیعر)دا تێیگەیشتبوو. ئۆگستین لە نامە بەناوبانگەکەی دەرەبارەی کاتدا، کات وەک دەرکەوتەی دابڕانێکی بەردەوامی نێوان سێ لایەنی ئێستا دەبینێت: «چاوەڕوانی- کە ناوی دەنێت ئێستای داهاتوو، یادەوەری- کە ناوی دەنێت ئێستای ڕابردوو، سەرنج- کە ناوی دەنێت ئێستای ئێستا». لەمەشەوە جۆرێک لە ناجێگیریی کات دێتە ئاراوە؛ لەوەش زیاتر دابڕانی بەردەوامە. بەم شێوەیە ئۆگستین کات بە درێژبوونەی ڕۆح (Distentio Animi) پێناسە دەکات. واتە پێک دێت لە دژێتیی هەمیشەییی نێوان سروشتی ناجێگیریی ئێستای مرۆڤ و سەقامگیریی ئێستای ئیلاهی، کە ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو لە یەکیەتی و ڕووداوێکی داهێنەرانە پێک دێت. ئەمەش ئاڕاستەمان دەکات بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی پێناسەکەی ئەرستۆ بۆ پڵۆت و پێناسەکەی ئۆگستین بۆ کات ببینەوە. دەتوانین بڵێین لە ئۆگستیندا دژیەکی بەسەر کۆکبووندا سەردەکەوێت؛ هەر ئەمەشە نەهامەتیی بارودۆخی مرۆڤ. لە بەرانبەردا لای ئەرستۆ کۆکبوون بەسەر دژیەکیدا سەردەکەوێت؛ ئەمەشە بەهای بێئەندازەی گێڕانەوە کە بۆ دانانی ئەزموونێکی کاتی ڕێکوپێک داوای دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا نابێت بەو ئەندازەیە گوشار بخەینە سەر ئەو دژبەرییە، چونکە بۆ خودی ئۆگستین دژیەکی دروست نەدەبوو ئەگەر ئێمە توانای درێژبوونەوە و کشانمان نەبایە و مەیل و نیازمان بەرەو یەکیەتییەک نەنابایە؛ لە نموونەیەکی سادەی وەک خوێندنەوەی شیعرێکدا ئەمە بە باشی دەردەکەوێت- کاتێک خەریکە شیعرێک دەخوێنمەوە، سەراپای هەنووکە و ئێستا لە ئاوەزمدایە، پاشان کاتێک دەست دەکەم بە خوێندنەوە، بەشەکانی یەک لە دوای یەک لە داهاتووەوە دەڕۆن بەرەو ڕابردوو و بە ئێستادا گوزەر دەکەن، بە جۆرێک شاعیر بە تەواوی ڕۆدەچێتە ڕابردووەوە. بۆیە دەبێت مەبەست و ئامانجی لێکۆڵینەوەکەمان پوختەتر بکەین، ئەگەر هەست بە کەمێک گازگرتنی ستەمکارانەی کات بکەین، کە هەرگیز ڕۆح لە پەرتبوونی دژیەکیی نێوان چاوەڕوانی و یادەوەری و سەرنج دواییی نایەت. کەواتە ئەگەر لە ئەزموونی زیندووی کاتدا، دژیەکی بەسەر کۆکبوونیدا سەرکەوێت، ئەوا دووهەمیان هێشتا وەک ئۆبجێکتی هەمیشەییی ئارەزووی ئێمە دەمێنێتەوە. سەبارەت بە ئەرستۆ دەتوانرێت پێچەوانەکەی بگوترێت، ئێمە پێشتر ئاماژەمان بەوە دا کە گێڕانەوە کۆکردنەوەی نایەکسانەکانە، لێ کۆکبوون و هاوپەیمانێتی هەرگیز بەبێ ململانێ و کۆکردنەوەی خودی ئەو نایەکسانانە نادۆزینەوە. لەم ڕووەوە تراژیدیا نموونەیەکی شیاوە، هیچ تراژیدیایەک بێ وەرچەرخان ڕوونادات، گۆڕانی چارەنووس، ڕووداوە ترسێنەر و ئارامەکان، هەڵەیەکی زەق، هامارتیا (کێماسیی پاڵەوان) لە نەفامی و نەزانیی پاڵەوانەکەوە سەرچاوە دەگرن، نەوەک خراپەکاری. ئەگەر کۆکبوونیش سەرکەوت بەسەر دژێتیدا، ئەوەی گێڕانەوە پێکدێنێت ئەوا لە ڕاستیدا خودی ململانێی نێوان ئەم دوانەیە.

با ئەم شیکارییەی دژیەکی و کۆکبوونی گێڕانەوە و کاتە بۆ خۆمان لێگەڕێین. ژیانی ئێمە وەک مەیدانی چالاکییەکی بنیاتنەر دەردەکەوێت، کە لە بنەڕەتدا لە تێگەیشتنی گێڕانەوەوە سەرچاوە دەگرێت، کە بەهۆیەوە هەوڵ دەدەین کەشفی ئەو شوناسە بکەین کە لە دەرەوەی گێڕانەوەکە بۆمان پێک دێنێت. لێرەوە چەمکی (شوناسی گێڕانەوە) بۆ من جێی بایەخە، چونکە ئێمە پێی دەڵێین سەبجێکتیڤییەت، نە زنجیرەڕووداوێکی پچڕپچڕە و نە جەوهەرێکی نەگۆڕە، بەڵکوو ڕاڕەوێکی پەرەسەندنە. ئەمە ڕێک ئەو جۆرە ناسنامەیەیە کە پێکهاتەی گێڕانەوە بە تەنیا دەتوانێت لە ڕێگەی داینامیزمەوە دروستی بکات. ئەم پێناسەیە بۆ سەبجێکتیڤییەت لە ڕووی شوناسی گێڕانەوەوە کۆمەلێک دەرکەوتە و کاریگەریی هەیە؛ وەک دەستپێک دەشێت گەمەی پوختەکردن و داهێنان بۆ تێگەیشتن لە خۆمان بە کار بهێنین، کە بە گشتی لە هەموو نەریتێکدا هەیە، بە هەمان شێوە هەرگیز لە دووبارە لێکدانەوەی ناسنامەی ئەو گێڕانەوەیە ناوەستین لەژێر ڕۆشناییی ئەوەی کە کولتوورەکەمان بۆمان پێشنیاز دەکات. بەم مانایە تێگەیشتن لە خۆمان هەمان تایبەتمەندی و ئەدگارە نەریتییەکان دەخاتە ڕوو بۆ تێگەیشتن لە بەرهەمێکی ئەدەبی. هەر بەم شێوەیەش فێر دەبین ببینە گێڕەرەوە و پاڵەوانی چیرۆکی خۆمان، بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا ببین بە نووسەری ژیانی خۆمان. کەواتە دەتوانین چەمکی «دەنگی گێڕانەوە» کە سەمفۆنیای بەرهەمە مەزنەکانی وەک داستان و تراژیدیا و دراما و ڕۆمان پێکبدێنێت، بۆ خۆمان بە کار بهێنین. جیاوازییەکەش ئەوەیە لە هەموو ئەم بەرهەمانەدا، ئەوە نووسەرە خۆی لەژێر باڵی گێڕەرەوەدا حەشار داوە و دەمامکی کارەکتەرە جۆراوجۆرەکان دەپۆشێت و لەنێو هەموو ئەوانەشدا دەنگی گێڕەرەوە باڵادەستە، کە چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە و دەری دەخات. دەشتوانین ببین بە گێڕەرەوەی خۆمان، بە لاساییکردنەوەی دەنگی ئەم گێڕەرەوانە، بەبێ ئەوەی بتوانین ببینە نووسەر، ئەمە جیاوازیی گەورەی نێوان ئەندێشە و ژیانە. کەواتە ڕاستە ئەوەی ژیان مانەوەیە و چیرۆکەکانیش دەگێڕدرێنەوە. جیاوازییەکی دیکەی هەڵواسراو دەمێنێتەوە، بەڵام ئەم جیاوازییە بەشێکی هەڵدەوەشێتەوە بەهۆی هێزی ئەو پلۆتانەی کە لە کولتوورەکەمانەوە بە دەستمان گەیشتووە و ڕۆڵی ئەو کارەکتەرە جیاوازانەی کە لە چیرۆکەکەدا ئەرکی جیاواز دەگرنە دەست و دەبنە دڵخوازی ئێمە و خۆشەویستییەکی زۆرمان بۆیان دەبێت. واتە ئەم جیاوازییە هەڵواسراوە بەشێکی بەهۆی پلۆتەکەوەیە، کە لە کولتووری نەریتێکەوە بۆمان دێت و بەشێکیشی خودی کارەکتەرەکانن، کە دەبنە دڵخوازی ئێمە و لەگەڵمان دەمێننەوە و دەژین. بۆیە لە ڕێگەی گۆڕانکارییە خەیاڵییەکانی ئیگۆی خۆمانەوەیە کە هەوڵ دەدەین تێگەیشتن لە گێڕانەوە وە دەست بخەین. تاکە جۆرێکیش کە لە هەڵبژاردنی ڕوواڵەتی نێوان گۆڕانی ڕەها و شوناسی تەواو ڕزگاری دەبێت، ئەوا لە نێوان ئەم دوانەدا شوناسی گێڕانەوەیە.

لە کۆتاییدا، ڕێگەم بدەن بڵێم ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین سەبجێکت، هەرگیز لە سەرەتاوە نادرێت، یان ئەگەر وەهاش بێت، ئەوا لەژێر مەترسیی ئەوەدایە کە لە ئیگۆی ڕژد و نەرسیسیدا کورت بکرێتەوە، لەم بەستێنەشدا ئەدەب بە وردی دەتوانێت ڕزگارمان بکات لێی. کەواتە ئەوەی لە لایەنی نەرگسییەوە لە دەستی دەدەین، لە لای گێڕانەوە وە دەستی دێنینەوە. لەبری ئیگۆیەک کە عاشقی خۆی بووە، خودێک دێتە ئاراوە کە بە هێما کولتوورییەکان ڕێنوێنی دەکرێت، کە لە نێوان ئەو گێڕانەوانەی لە نەریتی ئەدەبیی ئێمەدا بۆمان ماونەتەوە، هەروەها ئەو گێڕانەوانەش یەکێتییەکمان پێ دەبەخشن کە جەوهەری نییە، بەڵکوو گێڕانەوەیییە.

سەرچاوە: دەربارەی پۆوڵ ڕیکۆر، گێڕانەوە و لێکدانەوە. ئامادەکردنی دەیڤد وود

On Paul Ricoeur; Narrative And Interpretation, Wood, David. 1991 University Of Warwick; London.

سەرچاوەی دیکە بۆ بابەتەکە:

1- کات و گێڕانەوە، بەرگی ٣،٢،١.

2- هێرمێنۆتیکای ڕووداو.

3- یادەوەری، مێژوو و بیرچوونەوە.

4- فینۆمینۆلۆژیا و هێرمێنۆتیکا (دیارەدەناسی و دەقناسی) لە ڕوانگەی ڕیکۆرەوە.              

The post <strong>ژیان، گەڕان بە دوای گێڕانەوەدا</strong> appeared first on ژنەفتن.

لە ڕۆمانەکەوە.

***

وەکوو خوێنەرێکى ناو دنیاى ئەدەبى گێڕانەوە هەمیشە چێژ لەو تێکستانە وەردەگرم، کە بێژمار ئاسۆى نەزانراو لە بەردەم خوێنەردا دەکەنەوە. بە مانایەکى تر، بە هۆى پرۆسەیەکى فکرییەوە لە زانراوەوە بۆ نەزانراو پەڕیونەتەوە، نەک هەر ئەوە، بەڵکوو لەگەڵ خوێنەردا دەکەونە دایەڵۆگەوە و گومان دەخەنە سەر هەموو ئەو زانراوانەى، کە وەکوو حەقیقەتى ڕەها و نەگۆڕ تەماشاى کردوون و دەستى پێیانەوە گرتووە. دەتوانم بڵێم بەرهەمەکانى (کاروان عومەر کاکەسوور) لەم چەشنەن، بەو مانایەى، بەرهەمێکى ئەم نووسەرە نادۆزیتەوە زانراوەکانى خۆتت پێ بداتەوە، بەڵکوو وەکوو گوترا گومان دەخاتە سەر زانراوەکانت و لەگەڵ خۆیدا بەرەو نەزانراوەکانت دەبات، ئەم پرۆسێسە لە ڕێگەى ڕەهەندە فکرى، فەلسەفی و سایکۆلۆجییەکانى ناو بەرهەمەکانیەوە ئەنجام دەدات، بەبێ ئەوەى کاریگەریی ئەم سێ ڕەهەندە لە بەهاى ئەدەبیی تێکستەکانى کەم کردبنەوە.

(کاروان)  لە بەرهەمەکانیدا بە گشتى کار لەسەر تێکشکاندنى حەقیقەت و ڕەخساندنى دەرفەتى یەکسان بۆ هەموو دەنگەکان بەبێ جیاوازى دەکات، لە بەرهەمى (کاروان)دا هەر کارەکتەرێک خاوەنى دەنگى خۆیەتى و لە هیی کارەکتەرێکى تر ناچێت. لێرەوەیە جیاوازى لە دایک دەبێت. بەهاى جیاوازییش لەو شوێنەوە دەست پێ دەکات، کە دەنگێک نەبێتە هۆى سڕینەوەى یەکێکى تر.

***

سەرەڕاى ئەوەى ڕۆمانى (مۆزەخانەى کوڕەقژدرێژ) لەسەر چەندین بابەتى گرنگ ڕاوەستاوە، بەڵام نووسەر بەتایبەت چەمکى نامۆیى و یاخیبوونى قووڵ کردووەتەوە و ئاڕاستە جیاواز و ئاسۆ نەزانراوەکانى ئەو دوو چەمکەى پێشان داون. کوڕەقژدرێژ نامۆیى و یاخیبوونەکەى خۆى خۆش دەوێت. واتە ڕووبەڕووی چارەنووسى دەبێتەوە و بە هیی خۆیی دەزانێت. بە مانایەکى تر، ئەم نامۆیی و یاخیبوونە کەس بە سەریدا نەسەپاندووە، بەڵکوو خۆى بەوپەڕى ئازادییەوە هەڵی بژاردووە و چێژى پێ دەبەخشێت، پێچەوانەى نامۆبوونى کۆمەڵایەتى، کە دەوروبەر بۆى دروست دەکەن. هەرچەندە گرتنى لەلایەن پۆلیسى پاراستنى ڕەوشت و ئەمنەوە لە خەونەکەى دوور دەخەنەوە، کە پێى وایە ئەگەر وا بڕوات و هەموو تەمەنى لە زینداندا بەسەر ببات، ئەوا فریاى بەدیهێنانى خەونەکەى ناکەوێت (لەدەستدانى سامانەکەى باوکى) واتە ڕابردوو بڕووخێنێت و ئێستا دابمەزرێنێت. ڕاستییەکەیشی ئەوەی دەیەوێت بیڕووخێنێت، ئەو بەها ساختانەن، کە دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان بەو ڕابردووەیان لکاندووە و ئەو بە هیی خۆیانیان دانانێت. لەمەوە ڕووبەڕووی دەستەڵاتەکان دەبێتەوە، لە پێش هەموویانەوە دەستەڵاتی کۆمەڵایەتی، کە پۆلیسی پاراستنی ڕەوشت نوێنەریەتی و دەستەڵاتی سیاسی، کە لە ئەمندا بەرجەستەیە. لەناو ئەو ژمارە زۆرەى گرتنیدا دەتوانین ئاماژەیەکى فەلسەفی بدۆزینەوە، ئەویش ترسى یاسا و کۆمەڵە لە تاکە دەنگێک، کە جیاوازە و لەوان ناچێت. لێرەدا هێزى جیاوازبوون دەردەکەوێت، کە بە ژمارە ناپێورێت، بەڵکوو جیاوازییەکە بۆ خۆى گەورەترین هێزى بە کوڕەقژدرێژ بەخشیوە، بە ڕادەیەک، هەر کاتێک لە زیندان ئازاد دەکرێت، ڕاستەوخۆ دەست بەو کارە دەکاتەوە، کە هۆکارى گرتنەکەى بووە.

***

هەر لە سەرەتاى ڕۆمانەکەوە بەر ئەم دەربڕینە دەکەوین؛ من چیرۆکى کوڕەکەچەڵتان بۆ ناگێڕمەوە، کە لاى هەمووان زانراو و ئاشکرایە، بەڵکوو هیى کوڕەقژدرێژتان بۆ دەگێڕمەوە، کە پێى نامۆن و نەتانبیستووە. واتە بازدان لە چیرۆکێکى فۆلکلۆرى و زانراوەوە بەرەو چیرۆکێکى نەزانراو. وەکوو لە پێشتر گوترا (کاروان) زانراوەکانى خۆتت پێ ناداتەوە. (ئەوەى ئێستا من بۆتى دەگێڕمەوە چیرۆکى کوڕەقژدرێژە، کە ڕێک پێچەوانەى چیرۆکى کوڕەکەچەڵە. ل٦)

ئەگەر لە تێکستدا ناو ناسنامە بێت بۆ ناسینەوەى کارەکتەر، ئەوا لێرەدا ناوى خودى کەس و شتەکان ئاستى ئاسایی تێدەپەڕێنن و بە شێوەیەکى نامۆ بە کار هاتوون، تەنانەت کۆى ڕۆمانەکە ناوى تایبەتیى یەک کارەکتەرى تێدا نییە. هەموویان، یان بە هۆى خەسڵەت، یاخود لە ڕێی پیشەیانەوە ناویان هاتووە، بۆ نموونە (کوڕەکەچەڵ، کوڕەقژدرێژ، ژنى ساڵۆن، ژنى ژێرزەمین، ژنە قەڵەوەکە، کچى گیتارژەن، کچى چیرۆک و چەندین ناوى تر) هەروەها ئەو ئامێرانەى، کە کوڕەقژدرێژ ناوى نامۆى بۆ هەڵبژاردوون و داوا لە بازرگانان دەکات بۆى بهێنن، بەڵکوو لێرە بیانفرۆشێتەوە، وەکوو (بەفرماڵ، پاپزیڤزیڤا، کەژاوەى فیل، تەڵەى پڵنگ). پرۆسێسی ناونان لەم ڕۆمانەدا زیاتر لە ئاماژەیەکی هەیە، کە سەرجەمیان نامۆیییەکە خەستتر دەکەنەوە. مرۆڤێک تەمەنی شەشتی تێپەڕاندووە و هێشتا بە (کوڕەقژدرێژ) بانگ دەکرێت. پۆلیس لەناو بازاڕدا سەریان بە گوێزان پاک تاشیوە، گوایە سزایان داوە و هەر بە (کوڕەقژدرێژ) بانگ دەکرێت، کە دەگاتە ئەوەی خۆی لە قاقای پێکەنین بدات. (ئه‌مڕۆ له‌ کاتێکدا ته‌مه‌نی له‌ شه‌ست تێپه‌ڕیوه‌، که‌چی هه‌ر وه‌ک سه‌رده‌می منداڵی و لاوێنیی چڕه‌ و زوو درێژ ده‌بێته‌وه. ل٨٠)‌… یان (ئه‌مجاره‌ له‌ زیندان به‌ ده‌رمانێکی کیمیاوی قژیان سووتاندووه‌ و سه‌ری یه‌ک تاڵی پێوه‌ نه‌ماوه‌. هه‌میشه‌ که‌لـله‌ی له‌ به‌رهه‌تاودا ده‌بریسکێته‌وه‌. ئه‌وه‌ بۆ ساڵێک ده‌چێت موویه‌ک سه‌ری ده‌رنه‌هێناوه و چاوه‌ڕێیش نییه‌‌ ئیدی تاڵێکی دیکه‌ی لێ بڕوێته‌وه، به‌ڵام هێشتا هه‌ر ناوی کوڕه‌قژدرێژه‌. کاتێ نێوی خۆی به‌ خه‌ڵک ده‌ڵێت، له‌ قاقای پێکه‌نین ده‌ده‌ن‌. ل151)

چەندین جار ژنى ژێرزەمین و کوڕەقژدرێژ هەوڵ دەدەن ناوى یەک بزانن، ئەنجام هەوڵەکان بێسوود دەبن:

(- دەتوانم لێت بپرسم ناوت چییە؟

– کوڕەقژدرێژ.

ژنە قاقایەک لێ دەدات.

– منیش ناوى خۆمت پێ ناڵێم، بەڵام دەتوانیت هەر بە ژنى ژێرزەمین بانگم بکەیت! ل ١٣١-١٣٢)

***

کارەکتەرى کوڕەقژدرێژ هەڵگرى دوو بیرى فەلسەفییە، نامۆیى و یاخیبوون، کە نامۆیە بە دەوروبەرەکەى و ئەم نامۆبوونە واى لێ دەکات لە هەموو دامودەستگە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانى کۆمەڵگە یاخی ببێت. هۆکارى نامۆبوونەکەى دەرەوەى خۆى نییە، یان دەستەڵاتى خۆى تێدا نەبێت، بەڵکوو هیى ناوەوەى خۆیەتى و لەو ڕێگەیەوە هەوڵى دامەزراندن و دۆزینەوەى خۆى دەدات. لێرەوە کوڕەقژدرێژ نامۆیی و یاخیبوونەکەى بە هۆشیارییەوە گرێ داوە. ئەمە وا دەکات یاخیبوون لە ڕابردوو ڕوو بدات. یەکەم ڕەتکردنەوەى مێژوویى، یاخیبوونە لەو ژیانەى خێزان بۆ تاک دروستى دەکات. کوڕەقژدرێژ لە سەرەتادا بە هۆى کەمیی تەمەنیەوە نامۆیییەکى ناهۆشیارانەى بەرانبەر خێزانى خۆى هەیە. دواى ماوەیەکى زۆر بە هۆشیارییەکى فەلسەفییەوە بیر لەو بێباکییەى دایک و باوکى دەکاتەوە، کە لە منداڵى و هەرزەکاریدا کاتیان بۆى نەبووە. (بۆى دەرکەوتووە دایک و باوک هەمیشە ئەرکى ڕۆڵەکانیان قورس دەکەن، ئەوەتا دواى شەست ساڵ ئینجا توانیی ئەوە چاک بکات، کە ئەوان تێکیان دابوو. ل٨٧)

ئەو سامانە زۆرەى باوکى بۆى جێ هێشت، بەو مەبەستەى بە هۆى ئەو سەروەتە زۆرەوە کوڕەکەى ژیانێکى ئاسوودە و دوور لە ترس و دڵەڕاوکێ بە ڕێ بکات، کەچی لەبرى ئەوە، بازرگانیکردن دەکاتە بیانوویەک بۆ لەناوبردنى سامانەکەى باوکى، چونکە پێى وایە ئەو ڕابردووەى بۆى دروست کراوە، پێى نامۆیە و هیى ئەم نییە، دەبێت لێى یاخی ببێت و بەو هۆیەوە داهاتووى خۆى دروست بکات. سامانەکەى لە ناو دەبات و دەست بە کرێکارى و پاشان لە بازاڕدا دەستفرۆشی دەکات. ڕەتکردنەوەى ئەو ڕابردووە لە دایەڵۆگێکی درێژى نێوان کوڕەقژدرێژ و ژنى ژێرزەمیندا دەردەکەوێت:

(- ژیانمم بە کرێکارى دەست پێ کردووە و دواتر بوومەتە دەستفرۆش. تۆ بۆت هەیە هەموو کاتێ لەبارەى ئەوانەوە پرسیارم لێ بکەیت.

ژنە دەپرسێت:

-ئینجا کەى دەستت دایە کرێکارى و کەى ڕووت کردە دەستفرۆشى؟

-دەکرێت بڵێم ساڵێکە.

ژنە ڕووى گرژ دەکات و دەڵێـت:

-گاڵتە هەموو دەمێ خۆش نییە. حەزم لێیە پێوەندییەکەمان ڕژدییشى تێدا بێت.

-گاڵتە ناکەم.

-ئەى پێشتر چیت دەکرد؟ خەریکى چى بوویت؟

-لێرەوە ڕابردوو دەست پێ دەکات و پێتى ناڵێم.

-ئەها! کەواتە بۆم هەیە تەنیا لەبارەى یەک ساڵى تۆوە بپرسم و شت بزانم. وایە؟

-بەڵێ. ل ١٣٢-١٣٣)

تەنانەت لەوە دوورتریش دەڕوات، لە دایەلۆگێکى ترى خۆى و ژنى ژێرزەمیندا، کاتێک پرسیارى ناوى لێ دەکات، بە کاتەوە دەیبەستێتەوە:

(- ئەرێ ڕستەى (ناوت چییە؟) ڕابردووە، یان داهاتوو؟

– لە ڕووى فۆرمەوە داهاتووە، بەڵام لە ڕووى ناوەڕۆکەوە ڕابردووە.

– دەتوانم لێت بپرسم ناوت چییە؟

– کوڕەقژدرێژ. ل١٣٠)

تاکە شتێک، کە کوڕەقژدرێژ داخى بۆ هەڵبکێشێت، ئەوەیە، پێنج ئامۆژگارییەکەى دى لە دەمى باوکیەوە نەبیست، تاکوو کارەکەى ئاسانتر بووایە و ڕێک پێچەوانەى ئەوانەى بکردایە، بەڵام ئەو یەکەیان سەرەکییە: (هەرگیز بە مەبەستى بازرگانى دەست بۆ شتێک مەبە، کە دانیشتووان پێویستیان پێى نییە. ئەو کەلوپەلانە بهێنە، کە خەڵک بۆى پەرۆشن و بەکاریان دەهێنن! ل٢٥) هەموو ئەم دەربڕینانەى کوڕەقژدرێژ هێمان بۆ ڕەتکردنەوەى ڕابردووى خۆى و دامەزراندنى ئێستا و داهاتوو. ئەم یاخیبوونە لە ڕاسپاردەى باوکى، یاخیبوونێکى فەلسەفییە و نایەوێت رێگەى باوکى بگرێت، چونکە ڕێگەیەکى دیار و زانراوە و ئامانجى کوڕەقژدرێژیش مانەوە نییە لەناو زانراوەکاندا، بەڵکوو هەنگاونانە بەرەو نەزانراوەکان. تەنانەت ئامادە نییە گوێیشى لێ بگرێت. ئەمە بە ڕوونى لە دایەلۆگى نێوان خۆى و باوکیدا دەردەکەوێت:

(- ڕاسته‌ هه‌رگیز ڕێک نه‌که‌وتووه‌ ئێمه‌ ئاوا پێکه‌وه‌ دابنیشین و قسه‌ بکه‌ین، به‌ڵام ئه‌مڕۆ زۆر پێویسته‌ گوێم لێ بگریت، که‌ شه‌ش شتت پێ بڵێم، یان چاکتره‌ بڵێم شه‌ش ئامۆژگاریت بکه‌م، تاکوو له‌ دوای مردنم سوودیان لێ ببینیت.

ئه‌گه‌رچی کوڕه‌قژدرێژ هێنده‌ی دی هه‌ست ده‌کات باوکی به‌ ده‌ست گرفتێکی گه‌وره‌وه‌ ده‌تلێته‌وه‌، بگره‌ له‌وه‌ ده‌چێت واده‌ی مه‌رگی نزیک بووبێته‌وه‌، به‌ڵام پێی ده‌ڵێت:

– گوێت لێ ناگرم.

باوکی وه‌ک باوه‌ڕی نه‌کردبێت کوڕه‌که‌ی ئاوا وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌، بۆیه‌ به‌ سه‌رسووڕمانه‌وه‌ لێی ده‌پرسێت:

-چی؟ گوتت گوێ ناگریت؟

– وام گوت… دیاره‌ گوێت لێ بووه‌!

– بۆ به‌ خۆشیی خۆته‌، گوێ ده‌گرێت، یان نایگریت، ملهووڕ؟ دوایی تۆ ده‌زانیت چیت پێ ده‌ڵێم؟

– نامه‌وێت بیزانم.

– کاتی ئه‌وه‌م نییه‌… واز له‌م ده‌به‌نگییه‌ت بێنه‌ و جوان گوێم بۆ شل بکه‌!

– هیچ شتێکم پێ مه‌ڵێ!

– تۆ له‌م جاره‌ زیاتر من نابینیته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌ر ده‌بێت گوێم لێ بگریت.

ئه‌وده‌م کوڕه‌قژدرێژ ده‌ڵێت:

-که‌واته‌ گوێت لێ ده‌گرم، بۆ ئه‌وه‌ی بزانم ئه‌و شه‌ش شته‌ چین، تاکو ڕێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ بکه‌م. ل ١٦-١٧)

دەکرێت گونجاو بێت بگوترێت ڕەتکردنەوەى ئەو ڕابردووە، جیا لەوەى بە هیى خۆى نازانێت، بەڵکوو دەیەوێت تێکیشی بشکێنێت. ئەو کڕیارەى، کە هەمیشە ئەو کەلوپەلە نامۆیانەى بازرگانان بۆى دەهێنن، بە زۆر و بە نیوەى نرخ لێى دەکرێت، کوڕەکەچەڵە، کە لە سەرەتاى ڕۆمانەکەدا بە کورتى باسى دەکرێت و لە ناوەڕاستدا دەردەکەوێتەوە. ئاشکرایە کوڕەکەچەڵ پاڵەوانێکى ناو چیرۆکە فۆلکلۆرى و ئەفسانەیییەکانە، کوڕەقژدرێژ وەکوو سیمبۆڵى بیرکردنەوەیەکى ئەفسانەیی دەیبینێت و دەیەوێ ڕووبەڕووى ببێتەوە. (دوایى ئەو دەستى هەڵدەبڕێت و پاروکەکەى لا دەبات. سەرى لە ژێر ڕووناکاییدا دەبرسکێتەوە. لێى دەپرسێت:

-ئێستا زانیت من کێم، کوڕەقژدرێژ؟

ئەگەرچى دەیناسێتەوە، ڕاستتر بۆى ڕوون دەبێتەوە کێیە، بەڵام بە شێوەیەک سەرى سووڕ ماوە، ناتوانێت بە (بەڵێ) وەڵام بداتەوە، بۆیە کابرا هەر خۆى لێى دەپرسێت:

-کوڕەکەچەڵ ناناسیتەوە؟

ئینجا پێى دەڵێت:

-تۆ بەختەوەریت، کە دواى چەند ساڵێک زانیوتە ئەو پیاوە سەیرە کێیە هەر جارێ دەتەوێ شتومەکەکانت بە دڵى خۆت بفرۆشیت، پەیدا دەبێت و لێت تێک دەدات، بەڵام ئێستایش من نازانم کوڕى گام، یان هیى مرۆڤ. ل٨٣-٨٤)

***

کوڕەقژدرێژ بە تەواوى مانا کارەکتەرێکى نامۆیە لەنێو دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانى کۆمەڵگە. سەرەتاى ئەم نامۆبوونەى لاى خێزان بۆ دروست دەبێت، کە تاقانەى دایک و باوکێکى بێباکە. (پێویستە ئەوەیش بزانین چ دایکى و چ باوکى کاتیان زۆر کەمە. ئەمیان (دایکى) بەیانییان لە ئامادەیییەکى کچان و ئێوارانیش لە ناوەندییەکى کوڕاندا وانەى ئینگلیزى دەڵێتەوە، لە کاتێکدا ئەویان (باوکى) وازى لە کارى میرى هێناوە، کە بەڕێوەبەرى فەرمانگەیەکى گەورە بووە؛ ئێستا بە کارى بازرگانییەوە خەریکە. زووزوو بۆ دەرەوەی وڵات سەفەر دەکات. هێندەی لێرەیشە خەریکى ساغکردنەوەى شتومەکەکان و پێوەندیکردنە بەم بازرگان، بەو دەڵاڵ و بەو دووکاندارەوە. ل12) ئەمە جگە لەوەى، کە زۆربەى کات خۆى لە ماڵێکى چۆڵ و بێدەنگدا دەبینێتەوە، کە جگە لە چکەچکى کاتژمێر هیچى دیکە نابیستێت. دواتر لە دەرەوە نەک هەر هیچ هاوڕێیەکى نییە، بەڵکوو لە کۆڵان و گەڕەک تانەى لێ دەدرێت، لە قوتابخانەیش وەکوو دامودەستگەیەکى کۆمەڵایەتیی گرنگ، گاڵتەى پێ دەکەن و لەبەر قژى درێژى لە قوتابخانە دەردەکرێت. دواتر لە دەرەوە و لە شەقامەکاندا چەندین جار و هەر جارەى بۆ چەندین ڕۆژ و مانگ پۆلیسى پاراستنى ڕەوشت و ئەمن دەکەونە وێزەى و دەستگیرى دەکەن.

***

کوڕەقژدرێژ خاوەنى زمانێکى تایبەت بە خۆیەتى، بە جۆرێک، ناوى نامۆى وا بۆ ئامێرەکان هەڵدەبژێرێت، کە تەنانەت بازرگانانیش لێى تێناگەن، لەو ڕێگەیەوە تووشى چەندین گرفتى دەکەن، داواى هێنانى دوو میلیۆن بەفرماڵ دەکات و (بازرگان بە سەرسووڕمانەوە دەپرسێت:

-ژنە؟ ئەوە تۆ باسى چى دەکەیت؟ کوا بازرگانیى مرۆڤ ماوە، ڕۆڵە؟ ئەى قەدەغە نەکراوە؟ ل٢٦) دواتر بازرگانەکە دەڵێت تەمەنم لە پەنجا هەڵدەکشێت و تەنیا چەند جارێک لێرە دیومە بەفر ببارێت. داواى هێنانى کەلوپەلى وەکوو بەفرماڵ، پاپزیڤزیڤا، کەژاوەى فیل و )تەڵەى پڵنگtiger(trap دەکات. زۆر جار بە هۆى ئەو نامۆبوونەى زمانەوە ڕووبەڕووى جوێن و سووکایەتیش دەبێتەوە:

(- کام داون (calm down)، کام داون، مامە!

– دایکى خۆت بە کەم داونە. باوەڕ ناکەم تۆ باوکى خۆت بناسیت، چونکە لام ڕوونە زۆڵیت، ئەى بەرەڵا. ل٦٣)

(قژدرێژ ده‌نگی به‌رز ده‌کاته‌وه‌ و پێی ده‌ڵێت:

-کوره‌، تۆ بڕۆکه‌ریت. من هه‌ر…

بازرگان ناهێڵێت قسه‌که‌ی ته‌واو بکات:

-به‌ کێ ده‌ڵێیت بڕۆ که‌ر، سه‌گبابی خوێڕی؟ له‌گه‌ڵ منته‌ بڕۆ هه‌ی که‌ر؟

-به‌ڵێ، به‌ تۆ ده‌ڵێم بڕۆکه‌ر. ئاخر برۆکه‌ر (Broker) واته‌ که‌سێک کاروباری بازرگانی له‌نێوان کڕیار و فرۆشیاردا ڕێک بخات. به‌ڵێ، تۆ بڕۆکه‌ریت. من هه‌ر ئه‌وه‌م لێت ده‌‌وێت، یارمه‌تیم بده‌یت. ل٦٥-٦٦)

***

کارەکتەرى کوڕەقژدرێژ هەر لە یەکەم ساتى لەدایکبوونیەوە بە هۆى درێژیى قژیەوە نامۆ دەردەکەوێت. (کاتێ لە دایک بووە، قژى خاوى گەیشتووەتە سەر شانى، بە ڕادەیەک دۆکتۆر و سیستەرەکان سەریان لێى سووڕ ماوە. تاکوو ئەو کاتە نەک کوڕ، بەڵکوو کچیشیان نەدیوە بە قژى وا درێژەوە هاتبێتەوە دنیاوە. هیچ کاتێکیش ئەو قژە درێژە بۆ کوڕەقژدرێژ مایەى ئاسوودەیى نەبوو، بەڵکوو هەمیشە نەهامەتیی بۆ هێناوە. هەر لە سەرەتاوە گاڵتەیان پێ کردووە، کە لە کچ دەچێت. ل١١) ئەم نامۆبوونەى ڕووخسارى کاریگەریی لەسەر پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکانى داناوە و لە کۆڵان، گەڕەک، قوتابخانە و دەرەوەیش ڕووخسارى، یاخود دروستتر بڵێم قژى درێژى کردوویەتییە کەسێک، کە هەم نامۆ، هەم مایەى گاڵتەجاڕى بێت. یەکێک لە هۆکارەکانى دەرکردنى لە قوتابخانە، قژە درێژە نائاسایییەکەیەتى، پاشان لە گەڕەک گاڵتەیان پێ کردووە و لە بازاڕیش پۆلیسى پاراستنى ڕەوشت چەندین جار بە مەقەستى کول قژیان هەڵپاچیوە.

بەگشتى شوێنەکان نامۆ و نائاسیین، ژێرزەمین وەکوو شوێنێکى نامۆ. ئەو نووسینگە و ئۆفیسەى، کە کوڕەقژدرێژ کەلوپەلەکانى خۆى تێدا هەڵدەگرتن، کەتووەتە گەڕەکێکى هەژارنشین. بە هەموو پێوەرێک بوونى ئۆفیسێک لە گەڕەکێکى هەژارنشین زیاتر لە هەر شوێنێکى تر دەکەوێتە بەر هێرش، دزى و تاڵانکردن. (بۆی ده‌رکه‌وتووه‌ کارگه‌ و شتی دیکه‌ی له‌م بابه‌ته‌ له‌ گه‌ڕه‌که‌ هه‌ژارنشینه‌کاندا زیاتر ده‌که‌ونه‌ به‌ر شاڵاوی تاڵانی و تێکشکاندن، به‌وه‌ی ئه‌وان وا ڕاهاتوون له‌ ‌شتی گه‌وره‌ تووڕه‌ ده‌بن و داخی دڵیانی پێ ده‌ڕێژن، به‌ڵام هه‌ر ئێره‌ی لا چاکتره‌، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌ناسرێت و به‌ نهێنی ئیشی خۆی بکات. ل٦٩-٧٠). هەروەها شوێنى ساڵۆنەکەیش لە ناوجەرگەى بازاڕدایە و ژنی ساڵۆن لەوێ دەژی، کە دواتر دەزانرێت خۆی هەم لە کەسوکاری و هەم لە دەستەڵاتی سیاسی شاردووەتەوە.

***

ڕۆماننووس ویستوویەتى ئێمەى خوێنەر هێندەى بەر بیرکردنەوە و ڕوانینەکانى کوڕەقژدرێژ و ئەوانى تر بکەوین، هێندە بە لاى خەسڵەتە جەستەیییەکانیاندا نەچووە. (تەنیا پرچى درێژى نەبێت.) ئەمە بووەتە شێوازێکى تایبەت لە ناسینەوەى (کاروان) لەناو ئەدەبى گێڕانەوەدا. ئەوەی دەردەخرێت، بەشێکی وێنەکەیە، نەوەک هەمووی، بەو مانایەی تەواوکردنی وێنەکە بۆ خوێنەر جێ دەهێڵێت، تا خۆی بە شێوازی خۆی خەریکی ببێت، کە ئەوە تەواو لەگەڵ دنیای ناوەوەدا ڕێک دەکەوێت، بەوەی لە ئاماژە پێک هاتووە، نەوەک لە شت. بە کاتی دەروونی ئاڕاستەی جۆراوجۆری گرتووە، نەوەک بە کاتی دەرەکی و یەک ئاڕاستەی ڕێکی هەبێت. تەنانەت لە لاى (کاروان) کارەکتەر بە هۆى زۆریى ژمارەى دەرکەوتنیەوە نابێتە کارەکتەرى سەرەکى، بگرە هەر لاى ئەم نووسەرە شتێک نییە ناوى لێ بنرێت کارەکتەرى سەرەکى و هیى لاوەکى. ئەوەتا لە گفتوگۆیەکدا، کە (محەمەد کەریم) لە بەشى (ئەدەب و هونەر)ـى (کوردستانى نوێ)ـدا لەگەڵیدا کردووە، لەبارەى کارەکتەرەوە دەڵێت: (هێزی كاره‌كته‌ر له‌ ژماره‌ی ده‌ركه‌وتنه‌كانیدا نییه‌، به‌ڵكوو هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌ چ كاریگه‌رییه‌ک له‌ ئاڕاسته‌ی گێڕانه‌وه‌دا ده‌كات و تا چ ڕاده‌یه‌ک گوته‌ و هه‌ڵسوکه‌وته‌كانی ده‌بنه‌ جێگه‌ی پرسیار. به‌ مانایه‌كی دی بوونی ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ له‌و تێكسته‌دا چ جیاوازییه‌ک ده‌هێنێته‌ كایه‌وه‌.)

لە پرۆسێسى گێڕانەوەى ڕۆمانەکەدا چەندین کارەکتەرى دیکە دێنە ناوەوە، ئەگەرچی دەرکەوتنەکانیان بەراورد بە کارەکتەرى کوڕەقژدرێژ کەمترن، بەڵام بەها و هێزى دەرکەوتنیان لە خۆیان و لە ناوەوە وەردەگرن، نەوەک لە دەرەوە، هەر یەکێک لەو کارەکتەرانە نوێنەرى خۆیانن، زمانى تایبەت بە خۆیان هەیە و لە هیى کارەکتەرێکى تر ناچن. بە دەربڕینێکى تر، دەرکەوتنى ئەوان بۆ مەبەستى تەواوکردنى چیرۆکەکانى کوڕەقژدرێژ نین، بەڵکوو خاوەنى چیرۆکى تایبەت بە خۆیانن، وەکوو کوڕەکەچەڵ، ژنى ژێرزەمین، ژنى ساڵۆن، کچى چیرۆک و کچى گیتارژەن.

بەرهەمی (کاروان) بریتییە لە ئاماژە، چونکە شتەکانی دەرەوە لە ناوەوە بۆ ئاماژە دەگۆڕێت. ئەوە تەنیا گۆڕینی یاساکانی کاتی دەرەکی نییە، بەڵکوو گۆڕینی ئاستەکانی زمانیشە لە ڕاستەوخۆیییەوە بۆ ناڕاستەوخۆیی.

***

ڕۆمانى (مۆزەخانەى کوڕەقژدرێژ) بە تەکنیکى شەپۆلى هۆش نووسراوە، واتە ڕۆمانەکە خۆى لە دەستى سێیانەى مۆپاسانى (سەرەتا، گرێ، کۆتایی) و گێڕانەوەى کرۆنۆلۆجى ڕزگار کردووە، کات لەتوکوت کراوە و زیاتر لە ڕێگەى کاتى ناوەوە درێژە بە پرۆسێسى گێڕانەوەى ڕۆمانەکە دەدرێت. (کاروان)، نەک هەر لەم بەرهەمەیدا، بەڵکوو لە سەرتاپێیاندا ئەم تەکنیکە بە کار دەهێنێت. واتە کاتی ناوەوە، نەوەک کاتی دەرەوە بایەخ پێ دەدات، کە ئەمە وای کردووە بە ئاماژەی کەم دیمەنی زۆر بهێنێتە بەر چاوی خوێنەر. وەک سەرەتایش گوتم بەرهەمی (کاروان) بریتییە لە ئاماژە، چونکە شتەکانی دەرەوە لە ناوەوە بۆ ئاماژە دەگۆڕێت. ئەوە تەنیا گۆڕینی یاساکانی کاتی دەرەکی نییە، بەڵکوو گۆڕینی ئاستەکانی زمانیشە لە ڕاستەوخۆیییەوە بۆ ناڕاستەوخۆیی. خوێنەر لێرەدا بوونەوەرێکی دەستەپاچە نییە، کە تەنیا گوێ بگرێت، بەڵکوو ئەرکی هەیە. ئەوە خوێنەرە هەر لە ڕێی ئاماژەوە ئەو دیمەنانە بە شێوازی خۆی پێک دەبەستێتەوە و مانایان لێ پێک دەهێنێت.

ئەگەرچی ڕۆمانەکە لە ڕووخساردا وا دەردەکەوێت یەک پارچەیە و یەک نارەتەری هەیە، بەڵام لە ناوەوەدا لە چەند بەش پێک هاتووە و زیاتر لە نارەتەرێکیش هەن، کە چیرۆکی ئەوانەی تر دەگێڕنەوە. ئەوەی چیرۆکی ژنی ساڵۆن دەگێڕێتەوە، هەمان نارەتەر نییە، کە چیرۆکی ژنی ژێرزەمین دەگێڕێتەوە. هەروەها نووسەر ئازادیی تەواوی بە کارەکتەرەکان داوە، تا لە ڕێگەی دایەڵۆگەوە خۆیان دەربخەن، بۆیە دایەلۆگ لەم ڕۆمانەدا ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت و ناهێڵێت نارەتەری هەمووشتزان دەستەڵاتی خۆی بەسەر کارەکتەرەکاندا بسەپێنێت. بە مانایەکی تر، نارەتەر و خوێنەر هاوکاتی یەکتر زانیاری لە دەمی کارەکتەرەکانەوە بە دەست دەهێنن، کە ئەوە مانای ئەوەیە نووسەر پێشتر بڕیاری نەداوە تێکستەکە چ ئاڕاستەیەک بگرێت، بەڵکوو بەرەو نەزانراوی بردووە، تا خۆی خۆی بنووسێتەوە. ئەمە یەکێکە لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی نوێ، یان ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، کە تێکست دەدوێت، نەوەک نووسەر. ڕۆمان خۆی خۆی دەنووسێتەوە، نەوەک نووسەر بینووسێتەوە.

***

کوڕەقژدرێژ، نەک هەر لە مێژووى فەرمی یاخی دەبێت، بەڵکوو یاخیبوونەکەی دەگاتە ئەوەی ئەو کەلوپەلە سەیرانەی خۆیشی، کە ڕۆژگارێک لە ڕێی بازرگانەکانەوە هێناونی، تا ساغیان بکاتەوە، بشکێنێت. ئەو کەلوپەلانەی ڕۆژگارێک لەسەریان گیراوە، بگرە بە هۆیانەوە بووەتە گاڵتەجاڕ، وا وەک ئەنتیک لە مۆزەخانەی نیشتمانی دانراون، گوایە ئەوانە ڕۆژگارێک لەم وڵاتەدا دروست کراون و بە کار هاتوون. کوڕەقژدرێژ کاتێک لەگەڵ ژنى ژێرزەمین و کچى چیرۆکدا سەردانى مۆزەخانە دەکات، هەموویان دەبینێت و دەیانناسێتەوە، بۆیە دەچێتە لاى جامخانەى پاپزیڤزیڤاکان و بە لەقە دەیانشکێنێت. لەمەوە تێکڕای خەڵک پەلاماری دەدەن و دەیانەوێت بیکوژن. ئینجا پۆلیس دەگات و دواتر ئەمن لە پۆلیسی وەردەگرن، تەنانەت ژنی ژێرزەمین، کە ئێستا هاوسەری کوڕەقژدرێژە، وای زانیوە ئەو کەلوپەلانە هەر بە ڕاستی ڕۆژگارێک لێرە دروست کراون و بە کار هاتوون، بۆیە کاتێ کوڕەقژدرێژ پێی دەڵێت با بڕۆنەوە ماڵەوە، تا چیرۆکی ئەوانەی بۆ بگێڕێتەوە، ئەو لێی تێناگات، لە کاتێکدا پێشتر زۆر هەوڵی لەگەڵ داوە بەشێک لە ڕابردووی ژیانی بۆ بگێڕێتەوە و ڕازی نەبووە.

ئەم دەربڕینە لە بەردەم دوو خوێندنەوەدا ڕاماندەگرێت؛ یەکەم، کوڕەقژدرێژ نەک هەر بیرۆکەى پیرۆزکردن ڕەت دەکاتەوە، بەڵکوو دژى پیرۆزکردنى ڕابردووى خۆیەتى لەلایەن ئەوانى تریشەوە. دووەم، یاخیبوونى بەردەوامی لە یاساکان، کە نابێت ئەو کەلوپەلانە دەربهێنرێن و ببرێنە دەرەوە، ئەم بە ئامانجى وەستان لە دژى ئەو یاسایە، دەریان دەهێنێت و دەیانشکێنێت.

وەکوو پێشتر گوترا، ژنى ژێرزەمین و کوڕەقژدرێژ وا ڕێک کەوتن، کە کوڕەقژدرێژ لەبارەى ڕابردووەوە هیچ شتێک بە ژنى ژێرزەمین نەڵێت، کەچى لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا پێى دەڵێت با بچینەوە بۆ ماڵ، (هەموو شتێک لەبارەى ڕابردووى خۆمەوە بۆ تۆ و کچى چیرۆک دەگێڕمەوە. ل١٥٧) بەڵام بەهۆى شکاندنى پاپزیڤزیڤاکانەوە بۆ هەمیشە لە زیندان توند دەکرێت. ئەمە ماناى تەواوبوونى ڕۆمانەکە و بیرۆکەى یاخیبوونەکەى نییە، ڕەنگە لە زیندانیشدا دەستبەردارى ئەو جیاوازى و یاخیبوونە نەبێت.

لە مۆزەخانەدا هەموو میکانیزمەکانی دەستەڵات بە ڕوونی دەردەکەون، کە لە ئەمن، پۆلیس، مێژوونووس، ئەکتەر، جەماوەر و هیی تردا بەرجەستەن. ئەمن وەک ڕەهەندی سیاسی. پۆلیس وەک ڕەهەندی یاسای کۆمەڵایەتییانەی دەستەڵات. مێژوونووس وەک ڕەهەندی گوتار (دیسکۆرس)ی دەستەڵات، کە لە گێڕانەوەی مێژوویەکی دەستەڵاتدارانەدا خۆی دەنوێنێت. ئەکتەر وەک نمایشی ئەو گوتارە مێژوویییەی دەستەڵات. جەماوەری فریودراو وەک ڕەهەندی ڕەوایەتی، کە بەرگری لە گوتاری دەستەڵات دەکات و بە پیرۆزی دەزانێت.

ڕەگەزی پارۆدی لەم ڕۆمانەدا کاری پێ کراوە، کە بریتییە لە گاڵتەکردن بە دەستەڵات و نوێنەرانی دەستەڵات. بۆ نموونە ئەمن، پۆلیس، بازرگان و هیی تر دەبنە مایەی پێکەنین و ڕیسوا دەکرێن.

دەکرێت ڕۆمانی (مۆزەخانەی کوڕەقژدرێژ) بە ڕۆمانی ئیکزۆتیک، یان فانتازی دابنێین، کە شێوەیەکە لە شێوەکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن. واتە ئەتمۆسفێرێکی سەمەرە هەیە و هەرچی ڕەگەزی وەک کارەکتەر، ڕووداو، کات، شوێن، شتومەک و هیی تری تێدان، نائاسایی و سەیرن، بۆیە خودی زمانیش هەر سەیرە و شتی باو دەرنابڕێت.

ڕەگەزی پارۆدی لەم ڕۆمانەدا کاری پێ کراوە، کە بریتییە لە گاڵتەکردن بە دەستەڵات و نوێنەرانی دەستەڵات. بۆ نموونە ئەمن، پۆلیس، بازرگان و هیی تر دەبنە مایەی پێکەنین و ڕیسوا دەکرێن. لە هەندێک شوێندا خوێنەر لە قاقای پێکەنین دەدات، لە کاتێکدا خودی ڕووداوەکە تراجیدییە. (له‌و کاته‌دا سێ چوار پۆلیس به‌ره‌و ڕووی دێن. هه‌ر یه‌که‌ی جگه‌ له‌ تفه‌نگ، که‌ژاوه‌یه‌کی فیلیشی خستووه‌ته‌ سه‌ر پشتی‌. دیمه‌نیان به‌ هه‌موو مانایه‌ک سه‌یره‌، به‌ڵام جگه‌ له‌م، که‌سی دیکه‌ پێکه‌نینی پێیان نایه‌ت. ده‌گه‌نه‌ سه‌ری و به‌ شه‌ق و بۆکس تێی ده‌که‌ون. ل٩٠) ڕۆمانی (کاروان) لە دیمەن پێک هاتووە، نەوەک لە وشە، بۆیە دەبێت بەردەوام دیمەنەکان بهێنرێنە بەر چاو. با بیهێنینە بەر چاو سێ چوار پۆلیس لەسەر شەقامێکدا تفه‌نگیان پێیە و که‌ژاوه‌ی فیلیان خستووه‌ته‌ سه‌ر پشت. ئایا ئەو دیمەنە بە هەموو مانایەک سەیر و پێکەنیناوی نییە؟ کاتێ ئەو پۆلیسەی لە بازاڕ لەسەر تەنەکە قژی هەڵدەپاچێت، لێی دەپرسێت ئەو کاسکێتانەی بۆ چین، (کوڕه‌قژدرێژ نازانێت چ وه‌ڵامێکی بداته‌وه‌، چونکه‌ هه‌ر ناتوانێت وه‌ڵامی خۆیشی بداته‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ی قژی هه‌ڵپاچراوه‌ و دیمه‌نه‌که‌ی گه‌وره‌ و بچووکی بازاڕ دێنێته‌ پێکه‌نین، چی له‌ کاسکێت بکات؟ پیاوێک له‌سه‌ر ته‌نه‌که‌ و له‌ ناوجه‌رگه‌ی بازاڕدا سه‌ری هه‌ڵپاچراوه‌ و سه‌د کاسکێتی ژنانه‌یشی پێیه‌! کاسکێتی ژنانه‌؟ به‌ڵێ، کاسکێتی ژنانه‌. هاهاهاها. واته‌ ئه‌گه‌ر تۆ نه‌شیبینیت، به‌ڵکوو ته‌نیا له‌ ده‌می که‌سێکه‌وه‌ بیبیستیت، قاقا لێ ده‌ده‌یت. ئه‌دی کاتێ پێت بڵێن نیازی وایه‌ سه‌د کاسکێته‌که‌ بۆ لای ژنێک ببات، که‌ له‌ ساڵۆنی خانماندا کار ده‌کات؟ ناترسیت به‌رگه‌ی شاڵاوی پێکه‌نین نه‌گریت و دڵت بوه‌ستێت؟ ل١١٨)

ئەو دوو ڕەگەزە، (ئیکزۆتیک) و (پارۆدی) لە ڕۆمانی پۆستمۆدێرندا بایەخیان هەیە و (کاروان) لەم ڕۆمانە و ئەوانەی تریدا بە هۆشیارییەوە بە کاری هێناون. تێکەڵکردنی جیهانی مێتۆلۆجیا و واقیع لەم ڕۆمانەدا تەکنیكێکی ترە و زیاتر خەسڵەتی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن بە گێڕانەوەکە دەدات، کە بە مێتاگێڕانەوە (Metafiction) ناسراوە. کوڕەکەچەڵ وەک ئاماژە بۆ مێتۆلۆجیا و کوڕەقژدرێژ وەک ئاماژە بۆ واقیع تێکستەکە دەکەنە فرەڕەگ. واتە وەک ڕۆمانی باو تەنیا یەک ڕەگی نییە، بەڵکوو فرەڕەگ، فرەدەنگ و فرەئاڕاستەیە. بوونی کارەکتەری بێماڵ و ئاوارە دیسان بە یەکێک لە سیماکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن دادەنرێت، کە لەم ڕۆمانەدا ژمارەیان زۆرە. کوڕەقژدرێژ خۆی دوای لەدەستدانی سامانەکەی، لەو دنیایەی ئەواندا خۆی دەبینێتەوە. (بڕیاری داوه‌ ئه‌مشه‌و له‌ به‌رده‌رگه‌ی هیچ دووکانێکدا نه‌خه‌وێت، به‌ڵکوو بچێته‌ ناو ئه‌و باڵه‌خانه‌یه‌ی ئه‌مڕۆ کرێکاره‌کان شیشه‌که‌یان ده‌به‌ست و به‌ شه‌ڕ ده‌هاتن. شوێنێکی ئاوا هه‌میشه‌ بۆ بیرکردنه‌وه‌ چاکتره‌. ئه‌گه‌رچی پاسه‌وانێکی تووڕه‌ی هه‌یه‌ و گه‌لێجار دیویه‌تی جوێنی به‌وانه‌ داوه‌، که‌ ویستوویانه‌ شه‌وان بۆ خه‌و و حه‌سانه‌وه‌ ڕووی تێ بکه‌ن، به‌ڵام ‌ئه‌م ده‌زانێت چۆن شوێنی خۆی ده‌کاته‌وه‌. ل ١٣٨)

دەکرێت بڵێم لە سەرجەم کارەکانی (کاروان)دا نەتەوە، زمان، کەلتووری جۆراوجۆر هەن، کە ڕۆمانی پۆستمۆدێرن بایەخی تایبەت بەوانە دەدات. لەم ڕۆمانەیشدا جگە لە کورد، نەتەوە و زمانی دیکەی وەک هیی عەرەب، ژاپۆن، چین، ئینگلیز دەردەکەون، تەنانەت دواجار ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە، کە ژنی ژێرزەمین عەرەبە. (دۆکتۆری زانکۆیه‌ و له‌ کۆلیژی هونه‌ردا لێکچه‌ی ئێستاتیکای گوتووه‌ته‌وه‌. مێرده‌که‌ی گیراوه‌ و ئه‌م ڕزگاری بووه‌. کچێکی هه‌یه‌، ئێستا ته‌مه‌نی چوار‌ ساڵه‌ و لای پووری داناوه‌. مێرده‌که‌ی به‌رگه‌ی ئه‌شکه‌نجه‌ی نه‌گرتووه‌ و دوای سێ مانگ گیانی ده‌رچووه‌. ژنی ژێرزه‌مین شاره‌که‌ی جێ هێشتووه‌ و لێره‌، ڕێک له‌م ژێرزه‌مینه‌دا گیرساوه‌ته‌وه‌. به‌وه‌دا زمانی کوردیی زانیوه‌، به‌ ئاسانی شوێنی خۆی کردووه‌ته‌وه‌. ل١٤٩)

(مۆزەخانەی کوڕەقژدرێژ) نموونەیەکی دیاری ئەدەبی پۆستمۆدێرنە، کە گێڕانەوەکە بە ئاڕاستەی جیاوازجیاوازدا دەجووڵێت و لە هەر جووڵەیەکدا کۆمەڵێک خەسڵەتی نوێ لە خۆی دەگرێت.

دوای هەموو ئەوانە دەگەینە ئەوەی بڵێین (مۆزەخانەی کوڕەقژدرێژ) نموونەیەکی دیاری ئەدەبی پۆستمۆدێرنە، کە گێڕانەوەکە بە ئاڕاستەی جیاوازجیاوازدا دەجووڵێت و لە هەر جووڵەیەکدا کۆمەڵێک خەسڵەتی نوێ لە خۆی دەگرێت. ئەو داینەمێکییە وای کردووە کارەکتەرەکان لە دۆخێکدا نەمێننەوە، بەڵکوو هەر یەکەیان بەردەوام بچێتە دۆخی ترەوە. کوڕەقژدرێژ لە ڕووی بایۆلۆجیا و سایکۆلۆجیادا هەمیشە لە گۆڕاندایە و ئەو گۆڕانەیش لە بەرچاوی خوێنەردا ڕوو دەدات. هەم ڕووی ناوەوە و هەم ڕووی دەرەوەی دەگۆڕێن. لەو جووڵەیەدا نەک هەر سەردەمی جۆراوجۆری مێژوویی، بەڵکوو شوێنی ڕەنگاوڕەنگی جیۆگرافیاییش دەردەکەون، کە (باختین) ناو لەوە دەنێت کرۆنۆتۆپ، بەو مانایەی ڕەگەزەکانی کات و شوێن لەو ئەتمۆسفێرەدا پێکەوە دەبەسترێنەوە. جەستە هەر لەم ڕۆمانەدا بایەخی گەورەی هەیە. هێرشەکان لە هەموو لایەکەوە بۆ سەر جەستەن و ئەوەی بە پلەی یەکەم کوڕەقژدرێژ بەرگری لێ دەکات، جەستەیەتی، کە بە تایبەتی بە هۆی قژە درێژەکەیەوە دەکەوێتە بەر شاڵاو. ئەو شاڵاوە لە ئاستی سیاسی، کۆمەڵایەتی، کەلتووری، زمان و سیمبۆڵیدا دەردەکەوێت. ئەوەیش دیسان سیمای پۆستمۆدێرنیتی بە تێکستەکە دەبەخشێت، کە جەستە لە سەردەمی پۆستمۆدێرندا بووەتە جێگەی بایەخ، کە ڕۆمانی فرەدەنگیش مامەڵەی تایبەتی لەگەڵدا دەکات، ئەگەر نەگوترێت ڕۆمانی پۆستمۆدێرن ڕۆمانی جەستەیە. تەکنیکەکانی گێڕانەوە لەوەدا یارمەتیدەرن، کە هەموو ئەو ڕەگەزانە لە ئەتمۆسفێری ڕۆماندا کۆ بکەنەوە.

سروشتى ڕۆمانەکە وایە، کە بە ڕووى هەموو ئەگەرەکاندا کراوەیە و لە ئاستەکانى تێکست و خوێندنەوەى (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ)دا بریتییە لە تێکستێکى کراوە، کە هەڵگرى چەندین خوێندنەوەى کراوەیە.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* ڕۆمانى (مۆزەخانەى کوڕەقژدرێژ) لە ساڵی ٢٠٢١ لە کتێبخانەى (ئاشتى)چاپ و بڵاو کرایەوە.

+ ئەم گوتارەوەک پێشەکییەک لە ڕۆمانی (مۆزەخانەی کوڕەقژدرێژ)دا بڵاو کراوەتەوە. هەروەها لە ژمارە (١٢٠٠) و (١٢٠١)ی پاشکۆی (ئەدەب و هونەر)ی (کوردستانی نوێ)دا بە دوو بەش بڵاو بووەتەوە.

The post من و ڕۆمانى (مۆزەخانەى کوڕەقژدرێژ) appeared first on ژنەفتن.

لەم بەستێنەدا هونەری گێڕانەوە، بە بینینی شتەکان لە دەرەوەی زەمینەی ئاسایی و سروشتیی خۆیاندا و بە بەکارهێنانی وشەکان و تەواوی ئەو تەکنیکە هونەریانەی کە نووسەر کەڵکیان لێ وەردەگرێ جیهانێک دەخوڵقێنێ بە نێوی چیرۆک، چیرۆک هەوێنی بنچینەیی گێڕانەوە، لۆژیکی تەواوی کردارەکان، بنەمای سەرەکیی پەیوەندییەکان، ڕەوتی ڕووداوەکان و هەبوونی کەسایەتییەکانە کە بزاوتی وابەستەیە بە زەمانی گێڕانەوەکەی.

 گێڕانەوە کە یەکێکە لە توخمە سەرەکییەکانی دەق، وەک ژانرەکانی دیکەی پەیوەندیدار، دەبێ لە چەند لاوە گرنگی پێ بدرێ، وەک: وشەناسی، مۆرفۆلۆژی و تێگەیشتن لە ڕێگای زمانی بەکارهاتوو لە دەقدا.

جۆری نووسین پەیوەستە بە جۆری تێفکرینی نووسەرەوە. بە واتایەکی تر شێوازی نووسین بە جۆرێک پێناسەی کەسایەتی نووسەرە تا ئەو ڕادەیە کە دەگوترێ شێواز خودی نووسەرە.

 دیارە کەسایەتی نووسەر لەهەر قۆناغێکدا لە ڕووی سروشت و باری ژیانییەوە کارتێکەری لەسەر نووسینەکەی دەبێت بەڵام نەک ڕاستەوخۆ، واتە یەکێک لە هۆیەکانی جیاوازی جۆری تێڕوانین و دەربڕین دەتوانێ پەیوەست بێ بە ژیان و ئەزموونی ژینییەوە کە هەندێ جار شێوازێکی تایبەتیشی لێ دەبێتەوە، بەو تێبینییەوە کە هەموو نووسەرێک نابێتە خاوەن شێوازی تایبەتی خۆی.

بۆ وێنە کاتێک ناوەڕۆک یەکسانە وەک جەنگ، عیشق، ڕووداو و…هتد، شێواز و تەکنیک بۆ نووسەر تایبەت دەکاتەوە. هەڵبەت ئەوەش بۆ خۆی دەچێتە دوو قۆناغەوە، شێوازی تایبەت بە خودی نووسەر وەک کەسایەتی (کە ئەوە بە گشتی لە هونەردا هەیە) هەمیش شێواز بەپێی پەیوەندییەکی نەپچراوی میللی، کە لە ڕێی تەکنیک و جوانیناسییەوە دەچێتە ژێرخانی شێوازە میللیەکان(وەک فۆلکلۆر).

هەرچەند نووسەر نابەسرێتەوە بە شێوازێکەوە بە تایبەت لە نووسینی بەردەوامدا کە پەیوەستە بە خولیا و قووڵایی بیرکردنەوە، کە هەر ئەوەش دەبێتە هۆی تاقیکردنەوەی شێوازگەلی جۆراوجۆر لە بەستێنی خۆیدا. نووسەر بە نکۆڵی کردن و نائاسایی کردنی دەق، وەک تێپەراندنی سنووری هەموو ڕێساکان و بەرهەمەکانی پێشوو، بەکارهێنانی وشەکان، پێدانی مانای نوێ و سڕینەوەی مانا ئاشناکان لە زەینی وەرگر بۆ مانای نوێ و تەواوی ئەو تەکنیکە هونەریانەی وا ئاگایانە یا نائاگایانە سوودیان لێ دەبینێت، جیهانێکی نوێ دەخوڵقێێت کە کۆمەڵێک ئاماژەی نائاشنایانە دەرکی دەلالەتە ماناییەکان دژوار دەکات تا دەرکی کارەکەی ئاسان نەبێت.

زەینی داهێنەر بابەتەکە وا لێ دەکا وەکوو ئەوەی نوێ بێت و پێشتر نەبووبێت. ئەو دەربڕینە ئیستاتیکە لەم حاڵەدا خوڵقاندنی هەستێکی تازە و تایبەت و بەهێزە.

گرنگی شێوازی گێڕانەوە لە چیرۆکنووسیدا وەک نائاساییکردن لە ڕێی زمان و تێڕوانینی کەسێتییەکان، هەڵبژاردنی ساتێک لە ڕووداوەکان و ڕێکخستنیان لە بەستەری ئەو ماکەی وا هەڵدەبژێردرێ، دەتوانێ هەموو شتێک سەرسووڕهێنەر بکات و لە واقیعیەت دووریان کاتەوە.

گەر نووسەر ئاگایانە ئەم کارە بکات، کارەکەی وەک بەڵگەیەکی لێ دێت سەبارەت بە شێوازێک لە نووسین. “سارتر” لەم بارەیەوە کاتێ باسی فلۆبێر دەکات و دەڵێ: فلۆبێر هەموو شتێک نائاسایی دەکات و ڕووداوە سادەکانی ژیان دەگۆڕێ بۆ چاوگی سەرسووڕمان.

هەڵبەت هەرکەس دەبێ جیاوازییەکی زەینی و زمانی لەگەڵ گێڕەوەکانی تر هەبێ، بەڵام دەشکرێ لە لایەنی خودی ناهوشیارییەوە تۆو و بنچینەی هاوبەشیشیان هەبێ. دەق شیاوی گواستەنەوەیە و شێواز یا تەکنیک لە زاتی زماندا هەیە، وەک “فلاش بەگ” واتە گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، داهێڵان لە هەبوون و زاتی هەر ڕستەیەکدا واتە(تەعلیق) گۆڕانی گۆشەنیگا و گەمەکردن بە زمانی گێڕانەوە. پەیوەندیی پێدان بە حاڵەتی تێفکرین و بابەتی فیکری لەژێر یاسای زمان و نۆڕم و ڕێزمانی زمانییەوە و دەورگێرانی وشە بەر لە کوتنەوەی ئەو شتەی وا لە زەیندایە، واتە “شەپۆلی زەین”.

زمان ئامرازی دەربڕینە و پیت ئامرازی بە وشە کردن، بە واتایەکی تر زمان لە گێڕانەوەدا ئافراندنێکی نوێی پیتە کە دەبێتە وشە و لە هەمان کاتیشدا وشە یاریدەدەری زمانە بۆ ڕەنگدانەوەی هەست لە دەروونی خوێدا.

زمان چ بە شێوەی لەگەڵ خۆدووان، مۆنۆلۆگ، چ بە ئاخافتنی کەسایەتییەکانی ناو گێڕانەوە واتە دیالۆگ، توانای پێدانی ماکی تایبەتی هەیە، کە دەتوانێ بەشێک بێ لە شێواز و تەکنیک بەپێی لێکدانەوەی نووسەر لە بەشی خۆیدا. لەو لاشەوە هەموو گێڕانەوەیەک چۆن مایەیەکی سەرەکی هەیە، مایەیەکی لاوەکیشی هەیە کە مانای بەشێک لە بەشەکانی تر ڕوون دەکاتەوە.

پەیوەندی پێدان لەنێوان ئەوانەدا کاری خوێنەرە، هەر چیرۆکیک مەودایەک لەنێوان دەق و خوێنەردا ساز دەکا کە ئەگەر مایەی سەرەکیی چیرۆک سەرنجڕاکێش بێت و شێوازی نووسین زەینی خوێنەری بە خۆیەوە خەریک کردبێ، خوێنەر بە سانایی دەتوانێ پەیوەندیی نێوان مایە لاوەکییەکان وێک بخات.

درێژەی چیرۆک، کامڵ بوون یا کۆتایی گێڕانەوە بە تێپەڕبوون لە بارێکەوە بۆ بارێکی دیکە دەتوانێ کۆتاییی چیرۆکیش بێ، ئەوسا کە دەگاتە بارێکی ئازاد لەژێر دەسەڵاتی نووسەردا، بەڵام دەشتوانێ هەر وا کراوە بمێنێتەوە و بە ڕێژەی خوێندنەوەی خوێنەر و ئەو پەیوەندییەی وا ساز کراوە هەموو ئەوانەی لێ بکەوێتەوە.

خاڵی گرنگ لەم باسەدا ئەوەیە کە هیچ بۆچوون و گریمانەیەک ڕەد ناکرێتەوە، بەڵکوو دەتوانێ تەواوکەری ئەوی تر بێ یان شانبەشانی ڕاوەستێ. خوێنەر ئازادە لە چۆن خوێندنەوەی چیرۆک و دەتوانێ بە دەربڕینی خۆی و بۆچوونی جیاواز چیرۆک سەرلەنوێ بخوڵقێنێتەوە.

کورتەچیرۆک ئێستە زۆرترین جۆری گێڕانەوەی لە خۆ گرتووە. ئەم بەشە لە ئەدەبیات، وێڕای هەموو کەرەستەکانی گێڕانەوە، زۆر بە دوای دیتنەوەی دەستەواژە و لێکدانەوەی دوورودرێژدا نییە. هەر بەم هۆیەش خوێنەر و لایەنگرێکی زۆری هەیە.

لە ڕۆماندا، ڕۆماننووس دەتوانێ چەند بەش لە ژیان یا تەنانەت تەواوی ژیانی یەک کەسایەتی یا چەند کەسایەتی بە گێرانەوەیەکی دوورودرێژ بێنێتە بەرهەم و چەند ڕووداو و تێکهەڵچوون پێکەوە وێنا بکات. هەڵبەت جیاوازی ڕۆمان و کورتەچیرۆک، لە بوونی چەند کەسایەتی و ڕووداودا نییە، بەڵکوو جۆری سازدان و ڕێکخستنە کە جیاوازە لەگەڵ کاکڵی ڕۆمان کە هەمان پلۆتە و کاری سەرەکیی ڕۆماننووسە.

چۆنیەتی وێکخستنی کەسایەتییەکان و نیشاندانی بەشێکی دیاریکراو لە ژیانی کەسایەتی سەرەکیی ڕۆمان، ڕۆماننووس هاندەدا کە لە تەکنیک و شێوازگەلێک کەڵک وەرگرێ بۆ بەرەو پێشچوونی پلۆت کە لەگەڵ ئەو وێنەیەی کە لە زەینیدایە وێک بکەوێ.

یەکێک لە سەرەکیترین جیاوازییەکانی نێوانی کورتەچیرۆک و ڕۆمان، چۆنیەتی دەستپێکە. سەرەتای هەر گێڕانەوەیەک دەبێ هێندە شوێندانەر بێ کە ببێتە هۆی بە دواداچوونی خوێنەر و بۆ پەلکێشکردنی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش نووسرابێ. 

ئەو نووسەرانەی وا لە تەکنیک و فۆڕم و شێواز بە شێوەکانی جۆراوجۆر کەڵک وەردەگرن، بۆ خۆیان دەبنە خاوەنی جۆرێک لە شێوازەکانی نووسین. ئەم نووسەرە خاوەن شێوازانە بە باشی جیاوازی نێوان کورتەچیرۆک و ڕۆمان دەزانن و حەول دەدەن باشترین دەرگا بۆ هاتنە ژوورێی خوێنەر بۆ دونیای چیرۆک هەڵبژێرن.

بیرەوەرییەکان پێشتر لە مێژوو، لە زمانی مرۆڤەوە باس لە گیڕانەوە و بەسەرهات دەکەن. 

ڕێکەوت یا ناوزەدکردنی کات بۆ ڕووداویش هەر لە گیڕانەوەدا، لە خانەی حەقایەتەکاندا سەری هەڵێناوە؛ ڕۆژێک بوو ڕۆژێک نەبوو …

مرۆڤ لەو کاتەوەی هەستی بە پێویستی پێکەوەبوون کرد، ئاخافتنیشی دست پێ کرد. ئەشکەوتەکان پێش هەر گێڕانەوەیەک باس لە مەیل و حەزی مرۆڤ دەکەن بۆ گێڕانەوە و تۆمارکردن. مرۆڤ لە سەرەتاوە تاکوو ئێستا لە ڕەوتێکی بەرەوپێشچووندایە. لە ڕەواڵەتەوە تا ژیان، تا مەیلەکان و ئاواتەکان کە ئەوانەش بەبێ وتووێژ، بەبێ باسکردن و گێڕانەوە نەبووە و نابێ. 

لێرەدا نامهەوێ بچینە بازنەی مێژوو و باسی یەکەمین تۆمار وەک حەقایەت، ڕۆمان، چیرۆک یا جۆرەکانی تری بکەین، کە لەم دواییانەدا هەرکام لەژێر نێوێکی تایبەتدا دەخوڵقێن کە ئەوانەش هەر دەچنە ڕکێفی بەرەو تەواوکردن و کامڵبوونی جۆری ئاخافتن و مەیل بە گێڕانەوە. 

ژیان ئاوێتەی ڕووداوە و مرۆڤ توونی بیستن، باسکردن و گێڕانەوەیە. گوێیەک نییە بیسەری هەواڵ، ڕووداو و بەسەرهات نەبێ، هەر ئەوەش پێمان دەڵێ تا بەردەنگ هەبێ بێژەریش هەیە، کە وایە باس لە گێڕانەوە، باس لە ژیانە.

ئەم پرسیارە هەمیشە لە زەینی مرۆڤدا هەیە کە حەقایتەکان چۆن کەوتنە سەر زار و چۆن لە ڕووداوەکانی چیرۆک سەری هەڵدا و بوو بە شێوەی گێڕانەوە لە هاتوچۆی زەین و خەیاڵدا؟

لێکۆڵەرەکان لەو بوارەدا بڕوایان وایە ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ کات و ئەو بۆشاییەی وا هەستی پێ کراوە. مرۆڤ بۆ پڕ کردنەوەی ئەو بۆشاییە، چێژی ئاوێتەی ڕابواردنی کات کرد و دەستی کرد بە گێڕانەوەی ئەو شتەی وا لە خەیاڵدا پێی خۆش بوو پێوەی خەریک بێ، بۆیە حەقایەت باس لە ڕاستییەکان ناکات و گێڕەوەیەک بە شێوەی زانای گشتی گێڕەوەی هەمووشتزانە و بەسەر هەموو ڕووداوەکاندا زاڵە، بەڵام بۆ خۆی شوین و کاتی دیاریکراوی نییە. ئەم شێوە گێڕانەوەیە باس لە ڕابردوو دەکات، هیچ ڕووداوێک لە ئێستادا نییە و هەر لە سەرەتاوە، کۆتاییەکەی دیاری کراوە و لە بازنەیەکی داخراودا، هەڵسوکەوت، کردەوە و ئاکاری کەسایەتییەکان دەبینێ. تەنانەت باس لە فیکر و ئەندێشەیان دەکا و ڕای خۆشی سەبارەت بەوان دەردەبڕێ. گێڕەوە بە زمانی کەسایەتییەکان دەدوێ و یا لانیکەم جیاوازییەکی ئەوتۆی نییە.

گێڕانەوە و گێڕانەوەناسی بە جۆرێک باس لە زانستی گێڕانەوە دەکات. دیارە لە سەرەتاوە زانستێک لە پشت گێڕانەوەدا نەبووە، وەکوو ڕووداوەکان، بەسەرهاتەکان، دەستەواژە لەبەر کراوەکان و دەستکەوتە ئەدەبییەکان کە بە جۆرێک تامی گێڕانەوەیان تێدابووە. بەڵام ئێستا ڕۆمان، ڕۆژنامە، فیلم، پانتۆمیم، سەما، کتێبی مێژوویی و … تەنیا بەشێکن لە گێڕانەوەکان کە دزەیان کردۆتە ژیانی ئێمەوە. ڕووداوەکان هەموو لە دەورووبەری ئێمە ڕوو دەدەن و ئێمە دەیانهێنینە قسە و بە چیرۆک دەیگێڕینەوە.

گێڕانەوە دەتوانێ ڕاستەقینە یا دەستکرد بێ، ڕاستی یا دوور لە ڕاستی بێ کە لە دوو بەش پێکدێ: 

“چیرۆک و بگێڕەوەی چیرۆک”

بنەمای گێڕانەوە وێکی دەخات کە ئەو بەشانە بۆ کام جۆری گێڕانەوە دەستەبەر بکرێ.

کەسایەتی، گۆشەنیگا، ڕیزبوونی زەمان، دەستەواژەکان و …هتد

هێندێ کەس پێیان وایە نووسینی چەند لاپەرەیی واتە چیرۆکی کورت، بە نیسبەتی کارێکی دوورودرێژی وەک ڕۆمان، ئاسانترە. بەڵام یەکێکی وەک ویلیام فاکنێر نووسەری بە توانا و هەڵکەوتەی ئامریکایی کوتوویەتی: نووسینی کورتە چیرۆک زۆر لە ڕۆمان گورچبڕتر و دژوارترە. فاکنێر کە خاوەنی “هەرا و تووڕەیی” و چەن ڕۆمانی شوێندانەرە، کە هەر ڕۆمانێکی پتر لە چەند سەد لاپەرە دەگرنەوە، نووسینی کورتە چیرۆکی بیست یا سی لاپەڕەیی وەک کارێکی چەتوون و گورچبر باسکردووە.

پێچەوانەی فاکنێر “کەتریین مەنسفیلد” کە یەکێکە لەو کەسانەی وا جێ پەنجە و مۆرکی لەسەر جۆری گێڕانەوەی مۆدێرندا دیارە و شێوازی نووسینی خۆی لەسەر فۆرم و شێوازی چێخۆف دەزانێ، لە نووسینی چیرۆکی دوورودرێژدا، دامابوو!

لەم باسە بەم ئاکامە دەگەین کە ڕۆمان و کورتەچیرۆک لە دوو چەمکی جیاوازدان. زۆرکەس پێیان وایە چونکە ڕۆمان دوورودرێژە و کورتەچیرۆک کورت، ئەوە ڕۆمان بەسەر کورتەچیرۆکیدا هەیە. کورتەچیرۆک لە سەدەی نۆزدەیەم، یانی سەدەیەک دوای ڕۆمان لە ئەورووپا و ئامریکا وەک شێوازێکی نوێ لە گێڕانەوە سەری هەڵدا و بە خێرایی وەک چەمکێکی نوێ کەوتە بەرچاو و سەرنجی کۆمەڵگا.

هۆیەکانی ئەمەش ئەمەیە کە بۆ نموونە: “ئێدگار ئالێن پۆ” (یەکەمین کەس کە بۆچوونی لەسەر کورتەچیرۆک دەربڕی) دەڵێ: باشی کورتەچیرۆک ئەوەیە کە دەتوانی لە دانیشتنێکدا تەواوی کەیت.

یەکێکی دیکە لە هۆیەکانی سەرکەوتنی خێرای کورتەچیرۆک، بڵاوبوونەوەیان لە گۆڤار و بلاڤۆگەکاندا بوو کە دەیانتوانی چیرۆکێک بە تێروتەسەلی و تەواو چاپ بکەن. کە ئەوەش دەبووە هۆی پێدانی هەستێکی تەواوکەر لە خوێنەردا.    

خاڵی گرنگ لەم باسەدا ئەوەیە کە هیچ بۆچوون و گریمانەیەک ڕەد ناکرێتەوە بەڵکوو دەتوانێ تەواوکەری ئەوی تر بێ یا شان بە شانی ڕاوەستێ.

خوێنەر ئازادە لە چۆن خوێندنەوەی چیرۆک و دەتوانێ بە دەربرینی بۆچوونی خۆی چیرۆک بخوڵقێنێتەوە.

بە ڕای من یەکێک لە خاڵە ئەرێنییەکانی کۆمەڵە چیرۆک لە چاو ژانرەکانی دیکە (ڕۆمان، فیلم، شانۆ و…) پێدانی مەودایەکی بەربڵاوترە لە قاڵبگەلێکی بچووکدا. لەم مەودایەدا دەکرێ بڕۆی و بگەڕێیتەوە، دەشتوانی کورت بیبڕیەوە و لەدوای هەر چیرۆکێک خاڵی کۆتایی دانێی و ئینجا بپەرژێیتە سەر چیرۆکی دوایی.

گریمانەیەک هەیە کە دەڵێ: هەموو گێڕانەوەیەک چیرۆک نییە، پێچەوانەی ئەوەش هەیە کە دەڵێ: هەر گێڕانەوەیەک دەتوانێ بۆخۆی چیرۆکێک بێ. ئەم باسە چەن ڕەوتی ئەدەبی تێپەراندووە و هەر ڕەوتێکیش لەدوای خۆی  پێوەر و پێوانەیەکی نوێی هێناوەتە ئاراوە. بەڵام گریمانەیەکی بەهێزتر هەیە کە دەڵێ: ئەوە ڕەوتەکان نین کە بەرهەم دەخوڵقێن، بەڵکوو ئەوە نووسەرە کە هەمیشە هەنگاوێک لە ڕەخنەگر و لێکۆڵەر لە پێشترە و لەسەر ڕەوتەکان شوێندانەر.

لە ئێستادا بە چیرۆک بوون یا بە چیرۆک کردنی گێڕانەوەیەک خاوەنی چەند فاکتەری سەرەکییە. ئەم فاکتەرانە پێمان دەڵێن جیا لە بەهرە و توانای گێڕانەوە، نووسەر دەبێ بە شێوەی زانستیش زانیاریی باشی لەسەر شێوازەکانی نووسین، گێڕانەوە هەبێ.هەڵبەت ئەوە بەو مانایە نییە کە نووسەر بە پەیرەوی کردن لە هێندێ مێتۆد و فۆرم دەتوانێ چیرۆک بخوڵقێنێ و پێویستیش ناکا نووسەر بەپێی یاسا و ڕێسا بەرهەمەکەی دابڕێژێ، چون لە ڕاستیدا زەینی داهێنەر لە چوارچێوەدا ناگونجێ، کە ئەگەر وا نەبوایە ئەم هەموو گۆڕانە بەسەر جۆری گێڕانەوەدا نەدەهات و ئەم هەموو ژانرە جیاوازە سەری هەڵنەدەدا.

گێڕانەوە کە یەکێکە لە توخمە سەرەکییەکانی دەقە، وەک ژانرەکانی دیکەی پەیوەندیدار، دەبێ لە چەند لاوە گرنگی پێ بدرێ، وەک: وشەناسی، مۆرفۆلۆژی و تێگەیشتن لە ڕێگای زمانی بەکار هاتوو لە دەقدا. 

 هەروەک پێشتر ئاماژەی پێدرا، کەسایەتی و ژیانی تاکەکەسی نووسەر لە هەر قۆناغێکدا لە ڕووی سروشت و باری ژیانییەوە، کارتێکەری لە سەر نووسینەکەی دەبێت؛ باری دەروونی، ئابووری، سیاسی، ئیقلیمی، تەجروبەی ژینی و…هتد. 

زمان و دلالەتە ماناییەکان

  زمان ئامرازێکی دەربرینە و پیت ئامرازی بە وشە کردن، بە واتایەکی تر زمان لە گێرانەوەدا ئافراندنێکی نوێی پیتە کە دەبێتە وشە، لە هەمان کاتیشدا وشە یاریدەدەری زمانە.

لەم بەینەدا کاری هونەر دانەدەرێیە، بە واتایەکی تر ڕشانەوە!

ڕەنگە لە ڕوانگەی جوانیناسییەوە وشەی ڕشانەوە بۆ هونەر جوان نەبێ چون هونەر لە زەینی مرۆڤدا بە جوانییەوە لکاوە و بە جوانیش پێناسە کراوە. هونەر جوانە بەڵام بۆ جوانی نییە. لە ڕاستیدا مرۆڤ کاتێک ناتوانێ بە زمانی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەردەنگ بدوێ پەنا دەباتە بەر هونەر، بۆیە دەتوانین بڵێین هونەر شۆرشی مرۆڤە، جا لێرەدا چۆنیەتی سەرهەڵدانی ئەو شۆڕشەیە کە شۆڕشگێڕ پۆلینبەندی دەکات.

شۆرشی نووسەر، هەڵێنجانی وشەیە. بۆیە هەموو فاکتەرێک دەتوانێ کاریگەری هەبێ لەسەر جۆری نووسینەکەی کە یەکێک لە سەرەکیترینیان ڕەگەزە. زۆر کەس لەبەرامبەر ئەم فاکتەرەدا خۆراگری دەکەن و ڕایان وایە هونەر ناکرێ دابەش بکرێ بە سەر ڕەگەزدا. ئەو خاوەن ڕایانە هونەر و هونەرمەند لێک جیا ناکەنەوە و ڕایان وایە هونەرمەندی ڕاستەقینە لە هونەرەکەیدا دەتوێتەوە.

دیارە خودی هونەر ڕەگەزی نییە بەڵام ئایا مرۆ توانیویەتی ئەم بەشە ئاوا زوڵاڵ تێپەرێنێ و شۆڕشێکی کە لە دەروونی ڕەگەزی بەرامبەریدا هەیە وەک خۆی هەڵیهێنێتەوە؟

ئایا وێنای ژان کێشان وەک خودی ژان کێشانە؟

ژن وەک نووسەر

بە ڕای من ئەدەبیات ناتوانێ دابەش بکرێت بە سەر ڕەگەزدا، بەڵام ڕوانگەکان دەتوانێ جیاواز بن.

باسی ژنانە نووسین، باسێکی کۆن و سواوە، وەک ئەوە وایە داوا لە پزیشکێکی تایبەتی نەخۆشییەکانی دڵت بکەی گەر ژن بوو هەر باسی بەشی ژنانەیی دڵ بکات!

ئەوەی گرینگە جۆری بیرکردنەوەیە و چی قەڵەم دەداتە دەست نووسەر و هانی دەدا بنووسێ.

 ڕێگەپێنەدراوی لەباری کۆمەڵایەتی و نەدرکاندنی ڕاستەقینەی نهێنیەکان لەژێر سێبەری قورسی پیاوسالاری و دین سالاریدا کە هەموو شتێکیان خستۆتە ژێر سیبەری خوازیاری پیاوانەوە بۆ ژن پێشینەیەکی کۆنی هەیە. هەر نووسەرێک پێویستی بە ئازادییە لە نووسیندا بەبێ دڵەڕاوکێ و ترس لە داوەریکردن، بەڵام لە وەها کۆمەڵگایەکدا بە دڵنیاییەوە ژن پێویستی بە هەستی متمانە وێرای ئازادییە.

بۆ وێنە ژنی نووسەر بۆ وێناکردنی ژنێک کە خاوەن کەسایەتییەکی نێگەتیڤە لە چیرۆکەکەیدا، لەبەر ئەوەی لە بەستێنی ئەو زەینییەتەی وا زاڵە بەسەر کۆمەڵگادا پاریزراو بێ زۆربەی کات بە کەڵک وەرگرتن لە ئاماژە و هێما و نیشانە ڕووداوەکان دەخاتە پەراوێزەوە. چونکا ئەگەر وا نەبێ ژیانی تاکەکەسی خۆی دەکەوێتە ژێر چاودێری و زۆربەی ڕووداوەکان و بەسەرهاتەکان گرێ دەدرێ بە کەسایەتی و ژیانی تاکەکەسی خۆیەوە!

سەرەرای ئەوانە نووسەری ژن دەبێ چاودێر بێ و لەژێر حیجابی حەیا و دین و سیاسەتیش نەیەتە دەرێ!

 ئەو گرفتانە نووسەری ژنی خستۆتە پەراوێز، هەر ئەو کێشانەشە کە بوو بەهۆی سەرهەڵدانی جورێک ئەدەبیاتی بەرگریی لە نێویاندا. بە ڕاستی ژنی نووسەر لە وەها دۆخێکدا چۆن دەتوانێ ڕوانگەی ژنانەی خۆی بدۆزێتەوەو سەربەخۆ بنووسێ؟

کاتێک باس لە نووسەری ژن دەکەین ئەوانەی وا بە جیدی کاری ئەدەبی دەکەن زۆر کەمن، چون ژنی نووسەر بۆی نییە ماوەیەک جیا بێتەوە لە ژیانی ڕۆژانە و ڕووتین تا خۆی تەرخان بکات بۆ نووسین، چون هەمیشە ئەرک بەسەر ویستیدا زاڵە و تا ئەوڕۆ هیچ شتێک نەیتوانیوە ئەرکی ژن بوون کەم بکاتەوە. گەر بە جۆرێک لە جۆرەکان وەک کار و بەڕێوبەری بژیوی ژیانیش چاو لە نووسینەکەی بکرێ (وەک نووسەری خاوەن ئەزموون، بەڕێوبەر، سەرنووسەری گۆڤار یا بلاڤۆگ و…هتد)، دیسان ناتوانێ وەک پیاو بێتەوە ماڵێ پاڵی لێ بداتەوە، چون ئەرکی ناوماڵی هەر دەمێنێ کە ئەو ئەرکە بە هیچ شێوەیەک بۆ ئەو بە کار ئەژمار ناکرێ.

شیکاری ڕۆڵ و جێگە و پێگە و کێشە و گرفتەکانی نووسەری ژن هێشتا لە هیچ کوێی جیهان ئەو ئاوڕەی لێ نەدراوەتەوە کە چاوەروانی لێ دەکرێ چ بگا بە بەشی ڕۆژهەڵاتی ناوین کە ئێمەی تێداین!

بوارەکانی نووسین بۆ ژن بەرتەسکە، نووسەری ژن کە باسێکی کۆمەڵایەتی، سیاسی بورووژێنێ و ڕەخنەگرانە بڕوانێتە بابەتەکان، دەچێتە ژێر پرسیار و لێپرسینەوە و ڕەنگە زۆر لەوانە گرانتریش بۆی تەواو بێ. کۆمەڵگای پیاوسالاری ڕۆژهەڵات نایەت لەگەڵ دەق ڕووبەڕوو بێتەوە، بەڵکوو ئەوە کەسایەتی نووسەرە دەخرێتە بەر پلار و تیرۆر دەکرێ. بۆیە نووسەری ژن یا کەمە یا خۆ دەبوێرن لە چالاکی لەم بوارانەدا.

ئەدەبیات لە جیهانبینیی ژنەوە بۆ ژن تەنیا لە شیعر و ڕۆماندا نابینرێتەوە، ڕۆڵی نووسەری ژن باس کردنە لە جیاوازییەکان، کێشە تایبەتییەکان، ئاماژەکردن و پەنجە خستنەسەر تابۆکان و ڕاستییە پشتگوێ خراو و شاراوەکانە، کە پێویستیان بە لێکۆڵینەوە و پێداچوونەوە هەیە.

من لەو باوەرەدام کە جیا لە وکۆسپ و لەمپەرانەی کە کۆمەڵگا خستوویەتە بەر پێی ژن، خۆسانسۆریش یەکێکی دیکەیە لە کێشەکان هەیە کە ژنی نووسەر دەبێ بەرەنگاری بێتەوە چونکە پەیامی ئەو بنەبڕکردنی ئەو تابۆیانەیە. ئەو ڕێگایەی کە ڕابردوویەکی میژوویی و خوێنینی هەیە بۆ ژنانی جیهان، دەبێ ژنانی ڕۆژهەڵاتی ناوین بوێرانەتر بیپێون.

کەرەستەی سەرەکی نووسەر وشەیە و وشە ئازاد و سەربەستە و ناسنامەی ڕەگەزایەتی و زایەندی بۆ ساز ناکرێت

 ڕەخنەی زۆربەی ڕەخنەگران لە نووسەرانی ژن “ژنانە نەنووسینە”، بە بۆچوونی ئەوان نووسەری ژن “دەبێ” ژنانە بنووسێ. ئەوەش خۆی جۆرێک سازدانی تەنگەژە و لەمپەرە لەسەر ڕێی نووسەری ژن و وەک دانانی یاسا و چوارچێوە، بەربەست بۆ ئازادیی بیرکردنەوەش دادەنێ. بە واتایەکی دیکە بەرگێکی نوێ بۆ کراسێکی کۆن دەدوورێ. لێرەدا ئەو پرسیارە دێتە ئاراوە کە ئایا کەڵکەڵەی زەینی نووسەرێکی داهێنەر پیاوانە یا ژنانە نووسینە؟

هونەریی “چۆن” نووسین دەچێتە ژێر دەسەڵات و دەست ڕۆیشتوویی نووسەرەوە. ئەوەی کە ڕەخنەگر چۆن ئەو جیاوازییە لەنێوان بەرهەمەکاندا دادەنێ (بەرهەمی ژن و پیاو) دەگەڕێتەوە بۆ کەسایەتی بەرامبەر و چۆن بیرکردنەوە و هەڵسەنگاندنی دەق و ئەو پێوەر و پێوانەیەی وا پێیەتی. ئەدەبیات چۆن دەتوانێ لە پێوەر و پێوانەیەکی دەستکردی سەلیقەیی و ڕەگەزایەتیدا گەشە بکات؟!

کەرەستەی سەرەکی نووسەر وشەیە و وشە ئازاد و سەربەستە و ناسنامەی ڕەگەزایەتی و زایەندی بۆ ساز ناکرێت، بەڵام شتێکی حاشاهەڵنەگرە کە توانای سازکردنی زەینییەتی جیاوازی هەیە، بۆ وێنە پیاوێک بنووسێ زیندان و  ژووری تاکەکەسی، ئەوەی لە زەینی بەردەنگدا وێنا دەکرێ، لێدان و ئازاری جەستەییە، بەڵام ژن هەر ئەوانە بنووسێ، خێرا دەستدرێژی سێکسی دێتە مێشکی بەردەنگەوە.

چەند تێبینییەک دەربارەی کۆمەڵە چیرۆکی “زیگۆراتی گۆرانییەکانی ئەستێرە”

“زیگۆراتی گۆرانییەکانی ئەستێرە” کە یەکەمین ئەزموونی “خەیجە جاوید”ە وەک کتێب کە کۆمەڵێک کورتەچیرۆکی لەخۆ گرتووە؛ پرە لەو ڕووداوانەی وا کانگاکەی زەینی زۆربەی ژنانی جیهانە و بەشێکی زۆری بە جۆرێک دەتوانێ بچێتە خانەی بیرەوەری، بەسەرهات یا ئەو ڕووداوانەی وا بەر لە هەست پێ کردن، ناسێنراون!

گوێی زۆربەی کچان پێش ئەوەی بۆ گوارە کون بکرێ، بۆ بیستنی لەو چەشنە چیرۆکانە دەکرێتەوە.

خۆشەویستی، عیشق و دڵداری لە زۆربەی بەسەرهاتەکاندا، بەر لە ئەزموونی هەر جۆرە چێژێک بۆ کچ، پڕە لە هەرەشە، خەیانەت، زەماوەندی زۆرەملێ و…هتد.

هەڵبەت ئەم شێوە گێڕانەوەیە ڕیشەیەکی مێژوویی و ئایینی هەیە و زۆربەی کات بەردەنگەکەشی هەر ژنە، بەڵام ئەوەی کە ژنێک دێت و تابۆکان بە تابۆیەکی تر دەشکێنێت ئەوە جێی تێڕامانە.

خوێنەر لە زۆربەی چیرۆکەکاندا لەگەڵ کارەکتەرێکی ژن بەرەوڕوو دەبێتەوە کە بوونی جەستەیی، زەینی و فیکری لە چیرۆکدا هەیە، بەڵام لەژێر چاودێری و ڕوانگەی ڕاستەوخۆی نووسەر وەک گێڕەوە، جا ئاگایانە بێ یا نائاگایانە هیچ حەولێک بۆ شاردنەوەی ئەو هەژموونە نادات تەنانەت لە زۆر شوێندا وا دەردەکەوێ کە بە ئەنقەست خۆی بۆ بەشێک لە گێڕانەوە وەک پرسۆناژی سەرەکی تەرخان دەکات. وەک لە چیرۆکەکانی: (نیگای هەشتەم)، (دایکم گوڵە گەنمەکان موبارەک دەکات)، (ماسیگرێک لە شەرمین دەگەڕێ)، (ژنێک گیرفانی پڕ دەکا لە بەرد)، (پەردە لادەدەم )، (مریەمی بەجێماو لەنێو کتێبەکاندا)، (خەڵات).ِ

ئەم بۆچوونە تەنیا لەبەر شێوەی گێرانەوەکەیان نییە، بەڵکوو چەند فاکتەری سەرەکی تێدایە کە زەقترینیان ئەوانەن؛ پێنەدانی کەسایەتی سەربەخۆ، وەک کەسێتییەکی ئەکتیڤ جا چ نیگەتیڤ بێ یا پۆزەتیڤ. نەبوون یا کەمی پەیوەندیی زمانی لەنێوان کەسێتییەکانی چیرۆک، دیالۆگ، مۆنۆلۆگ. (گێرەوە یەکوچان خەریکی گێڕانەوەی ڕووداو، بەسەرهات و دانپێدانانە).

پیاو لە زۆربەی کاتدا بکەرە، بەبێ ئاکامێکی چاوەڕوانکراو یا نەکراو (چێژبەر، پەژیوان، سزادراو یا بەخشراو)، کە ئەوە یەکێک لە ماکەکانی گێڕانەوەیە وەک بەشی هەیەجانی بۆ بەردەنگ تا لەناو ڕووداوەکانی چیرۆکدا بمێنێتەوە و چاوەڕوانی بکات.

لەحن یا شێوەزاری زمانی کە لە کۆی بەرهەمەکاندا زمان زمانێکی یەکدەست و بێگرێ و گۆڵە و لە گێڕەوە هەتا زۆربەی پرسۆناژەکان بە لەحن و شێوەزارێک دەر دەکەون.

لەحن یا شێوەی ئاخافتن لەم کۆمەڵەچیرۆکەدا

 لەحن یا شێوەزاری زمانی بۆ ئاخافتن یەکێک لە ئامرازەکانی دەستی نووسەرە کە لە زۆر شوێندا کاری گێڕەوە ئاسان دەکاتەوە. نووسەر لەم تەکنیکە بۆ ناساندن، وێناکردن و تەنانەت پێدانی کەسێتی کەڵک وەرگرێ.  

 بەردەنگ لە “زیگۆراتی گۆرانییەکانی ئەستێرە”دا لەحن یا شێوەزارێکی لەو چەشنە نابینێ و ناتوانێ کەسێتی پرسۆناژەکان بناسێ جا چ لە ڕووی ڕەگەزەوە (ژن یا پیاوبوونیان) یا لە ڕووی تەمەنەوە کە لە هەموو تەمەنێکن، نە لە بەستێنی کۆمەڵایەتیدا کە لە هەموو چین و توێژێکیشیان تێدایە.

بۆیە بەردەنگ تووشی هیلاکی زەینی دەکا و ناتوانێ لەگەڵ پرسۆناژەکان ئەو پەیوەندییەی وا دەبێ ساز بکرێ، ساز بکات؛ هەڵوێست بگرێ، توورە بێ، ڕقی هەستێ یا تەنانەت سۆزێک بۆ قوربانییەکان دەربڕێ.      

 لە خوێندنەوەی چیرۆکەکان ئەو هەستەی کە زۆر بەرچاوە و بەردەنگ دەورووژێنێ خۆ دیتن وەک تاوانبارێکی بێدەنگە کە بە جێگای قوربانییەکان و تەنانەت تاوانبارەکان خەریکی قەزاوەت کردنی خۆیەتی و لە خۆی دەپرسی؛ من لە کام بەری ئەم مەسەلەیە دام؟

یا دەکرێ بیر لەوە بکاتەوە کە بۆ نووسەر هێندە سوورە لەسەر ئەم شێوە گێڕانەوەیە؟

 فاکتەری ئەزموونی ژیان مەدلوولێکە کە بەسەر ئەزموونی ژیان و هەرێمی نیشتەجێیی نووسەردا دەلالەت دەکات، تا ئەو جێگایەی وا ئەم ئەزموونە زۆرترین کاریگەری لەسەر گشت نووسەرانی جیهان هەبووە.

“ئیبراهیم دەمشناس” چیرۆکنووس و لێکۆڵەری فارس لەم بارەیەوە دەڵێ: نووسین بەردەوام لە مەڵبەند(ئیقلیم) و ژینگەدا ڕوو دەدا و بەشێک لە ئەو (واتە نووسراوە) هەڵگەراوەی هەمان بارودۆخە. بەڵام ئەدەبیات ئەو بارودۆخە دەکا بە دوو بەشەوە، شوێنی نیشتەجێی یا هەمان ئیقلیم کە نووسەر دەتوانێ نیشانەی بکات یا بێ نیشانی دەری خات؛ بە واتایەکی تر مەڵبەند و بارودۆخەکەی بە دەق زیاد بکات یا لای ببات. (ئەم زیادکردن و کەمکردنە لە ویستی ئەدەبیاتدا ڕیشەی هەیە)

دەمهەوێ بڵێم ئەوە ئەدەبیاتە کە تەمای ئەوە دەگرێت کە ئیقلیمەکەی بێنێتە ناوخۆیی یان نا.

لەم حاڵەشدا کەمکردنەوە و پێ زیادکردنی جەو لە هیچ کاتێکدا بە تەواوی ڕوو نادات، بۆیە لە بێ ئیقلیمترین دەقەکاندا هەمیسان بەشێک لەو ئیقلیمە دەبینینەوە؛ لە ڕاستیدا دەق و نووسراوەی بێ ئیقلیم بوونی نییە.

ئەدەبیات هەمیشە لە مابەیندایە لەگەڵ ئیقلیمدا و لەم بەینەدا بەرهەم دێت. لەناو کێشەی ئینسان و سروشتدا تا کوێ دەکرێ چاوپۆشی لە ئیقلیم بکرێ؟

تەنانەت لە بەشی فەرهەنگی نووسین و گێڕانەوە، جیاکردنەوە و جیاوازی فەرهەنگیشدا هەر ئاوایە.[1]

محەمەد بەهمەن بەیگی نووسەری کتێبی “هۆزی من بوخارای من” کە براوەی خەڵاتی یوونسکۆیە، لە بیرەوەرییەکدا دەڵێ: تازە چووبوومە یەکێک لە قوتابخانەکانی شیراز کە یەکەمین ئینشایان بەم سەردێرە پێداین: دیوانی حافز باشترە یا مەولەوی؟

نووسیم؛ من مناڵێکی هۆزی قەشقاییم، وا باشترە لێم بپرسن گامێش دوای چەن مانگ دەزێ؟ ئەسب پتر بار هەڵدەگرێ یا کەر؟ تا بۆ من تەواو لێی حاڵی بم و وڵام بدەمەوە… دواییش بە تێر و تەسەلی باسی ئاژەڵانم کرد کە بەشێکی دانەبراو بوون لە ژیانی هۆزی من! لە کۆتاییشدا بۆم نووسین: من دیوانی حافز و مەولەویم هەر لە پشت شووشەی کتێبفرۆشییەکان بینیوە، چۆن دەتوانم دەربارەی جیاوازی و سەروەری یەکیکیان لەگەڵ ئەوی تر ئینشا بنووسم؟

زمان لە زیگۆراتی گۆرانییەکانی ئەستێرەدا

 بەشێک لە وتاری دوکتور بەختیار سەجادی لەمەر زمان و پێکهاتەی گێڕانەوە لە ڕۆمانی گابۆ دا، تەرخان کراوە بە زاڵ بوونی زەینییەتی شاعیرانە بەسەر نووسیاری کورددا و نووسیویەتی: چینی خوێندەواری ئێستا با ئەگەر خاوەنی ڕوانگەیەکی پتەوی ڕەخنەگرانەش بێ و سووژەی نووسیار تەنانەت گەر پەخشانی زانستیش دەکار بگرێ، دیسانەوە سەبارەت بە کوردی هەر زەینیەتێکی شاعیرانە لە ئارادایە و بۆ بەشێکی زۆریش شیعر بە تەواوی بە سەر پەخشاندا زاڵە. ئەمەش جۆرێکە لە ناکۆکیی مێژوویی و ناتەبایی قۆناغمەند سەبارەت بە ڕەوتی پەرەسەندنی زەینی کە بەشێکی زۆری سووژە نووسیارەکانی کورد بە تایبەت لە ڕۆژهەڵاتدا تاقییان کردۆتەوە[2].

“زیگۆراتی گۆرانییەکانی ئەستێرە”ش لەم بەستێنە دەربازی نەبووە، تا ئەو جێگایەی وا خوێنەر لە زۆر شوێندا بەرەوڕووی کۆمەڵێک دەستەواژە و دەربڕینی شاعیرانە دەبێتەوە کە پتر دەرگیری لەحنە و هەر ئەوە کە دەور دەگێڕێ و پرسۆناژی ئەسڵییە و گێڕەوە و کارەکتەرەکان لە تەواوی فەزاکاندا لەو زمان و لەحنەدا دەتوێنەوە. خوێنەر لە گشت چیرۆکەکاندا یەک پرسۆناژ لە بەرامبەری خۆیدا دەبینێ، ئەوەی وا تەنیا خەریکە ڕووداوەکان یەک جۆر و بە یەک لەحن دەگێرێتەوە.

“دەستی تەڕی باران ئەو ئێوارەیە وەکوو دەستی نامەحرەمی پیاوێک، بە ناو باخچەی جەستەمدا دێت و گوڵە ساوا و تازە پێگەیشتووەکان کە سەریان لەناو هەستە شاراوەکانمدا دەرهێناوە، هەڵدەقنێت…

بەسەر گوڵە کووژراوەکانی فەرشەکەدا هەنگاو دەنێم…

دەستم لە یەخەی پەنجەرەی چێشتخانەکەم دەساوم”

(چیرۆکی زیگۆراتی… لاپەرەی ٧٦)

خوێندنەوەیەکی دیکە لە ڕوانگەیەکی دیکەوە

زیگۆراتی گۆرانییەکانی ئەستێرە، باس لە کۆمەڵگایەک دەکات کە تێکەڵاوێکە لە زەبری جەنگ و دەرک و دەلالەتی بێ مانایی لە جیهانی منداڵاندا. (نیگای هەشتەم)

لەوەی کە پەردەکان لاچێ و سیمای متفەرکی هیچ کەسایەتییەک و هیچ شوێنێک نەبێتە پەرژین بۆ تاوانبار تا قوربانی پێ لاڵ بێ. لە چیرۆکەکانی: (سمێڵە نەفرەتییەکانی ئاغای…)، (کچێک تەشتێک ئاو نخوون دەکاتەوە)، ( ژنێک گیرفانی پڕ دەبێت لە بەرد).

***

 پۆلینبەندی، ناساندن یا پێشنیاردانی کتێب یا چیرۆک لە ئەساسدا کارێکی شیاو نییە، چون دەبێتە هۆی پێشداوەری، ئامادەکردنی زەینی خوێنەر و ئەستاندنی ئەو چێژەی وا خوێنەر خۆی دەبێ کەشفی بکا و پێی بگا.

بەڵام ئەوە لۆژیکییە کە لە کۆمەڵەچیرۆکیکدا چەن کاری بەرچاو و بەهێزی تێدا بێ و هەروەها چیرۆکی خاو و پێنەگەیشتووش.

 ناوزەدکردنی چیرۆک بە چیرۆکی باش و خراپ دەتوانێ کارتێکەرییەکی وێرانکەری هەبێ لەسەر  چیرۆک و گێڕانەوە و کەشفی ئەو چێژەی وا خوێنەر هەمیشە بە دوایدا دەگەڕێ کە بە دڵنیاییەوە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازە، بۆیە ئەوە دەهێڵمەوە بۆ خوێنەرانی زیگۆرات تا خۆیان بەو کەشفە بگەن.

بەڵام لێرەدا وەک وێچوونێکی بیروڕا ئاماژە دەکەم بە یادداشتی هاوڕێی شاعیر و نووسەر، بەرێز فەرهاد ساڵحی فەر کە ماوەیەک لەوە پێش خوێندمەوە؛ زۆرێک لە دەقەکانی ڕۆژئاوایی کە دەخوێنییەوە یان بە گشتی ئەو دەقانەی وا سەرکەوتوون چێژێکی خۆشت پێ دەدەن، بەڵام ئێمە زیاتر دەرگیری فۆرمین و حەزمان لێیە سەر لە خوێنەر بشێوێنین، پێمان وایە تا ئاڵۆزتر بنووسین کارەکەمان سەرکەوتووترە!

بۆیە هەست دەکەم ئێمە بە گشتی بەر لەوەی بیر لە چێژی خوێنەر بکەینەوە چاومان لەوەیە دڵی ڕەخنەگر ڕاگرین و بڵێین ئێمە لەوانە سەرترین کە خوێنەر لێمان تێ بگا!

لە جێیەکیش دەڵێ؛ نازانم ئێمە تووشی وەهمی زۆرتر زانی بووین یا کێشەکە شتێکی ترە وا لە دووریانی فۆرم و ناوەڕۆک دا گیرمان خواردووە!

لە کۆمەڵە چیرۆکی بەرباس، ناوەڕۆک تا ڕادەیەک توانیویەتی بە سەر فۆرمدا ئەو بازە هەڵدا؛ گێڕانەوە بە شێوەیەک لە خزمەت ناوەڕۆک دایە کە بەردەنگ هەستی پێ دەکا کە ئەوەش هەر ئەو چاوەڕوانییەیە کە خوێنەر لە بەستێنی هەر گێڕانەوەیەکدا بە تایبەت چیرۆک بە دوایدا دەگەڕێ.

لە ڕاستیدا ئەدەبیات توانایی ئەوەی هەیە زەینی مرۆڤ تووشی تێکەڵچوون بکات و لەو ڕێگایەوە گەشەی پێ بدات، بەڵام  نە بۆ نووسەر و نە بۆ خوێنەر دووپاتبوونەوە چێژی تێدا نابێ، بۆیە هەردوولا دایمە دەگەرێن بەدوای شتی نوێدا.

 خوێندنەوەی فلۆبێر و کافکا و سلێنجێر، ساعدی و قزڵجی و هتد، بۆ نووسەر پاشکەوتەیەکی زەینی زۆر باشە بەڵام وەک ئەوان نووسین هیچ خستنە سەر هیچە!

نووسەری جیدی گەر ئەو پاشکەوتە بە نرخانەی لە زەیندا هەبێ خۆی بە قەرزداری ئێستا دەزانێ و لەو پاشخانەیە کەڵک وەردەگەرێ و بۆ داهاتوو دەنووسێ. لێکۆڵینەوەکان ئەوە دەردەخەن کە هونەر لە ڕێگای گۆڕینی ڕوانگەکان، پێداگری لەسەر بەهاکان و لێکدانەوەی تەجروبەکانی ئینسانی لە پانتایی شوێن و زەمەندا لەسەر کۆمەڵگا و دەرکی بونیادی شوێندانەرە و توانای گۆڕینی کۆمەڵگا و نەریتە کۆمەڵایەتییەکانی هەیە.

وێنەکێشان، پەیکەرسازی، مۆسیقا، ئەدەبیات و هتد… زۆربەیان وەک کۆگای یادەوەریی گشتیی کۆمەڵگا دادەندرێن.

هونەر ئەوەی وا دەستی بەسەردا گیراوە و بە هۆی داگیرکەرانەوە حەقیقەتی بنچینەییان ناپارێزرێ، دەپارێزێ و باسی چۆنیەتی بوونیان لە زەمان و شوێنی تایبەتدا دەکا.

هونەر کەرەستەی پەیوەندییە و ڕێگە خۆشکەرە بۆ خەڵک تا شارستانییەت و فەرهەنگ لەگەڵ یەک ئاڵوگۆڕ بکەن و ببێتە هۆی گۆڕان.

هونەر دەتوانێ دەنگی بێبەشکراوەکان بێ لە مافی سیاسی و کۆمەڵایەتی.[3]

تێبینی: ئەم وتارە لە کۆڕی ناساندن، ڕەخنە و لیکدانەوەی کۆمەڵە چیرۆکی “زیگۆراتی گۆرانیەکانی ئەستێرە” ڕێکەتی ١ی ٧ی ١٤٠٠ی هەتاوی لە شاری سەردەشت خوێندراوەتەوە.

[1] ‘وتووێژ لەگەڵ ئیبراهیم دەمشناس، سایتی تابناک

[2] سێبەری زیندووی نوسین، کۆمەڵە وتار

[3] سایتی کۆمەڵناسی

The post چیرۆک، هونەری گێڕانەوە appeared first on ژنەفتن.